DAGITI SAKSI NI JEHOVA KEN TI EDUKASION
Ti Panggep Daytoy a Broshur INSURAT ti pilosopo nga Olandes a ni Spinoza: "Ikagkagumaak a di katawaan, sa- ngitan, wenno guraen dagiti tignay ti tao, no di ket tarusan ida." Kas maysa nga edukador, naipasangokayo iti maysa a karit, nga isu ti panangtarus kadagiti kapa- nunotan, nalikudan, ken prinsipio dagiti estudianteyo, a pakairamanan dagiti estu- diante nga annak dagiti Saksi ni Jehova. No dadduma, mabalin a kasla naidumduma ti takder dagiti kasta nga estudiante iti sumagmamano nga isyu. Ngem no nalawag nga agtaud dagiti kasta a tignay iti narelihiusuan ken moral a prinsipio ti estudian- te, maikari dagitoy iti atensionyo. Impablaak ti Watch Tower Bible and Tract So- ciety (ti ahensia nga us-usaren dagiti Saksi ni Jehova a mangipablaak) daytoy a bro- shur tapno tulongandakayo a mangtarus a nasaysayaat kadagiti estudiante a Saksi. Namnamaenmi nga iwayaanyo a basaen a naimbag daytoy. Ti panangtarus kadagiti narelihiusuan a pammati ti sabali dina kaipapanan nga awaten wenno surotenyo dagitoy, ket ti panangipakaammo saan a maipada iti pa- nangkomberte. Saan a panggep daytoy a broshur nga ipilit dagiti narelihiusuan a kapanunotan dagiti Saksi kadakayo wenno kadagiti estudianteyo. Kayatmi laeng a maammuanyo dagiti prinsipio ken pannursuro nga intukit dagiti nagannak iti su- magmamano kadagiti estudianteyo tapno nalaklakayo a matarusan dagiti ubbing a Saksi ken pakitunosan ida. Siempre, mabalin a saan a kanayon nga agtunos ti naisu- ro kadagiti ubbing ken ti ar-aramidenda, tangay masursuro ti tunggal ubing a pata- noren ti bukodna a konsiensia. Kas iti kaaduan a nagannak, kayat dagiti Saksi ni Jehova a magunggonaan a naan-anay dagiti annakda iti panagadalda. Isut' gapuna nga isursuroda dagiti an- nakda a makikooperar kadagiti mannursuroda. Iti sabali a bangir, apresiaren dagiti nagannak a Saksi ken dagiti annakda no matarusan ken raemen ida dagiti eduka- dor. Dagiti Saksi ni Jehova ket Kristiano nga agdindinamag iti intero a lubong. Nupay kasta, no dadduma adda dagiti di makatarus kadakuada. Gapuna, namnamaenmi a matulongannakayo daytoy a broshur a mangtarus a nasaysayaat kadagiti ubbing a Saksi nga adda iti aywanyo. Kangrunaanna, namnamaenmi a maawatanyonto no apay nga, iti dadduma nga espesipiko a kasasaad, adda kalinteganda nga agbalin a naiduma. AKKUB: Faraon: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck. MAKINLIKUD NGA AKKUB: Piramide: Manipud iti libro a The Pictorial Historyof the World; kulibangbang: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck
Dagiti Linaonna PANID 4 No K as anot ' Panangmatmat Dagiti Saksi ni Jehova iti Edukasion PANID 10 Dagiti Edukasional a Programa PANID 14 Ti Karit ti Panagduduma ti Relihion PANID 19 Dagiti Moral a Pagalagadan a Maikari a Raemen PANID 27 Ti Akem Dagiti Nagannak PANID 31 Konklusion Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. No kayatmo ti mangted iti donasion, bisitaem ti donate.jw.org. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Dagiti Saksi ni Jehova ken ti Edukasion Jehovah's Witnesses and Education Nayimprenta Abril 2019 Iloko (ed-IL) ˘ 1995, 2002, 2019 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania Dagiti Nangipablaak Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A. Made in Japan
No Kasanot' Panangmatmat Dagiti Saksi ni Jehova iti Edukasion Kas iti amin a nagannak, maseknan dagiti Saksi ni Jehova iti masakbayan dagiti annakda. Isut' gapuna a dakkel ti panangipategda iti edukasion. "Ti edukasion rebbeng a tulonganna dagiti tattao nga agbalin a naserbi a kamkameng ti kagimongan. Rebbeng a tulonganna met ida a mangipateg iti natawidda a kultura ken maaddaan iti ad-adda a makapnek a panagbiag."
KAS ipamatmat dagitoy a sasao a naa- daw iti The World Book Encyclopedia, ti maysa kadagiti kangrunaan a pang- gep ti panagadal isu ti panangsanay ka- dagiti ubbing iti inaldaw a panagbiag, a pakairamanan ti panangtulong kada- kuada a mangasikaso kadagiti kasapu- lan ti maysa a pamilia iti masanguanan. Patien dagiti Saksi ni Jehova a maysa daytoy a sagrado a pagrebbengan. Kuna ti Biblia a mismo: "Pudno unay no ti asi- noman dina taraonan dagidiay bukodna, ken nangnangruna kadagidiay kameng ti sangakabbalayanna, pinaglikudanna ti pammati ket isu dakdakes ngem ti tao nga awanan pammati." (1 Timoteo 5:8) Dagiti tawen a mabusbos idiay eskuela- an isaganana dagiti annak kadagiti pag- rebbengan iti biag a maipabaklayto ka- dakuada. Gapuna, patien dagiti Saksi a ti edukasion ket rumbeng nga ipateg unay. Ikagkagumaan dagiti Saksi ti agbiag a mayannurot iti bilin ti Biblia nga: "Aniaman nga aramidenyo, ipapusoyo a kasla maipaay iti Apo a saan a kadagiti tattao." (Colosas 3:23, Today's English Version) Agaplikar daytoy a prinsipio iti amin a paset ti inaldaw a panagbiag, a pakairamanan ti eskuelaan. Gapuna, parparegtaen dagiti Saksi ti annakda a saetanda ti agadal ken ipasnekda nga aramiden dagiti annongenda idiay es- kuelaan. Isursuro met ti Biblia ti panagpasa- kup kadagiti linteg ti daga a pagnanae- dan ti maysa. Isu a no inkapilitan ti pa- nageskuela agingga iti naikeddeng nga edad, agtulnog dagiti Saksi ni Jehova iti daytoy a linteg. - Roma 13:1-7. Nupay dina tagibassiten ti kinapateg ti panagsanay para iti inaldaw a panag- biag, ipakita ti Biblia a saan a daytoy ti kakaisuna wenno kangrunaan a kalat ti edukasion. Ti naballigi nga edukasion rumbeng a patanorenna met kadagiti ubbing ti rag-o ti panagbiag ken tu- longanna ida nga agbalin a natimbeng a kamkameng ti kagimongan. Gapuna, ibilang dagiti Saksi ni Jehova a nagpa- teg ti panangpili kadagiti aktibidad iti ruar ti pagadalan. Patienda a napateg ti paset dagiti makagunggona a paglingli- ngayan, musika, pagesman, pisikal nga ehersisio, isasarungkar kadagiti libra- ria ken museo, ken dadduma pay, iti na- timbeng nga edukasion. Kanayonanna, isuroda dagiti annakda a mangraem ka- dagiti nataengan ken mangsapul kada- giti gundaway a mapagserbianda ida. Ti Ngay Kanayonan nga Edukasion? Gapu iti baro a teknolohia, kanayon nga agbaliwbaliw dagiti gundaway iti trabaho. Kas resultana, adu nga agtutu- bo ti mapilitan nga agtrabaho kadagiti tay-ak wenno aramid a saanda a sinur- suro. Tangay kasta ti kasasaad, ad-adda a napateg kadakuada ti kababalinda iti trabaho ken personal a panagsanay, "Aniaman nga aramidenyo, ipapusoyo a kasla maipaay iti Apo." - Colosas 3:23, Today's English Version D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 5
"Ti edukasion rebbeng a tulonganna dagiti tattao nga agbalin a naserbi a kamkameng ti kagimongan. Rebbeng a tulonganna met ida a mangipateg iti natawidda a kultura ken maaddaan iti ad-adda a makapnek a panagbiag." - The World Book Encyclopedia Galleria degli Uffizi, Firenze 6 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n nangruna ti abilidadda a makibagay iti nadumaduma a kasasaad. Gapuna, na- saysayaat no agbalin dagiti estudiante nga adulto nga addaan, sigun iti Re- naissance essayist a ni Montaigne, 'iti nasayaat-pannakasukogna nga ulo im- bes a namnamsek nga ulo.' Dagiti agtutubo a kurang ti kualipi- kasionna ti masansan nga apektaran ti kinaawan panggedan, agpadpada kada- giti nabaknang ken napanglaw a dag- daga. Gapuna, no kiddawen ti trabaho ti panagsanay kas nayon ti kabassitan nga ipaannurot ti linteg, adda kadagi- ti nagannak a mangiwanwan iti annak- da nga agdesision maipapan iti kana- yonan nga edukasion, a tingitingenda agpadpada ti mainanama a gunggona ken dagiti sakripisio a kakuyog dagiti kasta a kanayonan a panagadal. Nupay kasta, mabalin nga umana- mongkayo a saan laeng a basta material a kinarang-ay ti ramanen ti naballigi a panagbiag. Kadagiti kallabes a tiem- po, napukawan iti namnama dagiti lal- laki ken babbai a nairarem iti karerada iti intero a panagbiagda idi naawanan- da iti trabaho. Insakripisio dagiti dad- duma a nagannak ti biag ti pamiliada ken ti panawen nga impaayda koma ka- dagiti annakda, a naliwayanda a tulo- ngan ida nga agmataengan, gapu ta ti laeng sekular a trabaho ti pakakumiko- manda. Nalawag, rumbeng nga ikonsiderar ti natimbeng nga edukasion a saan la- eng a material a kinarang-ay ti kasapu- lan tapno agbalintayo a pudpudno a na- ragsak. Kinuna ni Jesu-Kristo: "Adda a
Napateg ti paset dagiti makagunggona a paglinglingayan, musika, pagesman, pisikal nga ehersisio, ken isasarungkar kadagiti libraria ken museo iti natimbeng nga edukasion naisurat: 'Saan laeng a tinapay ti pag- biag ti tao, no di ket ti tunggal sao nga aggapu iti ngiwat ti Dios.' " (Mateo 4:4, New International Version) Kas Kris- tiano, bigbigen dagiti Saksi ni Jehova ti kinapateg ti panangpatanor kadagiti moral ken naespirituan a galad ken kas- ta met ti panangisagana iti bagbagida a mangasikaso kadagiti material a kasa- pulanda.
Edukasion idi Tiempo ti Biblia ISURSURO ti Biblia a nagpateg ti eduka- sion. Iladawanna ti Dios kas ti "Naindaklan nga Instruktor" ti ilina, ket iti amin a binu- longna aw-awisenna dagiti adipen [ti Dios] a paunegenda ti pannakaammoda kenkua- na. - Isaias 30:20. Idi tiempo ti Biblia, dagiti laeng natan- ok a tattao ti de adal, kas kadagiti eskriba idiay Mesopotamia ken Egipto. Maigidiat iti dayta, naparegta ti tunggal maysa iti nagkauna nga Israel nga agsursuro nga ag- basa ken agsurat: "Awan duadua a ti pag- gidiatan isu ti nasimsimple nga alpabetiko a sistema ti panagsurat nga inusar dagiti Hebreo. . . . Di rumbeng a liwayan ti kina- pateg ti alpabetiko a panagsurat iti paka- saritaan ti edukasion. Naiduma dayta iti tradisional a kultura dagiti eskriba ti Egip- to, Mesopotamia, ken ti maikadua-milenio a Canaan. Ti panagbalin nga edukado ket saanen nga isut' pakailasinan ken kakaisu- na a pakaidumaan ti grupo dagiti propesio- nal nga eskriba ken papadi, a nalaing iti narikut a cuneiform ken hieroglyphic a sursurat." - Encyclopaedia Judaica. Dagiti Wagas ti Panangisuro Iti nagkauna nga Israel, masapa nga iru- gi agpadpada ti ama ken ti ina nga isuro dagiti annakda. (Deuteronomio 11:18, 19; Proverbio 1:8; 31:26) Iti Dictionnaire de la Bible, insurat ti eskolar ti Biblia a ni E. Mangenot: "Apaman a makasaon, ma- sursuruan ti ubing iti sumagmamano a pa- set ti Linteg. Ulit-uliten ti inana ti maysa a bersikulo; no kabesadonan, ikkanna ma- nen iti sabali. Iti di mabayag, mayawat ka- dagiti ubbing ti naisurat a teksto dagiti bersikulo a maikabesadan. No kasta, ma- sursuruandan nga agbasa, ket inton dadak- keldan, mabalinda nga ituloy ti panagsur- suroda iti relihion babaen ti panangbasbasa ken panangut-utob iti linteg ti Apo." Tapno matulongan agpadpada dagiti ub- bing ken nataengan nga agikabesa, nausar ti nadumaduma a katulongan iti panangi- kabesa. Karaman kadagitoy dagiti alpabe- tiko nga acrostic (agsasaganad a bersikulo iti maysa a daniw a mangrugi iti sabali a letra a naurnos sigun iti alpabeto), alliter- ation (sasao a mangrugi iti pareho a let- ra wenno uni), ken ti panagusar kadagiti numero. Makapainteres, patien ti dadduma nga eskolar a ti Gezer Calendar (Archae- ological Museum of Istanbul), maysa kada- giti kadaanan a pagarigan ti nagkauna a
Hebreo a panagsurat, ket maysa a pagsana- yan iti memoria ti maysa nga ages-eskuela nga ubing. Ti Kurikulum Karaman iti panangisuro dagiti nagan- nak idi tiempo ti Biblia ti praktikal a pa- nagsanay. Maisuro kadagiti ubbing a babbai dagiti paglaingan iti balay. Ipakita ti ma- udi a kapitulo ti libro a Proverbio nga adu ken nagduduma dagitoy; ramanenda ti pa- nangtaming kadagiti transaksion iti daga ken panangimaton iti bassit a negosio, kas- ta met ti panagtibbi, panagabel, panagluto, panaglako, ken dadduma pay a trabaho iti balay. Kadawyan a maisuro kadagiti ubbing a lallaki ti pagsapulan ni tatangda, agrikul- tura man wenno dadduma a pamastrekan. Kadagiti relihiuso a kagimongan dagiti Ju- dio, kadawyan ti kastoy a pagsasao: "Ti di mangisuro iti anakna a lalaki iti maka- gunggona a pamastrekan padpadakkelenna a mannanakaw." No kasta, idi tiempo ti Biblia, nagpateg ti edukasion. Tapi ti ages-eskuela nga ubing: ˘ British Library Board/Robana/Art Resource, NY; lukot: Bibelmuseum, M ¨ unster
Dagiti Edukasional a Programa Agdindinamag dagiti Saksi ni Jehova iti intero a lubong iti trabahoda a panangisuro iti Biblia. 10 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n GAPU iti panangipategda iti trabahoda a panangisuro iti Biblia, mabalin a pa- nunoten ti dadduma a saanda nga inte- resado iti sekular nga edukasion. Ngem saan a pudno dayta. Tapno maisurona dagiti sabsabali, ti maysa a mannursu- ro masapul nga agadal pay nga umu- na, ket kalikaguman daytoy ti umiso a pannakasanay ken pannakaiwardas. Isu a malaksid pay iti pananggunda- way a naimbag iti sekular a panagadal,
adun a tawen a mabembenepisiaran da- giti Saksi ni Jehova iti nadumaduma nga edukasional a programa ken eskue- laan nga imatmatonan ti Watch Tow- er Society. Nakatulong dagitoy kadagiti Saksi ken dadduma pay a nangparang- ay iti bagbagida iti mental, moral, ken naespirituan a pamay-an. Kas pagarigan, iti adu a pagilian na- ipasango dagiti Saksi iti maysa a na- isangsangayan a karit - no kasano nga isuro dagiti tattao a bassit laeng wenno awan a pulos ti gundawayda nga uma- wat iti umiso nga edukasion ket ngarud saanda nga ammo ti agbasa wenno ag- surat. Tapno mapennek daytoy a pa- nagkasapulan, nangorganisar ti Watch Tower Society kadagiti programa iti pa- nagbasa ken panagsurat. Idiay Nigeria, kas pagarigan, ma- ngang-angay dagiti Saksi ni Jehova ka- dagiti klase iti panagbasa ken panagsu- rat sipud pay idi 1949. Babaen ti kasta a klase, pinullo a ribu ti nakasursuro nga agbasa idiay Nigeria. Impakita ti maysa a surbey a nasurok a 90 porsien- to kadagiti Saksi ni Jehova idiay Nige- ria ti makabasa ken makasurat, no idi- lig iti nakurkurang ngem 50 porsiento iti intero a populasion. Idiay Mexico, mangang-angay dagiti Saksi ni Jehova kadagiti klase iti panagbasa ken panag- surat sipud pay idi 1946. Iti makatawen, nasurok nga 6,500 a tattao ti nasursu- ruan nga agbasa ken agsurat. Kina- pudnona, nasuroken a 100,000 ti na- tulongan nga agbasa ken agsurat. Iti panaglabas dagiti tawen, naorganisar met dagiti klase iti panagbasa ken pa- nagsurat iti adu a dadduma pay a pagi- lian, kas iti Bolivia, Cameroon, Nepal, ken Zambia. Dagiti Saksi ni Jehova ket nakaipablaaken iti nasurok a pito a mi- lion a kopia ti Apply Yourself to Read- ing and Writing iti nasurok a 100 a lengguahe. Dagiti kasta a programa a panangi- suro ket masansan a bigbigen dagiti autoridad iti edukasion kadagiti pagi- lian a pakaang-angayan dagitoy. Idiay Mexico, kas pagarigan, insurat ti may- sa a kameng ti serbisio sibil: "Agya- manak iti pannakitinnulongyo, ket iti biang ti estado idanonko kadakayo ti napasnek unay a pammadayawda iti natan-ok ken narang-ay a trabahoyo maipaay iti pagimbagan dagiti tattao iti panangyegyo iti lawag ti pannaka- ammo kadagiti awan adalna. . . . Sapay koma ta agballigi ti trabahoyo a pana- ngisuro." Kanayonan a Pannakasanay Gapu iti dakkel a panangipategda iti trabahoda a panangisuro iti Biblia, ikagkagumaan dagiti Saksi ni Jehova a parang-ayen ti abilidadda a mangilaw- lawag iti pannursuro ti Biblia kadagiti sabsabali. Kas pagarigan, iti tunggal kongregasion iti nasurok a 119,000 a kongregasion iti intero a lubong, ma- sansanay dagiti estudiante tapno agba- linda a nalaing nga agbasa ken agsao iti publiko. Uray pay dagiti kaubingan, apaman nga ammodan ti agbasa, maba- linda ti agpalista ken umawat iti kas- toy a pannakasanay, a makatulong met kadakuada iti dadduma pay a banag, a pakairamanan ti sekular a panagadal- da. Adu dagiti edukador a nagkuna a D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 1 1
nasayaat ti panangyeb-ebkas dagiti es- tudiante a Saksi iti kapanunotanda. Kanayonanna, maparegta ti tunggal kongregasion dagiti Saksi ni Jehova a maaddaan iti libraria a naglaon kada- giti katulongan iti panagadal iti Bib- lia, diksionario, ken dadduma pay a re- perensia iti Kingdom Hall-da, wenno paggigimongan. Daytoy a libraria ket mabalin nga usaren dagiti amin a tu- mabtabuno kadagiti gimong iti King- dom Hall. Sipapasnek a maiparegta ti panagbasa kadagiti kongregasionda, ken maparegta met ti tunggal pamilia a maaddaan iti libraria a naglaon iti nadumaduma a publikasion tapno ma- pennek dagiti kasapulan ti ubbing ken natataengan. Masansanay dagiti estudiante nga agbasa ken agsao iti publiko
Kanayonan a Pannakasanay Addaan met ti Watch Tow- er Society kadagiti eskuela- an a pagsanayan dagiti lalla- ki ken babbai kas misionero, kasta met dagiti eskuelaan a pagsanayan dagiti lallaki nga addaan iti ministerial a pagrebbengan kadagiti lokal a kongregasion. Dagitoy nga eskuelaan ket kanayonan a pammaneknek a dakkel ti panangipateg dagiti Saksi ni Jehova iti edukasion. Sipapasnek a maiparegta ti panagbasa kadagiti kongregasionda, ken maparegta met ti tunggal pamilia a maaddaan iti libraria a naglaon iti nadumaduma a publikasion D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 1 3
Ti Karit ti Panagduduma ti Relihion Kas maysa nga edukador, naipasangokayo iti maysa a karit a manmano a nakaipasanguan dagiti edukador kadagiti napalabas a siglo - ti panagduduma ti relihion. IDI Edad Media, kaaduanna a may- maysa ti relihion dagiti agkakailian. Idi arinunos ti maika-19 a siglo, idiay Europa sumagmamano laeng ti paga- ammo a kangrunaan a relihion: Ka- tolicismo ken Protestantismo iti laud, Ortodoksia ken Islam iti daya, ken Judaismo. Awan duadua a nasaksak- nap ita ti panagduduma idiay Euro- pa ken iti intero a lubong. Nagramu- ten dagiti baro a relihion, a nalabit impasdek ti sumagmamano nga umi- li wenno inserrek dagiti ganggannaet ken nagkamang (refugees). Gapuna, kadagiti pagilian a kas iti Alemania, Australia, Britania, Estados Unidos, ken Francia, adu ita ti ma- sarakantayo a Muslim, Budhista, ken Hindu. Kagiddan dayta, kas Kristia- no, aktibo dagiti Saksi ni Jehova nga agserserbi iti 239 a daga. Iti tunggal maysa kadagiti 14 a pagilian, nasu- rok a 150,000 ti bilang dagiti aktibo a Saksi. - Kitaenyo ti kahon, panid 15. Ti panagduduma dagiti lokal a nare- lihiusuan a kaugalian mabalin a ma- ngipasango kadagiti karit iti eduka- dor. Kas pagarigan, mabalin a tumaud ti sumagmamano a napapateg a sa- ludsod mainaig kadagiti popular a selebrasion: Rumbeng kadi nga ipi- l i t i t i t u n gg al e s t ud i ant e d a g i t i amin a selebrasion - aniaman ti reli- hionna? Mabalin nga awan makita a pagdaksan ti kaaduan kadagiti kas- ta a selebrasion. Nupay kasta, saan kadi a rumb eng met a raemen ti panangmatmat dagiti pamilia a nai- timpuyog iti minoria? Ken adda pay maysa a banag a nasken nga usigen: Kadagiti pagilian a ti linteg pagla- sinenna ti relihion ken Estado ken di rumbeng nga iraman ti narelihiu- suan nga instruksion iti kurikulum, saan ngata nga ipagarup ti daddu- ma a di nainkalintegan ti panangipilit iti kakasta a selebrasion idiay eskue- laan? 1 4 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n
Dagiti Panagkasangay Mabalin a mangpatanor pay ketdi iti di pagkikinnaawatan dagiti seleb- rasion a kasla bassit laeng, no adda man, ti pakainaiganda iti relihion. Pudno daytoy kadagiti panagkasangay, a maramrambakan iti adu nga eskuela- an. Nupay raemen dagiti Saksi ni Je- hova ti kalintegan dagiti dadduma a mangrambak iti kasangay, awan dua- dua a pagaammoyo unay a saanda a makiramraman iti kakasta a selebra- sion. Ngem nalabit diyo ammo dagiti makagapu no apay nga inkeddengda ken dagiti annakda a di makipaset ka- dagitoy a selebrasion. Inawagan ti Le livre des religions (The Book of Religions), maysa nga encyclopedia a nasaknap a maiwarwa- ras idiay Francia, daytoy a kaugalian a maysa a ritual ken indasigna day- ta kadagiti "sekular a seremonia." Nu- pay maibilang nga awan pagdaksanna a sekular a kaugalian itatta, ti panag- kasangay iti kinaagpaysona ket naira- mut iti paganismo. Kuna ti The Encyclopedia Ameri- cana (1991 edision): "Rinambakan ti nagkauna a lubong ti Egipto, Grecia, Roma, ken Persia ti kasangay dagiti didiosen, ari, ken natan-ok a tattao." Ipalgak dagiti autor a da Ralph ken Adelin Linton ti makagapu iti daytoy. Iti libroda a The Lore of Birthdays, insuratda: "Ti Mesopotamia ken Egip- to, a nangrugian ti sibilisasion, ti kau- naan met a dagdaga a sadiay linagla- gip ken rinambakan dagiti lallaki ti kasangayda. Ti panangirekord ti kasa- ngay ket napateg idi un-unana a pana- Dagiti Saksi ni Jehova Maysa a Sangalubongan a Relihion Pagilian Aktibo a Saksi Argentina 150,171 Brazil 794,766 Colombia 166,049 Democratic Republic of Congo 216,024 Germany 166,262 Italy 251,650 Japan 215,703 Mexico 829,523 Nigeria 362,462 Philippines 196,249 Ukraine 150,906 U.S.A. 1,243,387 Zambia 178,481 wen kangrunaanna gapu ta kasapulan ti petsa ti pannakayanak iti pananga- ramid iti horoscope." Daytoy a direkta a pannakainaig iti astrolohia ket paka- seknan unay ti siasinoman a mangidian iti astrolohia gapu iti kuna ti Biblia maipapan iti dayta. - Isaias 47:13-15. Di ngad pakasdaawan a mabasata- yo iti The World Book Encyclopedia: "Saan a rinambakan dagiti nagkauna a Kristiano ti kasangayna [ni Kristo] agsipud ta imbilangda a pinapagano a D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 1 5
kaugalian ti panangrambak iti ka- sangay ti siasinoman." - Tomo 3, pa- nid 416. Gapu ta sipapanunotda iti dayta, saan a makiraman dagiti Saksi ni Je- hova iti panangrambak iti kasangay. Di pagduaduaan, ti pannakayanak ti may- sa nga ubing ket maysa a naragsak, makaay-ayo a pasamak. Gagangay la- eng, maragsakan dagiti amin a nagan- nak bayat a dumakdakkel ken rumang- rang-ay dagiti annakda iti panaglabas ti tunggal tawen. Pagrag-oan met unay dagiti Saksi ni Jehova nga ipakita ti ayatda iti pamilia ken kadagiti gagay- yemda babaen ti panagregalo ken na- ragsak a panagtitipon. Nupay kasta, gapu iti namunganayan ti panagkasa- ngay, kaykayatda nga aramiden dayta kadagiti sabali a gundaway iti intero a tawen. - Lucas 15:22-25; Aramid 20:35. Krismas Maramrambakan ti Krismas iti inte- ro a lubong, uray iti adu a di-Kristia- no a pagilian. Yantangay anamongan ti kaaduan a relihion ti Kakristianuan daytoy a pasken, mabalin a kasla ma- kapasiddaaw ti di panangrambak dagi- Addaan dagiti Saksi iti nararagsak a tiempo nga aglalangen
ti Saksi ni Jehova iti dayta. Apay a kasta? Kas silalawag a kunaen ti adu nga encyclopedia, awan nakaibatayanna a naituding ti aldaw a pannakayanak ni Jesus iti Disiembre 25 tapno maigiddan iti pinapagano a piesta dagiti Romano. Paliiwenyo dagiti sumaganad a pana- ngilawlawag ti nadumaduma a repe- rensia: "Awan ti makaammo iti petsa a pan- nakayanak ni Kristo. Saan nga ipamat- mat dagiti Ebanghelio ti aldaw wenno ti bulan." - New Catholic Encyclope- dia, Tomo III, panid 656. "Kaaduan a kaugalian iti Krismas a nasaknap ita idiay Europa, wenno na- irekord manipud idi un-unana a pa- nawen, ket saan a pudno a Nakristia- nuan a kaugalian, no di ket pinapagano a kaugalian nga inawat ken pinanuy- . Ti Saturnalia . noyan ti Simbaan. idiay Roma ti nangipaay iti pagtuladan iti kaaduan a kaugalian iti panagra- ragsak iti panawen ti Krismas." - En- cyclopædia of Religion and Ethics (Edinburgh, 1910), inedit ni James Hastings, Tomo III, pinanid 608-9. . "Maramrambakan ti Krismas kada Disiembre 25 iti amin a Kristiano nga iglesia manipud pay idi maikapat a sig- lo. Iti daydi a tiempo, isu daytoy ti pet- sa ti piesta dagiti pagano iti winter- solstice a naawagan iti 'Pannakayanak (Latin, natale) ti Init,' tangay kasla ma- ipasngay manen ti init bayat nga uma- tiddog manen dagiti aldaw. Idiay Roma, inawat ti Simbaan daytoy nalatak unay a kaugalian . . . babaen ti panangipaayna iti dayta iti baro a kaipapanan." - Ency- ˘ Mary Evans Picture Library "Ti Saturnalia idiay Roma ti nangipaay iti pagtuladan iti kaaduan a kaugalian iti panagraragsak iti panawen ti Krismas." - Encyclopædia of Religion and Ethics clopædia Universalis, 1968, (Pranses) Tomo 19, panid 1375. itatanor ti pa- nangrambak iti Krismas iti panangidi- lig kadagiti pinapagano a selebrasion iti Sol Invictus (Mithra). Iti saba- li a bangir, ti Disiembre 25, kas al- daw ti winter solstice, ket naikaykay- sa iti lawag a kellaat a simmilnag iti lubong babaen ken Kristo, ket ti simbo- lismo ti Sol Invictus nayallatiw ngarud ¨ ken Kristo." - Brockhaus Enzyklop a- die, (Aleman) Tomo 20, panid 125. "Naimpluensiaan ti Idi maammuanda ti kinapudno mai- papan iti Krismas, kasanot' panag- tignay dagiti dadduma? Kuna ti The Encyclopædia Britannica: "Idi 1644 imparit dagiti puritano nga Ingles ti aniaman a panagraragsak wenno nare- lihiusuan a serbisio sigun iti bilin ti Parliamento, agsipud ta maysa daytoy D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 1 7
No Aniat' Kuna Dagiti Ubbing "Nupay saanak a makaaw-awat kadagi- ti regalo no madanon ti kasangayko, igata- ngandak latta dagiti dadakkelko iti rega- lo kadagiti sabali nga okasion. Kaykayatko dayta agsipud ta masorpresaak." - Gregory, agtawen iti 11. "Para iti kaaduan nga ubbing, ti Krismas ket maysa laeng a tiempo ti adu a regalo. Ngem makaaw-awatak kadagiti regalo ken makapkapanak iti nadumaduma a lugar iti intero a tawen. Naikuykuyogdakon ti pami- liak kadagiti sabali a pagilian, kas idiay Fiji, New Zealand, ken Brazil." - Caleb, agtawen iti 10. "Naragsakkami nga aggagayyem, ket pa- saray agsisinnorpresakami babaen ti panag- ririnnegalo." - Nicole, agtawen iti 14. "Adu ti agsalsaludsod kaniak idiay eskue- laan no kasanok a maanusan ti di makipag- rambak iti Krismas wenno dadduma pay a pasken. Saanak a mapapaidaman iti ragsak. Masansan nga agkakaduakami nga agara- mid iti bambanag a sangapamiliaan. Adda- ankam kadagiti nasisingpet a gagayyem a kaduami nga agbakasion. Mapankami ag- camping ken ag-skiing, ken masansan nga agtitiponkami idiay balaymi. No ammo la- eng dagiti dadduma no kasanot' karagsak- mi, maklaatda la ketdi!" - Andriana, agta- wen iti 13. "Pulos a diak pinanunot a maipaspasuliak gapu ta diak makipagrambak iti Krismas wenno dadduma pay nga okasion. Kadagiti piesta opisial, no awan ti serrekmi ken awan met ti serrek ni Tatang, agay-ayamkami, mapankam agbuya iti sine, agbuya iti TV. Adut' panawenmi nga agkakadua a sanga- pamiliaan." - Brian, agtawen iti 10. [ti Krismas] a pinapagano a piesta, ken imbilinda ti pannakasalimetmet day- ta kas maysa a panagayunar. Insubli ni Charles II ti pannakarambak dayta, 1 8 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n ngem kimpet dagiti taga-Scotland iti kapanunotan dagiti Puritano." Saan a rinambakan dagiti nagkauna a Kristia- no ti Krismas, ket saan met a ramram- bakan ita dagiti Saksi ni Jehova wenno makiramraman kadagiti aramid a na- inaig iti Krismas. Nupay kasta, anamongan ti Biblia ti panagregalo wenno panangawis iti pa- milia ken kadagiti gagayyem iti narag- sak a pannangan kadagiti sabali nga okasion. Paregtaenna dagiti nagannak a sanayenda dagiti annakda nga ag- balin a pudpudno a naparabur, imbes nga agregalo gapu laeng ta namnama- en dagiti tao. (Mateo 6:2, 3) Isursuro dagiti Saksi ni Jehova dagiti annakda nga agbalin a napanuynoy ken nada- yaw, ket ramanen daytoy ti panang- bigbig iti kalintegan dagiti sabsabali a mangrambak iti Krismas. Iti saba- li a bangir, agyamanda no maraem ti pangngeddengda a di makipagrambak iti Krismas. Dadduma Pay a Selebrasion Kasta met laeng ti takder dagiti Sak- si ni Jehova iti dadduma pay a nareli- hiusuan wenno adda-pakainaiganna iti relihion a pasken a maangay iti intero a tawen ti panageskuela iti nadumaduma a daga, kas iti Festas Juninas idiay Brazil, Epiphany idiay Francia, Kar- nibal idiay Alemania, Setsubun idiay Japan, ken Halloween idiay Estados Unidos. Maipanggep kadagitoy wenno aniaman a selebrasion a saan a nadaka- mat ditoy, maragsakan la ketdi dagiti nagannak a Saksi wenno dagiti annak- da a mangsungbat kadagiti aniaman a saludsodyo.
Dagiti Moral a Pagalagadan a Maikari a Raemen Iti intero a historia, adda dagiti natured a lallaki ken babbai a ti takderda maisupadi iti kapanunotan ti kaaduan idi tiempoda. ' ı, a Inibturanda ti kinaulpit gapu iti politika, relihion, ken pul masansan nga impustada ti biagda maipuon iti prinsipioda. NAISANGSANGAYAN ti kinatured da- giti nagkauna a Kristiano. Kabayatan dagiti nakaro a panangidadanes iti im- muna a tallo a siglo, adu kadakuada ti pinapatay dagiti pagano a Romano gapu iti panagkedkedda nga agdayaw iti emperador. No dadduma, maibangon ti maysa nga altar iti arena. Tapno Ikagkagumaan dagiti Saksi ni Jehova nga ipasagepsep dagiti pudno a Nakristianuan a pagalagadan kadagiti annakda
Panagraem, Ngem Saan a Panagdayaw Maysa nga agsapa iti maysa nga eskuelaan ˜ idiay Canada, nadlaw ti maysa nga 11-a nos a balasitang a Saksi nga agnagan Terra nga inruar ti maestro ti kaklasena iti siled a pagadalan iti sumagmamano a kanito. Di nagbayag, sililimed a nagpakuyog ti maes- tro ken ni Terra a mapan iti opisina ti prin- sipal. Idi makastrek iti opisina, nakita a dagus ni Terra a nayarpaw ti bandera ti Canada iti lamisaan ti prinsipal. Kalpasanna, im- bilin ti maestro ken ni Terra a tupraanna ti bandera. Inkalinteganna a tangay saan nga agkanta ni Terra iti nailian a kanta wenno agsaludo iti bandera, awan pangga- puanna nga agkedked a mangtupra iti ban- dera no maibilin nga aramidenna dayta. Nagkedked ni Terra, nga inlawlawagna a nupay saan nga agdayaw dagiti Saksi ni Jehova iti bandera, raemenda dayta. Idi nakasublidan iti siled a pagadalan, impakaammo ti maestro a kalkalpasna a sinubok ti dua nga estudiante, a binilinna ida a mangtupra iti bandera. Nupay maki- ramraman ti immuna nga estudiante ka- dagiti patriotiko a seremonia, tinupraanna latta ti bandera idi naibilin nga aramiden- na dayta. Ngem, numan pay saan nga ag- kankanta iti [nailian] a kanta wenno ag- salsaludo iti bandera ni Terra, nagkedked a mangibabain iti dayta iti kastoy a pa- may-an. Kinuna ti maestro a kadagiti dua, ni Terra ti nangipakita iti umno a panag- raem. mawayawayaanda, ti laeng aramiden dagiti Kristiano isu ti panangpuor iti sangkapirit nga insienso kas panang- bigbig iti kinadios ti emperador. Nupay 2 0 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n kasta, manmano ti nakikompromiso. Ki- naykayat ti kaaduan ti matay imbes a paglikudan ti pammatida. Iti moderno a panawen, kasta met la- eng ti takder dagiti Kristiano a Saksi ni Jehova no maipanggep iti panagbalin a neutral iti politika. Kas pagarigan, mapaneknekan kadagiti historikal a re- kord ti natibker a takderda iti sango ti Nazismo. Sakbay ken kabayatan ti mai- kadua a gubat sangalubongan, agarup kakapat kadagiti Saksi nga Aleman ti natay, kaaduanna kadagiti kampo kon- sentrasion, gapu iti panagtalinaedda a neutral ken panagkedkedda a mangiku- na iti "Heil Hitler." Inkapilitan a naisi- na dagiti ubbing kadagiti Saksi a dadak- kelda. Iti baet ti kasta a panangpilit, nagtalinaed dagiti agtutubo a natibker ken saanda a nagpatulaw kadagiti di- nainkasuratan a sursuro a pinadas da- giti dadduma nga ipilit kadakuada. Ti Panagsaludo iti Bandera Saan a dagiti Saksi ni Jehova ti ka- aduan a puntiria ti kasta a nasaem a panangidadanes itatta. Nupay kasta, tumaud no dadduma ti di panagkikin- naawatan gapu iti naibatay-konsiensia a pangngeddeng dagiti agtutubo a Sak- si a di makiraman kadagiti patriotiko a seremonia, kas iti panagsaludo iti ban- dera. Nasursuruan ti annak dagiti Saksi ni Jehova a di pawilan dagiti sabsa- bali nga agsaludo iti bandera; adda iti tunggal maysa a mangikeddeng iti day- ta. Nupay kasta, natibker ti takder da- giti Saksi a mismo: Saanda nga agsa- ludo iti bandera ti aniaman a nasion.
"Itedyo ken Cesar ti kukua ni Cesar - ken iti Dios ti kukua ti Dios" - Mateo 22:21, Jerusalem Bible
Saan a nairanta daytoy a mangipamat- mat iti kinaawan panagraem. Raemen- da ti bandera ti aniaman a pagilian a pagnanaedanda, ket ipakpakitada day- toy a panagraem babaen ti panagtulnog kadagiti linteg ti pagilian. Saanda a pu- los makiraman iti aniaman nga aramid a maibusor iti gobierno. Kinapudnona, patien dagiti Saksi a dagiti agdama a gobierno ti tao ket "urnos ti Dios" nga impalubosna nga agtalinaed. Isu a big- bigenda nga addada iti sidong ti nadio- san a bilin nga agbayad iti buis ken pagraeman ti kakasta a "nangatngato nga agtuturay." (Roma 13:1-7) Maitu- nos daytoy iti nalatak a sasao ni Kris- to: "Itedyo ken Cesar ti kukua ni Ce- sar - ngem iti Dios ti kukua ti Dios." - Mateo 22:21, Katoliko a Jerusalem Bible. 'Ngem, apay ngarud,' mabalin nga isaludsod ti dadduma, 'a di raemen da- giti Saksi ni Jehova ti bandera babaen ti panagsaludo iti dayta?' Agsipud ta ibilangda ti panagsaludo iti bandera a maysa a tignay ti panagdayaw, ket ti laeng Dios ti rumbeng a pagdayawan; gapu iti konsiensia, saanda a mabalin ti agserbi iti asinoman wenno iti ania- man malaksid iti Dios. (Mateo 4:10; Ara- mid 5:29) Gapuna, apresiarenda no ra- emen dagiti edukador daytoy a takder ken palubosanda dagiti ubbing a Saksi nga agtignay a mayannurot iti pamma- tida. Di pakasdaawan, saan laeng a dagiti Saksi ni Jehova ti mamati a ti panagsa- ludo iti bandera ket nainaig iti panag- dayaw, kas ipakita dagiti sumaganad a komento: Nagkedked dagiti tallo nga agtutubo a Hebreo a lallaki nga agruknoy iti sanguanan ti estatua nga imbangon ti ari ti Babilonia a ni Nabucodonosor "Dandani relihiuso a namimpinsan ti kasasaad dagiti immuna a bandera. . . . Kasla kanayon a kasapulan ti tulong ti relihion tapno masantipikar ti bandera dagiti nasion." (Kuami ti italiko.) - En- cyclopædia Britannica. "Ti bandera, kas iti krus, ket sagra- do. . . . Kadagiti linteg ken regulasion mainaig iti kababalin ti tao iti bandera dagiti nasion, naaramat dagiti nabileg, nabagas a sasao, kas iti, 'Panagserbi iti . 'Panagdayaw iti Ban- Bandera,' dera,' 'Debosion iti Bandera.' " (Kuami ti italiko.) - The Encyclopedia Ameri- cana. . . . "Nagkitakit dagiti Kristiano a . nagdaton iti kinadios ti [Romano] nga emperador - a gistay katupag ita ti pa- nagkitakit nga agsaludo iti bandera wenno mangibalikas iti sapata ti kina- sungdo." - Those About to Die (1958), ni Daniel P. Mannix, panid 135. Ulitenmi, saan a panggep dagiti Sak- si ni Jehova a supringen ti aniaman a gobierno wenno dagiti agtuturayna ba- baen ti saanda a panagsaludo iti bande- ra. Saanda laeng nga agrukbab wenno agsaludo, kas tignay ti panagdayaw, iti ladawan a mangibagi iti Estado. Ibilang- da dayta nga umasping iti takder dagiti tallo nga agtutubo a Hebreo a lallaki idi D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n . 2 3
Ti Sumagmamano a Moral a Prinsipio a Sursuroten Dagiti Saksi ni Jehova No maipanggep kadagiti moral a pagalaga- dan, isursuro dagiti Saksi ni Jehova ti an- nakda a mangidian kadagiti ugali, aramid, wenno uray kababalin a, nupay kadawyan iti lubong itatta, makadangran kadakuada wenno kadagiti sabsabali. (Santiago 1:27) Isu a palagipanda dagiti annakda maipa- pan kadagiti peggad ti droga ken dadduma pay nga aramid, kas iti panagsigarilio ken nalabes a panaginum iti arak. (Proverbio 20:1; 2 Corinto 7:1) Mamatida iti kinapateg ti kinamapagpiaran ken kinagaget. (Efe- so 4:28) Isursuroda dagiti annakda a ma- ngidian iti naalas a panagsasao. (Efeso 5: 3, 4) Isursuroda met ida nga agbiag a ma- yannurot kadagiti prinsipio ti Biblia iti seksual a moralidad ken agraem iti auto- ridad ken iti kinatao ken sanikua dagiti sabsabali. (1 Corinto 6:9, 10; Tito 3:1, 2; Hebreo 13:4) Sipapasnek a patienda a ma- kagunggona unay kadagiti annakda ti pa- nagbiag a mayannurot kadagitoy a prinsi- pio. tiempo ti Biblia a nagkedked nga agruk- noy iti sanguanan ti estatua nga imba- ngon ti ari ti Babilonia a ni Nabucodono- sor iti tanap ti Dura. (Daniel, kapitulo 3) Ngarud, nupay agsaludo ken agsapata iti kinasungdo dagiti dadduma, nasursu- ruan ti annak dagiti Saksi ni Jehova a mangsurot iti konsiensiada a nasanay iti Biblia. Gapuna, siuulimek ken siraraem a liklikanda ti makipaset. Gapu met la- eng kadagitoy a rason, saan a makira- 2 4 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n man dagiti ubbing a Saksi no makanta wenno matokar dagiti nailian a kanta. Ti Kalintegan Dagiti Nagannak Itatta, raemen ti kaaduan a pagilian ti kalintegan dagiti nagannak a mangi- suro iti annakda kadagiti narelihiusuan a pannursuro a maitunos iti pammatida. Suportaran dagiti amin a relihion day- toy a kalintegan, kas ipakita ti canon law a maipatpatungpal pay laeng iti Ig- lesia Katolika: "Tangay isuda ti nang- ted ti biag kadagiti annakda, adda da- giti nagannak iti sidong ti nainget unay nga obligasion a mangisuro kadakuada, ket adda kalinteganda a mangaramid iti dayta; dayta ti gapuna a rumbeng nga ipangruna dagiti nagannak nga ipaayan dagiti annakda iti Nakristianuan nga edukasion a mayannurot iti doktrina ti Simbaan." - Canon 226. Awanen ti kiddawen pay dagiti Saksi ni Jehova. Kas maseknan a nagannak, ikagkagumaanda nga ipasagepsep dagi- ti pudno a Nakristianuan a pagalagadan kadagiti annakda ken yukuok kadakua- da ti panagayat iti kaarruba ken panag- raem iti sanikua dagiti sabsabali. Ta- rigagayanda a suroten ti balakad nga impaay ni apostol Pablo kadagiti Kris- tiano idiay Efeso: "Dakayo a nagannak, diyo pagpungtoten dagiti annakyo. Pa- dakkelenyo ketdi ida iti Nakristianuan a pannakadisiplina ken pammagbaga." - Efeso 6:4, Today's English Version. Dagiti Sangakabbalayan a Nabingaybingay Gapu iti Relihion Iti dadduma a pamilia, maysa laeng kadagiti nagannak ti Saksi ni Jehova. Iti kasta a kasasaad, maparegta ti Sak-
si a naganak a mangbigbig iti kalinte- gan ti di-Saksi a naganak a mangisu- ro met kadagiti annak a mayannurot iti narelihiusuan a pammatina. Dagiti annak a maipasango iti agsusupadi a narelihiusuan a kapanunotan manmano a makapasar iti dakes nga epekto, no adda man. Kinapudnona, adda kadagi- ti annak no ania a relihion ti surotenda. Natural laeng, saan nga amin nga agtu- tubo ket umannurot kadagiti narelihiu- suan a prinsipio dagiti dadakkelda, Sak- si ni Jehova-da man wenno saan. Ti Kalintegan Dagiti Annak iti Wayawaya ti Konsiensia Rumbeng a maammuanyo met a dak- kel ti panangipateg dagiti Saksi ni Je- hova iti konsiensia ti tunggal Kristiano. (Roma, kapitulo 14) Binigbig ti Conven- tion on the Rights of the Child, nga ina- daptar ti General Assembly ti Naciones Unidas idi 1989, ti kalintegan ti anak iti "wayawaya ti panunot, konsiensia ken relihion" ken ti kalintegan a "mang- yebkas a siwayawaya iti kapanunotanna ken maikonsiderar dayta a kapanunotan iti aniaman a banag wenno pamay-an a mangapektar iti ubing." Awan dua nga ubing nga eksakto nga agpada. Gapuna, nainkalintegan a nam- namaenyo a nagduduma ti pangnged- Maipanggep iti annak dagiti agassawa a di ag- kapammatian, kuna ni Steven Carr Reuben, Ph.D., iti librona a Raising Jewish Children in a Con- temporary World: "Mariro dagiti annak no dagiti nagannak aglibak, saan a nalawag ti takderda, agi- limed, ken liklikanda dagiti narelihiusuan nga isyu. No prangka, napudno, ken awan panagduadua dagiti nagannak maipapan iti pammati, prinsipio, ken ramrambakanda, marikna dagiti annak a na- talged ken napategda iti lubong ti relihion a kasa- pulan unay iti itatanor ti panagraemda iti bagi ken pannakaammoda iti lugarda iti lubong." deng dagiti agtutubo a Saksi wenno dadduma pay nga estudiante no mai- panggep kadagiti aktibidad ken anno- ngen idiay eskuelaan. Agtalekkami nga umanamongkayo met iti prinsipio ti wa- yawaya ti konsiensia. Maparparegta dagiti ubbing a mangipakita iti interes kadagiti sabsabali D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 2 5
Ti Akem Dagiti Nagannak Di pagduaduaan, saan a nalaka ti mangpadakkel kadagiti annak tapno agbalinda a natimbeng a n a t a e n ga n i t i kagimongan itatta. IMPABLAAK ti U.S. National Insti- tute of Mental Health ti resulta ti maysa a surbey kadagiti nagannak a naibilang a naballigi - a dagiti an- nakda nga agtawen iti nasurok a 21 "ket nabungada amin a nataengan a nalawag a nalaing a makibagay iti kagimongantayo." Napagsaludso- dan dagitoy a nagannak: 'Maibatay iti personal a kapadasanyo, aniat' kasayaatan a maibalakadyo kadagiti
Nagpateg ti akem dagiti edukador iti panangpatanor kadagiti nalaing a makibagay nga agtutubo dadduma a nagannak?' Ti kaaduan a sungbat isu dagitoy: 'Ipategyo unay ida,' 'disiplinaanyo ida iti pamay-an a maka- gunggona,' 'mangbusboskayo iti panawen nga agkakadua,' 'isuroyo dagiti annakyo [a mangilasin] iti naimbag ken dakes,' 'patanorenyo ti panagraem iti maysa ken maysa,' 'pudpudno nga imdenganyo ida,' 'iwardasyo ida imbes a sermonan,' ken 'agbalinkay koma a realistiko.' nga agtutubo. Napateg met ti akem dagi- ti edukador iti daytoy. Kinuna ti maysa nga aduan-kapadasan a mammagbaga iti eskuelaan: "Ti kangrunaan a panggep ti pormal nga edukasion isu ti panangtu- long kadagiti nagannak a mangpatanor kadagiti responsable nga agtutubo a na- sayaat ti pannakasukogda iti intelektual, pisikal, ken emosional a pamay-an." Nupay kasta, saan laeng a dagiti na- gannak ti mangikagkagumaan a mang- patanor kadagiti nalaing a makibagay Isu a maymaysa ti kalat dagiti nagan- nak ken dagiti edukador - panangpata- nor kadagiti agtutubo tapno agbalindanto iti kamaudiananna a manakem ken na- 2 8 D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n
timbeng a nataengan a naragsak nga ag- bibiag ken makasarak iti umno a lugarda iti kagimongan a paggargarawanda. Katrabahuan, Saan a Kasalisal Nupay kasta, tumaud dagiti parikut no saan a makitinnulong dagiti nagannak kadagiti edukador. Kas pagarigan, adda dagiti nagannak a pulos a di maseknan iti panagadal dagiti annakda; padpada- sen dagiti dadduma ti makisalisal kada- giti mannursuro. Iti panangsalaysayna iti daytoy a kasasaad, kinuna ti maysa a pa- giwarnak a Pranses: "Saanen nga agmay- maysa ti mannursuro a mangiturturong. Dagiti nagannak, a ti laeng panagballigi dagiti annakda ti pampanunotenda, iku- tuanda dagiti libro, ukomen ken babala- wenda dagiti wagas ti panangisuro, ket maluksawda a dagus no nababa ti umuna a marka dagiti annakda." Maysa a panag- tabbiraw iti kalintegan dagiti mannursu- ro ti kakasta a tignay. Patien dagiti Saksi ni Jehova nga ad- adda a matulongan dagiti annakda no makikooperar dagiti nagannak kadagiti edukador, nga interesadoda unay a tumu- long iti panagadal dagiti annakda. Pa- tienda a napateg unay ti kasta a pannaki- tinnulong agsipud ta rumigat a rumigat ti trabahoyo kas edukador. Dagiti Parikut Idiay Eskuelaan Itatta Yantangay yanninawda ti kagimongan a nakaipasetanda, saan a mailisi dagi- ti eskuelaan kadagiti parikut ti kagimo- ngan iti pangkaaduan. Napartak ti ikaka- ro dagiti sosial a parikut iti panaglabas dagiti tawen. Iti panangiladawanna ka- dagiti kasasaad iti maysa nga eskuelaan idiay Estados Unidos, impadamag ti The New York Times: "Dagiti estudiante ma- turogda iti klase, agpipinnangtada kada- Patien dagiti Saksi ni Jehova nga ad-adda a matulongan dagiti annakda no makiko op erar dagit i nagannak kadagiti edukador, nga interesado da unay a tumulong iti panagadal dagiti annakda giti nasuratsuratan a pasilio, tagibassi- tenda dagiti nasingpet nga estudiante. . . . Makigubgubal ti gistay amin nga estu- diante kadagiti parikut a kas iti panang- taripato kadagiti maladaga, panangasi- kaso kadagiti naibalud a nagannak ken panangliklik iti kinaranggas ti naduma- duma a bunggoy. Iti aniaman nga aldaw, agarup kakalima ti lumanglangan." D ag i t i S a k s i n i Je h o v a k e n t i E d u k a s i o n 2 9
Nangnangruna a makapadanag ti sa- ilalanlan ti ngalubongan a parikut ti kinaranggas kadagiti eskuelaan. Dagi- ti sagpaminsan a panaglalaban a kas iti panagdidinnuron ken panagwiwinnadag ket nasuktanen iti masansan a panagpi- pinnaltog ken panagbibinnagsol. Naka- saksaknap ita dagiti igam, dumawdawel dagiti iraraut, ket uray no nakaub-ubing- da pay, agduyosdan iti kinaranggas. Pudno, saan a maipaspasango ti tung- gal pagilian iti kakasta a nalidem a ka- sasaad. Nupay kasta, adu dagiti eduka- dor iti sangalubongan a maipaspasango iti kasasaad a nadakamat iti linawas a pa- giwarnak a Pranses a Le Point: "Saanen a mapagraraeman ti mannursuro; awa- nen ti autoridadna." Ti kasta a kinaawan panagraem iti autoridad pudno a pagpeggadenna dagiti amin nga ubbing. Isu nga ikagkagumaan dagiti Saksi ni Jehova nga itukit kadagi- ti annakda ti panagtulnog ken panagra- em iti autoridad, dagiti kababalin a ma- sansan a di masarakan idiay eskuelaan itatta. Addaan dagiti naballigi a nagannak iti panawen para kadagiti annakda
Konklusion SAAN a panggep daytoy a broshur a salaysayen amin a narelihiusuan a pammati da- giti Saksi ni Jehova. Ngem ketdi, inkagumaanmi nga ilawlawag ti sumagmamano ka- dagiti prinsipio a patpatien dagiti Saksi ken ipakita a silalawag ti kita ti impluensia ti pamilia a mangapektar kadagiti estudianteyo no dagiti nagannak wenno ti may- sa kadakuada ket Saksi. Dakkel ti panangipateg dagiti Saksi ni Jehova iti naespirituan nga irarang-ay da- giti annakda. Ket agtalekda a makatulong daytoy iti irarang-ay dagiti annakda iti dadduma pay a banag. Dagiti patpatienda ken prinsipio a sursurotenda ikkanna ti biagda iti kaipapanan ken tumultulong kadakuada a mangtaming kadagiti inaldaw a parikutda. Mainayon pay, dagidiay a pammati ken prinsipio rumbeng a tignayenna ida a mangikagumaan nga agbalin a napasnek nga estudiante ken nasayaat nga umi- li bayat ti panagbiagda. Ikagkagumaan dagiti Saksi ti agbalin a realistiko maipapan iti biag, isu a dakkel ti panangipategda iti edu- kasion. Gapuna, tarigaga- yanda ti makitinnulong kadakayo iti amin a kaba- elanda. Iti biangda, iti pagtaenganda ken iti lu- gar a pagdaydayawanda iti intero a lubong, itultu- loyda a paregtaen dagiti annakda a mangtungpal iti akemda iti daytoy nabunga a panagtitinnu- long. Para iti ad-adu pay nga impormasion bisitaem, ti wenno kontakem dagiti Saksi ni Jehova.
s 8 0 4 0 9 1 L I - d e


Programa ti Hawaii a Pananglapped ti Pannakasabidong iti Buli iti Kinaubing Taginayonen a Natalged ti Anakmo Manipud iti Pannakasabidong iti Buli Lead.Hawaii.gov doh.lead@doh.hawaii.gov (808) 733-9055
2 Ti buli ket metal a makasabidong no maipauneg daytoy kadagiti bagitayo. No mangrugin nga agkarayam ken magna dagiti ubbing, nalaklakada a maisarang iti buli. Mabalin a masabidongan dagiti ubbing manipud kadagiti paggapuan ti buli iti uneg ken ruar ti pagtaengan. Uray dagiti babassit a kaadu ti buli ket mabalin a pakadangran ti pannakabukel ken panagdur-as ti utek ti anakmo. Mabalin a makaigapu ti pannakasabidong iti buli tapno marigatan ti ubing nga agadal, mangipamaysa ti atensyon, ken makaadal a nalaing iti klase.
Importante a makaala iti tulong iti kasapaan a panawen tapno maited ti kasayaatan a gundaway iti ubing nga agballaigi. Kas maysa a manursuro, naadalko a ti pannakasabidong iti buli ket mabalin a pakaigapuan no apay nga agproblema ti sumagmamano nga ubbing iti pagadalan. 3
4 Masabidongan ti ubing iti buli manipud iti panangtilmon ti buli. Ti buli ket mabalin nga adda iti pulbos ken maregmeg ti pinta manipud kadagiti nadadaan a balbalay. Ti pulbos ti pinta ket dakkel a paggapuan ti pannakasabidong iti buli. Wenno isuboda dagiti ramramayda kalpasan ti panangiggemda kadagitoy a banbanag. Mabalin a masabidongan ti ubbing no isuboda dagiti banbanag nga addaan iti buli wenno pulbos ti buli.
MABALIN A NANGATNGATO TI PEGGAD DAGITI UBBING NO: Regular a mapanda iti pagtaengan wenno pasilidad ti pannaripato a naaramid sakbay ti 1978. Agisuboda iti daga, maregmeg ti pinta wenno banbanag a saan a makan. Adda nagannak wenno manartaripato kadakuada a naisarang iti buli, babaen iti trabaho wenno kadagiti magustoanda nga ar-aramiden. Adda kadendennada iti balay wenno agpasiarda iti balay ti kabsat, gayyem, wenno kameng ti pamilia a naisarang iti buli. Naisarang kadagiti banbanag a mabalin nga adda bulina. 5
6 DAGITI KADAWYAN A PAGGAPUAN TI BULI Pulbos wenno Maregmeg ti Daan a Pinta Daan a Tubo wenno Gripo ti Danum Daga Pangpadagsen ti Banniit Dagiti Trabaho ken Magustoan nga Ar-aramiden Kaldero ken Pinggan Dagiti Antik ken Daan a Muebles Alahas Bala Dagiti Antik wenno Daan nga Ay-ayam Dagiti Remedio iti Pagtaengan, Pulbos para kadagiti Seremonia, Kosmetiko, ken Rekrekado
Kas maysa a doktor, ibagak kadagiti pasientek ken kadagiti pamiliada a ti eksamen ti dara ti KAKAISUNA LAENG a wagas tapno ammoen no nasabidongan ti buli ti anakmo. Kaadduan nga ubbing nga adda buli kadagiti bagida ket saan a masakit ti langada wenno saanda nga agtigtignay a masakit. Nasken a maeksamen dagiti ubbing iti tawen a 1 ken 2 ken iti sumarsaruno pay a tawen no saanda pay a pulos a naeksamen idi. No mangala ti anakmo iti insurance manipud iti QUEST, kasapulan ti pannakaeksamen ken LIBRE daytoy. Sakupen ti kaadduan a plano ti seguro ti pannakaeksamen iti nababa a presyo wenno libre. Saludsodem iti provider ti pannaripato ti salun-at ti anakmo ti maipanggep iti pannakaeksamen ti dara para iti buli. Itugot daytoy a buklet no makatulong daytoy kenka a makipatang kadakuada. 7
Maragsakanak ta impaeksamen ti ina ti anakna para iti buli iti dara. Naikonektarko isuda kadagiti napipintas a pammataudan. No nasapsapaka a dumawat ti tulong para iti anakmo, ad-adda a makatulong daytoy kadakuada iti pagadalan ken para iti intero a panagbiagda. Ammoen ti ad-adu pay iti Lead.hawaii.gov. Programa ti Hawaii a Pananglapped ti Pannakasabidong iti Buli iti Kinaubing Lead.hawaii.gov doh.lead@doh.hawaii.gov Oktubre 2020