ATTACHMENT C Departamento ti Edukasion iti Estado ti Hawaii Sangay ti Serbisio iti Taraon Panangasikaso Kadagiti Ubbing nga Addaan iti Espesial a Kasapulan a Makan Kadagiti Programa ti Nutrision iti Eskuelaan (ATTACHMENT J) Tapno masigurado a maikkan dagiti ubbing nga addaan iti disabilidad iti patas nga oportunidad a kas iti dadduma nga ubbing nga umawat iti edukasion ken benepisio ti panagadal, dagiti programa ti nutrision kadagiti pederal nga eskuelaan masapul nga ipaayda ti espesial a klase ti makan a kasapulan tapno maasikaso dagitoy nga estudiante. Ti pagarigan kadagita a panangasikaso ket pannakapili ti kanenda, panangsukat iti klase ti kanenda, panangbalbaliw iti pannakaisagana ti kanenda ken ti agtultuloy a parepareho a panagbaliw (kas pagarigan, kinapalet ti likido), panangnayon ken panangkissay iti calories, ken kaadu ti carbohydrate. Naglaon daytoy a dokumento iti giya iti panangasikaso kadagiti espesial a kasapulan a makan kadagiti programa ti nutrision ti eskuelaan batay kadagiti pederal a linteg ken kadagiti kalikaguman ti Departamento ti Agrikultura iti U.S. (USDA). Naglaon pay kadagiti detalye dagiti makalikaguman a panagbalbaliw dagiti makan ken dagiti kanayonan a pagannurotan maipanggep kadagitoy a panangasikaso. SEKSION I. PEDERAL A PAGLINTEGAN ITI PANNAKAASIKASO DAGITI ADDAAN ITI DISABILIDAD Ibilin ti pederal a linteg a ti Food Service ti Eskuelaan masapul nga ipaayna ti kasapulan dagiti ubbing nga addaan iti disabilidad. Karaman kadagitoy a linteg ti Rehabilitation Act ti 1973, Individuals with Disabilities Education Act (IDEA), Americans with Disabilities Act (ADA) ti 1990, ken American with Disabilities Act Amendments Act (ADAAA) ti 2008. Kanayonanna, adda dagiti inaramid ti USDA a paglintegan nga awanan diskriminasion (7CFR 15b) ken dagiti paglintegan a mangtarawidwid iti National School Lunch Program ken School Breakfast Program. Nalawag manipud kadagitoy a paglintegan a masapul a masuktan dagiti gagangay a makan no saan a mabalin a kanen dayta dagiti ubbing nga addaan iti disabilidad ken no mangted iti sertipikasion ti mabigbig a medikal nga autoridad iti kasta a panagkasapulan. Dagiti pagsurotan dagiti eskuelaan ket naibatay iti Pagannurotan iti Serbisio ti Taraon ken Nutrision ti USDA 783-2, Revision 2, Panangsukat Kadagiti Makan Gapu iti Medikal Wenno Daduma Pay a Rason Mainaig iti Makan. Dagiti kangrunaan a pagannurotan maipapan iti panangsukat kadagiti makan ket masarakan iti agdama a manual ti Panangasikaso Kadagiti Ubbing nga Addaan iti Espesial a Kasapulan a Makan Kadagiti Programa ti Nutrision iti Eskuelaan SEKSION II. KAIPAPANAN TI DISABILIDAD KEN MABIGBIG A MEDIKAL NGA AUTORIDAD Sigun iti Seksion 504 ti Rehabilitation Act ti 1973 ken iti Americans with Disabilities Act (ADA) ti 1990, "ti tao nga addaan iti disabilidad" kaipapananna ti asinoman a tao nga addaan iti pisikal wenno mental a depekto, a manglapped kenkuana a mangaramid iti maysa wenno ad-adu pay a kangrunaan nga aktibidad iti biag, addaan iti rekord iti kasta a depekto, wenno maibilang nga addaan iti kasta a depekto. "Pisikal wenno mental a depekto" kaipapananna ti (1) aniaman a sikolohikal a depekto wenno kondision, saan a normal nga itsura ti bagi, wenno adda kurang a paset ti bagi a mangapektar iti maysa wenno ad-adu pay kadagitoy a sistema ti bagi: neurolohikal, muscuskeletal, espesial nga organo ti panagrikna; respiratory, agraman ti organo ti panagsao; cardiovascular; reproductive; digestive; genitourinary; hemic ken lymphatic; kudil; ken endocrine; wenno (2) aniaman a mental wenno sikolohikal a depekto, kas iti nakapuy nga isip, organic brain syndrome, emosional wenno mental a sakit, ken dagiti espesipiko a depekto iti panagsursuro. 1 iti 5 DAYTOY NGA INSTITUSION KET MANGIPAPAAY ITI PATAS NGA OPORTUNIDAD rev 06.10.2021
Ti termino a "pisikal wenno mental a depekto" ramanenna ti adu a sakit, a pakairamanan dagiti sumaganad: depekto iti tulang, panagkita, panagsao ken panagdengngeg: • cerebral palsy; • kissiw; • muscular dystrophy; • multiple sclerosis; • kanser; • sakit ti puso; • metabolic a saksakit kas iti diabetes wenno phenylketonuria (PKU); • • nakapuy nga isip; • sakit iti emosion • pannakaadikto iti droga ken de-alkohol nga inumen; • espesipiko a depekto iti panagsursuro; • saksakit gapu iti HIV, ken • Tuberculosis. food anaphylaxis (nakaro nga allergy iti makmakan); "Addaan iti rekord iti kasta a depekto" kaipapananna nga adda history-na, wenno nagkamali a naibilang nga addaan iti mental wenno pisikal a depekto a manglapped kenkuana a mangaramid iti maysa wenno ad-adu pay a kangrunaan nga aktibidad iti biag. "Maibilang nga addaan iti kasta a depekto" kaipapananna (1) nga addaan iti pisikal wenno mental a depekto a saan unay a manglapped kenkuana a mangaramid kadagiti kangrunaan nga aktibidadad iti biag ngem ibilang ti recipient kas agkonkonsulta iti kasta a limitasion; (2) addaan iti pisikal ken mental a depekto a manglapped kenkuana a mangaramid kadagiti kangrunaan nga aktibidad iti biag a resulta laeng ti trato ti sabsabali maipapan iti kasta a depekto; wenno (3) awanan kadagiti depekto a nadakamat iti ngato ngem ibilang ti recipient kas addaan iti kasta a depekto. Individuals with Disabilities Education Act Sigun iti Individuals with Disabilities Education Act (IDEA) ti 2004, ti ubing nga addaan iti "disabilidad" kaipapananna: 1) ti ubing a na-check-up sigun iti IDEA kas addaan iti maysa wenno ad- adu pay a pagaammo a disabilidad; 2) ti disabilidad apektaranna unay ti abilidad ti ubing nga agadal; ken 3) gapu iti disabilidad ken nakaro nga epektona, agkasapulan ti ubing iti espesial nga edukasion ken mainaig a serbisio. Karaman kadagita a disabilidad ti: autism; • • • nakapuy nga isip; • saksakit mainaig iti tulang; • dadduma pay a depekto iti salun-at gapu iti agtultuloy ken nakaro a problema iti salun-at, kas iti asthma, diabetes, nephritis, sickle cell anemia, sakit ti puso, kissiw, rheumatic fever, hemophilia, leukemia, pannakasabidong iti lead, tuberculosis; tuleng-bulsek; tuleng wenno dadduma pay a depekto iti panagdengngeg; emosional a pannakariribuk; • espesipiko a depekto iti panagsursuro; • depekto iti panagbalikas wenno panagsao iti lengguahe; • nakaro a pannakadangran ti utek; • depekto iti panagkita a pakairamanan ti pannakabulsek a mangapektar unay iti abilidad ti ubing nga agadal, ken • kombinasion dagiti depekto. 2 iti 5 DAYTOY NGA INSTITUSION KET MANGIPAPAAY ITI PATAS NGA OPORTUNIDAD rev 06.10.2021
Ti attention deficit disorder wenno attention deficit hyperactivity disorder ket mabalin a maysa kadagiti 13 a kategoria. Ti klasipikasion ket agdepende iti partikular a kondision mainaig iti sakit ken no kasano a makita dayta iti estudiante, a dayta ti pakaibatayan ti kategoria. Ti Individualized Education Program (IEP) kasapulanna ti nakasurat nga statement para iti ubing nga adda disabilidadna a na-develop, na-review, ken na-revise sigun iti IDEA ken kadagiti inyimplementarna a pagannurotan. Ti IEP ti batayan ti programa ti edukasion dagiti estudiante a nakailanadan ti programa ti espesial nga edukasion ken mainaig a serbisio a maited iti ubing nga addaan iti disabilidad iti babaen ti IDEA. No kasapulan ti serbisio ti nutrision a sakop ti IEP ti ubing, masapul a siguraduen dagiti opisial ti eskuelaan a mairaman a nasaksakbay iti panagdesision dagiti staff ti Food Service ti Eskuelaan mainaig kadagiti espesial a makan. Temporario a Disabilidad No ti estudiante ket addaan iti temporario a disabilidad, ti programa ti food service ti eskuelaan ket masapul a mangaramid iti espesipiko a panagbalbaliw iti makan kas inlungalong ti mabigbig a medikal nga autoridad iti Attachment J-1. Ti pagarigan ti temporario a disabilidad ket ti estudiante a naopera ti ngiwatna ken saan a makapangan iti sumagmamano a tiempo malaksid no mabaliwan ti pannakaisagana ti kanenna. Mabigbig a Medikal nga Autoridad Sigun iti pagannurotan ti pederal ken estado, dagiti sumaganad a depinasion ipakitana no asino ti mapalubosan a mangkompleto ken ag-sign iti kalikaguman ti estado a medical statement para iti pannakaasikaso ti kanen iti Child Nutrition Programs. Dagiti doktor a lisensiado iti estado (kas iti MD, DO, ND), Physician Assistant (PA), Advanced Practice Registered Nurse (APRN/RPN) nga autorisado nga agireseta ken sakop ti trabaho ken espesialisasionna, ken asinoman nga inaprobaran ti Hawaii (State) Department of Commerce and Consumer Affairs (DCCA) a lisensiado a medical provider a naikkan iti lisensia nga agireseta iti agas ken/wenno medical nutrition therapy. SEKSION III. PANAGBALBALIW ITI MAKAN PARA KADAGITI AGKASAPULAN ITI ESPESIAL A KLASE TI MAKAN Ikalikagum ti USDA kadagiti eskuelaan a saanda a nayonan ti bayad dagiti panagbalbaliw iti makan nga itedda kadagiti estudiante nga addaan iti disabilidad, batay iti kalikagum ti estado a medical statement, wenno Attachment J-1, manipud iti mabigbig a medikal nga autoridad. Ti medical statement ramanenna: • pannakailawlawag dagiti masapul a maaramid tapno maasikaso dagiti kasapulan ti ubing; ken • dagiti makan a maikkat ken no ania dagiti makan a kasukatna. ti pannakailawlawag ti pisikal wenno mental a depekto ti ubing; Masapul a makompleto ti medical statement kadagiti makalikaguman nga impormasion sakbay a maipatungpal ti Food Services Branch (SFSB) ti pannakaipaay dagiti kasapulan nga espesial a makan. Ipasigurado daytoy a mapasublinto ti gatad ti nabaliwan a makan ken maragpatna ti nutrision a maitutop iti medikal a kasapulan ti ubing. SEKSION IV. KANAYONAN A PAGANNUROTAN ITI PANANGIPAAY ITI ESPESIAL A MAKAN Dagiti Taraon ken Makan nga Aggapu iti Pamilia Kalikaguman ti SFSB nga amin a makan ken mainum a maikabil iti eskuelaan ken maisagana para iti programa ti nutrision ti eskuelaan ket magatang manipud iti SFSB ken manipud iti aprobado a suplayer. No dadduma, adda dagiti kiddaw a maawat ti eskuelaan tapno maikabil ken/wenno 3 iti 5 DAYTOY NGA INSTITUSION KET MANGIPAPAAY ITI PATAS NGA OPORTUNIDAD rev 06.10.2021
maluto, ken maisagana dagiti taraon iti kusina ti eskuelaan nga aggapu iti pamilia a mausar para iti anakda. Awan ti makan nga awaten ti personnel ti Food Service ti Eskuelaan tapno maipapudot sa maidasar wenno maidulin sa maidasar. Gatad ken Pannakaisubli ti Gatad Dagiti Makan Ti pannakaisubli ti gatad dagiti naipakan kadagiti maikari nga ubbing ket maala a kapada ti gatad dagiti makan maitunos iti pagsurotan manipud USDA. Dagiti ubbing nga addaan iti espesial a klase ti makan nga agkasapulan iti panagbalbaliw ket saan a mabalin a singiren iti dakdakkel ngem iti gatad ti kanen ti dadduma nga ubbing. No kualipikado ti ubing iti libre wenno nalaklaka ti presiona a makan, ti presio ti nabalbaliwan a klase ti makan ket kasta met laeng. Update iti Special Dietary Needs Medical Form (Attachment J-1) Amin a panagbalbaliw iti makan ti estudiante ket masapul nga isurat ti maysa a mabigbig a medikal nga autoridad. Gapu ta mabalin nga agbaliw ti kasapulan a makan bayat nga aglabas ti tiempo, ipasigurado daytoy a kabaruan dagiti impormasion nga adda iti file maipapan iti makan. Palagip: Aniaman ti situasion, awan ti asinoman a sabali a mabalin a mangbaliw wenno mangsukat iti nairekomenda a makan wenno medikal a bilin no di laeng ti mabigbig a medikal nga autoridad. Panagakar iti Eskuelaan No ti estudiante ket umakar iti eskuelaan bayat ti school year ken awan ti panagbalbaliw iti agdama nga Attachment J-1, ti pagakaranna nga eskuelaan masapul nga ipakaammona a direkta iti SFSB ti panagakar ti estudiante tapno mairekord. Mabalin a ma-training dagiti staff ti cafeteria iti pagakaranna nga eskuelaan, isu a nalabit a saan a dagus a maipaay dagiti espesial a makan apaman nga umakar ti estudiante. Attachment J-1 Issuance No nasursurok ngem maysa nga espesial a kiddaw ti nai-submit para iti maysa nga estudiante iti isu met la nga school year, ibatay laeng ti klase ti kanenna iti kaudian nga Attachment J-1 form. Saanton a balido dagiti immun-una a porma. SEKSION V. PAGANNUROTAN ITI PANANGKOMPLETO ITI ATTACHMENT J-1 FORM Nagannak/Paraaywan & Eskuelaan: Ti Special Dietary Needs Medical Form (Attachment J-1) tulonganna dagiti eskuelaan a mangipaay iti panagbalbaliw iti makan para kadagiti estudiante nga agkasapulan kadagita. No makompleto ti amin nga impormasion, maikkan ti distrito ti eskuelaan ti anakyo iti natalged ken maitutop a makan bayat nga adda iti eskuelaan. Saan a mabalin a baliwan ti staff ti eskuelaan ti itsura ti makan, suktan dagiti makan, wenno balbaliwan ti kanen ti anakyo iti eskuelaan no saan a na-fill-up-an ti amin nga impormasion iti daytoy a form. Dagiti nainotar, surat, ken/wenno naisurat a komento kadagiti form a pagresetaan ket saan a maawat kas kasukat ti Attachment J-1. Kanayonanna, saan a maipaay dagiti espesial a makan a naibatay laeng iti insurat wenno imbaga ti nagannak/paraaywan. Pangngaasiyo ta surotenyo dagiti sumaganad nga addang tapno makarugikayo: 1. Kompletuen ti nagannak/paraaywan ti amin nga impormasion iti PASET I, agraman ti nagan ti estudiante iti makinngato a paset ti panid 3. 2. Apaman a makompleto, ited ti nagannak/paraaywan ti Attachment J-1 iti mabigbig a medikal nga autoridad para ti anakyo tapno makompleto ti PASET II. 3. Isubli ti nagannak/paraaywan ti kompleto nga Attachment J-1 iti eskuelaan. Daytoy ti mangipasigurado nga adda iggem ti eskuelaan nga orihinal a kopia ti form. 4. Ti eskuelaan ti mangipatulod iti kopia ti form iti SFSB wenno iti sadinoman a pakarepasuanna. Mabigbig a Medikal nga Autoridad: Daytoy a form ti makatulong kadagiti eskuelaan a mangipaay iti panagbalbaliw iti makan para kadagiti estudiante nga agkasapulan kadagita. No kompleto ti amin nga impormasion, masigurado a maipaay iti estudiante ti kasayaatan a pannakaasikaso. 4 iti 5 DAYTOY NGA INSTITUSION KET MANGIPAPAAY ITI PATAS NGA OPORTUNIDAD rev 06.10.2021
Saan a mabalin a baliwan ti eskuelaan ti itsura ti makan, suktan dagiti makan, wenno balbaliwan ti kanen ti anakyo iti eskuelaan no awan ti umiso nga statement manipud iti nagannak. Mayimplementar dagiti panagbalbaliw iti makan maibatay iti medikal a panang-assess ken dagiti plano iti panangasikaso ket masapul a sertipikado ti mabigbig a medikal nga autoridad. Pangngaasiyo ta basaenyo ti Attachment J (Seksion I, II, III) ken kompletuen ti Attachment J-1 Ti medikal nga autoridad ikabilanganna dagiti sumaganad bayat a kompletuenyo ti PASET II ti Attachment J-1: 1. Kompletuen ti amin nga impormasion iti PASET II. Dakamaten no daytoy ket "Baro" wenno "Rebisado" a kiddaw para iti makan (kitaen ti ngato ti form); 2. Agbalin nga espesipiko aginggat' mabalin maipapan iti klase ti pisikal wenno mental a depekto ti ubing a manglapped kenkuana iti dadduma a makan ken no ania ti masapul a pannakaasikasona; 3. No ti assessment-yo iti ubing ket saan nga umdas tapno makitayo no masapul a masuktan ti klase ti kanenna, agtultuloy a mabaliwan, wenno adda sabali pay a maiparit a kanenna, pangngaasiyo ta iturongyo ti ubing/pamilia iti maitutop nga espesialista iti makan wenno kadagiti allergy tapno makompletona ti Attachment J-1; 4. No adda aniaman a dati ken/wenno agdama nga evaluation iti panagpakan/nutrision, plano ti pannakaasikaso, wenno dadduma pay a napateg a dokumento, reperensia iti Attachment J-1, ken 5. Nakasaganakayo koma a mangkonsulta iti team iti eskuelaan ti ubing bayat nga iyimplementarda daytoy a plano ti panagpakan/nutrision. SEKSION VI. DAGITI KALINTEGAN A MANGPROTEKTAR Para iti aniaman a saludsod wenno pakaseknan iti sibil a kalintegan, pangngaasiyo ta mapankayo iti daytoy a website: RCO.aspx Dagiti Reperensia: Accommodating Children with Special Dietary Needs in the School Nutrition Programs: Guidance for School Food Service Staff. U.S. Department of Agriculture, Revised Fall 2001. Accommodating Disabilities in the School Meal Programs: Guidance and Questions and Answers (Q&As) SP 26-2017 April 25, 2017. Americans with Disabilities Act of 1990 (ADA) and the ADA Amendments Act of 2008 (Public Law 110-325). Guidance Related to the Americans with Disabilities Amendments Act (ADAAA). SP 36-2013, CACFP 10-2013, SFSP 12-2013. April 26, 2013. Individuals with Disabilities Education Act (IDEA) Modifications to Accommodate Disabilities in the School Meal Programs. SP 59-2016. September 27, 2016. Statements Supporting Accommodations for Children with Disabilities in the Child Nutrition Programs. SP 32-2015, SFSP 15-2015, CACFP 13-2015. March 30, 2015. State Agency Definition for Recognized Medical Authority. Office of Hawaii Child Nutrition Programs Standard Operating Procedures. September 2015. Protecting Students with Disabilities Maitunos iti pederal a linteg ti sibil a kalintegan ken kadagiti pagannurotan ken polisia iti sibil a kalintegan ti U.S. Department of Agriculture (USDA), malapdan daytoy nga institusion a mangipakita iti diskriminasion gapu iti puli, kolor, nakayanakan a pagilian, sekso (agraman gender identity ken sexual orientation), disabilidad, edad, wenno panagibales kadagiti napalabas nga aktibidad mainaig iti sibil a kalintegan. Dagiti impormasion mainaig iti programa ket mabalin a magun-odan iti dadduma a lengguahe malaksid iti English. Dagidiay addaan iti disabilidad nga agkasapulan iti alternatibo a pamay-an ti komunikasion tapno makagun-odda kadagiti impormasion iti programa (kas iti Braille, large print, audiotape, American Sign Language), masapul a kontakenda ti makinsakop nga estado wenno lokal nga ahensia a mangipapaay iti programa wenno ti TARGET Center ti USDA iti (202) 720-2600 (voice ken TTY) wenno kontakenda ti USDA babaen ti Federal Relay Service iti (800) 877-8339. Tapno makaipila iti reklamo iti diskriminasion mainaig iti programa, masapul a kompletuen ti Agrekreklamo (Complainant) ti Form AD-3027, USDA Program Discrimination Complaint Form a maala online iti: manipud iti aniaman nga opisina ti USDA, babaen ti iyaawag iti (866) 632-9992, wenno panangipatulod iti surat a naka-address iti USDA. Masapul a naikabil iti surat ti nagan, address, numero ti telepono ti agrekreklamo, ken ti naisurat a pannakailawlawag ken kompleto a detalye ti maipagarup a diskriminasion tapno maipakaammo iti Assistant Secretary for Civil Rights (ASCR) ti maipapan iti klase ken petsa ti maipagarup a panangsalungasing iti sibil a kalintegan. Ti nakompleto nga AD-3027 form wenno surat ket masapul a maipatulod iti USDA babaen ti: 1. koreo: U.S. Department of Agriculture Office of the Assistant Secretary for Civil Rights 1400 Independence Avenue, SW Washington, D.C. 20250-9410; wenno 2. fax: (833) 256-1665 wenno (202) 690-7442; wenno 3. email: program.intake@usda.gov 5 iti 5 DAYTOY NGA INSTITUSION KET MANGIPAPAAY ITI PATAS NGA OPORTUNIDAD rev 06.10.2021


M E N S A H E T I U M U N A A P A N G U L U E N , E N E R O 2 0 1 2 Ni Presidente Thomas S. Monson Panagbiag a Nawadwad Iti rugi ti baro a tawen, karitek dagiti Santo iti Ud- udina nga Aldaw iti amin a lugar a mangaramid iti bukod, napasnek, addaan iti kaipapanan a panag- sapsapul iti makunak a nawadwad a biag - maysa a biag a napnuan iti adu a balligi, kinaimbag, ken para- bur. Kas iti pannakasursurotayo iti ABC iti pagadalan, idiayak dagiti bukodko nga ABC a tumulong kadatayo amin a makagun-od iti nawadwad a biag. Maaddaan iti Nasayaat nga Attitude wenno Galad Ti A iti listaak iti ABC ket attitude wenno galad. Insu- rat ni William James, maysa nga immuna nga American psychologist ken philosopher, "Ti kadakkelan a rebolu- sion ti henerasiontayo ket ti pannakatakuat a dagiti tao, babaen ti panangbalbaliw kadagiti akin-uneg a galad ti pampanunotda, mabalinda a baliwan dagiti akinruar nga aspeto wenno kita ti biagda." 1 Ni Charles Swindoll - awtor, edukador, ken pastor a Kristiano - kinunana: "Para kaniak, ti attitude wenno galad ket napatpateg pay ngem . . . iti napalabas, . . . ngem iti kuarta, ngem kadagiti kasasaad, ngem kadagiti pannakaupay, ngem kadagiti balligi, ngem no ania ti panagkuna wenno sawen wenno aramiden dagiti dad- duma a tao. Napatpateg daytoy ngem ti langa, kinasagu- day, wenno paglaingan. Daytoyto ti mangbukel wenno mangwara iti maysa a timpuyog, iti maysa a simbaan, iti maysa a pagtaengan. Ti naisangsangayan a banag ket adda pilitayo iti inaldaw maipapan iti attitude wenno galad nga ipakitatayonto para iti dayta nga aldaw." 2 Ditay kabaelan nga iturong ti angin, ngem kabaelan- tayo nga ilasat dagiti layag. Para iti kadakkelan a ragsak, talna, ken pannakapnek, sapay koma ta pilientayo ti nasayaat wenno napintas a galad. Kaaduanna a banag iti biag ket agpannuray iti at- titude wenno galadtayo. Ti wagas a panangpilitayo a mangkita kadagiti banag ken panangresponde kadagiti dadduma ket makaaramid iti amin a pagdumaan. Ti mangaramid iti amin a kabaelantayo ket kalpasanna pilientayo ti agragsak maipapan kadagiti kasasaad- tayo, ania man dagitoy, ket makaisangbay iti talna ken pannakapnek. Mamatika iti Kabaelam nga Aramiden Ti B ket believe wenno mamatika - iti kabaelam nga aramiden, kadagiti adda iti aglawlawmo, ken kadagiti agnanayon a pagbatayan wenno prinsipio. Agbalinka a napudno iti bagim, iti dadduma, ken iti Nailangitan nga Amam. Maysa a tao a saan a napudno iti Dios agingga a naladaw unayen ket isu ni Cardinal Wolsey a, segun ken ni Shakespeare, nangbubos iti 1
naunday a biag iti panagserbi iti tallo a kangatuan a turayen ken nagsagrap iti kinabaknang ken bileg. Iti kamaudiananna, inikkat ti awan anusna nga ari ti bileg ken dagiti sanikuana. Insangit ni Cardinal Wolsey: No nagserbiak la koma iti Diosko nga addaan iti kagudua ti regta nga inserbik iti arik, awan koma Isuna iti nataengan a tawenko. Pinanawannak a lamulamo kadagiti kabusorko.3 Insurat ni Thomas Fuller, maysa a padi ken estoriador nga Ingles a nagbiag iti maika-17 a siglo, daytoy a ki- napudno: "Saan a pudno a mamatpati ti tao a saan nga agbibiag a mayannurot iti pammatina." 4 Saanmo a limitaran ti bagim ken dimo palugodan dagiti dadduma a mangkumbinsi kenka a malimitaranka iti mabalinmo nga aramiden. Mamatika iti bagim ket kalpasanna agbiagka tapno maragpatmo dagiti maba- linmo a pagbalinan. Magun-odmo no ania ti patiem a kabaelam a gun-oden. Agtalek ken mamatika ken maaddaan iti pammati. Sanguem dagiti Karit nga Addaan iti Tured (Courage) Ti C ket para iti courage wenno tured. Ti tured (courage) ket agbalin a napateg ken addaan iti kaipapa- nan a saguday no saan unay a maibilang daytoy a kas panagtallugod a matay a situtured no di ketdi kas maysa a determinasion nga agbiag a sidadayaw. Kinuna ti Amerikano a mannurat ken mannaniw a ni Ralph Waldo Emerson: "Ania man ti aramidem, kasa- pulam ti tured. Ania man ti ikeddengmo nga aramiden, adda maysa a tao a kanayon a mangibaga kenka a nag- biddutka. Kanayon nga adda dagiti rumsua a pagrigatan a mangsulisog kenka a mamati a husto dagiti kritikom. Ti panagplano iti nasken nga aramiden ken panangara- mid iti daytoy agingga a maileppas ket agkasapulan iti isu met laeng a tured a kasapulan ti maysa a soldado. Ti talna ket addaan kadagiti balligina, ngem agkasapu- lan daytoy kadagiti natured a lallaki ken babbai tapno magun-od dagitoy." 5 Addanto dagiti panawen a mapabutngan ken ma- upaykanto. Mabalin a mariknam a naabakka. Ma- balin nga agparang a nakaad-adu dagiti tubeng iti 2 pananggun-od iti balligi. No dadduma mabalin a mariknam a kasla sika ni David a mangikarkarigatan a mangranget ken ni Goliat. Ngem laglagipem - ni David ket nangabak! Kasapulan ti tured (courage) tapno makaaramid iti umuna a tignay nga agturong iti tartarigagayan ti maysa a tao a panggep a tun-oyen, ngem uray pay dakdakkel a tured ti kasapulan no maitublak ti maysa a tao ket nasken nga ikarigatanna manen iti maikadua a gunda- way a mangragpat iti panggepna a tun-oyen. Maaddaan iti determinasion a mangaramid iti pa- nangikarigatan, ti kinapasnek iti panangipatungpal iti maysa a maikari a panggep a tun-oyen, ken ti tured a mangsango saan laeng a kadagiti karit nga umay a saan a mapakpakadaan ngem ketdi panangikarigatan pay iti maikadua a gundaway, no kasapulan. "No dadduma ti tured ket isu ti bassit a timek iti gibus ti aldaw nga agkunkuna, 'Padasekto manen inton bigat.'" 6 Sapay ta malagiptayo dagitoy nga ABC iti panangru- gitayo nga agdaliasat nga agturong iti baro a tawen, a maaddaan iti nasayaat wenno napintas a galad, pam- mati a magun-odtayo dagiti panggep a tun-oyen ken re- solusiontayo, ken ti tured a sumango iti ania man a karit a sumangbay iti biagtayo. Ket kalpasanna ti nawadwad a biag ket magun-odtayonto. DAGITI NAGADAWAN 1. William James, in Lloyd Albert Johnson, comp., A Toolbox for Humanity: More Than 9000 Years of Thought (2003), 127. 2. Charles Swindoll, iti Daniel H. Johnston, Lessons for Living (2001), 29. 3. William Shakespeare, King Henry the Eighth, act 3, scene 2, lines 456 - 58. 4. Thomas Fuller, iti H. L. Mencken, ed., A New Dictionary of Quotations (1942), 96. 5. Ralph Waldo Emerson, iti Roy B. Zuck, The Speaker's Quote Book (2009), 113. 6. Mary Anne Radmacher, Courage Doesn't Always Roar (2009). PANANGISURO MANIPUD ITI DAYTOY A MENSAHE Ibilang ti panangawis kadagiti miembro ti pamilia a mangibinglay kadagiti bukodda a padas a nakatu- longan ida ti positibo a galad, pammati iti bagida, wenno tured. Wenno awisen ida a mangbirok kada- giti pagarigan dagitoy tallo a pagbatayan kadagiti nasantuan a kasuratan. Mabalinmo ti agsagana a mangisuro babaen ti sikakararag a panangpanunot kadagiti nasantuan a kasuratan wenno dagiti bu- kodmo a padas.
AGTUTUBO a dua a bagyo. Maysa kadagitoy ti nangpulpuligos iti makanawanmi ket nagpulpuligos ti maysa pay iti ma- Tured a Sumaranget iti Bagyo Ni Maddison Morley kanigidmi. No ania ti napasaranmi ket saan a daytoy ti kakaruan! Iti maikadua a rabii ti kamping ti Young Women iti stakeko, nagtudo iti napigsa ken nagalipugpog. Agarup 24 a young women iti wardko ti dimmar-ay iti kamping nga idauluan ti dua a lider, ken nasken nga umanaykami amin iti maysa a bassit a kalapaw tapno masalakniban. Napigsa ti bayakabak ti tudo ken ad-adda a pimmigsa ti angin. Nasken a kanayon a laglagipek ti kararag para iti talged nga indiaya ti stake presidentmi iti nasapsapa. Ammok a dinengngeg ti Dios dagiti kararagmi iti dayta a rabii ket sinaluadannakami iti karungsotan ti bagyo. Apay a magudua koma ti alipugpog malaksid no nasken nga aramiden daytoy ti Dios? Ammok a kadagiti bagyo ti biag, makapagkararagtayo a kanayon iti Naila- ngitan nga Ama ket dumngeg ken sungbatannatayo, a mangted kadatayo iti tured ken saluad a kasapulantayo tapno masalaknibantayo. Insawang met ti wardmi iti bukodmi a sangagrupuan a kararag iti kalapawmi, ken nagkararagak met iti bukodko. ANNAK Adu a babbai ti nagbuteng, ket nalaka a makita no Kapitan Moroni apay. Saan unay a natibker ti kalapawmi, ken addakami laeng iti igid ti karayan. Iti agarup 20 a minuto ad-adda a pimmigsa ti bagyo isu a nasken a tumaray ti sibubukel Naaddaan iti tured ni Kapitan Moroni bayat ti panangsangona kadagiti karit. Inayatna ti kina- pudno, wayawaya, ken pammati. Impaayna ti biagna a stake manipud kadagiti kalapaw ti wardda a napan iti panangtulong kadagiti Nephite a nangtaginayon kadagiti kalapaw dagiti counselor, nga adda iti nangat- iti wayawayada. Makapagbalinkayo a kas ken ni Ka- ngato a lugar. Nangisawang ti stake presidentko iti sa- pitan Moroni babaen ti panangsango kadagiti karit bali pay a kararag, ken nagkantakami kadagiti himno, nga addaan iti tured. Mabalinyo pay ti agaramid iti kankanta ti Primary, ken kankanta ti kamping tapno bukodyo a wagayway ti wayawaya babaen ti pana- mangliwliwa iti bagbagimi. Wen, napabutngankami, ngisurat kadagiti banag a napateg kadakayo ken iti ngem nariknami nga agsayaatto ti amin a banag. Kal- pamiliayo. pasan ti kagudua ti oras mabalinen ti agsubli kadagiti kalapawmi iti ward. Sadino ti Pakaammuan iti Ad-adu Pay Iti saan a nabayag naammuanmi no ania ti napa- Alma 46: 11-27: Ti wagayway ti wayawaya samak iti alipugpog iti dayta a rabii. Nagbalin daytoy Alma 48:11-13, 16-17: Dagiti kababalin ni Moroni © 2012 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/11. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/11. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, January 2012. Ilokano. 10361 864 3
M E N S A H E I T I V I S I T I N G T E A C H I N G , E N E R O 2 0 1 2 Panangaywan ken Panagserbi babaen ti Visiting Teaching Adalenyo daytoy a material, ken no maitutop, paglilinnawaganyo daytoy kadagiti kakabsat a babbai a sarungkaranyo. Usarenyo dagiti saludsod a mangtulong kadakayo a mangpapigsa kadagiti kakabsatyo a babbai ken mangaramid iti Relief Society nga aktibo a paset iti bukodyo a biag. "Ti ayat [kaipapananna] ket dakdakkel nga amang ngem iti rikna ti kinamanangngaasi," insuro ni Presidente Henry B. Eyring, Umuna a Mammagbaga iti Umuna a Pangu- luen. "Ti ayat [charity] ket agtaud iti pammati ken ni Apo Jesucristo ken bunga daytoy ti Pannubbotna." 1 Para kadagiti kakabsat a babbai iti Relief Society, ti visiting teaching ket maba- lin a tignay ti ayat, maysa a napateg a wagas a pakaaramatan iti pammati- tayo iti Mangisalakan. Babaen iti visiting teaching, mangtedtayo iti panagaywan ba- baen ti panangsarungkar iti tunggal kabsat a babai, panangibinglay iti ebanghelio, ken panagkalikagum a mangam-ammo kenkuana ken mangammo kadagiti kasapulan ti pamiliana. Ti visiting teaching ket agbalin nga aramid ti Apo no dagiti tao ti ipamaysatayo imbes a ti porsiento, inlawlawag ni Julie B. Beck, sapasap a presidente ti Relief Society. "Iti kinapudnona, ti visiting teaching ket di kaano man aggibus." Daytoy ken ad-adda pay a wagas ti biag ngem iti maysa nga aramid. "Ti sipapasnek a panagserbi a kas maysa a visiting teacher ket pakaki- taan ti kinadisipulotayo." 2 Bayat ti panangtedtayo iti agtul- tuloy ken nainkararagan a pana- ngaywan, masursurotayo no kasano ti kasayaatan a panagserbi ken panangipaay kadagiti kasapulan ti tunggal kabsat a babai ken ti pa- miliana. Ti panagserbi ket mabalin a maaramid iti adu a kita - adda dakkel ken adda saan unay a dakkel. "Masansan a dagiti babassit nga aramid ti panagserbi ket umanayen a kasapulan tapno maparegta ken ma- bendisionan dagiti dadduma: maysa a saludsod maipanggep iti pamilia ti maysa a tao, dagiti naregget a balikas ti panangpapigsa iti pakinakem, maysa a napudno a pammadayaw, maysa nga ababa a surat ti panag- yaman, maysa nga ababa nga awag iti telepono," insuro ni Presidente Thomas S. Monson. "No managpaliiw ken naalibtaktayo, ken no agtignay- tayo kadagiti parikna nga umay ka- datayo, mabalin nga adu a nasayaat ti maileppastayo. . . . Saan a mabilang dagiti aramid ti serbisio nga it-ited ti dakkel a buyot dagiti visiting teacher ti Relief Society." 3 Manipud iti Pakasaritaantayo Idi 1843, dagiti miembro ti Simbaan idiay Nauvoo, Illinois, ket nabingay iti uppat a ward. Idi Hulio iti dayta a tawen, nangdutok dagiti lider ti Relief Society iti visiting com- mittee a buklen ti uppat a kakabsat a babbai para iti tunggal ward. Ira- man dagiti responsibilidad ti visiting committee dagiti panangamiris ka- dagiti kasapulan ken panangkolekta 1 Pammati, Pamilia, Tulong kadagiti donasion. Inusar ti Relief Society dagitoy a donasion tapno matulongan dagiti agkasapulan.4 Nupay saanen nga agkolkolekta dagiti visiting teacher iti donasion, pinagtalinaedda ti responsibilidad a mangamiris kadagiti kasapulan - naespirituan ken temporal - ken agtrabahoda a mangted kadagita a kasapulan. Inlawlawag ni Eliza R. Snow (1804-87), maikadua a sapa- sap a presidente ti Relief Society: "Ti maysa a mannursuro . . . ket nasken nga adda kenkuana ti Espiritu ti Apo, bayat ti iseserrekna iti maysa a balay tapno ammuenna no ania nga espi- ritu ti makitana sadiay. . . . Agpakaa- sikayo iti Dios ken iti Espiritu Santo a manggun-od [iti Espiritu] tapno kabaelanyonto ti mangkita iti dayta nga espiritu nga agnanaed iti dayta a balay . . . ket mabalin a mariknayo ti mangisao kadagiti balikas a mang- pakapia ken mangliwliwa, ket no makitayo ti maysa a kabsat a babai a malamlammin, arakupenyo daytoy a kas iti panangarakupyo iti maysa nga ubing ket pabaraenyo [isuna]." 5 DAGITI NAGADAWAN 1. Henry B. Eyring, "The Enduring Legacy of Relief Society," Liahona, Nob. 2009, 121. 2. Julie B. Beck, "Relief Society: A Sacred Work," Liahona, Nob. 2009, 114. 3. Thomas S. Monson, "Three Goals to Guide You," Liahona, Nob. 2007, 120-21. 4. Kitaen iti Daughters in My Kingdom: e History and Work of Relief Society (2011), 105. 5. Eliza R. Snow, iti Daughters in My Kingdom, 108.
Manipud kadagiti Nasantuan a Kasuratan Juan 13:15, 34-35; 21:15; Mosiah 2:17; Doktrina ken atulagan 81:5; Moises 1:39 © 2012 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/11. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/11. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Message, January 2012. Ilokano. 10361 864 Ania ti Maaramidko? 1. Ania ti ar-aramidek tapno matulongak dagiti kakabsatko a babbai a makarikna a maysaak a gayyem a mangipatpateg ken mangay-aywan kadakuada? 2. Kasano a makapagbalinak a nasaysayaat iti panangaywan ken panangipateg kadagiti dadduma? Para iti ad-adu pay nga imporma- sion, mapan iti .reliefsociety .lds .org .. 2


1. Apay a kidkiddawen ti Departamento ti Edukasion ti Estado ti Hawaii (Departamento) a maisubli koma ti paset a naibayad iti Medicaid? Ti linteg pederal ket ipalubosna nga isubli ti Medicaid ti paset ti naibayad kadagiti dadduma a serbisio a mainaig iti salun-at a iti babaen ti Linteg iti Edukasion Kadagiti Indibidual nga Addaan Disabilidad (Individuals with Disabilities Education Act) wenno IDEA a nairaman iti Programa iti Edukasion a Para iti Indibidual (Individualized Education Program) ti estudiante no la ketdi ti estudiante ket kualipikado para iti tulong medikal babaen ti ahensia ti estado iti Medicaid, ti Med-QUEST. 2. Ania ti mabalin a paisubli a bayad ti Departamento iti Medicaid? Ti Departmento ket mabalinna laeng a kiddawen ti pannakaisubli ti bayad para kadagiti nasken a medikal ken nasken nga edukasional a serbisio a mainaig iti salun-at a nailanad iti IEP ti estudiante para kadagiti estudiante a kualipikado a maipaayan iti tulong medikal babaen ti Med-QUEST. Iti agdama, dagiti serbisio a mabalin a kiddawen ti Departamento ti pannakaisubli ti paset ti bayadna babaen ti Med-QUEST ket mabalin nga iramanna dagitoy: dagiti ebaluasion, pisioterapia (physical therapy), terapia okupasional (occupational therapy), dagiti serbisio iti panagdengngeg (audiology services), terapia iti pagsao a lengguahe (speech language therapy), dagiti serbisio iti pagasistir a teknolohia (assistive technology services), dagiti serbisio iti pannakataripato ti salun-at, ken dagiti serbisio iti salun-at ti panunot (behavioral health services). 3. Kasano nga usaren ti Departamento ti kuarta a maalana iti Medicaid? Usaren ti Departmento ti pondo nga isubli ti Med-QUEST tapno adda gastuenna a pangiwayat kaagiti aktibidad ken kasapulan iti edukasion. 4. Kasapulan kadi ti Departamento ti pammalubos tapno masingirna ti Medicaid? Wen. Kasapulan a mangala ti Departmento iti pammalubos ti nagannak/agaywan sakbay a makaidatag iti kiddaw iti pannakaisubli ti bayad babaen ti Med-QUEST para kadagiti nasken a medikal ken nasken nga edukasional a serbisio a mainaig iti salun-at a nailanad iti IEP ti estudiante. 5. Singiren kadi met ti Departamento ti pribado a segurok? Saan. Saan a singiren ti Departmento ti pribado a seguro para iti ania man a serbisio a nailanad iti IEP ti estudiate. 6. No ti Departmento ket agkiddaw iti pannakaisubli ti bayad iti Medicaid, maapektaran kadi dagiti serbisio ti Medicaid nga aw-awaten ti anakko iti ruar ti eskuela? Saan. Dagiti serbisio ti Medicaid a maaw-awat iti ruar ti eskuela ken kadagiti aldaw nga awan serrek iti eskuela ket saanda a kualipikado para iti pannakaisubli ti bayad ta sabali a saritaan daytoy. No dagiti maaw-awat a serbisio iti ruar ket naapektaran, kontaken koma dagiti pamilia ti Programa Dagiti Kontrata iti Pannakataripato ti Salun-at ken Pannakaisubli ti Bayad ti Departamento (Department's Health Care Contracts & Reimbursement Program) iti (808) 305-9787. 7. Daytoy kadi a proseso ket seknanna dagiti serbisio ti IEP a maipaayto iti anakko? Saan. Daytoy a proseso ket dina pawilan wenno kissayan ti ania man a serbisio ti IEP para iti estudiante. Hawaii State Department of Education Health Care Contracts & Reimbursement 475 22nd Ave.• Honolulu, HI 96816 • Phone: (808) 305-9787 Fax: (808) 733-9154 • Email: HCCR@notes.k12.hi.us ILOKANO


Kinatalged ti Taraon ken Teknolohia Septiembre 2018 FST-66 Translated into Ilocano Panangtaming iti Apit ken Kinatalged ti Taraon - Dagiti Genned ti Pannalaknib Kylie Wong, Sharon Motomura, ken Robert E. Paull Departamento Dagiti Siensia iti Tropikal a Mula ken Daga Dagiti aglaklako iti adu, aglaklako ti sistema ti taraon, maikabassit nga enerhia a masapul iti pannakailako dagiti prutas ken nateng ken napintas a panaglalangen iti nagbaetan dagiti prodiuser, agtrabtrabaho iti talon, para bungon, aglaklako iti adu, aglaklako kadagiti konsiumer (retailers), ken dagiti konsiumer. kadagiti konsiumer, ken dagiti konsiumer ket pakaseknanda ti tallo a benneg ti suplay dagiti prutas ken nateng: patinayon a kalidad, kaadda ti suplay, ken presio. Adda dagiti aggatang iti binulbulto ken menudo a nainget ti pagrukodanda iti kalidad para kadagiti suplayerda. Ti pannakapagtalinaed ti kalidad ken pannakaibassit ti pukaw bayat ti panaglako ket kasapulanna ti ammo kadagiti rekomendasion iti kapintasan a panagapit ken panangtaming, kasta met ti pannakaammo kadagiti pagkurangan iti kabaelan a pannakaidulin dagiti nadumaduma a prutas ken nateng. Kinatalged ti Taraon Dagiti prutas ken nateng nga aggapu iti talon ket saan a manamnama a naan-anay nga awananda kadagiti mikroorganismo. Nupay kaaduan kadagitoy a mikroorganismo ket saanda a makadangran kadagiti tattao, adda met dagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao. Ti pannakapatpataud dagiti sakit a mainaig iti taraon ket imbungada ti panagparikut maipanggep iti pannakabael nga agbiag dagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao ken panagaduda kadagiti presko nga apit (Suslow et al. 2003, Kirezieva et al. 2015). Ti maprotektaran a panagpatanor kadagiti mula iti uneg dagiti sarming- wenno plastik a balay ket dakkel ti maitulongna iti pannakaikabassit ti pannakapaadda dagiti rugit dagiti ayup ken tumatayab ngem dina maikkat ti mabalin a panagadda dagitoy ken dagiti dadduma pay a kita ti pannakarugit wenno kontaminasion (Holvoet et al. 2014). Panangbuggo kadagiti saba iti danum a mabalin nga inumen sakbay a mabungon dagitoy Mailawlawag ti kalidad a kas kaawan ti depekto wenno iti kinangato ti kinasayaat. Daytoy a pangilawlawag ket sakupenna amin a paset a mabigbig ken kiddawen ti konsiumer: langa, kaawan ti ared-ed a pestisidio ken mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao, angot, raman, tekstura, ken linaon a nutrision. Nupay kasta, ti kinapateg ti tunggal maysa kadagitoy a paset ti kalidad ket agduduma bayat ti pannagna ti produkto iti kadena ti suplay (supply chain) wenno manipud iti agpatpatanor agingga a makadanon iti konsiumer. (Paull 1999, Paull ken Chen 2004, Love et al. 2014). Ti dumakdakkel a kinapateg ti kinatalged ti taraon ket imbunga dagiti panagbalbaliw iti wagas a panangkita dagiti agpatpatanor, mangtamtaming, ken para ibiahe iti akemda. (Parker et al. 2012, Laury-Shaw et al. 2015). Dagiti mangtaming iti produkto iti kadena ti suplay ket mabalinda a nayonan ti pateg dagiti prutas ken nateng babaen ti sangkabassit a panangproseso a mangibunga iti pannakapataud dagiti nakasaganan a makan (ready-to-eat) a produkto babaen ti pannakabungonda manen (repack) iti pakete a para iti konsiumer a mangipanamnama met a natalged, nangato-ti-kalidadna a produkto ti makadanon iti konsiumer (Holvoet et al. 2012, Manzocco et al. 2015). Dagiti sabsabali pay a panagbalbaliw iti pannakataming dagiti produkto ket makatulong iti dakdakkel a pannakapatalingenngen Ti umad-adu a bilang dagiti prutas ken nateng a maisubsubli gapu iti mabalin a pannakarugitda kadagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit ket saanna laeng nga ipakita ti umad-adu a kaso ti pannakarugit no di pay ket ipalnaadna ti sumaysayaat a pannakaireport ken pannakalasin ti kaadda dagitoy, agraman ti napasayaat a panangammo a kasapulan iti sangalubongan a kadena ti suplay a nangibunga iti nasaksaknap a pannakaiwaras ti taraon ken yaadu dagiti mabalin a pakarugitan ti taraon (Kirezieva et al. 2013, Gil et al. 2015). Ti pannakapatpataud dagiti sakit a mainaig iti taraon ket mainanaig kadagiti aramid iti panagpatanor ken Impablaak ti Kolehio ti Agrikultura Tropikal ken Rekursos Humanos (College of Tropical Agriculture and Human Resources) wenno CTAHR ken nairuar a kas pangisaknap iti Cooperative Extension work, Dagiti Linteg a naipaulog idi Mayo 8 ken Hunio 30, 1914, iti pannakitinnulongna iti U.S. Department of Agriculture, iti babaen ti Director/Dean, Cooperative Extension Service/ CTAHR, University of Hawai'i at Mānoa, Honolulu, Hawai'i 96822. Copyright 2018, University of Hawai'i. Para iti pammalubos iti reproduksion ken panangusar, makiuman iti CTAHR Office of Communication Services, ocs@ctahr.hawaii.edu, 808-956-7036. Ti unibersidad ket maysa nga equal opportunity/affirmative action institution a mangipapaay kadagiti programa ken serbisio kadagiti tattao iti Hawai'i ania man ti puli, katatao, kayat a katatao ken wagas a pangipakita iti katatao, edad, relihion, maris ti kudil, pagilian a naggapuan, kapuonan, disabilidad, estado a kas naasawaan, rekord iti korte ken pannakaaresto, orientasion seksual, wenno estado a kas masakupan a beterano. Sapulen dagiti publikasion ti CTAHR iti
panagapit agraman iti pannakataming dagiti apit. Ti pumada nga atension ket masapul a maited iti pannakataming dagiti di naproseso a produkto iti talon (raw agricultural commodities wenno RAC) ken kadagiti kaputputed (fresh-cut) a prutas ken nateng. Ti kinarugit ken saan a kinadalus ti kangrunaan a paggapuan ti kontaminasion dagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao ken mabalin a mapasamak daytoy iti ania man nga agpang ti kadena ti suplay (Banach et al. 2015, Murray et al. 2017). Dagiti kangrunaan a maprotprotektaran a pannakapataray ti talon ken dagiti dadakkel nga agpatpatanor iti mula ket addaanda iti nainged a rekisito iti kinadalus a para kadagiti empleadoda a nailanad iti bukodda a Masansan a Wagas nga Ipakpakat (Standard Operating Procedures) wenno SOP. wenno produkto nga adda iti babaen ti linteg ket masapul a masanayda tapno magun-odda dagiti pagrukodan ti FDA iti kinatalged ti taraon ken maberipikar no naiwayat met laeng dagitoy. Dagiti adu nga annuroten a nailanad iti babaen ti FSMA ket apektaranna ti pannakataming dagiti prutas ken nateng kadagiti disso a mabalin a pakarugitanda (Pigura 1). Ibinsabinsa dagitoy naibatay-iti-siensia a pagrukodan dagiti natalged nga aramid iti panagpatanor, panagapit, panagbuggo, sangkabassit a panagproseso, panagbungon, panagidulin, ken panagibiahe ken regulasion dagitoy nga adda iti babaen ti FSMA a nasken a masurot a mainayon kadagiti regulasion ti estado ken kadagiti pagrukodan dagiti industria. Ti pannakaipakat dagiti pagrukodan Dagiti Genned ti Pannalaknib a naibinsabinsa iti baba ket mabalin a nayonanna ti panagpaut dagiti apit wenno produkto. Dagiti Genned ti Pannalaknib Ti modelo a "Dagiti Genned ti Pannalaknib" ket maysa nga addang a naibatay-iti-risgo tapno maliklikan ti pannakarugit wenno kontaminasion dagiti prutas ken nateng kadagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao manipud iti talon agingga iti konsiumer. Ti Linteg iti Modernisasion iti Kinatalged ti Taraon wenno Food Safety Modernization Act (FSMA) ti Food and Drug Administration (FDA) ket nakaturong iti pannakaaramat dagiti adu a Genned ti Pannalaknib ken iti kinapateg ti akem dagiti mangtamtaming kadagiti prutas ken nateng iti sistema ti taraontayo tapno malapdan ti pannakapataud dagiti sakit a maigapu iti taraon Ti FSMA ket ibagianna ti panagbalbaliw manipud iti sistema ti kinatalged- ti-taraon a reaktibo (sa laeng agkuti no adda parikut) iti wagas a proaktibo (panangiwayat kadagiti addang sakbay a mapataud ti parikut), iti kasta malapdan ti kontaminasion kadagiti prutas ken nateng sakbay a mapasamak daytoy. Maysa a napateg a genned daytoy a modelo ket dagiti mangtamtaming iti apit Agbatay iti kita ti prutas ken nateng, mabalin nga adda dagiti parukodan a di maipakat, ta adda met dadduma kadagitoy a makan a gagangay a saan a maipauneg a di naproseso dagitoy. Dagiti prutas ken nateng a gagangay a di makan a naproseso, kas iti taro ken kamote, ket mabalin nga aglasat iti kunada a "kill step." Mapasamak ti "kill step" (addang a pangpatay) bayat ti panagproseso, mabalin nga iti pasilidad a pagprosesuan wenno iti pagtaengan. Ti gagangay a wagas iti daytoy ket ti panangipapudot (panangpaalibungabong, panangpaburek). Mairaman kadagiti dadduma pay a pamay- an a mabalin a maaramid tapno agbalin a di makaay-ayo kadagiti mikroorganismo a pagbalayan dagiti makan ti irradiasion, panangipababa iti pH panagartem (pickling), ken panangipababa iti imet a danum (panangpamaga). Masansan (Suslow et al. 2003, Parker et al. 2016), adda mapasamak a pannakasari ti Dagiti Genned ti Pannalaknib (Dalaydayan 1) para kadagiti presko a prutas ken nateng ken kasarunona ti pannakapasamak ti pannakarugit wenno Pigura 1. Dagiti disso a ti prutas ken nateng a mabalin a pakarugitanda iti kadena ti suplay manipud iti talon a mapan iti konsiumer. Panagpatanor Panagapit Panangbuggo, Panagpili, Panaggrado Panagbungon Panagidulin & Panagibiahe Mailako Kadagiti Konsiumer Biolohikal a Nayon a Pangpasayaat iti Daga Manipud iti Ayup Apit a Narugitak iti Takki Danum a Pagbuggo ken Pagdalus iti Ramit Material a Pagbungon Bodega Dagiti Pasilidad a Pagidulinan Kinamanagdaldalus ti Trabahador Basket, Pagyanan, ken Remienta Agus ti Proseso ti Trabaho Dagiti Rabaw ti Ramit Lugan a Pagibiahe Dagiti Eskaparate ken Pagyanan Ag Danum: Danum iti Panagpatanor Kinamanagdaldalus ti Trabahador Kinamanagdaldalus ti Trabahador Pasilidad Kinamanagdaldalus ti Trabahador Kinamanagdaldalus ti Trabahador Dagiti Atap ken Napaamo nga Ayup Kinamanagdaldalus ti Trabahador 2
Dalaydayan 1. Dagiti genned iti panangtaming iti apit ket mabalin a mapugsat a mangibunga iti pannakarugit. Dagiti Genned iti Kadena ti Suplay Peggad iti Pannakarugit Pannakaikabassit ti Peggad Panagpatanor Biolohikal a nayon a pangpasayaat iti daga manipud iti ayup Ipakat ti umno a panawen ken disso a panagnayon, panagisagana ken panagdalus, ken panagidulin. Dagiti atap ken napaamo nga ayup Yadayo dagiti napaamo ken atap nga ayup kadagiti pasilidad ken talon a yan dagiti prutas ken nateng. Danum ti irrigasion Monitoren ti kaadda ti mikrobio iti danum ti irrigasion. No saan a napintas ti kalidad ti danum ti irrigasion, ikabassit ti pannakaisagid dagiti makan a paset dagiti prutas ken nateng ditoy, aglalo no asidegen ti petsa a panagapit. Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagalagadan iti kinamanagdaldalus. Panagapit Narugitan nga apit Ibati dagiti apit a narugitan iti takki wenno naibbatan iti talon. Narugitan a basket, pagyanan, ken remienta Dalusan amin a ramit, remienta, ken pagyanan wenno pagikkan sakbay ken kalpasan ti panagapit. Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagalagadan iti kinamanagdaldalus. Panangbuggo, Panagpili, Panaggrado Danum a pagbuggo iti apit ken pagdalus Agusar iti danum a mabalin nga inumen a pangbuggo kadagiti produkto ken amin a rabaw ken ramit a pakaisagidan ti taraon. iti ramit. Agusar iti pagsanitario (sanitizers) a naaprobaran a para iti apit ken kadagiti rabaw a pakaisagidan ti taraon, kas iti chlorine ken peracetic acid, ken panangsurot iti amin a rekisito ti etiketa. Agus ti proseso ti trabaho Mangaramid iti agus ti proseso a mangikabassit iti panagiinnakar iti rugit dagiti nalpasen a produkto kadagiti apit manipud iti talon. Yadayo dagiti ayup ken idulin dagiti kemikal, nayon a pangpasayaat iti daga (soil amendments), ken abono iti lugar a pakaprosesuan ti apit Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagalagadan iti kinamanagdaldalus Panagbungon Material a pagbungon Agusar iti maminsan-laeng-a-mausar a pagyanan wenno nadalusan ken nasanitario a recyclable a plastik a pagkargaan (crates). Dagiti rabaw ti ramit Dalusan nga isanitario amin a ramit a maisagid kadagiti presko a prutas ken nateng. Pasilidad Sansanen nga ikkaten amin a nagsalingsingan ken nagpilian a produkto. Dalusan dagiti datar, diding, ken pagayusan iti regulan nga iskediul. Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagnagdaldalus, 3
Dalaydayan 1, tuloyna. Dagiti genned iti panangtaming iti apit ket mabalin a mapugsat a mangibunga iti pannakarugit. Dagiti Genned iti Kadena ti Suplay Peggad iti Pannakarugit Pannakaikabassit ti Peggad Panagidulin & Panagibiahe Bodega Agdalus ken agsanitario iti regular nga iskediul. Palimiisan a dagus ti produkto iti kabiitan a panawen. Manteneren ti pasilidad tapno malapdan ti panagurnong ti danum ken agneb nga agtedted kadagiti apit Lugan a pagibiahe Dalusan ken isanitario sakbay ti panagkarga, amirisen ti temperature ken panagandar ti ramit. Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagalagadan iti kinamanagdaldalus Panaglako kadagiti Nawaya Dagiti pasilidad a pagidulinan a Tiendaan (Open Market) Agdalus ken agsanitario iti regular nga iskediul. Saan nga ipalubos a maurnong dagiti basura kadagiti datar. Imonitor dagiti temperature ti repriheradora. Dagiti Eskaparate ken pagyanan Agdalus ken agsanitario iti regular nga iskediul. Siguraduen a dagiti pagyanan wenno pagikkan a maaramat iti panagidispley iti produkto ket nadalusan ken nasanitario iti regular nga iskediul. Imonitor ti templa ti temperature no nairepriheradora. Liklikan dagiti rabaw, basket, wenno pagyanan a makapataud iti sugat ken garadgad kadagiti prutas ken nateng. Kinamanagdaldalus ti trabahador Ipakat ken suroten ti programa iti panagsanay ken pagalagadan iti kinamanagdaldalus. Ti "Dagiti Genned ti Pannalaknib" ket pakaseknanna dagiti adu nga addang a mangsungbat kadagiti adu a risgo iti tunggal addang. Nailista ditoy dagiti benneg a mabalin a pakasarian ti pannalaknib kadagiti kangrunaan nga addang iti pannakataming ti presko nga apit a mabalin a mangibunga iti pannakarugit wenno kontaminasion. Masansan a ti agpang ti risgo wenno peggad ket madeterminar babaen ti rukod ken galad iti trabaho ken kaawan annad kadagiti pagrebbengan iti kinatalged ti taraon; ngarud, ti galad iti kinatalged ti taraon iti trabaho ket napateg unay tapno maipanamnama ti natalged a suplay ti taraon. kontaminasion gapu kadagiti sumaganad: Di umno nga aramid iti panagpatanor a mangipalubos iti pannakarugit manipud kadagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao Di umno a panagdalus ken panangsanitario kadagiti prutas ken nateng iti amin a benneg ti kadena ti suplay Saan a kinamanagdaldalus ken kinakapsut iti trabaho dagiti mangtamtaming kadagiti produkto iti amin a benneg ti kadena ti suplay Ti panggep ti Dagiti Genned ti Pannalaknib ket isu ti panangikabassit, panangpukaw, ken panangliklik kadagiti peggad a mabalin a mangibunga iti kontaminasion (Dalayday 1). Ti kinamanagdaldalus ti trabahador ken pannakaisagid iti takki ti ayup ti maysa kadagiti kangruaan a paggapuan ti bakteria, bayrus, ken parasito a mabalin a makaited sakit iti tao (Suslow et al. 2003, Parker et al. 2012). Napateg ti panagsursuro ken panagsanay a kas kangrunaan nga umuna nga addang iti Kanigid: Saan koman a mabungon ti bunga ti papaya a linugitan ti tumatayab. Kanawan: Gagangay a parikut ti kinakurang dagiti pasilidad ti kasilia wenno dagiti pasilidad a di namantener nga awanan iti sabon ken danum a pagbuggo wenno awanan kadagiti tualia a maminsan laeng-a-mausar. 4
panangliklik iti kontaminasion, a kaduaen ti kaadda dagiti nadalus, sanitario, ken napintas ti pannakamantenerna a kasilia iti asideg ti pagtrabahuan (Gil et al. 2015). Dagiti trabahador ket nasken a nasalun-at, awananda iti an-annayen, nabiit pay a sugat, wenno dunor nga agdardara. Napateg ti panangbuggo kadagiti ima sakbay ken kalpasan ti panangtaming kadagiti presko nga apit ken iti ipapan iti kasilia. Masapul a mabugguan dagiti ima iti uneg ti 20 a segundo babaen ti sabon ken danum. Kalpasan ti panagsursuro ken panagsanay, masapul nga ammo dagiti trabahador dagiti akem ken pagrebbenganda tapno agbalin a natalged dagiti produkto a tamingenda. Ti masansan a panagsanay, makatulong iti pannakapapigsa dagitoy a konsepto. Masansan a maipauneg a dagiti presko nga apit wenno produkto a di naluto (salad, presko a prutas), a di naglasat iti "kill step," ket iti kanito a nakontaminaran iti mikrobio dagitoy, narigaten a maikkat dagiti mikrobio iti produkto. Ad-adda a narigat ti panangikkat kadagiti napeggad a mikroorganismo no dagiti produkto ket addaan kadagiti birri, piglat iti ungkay, dunor, ken sugat kadagiti presko a prutas ken nateng. Malaksid iti dayta, dagiti mikroorganismo a mabalin a makaited sakit iti tao, no maibagay kadakuada ti yanda, mabalinda ti umadu iti rabaw dagiti produkto ken kadagiti sugat a maparnuay bayat ti panagapit ken iti pannakataming dagiti apit. Dagiti met dunor a pataud dagiti makina ket isu ti pannakaitim-og ken pannakagaradgad no ti produkto ket maisagid kadagiti narusanger a rabaw, di umno a panangtaming, ken uray pay iti pannakaisupot dagitoy a para kadagiti konsiumer. Bayat ti sagpaminsan a pannakapasamak ti kontaminasion, masapul a marepaso ti panagtaming iti amin a benneg ti kadena ti suplay (Kirezieva et al. 2013). Panagapit, Panagtangken, ken Pannakataming Dagiti Apit Nakaukkonen dagiti agsuksukisok ken dagiti komersial a mangtamtaming kadagiti prutas ken nateng iti sibubukel a lubong iti adu nga impormasion no kasano a maapit, magraduan, madalusan, maidulin, ken mailako dagiti kangrunaan a prutas ken nateng. Daytoy nga impormasion ket maala a libre iti internet. Maysa kadagiti paggapuan ti impormasion ket ti USDA Handbook #66, a nabiit pay a napabaro. Maala daytoy a pagbasaan iti gov/oc/np/ commercialstorageintro/. Iti Hawai'i, adda pay dagiti ad-adda a napabaro a babasaen maipanggep kadagiti tropikal a prutas ken nateng a masarakan iti seksion iti prutas ken nateng iti as "Postharvest Quality-Maintenance Guidelines." Dagitoy a publikasion ken babasaen ket paset ti pannakaipanamnama iti kinatalged ti taraon. Addaan met ti kolehio iti website a naiturong a mismo iti Kinatalged ti Taraon iti Talon iti ctahr/ farmfoodsafety/, kasta met nga addaan iti Extension team iti sibubukel nga estado a mabalin a makaipaay iti balakad. Bayat ti panaggunay dagiti presko, di naproseso a prutas ken nateng a mapan iti tiendaan, awanan dagiti mannalon, para bungon, para ibiahe, aglaklako iti adu, ken aglaklako kadagiti konsiumer iti umdas a pasilidad tapno maipanamnamada ti kasasayaatan a kasasaad a para iti tunggal produkto. Marikna la unay daytoy a panagkurang kadagiti naisalsalumina a mula (specialty crops) a matamtaming iti bassit a kantidad. Gapu itoy a kasasaad, ti pakaiturongan koma ti imatang ket ti napardas a panaggunay ti produkto a mapan iti sumaruno a benneg ti kadena ti suplay, pannakailiklik iti nangato a temperatura ken direkta nga init, ken pannakailiklik iti di umno a panangtaming iti produkto (pannakaitinnag, panangibato, kdp.). Ti saan a nasayaat a panangtaming kadagiti apit ken panamaglalasin kadagitoy iti igid ti kalsada nga awanan iti salaknib iti pannakarugit (ngato) ken panangbuggo kadagiti apit iti di mainum a danum (baba). Dagiti Tarabay Dagiti parikut maipanggep iti kinatalged iti taraon ket imbungana dagiti panagbalbaliw dagiti aramid iti pannakataming dagiti apit wenno produkto. Naparnuay dagiti regulasion ti FSMA tapno maikabassit dagiti peggad a patauden dagiti mikrobio iti kinatalged ti taraon, kas maibatay kadagiti tarabay para iti Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Agrikultura (Good Agricultural Practices) 5
Dalaydayan 2. Dagiti Genned ti Pannalaknib iti pannakaidaliasat dagiti presko a prutas ken nateng manipud iti talon a mapan iti konsiumer ken dagiti aramid tapno maikabassit ti posibilidad ti pannakarugit kadagiti napeggad a mikroorganismo Genned ti Pannalaknib Dagiti Aramid Panagpatanor Nayon a Pangpasayaat iti Daga • Ti nayon a pangpasayaat iti daga (soil amendments), nangruna kadagiti addaan iti di pay dimmaga a takki, ken mabalin a makaibunga kadagiti risgo wenno peggad iti kinatalged Tapno maikabassit dagiti risgo a mainaig iti nayon a pangpasayaat iti daga, ipan dagiti di pay dimmaga a takki kadagiti di mamulmulaan a taon ken aramiden dagiti pay dimmaga a takki nga abono babaen ti panagkompos (composting) Pagaddaywen ti panawen iti nagbaetan ti panagipan iti di pay dimmaga a takki iti panagapit • Siguraduen a dagiti lugar a pagidulinan ket saanna a rugitan dagiti kinelleng, paggapuan ti danum, wenno lugar a pagbungonan Sanayen dagiti trabahador no kasano a tamingen ken ipakat dagiti nayon a pangpasayaat iti daga • Mangparnuay kadagiti addang iti panagsanitario para kadagiti remienta ken ramit • Bayat ti panagnayon, saan nga ipalubos a maisagid dagiti nayon a pangpasayaat iti daga nga addan iti takki wenno kompos iti makan a paset dagiti mula. Saan nga agiwarwaris iti di pay dimmaga a takki a kas abono iti nagbabaetan dagiti mula. • Idulin dagiti rekord dagiti amin nga ipan a nayon a pangpasayaat iti daga ken amin a pagpasayaat iti daga tapno maliklikan dagiti peggad ti pannakarugit wenno kontaminasion. Dagiti Ayup Kadagiti Kinelleng • Dagiti takki ken isbo manipud kadagiti napaamo nga ayup ken atap nga ayup ket mabalin a rugitanda dagiti kinelleng ken dagiti paggapuan ti danum. Nasken a maipakat dagiti addang tapno maikabassit dagiti peggad manipud kadagiti ayup a sumrek iti kinelleng. Ti kaadda dagiti ayup iti maysa a kinelleng ket dina kayat a sawen a dagiti apit ket narugitanen. • No sumrek man dagiti ayup iti maysa a kinelleng, imonitor ti kinelleng bayat ti panagdakkel dagiti
mula amangan no adda pannakarugit wenno kontaminasion. Idulin dagiti rekord dagiti aksion nga inaramid iti panangyadayo kadagiti ayup iti kinelleng tapno maikabassit dagiti risgo iti kontaminasion. Danum ti irrigasion • Agbatay iti paggapuan ti danum, mabalin a maysa daytoy a gapu ti kontaminasion. Gagangay a natalged ti suplay a danum publiko; mabalin met a natalged ti danum a masusop iti uneg ti daga idinto a ti danum iti rabaw ket mabalin a makapataud iti peggad. Kasapulan ti panangamiris. • No ti danum ket saan a maisagid iti maapiten a mula, nababa ti peggad iti kontaminasion. Mabalin a rugitan ti maiwaris a pagsibug (sprinker irrigation) ti produkto ken iwarasna ti maysa a napeggad a mikroorganismo. Ti panangitiempo iti panagsibu ket mabalinna nga iliklik ti peggad iti pannakarugit; ti panagsibud no asidegen ti panagapit ket ibungana ti dakdakkel a peggad. Panagapit Dagiti laeng nasalun-at a trabahador ti palubosan nga agapit. • Liklikan dagiti prutas ken nateng nga addaan takki ti ayup a kas kadagiti lugit ti tumatayab. • Sanayen dagiti trabahador a mangkita iti kangatuan a kaadu ti mabalin nga apiten a prutas ken nateng. • Apiten laeng dagiti adda iti umno a benneg ti kinatangkenda (maris, rikna no mapisel, benneg ti panagdakkel, kdp.). Agapit laeng iti nasapa a bigat wenno naladaw a malem tapno maikabassit ti epekto ti init. • Agusar laeng iti nasanitario a pagapit a bag ken pagyanan wenno pagikkan. • Kitaen a nasayaat dagiti pagapit a pagyanan (rukod, materiales, kangato, bilang dagiti mapagsasaganad nga apit) tapno maliklikan ti pannakadunor dagiti apit Salakniban dagiti produkto manipud iti direkta a darang ti init ken kadagiti mabalin a pakarugitanda. 6
Dalaydayan 2, tuloyna. Dagiti Genned ti Pannalaknib iti pannakaidaliasat dagiti presko a prutas ken nateng manipud iti talon a mapan iti konsiumer ken dagiti aramid tapno maikabassit ti posibilidad ti pannakarugit kadagiti napeggad a mikroorganismo Genned ti Pannalaknib Dagiti Aramid Pannakataming ti Apit Napateg ti panangimaton iti danum a mausar iti apit; agusar laeng iti danum a mabalin a mainum nga awanan iti madlaw a generic E. coli iti 100 mL a pamadasan a danum Ti pagbuggo a danum ket nabarbara koma ngem iti produkto tapno maliklikan ti pannakakigtot ti produkto iti temperatura (thermal shock) a mabalin a mangibunga iti panangagsep ti produkto iti danum ken iti iseserrek ti bakteria. No yelo wenno nagadgad a yelo ti mausar a pagpalamiis, masapul a naaramid daytoy manipud iti danum nga awanan iti madlaw a generic E. coli/100 mL a danum Padasen ti manginayon iti pagsanitario (sanitizer) kadagiti amin a danum a mausar; ti chlorine ti gagangay a maar-aramat. Agpada nga imonitor ti danum ken ania man a sanitizer a maaramat tapno masigurado a napintas
ti kalidad ti danum a mausar kadagiti apit. Ipakat dagiti pangatur a tignay wenno aksion no nasken; idulin dagiti detaliado a rekord ken mangparnuay iti Masansan a Wagas nga Ipakpakat (Standard Operating Procedures) wenno SOP para kadagiti kangrunaan nga addang iti pannakaimaton ti danum. Panaggrado, Panagbungon, Panagikarga Amin a lugar a pagbungonan ket masapul nga addaan kadagiti aramid a panagdaldalus tapno maikabassit ti pannakarugit wenno kontaminasion. Napateg ti kinamanagdaldalus ti trabahador is essential; dagiti masakit a trabahador ket masapul a mapagawid. Dagiti laeng baro, maminsan-laeng-a-mausar a pagyanan wenno pagikkan wenno dagiti nadalusan, mabalin a maaramat-iti-mamin-adu a pagikkan ti mausar iti panagbungon kadagiti prutas ken nateng. • Ammuen amin no ania dagiti rabaw a pakaisagidan ti taraon bayat ti panagdaliasat ti apit iti pagbungonan ken lugar a pagidulinan - iturong ti imatang iti panamagtalinaed a nadalus dagitoy a rabaw. Dalusan amin a rabaw a maisagid iti apit, kalpasanna agusar iti sanitizer kadagitoy a rabaw. • Dagiti aramid iti kinatalged a kas iti panagdalus, panagmantener ken kinamanagdaldalus iti uneg ken ruar dagiti pasilidad, agraman ti panangkontrol iti peste, ket napateg iti pannakaikabassit dagiti peggad. Ikkaten amin a nagsalingsingan ken nagpilian a produkto ken basura iti tunggal aldaw wenno kas kasapulan iti uneg ti aldaw Napateg ti panagidulin iti rekord ken iramanna koma ditoy ti panagdalus ken panangsanitario kadagiti rabaw a pakaisagidan ti taraon, remienta, ramit, ken dagiti pagyanan wenno pagikkan; pannakaimaton ti peste; pannakamantener ken pannakamonitor ti pasdek; pannakasanay dagiti trabahador kadagiti aramid a panagdaldalus; pannakadalus ken pannakamonitor ti pagbungonan ken pakaipalamiisan dagiti produkto; ken pannakadalus ken pannakainspeksion ti lugan sakbay ti panagkarga. Transportasion
Inspeksionen amin a lugan sakbay ti panagikarga tapno masigurado a nadalus ken awanan rugit ken di makaay-ayo nga angot. No pakontratam ti kargamentom, iramanmo iti kontrata a masapul nga awanan dadael, nadalus, ken nasanitario ti lugan. Dagiti repriheradora a lugan, malaksid a nadalus ken nasanitario, ket masapul koma a ti agan-andar a repriheradora ket natempla iti umno a temperatura ken iti sumrek ken rummuar nga angin; ken masapul a maamiris sakbay ti panagikarga. wenno GAP ken Masansan a Wagas nga Ipakpakat (Standard Operating Procedures) wenno SOP. (Good Manufacturing Practices) wenno GMP. Nangipaulogen ti US Food and Drug Administration (FDA) kadagiti tarabay. Iti US, dagiti kangrunaan nga aglaklako kadagiti konsiumer ken dagiti agiserserbi iti taraon (food-service chains) ket mangyes- establisarda iti pagrakukodan a para kadagiti suplayer. Malaksid iti panangtungpal iti FSMA, dagiti aggatgatang ket mabalin nga ibilinda ti bukod ken maikatlo a partido a panagamiris tapno mapatalgedan ti pannakaipakat ti Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Agrikultura (Good Agricultural Practices) wenno GAP, Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Panangtaming (Good Handling Practices) wenno GHP, ken Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Panagpartuat Ti GAP ken GHP ket boluntario a pagannurotan a nairanta a tumulong, saan a kas regulasion, idinto a ti GMP ket regulasion a nasken a maipakat. Kaaduanna kadagiti tarabay ket sentido komun ken maipakpakat la ketdi iti adu a trabaho ngem saan laeng a mamonmonitor ken mairekrekord. Ti panangtungpal kadagitoy a pagrukodan ket maibilang koma a kas pangnayon iti pateg ti produktom ken mangigidiat iti produktom iti produkto dagiti dadduma a suplayer. 7
Nagbaliwan ti Maris Ngilaw ti Prutas Itlog Makan water. International Journal of Environmental Research and Public Health 12:8658-8677. Nagbaliwan ti Maris Dunor iti Pannakaitupa Gil, M.I., Selma, M.V., Suslow, T., Jacxsens, L., Uyttendaele, M. and Allende, A., 2015. Pre-and postharvest preventive measures and intervention strategies to control microbial food safety hazards of fresh leafy vegetables. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 55:453-468. Holvoet, K., Jacxsens, L., Sampers, I. and Uyttendaele, M., 2012. Insight into the prevalence and distribution of microbial contamination to evaluate water management in the fresh produce processing industry. Journal of Food Protection 75:671-681. Sugat & Garadgad Kinaluom ti papaya iti panagapit ken ti mabalin a pannakadunorna. Amin a mekanikal a dunor ket pataudenna ti disso a pakapatanoran dagiti napeggad a mikroorganismo. Holvoet, K., Sampers, I., Seynnaeve, M., Jacxsens, L. and Uyttendaele, M., 2014. Agricultural and management practices and bacterial contamination in greenhouse versus open field lettuce production. International Journal of Environmental Research and Public Health 12:32-63. Kirezieva, K., Jacxsens, L., Uyttendaele, M., Van Boekel, M.A. and Luning, P.A., 2013. Assessment of food safety management systems in the global fresh produce chain. Food Research International 52:230-242. Dagiti Lokal a Websites Maipanggep iti Kinatalged ti Taraon Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Agrikultura iti Bukodmo a Talon wenno iti Garden iti Pagtaengan. 2017. com/ watch?v=wO5miD90wMQ Kirezieva, K., Luning, P.A., Jacxsens, L., Allende, A., Johannessen, G.S., Tondo, E.C., Rajkovic, A., Uyttendaele, M. and van Boekel, M.A., 2015. Factors affecting the status of food safety management systems in the global fresh produce chain. Food Control 52:85-97. FSMA. Panangadal iti Linteg iti Modernisasion iti Kinatalged ti Taraon (Food Safety Modernization Act) wenno FSMA. Pagannurotan iti Apit & Dagiti Nasayaat nga Aramid iti Agrikultura wenno Produce Rule & Good Agricultural Practices (GAP) J. Sugano, J. Uyeda, L. Nakamura-Tengan, J. Hollyer, S. Motomura, J. Kahana, M. Murakami, F. Mencher, B. Miyamoto, E. Gushiken, K. Akahoshi, K. Wong, F. Reppun, K. Fiedler, & S. Sibonga, 2016. Laury-Shaw, A., Strohbehn, C., Naeve, L., Wilson, L. and Domoto, P., 2015. Current trends in food safety practices for small-scale growers in the midwest. Food Protection Trends 35:461-469. Love, K., Nancy J. Chen, Robert E. Paull. 2014. Quick Harvest and Postharvest Tips for Better Quality and Longer Postharvest Life. University of Hawaii at Manoa, College of Tropical Agriculture and Human Resources. Fruit, Nut, and Beverage Crops, July 2014, F_N- 36. James R. Hollyer, Vanessa A. Troegner, Robert H. Cowie, Robert G. Hollingsworth, Lynn C. Nakamura-Tengan, Luisa F. Castro, ken Arlene E. Buchholz. 2010. Dagiti Kasayaatan nga Aramid iti Kinatalged ti Taraon iti Talon: Panangikabassit iti Peggad a Mainaig iti Impeksion iti Rat Lungworm Infection ken Human Eosinophilic Meningitis. CTAHR University of Hawai'i. Kinatalged ti Taraon ken Teknolohia (Food Safety and Technology) FST-39. freepubs/pdf/FST-39.pdf Manzocco, L., Ignat, A., Anese, M., Bot, F., Calligaris, S., Valoppi, F. and Nicoli, M.C., 2015. Efficient management of the water resource in the fresh-cut industry: Current status and perspectives. Trends in Food Science & Technology 46:286-294. Murray, K., Wu, F., Shi, J., Jun Xue, S. and Warriner, K., 2017. Challenges in the microbiological food safety of fresh produce: Limitations of post-harvest washing and Dagiti Reperensia Banach, J.L., Sampers, I., Van Haute, S. and Van der Fels- Klerx, H.J., 2015. Effect of disinfectants on preventing the cross-contamination of pathogens in fresh produce washing 8
the need for alternative interventions. Food Quality and Safety 1:289-301. Parker, J.S., Wilson, R.S., LeJeune, J.T., & Doohan, D. (2012). Including growers in the "food safety" conversation: Enhancing the design and implementation of food safety programming based on farm and marketing needs of fresh fruit and vegetable producers. Agriculture and Human Values 29:303-319. 0129360-3 Parker, J.S., DeNiro, J., Ivey, M.L. and Doohan, D., 2016. Are small and medium scale produce farms inherent food safety risks? Journal of Rural Studies 44:250-260. Paull, R.E. 1999. Effects of temperature and relative humidity on fresh commodity quality. Postharvest Biology & Technology 15:263-277. Paull, R.E., Nancy Jung Chen. 2004. The potential of postharvest technologies to maintain quality. Acta Horticulturae 694:377-385. Suslow, T.V., Oria, M.P., Beuchat, L.R., Garrett, E.H., Parish, M.E., Harris, L.J., Farber, J.N. and Busta, F.F., 2003. Production practices as risk factors in microbial food safety of fresh and fresh-cut produce. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety 2:38-77. Translation by Language Link, 2019, with support from CTAHR Extension Supplemental Funds. Principal Investigators: Emilie Kirk and Roshan Manandhar. Original English version available at 9


PRELUDIO: (agpasango dagiti agakem ken masindian dagiti candela ti altar) PANGLUKAT A KANTA: "Maitan-ok" (Majesty) Maitan-ok ni Jesus maitan-ok, Pagrukbaban, madaydayaw. Maitan-ok agari, agturay; Diay tronona, dayawna intay ikanta. Maitag-ay ti kangatoan nagan ni Jesus, Umay kay dayawentay Kristo nga ari! Maitan-ok ni Jesus maitan-ok, Ta nagungar nga ari dagiti ari. **AYAB TI PANAGDAYAW: (naadaw ti Isaias 12:1-6) Ministrto: Dumtengto ti aldaw nga ikanta ti tunggal tao: Pangulo: "Idaydayawka, O Apo; Sika ti mangisalakan kaniak, agtalekak Kenka ket awan pagbutngak. Pangulo: Ti Apo ti mangted iti bileg ken pigsak, wen, isu ti mangisalakan kaniak." Ministro: Dumtengto ti aldaw nga ikanta dagiti tattao: Pangulo: "Agyamanakayo iti Apo! Ibagayo kadagiti amin a nasion ti inaramidna ! Ipakaammoyo kadakuada ti kinatan-okna! ti Apo, gapu kadagiti naindaklan nga aramidna. Iti entero a lubong, ipadamagyo ti natan-ok a gapuananna. Agpukkaw ken agkanta koma dagiti amin nga agnaed ti Sion! Naindaklan ti Nasantoan a Dios ti Israel, ket agnaed iti sidong dagiti tattaona." Gimong: Kantaanyo Amin: **INBOKASYON: Pangulo **HIMNO TI PANAGDAYAW: "Naragsak Kam Nga Agdaydayaw" (Joyful, Joyful, We Adore Thee) Naragsak kam nga agdaydayaw, Dios ti Gloria ken ayat, Pusomi kas man sabsabong, sangoanam apagukrad; Ulep ti basol waknitam, yadayom panagduadua, Sica, gubuayan ti ragsak, itdem silaw iti biag. Amin dagiti pinarsuam, umay dita sanguanam, URNOS TI PANAGDAYAW A mangidaydayaw kenca ti awan patinggana; Talon, baker, tanap, bantay, nalangto a mulmula, Tumatayab agkankanta, Kenca agdaydayawda. Agkaykaysatayo amin, mangitan-ok dayawna, Naammaan nga ayatna, kadatay mamagkaysa; Agkantatayo a kanayon, sibaballigi ken basol, Ti naragsak a misuka, balligi biag itdenna. AYAB TI PANAGBABAWI: Pangulo: Kakabsat bigbigentayo dagiti basbasoltayo tapno maikaritayo a makipagrambak kadagiti nasantuan a ministerio. (kanito a panagulimek) KARARAG TI PANAGBABAWI: Sungbat A Kanta: "Dinak Lipatan, Jesus" Dinak labsan ken lipatan, Jesus nga imbag; Sudim adu ti aglak-am ket imdengannak Coro: Kristo, kristo, denggem timekko Asim, Mannubbot, itedmo denggem asugko. Amen! PAMMATALGED ITI PAMMAKAWAN ITI DIOS: Pastor: Gapu ta ti Apo isut' napudno ken naimbag, ket isuronanto dagiti managdakdakes iti dalan a surotenda. Ti apo idalannanto ida a sipakumbaba iti umno a dana iti pagayatanna. Isuronakami kadagiti aramidennakami a mangammo Kenka. Gimong: daldalanmo O Dios, Pastor: Kaasiannatay koma kalpasan ipannatayo iti biag nga agnanayon. ti mannakabalin a Dios, ket ti pannakapakawan dagiti basbasoltayo, PANNAKAYALLATIW TI KAPPIA: ken talna babaen iti panangkanta ti O I Love You...) (Iyallatiw tayo ti kappia KABLAAW KEN DAMDAMAG PAKASEKNAN TI IGLESIA: KARARAG DAGITI TATTAO: DAGITI SASAO TI APO: **Manipud iti Nasantuan a Surat ** Thy word is a lamp unto my feet and a light unto my path Babaen iti Mensahe ti Kanta Pannakailawlawag ti Sao PANANGIDATON TI BIAG KEN PAGYAMAN: Pangulo: Iyegtayo dagiti datontayo iti sangoanan a kas panangidatontayo met dagiti bagbagitayo a sibibiag, nasantoan ken makaay-ayo kenkuana. (panagited cadagiti pagyaman ken sagsagut) KANTA TI PANANGIDATON: ""Agyamanak Kenka" Agyamanak Kenka, Mannubbot ken Diosco Siak ket inayat mo, salakan intedmo. Coro: Ti la maidatonko Kenka Mannubbotko Ti amin a biagko, kararua ken puso Ta saan nga umdas ti ar-aramidko Balitok ken pirak, sanikua nga adu Ti laeng dawatek ket awatem koma Bassit a daton ko, aramatem O Ama Ta awanen sabali a pangsubalitko Dakkel nga ayatmo. Saanko maawatan, apay nga inayatnak Tao a kas kaniak, awan pakaikariak. (coro) **DOKSOLOHIYA **KARARAG TI PANANGIDATON: Amin: Naindaklan ken mannakabalinka, nadaeg, nadayag ken natan-okka. Kukuam amin nga adda sadi langit ken ditoy daga. Sika ti ari ken kangatoan a mangituray iti amin. Sika ti pagtaudan ti amin a kinabaknang ken sanikua, sika ti mangituray iti amin. Addaanka ti pigsa ken pannakabalin ket sika ti mangitan-ok ken mangted iti pigsa iti amin. Ita, agyamankami kenka, O Diosmi, ket idaydayawmi ti nagloriaan a nagannamo. Nupay, kasta, tapno kabaelanmi nga ited kenka dagitoy? Sika met laeng ti naggapuan dagitoy a sagut ket isublimi laeng ti kukuam. O Apo a Diosmi, inyegmi amin dagitoy a sanikua, ngem naggapuda amin kenka ket kukuam ida. Amen. (1 Cronicas 29: 11-18).
**HIMNO A PANAGSERVI: "Inka ken Kristo, Dika Agtaktak" Inka ken Kristo, dika agtaktak, Ta isu adda dita arpad Awisennaka a siayat Kunana, "umayka" Coro: O, amangan a nagsam-itda Timekna a pangayab kenka Dika bumdeng mapankan ita Ur-urayennaka Awan sabali a makaikkat Iti lidaymo ken dandannag Suktannat' adu a ragragsak Kunana, "umayka" (coro) Dika bumdeng, inka itaklin Basbasolmot' inka itaklin Pakawan kenkat' inna itden Kunana, "umayka" (coro) **PANGSERRA A KARARAG: PAMENDISION: Sungbat: (tuloy ti "Inka ken Kristo, Dika Agtaktak") No kunam, "inton madamdama," Ngem amangan no maladawka Kabsat, inkan ken Kristo ita Kunana, "umayka" (coro) POSTLUDIO: "Enter to rejoice, depart to serve" Church Bulletin Welcome! Kablawandakayo babaen ti presensia iti Apo bayat ti panagmaymaysatayo iti daytoy a Domingo. Sapay koma ta maaddaantayo manen ti baro ken nasangsangngayan a kapadasan iti panagdaydayaw tayo. Note: "You can add News or Updates of the church in this space and placed some parts of the liturgy: for example the worship participants and the church name for the front cover, and likewise you can change the Hymns or songs if you prefer another one." UNITED CHURCH OF CHRIST IN THE PHILIPPINES North Luzon Jurisdiction March 12, 2017 March 12, 2017 WORSHIP PARTICIPANTS Liturgist: Scripture Reader: Administrative Pastor


Panid 1 Distance Learning Survey - Family School Name: M R O Pampamilya a Surbey Mainaig iti Panagadal Manipud iti Adayo Daytoy a surbey ket para kadagiti nagannak, tagaaywan, ken pamilya a mangay-ayawan kadagiti estudiante kadagiti Pampubliko ken Charter a Pagadalan ti Hawaii. Maidawat a tulongandakami a mangpasayaat iti suportami kadakayo ken kadagiti dadduma a pamilya babaen iti panangsungbat kadagitoy a saludsod. Dagiti sungbat ket agtalinaed nga anonimo Nu saanmo kayat a sungbatan ti aniaman a saludsod, mabalinmo nga laktawan daytoy. Kas sungbatam dagitoy a saludsod, maidawat a panunotem ti kapadasam bayat ti panagadal manipud iti adayo ken ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan. Nu addaanka iti nasursurok ngem maysa nga anak a nakapalista kadagiti pampubliko a pagadalan, maidawat a sungbatam dagitoy a saludsod para iti kataengan nga anakmo. Nu kayatmo, mabalinmo nga uliten a sungbatan ti surbey para kadagiti dadduma nga annakmo. 1. Addaan kadi ti anakmo iti inted ti pagadalan a laptop wenno tablet a para iti panagadal manipud iti adayo? Wen Saan 2. Addaan kadi ti anakmo iti kompyuter a pangbalay a mabalinna nga usaren para iti panagadal manipud iti adayo? PLE F Wen Saan 3. Adda kadi umdas a device iti pagtaengan a mausar ti tunggal miembro ti pamilya nga aggigiddan? Wen Saan 4. Addaankayo kadi iti smartphone ken akses iti Internet? Wen Saan 5. Addaankayo kadi iti nasayaat nga akses iti Internet idiay pagtaenganyo? Nasayaat bassit Nasayaat unay Saan a nasayaat Medyo nasayaat Awanan iti akses iti internet 6. Ma-aksesyo kadi ti Internet iti wireless a wagas? M A S Wen Saan 7. Tuluy-tuloy kadi a nakipaspaset ti anakmo iti panagadal manipud iti adayo bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan babaen kadagiti paper packet? Wen Saan 8. Tuluy-tuloy kadi a nakipaspaset ti anakmo iti panagadal manipud iti adayo bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan babaen iti online a panagadal? Wen Saan 9. Laksid ti kanaadda dagiti arwaten ken koneksion, kayatmo kadi ti maikkan kadagiti paper packet wenno kadagiti arwaten nga addaan iti koneksion iti Internet? Paper packet Arwaten ken internet FOR DEMO PURPOSES ONLY
Panid 2 10. Nu maikkanka kadagiti tallo a pagpilian para iti anakmo, ania ti kayatmo? Pumili iti maysa. M R O Panagadal manipud iti adayo - online manipud iti pagtaengan Kumbinasion ti Panagadal manipud iti adayo ken Pisikal a siled Pisikal a siled - iti kampus ti pagadalan 11. Kumusta ti kapadasan ti anakmo iti panagadal manipud iti adayo kumpara kadagiti klase iti uneg ti kampus? Agarup isu met laeng ti maad-adalna Basbassit ti maad-adalna Adayo a basbassit ti maad- adalna Adayo nga ad-adu ti maad- adalna Ad-adu ti maad-adalna 12. Kasano kaado iti aldaw ti panagadal ti madardar-ayan ti anakmo nga aktibidad ti panagadal manipud iti pagadalanda? Agarup ti entero iti dayta nga aldaw Basbassit ngem kagudua iti dayta nga aldaw Kagudua iti dayta nga aldaw Nasurok a kagudua iti dayta Awan iti dayta nga aldaw nga aldaw 13. Kasano kakumportable iti panagriknam a suportaam ti panagadal ti anakmo manipud iti adayo? PLE F Kumportable unay Kumportable bassit Medyo kumportable Kumportable met Pulos a saan a kumportable 14. Ania ti kadakkelan a lappedmo iti epektibo a panangsuporta iti anakmo nga agadal manipud iti pagtaengan? Ti kinaawan ti Internet Ti kinaawan ti teknolohia Ti panagkasapulan a taripatoen ti agsakit a kapamilya Ti kinaawan ti natalna a lugar Ti panangaywan kadagiti dadduma nga annakko Ti trabahok Dadduma pay Awan ti aniaman a lapped kaniak ita Dagiti problema iti teknolohia 15. Nu pinilim ti "Dadduma pay," kas sungbatmo iti naudi a saludsod maipapan iti kadakkelan a lappedmo iti epektibo a panangsuportam iti anakmo nga agadal manipud iti pagtaengan, maidawat nga ibagam a partikular. 16. Sadino ti pakaal-alaan ti anakmo kadagiti gundaway a panagadal bayat a nakaserra ti pasdek ti pagadalan? Pilien amin a mabalin. M A S Pagtaudan ti HIDOE para iti Panagtuloy ti Edukasion (HIDOE Continuity of Education Resources) elektroniko a Pagadalan (eSchool) Online a kurikulum (k.p. Achieve 3000, iXL, iReady) Dagiti paper packet manipud iti pagadalan Telebision Panagbasa iti libro wenno alikamen a pangisuro Internet Social Media Dadduma pay Video a kumperensia 17. Kasanu ti tulong ti pagadalan/dagiti manursuro iti pannakasuporta ti panagadal ti anakmo bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan? Pulos a saan a makatulong Medyo makatulong Makatulong met Makatulong bassit Makatulong unay Diak ammo FOR DEMO PURPOSES ONLY
Panid 3 18. Manamnama a mayduma ti itsura dagiti serbisio iti espesial nga edukasion bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan. Makikumkumunikar kadi ita ken sumungsungbat ti manursuro ti anakmo iti espesial nga edukasion kadagiti naiduma a kasapulat ti anakmo? M R O Saan pulos Kaadduan Medyo Agarup kanayun Saan a mayannatup 19. Manamnama a mayduma ti itsura dagiti serbisio iti espesial nga edukasion bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan. Makikumkumunikar kadi ita ken mangipapaay kadagiti suporta a kasapulan ti tagaipaay iti mainaig a serbisio (k.p. terapista ti panagsao, adda iti pagadalan a tagaipaay iti serbisio para iti salun-at ti kababalin) ti anakmo iti iti espesial nga edukasion kadagiti naiduma a kasapulat ti anakmo? Medyo Agarup kanayun Kaadduan Saan pulos Saan a mayannatup 20. Kasano ti pakaseknam maipapan iti saad ti anakmo iti pannakilangen wenno iti emosion bayat a nakaserra ti pasdek ti pagadalan? PLE F Maseknan met Diak maseknan Maseknan unay Maseknan bassit Medyo maseknan 21. Kasanoka a makikumunikar iti manursuro wenno pagadalan bayat ti panagserra dagiti pasdek ti pagadalan? Pilien amin a mabalin. Website Social media Saanak a nakikumunikar iti manursuro wenno/pagadalan Dadduma pay Panagbisita iti pagtaengan Web-based a platform Telepono Email 22. Nu pinilim ti "Dadduma pay," para iti naudi a saludsod maipapan iti pannakikumunikar iti manursuro wenno pagadalan, maidawat nga ibagam a partikular. 23. Nu masapul ti pagadalan ti makimumunikar kenka, ania ti kalakaan a wagas tapno makatungtongka? M A S Tawag iti telepono Web-based a platform ti pagadalan Text a mensahe Dadduma pay Panagbisita iti pagtaengan Email 24. Ania dagiti suporta a makatulong kenka kas maysa a nagannak, tagaaywan, wenno tagataraken iti anakmo? Pilien amin a mabalin. Dagiti aktibidad ti panagadal Akses kadagiti pagtaudan ti impormasion Panagsanay iti panagusar kadagiti alikamen ti teknolohia Panagsanay iti panagadal iti sosial nga emosion Suporta a teknolohia Panagsanay kadagiti online nga aplikasion ti anakko Dadduma pay 25. Malaksid kadagiti pagpilian dita ngato, ania pay ti mabalin nga aramiden ti pagadalan tapno nasaysayaan a masuportaran ti panagadal ti anakmo? FOR DEMO PURPOSES ONLY
Panid 4 Dagiti Saludsod Maipapan iti Background 26. Ania ti relasionmo iti ubing? M R O Kabsat Pangamaen Ina Apong a babai Apong a lalaki Ama Panginaen Tagaaywan Kasinsin Dadduma pay 27. Ania a puli wenno etnisidad ti kangrunaan a pakainaigam? Agindeg kadagiti Isla ti Pasipiko Agindeg nga Hawaiiano Asiano (malaksid iti Filipino) Puraw Espaniol Nangisit Dadduma pay Filipino 28. Pilien amin a puli ken grupo ti etnisidad a pakainaigam. Dadduma pay Agindeg nga Hawaiiano Espaniol Filipino Nangisit Puraw Asiano (malaksid iti Filipino) Agindeg kadagiti Isla ti Pasipiko PLE F 29. Nu pinilim ti 'Dadduma pay' para iti naudi a saludsod maipapan iti amin a puli ken grupo ti etnisidad a pakainaigam, maidawat nga ibagam a partikular. 30. Maidawat nga ibagam a partikular ti kangrunaan a pagsasao nga us-usarenyo iti pagtaenganyo. Intsik - Mandarin Inglis Chuukese Intsik - Cantonese Hapon Ilocano Cebuano Hawaiiano Tongan Spanish Koreano Tagalog Vietnamese Samoan Dadduma pay Marshallese 31. Ania ti tukad ti anakmo iti pagadalan para iti tawen ti panagadal a 2019-20? Maikalima Kindergarten Umuna Maikadua Maikatlo Maikapat Pre-Kindergarten M A S Maikasangapulo ket dua Maikapito Maikawalo Maikasiam Maikasangapulo ket maysa Maikainnem Maikasangapulo 32. Nakaawaten kadi ti anakmo kadagiti sumaganad a serbisio? Pilien amin a mabalin. Suporta iti Migrante Espesial nga Edukasion (SPED) Lengguahe nga Inglis (English Language, EL) Suporta iti Awanan Pagtaengan 33. Agdama kadi nga adda iti pagampunan ti anakmo? Saan Wen 34. Agnanaedka kadi iti pagdagusan Wen Saan FOR DEMO PURPOSES ONLY
Panid 5 35. Makinanaed kadi ti pamiliam iti sabali a pamilia wenno sabali a tao gapu iti pannakapukaw ti pagnaedan wenno kas resulta ti kinarigat iti ekonomia? M R O Wen Saan 36. Agnanaedka kadi iti pabalay ti Hawaii Public Housing Authority? Makita ti maysa a listaan dagiti lugar ti HPHA idiay ditoy . Saan Wen Agkasapulanka kadi iti tulong? Sapay koma ta nasayaat ti kasasaadmo bayat daytoy tiempo a panagserra ti pasdek ti pagadalan. Nu naladingitka, agkasapulan iti tulong, addaan rikna a naisina, kasla agsakit, wenno saan a sigurado nu mapan wenno saan iti ospital, awagan ti (844) 436-3888 (Lunes agingga Biernes, 9am - 4pm) tapno makasarita ti maysa a nars para iti Telehealth para kadagiti Estudiante ti Hawaii DOE awan bayadan dagiti pamilia para kadagiti serbisio. bit.ly/HawaiiKeikiHIDOE Mabalin a makita ti kanayonan nga impormasion idiay website ti Departamento ti Salun-at ti Hawaii ken Aloha United Way 211 , i-dial ti 2-1-1. Para kadagiti pakaseknan maipapan iti salun-at ti panunot ken pagimbagan bayat ken kalpasan dagiti realidad ti COVID-19, adtoy ti pagbasaran: PLE F M A S FOR DEMO PURPOSES ONLY


This translation is out of date. Use it along with the current VIS in English. Visit for details. Vaccine Information Statement ● MenACWY (8/24/18) ● Ilokano Translation ● Distributed by the Immunization Action Coalition Dagiti Bakuna a Meningococcal ACWY: Ti Nasken a Maammoam Many Vaccine Information Statements are available in Spanish and other languages. See Adu a Pakaammo Maipapan iti Bakuna ti maala iti Espanyol ken dadduma a pagsasao. Kitaen 1 Apay ta agpabakunaka? Ti sakit a meningococcal ket maysa a nakaro a sakit a patauden ti maysa a kita ti bakteria a maaw-awagan iti Neisseria meningitidis. Mabalin nga agtungpal daytoy a meningitis (impeksion iti linia ti utek ken duri) ken dagiti impeksion iti dara. Ti sakit a meningococcal ket masansan a mapasamak nga awan pakpakaunana - uray kadagiti tattao a nasalun-at. Ti sakit a meningococcal ket maiwaras manipud iti maysa a tao iti sabali nga tao babaen iti nadekket a pannakilangen (panaguyek wenno panagungngo) wenno napaut a pannakilangen, kangrunaan kadagiti tattao nga agnanaed iti maymaysa a pagtaengan. Adda saan a bumaba iti 12 a kita ti N. meningitidis, a maaw- awagan iti "serogroups." Dagiti serogroup A, B, C, W, ken Y ti mangpatpataud iti kaaduan a meningococcal a sakit. Mabalin a makaala iti sakit a meningococcal ti siasinoman ngem dagiti dadduma a tattao ket nangato ti peggadna, karamanen dagiti: • Maladaga a nababbaba ngem maysa a tawen umuna a dosis iti tawen 11 wenno 12, nga addaan iti booster a dosis iti tawen 16. Dagiti dadduma a bumaro/bumalasang, karamanen dagiti addaan iti HIV, ket mangala koma iti kanayonan a dosis. Agsaludsodka iti tagaipaaymo iti taripato ti salun-at para iti ad-adu nga impormasion. Kas nayon iti rutina a pannakabakuna para kadagiti bumaro/bumalasang, ti bakuna a MenACWY ket mairekomenda met para iti dadduma a grupo ti tattao: • Dagiti tattao nga agpeggad gapu iti panagsaknap ti sakit iti serogroup A, C, W, wenno Y meningococcal Tattao nga addaan iti HIV Siasinoman a nadadael wenno naikkat ti aprona, agraman dagiti tattao nga addaan iti sakit a sickle cell Siasinoman nga addaan iti manmano a kondision ti immune system a maaw-awagan iti "persistent complement component deficiency" Siasinoman nga agtumtumar iti agas a maaw-awagan iti eculizumab (maaw-awagan met iti Soliris®) Bumaro/bumalasang ken saan unay a nataengan nga agtawen iti 16 agingga 23 Tattao nga addaan kadagiti medikal a kondision a mangapektar iti immune system Dagiti microbiologist a rutina nga agtartrabaho kadagiti naisina nga N. meningitidis Tattao nga agpeggad gapu iti panagsaknap iti komunidadda Uray no maagasan, ti sakit a meningococcal ket patpatayenna ti 10 agingga 15 a naimpeksionan a tattao manipud iti 100. Ken kadagiti makalasat, agarup 10 agingga 20 iti tunggal 100 ti agsagaba kadagiti disabilidad kas iti panagtuleng, pannakadadael ti utek, pannakadadael ti pali, pannakaputed ti paset ti bagi, problema iti nervous system, wenno nakaro a piglat manipud kadagiti naitapal a kudil. Dagiti Meningococcal ACWY a bakuna ket makatulong tapno malappedan ti sakit a meningococcal a pinataud ti serogroups A, C, W, ken Y. Ti sabali a meningococcal a bakuna ket adda met a mausar tapno tumulong a mangsalaknib manipud iti serogroup B. 2 Dagiti Bakuna a Meningococcal ACWY Dagiti conjugate a bakuna a Meningococcal (MenACWY) ket linisensiaan ti Food and Drug Administration (FDA) para iti pannalaknib kontra iti serogroups A, C, W, ken Y. Dua a dosis ti MenACWY ket rutina a mairekomenda kadagiti bumaro/bumalasang nga agtawen 11 agingga 18: ti Dagiti microbiologist a rutina nga agtartrabaho kadagiti naisina nga N. meningitidis Siasinoman nga agbiahe, wenno agnanaed, iti paset ti lubong a gagangay ti sakit a meningococcal, kas kadagiti paset ti Africa Dagiti freshmen iti kolehio nga agnanaed kadagiti dormitorio Dagiti rekrut iti militar ti U.S. Adda dagiti tattao nga agkasapulan iti ad-adu a dosis para iti naan-anay a proteksion. Agsaludsodka iti tagaipaaymo iti taripato ti salun-at maipapan iti bilang ken tiempo ti dosis, ken ti panagkasapulan iti dosis a booster. 3 Dagiti dadduma a tattao ket saan nga mabalin mangala daytoy a bakuna Ibagam iti tao a mangipapaay kenka iti bakuna no addaanka kadagiti aniaman a nakaro, makapatay nga alerhia. No naaddaanka man iti makapatay a reaksion nga alerhia kalpasan ti maysa a dosis ti meningococcal ACWY a bakuna, wenno addaan iti nakaro nga alerhia iti aniaman a paset daytoy a bakuna, madimo alalaen daytoy a bakuna. Mabalin nga ibaga ti tagaipaaymo ti maipapan kadagiti rekado ti bakuna. Bassit ti ammo maipanggep kadagiti risgo daytoy a bakuna iti masikog wenno agpaspasuso nga ina. Nupay Mening-ACWY VIS - Ilokano (8/24/18)
kasta, ti kaadda ti sikog wenno panagpaspasuso ket saan a rason tapno liklikan ti agpabakuna iti MenACWY. Ti masikog wenno ti agpaspasuso nga ina ket nasken koma a mabakunaan no dakkel ti gundaway a makapet isuna ti sakit a meningococcal. No addaanka iti saan a nakaro a sakit, kas iti panateng, mabalin a mabakunaanka tatta. No addaanka iti gagangay wenno nakaro a sakit, masapul nga agurayka agingga umimbagka. Mabalinnaka a balakadan ti doktormo. mabalin a kairamanan ti panagsuput-supot, lumteg a rupa ken karabukob, narigat a panaganges, napartak a pitik ti puso, pannakaulaw, ken panagkapsut - kadawyan a kalpasan ti sumagmamano a minuto agingga iti sumagmamano nga oras kalpasan ti panagbakuna. Ania ti aramidek? • No ipagarupmo a daytoy ket nakaro a reaksion nga alerhia wenno dadduma pay nga emerhensia a saan a mabalin nga aguray, awagam ti 9-1-1 ken mapan iti kaasitgan nga ospital. Wenno saan, awagam ti doktormo. 4 Dagiti peggad para iti reaksion iti bakuna Iti aniaman nga agas, karamanen dagiti bakuna, adda tiansa dagiti side effect. Masansan a dagitoy ket saan a nakaro ken agawanda a bukbukod iti uneg ti sumagmamano nga aldaw, ngem posible met dagiti nakaro a reaksion. Agarup kagudua kadagiti tattao a nagpabakuna iti meningococcal ACWY ti naaddaan kadagiti saan a nakaro a problema kalpasan ti panagbakuna, kas iti panaglabbaga wenno panagut-ot ti paset a nabakunaan. No mapasamak dagitoy a problema, kadawyan nga agpautda iti 1 wenno 2 nga aldaw. Adda bassit a porsiento dagiti tattao a nabakunaan ti nakapadas iti sakit iti lasag ken susuop. Problema a mabalin a mapasamak kalpasan ti aniaman a naitudok a bakuna: • No dadduma matalimudaw dagiti tattao kalpasan ti medikal a proseso, karamanen ti panagbakuna. Makatulong ti panagtugaw wenno panagidda iti agarup 15 minutos tapno maliklikan ti pannakatalimudaw, ken dagiti dunor a patauden ti pannakatumba. Ibagam iti doktor no makariknaka iti pannakaulaw wenno kasla agtatapaw ti ulom, wenno agbaliw ti panagkitam. Kalpasanna, ti reaksion ket nasken a maibaga iti "Vaccine Adverse Event Reporting System" (VAERS). Mabalin nga idatag ti doktormo daytoy a report, wenno mabalin a sika a mismo babaen iti web site ti VAERS iti wenno babaen iti panagtawag iti 1-800-822-7967. Saan nga agipapaay ti VAERS iti balakad a medikal. 6 Ti National Vaccine Injury Compensation Program (Programa ti Nasion para iti Pannakabayad ti Nadangran ti Bakuna) Ti National Vaccine Injury Compensation Program (VICP) (Programa ti Nasion para iti Pannakabayad ti Nadangran ti Bakuna) ket maysa a programa ti pederal a naaramid tapno mabayadan dagiti tattao a mabalin a nadangran dagiti partikular a bakuna. Dagiti tattao a mamati a nadangranda babaen iti maysa a bakuna ket mabalinda nga adalen ti maipapan iti programa ken maipapan iti panagidatag iti panagtunton babaen iti panangtawag iti 1-800-338-2382 wenno panangbisita iti website ti VICP iti vaccinecompensation. Adda limitasion ti panawen ti panagidatag iti panagtunton para iti pannakabayad. Dagiti dadduma a tattao ket maaddaan iti nakaro nga ut-ot iti abagada ken marigatanda a mangikuti iti imada a nabakunaan. Manmano laeng a mapasamak daytoy. Ti aniaman nga agas ket mabalin a mangpataud iti nakaro nga alerhia a reaksion. Dagiti kastoy a reaksion manipud iti maysa a bakuna ket manmano, agarup 1 iti tunggal milion a dosis, ken mapasamak iti uneg ti sumagmamano a minuto agingga iti sumagmamano nga oras kalpasan ti panagbakuna. 7 Kasanok a maammoan ti ad-adu pay? Agsaludsodka iti tagaipaaymo iti taripato ti salun-at. Mabalinna nga ited kenka ti pakete ti bakuna wenno mangisingasing kadagiti dadduma a pagtaudan ti impormasion. Kas iti aniaman nga agas, adda iti manmano a tiansa iti bakuna a mangpataud iti nakaru a dunor wenno ipapatay. Ti kinatalged dagiti bakuna ket kanayon a mawanwanawanan. Para iti ad-adu nga impormasion, bisitaen: Awagam ti departamentoyo iti salun-at iti lokal wenno iti estado. Kontakem ti Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (Dagiti Sentro para iti Panangkontrol ken Pananglapped iti Sakit): - Awagan ti 1-800-232-4636 (1-800-CDC-INFO) wenno - Bisitaen ti website ti CDC iti 5 Kasano no adda ti nakaro a reaksion? Ania ti sapulek? • Sapulem dagiti bambanag a pakaseknam, kas kadagiti pagilasinan iti nakaro a reaksion nga alerhia, nakaro unay a gurigor, saan a gagangay a tignay. Vaccine Information Statement (Interim) Meningococcal ACWY Vaccines Ilokano Usaren laeng iti opisina Dagiti pagilasinan iti nakaro a reaksion nga alerhia ket 08/24/2018 42 U.S.C. § 300aa-26 Translation provided by the State of Hawaii, Department of Health, Disease Outbreak Control Division, Immunization Branch


Resulta ti Eksaminasion iti Buli ken Gambang FAQ Apay a napateg ti maika-90 % a rukod ti Lead and Copper Rule Revisions? Ti maika-90 % a rukod ti Lead and Copper Rule Revisions ket ti nakalkular a lebel a pangtingiting iti kalidad ti danum ken mangipasigurado a maitunos dayta kadagiti regulasion. Ipakitana ti kaadu ti buli wenno gambang iti mainum a danum a limbes laeng iti 10% kadagiti naeksamen a sampol. Adda kadi dagiti naikeddeng a petsa a plano ti Board of Water Supply ti mangala kadagiti sampol iti kada tawen? Ikalikagum ti Lead and Copper Rule Revisions ti panangeksamen bayat ti innem a bulan a panangeksamen iti danum ti gripo kas periodo ti panangmonitor a mangrugi iti Enero 1 wenno Hulio 1. Kalpasan daytoy a periodo, mabalin a maksayan ti kasansan ti tinawen wenno maminsan-iti-tallo-tawen tapno masigurado ti masursurot dagiti lebel ti panagaksion ken adda aprobado ti ahensia para iti dayta. Kalpasan a makaala ti Board of Water Supply kadagiti sampol, kasano kabayag sakbay nga ipakitada dagiti resulta? Iti sidong ti Lead and Copper Rule Revisions, masapul a maipakita dagiti resulta iti uneg ti 60 nga aldaw iti ngudo ti periodo ti panagmonitor. Dagiti set ti detalye ket mailista sigun iti panagsasaganadda iti periodo ti panagmonitor. Apay a saan nga alpabetiko a nayurnos dagiti tsart sigun iti nagan ti kalye? Sigun iti regulasion, maikabil dagiti resulta a mangrugi iti kabassitan manipud iti sampol a kababaan ti konsentrasion agingga iti sampol a kangatuan ti konsentrasion. Kada resulta ti sampol ket masuratan iti numero, agpangato babaen ti single digit mangrugi iti numero 1 para iti sampol a kababaan a lebel ti panangkontaminar. Ti numero a naisurat iti sampol a kangatuan a lebel ti panangkontaminar ket masapul a katupag ti dagup a bilang dagiti naala a sampol. Saan a nailista ti nagan ti kalyemi. Sino ti masapul a kontakek? Dagiti lokasion a pakaalaan ti sampol ket mapili sigun kadagiti resulta ti imbentario ti linia ti danum ken mangirepresentar iti lugar a nakakolektaanda. Ti bilang dagiti adres iti isla ket dakkel met isu nga adu ti maibilang a mangirepresentar iti maysa nga espesipiko a lugar. Gapu kadagitoy, adda dagiti mapili a maeksamen idinto ta saan a mapili ti dadduma. No adda saludsodmo, pangngaasim ta kontakem ni Ian Arakaki iti The Limtiaco Consulting Group iti 808-596-7790. Ti dokumento dagiti resulta ti mangipakita nga adda nadumaduma a sampol a naala iti sumagmamano a kalye. Kasanok a maammuan no ania a naeksamen a sampol ti kaasitgan kaniak? Dagiti lokasion a pakaalaan ti sampol ket mapili sigun iti imbentario ti linia ti danum ken mangirepresentar iti lugar a nakaalaan dagita. Atiddog ti dadduma a kalye isu nga adda nadumaduma a disso a pakaalaan iti sampol iti isu met laeng a kalye. Ti panangsapul iti aniaman kadagitoy a lokasion ti sampol iti maysa a mapa ket isu ti kakaisuna a pamay-an a makita ti kaasideg daytoy a disso iti espesipiko nga adres.
Linia ti Serbisio ti Danum FAQ Nagbirokak iti adres ngem adu ti naipakita a resulta. Apay? Ti BWS ket addaan kadagiti account holder kas iti negnegosio nga addaan iti metro ti danum para iti nadumaduma a tenant iti property a pakairamanan ti metro ti danum a para iti agrikultura. Kadagitoy a kasasaad, mabalin nga adda nasursurok ngem maysa a resulta iti panagbirok iti maysa nga adres. Kasano kasansan a ma-update dagiti impormasion maipapan iti linia ti serbisio ti danum? Plano ti BWS a tinawen nga i-update ti imbentario ti linia ti serbisio ti danum. Na-update: 06/21/2023