Dagiti benneg daytoy a libro ket napauluan MAIPAPAN ITI PAMILIA TI PAKABIGBIGAM UNEG KEN RUAR TI ESKUELAAN SEKS, MORAL, KEN AYAT MAKADADAEL A BISIO TI NAWAYA NGA ORASMO Panagsagana iti kinaadulto! Kasanoka a maaddaan kadagiti paglaingan a kasapulam tapno agbalinka a responsable nga adulto? Makatulong kenka ti libro a DagitiSaludsodnga IyimtuodtiAgtutubo - Dagiti SungbatngaEpektibo, Tomo 1. Dagiti balakad a nailanad iti daytoy ket naibatay kadagiti praktikal a prinsipio a masarakan iti Biblia. Minilionen ti natulongan ti Sao ti Dios a mangsango a sibaballigi kadagiti karit iti biag. Ammuem no kasano a makatulong kenka daytoy! TI PANAGDAYDAYAWMO APENDISE PARA KADAGITI NAGANNAK "Ti met laeng pannakabael nga agpanunot aywanannakanto, ti met laeng panangilasin saluadannakanto." - Proverbio 2:11. i y m t u o d i t i a g t u t u b o 1 y p 1- L I Dagiti saludsod nga iyimtuod ti agtutubo dagiti sungbat nga epektibo TOMO 1
Dagiti benneg daytoy a libro ket napauluan MAIPAPAN ITI PAMILIA TI PAKABIGBIGAM UNEG KEN RUAR TI ESKUELAAN SEKS, MORAL, KEN AYAT MAKADADAEL A BISIO TI NAWAYA NGA ORASMO Panagsagana iti kinaadulto! Kasanoka a maaddaan kadagiti paglaingan a kasapulam tapno agbalinka a responsable nga adulto? Makatulong kenka ti libro a DagitiSaludsodnga IyimtuodtiAgtutubo - Dagiti SungbatngaEpektibo, Tomo 1. Dagiti balakad a nailanad iti daytoy ket naibatay kadagiti praktikal a prinsipio a masarakan iti Biblia. Minilionen ti natulongan ti Sao ti Dios a mangsango a sibaballigi kadagiti karit iti biag. Ammuem no kasano a makatulong kenka daytoy! TI PANAGDAYDAYAWMO APENDISE PARA KADAGITI NAGANNAK "Ti met laeng pannakabael nga agpanunot aywanannakanto, ti met laeng panangilasin saluadannakanto." - Proverbio 2:11. i y m t u o d i t i a g t u t u b o 1 y p 1- L I Dagiti saludsod nga iyimtuod ti agtutubo dagiti sungbat nga epektibo TOMO 1
Patgenmi nga Agtutubo, Ay-ayatennaka unay ti nailangitan nga Amam, a ni Jehova a Dios. Kayatna nga agbalinka a naragsak. 'Ngem posible ngata ti agbalin a naragsak ita?' nalabit maikunam. Nasayaat dayta a saludsod. Ngamin, adu ti mapaspasarantayo a rigat. Kasla inaldaw nga adda dagiti tumaud a karit a mangpukaw iti rag-otayo. Ngem tulongannatayo ti naayat nga Amatayo! Ti Saona ket mangipaay iti giya a kasapulantayo tapno mapagballigiantayo dagiti parikut iti biag. Nupay nabayagen a naisurat ti Biblia, praktikal pay laeng ti balakadna agingga ita. - Salmo119:98, 99; 2 Timoteo 3:16, 17. Insaganami daytoy a publikasion gapu ta ay-ayatendaka. Kayatmi a maaddaanka iti naragsak ken kasayaatan a biag. Tapno matagiragsakmo dayta, iparegtami a saanmo laeng a basaen nga interamente daytoy a publikasion no di ket usarem daytoy no adda tumaud a problema. Ti maysa kadagiti panggep daytoy a libro ket tapno sumayaat ti komunikasion dagiti annak ken nagannak. Namnamaenmi nga agkakaduakayo a mangbasa wenno mangadal pay ketdi iti sumagmamano a benneg daytoy. Agsursuroka iti sirib ken kapadasan dagiti dadakkelmo! Ti mangipatpateg kenka, Bagi a Manarawidwid Dagiti Saksi ni Jehova indise ti nasayaat nga ulidan Ni Jacob 48 Ni Job 97 Ni Moises 149 Ni Ruth 215 Addakadimaiko- mentomnokasano anabenepisiaranka itidaytoyalibro? Agsuratkakadagiti nangipablaakiti maitutopngaadres. Ni Timoteo 287
Patgenmi nga Agtutubo, Ay-ayatennaka unay ti nailangitan nga Amam, a ni Jehova a Dios. Kayatna nga agbalinka a naragsak. 'Ngem posible ngata ti agbalin a naragsak ita?' nalabit maikunam. Nasayaat dayta a saludsod. Ngamin, adu ti mapaspasarantayo a rigat. Kasla inaldaw nga adda dagiti tumaud a karit a mangpukaw iti rag-otayo. Ngem tulongannatayo ti naayat nga Amatayo! Ti Saona ket mangipaay iti giya a kasapulantayo tapno mapagballigiantayo dagiti parikut iti biag. Nupay nabayagen a naisurat ti Biblia, praktikal pay laeng ti balakadna agingga ita. - Salmo119:98, 99; 2 Timoteo 3:16, 17. Insaganami daytoy a publikasion gapu ta ay-ayatendaka. Kayatmi a maaddaanka iti naragsak ken kasayaatan a biag. Tapno matagiragsakmo dayta, iparegtami a saanmo laeng a basaen nga interamente daytoy a publikasion no di ket usarem daytoy no adda tumaud a problema. Ti maysa kadagiti panggep daytoy a libro ket tapno sumayaat ti komunikasion dagiti annak ken nagannak. Namnamaenmi nga agkakaduakayo a mangbasa wenno mangadal pay ketdi iti sumagmamano a benneg daytoy. Agsursuroka iti sirib ken kapadasan dagiti dadakkelmo! Ti mangipatpateg kenka, Bagi a Manarawidwid Dagiti Saksi ni Jehova indise ti nasayaat nga ulidan Ni Jacob 48 Ni Job 97 Ni Moises 149 Ni Ruth 215 Addakadimaiko- mentomnokasano anabenepisiaranka itidaytoyalibro? Agsuratkakadagiti nangipablaakiti maitutopngaadres. Ni Timoteo 287
Dagiti saludsod nga iyimtuod ti agtutubo dagiti sungbat nga epektibo TOMO 1 daytoy a libro ket kukua ni 1989, 2011 WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIA Dagiti Nangipablaak WATCHTOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF NEW YORK, INC. Wallkill, New York, U.S.A. Nayimprenta Nobiembre 2015 Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti BaroaLubongaPatarus tiNasantuanaKasuratan. Nabaliwan ti nagan ti dadduma kadagiti agtutubo iti daytoy a libro. Gubuayan Dagiti Ladawan: Panid 241: Gusto Productions/Photo Researchers, Inc.; panid 244: kanser ti ngiwat: Mediscan/Visuals Unlimited, Inc.; barado nga urat: Index Stock/Photolibrary; agkanser a bara: Arthur Glauberman/Photo Researchers, Inc.; panid 245: MRI ti utek: Mediscan/Visuals Unlimited, Inc.; agkanser a kidney: Dr. E. Walker/Photo Researchers, Inc. QuestionsYoungPeopleAsk - AnswersThatWork,Volume 1 Made in Japan Naaramid Idiay Japan Iloko (yp1-IL)
PAKAUNA Dagiti Sungbat nga Epektibo! 'Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko?' 'Kasanoak a maaddaan kadagiti gagayyem?' 'Ania ti pagdaksan ti casual sex?' 'Apay a nakalidlidayak?' No naisalsaludsodmo metten dagita, saanka nga agmay- maysa. Mabalin nga adda dagiti nagpabalakadam, ngem nagduduma ti imbalakadda. Tapno maikkan dagiti agtutubo iti nasayaat a balakad, ti serye a naibatay iti Biblia a napa- uluan iti "Agimtuod Dagiti Agtutubo. . . " ket naipablaak iti magasin nga Agriingkayo!manipud pay idi Enero 1982. Agingga ita, adu pay laeng ti mabembenepisiaran kadagitoy nga artikulo. Nasukimat a naimbag ti tunggal artikulo. Kina- pudnona, tapno maammuan dagiti mannurat iti Agriingkayo! ti kapanunotan ken karirikna dagiti agtutubo, nanginterbiuda iti ginasut nga agtutubo iti intero a lubong! Ngem napatpateg pay, ti balakad iti "Agimtuod Dagiti Agtutubo" ket naibatay iti Sao ti Dios, ti Biblia. Ti libro nga ig-iggamam ita ket immuna a naipablaak idi 1989. Nupay kasta, interamente a napabaro dagiti linaon- na, a tumulong kadagiti agtutubo a mangsaranget kadagiti karit a pakaipaspasanguanda ita. Nasurok a 30 a kapitulo ti naadaw kadagiti artikulo nga "Agimtuod Dagiti Agtutubo" a naipablaak manipud 2004 agingga iti 2011. Ti libro a - DagitiSungbatngaEpektibo,Tomo 1, tulongannaka nga agbalin a responsable nga adulto. Mangnamnamakami a bayat nga iyap-aplikarmo dagiti balakadna, maysakanto kadagiti minilion a tattao, agtutubo man wenno adulto, a "babaen iti panangusar nasanay dagiti pannakabalin ti pannakaawatda a mangilasin agpadpada iti umiso ken di umiso." - Hebreo 5:14. DagitiNangipablaak 2 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
naglaon daytoy a libro kadagiti . . . = napapateg a teksto a mangitampok kadagiti kangrunaan a punto BALAKAD praktikal a singasing a makatulong kenka nga agballigi AMMOM KADI . . . mamagpanunot nga impormasion dagiti aramidek! ı gundaway a mangyebkas no kasanom nga iyaplikar ti material ANIA TI MAKUNAM? ˘ salsaludsod a tumulong kenka a mangutob iti nabasam kanayonanna . . . tinotak tunggal benneg daytoy a libro ket naglaon iti panid a mabalinmo a pangisuratan kadagiti notam NASAYAAT NGA ULIDAN naitampok dagiti napili a karakter iti Biblia a maikari a tuladen ?
dagiti linaonna 1 1 Kasanoak a Makisarita Kadagiti Dadakkelko? 7 MAIPAPAN ITI PAMILIA 2 Apay a Kanayon nga Agapakami? 14 3 Kasano a Maaddaanak iti Ad-adu a Wayawaya? 21 4 Apay a Nagsina da Tatang ken Nanang? 28 5 Kasano a Maawatko ti Pannakiasawa Manen ni Nanangko? 34 6 Kasano a Makatunosak Dagiti Kakabsatko? 40 7 Nakasaganaak Kadin a Lumasin Kadagiti Dadakkelko? 49 2 8 Kasano a Maaddaanak iti Nasayaat a Gagayyem? 57 TI PAKABIGBIGAM 9 Kasanok a Sarangten ti Sulisog? 64 10 Apay a Rumbeng a Maseknanak iti Salun-atko? 71 11 Ania ti Isuotko? 77 12 Kasano a Maaddaanak iti Kompiansa iti Bagik? 85 13 Kasano nga Agpatingga ti Nakaro a Kinalidayko? 91 14 Panagpakamatay Kadi ti Solusion? 98 15 Dakes Kadi no Kayatko ti Maaddaan iti Privacy? 105 16 Normal Laeng Kadi ti Agladingit? 111 3 17 Apay a Maamakak a Mangasaba Idiay Eskuelaan? 121 UNEG KEN RUAR TI ESKUELAAN 18 Kasano a Madaerak ti Stress iti Eskuelaan? 128 19 Isardengko Kadin ti Ageskuela? 134 20 Kasanok a Makatunosan Dagiti Mannursuro? 142 21 Kasanok nga Usaren a Nainsiriban ti Tiempok? 150 22 Pannakibagay iti Dua a Kultura - Ania ti Aramidek? 156
4 23 Kasanok a Mailawlawag ti Kuna ti Biblia Maipapan iti SEKS, MORAL, KEN AYAT Homoseksualidad? 165 24 Makatulong Aya ti Seks iti Relasionmi? 172 25 Kasanok a Maisardeng ti Masturbasion? 178 26 Ti Ngay Casual Sex? 183 27 Apay a Saandak a Kayat Dagiti Lallaki? 188 28 Apay a Saandak a Kayat Dagiti Babbai? 195 29 Kasano a Maammuak no Pudpudno nga Ayat Daytoy? 203 30 TalagaKadi a Nakasaganakamin nga Agasawa? 212 31 Kasano a Mailiwliwagko ti Panagsinami? 221 32 Kasanok a Masalakniban ti Bagik iti Seksual a Pannakaabuso? 228 5 33 Ania ti Rumbeng a Maammuak Maipapan iti MAKADADAEL A BISIO Panagsigarilio? 237 34 Ania ti Pagdaksan ti Nalabes a Panaginum? 246 35 Kasano a Maisardengko ti Agdroga? 252 6 36 Adiktoak Kadin iti Electronic Media? 259 TI NAWAYA NGA ORASMO 37 Apay a Paritandak Dagiti Dadakkelko nga Agragragsak? 265 7 38 Kasanok a Pagbalinen a Makaparagsak ti TI PANAGDAYDAYAWMO Panagdaydayawko iti Dios? 273 39 Kasanok a Maragpat Dagiti Kalatko? 282 Apendise: Saludsod nga Iyimtuod Dagiti Nagannak 289
1MAIPAPAN ITI PAMILIA 7 Komunikasion 14 Panagsinnungbat 21 Wayawaya 28 Diborsio 34 Pannakiasawa Manen 40 Kakabsat 49 Ilalasin iti Pagtaengan
1 Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko? mettinapasamak!" - Rosa. IDI ubingka pay, nalabit a dagiti dadakkelmo ti pagpabpaba- lakadam. Estoriaem kadakuada ti aniaman a banag, napateg man wenno saan. Nawayaka a mangyebkas kadagiti pampa- nunotem ken marikriknam, ken patpatiem ida. Ngem ita, iti panagriknam ket saandakan a maawa- tan dagiti dadakkelmo. "Naminsan, bayat a mangrabrabi- ikami, agsangsangitak a nangipeksa kadagiti dadakkel- ko iti marikriknak," kuna ti agtutubo a babai nga agnagan Edie. "Dimngegda met ngem kasla didak naawatan." Ania ti Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko? 7
resultana? "Napanak lattan iti kuartok sa intuloyko ti nagsa- ngit!" No dadduma, nalabit kaykayatmo met ti agulimek lattan. "Nakaad-adu ti es-estoriaek kadagiti dadakkelko," kuna ti ag- tutubo nga agnagan Christopher. "Ngem no dadduma, diak kayat a maammuanda ti amina pampanunotek." Dakes kadi no dimo ibaga ti dadduma a pampanuno- tem? Saan met - no la ket ta saanka nga agul-ulbod. (Proverbio 3:32) Uray no saandaka a maawatan dagiti da- dakkelmo wenno no saanmo a kayat ti agibaga kadakua- da, sigurado a: Nasken a makisaritaka kadagiti dadakkelmo - ken nasken a maammuanda ti pampanunotem ken marik- riknam. Makisaritaka Latta! Ti pannakisaritam kadagiti dadakkelmo ket mayarig iti panagmaneho. No adda bangen iti kalsada, saanka a sumu- ko; agsapulka iti sabali a ruta. Usigem ti dua a situasion. Kayatmo ti makisarita kadagiti da- dakkelmo ngem kasla didaka ikaskaso. "Marigatanak a makisarita ken tatangko," kuna ti agtutubo nga agnagan Leah. "No dadduma, adda ibagbagak kenkuana ngem intono kuan kunana, 'Ania 'tattayen ti ibagbagam?' " PARIKUT 1 SALUDSOD: Kasano no adda problema ni Leah a nas- ken nga ibagana? Adda tallo a pagpilianna. No kasano a ti bangen iti kalsada dina kayat a sawen nga awanen ti sabali a ruta, maipamuspusam ti makisarita kadagiti dadakkelmo! 8 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Bugkawanna ni tatangna. Ibugkaw ni Leah: "Denggendak man ngamin! Importante ti ibagak!" Saanen a makisarita ken tatangna. Saannan nga ibaga ti problemana. Aguray iti nasaysayaat a gundaway sa makisaritanto manen. Makisaritanto a mismo ni Leah iti sabali a gundaway, wenno suratanna laengen ni tatangna tapno ibagana ti problemana. Iti panagkunam, ania ti nasayaat nga aramiden ni Leah? ı........ Usigentayo ti tunggal maysa kadagita tapno maammuan- tayo ti mabalin a resultana. Adda sabali a pampanunoten ti tatang ni Leah isu a saan- na a naikaskaso ti ibagbaga ti anakna. No pilien ni Leah ti A, baka saan a maawatan ni tatangna no apay nga agbug- bugkaw. No kasta ti aramiden- na, baka ad-adda laeng a saan a dumngeg ni tatangna, ken ipak- pakitana nga awan panagraem- na kenkuana. (Efeso 6:2) Nala- wag ngarud a saan a nasayaat no aramidenna daytoy. BALAKAD No marigatanka a makisarita iti pormal a pamay-an kadagiti dadakkelmo maipapan iti problemam, makisaritaka kadakuada bayat a magmagna, agbibiahe, wenno aggatgatangkayo. Nupay mabalin a ti B ti ka- lakaan nga aramidenna, saan a nasayaat daytoy. Apay? Gapu ta "adda pannakapaay dagiti Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko? 9 PagpilianA PagpilianB PagpilianC
lumag-antibarukongmo.'' - Devenye gakat no sadino nga awan ti kompidensial a saritaan." (Pro- verbio 15:22) Tapno marisut ti problema ni Leah, nasken a makisarita ken ni tatangna - ken nasken a maammuan ni ta- tangna ti mapaspasamak tapno matulonganna ni Leah. Uray ti panagulimek ket saan a makarisut iti problema. Ngem no ti C ti pilien ni Leah, saanna nga ipalubos nga adda manglapped kenkuana a makisarita kadagi- ti dadakkelna. Imbes ketdi, ika- gumaanna ti makisarita iti saba- li a gundaway. Ken no agsurat ken tatangna, baka lumag-an ti barukongna. Iti surat, mabalin a mayebkasna ti amin a marikrik- nana. Inton mabasa ni tatangna ti surat ni Leah, maammuan- na ti kasasaad ti anakna ket ad- adda a maawatanna. No kasta, ti C ket agpada a makatulong ken Leah kenni tatangna. ? AMMOM KADI . . . No kasano nga alusiisenka a makisarita kadagiti dadakkelmo maipapan kadagiti serioso a banag, mabalin a kasta met laeng ti riknada no kasaritadaka maipapan kadagita. Ania ti sabali pay a mabalin nga aramiden ni Leah? Isuratmo iti baba ti mapanunotmo ken ti posible a resul- tana. ı... Kayat dagiti dadakkelmo ti makisari- ta, ngem awan ganasmo a makisarita. "Kasursuronko ti mapagsalsaludsodan no sangsangpetko a napan nageskue- la. Nabambannogka la ngaruden, saludsodda pay la a salud- sod," kuna ti agtutubo nga agnagan Sarah. "Diak pay la koma PARIKUT 2 10 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
kayat a panunoten ti maipapan iti eskuelaan ngem dagus a damagen dagiti dadakkelko: 'Komusta ti panageskuelam? Awan met la kadi ti problemam?' " Sigurado a nasayaat ti in- tension dagiti nagannak ni Sarah. Ngem inreklamona, "Diak ngamin kayat a pagsasaritaan ti maipapan iti eskuelaan no nabambannogak." SALUDSOD: Ania ti mabalin nga aramiden ni Sarah? Kas iti situasion ni Leah, adda tallo a pagpilianna. Saan a makisarita. Kuna ni Sarah: "Bay-andak man pay laeng. Diak kayat ti makisarita ita!" Makisarita. Nupay nabambannog ni Sarah, mapilpilitan a sumungbat kadagiti saludsod dagiti dadakkelna. Makisarita ngem saan pay laeng a maipapan iti eskuelaan. Kiddawen ni Sarah a pagsasaritaanda ti maipapan iti eskuelaan iti sabali a gundaway, inton makainanan. Kalpasanna, mabalin a naimpusuan nga ibagana: "Dakayo ngay? Komusta ti aldawyo?" Iti panagkunam, ania ti nasayaat nga aramiden ni Sarah? ı ...... Usigentayo manen ti tunggal maysa kadagita ken no ania ti mabalin a resultana. Nabambannog ni Sarah ken awan ti ganasna a makisari- ta. No pilienna ti A, kaskasdi a nabambannog latta ken pag- babawyannanto met laeng ti panangbugkawna kadagiti da- dakkelna. - Proverbio 29:11. Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko? 11 PagpilianA PagpilianB PagpilianC
ı Malaksid iti dayta, masaktan dagiti nagannak ni Sarah gapu iti panagbugkawna - wenno iti panagulimeknan kal- pasan dayta. Mabalin a panunotenda nga adda ilimlimed- na. Mabalin nga ad-adda pay ketdi a pilitenda nga agipudno, isu a lallalo a masuron. Saan a nasayaat no kastoy ti arami- denna. Nabatad a nasaysayaat ti B ngem ti A. Ngamin, uray kas- kasano, makapagsasarita da Sarah ken dagiti dadakkelna. Ngem yantangay saan a naimpusuan ti panagsasaritada, ma- pilpilit ken saan a nawaya ti saritaanda. Ngem no ti C ti pilien ni Sarah, nalaglag-an ti riknana gapu ta saanda pay laeng a pagsasaritaan ti maipapan iti eskuelaan. Maayatan pay dagiti nagannak kenkuana gapu iti panangikagumaanna a makisarita kadakuada. Mabalin a daytoy ti kasayaatan nga aramidenna gapu ta mayaplikarda ti prinsipio a masarakan iti Filipos 2:4 a kastoy ti mabasa: "Saan la a ti pagimbaganyo ti kitaenyo. Kitaenyo met ti pa- gimbagan ti tunggal maysa." - TiBaroaNaimbagaDamag Biblia. dagiti aramidek! masapulnga ... ... daytoyabanagket ...
= "Dagiti sasaoc ipalawagdanto ti kinalinteg ti pusok; ken ti ammo dagiti bibigco saoendanto a sipupudno." - Job 33:3, Ti Biblia. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Panunotem a Naimbag Dagiti Sawem Laglagipem a no dadduma ket sabali ti panangipapan da- giti dadakkelmo kadagiti sasawem. Kas pagarigan, sinalud- sod dagiti dadakkelmo no apay a kasla adda problemam. Ti insungbatmo ket, "diak kayat a pagsasaritaan dayta." Ti pa- nangipapan dagiti dadakkelmo ket: "Awan ti panagtalekko kadakayo. Kaykayatko pay a dagiti gagayyemko ti pangiba- gaak iti problemak." Usigem ti situasion iti baba ket isuratmo ti sungbatmo. Panunotem nga adda nadagsen a problemam ket kayatdaka a tulongan dagiti dadakkelmo. No kunam: "Dikay madanagan. Kabaelak daytoy." Mabalin nga ipapan dagiti dadakkelmo a: ı ... Ti nasaysayaat nga isungbatmo ket: ... Ania ti kasayaatan nga aramidem? Panunotem a naim- bag dagiti sawem. Siraraem nga iyebkasmo dagita. (Colosas 4:6) Makatulong kenka dagiti dadakkelmo, isu a saanmo nga ibilang ida a kontrabida. Ken aklonentayo: No ad-adu ti tu- mulong kadatayo, dakdakkel ti posibilidadna a mapagballi- giantayo dagiti narigat a kasasaad. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kasano no ti problema ket saan a ti pannakisaritam kadagiti dadakkelmo no di ket ti panagsinnungbatyo tunggal agsaritakayo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania ti maitulongna no ammom no kaano ti kasayaatan a pannakisaritam? - Proverbio 25:11. ˘ Apay a pagsayaatam no makisaritaka kadagiti dadakkelmo? - Job 12:12. Kasanoak a makisarita kadagiti dadakkelko? 13
2 Apay a kanayon nga agapakami? Iti eksena a nadakamat iti rugi daytoy a kapitulo, adda tallo a naaramid ni Rachel a nakaigapuan ti panagsinnungbatda nga agina. Ammom kadi no ania dagita? Isuratmo dagiti sungbatmo iti baba sa idiligmo dagita iti kahon a "Sungbat" iti panid 20. ı ... 14 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
gaw. nangngegninanangna. panagsasaomkaniaka!"kunana. saoyokaniak?"insungbatniRachel. ngaagina. PAMILIAR kadi kenka ti kasta a situasion? Kanayon kadi nga agsinnungbatkayo kadagiti dadakkelmo? No kasta, pa- nunotem a naimbag ti situasion. Ania kadagitoy ti masansan a pagapaanyo? Markaam iti ti abay ti sungbatmo - wenno mangisuratka iti sabali iti abay ti "Dadduma pay." ı O Kababalin O Curfew O Saan a kasekso O Dadduma pay ... O Trabaho iti balay O Kawes O Panaglinglingay O Gagayyem Aniaman ti pagapaanyo kadagiti dadakkelmo, agpada a dumagsen ti barukongyo. Siempre, mabalinmo ti agulimek lattan ken wen-ka lattan a wen iti aniaman a sawenda. Ngem kasta kadi ti kayat ti Dios nga aramidem? Saan. Pudno a kuna ti Biblia a "dayawem ni amam ken ni inam." (Efe- so 6:2, 3) Ngem iparparegtana met a patanorem ti 'panna- kabaelmo nga agpanunot' ken usarem ti 'pannakabalinmo Apay a kanayon nga agapakami? 15
nga agrason.' (Proverbio 1:1-4; Roma 12:1) No aramidem dayta, mabalin nga adda dagiti banag a diyo pagtunosan ka- dagiti dadakkelmo. Ngem no iyaplikar dagiti pamilia dagiti prinsipio iti Biblia, sumayaat ti panagsarita dagiti nagannak ken annak - uray adda dagiti dida pagtutunosan. - Colosas 3:13. Kasanom nga ibaga ti kayatmo a saankayo nga agap- apa? Nalaka laeng nga ibaga: "Problema daytan dagiti da- dakkelko. Uray ta kanayon met nga idikdiktarda ti arami- dek!" Ngem panunotem daytoy: Mapagbalbaliwmo kadi dagiti sabsabali, agraman dagiti dadakkelmo? Kinapudnona, ti laeng bagim ti kabaelam a balbaliwan. Nasayaat no ipa- muspusam a liklikan ti makisinnungbat kadagiti dadakkel- mo ta dakdakkel ti posibilidadna a kalmadodanto a dumngeg kenka. Kitaentayo no ania ti mabalinmo nga aramiden tapno maliklikan ti apa. Aramidem dagiti sumaganad a singasing ket masdaawto dagiti dadakkelmo - ken uray sika - ta kaba- elam met gayam ti makisarita a sitatanang. ˘ Agpanunotka sakbay a sumungbatka. Saanka nga agdarasudos a sumungbat no iti panagriknam ket ung-ung- tandaka. Kas pagarigan, ipapantayon nga ibaga ni nanang- mo: "Apay a dika pay la naka- innaw? Kanayonka la a kasta!" Ti dinadarasudos a sungbat ket, "Ungetkay la nga unget!" Ngem nasayaat no agpanunotka nga umuna. Ikagumaam a tarusan no apay a naisawang dayta ni nanangmo. Saan koma a saki- ten ti nakemmo no kunana, "ka- nayonka la a kasta" wenno "pu- los a dimo" gapu ta saan a kasta ti talaga a kayatna a sawen. Ka- dawyanna a nayebkasna laeng ? AMMOM KADI . . . Naragragsakka no ikagumaam a risuten ti problema wenno liklikan ti makisinnungbat. Kinapudnona, kuna ti Biblia a ti tao "nga addaan naayat a kinamanangngaasi mangipapaay iti gunggona iti bukodna a kararua." - Proverbio 11:17. 16 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
="Agpanunot nga umuna ti nalinteg a tao sakbay a sumungbat." - Proverbio 15:28, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ dayta gapu iti pungtotna. Ania ngarud ti kayat a sawen dayta? Baka nabambannog la unay ni nanangmo gapu iti kaa- du ti trabahona iti balay. Nalabit kayatna laeng a tulongam. Kumaro laeng ti kasasaad no sidadarasudos nga ibagam, "Ungetkay la nga unget!" Gapuna, apay a dimo ay-aywen ni nanangmo? Kas pagarigan, mabalinmo nga ibaga: "Wen na- nang, aginnawakon. Aginanakayon." Ngem saankoma a ma- kaparurod ti panangibagam. Sumungbatka a siaalumamay. Mabalin a daytoy ti mangpabaaw iti ulo ni nanangmo ket ilawlawagna no apay a naibagana ti kasta. Isuratmo ti nalabit maibaga ni tatang wenno ni nanangmo a mamagpungtot kenka - no ipalubosmo. ı... Mangpanunotka iti naalumamay a sungbat a mangipaki- ta a maawatam dagiti dadakkelmo... ˘ Sumungbatka a sidadayaw. Nasursuro ni Michelle iti mismo a kapadasanna ti kinapateg ti wagas a pannakisari- tana ken nanangna. Kinunana: "Aniaman ti dimi pagkinnaawa- tan, ti kanayon a saan a magus- tuan ni nanangko ket ti tona- da ti panagsungsungbatko." No kasta met ti problemam, ika- gumaam ti agsao a siaaluma- may ken saanmo nga iparikna a BALAKAD No kasarsaritadaka dagiti dadakkelmo, isardengmo pay laeng ti dumngeg iti musika, isardengmo pay laeng ti agbasa, sa kumitaka kadakuada. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 21. Apay a kanayon nga agapakami? 17
saananalakangaaramidendayta.'' - Lauren masursuronka kas iti panagmisuot wenno panagkusi- lap. (Proverbio 30:17) No saankan a makapagteppel, siuuli- mek nga agkararagka iti apagbiit. (Nehemias 2:4) Siempre, saanmo a dawaten iti Dios a sardengandaka koman dagiti da- dakkelmo no di ket makapagteppelka koma tapno saanen a marubroban ti situasion. - Santiago 1:26. Isuratmo ti sumagmamano a sasao ken tigtignay a nasa- yaat a liklikam. Ti panagsasaom: ı... Ti tigtignay ken ekspresion ti rupam: ... ˘ Dumngegka. Kuna ti Biblia: "No saoka la a sao, dak- dakkel ti gundawaymo nga agbasol." (Proverbio 10:19, Ti BaroaNaimbagaDamagBiblia) Gapuna, bay-am nga agsao ni tatang wenno ni nanangmo ket dumngegka a naimbag ka- dakuada. Dika sumampitaw nga agikalintegan. Basta dum- ngegka laeng. Inton maibagada aminen a kayatda a sawen, nawayakan nga agsaludsod wenno agilawlawag. Iti sabali a bangir, no makipinnatangken ken ipapilitmo ti kapanunotam itidaytaagundaway,kumaro laeng ti kasasaad. Uray no adu ti kayatmo nga ibaga, nasaysayaat no 'agulimekka' pay laeng. - Eclesiastes 3:7. 18 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı Ti pannakisinnungbat kadagiti dadakkelmo ket mayarig iti panagtaray iti treadmill - adu a pigsa ti busbosem ngem saanka a makaak-akar ˘ Agpadispensarka. Kanayon a maitutop no ibagam ti "sorry" gapu iti naaramidmo a nakaigapuan ti panagsin- nungbatyo. (Roma 14:19) Agpadispensarka pay ketdi kada- giti dadakkelmo gapu iti pannakisinnungbatmo kadakuada. No marigatanka a mangibaga iti personal, mabalinmo nga isurat dayta. Kalpasanna, balbaliwam ti kababalinmo a na- kaigapuan ti panagapayo. (Mateo 5:41) Kas pagarigan, no dagiti aramidek! parang-ayekket ... tipetsa) ... daytoyabanagket ...
panagsasaoyokaniak?") naungtanka gapu ta saanmo a naaramid ti maysa a trabaho, apay a dimo aramiden a dagus dayta tapno maay-ayo dagiti dadakkelmo? Uray no saanmo a kayat dayta a trabaho, saan kadi a nasaysayaat no aramidem lattan ngem 'tay maungtan- kanto manen no makitada a saanmo pay laeng a nairingpas dayta? (Mateo 21:28-31) Panunotem no ania dagiti pagsaya- atanna no ikagumaam a pagmawmawen ti pungtot dagiti da- dakkelmo. Uray dagiti naragsak a pamilia ket addaan met kadagiti problema, ngem ammoda a risuten dagita iti nasayaat a pa- may-an. Padasem nga aramiden dagiti naisingasing iti daytoy a kapitulo ket makitamto a kabaelam met gayam ti makisari- ta kadagiti dadakkelmo uray no maipapan kadagiti sensitibo a banag - a dikayagap-apa! ITI SUMAGANAD A KAPITULO Iti panagkunam, rumbeng kadi nga ikkandaka dagiti dadakkelmo iti ad-adu a wayawaya? No kasta, ania ti mabalinmo nga aramiden? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay nga ibilang ti dadduma a kapatadam a nasayaat no dika agpaabak kadagiti dadakkelmo? ˘ Apay nga ibilang ni Jehova a Dios a maag ti maysa a tao a mannakiapa? - Proverbio 20:3. ˘ Ania dagiti pagsayaatanna no ikagumaam a liklikan ti makisinnungbat kadagiti dadakkelmo? 20 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
3 Kasano a maaddaanak iti ad-adu a wayawaya? wayawaya." - Sarah,18. kadagitigagayyemmo.'" - Christine,18.
KAS kada Sarah ken Christine, tartarigagayam met kadi ti maaddaan iti ad-adu a wayawaya? No wen, nasken a ma- alam ti panagtalek dagiti dadakkelmo. Ngem ti panagtalek ket mayarig iti kuarta. Narigat nga urnongen ngem naglaka a gastuen, ken uray no kasano kaadu ti kuartam, kasla ku- rang latta a kanayon."Tunggal adda papanak," kuna ni Iliana nga agtawen iti 16, "saludsoden dagiti dadakkelko no sadino ti papanak, siasino ti kakaduak, ania ti aramidenmi, ken no ania nga oras a makaawidak. Ammok a tatang ken nanangko ida ngem marurodak no saludsodda a saludsod!" Ania ti mabalinmo nga aramiden tapno maalam ti panagta- lek dagiti dadakkelmo ken ikkandaka iti ad-adu a wayawaya? Sakbay a sungbatam dayta a saludsod, usigem pay nga umuna ti nabara nga isyu iti nagbaetan dagiti nagannak ken annak. Problema Bayat ti Kinaagtutubo Kuna ti Biblia a "ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana." (Genesis 2:24) Agaplikar met dayta iti babai. Maysaka man a lalaki wenno babai, ti kinaagtutubo ti ma- ngisagana kenka iti kinaadulto, inton pumanawkan iti pagta- enganyo ken nalabit inton agpamiliakan. Nupay kasta, ti panagbalin nga adulto ket saan a kas iti maysa a ruangan a mabalinmo lattan a serken inton addakan iti husto nga edad. Imbes ketdi, mayarig dayta iti agdan, a ti- nukantukad nga uliem bayat ti kinaagtutubom. Ngem maba- lin nga agduma ti kapanunotam ken ti kapanunotan dagi- ti dadakkelmo. Nalabit, iti panagriknam ket maysakan nga adulto ngem para kadagiti da- dakkelmo ket ubingka pay. "Ag- tawenakon iti 20 ngem awan pay laeng ti panagtalekda kaniak," kuna ni Maria, a mangipagarup a saan a talken dagiti dadakkelna no iti panagpilina kadagiti gagay- ? AMMOM KADI . . . No palubosandaka dagiti dadakkelmo a mangaramid iti kaykayatmo, dina kayat a sawen nga ay-ayatendaka no di ket saanda a maseknan kenka. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Kapitulo 7 daytoy a libro. 22 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ADULTO UBING AGTUTUBO Ti panagbalin a mapagtalkan nga adulto ket mayarig iti agdan a tinukantukad nga uliem bayat ti kinaagtutubom yem. "Ipagarup dagiti dadakkelko a diak kabaelan ti lumiklik iti dakes. Imbagak kadakuada a naaramidko met idin, ngem awan latta ti panagtalekda kaniak!" Kas ipakita ti komento ni Maria, ti isyu maipapan iti pa- nagtalek ti dakkel a problema iti nagbaetan dagiti nagannak ken annak. Kasta kadi met ti mapaspasaram? No kasta, kasa- nom a maala ti panagtalek dagiti dadakkelmo? Ken no nada- daelmo ti panagtalekda gapu iti saan a nainsiriban nga inara- midmo, ania ti mabalinmo nga aramiden tapno mapasublim ti panagtalekda? Paneknekam a Mapagtalkanka Insurat ni apostol Pablo ka- dagiti Kristiano idi umuna a sig- lo: "Itultuloyyo a paneknekan no aniakayo." (2 Corinto 13:5) Pudno a saan a dagiti agtu- tubo ti kangrunaan a nakaituro- ngan daytoy. Ngem agaplikar ti prinsipiona kadagiti agtutubo. Ti wayawaya a maited kenka ket BALAKAD Saanmo nga idilig ti kasasaadmo iti wayawaya a tagtagi- ragsaken dagiti in-inauna a kakabsat- mo. Imbes ketdi idiligmo ti wayawayam ita iti kasasaadmo idi ub-ubingka pay. Kasano a maaddaanak iti ad-adu a wayawaya? 23
makagapungaagtaltalekdakaniak.'' - Dianna masansan nga agdepende iti panangipaneknekmo a mapag- talkanka. Saan met a kasapulan nga agbalinka a perpek- to, ngamin agkamalitayo amin. (Eclesiastes 7:20) Ngem saan ngata a ti kababalinmo ti makagapu no apay a saan nga agta- lek kenka dagiti dadakkelmo? Kas pagarigan, insurat ni Pablo: "Kayatmi ti agbiag a ma- pagtalkan iti amin a bambanag." (Hebreo 13:18) Isaludsodmo iti bagim, 'Kanayon kadi a pudno ti ibagbagak kadagiti dadak- kelko, no sadino ti pappapanak ken no ania dagiti ar-arami- dek?' Usigem ti kinuna ti sumagmamano nga agtutubo kal- pasan nga inusigda daytoy a banag. Inton mabasam dagiti komentoda, sungbatam dagiti saludsod iti baba. Lori: "Sililimed a patpatulodak iti e-mail ti lalaki a kur- sonadak. Naammuan daytoy dagiti dadakkelko ket kinunada nga isardengkon dayta. Inkarik nga isardengkon ngem diak pinaypayso. Makatawen a kasta ti inar-aramidko. Pinatpatu- lodak latta iti e-mail ket naduktalan manen dagiti dadakkelko. Nagpadispensarak sa inkarik nga isardengkon, ngem intultu- loyko latta agingga a saandak la ket ngarud a pagtalkanen iti amin a banag!" Iti panagkunam, apay a ni Lori ket saan a pagtalkan dagi- ti dadakkelna? ı ... No sika ti nagannak ni Lori, ania ti aramidem, ken apay? ... Ania koma ti inaramid ni Lori idi damo pay laeng a binag- bagaan dagiti dadakkelna? ... 24 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 22 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 22
= "Diyo aramaten ti wayawayayo a pangkalub iti aniaman a dakes." - 1 Pedro 2:16, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Beverly: "Saandak a pagtalkan dagiti dadakkelko no ma- ipapan kadagiti lallaki, ngem maawatak itan no apay. Nadek- ketak ngamin unay idi iti dua a lallaki nga in-inauna ngem siak iti dua a tawen. Nagbayag pay a makisarsaritaak kadakuada iti telepono, ken kadagiti pasken, dandani isuda laeng ti ka- sarsaritak. Makabulan nga indulin dagiti dadakkelko ti sel- ponko ken saandak a pinalubosan a mapan kadagiti lugar a mabalin a papanan met dagidiay a lallaki." No sika ti nagannak ni Beverly, ania ti aramidem, ken apay? ı ... Iti panagkunam, saan kadi a nainkalintegan a ni Beverly ket istriktuan dagiti dadakkelna? Apay? ... Ania ti mabalin nga aramiden ni Beverly tapno mapasub- lina ti panagtalek dagiti dadakkelna? ... No Kasano a Mapasubli ti Panagtalek Kas kadagiti agtutubo a nadakamat iti ngato, kasano no sika met laeng ti makagapu no apay a saandaka a talken da- giti dadakkelmo? Uray pay no kasta, mapasublim ti panagta- lekda. Kasano? Mabalin a dumakkel ti panagtalek kenka dagiti dadakkel- mo no ipakitam a responsableka. Napaneknekan dayta ni Annette. Kinunana: "No ubingka pay, saanmo a maawatan ti kinapateg ti panagbalin a mapagtalkan. Ad-adda a mapag- talkanak itan, ket ikagkagumaak a taginayonen ti panagta- lek kaniak dagiti dadakkelko." Ania ti masursurom iti daytoy? Kasano a maaddaanak iti ad-adu a wayawaya? 25
ı Imbes nga agreklamoka no saandaka a pagtalkan dagiti da- dakkelmo, ikagumaam ketdi a paneknekan a mapagtalkanka. Iti kasta, mabalin nga ikkandaka iti ad-adu a wayawaya. Kas pagarigan, mapagtalkanka kadi kadagiti banag a na- ilista iti baba? Markaam iti ti abay dagiti kababalin a nasken a pasayaatem. ı O Agawidak iti oras nga O Tungpalek dagiti karik inkeddeng dagiti dadakkelko O Saanak nga agitungtungkua O Saanak a gasto a gasto O Iwakasko dagiti trabahok O Bumangonak a nasapa ken saankon nga urayen a riingendak O Kanayon a dalusak ti kuartok O Saanak nga agulbod O Kalkalainganna laeng ti panagusarko iti telepono wenno kompiuter O Aminek ti kamalik ken agpadispensarak O Dadduma pay ... Apay a dimo ikagumaan a paneknekan a mapagtalkan- ka kadagiti banag a minarkaam? Surotem ti balakad ti Bib- lia: "Ikkatenyo koma ti daan a personalidad a mayannurot iti dagiti aramidek! abanag: ... ... daytoyabanagket ...
sigud a dana ti kababalinyo." (Efeso 4:22) "Ti koma Wen- yo kaipapananna ti Wen." (Santiago 5:12) "Sawenyo ti ki- napudno tunggal maysa kadakayo iti padana a tao." (Efeso 4:25) "Agtulnogkayo kadagiti nagannakyo iti amin a ba- nag." (Colosas 3:20) Inton agangay, ti panagrang-aymo ket makitanto ti amin, agraman dagiti dadakkelmo. - 1 Timoteo 4:15. Ngem kasano no saandaka latta nga ikkan dagiti dadak- kelmo iti wayawaya uray no ar-aramidem metten ti amin a kabaelam? Nasayaat no makisaritaka kadakuada. Imbes nga ipapilitmo a nasken nga agtalekda kenka, siraraem a saludso- dem no ania pay ti masapul nga aramidem tapno agtalekda kenka.Ilawlawagmo a naimbag dagiti panggepmo nga arami- den tapno maalam ti panagtalekda. Saanmo a namnamaen a pagtalkandaka a dagus dagiti dadakkelmo. Awan duadua a kayatda a siguraduen no talaga a tungpalem dagiti karim. Usarem daytoy a gundaway a ma- ngipaneknek a mapagtalkanka. Inton agangay, pagtalkanda- kanto dagiti dadakkelmo ken ikkandaka iti ad-adu a waya- waya. Kasta ti napasamak ken Beverly, a nadakamat itay. Kinunana: "Narigrigat nga amang ti pananggun-od iti panag- talek ngem ti pannakapukaw iti dayta. Maragsakanak ta na- gun-odkon ti panagtalek dagiti dadakkelko!" ITI SUMAGANAD A KAPITULO Nagsina dagiti dadakkelmo? Ania ti aramidem tapno madaeram dayta? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a mabalin nga agkedked dagiti dadakkelmo a mangipaay kenka iti ad-adu a wayawaya uray no ikagkagumaam a paneknekan a mapagtalkanka? ˘ Kasano a ti wagas a pannakisaritam kadagiti dadakkelmo apektaranna ti panangtedda kenka iti ad-adu a wayawaya? Kasano a maaddaanak iti ad-adu a wayawaya? 27
4 Apay a nagsina da tatang ken nanang? amangannopanawannakmetniNanang." - Elaine,19.
NO AGSINA dagiti dadakkelmo, kasla agtupak kenka ti la- ngit ken daga ken agbalin a miserable ti intero a biagmo. Masansan a makariknaka iti napalalo a bain, gura, danag, buteng a mapanawan, pannakakonsiensia, leddaang, ken dakkel a pukaw - ken kayatmo pay ketdi ti agibales. Mabalin a kasta ti marikriknam no nabiit pay a nagsina dagiti dadakkelmo. Saan a nakaskasdaaw dayta ta ti Namar- sua kadatayo kayatna a dagiti annak ket padakkelen nga ag- padpada ti ama ken ina. (Efeso 6:1-3) Ita, awanen ti maysa kadagiti nagannak kenka nga inaldaw a kalanglangenmo ken patpatgem unay. "Ay-ayatek unay ni tatangko ken kayatko a makadua," kuna ni Daniel, a nagsina dagiti dadakkelna idi ag- tawen iti pito. "Ngem ni Nanang ti nakaitalkanmi." No Apay nga Agsina Dagiti Nagannak Masansan a masdaaw dagiti annak no agsina dagiti da- dakkelda gapu ta awan met ti ammoda a problema. Kuna ni Rachel nga agtawen iti 15 idi nagsina dagiti dadakkelna: "Na- biglaak idi nagsina da Tatang ken Nanang. Kunak no ay-aya- tenda ti maysa ken maysa." Uray pay no agap-apa dagiti na- gannak, mabalin a nasakit latta no ipaypaysodan ti agsina! Kaaduanna nga agsina dagiti nagannak no nakaaramid iti seksual nga imoralidad ti maysa kadakuada. Kadagiti kasta a kasasaad, ipalubos ti Dios a makisina ti saan a nakabasol nga asawa ken mabalinna ti makiasawa manen. (Mateo 19:9) Iti dadduma a kasasaad, ti "pungtot ken panagririaw ken nabas- sawang a panagsasao," ket agtungpal iti kinaranggas, a ma- magdanag iti maysa kadagiti nagannak maipapan iti pisikal a pagimbaganna ken dagiti annakda. - Efeso 4:31. Pudno nga adda dagiti agassawa nga agsina uray no awan met ti nadagsen a rason. Imbes a solbarenda ti proble- mada, agsinada lattan gapu ta "saanda kanon a naragsak" wenno "saandan nga ay-ayaten ti tunggal maysa." Saan a makaay-ayo daytoy iti Dios gapu ta 'kagurana ti panagdibor- sio' iti kasta a rason. (Malakias 2:16) Impasimudaag ni Jesus a mabalin a mariribuk ti dadduma a pamilia no agbalin a Kris- tiano ti maysa kadagiti nagannak. - Mateo 10:34-36. Apay a nagsina da tatang ken nanang? 29
Aniaman ti kasasaad, no saan nga ibaga dagiti dadakkel- mo wenno no saanda a sungbatan amin a saludsodmo no apay a nagsinada, dina kayat a sawen a saandakan nga ay- ayaten. Nalabit saanda pay laeng a kayat a pagsaritaan day- ta gapu ta nasakit pay laeng kadakuada ti napasamak. (Pro- verbio 24:10) Ken mabalin a mabainda a mangibaga kenka kadagiti nagkuranganda. No Ania ti Mabalinmo nga Aramiden Ammuem no ania dagiti pagdandanagam. Mabalin a saanen a kas iti dati ti biagmo gapu iti panagsina dagiti da- dakkelmo. Madanagankan kadagiti banag a saanmo met idi a pakadanagan. Uray pay no kasta, mabalinmo a kissayan da- giti pagdandanagam no ammuem nga umuna no ania dagita. Markaam iti ti abay ti pagdandanagam unay, wenno isu- ratmo ti bukodmo a sungbat iti abay ti "Dadduma pay." ı O Panawannak met ni nanang wenno ni tatangko. O Rumigaten ti panagbiagmi. O Basolko ti panagsina dagiti dadakkelko. O No makiasawaak, baka agsinakaminto met. O Dadduma pay ... Ibagam dagiti pakadanagam. Kuna ni Ari Solomon nga adda "tiempo ti panagsao." (Eclesiastes 3:7) Isu nga ikaguma- am nga ammuen ti nasayaat a tiempo a pannakisaritam kada- giti dadakkelmo tapno ibagam dagiti pakadanagam. Ibagam kadakuada a malmaldaanganka unay wenno maburburibo- ranka. Mabalin nga ilawlawagda kenka no ania ti mapaspasa- mak tapno lumag-an ti barukongmo. No saandaka pay laeng nga ikaskaso, mabalinmo ti makisarita iti nataengan ti panag- pampanunotna a gayyem. Ika- gumaam ti agpatulong iti kas- ta a gayyem. Mabang-aranka no adda pangipeksaam iti marik- riknam. - Proverbio 17:17. ? AMMOM KADI . . . Mabalin a naragsakto ti panagasawam uray no saan a kasta ti napasamak kadagiti dadakkelmo. Kangrunaan iti amin, sida- daan a dumngeg kenka ti naila- 30 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 25 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 25
= "Adda . . . tiempo ti panangpaimbag." - Eclesiastes 3:1, 3. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ngitan nga Amam, ti "Managdengngeg iti kararag." (Salmo 65:2) Ibukbokmo kenkuana ti linaon ti pusom 'agsipud ta isu maseknan kenka.' - 1 Pedro 5:7. No Ania ti Saanmo nga Ar-aramiden BALAKAD Dika agipempen iti sakit ti nakem. Kuna ni Daniel a nada- kamat itay: "Ti laeng bagbagida ti pampanunoten dagiti dadak- kelko. Saanda nga ikabkabila- ngan ti riknami ken no ania ti epektona kadakami ti panagsi- nada." Maawatantayo ti rikna ni Daniel ken mabalin a pudno ti imbagana. Ngem ania ti sung- batmo kadagiti sumaganad a saludsod? Isuratmo ti sungbatmo iti linia. No nagsina dagiti dadakkelmo, mabalin a maysa kadakuada wenno agpadada a nakabasol. Ikagumaam nga ammuen dagita tapno saanmonto a tultuladen inton naasawaankan. - Proverbio 27:12. Ania ti dakes nga epektona ken Daniel no agimula iti sa- kit ti nakem ken gura? (BasaentiProverbio29:22.) ı... Uray no narigat, apay a nasayaat no ikagumaan ni Daniel a pakawanen dagiti dadakkelna gapu iti saem nga inyegda kenkuana? (BasaentiEfeso4:31,32.) ... Kasano a ti kinapudno a nailanad iti Roma 3:23 ket ma- katulong ken Daniel a maaddaan iti realistiko a panangmat- mat kadagiti dadakkelna? ... Saanka nga agrebelde. "Saanakon a naragsak sipud idi nagsina dagiti dadakkelko," kuna ni Denny. "Saankon a ma- yul-ulo ti ageskuela ken adda maysa a tawen a saanak a Apay a nagsina da tatang ken nanang? 31
Diosamangiliwliwagitinapasamak.'' - Natalie nakapasa. Kalpasan dayta . . . nagbalinak a paan-anawa iti klasemi ken masansan a makirambolak." Iti panagkunam, apay ngata a nagbalin a paan-anawa ni Denny iti eskuelaan? ı... Apay a masansan a makirambol? ... No kayatmo a papasan dagiti dadakkelmo babaen ti pa- nagrebeldem, kasano a makatulong ti prinsipio iti Galacia 6:7 tapno maaddaanka iti umiso a panangmatmat kadagiti da- dakkelmo? ... dagiti aramidek! kayatmoakasarita) ı ... ... daytoyabanagket ...
Ti panangiliwliwag iti panagsina dagiti dadakkelmo ket mayarig iti panangpa- imbag iti natukkol a takiag - nasakit daytoy a proseso ngem umimbagkanto No Ania ti Manamnamam iti Masanguanan No natukkol ti tulangmo, naan- anay laeng nga umimbag dayta kalpa- san ti sumagmamano a lawas wenno bulan pay ketdi. Umasping iti dayta, kasapulan ti panawen tapno maiwak- si ti sakit ti nakem. Kuna ti daddu- ma nga eksperto a mailiwliwag ti kaka- ruan nga epekto ti panagsina iti las-ud ti tallo a tawen. Kasla napaut unay dayta, ngem laglagipem nga adu pay ti mapasamak sakbay a maa- watmo ti kasasaadmo. Masapul nga aramidem manen dagiti gagangay a rutinam iti pagtaenganyo a nabaybay-am idi nagsina dagiti dadakkel- mo. Kasapulan met ti panawen tapno mailiwliwag dagiti da- dakkelmo ti napasamak. Inton dumteng dayta a panawen, mabalin a maasikasodakanton. Bayat nga agsubli manen a kas iti dati ti biagmo, mariknam a normal manen dagiti bam- banag. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Saanmo a maaklon no agasawa manen ni tatang wenno ni nanangmo? Ania ti aramidem tapno maawatmo dayta? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a mabalin a saan a kayat nga ibaga kenka dagiti dadakkelmo no apay a nagsinada? ˘ Apay a napateg a laglagipem a nagsina dagiti dadakkelmo gapu iti problemada saan ket a gapu kenka? Apay a nagsina da tatang ken nanang? 33
5 Kasano a maawatko ti pannakiasawa manen ni nanangko? MABALIN a nakaragragsak ni nanangmo idi nakiasawa ma- nen. Ngem sika, nalabit saanka unay a naragsak! Apay? Ti pannakiasawa manen ni nanang- mo dadaelenna ti namnamam nga agsinnubliananda met la- eng ken tatangmo. Ken ad-adda a nasakit ti pannakiasawa manen ni nanangmo no nabiit pay a nabalo. Ania ti nariknam idi nakiasawa manen ni nanangmo? Markaam iti ti abay ti sungbatmo. ı O Ragsak O Kinaawan talged O Pannakaliput O Imon iti agsiuman kaniak O Pannakakonsiensia ta kasla insukatkon ni tatangko gapu ta patpatgek metten ti agsiuman kaniak No nariknam ti naudi kadagiti nadakamat, mabalin a ma- igapu dayta iti kinasungdom ken tatangmo. Aniaman ti ma- kagapu, dagiti reaksion a nadakamat iti ngato mabalin a tig- Nupay ti nadakamat ditoy ket ti pannakiasawa manen ti nanang, agaplikar met dagiti prinsipiona kadagiti agtutubo a nangasawa manen ti tatangna. 34 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
nayennaka a mangipapas iti sakit ti nakemmo iti saan a nasayaat a pamay-an. Kas pagarigan, nalabit kayatmo a pagpapasan a kana- yon ti agsiuman kenka. Mabalin a kayatmo pay ketdi a ri- ribuken ti relasionda ken nanangmo tapno laeng agsinada. Ngem kuna ti nainsiriban a proverbio: "Ti tao a mangyeg iti riribuk iti familiana, awanto ti apitenna iti kamaudian- na." (Proverbio 11:29, TiBaroaNaimbagaDamagBiblia) Saan a kasapulan a matnagka iti kasta a silo. Kabaelam nga iwaksi ti sakit ti nakemmo iti nasaysayaat a pamay-an. Usi- gem ti sumagmamano a pagarigan. Karit 1: Panangawat iti Autoridad ti Agsiuman Kenka Saan a nalaka nga awaten ti autoridad ti agsiuman ken- ka. No ibaonnaka a mangaramid iti maysa a banag, mabalin a dagus nga isungbatmo, 'Saan met a sika ti tatangko!' Maba- lin a sumayaat ti riknam no aramidem ti kasta, ngem pakaki- taan dayta a saan a nataengan ti panagpampanunotmo. Iti sabali a bangir, no awatem ti autoridad ti agsiuman ken- ka, ipakpakitam a tungtungpalem ti balakad ti Biblia a: "Na- taengan koma ti panagpampanunotyo." (1 Corinto 14:20, Ti BaroaNaimbagaDamagBiblia) Wen, ti agsiuman kenka ar- aramidenna ti responsabilidad ti pudpudno a nagannak isu a maikari laeng a raemem. - Proverbio 1:8; Efeso 6:1-4. No disiplinaennaka ti agsiuman kenka, pakakitaan dayta a patpatgen ken maseknan kenka. (Proverbio 13:24) "Disdisip- linaennakami ti stepfather-ko," kuna ni Yvonne nga agtawen iti 18, "ngem kasta met a talaga ti rumbeng nga aramiden da- giti amma. No agsukirak kenkuana, kas met la ipakpakitakon nga awan panagyamanko iti panangipapaayna kadagiti mate- rial ken naespirituan a kasapulanmi iti adun a tawen." Kaskasdi, mabalin nga adda panggapuam nga agreklamo. No kasta, ipakitam a 'nagmataengankan' babaen ti pananga- ramidmo iti iparparegta ti Colosas 3:13: "Itultuloyyo nga anu- san ti maysa ken maysa ken sibubulos a pakawanen ti maysa Kasano a maawatko ti pannakiasawa manen ni nanangko? 35
ken maysa no ti asinoman adda pakaigapuan ti reklamona maibusor iti sabali." Isuratmo iti baba ti dua wenno ad-adu pay a nasayaat a kualidad ti agsiuman kenka. ı... Kasano a ti pananglaglagipmo kadagiti nasayaat a kuali- dad ti agsiuman kenka tulongannaka a mangraem nga ad- adda kenkuana? ... Karit 2: Panagiranud ken Panagpabus-oy "Namindua a nangasawa iti sabali ni tatangko," kuna ni Aaron nga agtawen iti 24. "Marigatanak a makibagay iti tung- gal baro a pamilia. Idi damo, diak mayasideg ti riknak kada- kuada, ngem naibaga kaniak nga awan ti maaramidak no di ti mangayat kadakuada. Mariribukanak iti kasasaadko." Mabalin a maipaspasangoka met kadagiti pakarigatan. Kas pagarigan, mabalin a saanton a sika ti inauna wenno ti ka- kaisuna nga anak. No maysaka nga anak a lalaki, mabalin a nabayag a sika ti agserserbi a pannakaama ti pamiliayo ngem ita ket saanen ta addan ti stepfather-mo. Wenno nalabit uma- namongka iti kinuna ni Yvonne. "Awan idi ti panawen ni Ta- tang para ken ni nanangko isu a dakami laeng ken Nanang ti kanayon nga agkadkadua. Ngem idi nakiasawa iti sabali ni Na- nang, kasta unay ti panangasikaso ti stepfather-ko kenkuana. Masansan nga agkadkadua ken agsarsaritada isu nga iti panag- riknak ket ag-agawenna kaniak ni nanangko. Ngem idi agangay, nasursurok met laeng nga awa- ten ti kasasaad." ? AMMOM KADI . . . Uray dagiti stepbrother wenno stepsister-mo ket mabalin a marigatan met a makibagay iti pamiliayo. Kas ken Yvonne, kasanom a maawat ti kasasaad? "Ti ki- nanainkalinteganyo maammuan 36 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Nasaysayaat ti tungpal kalpasanna ti maysa a banag ngem iti punganayna. Nasaysayaat daydiay naanus ngem daydiay natangsit iti espiritu." - Eclesiastes 7:8. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ koma dagiti amin a tattao," kuna ti Biblia. (Filipos 4:5) Ti orihi- nal a sao a naipatarus kas "kinanainkalintegan" kaipapananna ti "panagpabus-oy" ken iparangarangna ti kababalin ti may- sa a saan a mangipapilit iti amin a kalinteganna. Kasanom a mayaplikar dayta a balakad? (1) Saanmon a pampanunoten ti napalabas. (Eclesiastes 7:10) (2) Sursuruem ti agpabus-oy iti agsiuman kenka ken kadagiti annakna. (1 Timoteo 6:18) (3) Saanmo nga ibilang ida a sabsabali. Ania kadagiti nadakamat a punto ti nasken a sursuruem? ı... Karit 3: No Saan a Patas ti Pannakatratoyo "Kaykayat ti stepfather-ko dagiti annakna ngem kada- kami a siumanna," kuna ni Tara. "Igatanganna ida iti ania- man a makan a kayatda ken iyabanganna ida iti pelikula a kayatda a buyaen. Aramidenna ti amin tapno naragsak dagiti annakna." Makapasakit iti nakem ti kasta a saan a patas a pannakatrato. Ania ti makatulong kenka? Ikagu- maam a tarusan no apay a ti agsiuman kenka ket agduma ti panangtratona kadagiti annak- na ken kadakayo a siumanna. Nalabit saan a gapu ta agka- kadaraanda no di ket gapu ta nabaybayagdan nga agkakadua ken agpapadada iti kapadasan iti biag. Uray sika, mabalin a na- singsingedka met iti pudpudno a nagannak kenka ngem iti ag- siuman kenka. BALAKAD Mabalin a maatrakarka iti stepbrother wenno stepsister-mo. Gapuna, iwaksim iti isipmo dagiti seksual a kapanunotan, ken siguraduem a saan a makagargari ti panagkawkawes ken panagtigtignaymo. Kasano a maawatko ti pannakiasawa manen ni nanangko? 37
unaytasimmangbaydaitibiagko.'' - Tara Nupay kasta, adda dakkel a nagdumaan ti patas ken ti nainkalintegan a pannakatrato. Nagduduma ti personalidad ken kasapulan dagiti tattao. Gapuna, imbes a pakaburiboram ti saan a patas a panangtrato kadakayo ti agsiuman kenka, panunotem no ikagkagumaanna met laeng nga ipaay dagiti kasapulam. Ania dagiti kasapulam nga ipapaay ti agsiuman kenka? ı ... Iti panagriknam, ania dagiti kasapulam a saanna a maipa- paay? ... dagiti aramidek! nasayaatanaaramidanna): ı ... ... ...
Ti panagtipon ti dua a pamilia ket mayarig iti panangmasa iti danum ken semento - agkasapulan daytoy iti tiempo ken pigsa, ngem nalagda ken agpaut ti mabukelna a produkto No iti panagriknam ket saan a maipapaay ti dadduma a kasa- pulam, apay a saanka a makisari- ta a siraraem iti agsiuman kenka? Nasayaat ti Resulta ti Panaganus! Gagangay a sumagmamano a tawen pay ti aglabas sak- bay nga agtalek ken mayasidegmo ti riknam iti agsiuman kenka ken kadagiti annakna. Inton dumteng dayta a pa- nawen, mabalin nga agkakatunosankayton iti ugali. Isu nga agan-anuska! Saanmo nga ekspektaren a maayatmo a dagus ti agsiuman kenka ken dagiti annakna. Mariribukan unay ni Thomas idi nakiasawa manen ni na- nangna. Uppatda nga agkakabsat ken tallo met ti anak ti agsiuman kadakuada. "Agaapa, agsisinnungbat, agpipinna- sakit, ken saankami nga agiinnuni," insurat ni Thomas. Kasa- noda a nakapagbalbaliw? "Nagbalbaliw ti amin idi inyaplikar- mi dagiti prinsipio iti Biblia." ITI SUMAGANAD A KAPITULO No ngay makapungtotka unay kadagiti pudpudno a kakabsatmo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania dagiti mabalin a pagdandanagan ti agsiuman kenka wenno dagiti annakna mainaig iti pannakitiponda iti pamiliayo? ˘ Apay a nasken a palawaem ti panangmatmatmo iti baro a kasasaad ti pamiliayo? Kasano a maawatko ti pannakiasawa manen ni nanangko? 39
6 Kasano a makatunosak dagiti kakabsatko? Komustatirelasionmokadagiti kakabsatmo?Markaamiti1 aginggaiti5.Tikaibatoganti1ket "naadayo"kenti5ket"nasinged." ı ........... NAKASINGSINGED ti dadduma nga agkakabsat. Kas paga- rigan, kuna ni Felicia nga agtawen iti 19, "Ni adingko nga Ire- na, nga agtawen iti 16 ti maysa kadagiti best friend-ko." Kuna met ni Carly nga agtawen iti 17 maipapan ken manongna nga Eric nga agtawen iti 20: "Agkadutdotankami. Dikam pu- los agap-apa." Iti sabali a bangir, adu met ti kas kada Lauren ken Marla. "Kaskam la aso ken pusa. Pagapaanmi uray babassit la a ba- nag," kuna ni Lauren. Wenno mabalin a nariknam ti kas iti 40 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
narikna ni Alice nga agtawen iti 12 maipapan ken manong- na nga agtawen iti 14. Kinu- nana: "Masursuronak ken manongko! Sumrek lattan iti kuartok sa agala kada- giti alikamenko a dina man la ipakada. Kasla ubing nga awan manaknakemna!" Adda kadi kabsatmo a saanmo a kadutdotan? Pud- no a responsabilidad dagiti dadakkelyo a pagtalinaeden a naurnos ti pamiliayo. Ngem inton agangay, masapul a sur- suruem ti makibagay kadagiti sabsabali. Masursurom dayta iti pagtaengan. Panunotem dagiti pagap-apaanyo nga agkakabsat. Ania ti masansan a pagap- apaanyo? Kitaem ti listaan iti baba, ken markaam iti ti abay dagiti sungbatmo! ı O Alikamen. Agala lattan kadagiti alikamenko a dina man la ipakpakada. O Agduma a personalidad. Managimbubukodan wenno awan konsiderasionna wenno naturay. O Privacy. Sumrek lattan iti kuartok a di man la agtuktok wenno agbasa lattan kadagiti e-mail wenno text-ko a dina man la ipakpakada. O Dadduma pay ... Kasano a makatunosak dagiti kakabsatko? 41
ammuem ti naun-uneg a problema Kayatmo kadi a maammuan no kasanom a nalaklaka a mailasin dagiti naun-uneg a problemayo nga agkabsat? No kasta, basaem ti ilustrasion ni Jesus maipapan iti anak a pimmanaw iti pagtaenganda ken nangibus iti tawidna. (Lucas 15:11-32) Imutektekam ti reaksion ti inauna idi nagsubli ni adingna. Kalpasanna, sungbatam dagiti suma- ganad a saludsod. Ania ti napasamak a namagpungtot iti inauna? ı ... Iti panagkunam, ania ti naun-uneg a problema? ... Ania ti inaramid ti ama tapno marisut dayta? ... Ania ti nasken nga aramiden ti inauna tapno marisut ti problemada? ... Ita, panunotem ti nabiit pay a nagapaanyo nga agkabsat. Kalpasanna, isuratmo dagiti sungbatmo iti abay dagiti saludsod iti baba. Ania ti napasamak a puon ti nagapaanyo? ... Iti panagkunam, ania ti naun-uneg a problema? ... Ania ti mabalinyo a pagtulagan tapno marisut ti problema ken saanton a maulit dayta? ... 42 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
No kanayon a pagpungtotennaka ti kabsatmo gapu ta na- turay wenno mannakibiang, mabalin a mapunnuanka. Ngem kuna ti maysa a proverbio iti Biblia: "Ti panangpisel iti agong isu ti mangpataud iti dara, ket ti pananggutugot iti unget isu ti mangpataud iti panagririri." (Proverbio 30:33) No agi- pempenka iti sakit ti nakem, mabalin a saanmonton a ma- pengdan ti nakaro a pungtotmo, no kasano nga agdara ti agong no piselem iti nakaro. No kasta, kumaro laeng ti prob- lema. (Proverbio 26:21) Kasano a maliklikan a dumakkel ti bassit laeng a riri? Umuna, ammuem no ania a talaga ti problema. Simple nga Apa Wenno Nauneg a Problema? Dagiti problema iti nagbaetan dagiti agkakabsat ket umasping iti kamuro. Ti laeng ruarna ti makitkitatayo ngem saantayo a makita ti impeksion iti unegna. Umasping iti day- ta, ti apa dagiti agkakabsat masansan nga ipakitana nga adda naun-uneg a problema. Mabalinmo nga agasan ti kamuro babaen ti panangpis- itmo iti dayta. Ngem ti laeng sintomana ti ag-agasam, ken mabalin nga agpiglat wenno kumaro laeng ti impeksion. Nasaysayaat no agasam ti impeksion tapno saan a kuma- ro. Kasta met laeng iti problemayo nga agkabsat. Ammuem no ania a talaga ti makagapu tapno marisut saan laeng a ti panagapayo no di ket uray ti naun-uneg a problema. Ma- yaplikarmo pay ti balakad ni masirib nga Ari Solomon, a nangisurat: "Ti pannakatarus ti maysa a tao pudno unay a pabannayatenna ti ungetna." - Proverbio 19:11. Dagiti problema iti nagbaetan da- giti agkakabsat ket umasping iti kamuro - tapno marisut, nasken a maagasan ti puonna saan laeng a ti sintomana
Kas pagarigan, ni Alice, a nadakamat itay kinunana mai- papan iti kabsatna a ni Dennis, "Sumrek lattan iti kuar- tok sa agala kadagiti alikamenko a dina man la ipakpaka- da." Dayta ti pagap-apaanda. Ngem iti panagkunam, ania a talaga ti problema? Nalabit adda pakainaiganna iti respeto. Mabalin nga ikagumaan ni Alice a risuten ti problema baba- en ti panangibagana ken ni Dennis a saan a pulos a sum- rek iti kuartona wenno agusar kadagiti alikamenna. Ngem dayta ket solusion laeng ti sintoma ken mabalin a kumaro ti panagapada. Ngem no makombinsir ni Alice ni Dennis a mangraem iti privacy-na ken kadagiti alikamenna, sumayaat ti relasionda. Sursuruem a Risuten Wenno Liklikan ti Apa Siempre, paset laeng iti solusion ti panangammo no ania a talaga ti makagapu iti problemayo nga agkabsat. Ania ti mabalinmo nga aramiden tapno marisut ti problema ken ma- liklikanyo ti agapa? Padasem dagiti sumaganad nga innem nga addang. 1. Agtulagkayo. Kitaem manen dagiti minarkaam a pa- gap-apaanyo nga agkabsat. Kitaem no makaaramidkayo iti tulagan a mangrisut iti proble- mayo. Kas pagarigan, no dagiti alikamenmo ti pagap-apaanyo, ti mabalinyo a pagtulagan ket, umuna: "Kanayon nga agpaka- da no adda alaen nga alikamen ti tunggal maysa." Maikadua: "Raemem ti kabsatmo no ku- nana a, 'Saanmo a mabalin nga usaren dayta.' " Iti panagtulag- yo, laglagipem ti kinuna ni Je- sus: "Amin a bambanag, nga- rud, a kayatyo nga aramiden kadakayo dagiti tattao, masa- pul a kasta met ti aramidenyo No pumanawka iti pagta- enganyo, addanto tiempo a makapulapolmo dagiti tattao a pakasuronam - dagiti katrabahuam ken dadduma pay a tattao a kasla awan daydayawna, saan a nakonsiderar, ken managimbubukodan. Iti pagtaengan a masursurom no kasanom a pakilangenan dagiti kasta a tattao. 44 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo ? AMMOM KADI . . .
= "Ti kinanainkalinteganyo maammuan koma dagiti amin a tattao." - Filipos 4:5. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ kadakuada." (Mateo 7:12) Iti kasta, makaaramidkayo iti tula- gan a surotenyo nga agkabsat. Kalpasanna, ibagayo dayta kadagiti dadakkelyo tapno maammuanyo no anamonganda dagita. - Efeso 6:1. 2. Surotem ti tulaganyo. Insurat ni apostol Pablo: "Nu- pay kasta, sika a mangisursuro iti asinoman, dika aya isuro ta bagim? Sika, a mangikaskasaba iti 'Dika agtakaw,' agtakaw- ka aya?" (Roma 2:21) Kasanom a mayaplikar dayta a prinsi- pio? Kas pagarigan, no kayatmo a raemen ti kabsatmo ti bu- kodmo a privacy, agtuktokka nga umuna sakbay a sumrekka iti kuartona ken damagem no mabalin a basaem dagiti e-mail wenno text-na. 3. Dika agpungtot a dagus. Apay a nasayaat a balakad dayta? Gapu ta kuna ti maysa a proverbio iti Biblia: "Dagiti la- eng maag ti nalaka nga agpungtot ken agipempen iti sakit ti nakem." (Eclesiastes 7:9, ContemporaryEnglishVersion) No alisto a pumudot ti ulom, agbalin a miserable ti biagmo. Wen, adda maisao wenno maaramid ti kabsatmo a mangpa- burek iti daram. Ngem isaludsodmo iti bagim, 'Naaramidko kadi met dayta idi kenkuana?' (Mateo 7:1-5) "Idi agtawenak iti 13, kunak no umiso amin nga ar-aramidek," kuna ni Jenny, "ken impagarupko a husto ti ka- panunotak ken masapul nga isu ti masurot. Kasta met itan ti ugali ti adingko a babai isu nga ikagka- gumaak ti saan a marurod ken- kuana." BALAKAD No adda kabsatmo a saanmo a kadutdotan, matmatam dayta a positibo - tultulongannaka dayta a kabsatmo a mangpatanor kadagiti galad a napateg iti biag! 4. Mamakawan ken mang- lipatka. Masapul a mapagsasa- ritaan ken marisut dagiti naka- ro a problema. Ngem rumbeng Kasano a makatunosak dagiti kakabsatko? 45
'Ipategyoida!''' - Marilyn kadi a sidirem ti kabsatmo tunggal agkamali? Maragsa- kan ni Jehova no sidadaanka a 'mangpalabas iti salunga- sing.' (Proverbio 19:11) Kuna ni Alison nga agtawen iti 19: "Masansan nga agkappiakami met laeng ken adingko a Rachel no adda pagapaanmi. Alistokami laeng a mangibaga iti "sorry" ken pagsaritaanmi ti pagarupmi a puon ti ririmi. No dadduma, ipabigatko pay laeng ti panangibagak iti prob- lema. Masansan nga iti kabigatanna, nagmawmawen ti sa- kit ti nakemko isu nga uray saanko met laengen nga ibaga dayta." 5. Agpatulongkayo kadagiti dadakkelyo. No saanyo a marisut ti problemayo nga agkabsat, mabalin a makatulong dagiti dadakkelyo tapno agkappiakayo. (Roma 14:19) Ngem dagiti aramidek! ı ... ... daytoyabanagket ...
laglagipem a no makapagkappiakayo nga agkabsat uray no dikay agpatulong kadagiti dadakkelyo, ipakitana a nataenga- nen ti panagpampanunotyo. 6. Apresiarem dagiti nasayaat a galad ti kabsatmo. Mabalin nga adda dagiti magustuam a galad dagiti kakabsat- mo. Isuratmo iti baba ti maysa a galad a magustuam iti tung- gal maysa kadakuada. Nagan Ti magustuak kenkuana ı ... Imbes a dagiti laeng kamali dagiti kakabsatmo ti pam- panunotem, apay a dimo ibaga kadakuada no ania ti ma- gustuam a galadda? - Salmo 130:3; Proverbio 15:23. Ipakita ti Biblia a mabalin a saan a kanayon a ti kab- satmo ti agbalin a kasingedan a gayyemmo. (Proverbio 18:24) Ngem mapatibkermo ti panaggagayyemyo nga ag- kakabsat no 'itultuloymo nga anusan' ida uray no adda 'panggapuam nga agreklamo.' (Colosas 3:13) No arami- dem dayta, mabalin a saankanton a nalaka a masursuron kadakuada. Ken mabalin a saandanto met unayen a ma- suron kenka! ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kasanom a maammuan no nakasaganakan a lumasin kadagiti dadakkelmo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a napateg a mapagdumam ti simple nga apa ken ti nauneg a problema? ˘ Ania dagiti nakitam a pagsayaatan ti adda kabsatna? Kasano a makatunosak dagiti kakabsatko? 47
NASAYAAT NGA ULIDAN Ni Jacob Adu a tawen a saan a nagsarsarita da Jacob ken Esau a kabsatna. Kinapudnona, kagurgura ni Esau ni Jacob. Uray no awan ti dakes nga inaramid ni Jacob, isu ti nanga- ramid iti pamuspusan tapno marisut ti problemada nga ag- kabsat. Isu ti nagpabus-oy. Saanna a kayat ti makiapa no di ket kayatna nga agkappiada. Saan nga inkompromiso ni Jacob dagiti prinsipiona, ngem saanna met nga inuray nga agpadispensar nga umuna ni Esau sakbay a makikappia. - Genesis25:27-34; 27:30-41; 32:3-22; 33:1-9. Ania ti aramidem tapno marisut ti diyo pagkikinnaawa- tan kadagiti kapamiliam? No dadduma, mabalin nga iti pa- nagriknam ket sika ti umiso ket ti kabsatmo wenno ti dadak- kelmo ti nalawag a nagkamali. Kadagiti kasta a kasasaad, urayem kadi nga agpadispensarda pay nga umuna? Wen- no tuladem ni Jacob? No awan ti masalungasing a prinsipio iti Biblia, sidadaanka kadi nga agpabus-oy tapno laeng ma- kapagkappiakayo? (1 Pedro 3:8, 9) Saan nga impalubos ni Jacob a ti kinatangsit ti mamagsisina iti pamiliana. Nagpa- kumbaba tapno maay-ayona ti kabsatna. Kasta met kadi ti aramidem kadagiti kapamiliam?
7 Nakasaganaak kadin a lumasin kadagiti dadakkelko? ngaagmataengannodiaklumasin." - Katie. pumanawitibalaymi." - Fiona. URAY no saanka pay a nakasagana, baka kayatmon ti luma- sin kadagiti dadakkelmo. Normal laeng dayta. Ngamin, kas nailawlawag iti Kapitulo 3, pinanggep ti Dios a dagiti agtutu- bo ket agmataengan ken inton agangay, panawanda dagiti dadakkelda ken maaddaanda iti bukod a pamilia. (Genesis 2: 23, 24; Marcos 10:7, 8) Ngem kasanom a maammuan no na- kasaganakan a lumasin? Usigem ti tallo a napateg a saludsod a nasken a sungbatam. Ti umuna ket . . . Nakasaganaak kadin a lumasin kadagiti dadakkelko? 49
Apay a Kayatmo ti Lumasin? Kitaem ti listaan iti baba maipapan kadagiti rason no apay a kayatmo ti lumasin. Numeruam dagita sigun iti agsasaga- nad a kapategda kenka. ı ... Tapno maitarayak dagiti problema iti pagtaenganmi ... Tapno maaramidko ti kaykayatko ... Tapno raemendak dagiti gagayyemko ... Tapno kaduaek ti gayyemko nga agkasapulan iti kakuarto ... Tapno agboluntarioak iti sabali a lugar ... Tapno umadu ti kapadasak ... Tapno maksayan ti paggastuan dagiti dadakkelko ... Dadduma pay ... Saan met ketdi a dakes dagiti nadakamat. Ngem ti salud- sod ket, Ania ti motibom? Kas pagarigan, no lumasinka tap- no nawaywayaka a mangaramid iti kayatmo, baka agbabawi- kanto laeng! Ni Danielle, a pimmanaw iti poder dagiti dadakkelna iti sumagmamano a tiempo idi agtawen iti 20, ket nakasursuro manipud iti kapadasanna. Kinunana: "Talaga nga adda latta dagiti saantay a maaramid. No lumasinka, saanmo met la a maaramid ti kayatmo gapu iti eskediulmo iti trabaho wenno kurang ti kuartam." Ni Carmen a nagabrod iti innem a bulan, kinunana: "Naragsakak met ngem masansan nga awan ti inanak! Siak amin ti mangaramid iti gagangay a trabaho iti balay - agdalus iti uneg ken ruar, agtarimaan, aglaba, aglam- paso, ken dadduma pay." Dika agdarasudos nga agdesision gapu iti panangdurog dagiti sabsabali. (Proverbio 29:20) Uray no nasayaat dagiti rasonmo a lumasin kadagiti dadakkelmo, saan laeng a dayta ti kasapulam. Nasken nga am- mom ti agbiag. Isu a ti maika- dua a saludsod ket . . . ? AMMOM KADI . . . Dagiti rason a lumasinka kadagiti dadakkelmo apektaranna no kasanonto ti kinaragsakmo. Nakasaganaka Kadin? Ti ipapanaw iti poder dagi- ti nagannak ket mayarig iti pa- nag-hiking iti kabakiran. Ma- 50 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana." - Mateo 19:5. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ panka ngata sadiay no dimo pay ammo ti agipatakder iti tolda, agpasged, agluto, wenno agbasa iti mapa? Siempre saan! Kaskasdi, adu nga agtutubo ti limmasin kadagiti dadak- kelda uray no bassit pay laeng ti ammoda a trabaho iti balay. Kinuna ni masirib nga Ari Solomon a "daydiay nasaldet utobenna dagiti addangna." (Proverbio 14:15) Tapno ma- siguradom no nakasaganakan a lumasin, usigem dagiti su- maganad. Markaam iti dagiti kabaelamon nga aramiden ken dagiti masapul a sursuruem pay. O Agbadyet: "Diak pay pulos napadasan ti nagbayad ka- dagiti naggastuak," kuna ni Serena nga agtawen iti 19. "Isu a maamakak a lumasin ken mangibadyet iti kuartak." Kasa- nom a masursuro ti agbadyet? Kuna ti maysa a proverbio iti Biblia: "Ti masirib a tao umimdengto ken gumun-od iti ad-adu pay a pammilin." (Pro- verbio 1:5) Gapuna, apay a dimo damagen kadagiti dadakkel- mo no mano ti binulan a magasto ti maysa a tao para iti taraon, lugan, plete, abang wenno pagtinnag iti balay? Kalpa- sanna, agpaisuroka kadakuada no kasano ti agbadyet ken agbayad kadagiti paggastuam. O Agtagibalay: Kuna ni Brian, nga agtawen iti 17, a ti kabusbusor- na a trabaho inton lumasinen ket ti aglaba. Kasanom a maammuan no Para iti kanayonan nga impormasion, kita- em ti Tomo 2, Kapitulo 19. Ti ipapanaw iti poder dagiti nagannak ket mayarig iti panag-hiking iti kabakiran - nasken a sursuruem pay nga umuna no kasano ti agbiag a bukbukod 51
poderdagitidadakkelmo.'' - Aron kabaelamon ti agtakder iti bukodmo a saka? Kastoy ti insinga- sing ni Aron nga agtawen iti 20: "Padasem ti agbiag iti maka- lawas a kasla agbukbukodka. Usarem ti kuarta a mateggedam a makitienda ken sika ti agluto iti kanem. Sika ti manglaba ken mangplantsa iti badom. Sika payen ti agdalus iti balayyo. Ken ikagumaam ti mapan kadagiti papanam a saankan nga agpai- tulod ken agpasukon." No aramidem dagita, (1) masursurom dagiti napateg a trabaho ken (2) ad-adda a maapresiarmo ti ar- aramiden dagiti dadakkelmo. O Pannakilangen: Makatunosam kadi dagiti dadakkel- mo ken dagiti kakabsatmo? No saan, baka panunotem a na- saysayaat no makipagnaedka laengen iti gayyemmo. Ngem usigem ti kinuna ni Eve nga agtawen iti 18: "Nagkasera ti dua kadagiti gagayyemko iti maymaysa nga apartment. Nakasingsingedda idi, ngem saanda metten nga agkatuno- san idi agkaduadan iti maymay- sa nga apartment. Nadalima- nek 'diay maysa, nakawarwara 'diay maysa. Naespirituan ti pa- nagpampanunotna 'diay may- sa idinto ta saan unay 'diay maysa. Talaga a saanda nga ag- kadutdotan!" BALAKAD Padasem nga ited kadagiti dadakkelmo ti gatad a magasto para iti kanem, abang ti kuartom, ken dadduma pay a paggastuan. No saanmo a kabaelan wenno saanmo a kayat a bayadan dagita, saanka pay a nakasagana a lumasin. Ania ti solusion? Kuna ni Erin nga agtawen iti 18: "Adu ti masursurom maipapan iti pan- nakilangen kadagiti sabsabali bayat nga addaka pay laeng iti poder dagiti dadakkelmo. Ma- 52 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı sursurom ti agpabus-oy ken mangrisut kadagiti problema. Napaliiwko a dagidiay lumasin tapno maliklikanda ti makiapa kadagiti dadakkelda masursuroda no kasano nga itarayan dagiti problema imbes a risuten dagita." O Regular a panagadal iti Biblia ken panagdaydayaw: Adda dagidiay lumasin gapu ta kayatda a liklikan ti naes- pirituan a rutina dagiti dadakkelda. Determinado met dagiti dadduma a mangmantener iti regular a panagadal ken pa- nagdaydayawda ngem in-inut a nabaybay-anda dagita. Kasa- no a maliklikam ti 'pannakarba ti pammatim'? - 1 Timoteo 1:19. Kayat ni Jehova a Dios a paneknekantayo no pudno met laeng dagiti patpatientayo. (Roma 12:1, 2) Mangaramidka iti nasayaat nga eskediul para iti panagadal iti Biblia ken panag- daydayaw sa surotem dayta. Apay a saanmo nga isurat iti ka- lendario ti rutinam iti naespirituan ket kitaem no masurotmo dayta iti makabulan uray no saandaka a palagipan dagiti da- dakkelmo? Ti maudi a saludsod a nasken nga usigem ket . . . Ania ti Kayatmo a Maragpat? Kayatmo kadi ti lumasin kadagiti dadakkelmo tapno mai- tarayam dagiti problema wenno tapno nawayaka a mangara- mid iti kayatmo? No wen, kayatna a sawen a naipamaysa ti Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 34 ken 35. dagiti aramidek! dadakkelkoket ... daytoyabanagket ...
panunotmo iti mapanawam saan ket nga iti papanam. Maya- rig dayta iti panagmaneho a ti kitkitaem ket ti likudan. No ti likudan ti kitkitaem bayat nga agmanmanehoka, saanmo a makita ti adda iti sanguanam. Ania ti punto? Saan a ti laeng ipapanawmo iti poder dagiti dadakkelmo ti panunotem no di ket no ania ti nasayaat nga aramidem. Pimmanaw iti pagtaenganda ti dadduma nga agtutubo a Saksi ni Jehova tapno makakasabada kadagiti dadduma pay a lugar iti pagilianda wenno iti sabali pay ketdi a pagilian. Adda met dagidiay napan nagboluntario iti sanga nga opisina dagiti Saksi ni Jehova wenno iti panagibangon kadagiti lugar a pagdaydayawan. Kayat met a sursuruen dagiti dadduma ti agbiag a bukbukod sakbay a makiasawada. Aniaman ti panggepmo nga aramiden, panunotem a na- imbag dayta. Kuna ti Biblia: "Dagiti gakat daydiay nasaet si- gurado a mangipaay iti pagsayaatan, ngem tunggal maysa a nadarasudos sigurado nga agturong iti panagkasapulan." (Proverbio 21:5) Ipangagmo ti balakad dagiti dadakkelmo. (Proverbio 23:22) Ikararagmo ti maipapan iti dayta. Ken no agdesisionka, usigem dagiti nadakamat a prinsipio ti Biblia. Ti saludsod ket saan a no nakasaganakan a lumasin no di ket no kabaelamon ti agbiag a bukbukod. No kabaelamon, mabalin a nakasaganakan a lumasin kadagiti dadakkelmo. Iti dadduma a kultura, kadawyanna a sa la sumina ti anak, nangruna ti babai, in- ton makiasawan. Awan ti espesipiko a balakad ti Biblia maipapan iti daytoy. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Uray no adda problemam iti pamiliayo, apay a nasayaat no saanka pay laeng a lumasin? ˘ Bayat nga addaka pay laeng iti poder dagiti dadakkelmo, ania dagiti mabalinmo nga aramiden para iti pamiliam ken mangisagana kenka a mangasikasonto iti bukodmo a pamilia? 54 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
1MAIPAPAN ITI PAMILIA tinotak
tipamiliayo.
ı
55
2 TI PAKABIGBIGAM 57 Gagayyem 64 Sulisog 71 Salun-at 77 Panagkawkawes 85 Kompiansa iti Bagi 91 Kinaliday 98 Panagpakamatay 105 Privacy 111 Panagladingit
8 Kasano a maaddaanak iti nasayaat a gagayyem? maaddaankadagitigagayyem." - Brittany. KUNADA a dagiti ubbing kasapulanda ti kaay-ayam, idinto ta dagiti agtutubo kasapulanda ti gagayyem. Ania ti nagdumaan dayta? Ti kaay-ayamket maysa a kanayonakadkaduam. Ti gayyemket maysa a kapadpadamitiprinsipio. Kasano a maaddaanak iti nasayaat a gagayyem? 57
Maysa pay, kuna ti Biblia a "ti pudno a kadua agayat iti isuamin a tiempo, ken ti kabsat a mayanak no adda rigat." (Proverbio 17:17) Mabalin a tumukoy daytoy iti naun-uneg a kita ti panaggayyem, saan laeng a basta panaggayyem dagiti ubbing nga agkakaayaman! Ti agpayso: Bayat nga agmatmataenganka, kasapulam dagiti gagayyem a 1. Nasayaattikababalinna 2. An-annurotenna dagiti pagalagadantiDios 3. Nasayaattiimpluensiana Saludsod: Kasanoka a maaddaan kadagiti kasta a gagay- yem? Saggaysaentayo nga usigen dagita. Nasayaat a Gayyem 1 Nasayaat ti Kababalinna Ti rumbeng a maammuam. Saan nga amin ket ag- balin a pudpudno a gayyem. Kuna pay ketdi ti Biblia nga "adda kakadua nga agannayas a mamagsisina iti maysa ken maysa." (Proverbio 18:24) Kasla nalabes dayta. Ngem pa- nunotem: Naaddaanka kadin iti "gayyem" a nanggundaway kenka? Wenno nangitsismis wenno nangpadpadakes ken- ka? Ti kasta a kapadasan dadaelenna ti panagtalekmo iti maysa a gayyem. Kanayon a laglagipem a no maipa- pan iti pannakigayyem, saan a napateg ti kaaduda no di ket napatpateg ti kababalinda! Ti mabalinmo nga aramiden. Makigayyemka laeng ka- dagidiay addaan iti kababalin a nasayaat a tuladen. ? AMMOM KADI . . . Saan a mangidumduma ti Dios, ngem pilpilienna a naimbag dagidiay awatenna kas 'sangaili iti toldana.' - Salmo 15:1-5. "Nagsayaattimakunadagiti tattaomaipapanitigayyemkoa niFiona.Kastakomamettima- ibagada maipapan kaniak. Ka- Siempre, agkamalitayo amin. (Roma 3:23) Isu a no masaktannaka ti maysa a gayyem ngem sipapasnek nga agpadispen- sar, laglagipem a ti "ayat abbonganna ti na- kaad-adu a basol." - 1 Pedro 4:8. 58 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Adda gayyem a dumekket a nasingsinged ngem iti maysa a kabsat." - Proverbio 18:24. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Fiona." - Yvette,17. Padasem daytoy. 1. Basaem ti Galacia 5:22, 23. 2. Isaludsodmo iti bagim, 'Ipakpakita kadi dagiti gagay- yemko dagiti galad a mangbukel iti "bunga ti espiritu"?' 3. Ilistam iti baba ti nagan dagiti kasingedan a gagayyem- mo. Isuratmo iti abayna no ania ti kababalinda. Nagan Kababalin ı ... Singasing: No puro negatibo ti mapanunotmo, sigu- ro panawenen tapno agbirokka kadagiti nasaysayaat a gagayyem! Nasayaat a Gayyem 2 Iyap-aplikarna Dagiti Paga- lagadan ti Dios BALAKAD No agbiagka a maitunos kadagiti nalinteg a pagalagadan, dakkel ti posibilidadna a gayyemendaka dagidiay kapadam iti wagas ti panagbiagna. Isuda ti kasayaatan a gagayyem! Ti rumbeng a maammuam. No saanka a makatutor a ma- addaan kadagiti gagayyem, dak- kel ti posibilidadna a makasarak- ka kadagiti saan a nasayaat a gagayyem. Kuna ti Biblia: "Day- diay addaan kadagiti pannakila- ngen kadagidiay maag nakadak- dakesto ti pagtungpalanna." (Proverbio 13:20) Ti termino a "maag" saanna a tuktukoyen dagiti nababa ti gradona wenno Kasano a maaddaanak iti nasayaat a gagayyem? 59
gayamtinasaysayaatpayagagayyem.'' - Cole nakapuy ti utekna. Imbes ketdi, tuktukoyenna dagidiay saan a mangipangpangag iti nainsiriban a balakad ta kaykayatda ti agaramid iti dakes. Dagita ti kita ti kakadua a saan a nasayaat a pakigayyemam! Ti mabalinmo nga aramiden. Piliem a naimbag dagiti pakigayyemam saan nga uray siasino lattan. (Salmo 26:4) Nasken a nalawag kenka no ania ti 'nagdumaan ti nalinteg ken nadangkes, ken ti agserserbi iti Dios ken daydiay saan nga agserserbi kenkuana.' - Malakias 3:18. ritualidadna." - Christopher,13. Sungbatam dagiti sumaganad a saludsod: Nokaduakdagitigagayyemko, madandanaganakkadiamangan nopilitendakngaagaramid itidiumiso? ı O Wen O Saan Bumdengakkadiamangyam-ammo kadagitigagayyemkoamanganno saanidaamagustuandagiti dadakkelko? O Wen O Saan Singasing: No wen ti sungbatmo kadagita a saludsod, mangbirokkan kadagiti gagayyem nga agbibiag maitunos ka- dagiti pagalagadan ti Dios - dagidiay mapagwadan ti Nakris- tianuan a panagbiagda. 60 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 9 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 9
padasem dagitoy Makisaritaka kadagiti dadakkelmo maipapan iti pan- nakigayyem. Saludsodem no ania a kita ti gagayyem ti naki- kadkaduaanda idi agtawenda iti kas kenka. Nagbabawyan- da kadi ti panangpilida kadagiti gagayyem? No wen, apay? Damagem no kasanom a maliklikan ti dadduma a problema a nakaipasanguanda. Iyam-ammom dagiti gagayyemmo kadagiti dadakkel- mo. No bumdengka a mangaramid iti dayta, isaludsodmo iti bagim, 'Apay ngata?' Adda kadi ar-aramiden dagiti gagayyem- mo nga ammom a saan a magustuan dagiti dadakkelmo? No kasta, masapul a piliem a naimbag dagiti pakigayyemam. Dumngegka a naimbag. Ipakitam nga interesadoka ka- dagiti pagimbagan ken pakaseknan dagiti gagayyemmo. - Filipos 2:4. Agbalinka a manangpakawan. Saanka koma a perpek- sionista. "Maitibkoltayo amin iti adu a daras." - Santiago 3:2. Bay-am nga adda met panawenda para iti bagida. Saan a kasapulan nga umip-ipuska lattan kadagiti gagay- yemmo. Ti pudno a gayyem ket sidadaan a tumulong no ka- sapulam ida. - Eclesiastes 4:9, 10. Nasayaat a Gayyem 3 Nasayaat ti Impluensiana Ti rumbeng a maammuam. Kuna ti Biblia: "Dagiti da- kes a pannakicuyog dadaelenda dagiti nasayaat a cababalin." (1 Corinto 15:33, Ti Biblia) Kuna ti agtutubo nga agnagan Lauren: "Kayatdak a kadua dagiti kaeskuelaak no aramidek ti aniaman nga ibagada. Gapu ta awan ti gagayyemko, inked- dengko a tuladek latta idan tapno akseptarendak." Naamiris ni Lauren a no tuladem lattan ti ar-aramiden ti dadduma, Kasano a maaddaanak iti nasayaat a gagayyem? 61
ı kaska la peon ti chess a mabalinda lattan nga iyakar-akar. Ngem saanka a peon! Ti mabalinmo nga aramiden. Isardengmon ti makika- dua kadagidiay mangpilit kenka a mangtulad iti ar-arami- denda. No aramidem daytoy, mabalin a bassit laeng ti magayyemmo; ngem ad-adda a maraemmo ti bagim, ken maaddaanka iti gundaway a makabirok kadagiti nasaysayaat a gagayyem - dagiti gagayyem nga addaan iti nasayaat nga impluensia. - Roma 12:2. "Nainkalintegan ken mannakaawat ti nasinged a gay- yemko a ni Clint isu a maparparegtaak unay kenkuana." - Jason,21. Isaludsodmo iti bagim dagiti sumaganad a saludsod: dagitigagayyemko? ı O Wen O Saan O Wen O Saan dagiti aramidek! masapulnga ... magayyemket ... daytoyabanagket ...
No tuladem ti ar-aramiden dagiti dadduma tapno laeng akseptarendaka, kaska la peon ti chess a mabalinda lattan nga iyakar-akar Singasing: No wen ti sungbatmo kadagita a saludsod, agpabalakadka kadagiti dadakkelmo wenno iti sabali pay a nataengan ti panagpampanunotna nga adulto. No may- saka kadagiti Saksi ni Jehova, mabalinmo met nga asit- gan ti maysa a Kristiano a panglakayen ket agpatulong- ka kenkuana a mangpili kadagiti nasayaat ti impluensiana a gagayyem. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ti kadi ibilbilangmo a gayyem - wenno nalabit ti pusom - pilpilitennaka nga agaramid iti dakes? Ammuem no ania ti nasayaat nga aramidem! ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania dagiti galad a kaay-ayom unay iti maysa a gayyem, ken apay? ˘ Ania dagiti galad a nasken a pasayaatem tapno agbalinka a nasaysayaat a gayyem? Kasano a maaddaanak iti nasayaat a gagayyem? 63
9 Kasanok a sarangten ti sulisog? nga"adutimainum." pannakiseks.'
NAGDUDUMA ti sulisog a pakaipasanguam no agtutuboka pay laeng. Masansan a mainaig dayta iti saanmo a kasekso. "Agresibo dagiti babbai idiay eskuelaanmi," kuna ni Ramon nga agtawen iti 17. "Kayatdaka nga aprosan ken subokenda no kaykayatmo met. Saandaka a sardengan!" Kasta met la- eng ti napadasan ni Deanna nga agtawen iti 17. "Inasitgan- nak ti maysa a lalaki a diak am-ammo sa kinallabaynak," ki- nunana. "Sinikilko sa kinunak: 'Bastos ka!' " Mabalin a maipasangoka met kadagiti sulisog ken kasla saan nga agpatpatingga dagita. Ti awan sardayna a sulisog ket mayarig iti agtultuloy a panagtuktok iti ridaw ti balayyo uray no adda naipaskil a "Do Not Disturb." Mapaspasaram kadi dayta? Kas pagarigan, ania kadagiti sumaganad a paka- sulisogan ti pakaipaspasanguam? ı O Panagsigarilio O Panagbuya iti pornograpia O Pannakiseks O Dadduma pay ... O Panaginum iti arak O Panagdroga No minarkaam iti ti aniaman kadagiti nadakamat, dimo ipapan a saankan a maikari nga agbalin a Kristiano. Kabaelam a sursuruen no kasano a pengdan dagiti dakes a tarigagay ken sarangten dagiti sulisog. Kasano? Nasayaat no ammuem no apay a masulisogka. Usigem ti tallo a maka- gapu. 1. Kinaimperpekto. Amin nga imperpekto a tattao ket adda pagannayasanna nga agaramid iti di umiso. Uray ni apostol Pablo, a maysa a nataengan a Kristiano, inaminna: "No kayatko nga aramiden ti umiso, ti dakes ti adda kaniak." (Roma 7:21) Nalawag nga uray dagiti napalungdo a tattao sagpaminsan a makariknada met iti "derrep ti lasag ken ti derrep dagiti mata." (1 Juan 2:16) Ngem ad-adda laeng a ma- sulisogka no sangkapanunotmo dagita agsipud ta kinuna ti Biblia: "Ti derrep, inton nayinawen, mangipasngay iti basol." - Santiago 1:15. 2. Impluensia dagiti dadduma. Nakaad-adu ti pakasuli- sogan a makitam iti aglawlawmo. "Iti eskuelaan ken iti pag- trabahuan, kanayon a pagsasaritaanda ti maipapan iti seks," Kasanok a sarangten ti sulisog? 65
kuna ni Trudy. "Iti TV ken kadagiti pelikula, pagparpara- ngenda dayta a makaay-ayo ken makaparagsak unay. Man- mano a makita dagiti dakes nga epektona!" Nasursuro a mis- mo ni Trudy manipud iti kapadasanna no kasano kabileg ti impluensia dagiti kakaduana ken ti media. Kinunana: "Kunak no agayatakon idi agtawenak iti 16. Kinasaritanak a naimbag ni nanangko ket imbagana a no itultuloyko ti ar-aramidek, amangan no masikoganakto. Diak la impagarup a kasta ga- yam ti pampanunoten ni Nanang maipapan kaniak! Kalpa- san ti dua a bulan, pimmayso ti imbagana - nasikoganak." 3. "Dagiti tarigagay a naikasigudan iti kinaagtu- tubo." (2 Timoteo 2:22) Dayta a sasao ramanenna ti aniaman a tarigagay a gagangay kadagiti agtutubo, kas iti panagtarigagay a maakseptar dagiti sabsabali wenno mai- bilang kas adulto. Saan met ketdi a dakes dayta, ngem no saanmo a kontrolen ti tarigagaymo, narigrigatmonton a sarangten ti sulisog. Kas pagarigan, gapu ta kayatmo nga ibilangdaka nga adulto, maba- lin a laksidem dagiti nasayaat a prinsipio nga isursuro kenka dagiti dadakkelmo. Kasta ti napasamak ken Steve idi ag- tawen iti 17. Kinunana, "Nag- rebeldeak kadagiti dadakkelko ket inaramidko ti amin nga imbagada a diak ar-aramiden. Nabiitak pay a nabautisaran idi napasamak dayta." Impadto ti Dios nga agtalinaed ni Jesus a matalek, ngem dina kayat a sawen a ni Jesus ket kasla robot a naiprograma nga agtulnog. Imbes ketdi, adda wayawayana nga agpili. Pinili ni Jesus ti agbalin a matalek - awan ti nangikeddeng a kasta ti aramidenna. Dayta ti maysa a makagapu no apay a sipapasnek a nagkararag idi naipasango iti pannubok. - Hebreo 5:7. No Kasano a Sarangten ti Sulisog Pudno a nagrigat a labanan dagiti sulisog gapu kadagiti na- dakamat iti ngato. Nupay kasta, kabaelama sarangten dagiti su- lisog. Kasano? ? AMMOM KADI . . . 66 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 15 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 15
padasem daytoy! Mangalaka iti kompas. No kitaem, kanayon a naka- tudo iti amianan. Ita mangi- kabilka iti magnet iti abay ti kompas. Ania ti mapasamak? Saanen nga amianan ti itudona no di ket ti direksion nga ayan ti magnet. Ti konsiensiam ket mayarig iti kompas. No umiso ti pannakasanayna, iturongnaka iti umiso a direksion ken tulongannaka a mangara- mid kadagiti nainsiriban a desision. Ngem ti dakes a pannakitimpuyog ket kasla magnet a mangguyod kenka iti di umiso a dana ket tiritirenna ti nasayaat a panagpam- panunotmo. Ania ti masursurom? Ikagumaam a liklikan dagiti tattao ken dagiti situasion a mabalin a mangdadael iti nangato a pagalagadam iti moral! - Proverbio 13:20. ˘ Umuna, ammuem no ania a sulisog ti karirigatan a la- banam. (Nalabit naaramidmon dayta kadagiti nadakamat iti panid 65.) ˘ Maikadua, isaludsodmo iti bagim, 'Ania a gundaway a mabalin a maipasangoak iti daytoy a sulisog?' Markaam iti ti abay ti sungbatmo: ı O No addaak iti eskuelaan O No addaak iti pagtrabahuan O Dadduma pay ... O No agmaymaysaak Tapno maliklikam ti sulisog, nasayaat no ammom dagiti gundaway a mabalin a maipasangoka iti dayta. Kas pagari- gan, panunotem ti eksena iti rugrugi daytoy a kapitulo. Ania ti ammo ni Karen a mangipakita nga addanto saan a nasaya- at a mapasamak iti tinabunuanna a party? ... Kasanok a sarangten ti sulisog? 67
kanito!'' - Christopher Ania koman ti inaramidna tapno maliklikanna ti sulisog? ı... ˘ Ita ta ammomon ti pakasulisogam ken no kaano a ma- balin a maipasangoka iti dayta, ammomon no ania ti arami- dem. Umuna, panunotem no kasanom a malimitaran wenno naan-anay a maliklikan dayta a sulisog. Isuratmo no ania ti mabalinmo nga aramiden... (Kas pagarigan: Kalpasan ti klaseyo, no adda kaeskuelaam a kanayon a mangpilit kenka nga agsigarilio, nalabit bali- wamon ti pagnaam tapno saanmo a masabat ida. No ma- sansan nga adda agparang lattan a pornograpia bayat nga agus-usarka iti Internet, mabalin a kayatmo ti mang-install kadagitiprogramamanglapped iti panagparang dagiti kasta a Web site. Maysa pay, pagbali- nemamasespesipikotii-type- moasasaobayattipanagusar- moitiInternet.) BALAKAD Usarem ti "Dagiti Aramidek No Pilitendak Dagiti Kapatadak," iti panid 132 ken 133 ti libro a Dagiti Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo - Dagiti Sungbat nga Epektibo, Tomo 2 tapno maikeddengmo ti aramidem no adda mangsulisog kenka nga agaramid iti dakes. Siempre, saanmo a malikli- kan ti amin a sulisog. Iti di ag- bayag, mabalin a maipasango- ka iti nakaro a sulisog - nalabit daydiay saanmo a ninamnama. Ania ti mabalinmo nga arami- den? 68 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı No agpaabakka iti sulisog, agbalinka nga adipen dagiti tarigagaymo Agsaganaka Dagus a nagkedked ni Jesus idi 'sinulisog ni Satanas.' (Marcos 1:13) Apay? Gapu ta ammonan no ania ti aramidenna kadagiti kasta a kasasaad. Determinado ni Jesus nga agtulnog iti Amana iti amin a gundaway. (Juan 8:28, 29) Tinak- deranna daytoy a kinunana: "Bim- mabaak manipud langit tapno ara- midek, saan a ti pagayatak, no di ket ti pagayatan daydiay nangibaon kaniak." - Juan 6:38. Isuratmo iti sumaruno a panid ti dua a rason no apay a rumbeng a sarangtem ti sulisog ken no ania dagiti aramidem a tumulong kenka a mangsaranget iti dayta. dagiti aramidek! masapulnga ... liklikakket ... daytoyabanagket ...
= "Ti Dios matalek, ket saannanto nga ipalubos a masulisogkayo iti labes ti kabaelanyo nga itured, no di ket maigiddan iti pannakasulisog aramidennanto met ti dalan a pagruaran tapno mabalinanyo nga ibturan dayta." - 1 Corinto 10:13. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ No apay a sarangtem: 1 ... 2 ... Dagiti aramidem tapno masarangetmo: 1 ... 2 ... Laglagipem a no agpaabakka iti sulisog, agbalinka nga adipen dagiti tarigagaymo. (Tito 3:3) Apay koma nga itu- lokmo nga adipenennaka dagiti tarigagaymo? Determina- doka koma a mangkontrol kadagiti tarigagaymo imbes a ti tarigagaymo ti mangkontrol kenka. (Colosas 3:5) Ken ikara- ragmo nga agtultuloy koma a maaramidmo dayta. - Mateo 6:13. Kitaem met ti Kapitulo 33 ken 34 daytoy a libro. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Aglaladutka? Kitaem no kasano a sumalun-atka ken mapasublim ti kinaganaygaymo! ANIA TI MAKUNAM? ˘ Masulisog kadi dagiti perpekto a parsua? - Genesis 6:1-3; Juan 8:44. ˘ No sarangtem ti sulisog, ania ti epektona kadagiti sabsabali ti kinamatalekmo? - Proverbio 27:11; 1 Timoteo 4:12. 70 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
10 Apay a rumbeng a maseknanak iti salun-atko? Markaamiti tiabaydagi- tikayatmongaaramiden. ı O Kissayak dagiti pakaringgorak O Kontrolek ti pungtotko O Maaddaanak iti dakdakkel a kompiansa O Agbalinak a nasigsiglat O Agbalinak a nagangganaygay O Agpapintas iti kudil O Agpakuttong KAS agtutubo, adda bamba- nag iti biag a dimo mapili, kas iti no siasino ti agbalin a da- dakkelmo, kakabsatmo, no sadino ti pagnaedam, ken dadduma pay. Ngem adda maaramidam no maipapan iti salun-atmo.Ti salun-atmo ket 71
agpannuray iti piliem nga estilo ti panagbiag nupay adda met epektona ti natawidmo a kasasaad ti salun-at. 'Ubingak pay isu nga ania koma ti pagdanagak?' nalabit maikunam. Ngem umiso ngata dayta? Kitaem ti listaan iti pa- nid 71. Mano kadagita ti tsinekam? Mamatika man wenno saan, nakapatpateg ti nasayaat a salun-at tapno maaramid- mo ti tunggal maysa kadagita. Mabalin nga umanamongka ken Amber nga agtawen iti 17. Kinunana: "Diak la ket maanusan no whole wheat, low- fat,ken sugar-freeti kanayon a kanek!" Saanka a madanagan no kasta met ti marikriknam. Dina kayat a sawen nga isar- dengmon nga interamente ti mangan kadagiti nasam-it ken li- nawaskan nga ag-jogging iti napaut. Mabalin a sumagmama- no laeng ti balbaliwam tapno sumayaat ti langam, rikriknam, ken gumanaygayka. Kitaem no ania ti inaramid ti dadduma kadagiti kapatadam. Manganka iti Umiso ket Sumayaat ti Langam! Isingasing ti Biblia a kalkalainganna laeng ti kanentayo. "Saanka . . . koma a narawet," kuna ti Proverbio 23:20. (Con- temporaryEnglishVersion) Saan a kanayon a nalaka a suro- ten dayta a balakad. "Kas iti adu nga agtutubo, managbisbisinak. Kuna dagiti dadakkelkoakaslalussoktitianko!" - Andrew,15. "Awan pay met ti mariknak a dakes nga epekto ti dad- duma a kankanek isu a kanek latta amin a kayatko." - Danielle,19. ? AMMOM KADI . . . Ti panagehersisio ket mangparuar iti endorphin - ti kemikal iti utek a mangep-ep iti ut-ot ken mangpasalun-at kenka. Kasapulam kadi ti agteppel no maipapan iti taraon? Adtoy ti sumagmamano a nakatulong ka- dagiti dadduma nga agtutubo. Ammotayo nga adu ti agsaksakit wenno addaan kadagiti pisikal a depekto, ket awa- nen ti maaramidanda iti dayta. Makatulong daytoy nga artikulo kadagiti kasta a tattao tapno ad-adda a maaywananda ti salun-atda agingga iti kabaelanda. 72 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
"Binalbaliwak ti estilo ti panagbiagko" "Nakaluklukmegak. Saanak a naragsak ken diak ma- gustuan ti langak! Sagpaminsan nga agpakuttongak babaen ti espesial a dieta ngem agsubli met latta ti kina- lukmegko. Isu nga idi agtawenak iti 15, inkeddengko nga ipaypaysokon ti agpakuttong iti umiso a pamay-an - iti wagas a kabaelak a manteneren. Gimmatangak iti libro maipapan iti panagpili kadagiti nasustansia a taraon ken no kasano ti umiso a panagehersisio. Determinadoak a di sumuko uray no sagpaminsan a maupayak wenno diak maaramidan dagita. Ket ammom, epektibo daytoy! Iti uneg ti makatawen, limmag-anak iti 25 kilo. Naman- tenerko ti timbangko iti dua a tawen. Diak pulos ninamnama a maaramidko daytoy! Iti panagkunak, ti maysa a makagapu a nagballigiak ket saan laeng a ti panagdieta no di ket binalbaliwak ti estilo ti panag- biagko." - Catherine, 18. Sumardengka no nabsogkan. "Bilbilangek idi ti calorie dagiti kankanek," kuna ni Julia nga agtawen iti 19, "ngem ita, sumardengakon a mangan no nabsogakon." Liklikam dagiti saan a nasustansia a taraon. Kinuna ni Peter nga agtawen iti 21: "Limmag-anak iti 5 kilo iti uneg ti makabulan laeng gapu ta in- sardengkon ti uminom iti soft- drink!" BALAKAD Baliwam dagiti saan a na- sayaat nga ugalim iti panna- ngan. "Ikagumaak ti saanen a mangala iti makan no naibuskon ti adda iti pingganko," kuna ni Erin nga agtawen iti 19. Makitulagka iti kaduam nga agehersisio. Makatulong daytoy gapu ta mabainka no saanmo a tungpalen ti tulaganyo. Apay a rumbeng a maseknanak iti salun-atko? 73
tilangak!'' - Emily TapnoAgballigika:Dika aglangan a mangan! Ta no ma- bisinanka, maaduamto manen ti mangan. Sansanem ti Agehersisio ket Sumayaat ti Riknam! Kuna ti Biblia a 'ti panagsanay iti bagi ket makagunggona.' (1 Timoteo 4:8) Ngem adu nga agtutubo ti masadut nga age- hersisio. "Idi haiskulak, nagadu ti saan a nakapasa iti klasemi a nangan!" - Richard,21. agbannogka iti katataray iti kainaran no mabalin met nga sisiokan." - Ruth,22. Mabannogka kadin uray no panunotem laeng ti maipapan iti "ehersisio"? No kasta, kitaem ti tallo a pagsayaatanna no regular nga agehersisioka. Umuna. Pumigsa ti resistensiam. "Sangkaibaga ni ta- tangko a no diak iwayaan ti agehersisio, agsakitak ken ad- adda a saankonton a maaramid ti dadduma pay a banag," kuna ni Rachel nga agtawen iti 19. Maikadua. Makatulong ti ehersisio tapno mangiruar ti utekmo kadagiti kemikal a mangparelaks kenka. "Dakkel Ti salun-atmo ket mayarig iti lugan - madadael no saanmo a manteneren a naimbag 74
ı ti maitulong ti panagtaray no adu ti pampanunotek," kuna ni Emily nga agtawen iti 16. "Lumag-an ngamin ti riknak ken mabang-aranak." Maikatlo. Maparagsaknaka. "Diak kayat nga addaak la iti balay," kuna ni Ruth nga agtawen iti 22, "isu a karaman ka- dagiti ehersisiok ti panagbisikleta, panaglangoy, hiking, ken snowboarding." TapnoAgballigika: Mangyeskediulka iti uray 20 minuto laeng iti mamitlo iti kada lawas tapno aramidem ti pagaayat- monga ehersisio. Maturogka iti Umdas ket Gumanaygayka! Kuna ti Biblia: "Nasaysayaat ti sangarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho ken panang- kamkamat iti angin." (Eclesiastes 4:6) No kurang ti turogmo, saan a nasayaat ti panagtrabahom! tiar-aramidek!" - Rachel,19. "Alas dos pay laeng ti malem ngem nabambannoga- kon isu nga agtutuglepak uray kaimasan ti tungtongan!" - Kristine,19. dagiti aramidek! ... ... Ikagumaaktimaturogitipromedioa ... ngaorasitikada aldawintonumayabulan. daytoyabanagket ...
= "Ti panagsanay iti bagi . . . [ket] makagunggona." - 1 Timoteo 4:8. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Kurang kadi ti turogmo? Kastoy ti inaramid ti dadduma nga agtutubo. Liklikam ti agpuyat. "Ikagkagumaak ti maturog a nasa- pa," kuna ni Catherine nga agtawen iti 18. Saanka a makiinnestoria no rabii unayen. "No daddu- ma, nakarabrabiin no tumawag wenno agteks dagiti gagay- yemko," kuna ni Richard nga agtawen iti 21, "ngem ammokon no kasano a gupden ti saritaan tapno nasapaak a maturog." Saanmo a baliwbaliwan ti oras a pannaturogmo. "Ikag- kagumaak itan ti maturog ken bumangon iti isu met la nga oras iti kada aldaw," kuna ni Jennifer nga agtawen iti 20. Tapno Agballigika: Ikagumaam ti maturog iti di kumu- rang a walo nga oras iti kada aldaw. Adu ti magunggonam no mangaramidka iti uray sumag- mamano laeng a simple a pamay-an tapno maaywanam ti ba- gim. Laglagipem a makatulong kenka ti nasayaat a salun- at tapno sumayaat ti langa ken riknam, ken gumanaygayka. Saan a kas iti dadduma a banag iti biag, adda maaramidam tapno sumayaat ti salun-atmo. Kas iti kinuna ni Erin nga ag- tawen iti 19, "ti salun-atmo ket nakadepende iti maymaysa a tao - sikaa mismo." ITI SUMAGANAD A KAPITULO Saankayo nga agkatunosan kada- giti dadakkelmo no maipapan iti panagkawkawes? Kitaem no ania ti mabalinmo nga aramiden tapno agtunoskayo! ANIA TI MAKUNAM? ˘ Kasano a ti panangasikasom iti salun-atmo apektaranna ti panagtalekmo iti bagim? ˘ Ania ti napatpateg ngem iti panangasikasom iti salun-atmo? - 1 Timoteo 4:8. 76 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
11 Ania ti isuotko?
idiaymall."
met!"
palubosanarummuar!"
77
MASANSAN a saan nga agtunos dagiti nagannak ken an- nak no maipapan iti panagkawkawes. Mabalin a kas- ta met idi ti napadasan dagiti dadakkelmo idi agtutuboda pay. Nalabit nariknada met ti kas iti marikriknam! Ngem ita ta maysadan a nagannak, dakayo itan ti saan nga agkatu- nosan. Kunam: Komportableak iti daytoy. Kunada: Nagalas. Kunam: Nagalas nga! Ket no nagpintas! Kunada: Ngem makagargari dayta. Kunam: Nalaka la ti pananggatangko. Kunada: Rumbeng laeng a . . . ket no kurang met ti te- lana! Maliklikan kadi ti kasta a diskusion? Wen! Ni Megan, nga agtawen iti 23, adda nasursurona a solusion. "Saan a ka- sapulan nga agsisinnungbatkayo," kunana. "Makapagtutu- noskayo." Makapagtutunos? Kayat kadi a sawen dayta nga agkaweska iti pangbaket? Saan! Kayatna a sawen a pagsasa- ritaanyo kadagiti dadakkelmo no ania nga estilo ti kawes ti saanyo a kayat ken no ania ti agpada a kayatyo. Ania dagiti pagsayaatanna? 1. Nasaysayaatto nga amang ti panaglanglangam, uray kadagiti kapatadam. 2. Mabalin a saanton a dillawen dagiti dadakkelmo ti pa- nagbadbadom. 3. No makita dagiti dadakkelmo a nasayaat ti panagkaw- kawesmo, mabalin nga ikkandaka pay ketdi iti ad-adu a wayawaya. 3. No makita dagiti dadakkelmo a nasayaat ti panagkaw- kawesmo, mabalin nga ikkandaka pay ketdi iti ad-adu a wayawaya. ? Ania ngaruden ti aramidem? Mangpanunotka iti kawes a na- kitam iti Internet wenno iti pag- tagilakuan a talaga a kayatmo a gatangen. Ti umuna nga arami- dem ket . . . AMMOM KADI . . . 78 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
="Ti arkosyo saan koma a daydiay . . . panangikawes kadagiti makinruar a kawes, no di ket isu koma ti nalimed a kinatao ti puso." - 1 Pedro 3:3, 4. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Usigem Dagiti Prinsipio iti Biblia Bassit laeng ti dinakamat ti Biblia maipapan iti panag- kawkawes. Kinapudnona, mabasam iti sumagmamano laeng a minuto ti amin a balakad ti Biblia maipapan iti dayta! Ngem uray sumagmamano laeng dagita, agkakapateg dagiti prinsi- pio a linaonna. Kas pagarigan: ˘ Ibalakad ti Biblia kadagiti babbai nga arkosanda ti bag- bagida "buyogen ti kinaemma ken kinasimbeng ti panunot." - 1 Timoteo 2:9, 10. Mabalin a saanmo a magustuan ti sao a "kinaemma." 'Ka- yat kadi a sawen dayta nga agbadoak iti nakagaygayad?' na- labit maisaludsodmo. Saan! Iti daytoy a konteksto, ti kinaem- ma kaipapananna a ti panagkawkawesmo ipakitana koma nga adda panagraemmo iti bagim ken adda konsiderasionmo iti rikna ti dadduma. (2 Corinto 6:3) Adu a kawes ti maibilang a naemma. Kuna ni Danielle nga agtawen iti 23: "Nalabit adda rigrigatna ngem mabalinmo ti agkawes iti uso no la ket ta saan a nalabes ti estilona." ˘ Kuna ti Biblia a no maipapan iti panaglanglanga, masa- pul nga ipamaysam "ti nalimed a kinatao ti puso," wenno ti pudno a kinataom. - 1 Pedro 3:4. Mabalin nga adu ti mapata- liaw kenka no saan a naemma ti kawesmo, ngem ti makin-uneg a kinapintasmo ti manggun-od Nupay dagiti babbai ti nakaiturongan dayta a balakad, dagiti prinsipiona ket agaplikar met kadagiti lallaki. BALAKAD Liklikam dagiti estilo a makagargari iti kasungani a sekso ta kaska la desperada ken nalabes ti kompiansam iti bagim. Ania ti isuotko? 79
Ti kawesmo ket mayarig iti karatula a mangibagbaga kadagiti tattao no siasinoka. Ania ti nakasurat iti "karatulam" maipapan kenka? is u r at m dito y ? o iti agpaut a panagraem dagiti adulto ken dagiti kapatadam. Dagiti kapatadam? Wen, uray isudamabalin a saanda met a magustuan dagiti nalabes ti estilona a kawes. "Makapasu- ron dagiti babbai nga arigna ideldeldan ti bagida kadagiti lal- laki babaen ti makagargari a panagkawkawesda!" kuna ni Brittany nga agtawen iti 16. Umanamong ni Kay iti dayta. Kinunana maipapan iti dati a gayyemna: "Kayatna a tuma- liaw kenkuana ti amin a lallaki, isu a makagargari amin nga ibadona." Agsaludsodka Kadagiti Dadakkelmo Saan a nasayaat no mangikabilka iti makagargari a ka- wes iti bagmo sa isuotmonto dayta idiay eskuelaan. Ad-adda a pagtalkandaka dagiti dadakkelmo no napudnoka kada- kuada, uray kadagiti banag nga iti panagkunam ket kaba- elam nga ilimed. Kinapudnona, nasayaat no damagem no 80 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
- Nataleine ania ti makunada maipapan iti magustuam a kawes. (Prover- bio 15:22) - Usarem ti "No Agpiliak iti Kawes" iti panid 82 ken 83. Ngem apay nga ammuem ti makuna dagiti dadakkel- mo? Saan kadi a kanayon a konkontraenda ti panagkawka- wesmo? Saan met. Agpayso a mabalin nga agduma ti pa- nangmatmatmo ken ti panangmatmat dagiti dadakkelmo. Ngem no dadduma, dayta ti kasapulam. Kastoy ti kuna ni Nataleine nga agtawen iti 17: "Apresiarek ti balakad da- giti dadakkelko ta diak kayat ti maibabain ken diak kayat a naalas ti maibaga dagiti tattao maipapan kaniak gapu iti la- ngak." dagiti aramidek! akawesketni ı ... ikabilangaktodagitoy: ... daytoyabanagket ...
s e w a k i t i k a i l i p g a o n 82 a d n a t a b g n u s a o m e k k a d a d l i t i g a d a k m e w a d d K i . d n a p a y o t i g a d m e a p o K i i : n o i s k u r t s n I , a n n a s a p a K l . d g n n a k n k a m i i i i t t e m m a t a b g n u s t e k g e n n e b a n a w a n n a k n k a m i i t o y i d a t a b g n u s i d a k a d d A . o y t a b g n u s n i i t i g a d o y n a a t i r a s g a p a s l e p a p i t i o y a k t a k u n n i s g a ? o m m a a g n i d i o y n a a s a a s y a m l a g g n u t i t n a t o n u n a p a k a o y n a u m m a a n i t a n A ? a m a n m a n n i i para kenka Mangpanunotkaitikawes akayatmongaisuotwennogatangen. Apayamagustuamdaytaakawes? Numeruamdagitimakagapusiguniti kapategdakenka. ı ... Tatak ... Makaatrakar iti kasungani a sekso ... Magustuan dagiti kapatadak ... Komportable ... Presio ... Dadduma pay ... Mabalinatidagusamaikunadagiti dadakkelkoket O "Saan a mabalin!" O "Mabalin met." O "Mayat." Nosaandaamagustuan,mabalinati rasonket O "Makagargari." O "Naalas." O "Naarte unay." O "Mangibabain dayta a kawes." O "Nakanginngina." O Dadduma pay ... mapagtutunosanmi Aniatipagsayaatantikapanunotan dagitidadakkelko?... Addakadipamay-antapnoagbalina nataknengdaytoyakawes? ...
para kadagiti dadakkelmo Mangpanunotka Itipanagkunam,apayamagustuanti anakmodaytaakawes?Numeruam dagitinadakamatitibabasiguniti pagarupemanapategkenkuana... Tatak ... Makaatrakar iti kasungani a sekso ... Magustuan dagiti kapatadanna ... Komportable ... Presio ... Dadduma pay ... Tidagusamaibagakket O "Saan a mabalin!" O "Mabalin met." O "Mayat." Timakagapunoapayadiakmagustuan daytaket O "Makagargari." O "Naalas." O "Naarte unay." O "Pakaibabainanmi dayta." O "Nakanginngina." O Dadduma pay ... kadi daytoy? tasaanmiamagustuantilangana? O Wen O Nalabit O Saan nataknengdaytoyakawes? ... ti desisionmi ... 83
dagiti ngay lallaki? Agaplikar met kadagiti lallaki dagiti prinsipio iti Biblia a nailawlawag iti daytoy a kapitulo. Agbalinka a natak- neng. Makita koma dagiti dadduma ti nalimed a kinatao ti pusom, wenno ti pudpudno a kinataom. No agpilika iti ka- wes, isaludsodmo iti bagim: 'Ania ngata ti makuna dagiti dadduma no makitada a kastoy ti kawesko? Ipasimudaag kadi dayta ti pudno a kinataok?' Laglagipem a ti panag- kawkawesmo ket adda ibagbagana maipapan kenka. Si- guraduem nga iparangarang dayta dagiti prinsipiom! Maysa pay, bigbigem nga agingga nga addaka iti poder dagiti dadakkelmo, adda karbenganda a mangiwanwan ken- ka. (Colosas 3:20) Kaskasdi, no maawatam ida ken maawa- tandaka met, mabalin a masdaawkanto ta nalakakayo met la gayam nga agkakatunosan. Kas resultana, mabalin a saan- yonton a pagaapaan ti maipapan iti kawes! Balakad: No agipadpadaska iti kawes, saan la a ti la- ngam a makitkitam iti sarming ti panunotem. Ti kasla naem- ma a kawes ket mabalin a saan gayam a kasta no agtugawka wenno no agrukobka a mangpidut iti maysa a banag. No ma- balbalin, damagem ti makuna dagiti dadakkelmo wenno ti maysa a nataengan a gayyemmo. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kabusbusormo unay ti bagim? Ania ti aramidem no saanmo a magustuan ti langam? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a masansan a saan nga agkatunosan dagiti nagannak ken annak no maipapan iti kawes? ˘ Ania dagiti paglaingan a masursurom no makisaritaka kadagiti dadakkelmo maipapan iti piliem a kawes? 84 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
12 Kasano a maaddaanak iti kompiansa iti bagik? Noagsarmingka,magustuamkadi tilangam? ı Wen Saan O O Panagkunam,addakadi maipagpannakkelmoapaglaingam? O O Kabaelamkadiasarangtenti impluensiadagitikapatadam? O O Maakseptarmokadidagiti nainkalinteganapammabalaw? O O Kabaelamkadiapalabsen dagitinegatiboakomentodagiti sabsabalimaipapankenka? O O Mariknamkadiamaipatpategka? O O As-asikasuemkaditisalun-atmo? O O Makipagragragsakkakadi kadagitisabsabalinoagballigida? O O Itipanagkunam, naballigikakadiitibiag? O O Nosaantisungbatmoiti sumagmamanokadagitaa saludsod,nalabitsaanmolaenga makitkitadagitipaglaingamgapu takurangtikompiansam itibagim.Tulongannakadaytoy akapituloamangtakuat kadagitipaglaingam! 85
AWAN ti kompiansa ti adu nga agtutubo iti langada, kadagi- ti abilidadda, ken iti bagida no idilig kadagiti dadduma. Kasta- ka met kadi? No wen, saan la a sika ti kasta! "Malidlidayak no mapanunotko dagiti pagkurkurangak. bagik." - Leticia. ta makitam a napimpintas wenno naguguapo ngem sika." - Haley. lapolak kadagiti tattao. Ngamin, iti panagriknak ket awan serserbikitiimatangda." - Rachel. Saanka a maupay no kasta met ti marikriknam. Adda makatulong kenka. Usigem ti tallo a banag a makatulong kenka tapno maaddaanka iti kompiansa ken makitam dagiti paglaingam. Tumulongka Kuna ti Biblia. "Ad-adu ti kinaragsak iti panangted ngem iti panangawat." - Aramid 20:35. Kaipapananna. No tulongam dagiti sabsabali, tultulo- ngam met ti bagim. Kasano? Kuna ti maysa a proverbio iti Biblia a "no managparaburka, rumang-ayka. Tulongam ti pa- dam a tao ket tulongannaka met." (Proverbio 11:25, TiBaro aNaimbagaDamagBiblia) Wen, sigurado a dumakkel ti pa- nagtalekmo iti bagim no tulongam dagiti sabsabali! "Pampanunotek no kasanok a matulongan dagiti sab- sabali ken dagiti kakongregasionko nga agkasapulan. Naragragsakak no mangipa- kitaak iti ayat ken pannaka- seknan kadagiti sabsabali." - Breanna. ? AMMOM KADI . . . Ti panangmatmatmo iti bagim apektaranna ti panangmatmat ken ti panangtrato pay ketdi kenka dagiti dadduma. No maysaka a Saksi ni Jehova, panu- notem ti dakkel a rag-o a masagrapmo no isarsaritam ti mensahe maipapan iti Paga- rian. - Isaias 52:7. 86 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Paneknekan koma ti tunggal maysa no ania ti bukodna nga aramid, ket kalpasanna maaddaanto iti pakaigapuan ti panagrag-o maipapan iti bagina met laeng, ket saan nga iti panangipadis iti sabali a tao." - Galacia 6:4. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ "Dakkel a tulong ti Nakristianuan a ministerio ta tigna- besatibagim." - Javon. Palagip: Ti motibom a tumulong ket saan koma a gapu ta adda maalam a kasukatna. (Mateo 6:2-4) Saan a nasayaat dayta. Masansan a madlaw no saan nga umiso ti motibom! - 1 Tesalonica 2:5, 6. Ti aramidem. Adda kadin natulongam? Siasino ken ania ti naitulongmo kenkuana? ı ... Ania ti nariknam kalpasanna? ... Siasino pay ti mabalinmo a tulongan? Isuratmo no kasa- nom a matulongan... Makigayyemka Kuna ti Biblia. "Ti pud- no a kadua agayat iti isu- amin a tiempo, ken ti kabsat a mayanak no adda rigat." - Proverbio 17:17. Kaipapananna. No adda problemam, dakkel ti maitulong ti pudno a gay- yem. (1 Samuel 18:1; 19:2) BALAKAD Saanmo nga ibagbaga iti ba- gim a, 'kanayon la a palpak ti ar-aramidek' ken 'awan a pulos ti maar-aramidko a nasayaat.' Ad-adda laeng a maawan ti kompiansam no kasta. Imbes ketdi, aklonem dagiti pagkurkurangam ken bigbigem met dagiti nasaya- at a galadmo. Kasano a maaddaanak iti kompiansa iti bagik? 87
- Alyssa Pumigsa ti pakinakemmo no ammom nga adda maseknan kenka. (1 Corinto 16:17, 18) Isu a makisinningedka kadagi- diay nasayaat ti impluensiana. - Donnell. - Heather. Palagip: Piliem a pakigayyeman dagidiay mangaksep- tar iti pudno a kinataom, a saan a kasapulan nga ag- pammarangka tapno laeng gayyemendaka. (Proverbio 13:20; 18:24; 1 Corinto 15:33) No agaramidka iti di umiso tapno laeng magustuandaka, bumaba ti panangmatmatmo iti bagim ken mariknam a gunggundawayandaka. - Roma 6:21. Ti aramidem. Isuratmo iti baba ti nagan ti gayyem a ma- katulong kenka a maaddaan iti kompiansa. ı... Apay a dimo iwayaan ti makikadua kenkuana? - Laglagi- pem: Saan a kasapulan nga agkasadarankayo. Dika Maupay no Nagkamalika Kuna ti Biblia. "Amin nagbasol ken agkurang iti dayag ti Dios." - Roma 3:23. Kaipapananna. Imperpektoka. Kayatna a sawen nga adda maibaga wenno maaramidmo a di umiso no dadduma. (Roma 7:21-23; Santiago 3:2) Saanmo a maliklikan ti agka- mali ngem kabaelama kontrolen ti reaksionmo. Kuna ti Bib- lia: "Ti nalinteg a tao uray matuang a maminpito, ket buma- ngon manen." - Proverbio 24:16, TiBiblia. 88 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
idiligtayo ti pagkapuyantayo iti paglaingan ti sabali a tao." - Kevin. tegtayodagitisaananasayaat." - Lauren. Palagip: Dimo pagrason ti kinaimperpektom tapno iyu- galim ti agbasol. (Galacia 5:13) No igagaram ti agaramid iti di umiso, mapukawmo ti kapatgan iti amin - ti anamong ni Je- hova a Dios! - Hebreo 10:26, 27. Ti aramidem. Isuratmo iti baba ti maysa a galad a kayat- mo a pasayaaten. ı... Ikabilmo ti petsa ita nga aldaw iti abay ti galad nga insu- ratmo. Agsukimatka no kasanom a mapasayaat dayta, ken paliiwem ti pagrang-ayam iti makabulan. Ti Pudno a Pategmo Kuna ti Biblia a ti "Dios dakdakkel ngem kadagiti pu- sotayo." (1 Juan 3:20) Kaipapananna a makitkitana dagiti aramidek! ı ... ... daytoyabanagket ...
Saan a bumaba ti balor ti kuarta gapu laeng ta adda pigisna. Umasping iti dayta, napategka latta iti Dios uray no adda dagiti pagkapuyam dagiti naimbag a galadmo a nalabit saanmo a makit- kita. Ngem bumassit kadi ti pateg dayta gapu kada- giti pagkurangam? Ipapan- tayon nga adda kuartam a 1,000 pisos ngem adda bassit pigisna. Ibellengmo kadin wenno ibilangmon nga awan balorna gapu ta adda pigisna? Siempre saan! Adda man pigisna wenno awan, 1,000 latta ti balorna. Kasta met laeng ti panangmatmat ti Dios kenka. Makitki- tana ti pategmo uray no adda dagiti pagkurangam. Ap-apre- siarenna dagiti panagreggetmo a mangparagsak kenkuana uray no iti panagriknam ket kasla awan unay ti kaes-eskan dagita! Wen, ipatalged kadatayo ti Biblia a 'saan a nakillo ti Dios tapno lipatenna ti aramidmo ken ti ayat nga impakitam maipaay iti naganna.' - Hebreo 6:10. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Malaplapunoska iti nakaro a liday no dadduma? No kasta, ania ti mabalinmo nga aramiden? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania ti mabalin a makagapu nga agkurang ti kompiansa dagiti agtutubo? ˘ Apay a napateg a raemem ti bagim? 90 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
13 Kasano nga agpatingga ti nakaro a kinalidayko? agsangsangitak." - Kellie. isuatiammoda,awantiproblemak." - Rick. NARIKNAM kadin ti narikna ni Kellie wenno ni Rick? No wen, saanmo nga ipapan nga adda problema kenka. Kina- pudnona, amintayo ket makarikna iti liday no dadduma. Uray dagiti matalek a lallaki ken babbai iti Biblia nakariknada met iti kasta. - 1 Samuel 1:6-8; Salmo 35:14. 91
No dadduma, mabalin nga ammom no apay a nalidayka, ngem adda met tiempo a saanmo nga ammo no apay. "Maba- lin a nalidayka uray no awan ti nadagsen a problemam," kuna ni Anna nga agtawen iti 19. "Mabalin a sumken latta daytan iti aniaman a kanito uray awan met ti makagapu. Nagrigat nga ilawlawag ngem kasta ti mapaspasamak!" Aniaman ti makagapu - wenno uray kasla awan ti maka- gapu - ania ti mabalinmo nga aramiden no umapay kenka ni liday? Padasem dagiti sumaganad: 1. Ibagam iti sabali. Kinuna ni Job idi nagkaro ti saem a marikriknana: "Agsaoakto iti kinapait ti kararuak!" - Job 10:1. Kellie:"Talaga a nabang-aranak idiimbagak dayta iti sa- Singasing: Isuratmo iti baba ti nagan ti nasinged a gayyem a mabalinmo a pangibagaan iti nakaro a liday a marikriknam. ı... 2. Isuratmo. No ti liday apektaranna ti panangmatmatmo iti biag, padasem nga isurat ti mapampanunotmo. Pasaray in- yebkas ni David ti nakaro a kinalidayna kadagiti insuratna a salmo nga impaltiing ti Dios. (Salmo 6:6) Ti panangisurat iti marikriknam ket makatulong kenka a 'mangsaluad iti prakti- kal a kinasirib ken iti pannaka- baelmo nga agpanunot.' - Pro- verbio 3:21. ? AMMOM KADI . . . Saan a dakes ti agsangit uray no lalakika. Uray ni Ari David, naikunana met idi: "Iti rinabii a panagsangsangitko maslep ti iddak, mabasbasa ti punganko kadagiti luluak." - Salmo 6:6, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. Heather:"Nonalidayak,ag- kakanat ti mapampanunotko isungaisursuratkoamindagita. Makatulongdaytoytapno maa- wataktimarikriknak.Maksayan ti lidayko no aramidek daytoy." Singasing: Usarem ti tsart iti panid 93 tapno ammom no ania 92 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
K a s a n o n g a a g p a t i n g g a t i n a k a r o a k n a i l i d a y k o ? 9 3 tapno saanka unay a naliday pasamak saan a nasayaat nga aramiden Iparpariknatimaysaa mannursurongaawan serserbik Saankonngaigaedtiagadal Saannakngaikaskaso timaysaagayyem Itsismisko Agsinadagiti dadakkelko Agipempenakitisakit tinakem ı... Suratam ti tsart nasayaat nga aramiden Pamalatpatan:Kitaemti Kapitulo20daytoyalibro Pamalatpatan:Kitaemti Kapitulo10itiTomo2 Pamalatpatan:Kitaemti Kapitulo4daytoyalibro ...
= "Ni Jehova asideg kadagidiay nadunor ti pusoda; ket dagidiay a naidagel iti espiritu isalakanna." - Salmo 34:18. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ti nasayaat nga aramidem no adda problemam. Makatulong daytoy tapno saanka unay nga agliday. 3. Ikararagmo. Kuna ti Biblia a no ikararagmo dagiti pa- kaseknam, 'ti talna ti Dios a mangringbaw iti isuamin a panu- not saluadannanto ti pusom ken dagiti pannakabalin ti isip- mo.' - Filipos 4:6, 7. ta naparmekkon ti kinalidayko. Saanmo a tagtagibassiten ti bilegtikararag!" Singasing: Usarem ti Salmo 139:23, 24 kas padron no agkararagka ken Jehova. Ibukbokmo ken Jehova ti linaon ti pusom ket kiddawem a tulongannaka a mangammo no apay a malmaldayka. Malaksid kadagita a singasing, adda nagpateg a tulong manipud iti Sao ti Dios, ti Biblia. No punnuem ti isipmo ka- dagiti makaparegta a bambanag manipud kadagiti salaysay iti Biblia, sumayaat ti rikriknam. (Salmo 1:1-3) Makitam dagiti si- ngasing para iti makagunggona a panagbasa iti Biblia no usigem dagiti panid nga ayan ti "Nasa- yaat nga Ulidan" iti dua a tomo daytoy a libro. Iti panid 227 iti Tomo 2, maammuam pay ket- di no kasano a napagballigian ni apostol Pablo dagiti negati- bo a rikrikna a sagsagabaenna no dadduma gapu iti kinaimper- pektona. BALAKAD Isuratmo ti marikriknam no nalidayka ken no ania ti ipagarupmo a makagapu. Kalpasan ti makabulan, basaem ti insuratmo. Nagbalbaliw kadin ti marikriknam? No wen, isuratmo no ania ti nakatulong kenka. 94 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı No Nalidayka Latta Kinuna ni Ryan: "No dadduma, kaykayatko lat- tan ti agid-idda ta awanto met laeng ti magangganab- ko iti agmalem." Adda clin- icaldepressionni Ryan, ket saan laeng nga isu ti ma- kapaspasar iti kasta. Ipakita dagiti panagadal a 1 iti kada 4 nga agtutubo ti agsagsaga- ba iti maysa a kita ti depre- sion sakbay nga agbalinda nga adulto. Makaaonka ken liday no agpatulong ken agreggetka Kasanom a maammuan no ad- daanka iti depresion? Ti sumagma- mano a sintomana ket: panagputputong, kaawan iti interes iti dandani amin nga aktibi- dad, nakaro a pannakakonsiensia wenno pannakarikna iti dagiti aramidek! kadagitoyngaaktibidad: ... agagayyem: ... itidaytoyabanagket ...
kaniak.'' - Christine kinaawan serserbi, ken ti nakadkadlaw a panagbalbaliw iti rik- rikna, tigtignay, pannangan ken pannaturog. Siempre, dandani amintayo ket pasaray makarikna iti maysa wenno ad-adu pay kadagita a sintoma. Ngem no agpa- ut dagita a sintoma iti nasurok a dua a lawas, nasayaat no ma- kisaritaka kadagiti dadakkelmo tapno ipadoktordaka. Matulo- ngannaka ti doktor tapno maammuam no adda sakitmo a pakaigapuan ti kinalidaymo. No addaanka iti clinical depression, awan ti rumbeng a pagbainam. Adu nga agsagsagaba iti kasta ti nagpaagas ket simmayaat ti riknada - nalabit nabayagen a saanda a naka- rikna iti kasta! No ti kinalidaymo ket maigapu man iti depre- sion wenno saan, laglagipem daytoy a makaliwliwa a sasao iti Salmo 34:18: "Ni Jehova asideg kadagidiay nadunor ti puso- da; ket dagidiay a naidagel iti espiritu isalakanna." Adda dagiti agtutubo a kayatdan ti agpakamatay no napauten ti marikriknada a liday. No kastaka met, makisaritaka a dagus iti mapagtalkam nga adulto. - Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Kapitulo 14 daytoy a libro. ITI SUMAGANAD A KAPITULO No ngay saanmo latta a masbaalan ti kinalidaymo ket panunotemon a gibusan ti biagmo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Adda kadi pagsayaatanna ti panagsangit? ˘ Kasano a makatulong dagiti sabsabali tapno maparmekmo ti liday? 96 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
NASAYAAT NGA ULIDAN Ni Job Kasla nagbaliktad ti lubong ni Job. Umuna, napukaw ti sa- nikuana. Maikadua, natay dagiti annakna. Maikatlo, naaddaan iti nakaro a sakit. Nagpartak ti pannakapasamak dagitoy ken saanna man la a ninamnama. Gapu iti nakaro a leddaangna, kinuna ni Job: "Ti kararuak pudno unay a marumen iti biagko." Dineskribirna ti bagina kas "simemelmel iti pannakaibabain ken napaagsepan iti pannakaparigat." (Job10:1, 15) Ngem iti laksid ti rigat, saan a tinallikudan ni Job ti Namarsua kenkuana. (Job 2:10) Uray no nagbalbaliw ti kasasaad ti biagna, saanna nga im- palubos a dayta ti mangbalbaliw iti kinataona. Gapuna, ni Job ket maysa nga ulidan iti panagibtur. No adda problemam, mabalin a 'karumenmo ti biagmo.' Kaskasdi, kas ken Job, kabaelam met a pagtalinaeden ti deter- minasionmo nga agserbi ken Jehova a Dios ken saanmo a bal- baliwan ti kinataom iti laksid ti panagbalbaliw ti kasasaadmo. Insurat ni Santiago: "Adtoy! Kunaentayo a naragsak dagi- diay nakapagibtur. Nangngegyo ti panagibtur ni Job ket nakitayo ti nagbanagan nga impaay ni Jehova, a ni Jehova nadungngo unay iti panagayat ken naa- si." (Santiago 5:11) Patpatgennaka ni Jehova no kasano nga impatpategna ni Job!
14 Panagpakamatay kadi ti solusion?
"NAIM-IMBAG laengen a matayak ngem ti sibibiagak." Siasi- no ti nangibaga iti daytoy? Maysa a saan a mamati iti Dios? Maysa a nangtallikud iti Dios? Maysa a binaybay-an ti Dios? Saan no di ket ni Jonas, a maysa a nadiosan a lalaki ngem malmaldaangan unay. - Jonas 4:3, TiBaroaNaimbagaDa- magBiblia. Saan met nga ibagbaga ti Biblia a kayat ni Jonas ti agpaka- matay. Ngem ti panangidawatna iti kasta ket pakakitaan nga uray dagiti adipen ti Dios ket malapunos met no dadduma iti nakaro a liday. - Salmo 34:19. Adda dagiti agtutubo a malmaldaangan iti kasta unay isu nga awanen ti ganasda nga agbiag. Mabalin a mariknada ti kas iti narikna ti agtawen iti 16 a ni Laura, a nangikuna: "Adun a tawen a masansan a makariknaak iti nakaro a leddaang. Sangkapanunotko pay ketdin ti agpakamatay." No adda am- ammom a nakaibaga a kayatnan ti matay - wenno uray sika a mismo ket napampanunotmon dayta - ania ti mabalinmo nga aramiden? Ammuentayo no apay a mapanunot dayta ti maysa. Ti Makagapu iti Pannakaupay Apay a mapanunot ti maysa a gibusanna laengen ti biag- na? Adda sumagmamano a makagapu. Ti maysa ket agbibiag- tayon kadagiti "napeggad a tiempo a narigat a pakilangenan," ket adu nga agtutubo ti nalaka a maapektaran kadagiti pakari- gatan iti biag. (2 Timoteo 3:1) Sa gapu iti kinaimperpekto, ma- balin a ti laeng negatibo a banag ti mapampanunot dagiti dad- duma maipapan iti bagida ken iti situasionda iti biag. (Roma 7: 22-24) No dadduma, mabalin a maigapu dayta iti pannaka- maltrato. Ti sabali pay a makagapu ket mabalin a ti pisikal a sakit. Nakadkadlaw ta iti maysa a pagilian, napattapatta a na- surok a 90 porsiento kadagiti nagpakamatay ket agsagsaga- ba iti dadduma a kita ti sakit iti isip. Siempre apektadotayo amin iti rigat. Kinapudnona, kuna ti Biblia a "ti intero a sangaparsuaan agtultuloy nga agas-asug Ngem nasken a laglagipentayo a saan nga agpakpakamatay ti kaaduan nga ag- tutubo nga addaan iti sakit iti isip. Panagpakamatay kadi ti solusion? 99
no kasla saanmon a maibturan Uray dagiti matalek a lallaki ken babbai idi panawen ti Biblia, nakapasarda met sagpaminsan kadagiti nakaro a problema iti biag. Usigem dagiti sumagmamano a pagarigan. Rebeca: "No kastoy ti mapaspasamak, apay pay laeng a sibibiagak?" - Genesis 25:22. Moises: "Pangngaasim ta pukawennak a naan-anay, . . . ket saanmo nga ipalubos a makitak ti didigrak." - Numeros 11:15. Elias: "O Jehova, alaem ti kararuak, ta saanak a naim-imbag ngem kadagidi ammak." - 1 Ar-ari 19:4. Job: "O italimengnak koma iti Sheol, . . . tapno itudingannak iti naikeddeng a tiempo ket lagipennak!" - Job 14:13. Dagiti tattao a nadakamat ket agpapada a simmayaat met laeng ti kasasaadda idi agangay - ken iti wagas a saanda a ninamnama. Manamnamam a kasta met laeng ti mapasamak kadagiti problemam! a sangsangkamaysa ken agpapaut-ot a sangsangkamaysa." (Roma 8:22) Karaman iti dayta dagiti agtutubo. Kinapudnona, mabalin a maapektaran unay dagiti agtutubo kadagiti negatibo a pasamak a kas iti sumaganad: ˘ Ipapatay ti kabagian, gayyem, wenno taraken ˘ Di pagkikinnaawatan iti pamilia ˘ Di pannakapasa iti eskuelaan ˘ Pannakisina iti kaayan-ayat ˘ Pannakamaltrato (a pakairamanan ti pannakaabuso iti pisikal wenno seksual) Kinapudnona, mabalin a maipasango ti kaaduan nga agtu- tubo iti maysa wenno ad-adu pay kadagiti nadakamat a kasa- 100 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 9 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 9
saad. Ngem apay a ti dadduma ket nalaklakada a sanguen dagita a kasasaad idinto ta marigatan dagiti sabsabali? Kuna dagiti eksperto a dagiti agtutubo a kayatdan ti sumuko ket ma- riknada nga awanen ti makatulong kadakuada ken awanen ti solusion kadagiti parikutda. Iti sabali a pannao, pampanuno- tenda nga awanen ti maaramidanda. Saanda a kayat ti matay; kayatda laeng a pagpatinggaen ti saem a marikriknada. Awan ti Solusion? Nalabit adda am-ammom a kayatnan a pagpatinggaen ti saem a marikriknana, ken naibagana pay ketdin a kayatnan ti matay. No kasta, ania ti mabalinmo nga aramiden? No kasta la unay ti saem a marikrikna ti gayyemmo nga uray la kaykayatnan ti matay, kombinsirem nga agpatulong. Ken uray no indawatna a saanmo nga ibagbaga dayta iti sia- sinoman, makisaritaka iti mapagtalkan nga adulto. Saanka a madanagan nga amangan no madadael ti panaggayyemyo. No ibagam dayta iti sabali, mabalin a maispalmo ti biag ti gay- yemmo! Ngem no ngay sika a mismo ti kayatnan ti agpakamatay? Saanmo nga ilimlimed dayta a kaririknam. Makisaritaka iti na- gannak, gayyem, wenno iti siasinoman a maseknan ken ma- kaawat iti sasaadem ken sidadaan a dumngeg kadagiti prob- lemam. Saanmo a pagdaksan - no di ket pagimbagam - no adda pangibagaam kadagiti problemam. Pudno a saan nga agpukaw dagiti problemam gapu la- eng ta adda nangibagaam iti dayta. Ngem ti pannakisaritam iti maysa a tao a pagtalkam matu- longannaka a makapagpanunot a naimbag. Mabalin a matulo- ngannaka pay ketdi a mangbi- rok iti posible a solusion ti prob- lemam. AMMOM KADI . . . ? Dagiti agsagaba gapu iti panagpakamatay ket saan laeng a dagidiay mangkettel iti biagda no di ket uray dagiti patpatgenda iti biag a mapanawanda. Adda sabali pay a pagpatulongan dagiti malmaldaangan a Kristiano - dagiti pang- lakayen iti kongregasion. - Santiago 5: 14, 15. Panagpakamatay kadi ti solusion? 101
Ti pannakarikna iti leddaang ket mayarig iti ulep ti bagyo, a lumabasto met laeng Agbalbaliw Dagiti Kasasaad No nakaro ti saem a marikriknam, laglagipem daytoy: Uray no kasla awanen ti maaramidam, agbalbaliwtometlaeng dagitikasasaad.Ti salmista a ni David, a nakapasar met iti adu a rigat, inkararagna idi iti Dios: "Ti panagleddaangko binali- wam iti panagsala maipaay kaniak." - Salmo 30:11. Sigurado a saan a namnamaen ni David nga agpatpatuloy ti kasta a kinaragsakna. Sigun iti kapadasanna, ammona nga addanto manen ti dumteng a problema. Kasta met laeng no maipapan kadagiti problemam, saan kadi? Ti dadduma kada- gita ket kasla saanmo a maibturan iti agdama. Ngem agan- anuska. Masansan a sumayaatto met laeng dagiti bambanag. Adda dagiti problema a mabalin a lumag-an iti wagas a saan- mo a ninamnama. No dadduma, mabalin nga adda madukta- lam a solusion a saanmo a napanunot idi. Ti punto ket, saan nga agtalinaed iti agnanayon da- giti nakaro a parikut. - 2 Corin- to 4:17. BALAKAD Agpagnapagnaka no malmaldaanganka. Sumayaat ti riknam no saanka nga agpuppupok ken no agehersisioka. Ti Maaramidan ti Kararag Ti kapatgan a kita ti komuni- kasion ket ti panagkararag. Kas ken David, mabalinmo nga ika- 102 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Maipakaammo koma dagiti dawatyo iti Dios; ket ti talna ti Dios a mangringbaw iti isuamin a panunot saluadannanto dagiti pusoyo ken dagiti pannakabalin ti isipyo." - Filipos 4:6, 7. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ rarag: "Sukisokennak, O Dios, ket ammuem ti pusok. Sukima- tennak, ket ammuem ti mangrirriribuk a pampanunotko, ket kitaem no adda kaniak ti aniaman a nasaem a dana, ket itu- rongnak iti dalan ti tiempo a di nakedngan." - Salmo 139: 23, 24. Ti panagkararag ket saan laeng a basta pamay-an tapno masolbar ti problemam. Maysa daytoy a pudpudno a pannaki- komunikar iti nailangitan nga Amam. Kayatna nga 'iparukpok- mo ti pusom' kenkuana. (Salmo 62:8) Usigem dagiti sumaga- nad nga agkakapateg a kinapudno maipapan iti Dios: ˘ Ammona dagiti makagapu iti panagleddaangmo. - Sal- mo 103:14. ˘ Ad-adda nga am-ammonaka ngem iti pannakaammom iti bagim. - 1 Juan 3:20. ˘ 'Maseknan kenka.' - 1 Pedro 5:7. ˘ Iti baro a lubong ti Dios, "punasennanto ti amin a lua" ka- dagiti matam. - Apocalipsis 21:4. dagiti aramidek! ı ... pagyamyamananket ... itidaytoyabanagket ...
mapampanunotdayta.'' - Heidi No ti Problema ket Mainaig iti Salun-at Kas nadakamaten, ti rikna nga agpakamatay ket masan- san a maigapu iti dadduma a kita ti sakit. No kasta ti kasasa- admo, saanka a mabain nga agpatulong. Kinuna ni Jesus a dagiti masakit kasapulanda ti mangngagas. (Mateo 9:12) Ma- kaparagsak ta adu a sakit ti mabalin a maagasan. Ket makatu- long ti panagpaagas tapno sumayaat ti riknam! Makaliwliwa ti kari ti Biblia nga iti baro a lubong ti Dios, "awanto ti agtataeng nga agkuna: 'Masakitak.' " (Isaias 33:24) Kinuna ti Dios maipapan iti dayta a tiempo, "dagiti immun-una a banag saandanto a maipalagip, saandanto met a tumpuar iti puso." (Isaias 65:17) Kabayatanna, aramidem ti amin a kaba- elam a mangsaranget kadagiti karit iti biag, nga agtalekka iti tiempo nga intuding ti Dios, awanton ti makarikna iti nakaro a leddaang. - Apocalipsis 21:1-4. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Kapitulo 13 daytoy a libro. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kayat a maammuan dagiti dadakkelmo ti amin nga ar-aramidem - uray dagiti banag a kayatmo nga ilimed. Magun-odmo kadi ti kalkalikagumam a privacy? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Uray dagiti nakaro a problema ket temporario laeng. Kasano a makatulong ti panangutobmo iti daytoy? ˘ Iti ania a wagas a ti panagpakamatay iyallatiwna laeng dagiti problemam iti sabali a tao? 104 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
15 Dakes kadi no kayatko ti maaddaan iti privacy?
Markaamiti tiabaytiposibleareaksionmo kadagitisumaganadasituasion: manlanagtuktok. ı O 'Awan aniamanna. Uray ta ar-aramidek met dayta kenkuana no dadduma.' O 'Makaungetak! Kasanon no madamaak nga agsuksukat?' O 'Awan aniamanna. Uray ta awan met ti ilimlimedko kadakuada.' O 'Makapasuron! Talaga nga awan panagtalekda kaniak!' IDI ubingka pay, nalabit saan unay a napateg kenka ti pri- vacy. Awan aniamanna kenka uray no sumrek lattan ni adingmo iti kuartom. No pagsaludsodandaka dagiti dadak- kelmo, dagus met a sumungbatka. Ammoda amin a mapas- pasamak iti biagmo. Ngem ita, kayatmon nga adda met koma dagiti banag a saanen a kasapulan a maammuanda. "Adda dagiti banag a diak kayat a maammuan ti sabali," kuna ni Co- rey nga agtawen iti 14. Kitaentayo ti dua a benneg a mabalin a pagtaudan ti problema no kayatmo ti maaddaan iti privacy. No Kayatmo ti Agmaymaysa Adu dagiti nainkalintegan a rason a kayatmo ti agmay- maysa. Nalabit kayatmo la ti 'aginana biit.' (Marcos 6:31) Wenno, no kayatmo ti agkararag, mabalinmo nga aramiden ti imbalakad ni Jesus kadagiti adalanna, "sumrekka iti pribado a siledmo ket, kalpasan a nairi- kepmon ti ridawmo, agkararag- ka ken ni Amam." (Mateo 6:6; Marcos 1:35) Ngem ti problema ket, no inrikepmo ti ridaw ti bu- kodmo a kuarto (no adda), ma- balin a saan a pagarupen dagi- ? AMMOM KADI . . . No saanka nga agilimlimed kadagiti dadakkelmo, saandaka unay a pagsuspetsaan. 106 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Aramidem ti amin a kabaelam a mangiparang iti bagim a naanamongan iti Dios, maysa a mangmangged nga awan ti aniaman nga ibainna." - 2 Timoteo 2:15. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ti dadakkelmo nga agkarkararagka! Ken nalabit saan met a maawatan dagiti kakabsatmo a kayatmo pay laeng ti agmay- maysa. Ti maaramidam. Imbes a makiapaka gapu ta kayatmo ti maaddaan iti privacy, aramidem dagiti sumaganad: ˘ No maipapan kadagiti kakabsatmo, padasenyo ti ma- ngaramid iti nainkalintegan a tulagan tapno adda panawen- mo a makapagmaymaysa. No kasapulan, agpatulongka ka- dagiti dadakkelyo. ˘ No maipapan kadagiti dadakkelmo, ikagumaam a taru- san ida. "No dadduma, kayat a maammuan dagiti dadakkel- ko ti amin a mapaspasamak kaniak," kuna ni Rebekah nga agtawen iti 16. "Ngem iti kinapudnona, no maysaak a na- gannak, kasta met ti aramidek iti anakko nangruna ta na- gadu ti sulisog a pakaipaspa- sanguan ita dagiti agtutubo!" Kas ken Rebekah, maawatam met kadi dagiti pakaseknan dagiti dadakkelmo? - Prover- bio 19:11. BALAKAD No makisaritaka kadagiti dadakkelmo maipapan iti privacy, saanka nga ag- rekreklamo. Iyebkasmo dagiti pakaseknam. Ania ti nagdumaan dayta? Ti reklamo ket naipamaysa iti ipagarupmo a di umiso nga ar-aramiden dagiti dadakkelmo. Dagiti paka- seknam ket makatulong kadakayo a mangbirok kadagiti solusion. ˘ Isaludsodmo iti bagim: 'Adda kadi panggapuan dagi- ti dadakkelko nga agsuspet- sa nga adda dakes nga ar- aramidek no agmaymaysaak iti kuartok? Nalimedak kadi unay maipapan iti personal a Para iti kanayonan nga imporma- sion, kitaem ti Kapitulo 6 daytoy a libro. Dakes kadi no kayatko ti maaddaan iti privacy? 107
aramidek.'' - Alana biagko isu a kasapulan a siimendak?' No saan ti sungbatmo ngem kaskasdi a kasla saandaka a pagtalkan dagiti dadakkel- mo, sikakalma ken siraraem nga ibagam kadakuada ti ma- rikriknam. Sipapasnekngaimdengamdagiti pakaseknanda, ken siertuem nga awan ti ar-aramidem a pagsuspetsaanda. - Santiago 1:19. No Makigayyemka Bayat ti kinaagtutubom, normal laeng a makigayyemka kadagiti saanmo a kapamilia. Normal met a kayat a maam- muan dagiti dadakkelmo no siasino dagiti gagayyemmo ken no ania ti ar-aramidenyo. Ngem no dadduma, iti panagrik- nam ket naistrikto unay dagiti dadakkelmo. "Masuronak no sangkadamag dagiti dadakkelko no siasino ti patpatulodak iti text ken e-mail," kuna ni Amy nga agtawen iti 16. Ti maaramidam. Tapno saanyo a pagapaan kadagiti da- dakkelmo ti maipapan kadagiti gagayyemmo, padasem dagi- ti sumaganad: ˘ Saanmo nga ilimlimed no siasino dagiti gagayyemmo. Iyam-ammom ketdi ida kadagiti dadakkelmo. Saanmo a ka- yat a siimendaka ngem mapilitanda a mangaramid iti dayta no saanda nga am-ammo dagiti gagayyemmo. Laglagipem a no am-ammo dagiti dadakkelmo no siasino dagiti kakaduam, nataltalged ti riknada no iti panagpilim kadagiti gagayyem. ˘ Isaludsodmo iti bagim: Ania a talaga ti problema - ti kalkalikagumak a privacy, wenno talaga nga adda ilimlimed- ko? Kuna ni Brittany, nga agtawen iti 22: "No addaka pay laeng iti poder dagiti dadakkelmo ket adda kayatda a ma- ammuan, ti koma panunotem ket, 'Saan a dakes ti ar-ara- 108 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Ti panagtalek ket mayarig iti sueldo - nasken a teggedem dayta midek, isu nga apay koma nga agilimedak?' Iti sabali a bangir, no naskennga agili- medka, kaipapananna nga adda dakes nga ar-arami- dem." Ti Privacy ken Sika Ita, mangpanunotka iti sumagmamano a solusion iti espesipiko a situasion mainaig iti kalkalikagumam a pri- vacy. Isuratmo ti sungbatmo kadagiti saludsod a kakuyog ti tunggal addang: Addang 1: Ammuem ti problema. Iti ania a situasion a kayatmo ti maaddaan iti privacy? ı... dagiti aramidek! Tapnomaala(wennomapasublik) tipanagtalekdagiti dadakkelko,masapulnga ı ... itidaytoyabanagket ...
Addang 2: Panunotem no ania ti makuna dagiti dadak- kelmo. Iti panagkunam, apay a mabalin a kasta ti maku- nada? ... Addang 3: Mangpanunotka iti solusion. Ania ti mabalin a maaramidmo a mangpakaro laeng iti problema? Ania a pa- nagbalbaliw ti mabalinmo nga aramiden mainaig iti sungbat- mo iti ngato? Ania ti kayatmo nga aramiden koma dagiti da- dakkelmo? ... Addang 4: Makisaritaka. Deskribirem no kasanoka a makisarita kadagiti dadakkelmo maipapan iti privacy... ITI SUMAGANAD A KAPITULO Naulilaka iti ama wenno ina? No kasta, pakasarakam iti liwliwa? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay nga adda kalintegan dagiti dadakkelmo nga agdamag maipapan iti mapaspasamak iti biagmo? ˘ Kasano a ti panangikagumaam a mangpasayaat iti pannakisaritam kadagiti dadakkelmo ket makatulongto kenka a makikomunikar iti sabali nga adulto inton nataengankan? 110 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
16 Normal laeng kadi ti agladingit? namagkaykaysaitipamiliami." - Karyn. NALABIT ti ipapatay ti ama wenno ina ti maysa kadagiti kasa- eman a mapasaram iti biagmo. Masapul nga ibturam ti aglala- ok a rikna a saanmo pay a napadpadasan idi. Ni Brian ket agta- wen iti 13 idi natay ni tatangna gapu iti atake ti puso. Kinunana: "Iti daydi rabii a naammuanmi a natayen ni tatang, awan ti na- aramidanmi no di agsangit ken agiinnarakup." Kinuna met ni Natalie, nga agtawen iti sangapulo idi natay ni tatangna gapu iti Nupay ti ipapatay ti nagannak ti espesipiko a matuktukoy iti daytoy a kapitulo, agaplikar met dagiti prinsipiona no ti pimmusay ket siasinoman a kameng ti pamilia wenno nasinged a gayyem.
ladingitko.'' - David kanser: "Diak ammo idi no ania ti mariknak. Kasla nabibineg ti emosionko." Ti ipapatay ket nagduduma ti epektona iti tunggal maysa. Kinapudnona, kuna ti Biblia a "tunggal maysa" ket adda "bu- kodnaa saplit ken ti bukodnaa rigat." (2 Cronicas 6:29) Gapu- na, panunotem biit no ania ti epekto kenkati ipapatay ni tatang wenno ni nanangmo. Isuratmo iti baba no (1) ania ti nariknam idi naammuam a natay ni tatang wenno ni nanangmo ken no (2) ania ti riknam itan. ı 1 ... 2 ... Nalabit ipasimudaag dagiti sungbatmo nga uray kaskasa- no ket nailiwliwagmo bassiten ti ladingitmo. Normal laeng dayta. Dina kayat a sawen a nalipata- mon ni tatang wenno ni nanang- mo. Iti sabali a bangir, maba- lin nga agladladingitka pay latta wenno kimmaro pay ketdi dayta. Nalabit ti panagleddaangmo ket kas iti dalluyon a "sumabuag" lat- tan iti aniaman a kanito. Normal ? AMMOM KADI . . . Ti panagsangit ket saan a tanda ti kinakapuy. Uray dagiti nabileg a lallaki a kas kada Abraham, Jose, ken David insangitda met ti ladingitda. - Genesis 23:2; 50:1; 2 Samuel 1:11, 12; 18:33. No saanmo pay a kabaelan a sungba- tan ita dagitoy a saludsod, sungbatamto la- engen iti sabali a gundaway. 112 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
salun-atna.Agtawenakiti16idi nagpakamatay. Kalpasandayta,imbaganiNanang kadakamikennimanongkotiamina mapaspasamak.Impalubosnapaya dakami.Ngamin,saanakayatdagiti annakngaaddamailimlimedkadakua- da - nangrunakadagitiseriosoa banagakasitidaytoy.Bayat tipanaglabastitiempo, kabaelakonngaisarsaritati ipapatayniTatang.Noma- kasangsangitak,mapanak laengitimaysaalugarwen- noitimaysaagayyemsa ipapaskotiagsangit.Timai- balakadkoket:Nokayatmo ngaipeksatiriknam,asit- gamtipamiliamwenno dagitigagayyemmo.Arami- demtianiamanapamay-an tapnomailiwliwagmotiladi- ngitmo.'' LEAH''Idiagtawenakiti19,grabe tipannakaatakeniNanangketnatay kalpasantitalloatawen.Masapula patibkerektiriknakgapuitidayta. SiguradoamarigatanniTatangno makitanaadiakmasbaalanti ladingitko. Idiubingakpay,kanayon ngaas-asikasuennakniNa- nangnomasakitwenno nomadmaditiriknak.
ngartointonparaiso.(Juan5:28,29) Maep-eptisaema manenkenNanang - kennopanunoteknoaniatimasapul ngaaramidektapnoaddaaktosadiay.'' tatangko. nakidinomapagsasaritaanti maipapankenkuana.Ngemidi agangay,kayatkometlaengena mangngeggaputanakatulong daytakaniakamangam-ammo ngaad-addakenkuana.Timai- balakadkokadagitiulilaitiama wennoinaketlagipenyoamina nararagsakakanitoakaduayo nitatangwennoninanangyo. Isuratyodagitatapnosaanyoa malipatansaaramidenyoti aminakabaelanyoamangpabi- legitipammatiyotapno addakaytointonmapagungarda itibaroalubongngainkariti Dios.''
Ti panagleddaang ket kas iti dalluyon a sumabuag lattan iti aniaman a kanito met dayta - uray nabayagen a natay ni tatang wenno ni na- nangmo. Ti saludsod ket, Kasanom a mailiwliwag ti ladingitmo - kasanoman kakaro dayta? Dimo medmedan ti agsangit! Makatulong ti panagsangit tapno maep-ep ti ladingitmo. Nupay kasta, nalabit mariknam ti kas iti narikna ni Alicia nga agtawen iti 19 idi natay ni nanang- na. Kinunana, "Impapanko a no ipakitak ti napalaus a ladingit- ko, baka panunoten ti dadduma a kurang ti pammatik." Ngem panunotem: Ni Jesus ket perpekto idi a tao ken natibker ti pam- matina iti Dios. Ngem "nagarubos dagiti lua[na]" idi nakitana dagidiay agladladingit gapu iti ipapatay ti ing-ingungotenna a gayyem a ni Lazaro. (Juan 11:35) Isu a dimo medmedan ti ag- sangit. Saana kayat a sawen dayta a kurang ti pammatim! Ki- nuna ni Alicia: "Inaldaw a nagsangsangitak iti kasta unay." Iyebkasmo dagiti mangburburibor iti konsiensiam. Kinu- na ni Karyn, a 13 laeng ti tawen- na idi natay ni nanangna: "Ri- nabii nga umuliak iti kuarto ni Dimo panunoten a masapulnga agsa- ngitka tapno maipakitam ti panagladingit- mo. Agduduma ti wagas ti panagladingit dagiti tattao. Ti napateg ket: No maka- sangsangitkan, panunotem a nalabit day- tan ti "tiempo ti panagsangit." - Eclesias- tes 3:4. BALAKAD Isuratmo iti notebook ti amin a mapanunotmo maipapan iti pimmusay a dadakkelmo. Dakkel ti maitulong daytoy tapno mailiwliwagmo ti ladingitmo. Normal laeng kadi ti agladingit? 115
isuratmo ti marikriknam ı
ninanangmonosibibiagpaykoma.
Ipapanmon nga adda adingmo a makonkonsiensia iti
maipapanitidayta.
nadakamat iti daytoy a teksto tulongannaka a
116 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı Nanang tapno bisongek sakbay a maturogak. Adda maysa a ra- bii a diak inaramid dayta. Kabigatanna, natay ni Nanang. Am- mok a saan a rumbeng a pabasolek ti bagik ngem kaskasdi a makonkonsiensiaak ta saanko a napan kinita ni Nanang iti day- di a rabii ken gapu iti nagsasaganad a pasamak kabigatanna. Awan idi ni Tatang ta nagbiahe gapu iti trabahona ket binilinna- kami ken manangko a kitaenmi ni Nanang. Ngem naladawkami a naturog. Idi napanko kinita iti kuartona, saanen nga agang- anges ni Nanang. Nakonsiensiaak gapu ta nasayaat pay ti kasa- saadna idi pimmanaw ni Tatang!" Kas ken Karyn, nalabit makonkonsiensiaka gapu kadagi- ti naliwayam nga inaramid. Mabalin a sangkaibagam ti "no la koma." 'No la koma ta dinagdagko ni Tatang nga agpadoktor.' 'No la koma ta nasapsapa a napanko kinita ni Nanang.' No ma- buriboranka kadagiti kasta a kapanunotan, laglagipem daytoy: Normal laeng a pabasolem ti bagim gapu ta saanmo a naara- mid dagiti banag a rumbeng koma nga inaramidmo. Ngem iti kinaagpaysuanna, no koma ammom ti mapasamak mabalin nga ammom ti inar-aramidmo. Ngem saanmo met ngarud nga ammo. No kasta, saan a rumbeng a makonsiensiaka. Saan a Iyebkasmo ti marikriknam. Kuna ti Proverbio 12:25: "Ti naimbag a sao isu ti mamagrag-o" kenka. No saanmo nga Ngem no saanmo a maiwaksi ti kasta a kaririknam, ibagam dayta iti sibibiag pay a dadakkelmo wenno iti maysa nga adulto. Matulongandaka a maaddaan iti ba- lanse a panangmatmat. dagiti aramidek! ... maipapanitidaytoyabanagket ...
= "[Ti Dios] punasennanto ti amin a lua kadagiti matada, ket awanton ni patay, awanto metten ti panagleddaang wenno panagsangit wenno ut-ot. Ti immuna a bambanag naglabasdan." - Apocalipsis 21:4. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ipeksa ti ladingitmo, nalabit ad-adda a marigatanka a mangiliw- liwag iti dayta. Iti sabali a bangir, no iyebkasmo ti marikriknam iti maysa a tao a mapagtalkam, mabalin a matulongannaka ba- baen kadagiti "naimbag a sao" a mangpabileg kenka no malmal- daanganka. Makisaritaka iti Dios. Mabalin a mabang-aranka kalpasan a 'naiparukpokmo ti pusom' ken Jehova a Dios babaen ti kara- rag. (Salmo 62:8) Daytoy ket saan la a basta pamay-an tapno mabang-aranka. No agkararagka, makisarsaritaka iti "Dios ti amin a liwliwa, a mangliwliwa kada[tayo] iti amin a rigat[tayo]." (2 Corinto 1:3, 4) Ti maysa a pamay-an ti Dios a mangliwliwa kadatayo ket babaen ti Saona, ti Biblia. (Roma 15:4) Mabalin- mo nga ilista dagiti teksto a makaliwliwa kenka tapno nalakam la a kitaen no kasapulan. Saan a nalaka a mailiwliwag ti ladingit. Ngem ti Biblia ket makaipaay iti liwliwa ta ipanamnamana nga iti baro a lubong nga inkari ti Dios, "awanton ni patay, awanto metten ti pa- nagleddaang wenno panagsangit wenno ut-ot." (Apocalipsis 21:3, 4) Ti panangutob kadagiti kasta a kari ket makatulong met kenka a mangiliwliwag iti ipapatay ni tatang wenno ni na- nangmo. Adda dagidiay naliwliwa kadagitoy a teksto: Salmo 34:18; 102:17; 147:3; Isa- ias 25:8; Juan 5:28, 29. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a nasayaat no lagipem dagiti nararagsak a kanito a kaduam ti pimmusay a nagannak kenka? ˘ Apay a ti panangisurat iti maipapan iti pimmusay a dadakkelmo ket makatulong tapno mailiwliwagmo ti ladingitmo? 118 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
2TI PAKABIGBIGAM tinotak aramiden tapno mapatanor wenno mapasayaatmo a mismodagitaagalad. ı 119
3UNEG KEN RUAR TI ESKUELAAN 121 Panangiranud iti Pammatim 128 Panangdaer iti Stress 134 Panagsardeng nga Ageskuela 142 Mannursuro 150 Oras 156 Kultura
17 Apay a maamakak a mangasaba idiay eskuelaan? ngemsaankoaginundawayandagita." - Kaleb. nagmaditiriknakkalpasandayta." - Jasmine. 121
NO MAYSAKA a Kristiano nga agtutubo, nalabit maawa- tam ti rikna da Kaleb ken Jasmine. Kas kadakuada, maba- lin nga ipatpategmo dagiti naadalmo a kinapudno a naibatay iti Biblia ken kayatmo nga iranud dagita. Kaskasdi, nalabit maamakka a mangaramid iti dayta. Ngem kabaelam ti agur- nong iti tured. Kasano? Aramidem dagiti sumaganad nga ad- dang: 1. Ammuem no ania ti pagamkam. No pampanunotem nga iranud ti pammatim, dagus a mapanunotmo dagiti posib- le a nakababain a mapasamak! Ngem no dadduma, maksayan ti danagmo no ibaga wenno isuratmo dagita. Kompletuem daytoy a sentensia: ˘ Daytoy ti pagdandanagak a mabalin a mapasamak no mangasabaak idiay eskuelaan: ı... Mabalin a maliwliwaka no maammuam a kasta met ti pa- gam-amkan dagiti dadduma nga agtutubo a Kristiano. Alaen- tay a pagarigan ni Christopher nga agtawen iti 14. Kinunana: "Maamakak di la ket ta pagkakatawaan ken ibagabaganto da- giti kapatadak a sabsabaliak." Kinuna met ni Kaleb, a nadaka- mat itay, "Madanaganak amangan no adda agsaludsod ket diak masungbatan." 2. Sanguem ti karit. Awan kadi ti rumbeng a pagam- kam? Adda no dadduma, kas iti napadasan ni Ashley nga ag- tawen iti 20. Kinunana: "Adda dagiti agtutubo nga aginkukuna nga interesadoda kadagiti pat- patiek. Ngem usarenda gayam dagita a mangkantiaw kaniak iti imatang dagiti sabsabali." Kas- toy met ti kapadasan ni Nicole, nga agtawen iti 17: "Ti lala- ki a kaeskuelaak pinagdiligna ti maysa a teksto iti Bibliana ken iti Bibliak ket agduma dagiti sa- ? AMMOM KADI . . . Adda dagiti kaklasem a mabalin a mangap- apresiar iti panangsali- metmetmo kadagiti moral a pagalagadan iti Biblia ngem mabalin a mabain- da laeng nga agsaludsod maipapan kadagiti nareli- hiosuan a patpatiem. 122 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Kankanayon a sisasagana[kayo] nga agikalintegan iti sanguanan ti tunggal maysa nga agkalikagum kadakayo iti rason maipaay iti namnama nga adda kadakayo, ngem aramidenyo ti kasta buyogen ti naalumamay a kababalin ken nauneg a panagraem." - 1 Pedro 3:15. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ sao a nausar kadagita. Kunana a nabaliwan kano ti Bibliak. Naklaatak isu a diak nakauni!" Makapadanag nga agpayso dagiti kasta a situasion! Ngem imbes a lumiklikka, sanguem dagita a karit kas gagangay a paset ti biag ti maysa a Kristiano. (2 Timoteo 3:12) "Kinuna ni Jesus a maidadanes dagiti pasurotna, isu nga ekspektarenta- yo a saan nga amin ket magustuanda dagiti patpatientayo," kuna ni Matthew, nga agtawen iti 13. - Juan 15:20. 3. Panunotem dagiti gunggona. Adda kadi naimbag nga iyeg dagiti kasla makapadanag a situasion? Wen ti sungbat ni Amber nga agtawen iti 21. Kinunana: "Narigat nga ilawlawag ti pammatim kadagiti tattao a saan a mangraraem iti Biblia, ngem tulongannaka dayta nga ad-adda a mangtarus kadagiti patpatiem." - Roma 12:2. Subliam ti situasion nga insuratmo iti Addang 1. Mangpanunotka iti uray dua laeng a pagimbagan ti kasta a situasion sa isuratmo dagita iti baba. 1 ... 2 ... Pamalatpatan: Kasano a makatulong ti panangipakaam- mom kadagiti patpatiem tapno at-atandaka dagiti kapatadam? Nagduduma ti pannakaipatarus ti Bib- lia. Nupay kasta, adda dagiti patarus nga as-asideg iti orihinal a lenguahe a nausar iti pannakaisurat ti Biblia. BALAKAD Imbes nga ibagam kadagiti kaklasem no ania ti rumbeng ken saan a rumbeng a patienda, sikokompiansa nga ibagam no ania dagiti patpatiem ken no apay a kombinsidoka nga umiso dagita. Apay a maamakak a mangasaba idiay eskuelaan? 123
pangirugi iti saritaan ˘ "Ania ti aramidem inton bakasion?" [Kalpasan a sumungbat, ibagam dagiti planom iti naespirituan, kas iti itatabuno iti kombension wenno panangpalawa iti ministeriom.] ˘ Mangdakamatka iti maysa a damag, sa isaludsodmo: "Nadamagmo kadin dayta? Ania ti makunam?" ˘ "Panagkunam, sumayaatto pay ngata ti ekonomia ti lubong [wenno sabali pay a parikut]? [Palubosam a sumungbat.] Apay a kasta ti makunam?" ˘ "Ania ti relihionmo?" ˘ "Ania ti kayatmo a pagbalinan kalpasan ti lima a tawen?" [Kalpasan a sumungbat, ibagam dagiti kalatmo iti naespirituan.] Kasano a makatulong dayta tapno dumakkel ti kompiansam iti bagim? Kasano nga apektaranna ti riknam ken Jehova ken ti riknana kenka? - Proverbio 23:15. 4. Agsaganaka. "Ti puso daydiay nalinteg agmennamen- na tapno makasungbat," kuna ti Proverbio 15:28. Malaksid iti panangutobmo no ania ti ibagam, panunotem dagiti posible nga isaludsodda kenka. Agsukimatka maipapan kadagita a topiko, ken mangisaganaka kadagiti sungbat a kabaelam nga ilawlawag. - Kitaem ti tsart a "Ti Isungbatmo," iti panid 127. 5. Panangiruangan. Apaman a nakasaganakan a mangi- ranud iti pammatim, kasanom nga iruangan dayta? Adda dagiti pagpiliam. Ti panangiranudmo iti pammatim ket ma- yarig iti panaglangoy: Adda dagiti in-inut a tumapog; adda met dagidiay tumpuak lattan. Umasping iti dayta, maba- linmo a rugian ti saritaan kadagiti topiko nga awan paka- inaiganna iti relihion sa in-inut nga iturongmo ti saritaan iti Biblia. Ngem no saanmo a kabaelan dayta, ti kasayaa- tan nga aramidem ket iturongmo a dagus ti saritaan ka- 124 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı Ti panangiranud iti pammatim ket mayarig iti panaglangoy. Mabalin nga in-inutka a tumapog wenno tumpuakka lattan! dagiti naespirituan a bambanag. (Lucas 12:11, 12) "No pam- panunotek,kasla nagrigat nga iranud ti pammatik. Ngem no narugianen ti saritaan, naglaka met la gayam nga aramiden dayta!" kuna ni Andrew nga agtawen iti 17. 6. Agpanunotka a naimbag. "Agpanunot nga umuna ti manakem a tao sakbay nga ibanagna ti aramidna," insurat ni Solomon. (Proverbio 13:16, TiBaroaNaimbagaDamagBib- lia) No kasano a saanka a tumpuak iti ababaw a danum, likli- kam met ti makiraman kadagiti awan kaes-eskanna a sarita- an. Laglagipem nga adda panawen ti panagsao ken panawen Kitaem ti kahon a "Pangirugi iti Saritaan," iti panid 124. dagiti aramidek! uraymaysalaenganagan] ... ... daytoyabanagket ...
patpatiek.'' - Jason ti panagulimek. (Eclesiastes 3:1, 7) Uray ni Jesus, adda dagi- ti saludsod a saanna a sinungbatan. - Mateo 26:62, 63. No kayatmo ti sumungbat, nataktika ken ababa laeng koma dayta. Kas pagarigan, no kuna ti kaeskuelaam, 'Apay a saanka nga agsigsigarilio?' mabalinmo nga ibaga, 'Diak nga- min kayat a rugitan ti bagik!' Depende iti reaksionna, mabalin- mo nga ikeddeng no ilawlawagmo pay dagiti patpatiem wen- no saanen. Dagiti innem nga addang a nadakamat iti daytoy a kapitu- lo, matulongandaka nga agbalin a 'sisasagana a mangikalinte- gan' iti pammatim. (1 Pedro 3:15) Siempre, uray no nakasa- ganaka, agnerbioska latta. Ngem kuna ni Alana, nga agtawen iti 18: "No ilawlawagmo dagiti patpatiem uray no agnerner- bioska, mariknam nga adda naibanagmo - nadaeram ti da- nagmo ken ti panagamakmo nga amangan no saan a nasaya- at ti pagturongan dayta. Ken mabang-aranka pay ketdi no nasayaatti resultana! Maragsakanka ta naituredmo nga inra- nud dagiti patpatiem." ITI SUMAGANAD A KAPITULO Mais-stress-ka iti eskuelaan? Ammuem no ania ti mabalinmo nga aramiden. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania ti mabalin a makagapu nga uyawen dagiti kaeskuelaam dagiti narelihiosuan a patpatiem? ˘ No ikeddengmo nga iranud dagiti patpatiem, apay a napateg nga agsaoka a sikokompiansa? 126 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ti isungbatmo saludsod d a d i l a r t u e n Apay a saanka nga agsalsaludo iti bandera? Saanmo kadi a patpatgen ti pagiliam? a Apay a saankayo r a d nga agpapayalison iti dara? i Ni kastoy a l i p g a n a p karelihionam ket nagpayalison met. Apay ngay a saan a mabalin kenka? a u s r a m a n a p Apay a saanka a mamati iti ebolusion? Singasing: Makisaritaka kadagiti dadakkelmo ken kadagiti padam nga agtutubo a Kristiano maipapan iti daytoy a tsart. Suratam ti tsart sa mangpanunotka iti sabali pay a saludsod a ma- balin nga iyimtuod dagiti kaklasem, ken mangpanunotka iti sungbat a kabaelam nga ilawlawag. K o pia aytoy! e d m sungbat sumaruno a saludsod sungbat Raraemek ti pagiliantayo ngem saanko a daydayawen. No kasta saanka a makilaban para iti pagiliantayo? Wen, ken uray dagiti minilion a Saksi ni Jehova kadagiti sabali a pagilian saanda met a makilaban iti pagiliantayo. Kuna ngamin ti Biblia a liklikantayo ti dara isu a saankami nga agpapayalison. Nupay kasta, awatenmi dagiti alternatibo a pamay-an ti panangagas nga awan ti mausar a dara. Saan a makayakar dagita iti AIDS wenno hepatitis. Ngem kasano no matayka no dika agpayalison? Saannaka ngata a mapakawan ti Dios? ı ... Naisuro kadakami dagiti pagalagadan ti Dios, ngem saankami a padikdiktaran. Adda karbenganmi a mangaramid iti bukodmi a desision. Kayatmo a sawen, saan nga agpapada ti sursurotenyo a pagalagadan? ... Apay koma a patiek? Saanto pay a mamati dagiti sientista! Saan kadi nga ad-adu ti ammoda? ...
18 Kasano a madaerak ti stress iti eskuelaan? - Sharon. tumataengankan - dagitilaengmakagapuitidayta tiagbalbaliw." - James. 128 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
PANAGRIKNAM kadi ket kasla saan a maawatan dagiti dadak- kelmo no kasano kakaro ti stress a mapaspasaram iti eskuela- an? Nalabit ibagada nga awan met ti tintinnagam a balay, awan ti bibiagem a pamilia, wenno awan ti amo a pagserserbiam. Ngem mabalin nga iti panagriknam, ti stress a mapaspasaram iti es- kuelaan ket kas met laeng iti mapaspasaran dagiti dadakkelmo - wenno nakarkaropay. Makabannog uray ti panagbiahe laeng nga agpapan agawid iti eskuelaan. "Iti school bus, masansan nga adda agaapa nga es- tudiante," kuna ni Tara, nga agnanaed iti Estados Unidos. "Isar- deng ti drayber ti bus ket padissaagennakami amin isu a mala- dawkami iti kagudua nga oras wenno nasursurok pay." Sumardeng kadin ti stress apaman a makasangpetka iti es- kuelaan? Saan! Nalabit mapasaram dagiti sumaganad: ˘ Stress maigapu kadagiti mannursuro. midentiamintapnomapagustuakida." - Sandra. "Dagitimannursuro idagdagadagdakadagiti estudiante nga igaedda ti agadal tapno agbalinda a nalaing iti klase, nangruna nonasiribtiestudiante." - April. iparbengaragpatem." - Naomi. Ania ti epektona kenka ti stress maigapu kadagiti mannur- suro? ı... ˘ Stress maigapu kadagiti kaeskuelaan. "Nawaywaya ken natangtangken ti ulo dagiti estudiante iti - Kevin. "Inaldaw nga adda mangguyguyugoy kaniak nga uminum Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Kapitulo 20 daytoy a libro. Kasano a madaerak ti stress iti eskuelaan? 129
ken makiseks. No dadduma, kasla kayatkon a pagustuan ida." - Aaron. laak,'Apayngaawanpaynobiom?'" - Alexandria. "Dinurogandakamakideyt iti maysa a lalaki. Idi nagkedke- pulo!" - Christa. Ania ti epektona kenka ti stress maigapu kadagiti kaeskue- laam? ı... ˘ Dadduma pay a makagapu iti stress. Markaam iti ti abay dagiti sumaganad a mabalin a makaapektar unay ken- ka - wenno mangisuratka iti sabali. O Eksaminasion O Homework O Nangato nga ekspektasion dagiti nagannak O Panangragpat kadagiti nangato nga ambision O Panangasing wenno panangbastos dagiti kaeskuelaan O Dadduma pay ... Uppat nga Addang a Mangkissay iti Stress Kinapudnona, gagangay laeng a makapasarka iti stress iti eskuelaan. Pudno a makapaupay no nakaro unay dagita. Insurat ni masirib nga Ari Solomon: "Ti panangirurumen laeng mapagtig- nayna a simamauyong ti masirib." (Eclesiastes 7:7) Ngem dimo ipa- lubos a mapasamak dayta kenka. Ti tulbek ket ammuem no kasa- nom a tamingen a sieepektibo ti stress. ? AMMOM KADI . . . Ti umdas a turog iti tung- gal rabii - di kumurang a walo nga oras - ket saan laeng a tumulong kenka a mangkontrol iti stress no di ket patademenna pay ti memoriam. Ti panangtaming iti stress ket mayarig iti panagbagkat iti bar- 130 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
No kasano a ti umiso a panagbagkat iti barbel pagbalinennaka a napigsa iti pisikal, tumibker met ti emosionmo no umiso ti panangtamingmo iti stress bel. Tapno naballigi ti agbagbagkat iti bar- bel, nasken ti umiso a panagsagana. Saanna a bagkaten ti nadagdagsen ngem iti kabae- lanna, ken umiso ti panangbagkatna kadagita. No aramidenna dayta, tumibker dagiti masel- na, a saan a madangran ti bagina. Iti sabali a bangir, no saan nga umiso ti panagbagkat- na, madangran dagiti maselna wenno mablo pay ketdi. Umasping iti dayta, kabaelam a tami- ngen dagiti stress a pakaipasanguam ken mairingpasmo a sibaballigi ti traba- ho a nasken nga aramidem iti pamay- an a saan a madangran ti bagim. Kasa- no? Aramidem dagiti sumaganad nga addang: 1. Ammuem dagiti makagapu. "Makita ti manakem ti dumteng a riribuk ket liklikanna," kuna ti nainsiriban a proverbio. (Proverbio 22:3, TiBaroaNaimbagaDamagBiblia) Ngem sa- anmo a maliklikan ti stress no saanmo nga ammo ti makagapu iti dayta. Gapuna, kitaem manen ti minarkaam itay iti . Ania kadagita a pakaigapuan iti stress ti kangrunaan a mangap-apek- tar kenka ita? 2. Agsukimatka. Kas pagarigan, no mais-stress-ka gapu ta nagabsuonanka iti homework, kitaem dagiti singasing iti Kapitu- lo 13 ti Tomo 2 daytoy a libro. No adda kaklasem a mangpilpilit kenka a makiraman iti nalulok a seksual nga aramid, makatulong met kenka ti balakad iti Kapitulo 2, 5, ken 15 iti dayta a tomo. 3. Saanka nga agitungtungkua. Manmano a marisut dagi- ti problema no baybay-am lattan dagita. Imbes ketdi, kumaro da- gita isu nga ad-addanton a ma-stress-ka. Apaman a maiked- dengmo no kasanom a tamingen ti pakaigapuan ti stress-mo, Kasano a madaerak ti stress iti eskuelaan? 131
riknak.'' - Liz aramidem a dagus dayta. Saanmon nga itungtungkua. Kas pa- garigan, no maysaka a Saksi ni Jehova ket ikagkagumaam a sa- limetmetan dagiti moral a pagalagadan iti Biblia, iti damo pay laeng ket iyam-ammomon a maysaka a Saksi. Saanka unay a ma-stress no aramidem dayta. Kuna ni Marchet, nga agta- wen iti 20: "Apaman a manglukat ti klase iti tunggal tawen, mangi- bangonak iti topiko nga ammok a mangted kaniak iti gundaway a mangilawlawag kadagiti sursuro- tek a pagalagadan a naibatay iti Biblia. Napaneknekak a narigri- gatkonton nga iyam-ammo ti ba- gik kas maysa a Saksi no itung- tungkuak nga aramiden dayta. Talaga a nakatulong kaniak ti pa- nangipakaammok kadagiti pat- patiek ken ti panagbiagko maitu- nos kadagita iti intero a tawen." BALAKAD Bingayem iti dua a ka- tegoria dagiti problema a pakaigapuan ti stress-mo - dagidiay adda maaramidam ken dagidiay saanmo a makontrol. Ibirokam iti solusion dagiti problema a kabaelam a risuten. Nasaysayaat no usarem ti tiempo ken pigsam a mangrisut kadagiti problema a kabaelam a solbaren imbes a kadagiti parikut nga awanen ti maaramidam. 4. Agpatulongka. Uray ti ka- pipigsaan nga agbagbagkat iti bar- bel ket adda limitasionna. Kastaka met. Ngem saan a kasapulan nga agmaymaysaka a mangbagkat iti dagiti aramidek! aktimaturogitikastoyngaoras ı... itidaytoyabanagket ...
= "Iyallatiwyo [iti Dios] ti isuamin a pakaringgoranyo, agsipud ta isu maseknan kadakayo." - 1 Pedro 5:7. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ awitmo. (Galacia 6:2) Mabalinmo ti makisarita kadagiti dadakkel- mo wenno iti sabali pay a nataengan ti panagpampanunotna a Kristiano. Ipakitam kadakuada dagiti sungbat nga insuratmo iti daytoy a kapitulo sa damagem no ania ti maisingasingda. Adda Pagsayaatan ti Stress? Nalabit saanmo a patien ngem adda pagsayaatanna no ma- kariknaka iti stress. Apay? Ipasimudaag dayta a naanepka ken agan-andar ti konsiensiam. Imutektekam no kasano a dines- kribir ti Biblia dagiti indibidual a kasla saan a makarikrikna iti stress: "Kasano ti kabayag ti panagidda ti sadut? Kaanonto ti ibabangonna? Kunana, 'Maturogak lat' bassit, agdalikepkepak ket aginanaak iti mabiit.' Ngem bayat ti pannaturogna, dumteng ti kinapanglaw a mangdarup kenkuana, a kas iti mannanakaw nga adda armasna." - Proverbio 6:9-11, Ti Baro a Naimbag a DamagBiblia. Ni Heidi nga agtawen iti 16 ket nagsayaat ti komentona iti daytoy. Kinunana: "Ti eskuelaan ket mabalin a kasla saan a nasayaat a lugar, ngem dagiti stress a mapasaram sadiay ket umaspingto met laeng iti mapasaram inton makastrekkan iti tra- baho." Pudno a saan a nalaka a daeran ti stress. Ngem awan ti pakaan-anuam no tamingem a naimbag dayta. Kinapudnona, pagbalinennaka dayta a natibtibker. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ti kadi panagsardeng nga ageskuela ti solusion dagiti parikutmo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a kumaro laeng ti stress-mo no perpeksionistaka? ˘ Siasino ti mabalinmo a kasarita no nakaron ti stress a marikriknam? Kasano a madaerak ti stress iti eskuelaan? 133
19 Isardengko kadin ti ageskuela? Panagkunam, aginggaiti aniaatukadti rumbenga maturposmo?ı ... Aginggaiti aniaatukadti kayatdagiti dadakkelmoa maturposmo? ... AGPADA kadi dagiti sungbat- mo iti ngato? Uray no agpada dagita ken ages-eskuelaka pay laeng, nalabit adda tiempo a ka- yatmon ti agsardeng. Napampa- nunotmo met kadin ti kas kadagi- toy? "No dadduma mabambanno- gakunayngaurayladiakkayaten ti bumangon iti iddak. Pampanunotek no apay pay laeng nga adalek dagiti ba- nagasaankontometlaamausar." - Rachel. ketdin ti agsardeng tapno agtrabahoak laengen. Panagkunak, 134 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
tiagtrabahotapnoaddakuartak." - John. a masansanngaagmaymaysaak. Uraydagitipadakngaawanti ritaisuakayatkontiagsardeng." - Ryan. ko! Nagabsuonanak kadagiti asaynment, proyekto, ken eksa- men - sardengakon." - Cindy. - Rose. Napasaram met kadin ti kasta? No wen, ania ti makagapu a kayatmon ti agsardeng? ı... Nalabit talaga a kayatmon ti agsardeng. Ngem kasano a ma- ammuam no apay a kayatmon ti agsardeng? Gapu kadi ta ma- riknam nga umdasen ti naragpatmo nga adal wenno gapu ta na- uma ken karurodmon ti ageskuela? Tapno masungbatan dayta, ammuentayo pay nga umuna no ania ti kayat a sawen ti panag- sardeng nga ageskuela. Saanen nga Agadal iti Eskuelaan Wenno Agsardengen? Kasanom a deskribiren ti nagdumaan ti saanen a panagadal iti eskuelaan (leaving) ken ti panagsardeng (quitting)? ... Ammom kadi nga iti dadduma a pagilian, lima agingga iti walo a tawen laeng ti maikalikagum a panageskuela? Iti met dadduma a pagilian ket di kumurang a 10 a tawen. Isu nga iti Isardengko kadin ti ageskuela? 135
intero a lubong, saan nga agpapada ti kaadu ti tawen ti pana- geskuela dagiti agtutubo. Malaksid iti dayta, adda dagiti pagilian wenno estado a ma- palubosan ti estudiante nga ageskuela iti pagtaengan no la ket ta ipalubos ken suportaran dagiti dadakkelna. Maaw-awagan dayta iti homeschooling. Kayatna a sawen, uray saanen a ma- pan ti estudiante iti eskuelaan tapno agadal. Dagiti estudiante nga ages-eskuela iti pagtaengan ket saan a makuna a nagsar- deng. Ngem no kayatmon ti agsardeng sakbay nga agturposka - iti man eskuelaan wenno iti pagtaengan - nasken nga usi- gem dagiti sumaganad a saludsod: Ania ti ikalikagum ti linteg? Kas nadakamaten, agduduma ti linteg dagiti pagilian no maipapan iti kapaut ti panageskuela. Agingga iti ania a tukad ti rumbeng a maturposmo sigun iti lin- teg ti pagilianyo? Nalpasmo kadin dayta? No saanmo a suroten ti balakad ti Biblia nga 'agpaiturayka kadagiti nangatngato nga autoridad' ken saanmo a turposen dayta a tukad, maikuna a nagsardengka. - Roma 13:1. Naragpatko kadin dagiti kalatko iti panageskuelak? Ania dagiti panggepmo nga ageskuela? Saanmo nga ammo? Masapul nga ammom ta no saan, kaska la naglugan iti tren a dimo ammo no sadino ti papanam. Gapuna, makisaritaka kada- giti dadakkelmo ket sungbatanyo dagiti saludsod iti kahon a "Dagiti Panggepko nga Ageskuela," iti panid 139. Iti kasta, ma- kapagpanunot ken makapagplanokayo a naimbag no kasano kapaut ti rumbeng a panageskuelam. - Proverbio 21:5. Sigurado nga adda maibalakad kenka dagiti mannursuro ken dagiti dadduma no ania a kurso ti alaem. Ngem dagiti da- dakkelmo ti addaan iti karbengan a mangaramid iti pinal a desision. (Proverbio 1:8; Colosas 3:20) No saankan nga ageskuela idinto ta saanmo pay a naragpat dagiti ka- lat a napagnunumuanyo kadagiti dadakkelmo, maikuna a nagsar- dengka. ? AMMOM KADI . . . Dagiti agtutubo a managlangan kadagiti klaseda ket dakdakkel ti posibilidadna nga ag- sardeng nga ageskuela. 136 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Tunggal maysa a nadarasudos sigurado nga agturong iti panagkasapulan." - Proverbio 21:5. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Ania ti motibok nga agsardeng? Saanmo nga allilawen ta bagim. (Jeremias 17:9) Adda pagannayasan ti tao a mangikalin- tegan kadagiti managimbubukodan a tarigagayna. - Santiago 1:22. Isuratmo dagiti nainkalintegan a rasonmo nga agsardeng sakbay a makaturposka. ı... Isuratmo dagiti managimbubukodan a rasonmo nga agsar- deng... Ania dagiti nainkalintegan a rason nga insuratmo? Mabalin a ti dua kadagita ket tapno matulongam ti pamiliam iti pinansial wenno tapno matulongam dagiti sabsabali a mangam-ammo iti Dios. Dagiti managimbubukodan a rason ket mabalin met a tapno maliklikam dagiti eksamen wenno homework. Panuno- tem ngarud a naimbag ti kangrunaan a rasonmo nga agsardeng - nainkalintegan wenno managimbubukodan? Kitaem manen dagiti insuratmo iti ngato, ken markaam iti 1 agingga iti 5 dagiti rasonmo nga agsardeng (ti kaibatogan ti 1 ket saan a napateg, ti 5 ket nakapatpateg). No agsardengka gapu laeng ta kayatmo a liklikan dagiti problema, maklaatkanto iti mabalin a mapasamak. Ania ti Pagdaksan ti Panagsardeng? Ti panagsardeng nga ageskuela ket mayarig iti itata- puak iti tren sakbay a makadanonka iti papanam. Maba- lin a saan a komportable ti tren ken suplado dagiti pasahe- ro. Ngem no tumapuakka iti tren, saanka a makadanon iti Isardengko kadin ti ageskuela? 137
Ti panagsardeng nga ageskuela ket mayarig iti itatapuak iti tren sakbay a makadanonka iti papanam papanam ken mabalin a ma- dangranka. Umasping iti day- ta, no agsardengka nga ages- kuela, mabalin a saanmo a maragpat dagiti kalatmo ken maaddaankanto laeng iti prob- lema a kas kadagiti sumaga- nad: Problema: Mabalin a mari- gatankanto a makastrek iti trabaho. Ket no makastrekka man, mabalin a nababbaba ti sueldom no idilig iti sueldom koma no nakaturposka. Tapno maaddaanka kadagiti kangrunaan a ka- sapulam, mabalin a nasken nga agtrabahoka iti napaut iti lugar a narigrigat pay ti kasasaadna ngem iti eskuelaanyo. Nadagdagsen a problema: Ipakita dagiti panagsukimat a dagidiay nagsardeng nga ageskuela ket dakdakkel ti posibilidad- na a maaddaan iti nakapkapuy a salun-at, maibalud, ken agpan- nuray iti tulong ti gobierno. Siempre uray no nakaturposka, dina kayat a sawen a malik- likamon a naan-anay dagitoy a problema. Ngem apay koma a parigatem ti bagim kadagiti problema a kabaelam met a liklikan no itultuloymo ti ageskuela? BALAKAD Dagiti Pagsayaatan ti Saan a Panagsardeng No marigrigatanka a makibagay iti kasasaad iti eskuelaan, kitaem no mabalinmo ti mangala kadagiti accelerated program tapno nasapsa- paka a makaturpos. No saanka a nakapasa iti ek- samen wenno marigatanka iti eskuelaan, nalabit kayatmon ti sumardeng. Ngamin, ti panagrik- nam ket awanen ti parikut a na- karkaro ngem iti mapaspasaram iti agdama. Ngem sakbay nga 138 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
dagiti panggepko nga ageskuela Ti kangrunaan a panggep ti panageskuela ket tapno nalaklakaka a makastrek iti trabaho a pangsuportam iti bagim ken iti bukodmonto a pamilia. (2 Tesalonica 3: 10, 12) Napanunotmo kadin no ania ti kayatmo a trabaho ken no kasano a makatulong ti panageskuelam tapno makapagsaganaka iti dayta a trabaho? Tapno makitam no ti panageskuelam ket iturturongnaka iti umiso a di- reksion, sungbatam dagiti sumaganad: Ania dagiti paglaingak? (Kas pagarigan, nalaingka kadi a makilangen kadagiti tattao? Nalaingka kadi kadagiti manomano a trabaho wenno iti panagaramid wenno panagtarimaan kadagiti bambanag? Nalaingka kadi a manganalisar ken mangsolbar kadagiti bambanag?) ı... Ania dagiti trabaho a mabalinko a pangipakatan kadagiti paglaingak? ... Ania dagiti trabaho a mabalinko a serkan iti lugarmi? ... Ania dagiti ad-adalek ita a makatulong kaniak nga agbirok iti trabaho? ... Ania dagiti mabalinko a sursuruen nga ad-adda a makatulong kaniak a mangragpat kadagiti kalatko? ... Laglagipem a ti kalatmo ket mangiturpos iti kurso a mausarmo. Saan a mabalin nga ageskuelaka lattan iti agnanayon - a kas man la saanmon a kayat ti "dumsaag iti tren" tapno maliklikam dagiti responsabilidad ti maysa nga adulto. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 38.
itisabalialugar.'' - Ramona aramidem ti pagarupmo a panglakaam, usigem ti kinuna dagiti estudiante a nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo maipapan iti pagimbagan ti saanda a panagsardeng. a no kayatko a naragsakak a mangaramid iti maysa a banag, nasken a balbaliwak ti kababalinko. Babaen ti panageskuelak, naparang-ayko dagiti paglaingak a mausarkonto inton maka- turposak." - Rachel. haiskulak, pinilik ti maysa a paset ti kurikulummi a no mai- turposko ket makastrekakto iti trabaho kas press mechanic." - John. dagiti aramidek! asignatura,tiaramidekket ı ... eskuelaan,tiaramidekket ... itidaytoyabanagket ...
- Ryan. - Cindy. giti pakarigatan iti pagtrabahuan. Naipasangoak met kadagiti - Rose. Insurat ni masirib nga Ari Solomon: "Nasaysayaat ti tungpal kalpasanna ti maysa a banag ngem iti punganayna. Nasaysaya- at daydiay naanus ngem daydiay natangsit iti espiritu." (Ecle- siastes 7:8) Isu nga imbes nga agsardengka, siaanus a sanguem dagiti problemam iti eskuelaan. No aramidem dayta, makitam- to a nasaysayaat nga amang ti pagbanagam. ITI SUMAGANAD A KAPITULO No ngay ti rason a karurodmo ti ageskuela ket gapu ta saanmo a makatunosan ti mannursuro? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a napateg a sursuruem ti agbasa, agsurat, ken agkuenta? ˘ Kasano a ti panangala iti ababa a kurso tulongannaka a mangusar a naimbag iti panawenmo iti eskuelaan? ˘ Apay a napateg nga ammom no ania ti kayatmo a trabaho inton makaturposka? Isardengko kadin ti ageskuela? 141
20 Kasanok a makatunosan dagiti mannursuro? Inaganamtipaboritomamannursuro.ı ... Apayamagustuam?... makatunosan... BAYAT ti kinaagtutubom, mabalinmo ti agpili kadagiti gagay- yem ngem kaaduanna a saanmo a mapili ti agbalin a maestro wenno maestram. Mabalin a magustuam amin ida. Kinuna ni David nga agtawen iti 18: "Awan ti problemak kadagiti maestro ken maestrak. Raraemek ida isu a kaykayatdak." Iti sabali a bangir, mabalin nga adda ti maestro wenno ma- estram a kapadpada ti dineskribir ni Sarah nga agtawen iti 11. Kinunana: "Nakauy-uyong ti maestrami ken diak maaw-awatan ti panagisursurona. No saan a kurang, sobra ti panangilawla- wagna iti ad-adalenmi." Tapno makatunosam ti maestro wenno maestram, ammuem nga umuna no apay a saanmo a maka- 142 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Amin a bambanag, ngarud, a kayatyo nga aramiden kadakayo dagiti tattao, masapul a kasta met ti aramidenyo kadakuada." - Mateo 7:12. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ tunosan. No ammomon ti problema, nalaklakamton a daeran dayta. Markaam iti ti abay ti ammom a makagapu wenno isu- ratmo ti bukodmo a rason. ıO Saanko a maaw-awatan ti maestro wenno maestrak O Nababa ti intedna a gradok O Adda paboritona O Nalabes ti panangdisiplinana kaniak O Idumdumanak O Dadduma pay... Ania ti mabalinmo nga aramiden tapno sumayaat ti kasasa- ad? Umuna, iyaplikarmo ti balakad nga impaay ni apostol Ped- ro. Insuratna: "Agkakapanunotankay koma amin, a mangipaki- takayo iti pannakipagmaymaysa ti rikna." (1 Pedro 3:8) Ania ti mabalin a mangtignay kenka a makipagmaymaysa iti rikna iti "naunget" a mannursuro? Usigem ti sumagmamano a kina- pudno maipapan kadagiti mannursuro a mabalin a makatulong kenka. Imperpekto dagiti mannursuro. Dagiti mannursuro ket kas met laeng kadagiti dadduma a tattao nga agkamali, agproblema, ken mangidumduma pay ketdi. "No ti asinoman saan a maitibkol iti sao," insurat ni adalan a Santiago, "daytoy ket perpekto a tao, a kabaelanna met a ngedngedan ti intero a bagina." (Santia- go 3:2) Kinuna ni Brianna nga agtawen iti 19: "Awan aanusan ti maestrami iti math ken kanayon a bugkawannakami isu a saanmi a raraemen." Apay ngata a kasta ti ugali ti maestra? "Kanayon a nakagulgulo dagiti kaklasek," kuna ni Brianna, "ken igaggagarada ti agpapaanawa isu nga ad-adda a marurod ti ma- estrami." Sigurado a maapresiarmo no palabsen ti mannursuro da- giti kamali ken pagkurkurangam, nangruna no mais-stress- ka. Maaramidmo met kadi dayta iti maestro wenno maestram? Isuratmo ditoy ti nabiit pay a pasamak iti eskuelaanyo ken ti Kasanok a makatunosan dagiti mannursuro? 143
ipagarupmo a makagapu no apay a kasta ti inaramid ti mannur- suro. ı... Adda paborito dagiti mannursuro. Usigentayo dagiti ka- rit a pakaipaspasanguan dagiti mannursuro: Iti klaseyo, mano kadagiti estudiante ti mangayat iti ad-adalenyo? Kadagiti ma- ngayat iti ad-adalenyo, mano ti situtulok ken makabael a ma- ngipamaysa iti atensionna iti maymaysa a topiko iti uneg ti ka- gudua nga oras wenno nasursurok pay? Mano nga estudiante ti mangipappapas kadagiti mannursuro iti rurod ken sakit ti na- kemda? Ita, ipapanmo a ti trabahom ket mangisuro iti 20, 30, wenno ad-adu pay a kapatadam ken ti topiko nga isurom ket saan a paginteresan ti kaaduan. Saan kadi a ti nangnangruna a pangipaayam iti atensionmo ket dagidiay interesado? Talaga a makaparurod no makitam nga adda pabpaboran ti maysa a mannursuro. Kinuna ni Natasha maipapan iti maestro- na: "Adda ikeddengna a deadline dagiti assignment-mi, ngem kanayon a saan a karaman dagiti footballplayer. Isu ngamin ti assistantcoachiti team."No kasta met ti mapaspasaram, iyim- tuodmo iti bagim, 'Mapapaidamanak kadi iti edukasion a karbe- ngak?' No saan, apay koma a marurod wenno agimonka? Isuratmo no ania ti aramidem tapno ad-adda a maipakitam iti maestro wenno maestram nga interesadoka iti isursurona. ? AMMOM KADI ... Namin-adun wenno ginasut payen a daras nga insursuro ti maestro wenno maestram ti isu met la a leksion iti nadumaduma a klase. Isu a nalabit saanen a kas iti damo ti gagarna a mangisuro... Sabali ti panangipapan da- giti mannursuro kadagiti estu- diante. No dadduma, marurod kenka ti mannursuro gapu ta ag- duma ti personalidadyo wenno adda saanyo a nagkinnaawatan. No saludsodka a saludsod, ma- 144 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Dagiti mannursuro ket kas iti bato a pagta- laytayan a makatulong kenka a bumallasiw manipud kinaignorante nga agturong iti pan- nakaawat, ngem masapul nga agaddangka balin nga ipapanna a konkontra- em ti ibagbagana, wenno no adda ibagam a nakakatkatawa, ibi- langna dayta a kinaawan respeto wenno minamaag. Ania ti mabalinmo nga ara- miden no sabali ti panangipapan kenka ti maysa a mannursuro? Kuna ti Biblia: "Dikay subadan ti dakes iti dakes iti asinoman. . . . No mabalin, agingga a ma- kapagpannuray kadakayo, makikappiakayo iti amin a tattao." (Roma 12:17, 18) Isu nga ikagumaam a saan a ruroden ken kontraen ti maestro wenno maestram no awan ti rason. Saan- ka a mangaramid iti panggapuanna nga agreklamo. Imbes ket- di, ikagumaam a gayyemen. 'Ania! Makigayyemak kenkuana?' nalabit maisaludsodmo. Wen, ipakitam a nasayaat ti kababalin- mo babaen ti siraraem a panangkablaawmo kenkuana no sum- rekka iti klaseyo. No kanayon a nadayawka iti maestro wenno maestram - ken no masansan pay ketdi nga isemam - mabalin nga agbaliwto ti panangmatmat- na kenka. - Roma 12:20, 21. BALAKAD Alaentayo a pagarigan ni Ken a masansan a sabali ti pa- nangipapan dagiti mannursuro kenkuana. Kinunana: "Ma- nagbabainak unay ken diak ka- yat ti makisarita kadagiti maes- tro ken maestrak." Kasanona a tinaming ti problemana? "Na- amirisko idi agangay a kayat- dak a tulongan dagiti mannur- suro. Gapuna, inkagumaak nga No makaboring ti man- nursuro, ti ad-adalenyo ti pangipamaysaam iti atensionmo saan nga isuna. Aginotarka, sira- raem nga agsaludsodka, ken ipakitam nga intere- sadoka iti leksionyo. No aramidem dayta, tuladendakanto dagiti kaeskuelam. Kasanok a makatunosan dagiti mannursuro? 145
- Carmen am-ammuen amin ida iti personal. Idi inaramidko dayta, dakkel ti ngimmatuan ti gradok." Pudno a no makigayyem ken makisaritaka iti maysa a man- nursuro, dina kayat a sawen a maalamon ti riknana. Ngem agan-anuska. Kinuna ni Ari Solomon: "Ti naanus a panangallu- koy mabalinna a parukmaen ti napinget nga isusuppiat, ket ma- guyugoyna pay dagiti agtuturay [wenno mannursuro]." (Prover- bio 25:15, TiBaroaNaimbagaDamagBiblia) Agtalinaedka a kalmado ken makisaritaka a siaalumamay no saan a nasayaat ti panangtrato kenka ti maestro wenno maestram. Mabalin nga agbaliwto ti panangmatmatna kenka. - Proverbio 15:1. No sabali ti panangipapan wenno idaddadumanaka ti may- sa a mannursuro, ania ti gagangay nga umuna a reaksionmo? ı... Ania ti nasaysayaat a reaksionmo? ... Panangsolbar Kadagiti Espesipiko a Problema Ti panangawatmo iti limitasion ti maestro wenno maestram ket pangrugian laeng. Ania ti mabalinmo nga aramiden tapno masolbar ti maysa a problema? Kas pagarigan, kasanom a so- lusionan dagiti sumaganad a reklamo? Nababa ti intedna a gradok. Kinuna ni Katrina, "Kanayon a nangato ti maal-alak a grado. Ngem iti maysa a tawen, saan a pa- sado ti grado nga inted kaniak ti maestrok iti science. Ammok a nangato koma ti gradok. Nakisarita dagiti dadakkelko iti prinsi- pal. Ingngato ti maestrok ti gradok ngem apagpasa laeng isu a marurodak latta." No kasta ti mapaspasaram, saanmo nga aku- saran ti maestro wenno maestram. Imbes ketdi, agsursuroka ken ni Natan a karakter iti Biblia. Narigat ti trabaho a naipaannong kenkuana ta ibutaktakna ti nadagsen a basol ni Ari David. Saan 146 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı a basta napan lattan ni Natan idiay palasio tapno ungtanna ni David, no di ket sitataktika a kinasaritana. - 2 Samuel 12:1-7. Umasping iti dayta, mabalin a sipapakumbaba ken sikakalma a kasaritam ti maestro wenno maestram. Saan a makatulong no agpasugnodka wenno no akusaram ti mannursuro a saanna a maar-aramid a naimbag ti trabahona wenno nakarkaro pay. Pa- dasem ti nasaysayaat a pamay-an. Umuna, kiddawem iti man- nursuro nga ilawlawagna no kasano ti panangkwentana iti gra- do. Insurat ni Solomon: "Dumngegka sakbay a sumungbatka. No dimo aramiden ti kasta, maibilangka a nengneng ken mang- pabpabain." (Proverbio 18:13, TiBaroaNaimbagaDamagBib- lia) No dumngegka, mabalin a maammuam no ania ti problema. Uray no saan a ngumato ti gradom, mabalin a sumayaat ti im- presion kenka ti mannursuro gapu iti nasayaat a kababalinmo. Mangidumduma ti maestromi. Usigentayo ti kapadasan ni Rachel. Kanayon a nangato ti gradona. Ngem nagbaliw dayta idi addan iti Grade 7. Kinuna ni Rachel: "Inaramid ti maestrok ti amin tapno laeng saanak a makapasa iti klasena." Ania ti prob- lema? Imparikna ti maestro kada Rachel ken ni nanangna a sa- anna a kayat ti relihionda. dagiti aramidek! ... tiaramidekket ... itidaytoyabanagket ...
Ania ti napasamak? Kinuna ni Rachel: "No nabatad a ti pa- nangidumduma ti maestrok ti makagapu a nababa ti intedna a gradok, kaduaennak ni Nanang a makisarita kenkuana maipa- pan iti dayta a banag. Idi agangay, saannakon a pinarigat." No kasta met ti mapaspasaram, iturturedmo nga ibaga dayta kada- giti dadakkelmo. Awan duadua a kayatda ti makisarita iti man- nursuro ken uray pay iti school administration tapno matulo- ngandaka. Saan Laeng a ti Agdama ti Panunotem no di ket ti Masanguanan Pudno a saan nga amin a problemam ket nalaka a solusio- nan. No dadduma, masapul nga ibturam dagita. "Saan a nasa- yaat ti kababalin ti maysa kadagiti maestrok kadagiti estudian- tena," kinuna ni Tanya. "Kanayonnakami nga insultuen, nga ibagbagana nga awan ammomi. Pinagsangitnak pay idi, ngem nasursurok a palabsen lattan dagidiay a panangin-insultona. Impamaysak ti nagadal ken kanayonak a makiparpartisipar iti klasena. Kas resultana, saannak unayen nga in-insultuen, ken maysaak kadagiti sumagmamano a naipaayan iti nangato a gra- do. Kalpasan ti dua a tawen, naikkat dayta a mannursuro." No sursuruem ti makibagay iti istrikto a mannursuro ma- addaankanto iti napapateg a paglaingan - a makatulong ken- ka a makibagay iti istrikto nga amo inton agtrabahokan. Ken ad-addanto pay ketdi a maapresiarmo dagiti nasayaat a man- nursuro. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kurang ti orasmo iti kada aldaw? Sursuruem nga ipateg ti pagorasam imbes a karurodmo. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a napateg nga ipamaysam ti atensionmo iti ad-adalenyo saan nga iti mannursuro? ˘ Kasano a ti reaksionmo iti ad-adalenyo mabalin nga apektaranna ti pannakilangen ti mannursuro kenka? 148 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
NASAYAAT NGA ULIDAN Ni Moises Nagsayaat ti biag ni Moises. Dimmakkel iti sangakabba- layan ni ari Paraon ken nasursuruan iti isuamin a kinasirib ti Egipto. (Aramid 7:22) Ania ti pangusaranna iti dayta a pannakasanayna? Kabaelanna ti agbalin a natan-ok, nabak- nang, ken mannakabalin. Nupay kasta, saan a nagpaim- pluensia kadagiti kasadaranna ken saanna nga inyun-una dagiti managimbubukodan nga ambisionna. Imbes ketdi, in- keddengna nga usaren ti biagna iti wagas a di ninamnama ti adu. Pinilina "ti dakes a pannakatrato a kadua ti ili ti Dios." (Hebreo 11:25) Napukaw kadi ni Moises dagiti naimbag a ba- nag? Saan. Gapu ta pinilina ti agserbi iti Dios ken tumulong kadagiti tattao, naaddaan iti naragsak ken makapnek a biag. No addaanka iti gundaway a mangala iti kalkalainganna nga edukasion, anianto ti pangusaram iti dayta? Mabalinmo ti agpabaknang wenno gumun-od iti pannakabalin. Wenno kas ken Moises, mabalinmo ti mangaramid iti banag a pudno a makagunggona iti biagmo. Mabalinmo nga usaren ti men- tal ken pisikal a paglaingam nga agserbi iti Dios ken kadagiti kaarrubam. (Mateo 22:35-40) Dayta ti kasasayaatan a pa- ngusaram iti biagmo!
21 Kasanok nga usaren a nainsiriban ti tiempok? Manopayngaorasti kasapulamitikadaaldaw? ı ... Pangusaramkadagitaa kanayonanngaoras? O Makikadua kadagiti gagayyem O Maturog O Agadal O Dadduma pay ... TI TIEMPO ket mayarig iti napartak a kabalio - tapno mausarmo a naimbag, masapul a sursuruem a kontrolen. No usarem a nainsiriban ti panawenmo, sa- anka unay a ma-stress, ngumato ti gra- dom, ken dumakkel ti panagtalek ken- ka dagiti dadakkelmo. "Nagsayaat dayta," nalabit kunam, "kasla naglaka nga ibaga ngem nagrigat nga aramiden!" Pudno nga adu a karit ti mapasaram ngem mapagballigiam dagita. Usigen- tayo ti sumagmamano a pagarigan. Karit 1: Panagaramid iti Eskediul Ti lapped. Pampanunotem pay laeng timangaramidities- kediul ngem panagriknam ket kaska la naigaluten! Saanmo a kayat nga adda sursurotem nga eskediul dagiti aramidem. No apay nga aramidem dayta. Insurat ni Ari Solomon: "Dagiti gakat daydiay nasaet sigurado a mangipaay iti pagsaya- atan." (Proverbio 21:5) Okupado a tao ni Solomon. Isu ket may- 150 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= 'Siguraduenyo dagiti napatpateg a bambanag.' - Filipos 1:10 ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ sa nga asawa, ama, ken ari. Ken bayat a tumataengan, umad- adu dagiti pakakumikomanna. Mabalin nga okupadoka met a kas kenkuana. Ngem bayat a tumataenganka nalabit ad-addan- to manen nga okupadoka. Isu nga uray ita pay laeng, sursurue- mon ti agbalin nga organisado! Ti makuna dagiti kapatadam. "Rinugiakngaurnosenare- tipanangaramidkoitieskediul!" - Joey. - Mallory. Ti makatulong kenka. Usigem daytoy: Ipapantayon nga agbiahekayo a sangapamiliaan. Tunggal maysa kadakayo ket basta ikabilna lattan ti bagahena iti kargadera ti lugan. Kasla awanen ti paglugaran ti dadduma a bagaheyo. Ania ti mabalin- mo nga aramiden? Mabalin nga iruarmo amin a naikarga, iyun- unam nga isimpa dagiti dadakkel a bag sa isarunom dagiti bab- babassit a bag. Kasta met laeng no iti panangorganisarmo kadagiti arami- dem. No iyun-unam nga aramiden dagiti saan unay a napateg, baka saanmonton a maaramid dagiti napapateg a bambanag. Iyun-unam dagiti narigrigat nga aramiden ket masdaawkanto ta ad-adunto ti panawenmo a mangaramid kadagiti nabatbati a ba- nag! - Filipos 1:10. Ania dagiti kapatgan a banag a nasken nga aramidem? ı ... Ita, subliam dagiti insungbatmo ken ikeddengmo no ania ti iyun-unam - numeruam dagiti banag a kasapulan nga ara- midem sigun iti kapategda. No iyun-unam nga aramiden dagiti Kasanok nga usaren a nainsiriban ti tiempok? 151
napatpateg, mabalin a masdaawkanto ta adun ti tiempom a ma- ngaramid kadagiti saan unay a napateg a banag. Ti maaramidam. Isuratmo iti bassit a planner dagiti agsa- saruno nga aramidem sigun iti kapategda. Wenno, nalabit ma- katulong kenka ti maysa kadagiti sumaganad. O Bassit a kuaderno O Kalendario iti selpon O Kalendario iti kompiuter O Kalendario a maiparabaw iti lamisaan Karit 2: Panangsurot iti Eskediul Ti lapped. No nakaawidkan a naggapu iti eskuelaan, kayat- mon ti agrelaks ken agbuya iti TV iti sumagmamanoaminuto. Wenno panggepmo ti ag-review para iti eksaminasion ngem adda nagteks a mangaw-awis kenka a mapankayo agbuya ti sine. Saan a maitantan ti pabuya idinto ta ti panagadal ket ma- balinmo nga aramiden iti rabii. 'Maysa pay,' kunkunam iti bagim, 'kasla ad-adda a makapagadalak no agap-apuraak.' No apay nga aramidem dayta. Mabalin a nangatngato ti gradom no agadalka a saan a nabannog ti utekmo. Maysa pay, saan kadi nga ad-adda a ma-stress-ka no saan nga organisa- do ti eskediulmo? Nakarkaro manen no ikamkamakammo ti ag-review iti rabii para iti eksaminasionyo. Anianto laengen ti mapasamak iti kabigatanna? Nalabit maladawka a makariing, ad-addanto a ma-stress-ka, agdardaraska a pumanaw, ken ma- ladawka a sumrek iti eskuelaan. - Proverbio 6:10, 11. Ti makuna dagiti kapatadam. "Magusgustuak ti agbu- ya iti TV, aggitara, ken makikadua kadagiti gagayyemko. Saan met ketdi a dakes dagita; ngem no dadduma, maitung- tungkuakon dagiti napatpateg a banag isu nga agap-apuraak- ton." - Julian. ? AMMOM KADI . . . Ma-stress-ka no nakaad- adu ti iyeskediulmo nga aramiden iti maysa nga aldaw. No ikeddengmo no ania ti iyun-unam, ammom no ania ti aramidem itan ken no ania ti saanmo pay laeng nga aramiden. Ti makatulong kenka. Saan a dagiti laeng nasken nga aramidem ti iyeskediulmo - iyeskediulmo met dagiti ma- gusgustuamnga aramiden. "Na- laklakak nga ileppas dagiti nas- ken nga aramidek ta ammok nga adda dagiti isarunok a magus- 152 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Ti tiempo ket mayarig iti napartak a kabalio - masapul a sursuruem a kontrolen gustuak nga aramiden," kuna ni Julian. Ti sabali pay a singasing ket: Mangikeddengka iti dakkel a kalat sa mangpanunotka ka- dagiti banag a mabalinmo nga aramiden tapno maragpatmo dayta a kalat. Ti maaramidam. Ania ti maysa wenno dua a realistiko a kalat a kabaelam a ragpaten iti sumaganad nga innem a bulan? ı ... Ania a realistiko a kalat ti kabaelam a ragpaten iti sumaga- nad a dua a tawen, ken ania ti nasken nga aramidem itan tapno maragpatmo dayta? ... Karit 3: Panagbalin a Nadalus ken Nadalimanek Ti lapped. Saanmo a maawa- tan no kasano a makatulong ti kinamanagdaldalus ken kinada- limanek tapno mausarmo a na- saysayaat ti tiempom. Maysa pay, kasla nalaklaka nga amang Para iti kanayonan nga impormasion, BALAKAD Saanmo a paggigiddanen nga aramiden dagiti amin a naisingasing iti daytoy a kapitulo. Imbes ketdi, iti sumaganad a bulan, aramidem ti maysa laeng a singasing. No kabaela- mon dayta, sabalinto manen ti aramidem. kitaem ti Kapitulo 39 daytoy a libro. Kasanok nga usaren a nainsiriban ti tiempok? 153
eskediulko!'' - Ricky ti agbalin a nawara. Mabalinmo nga ipabigat ti panagdalusmo iti kuartom - wenno saan pay ketdin! Total, awan met aniamanna kenka uray nakawarwara, isu a saan unay a problema dayta. Ngem kastakadi a talaga? No apay nga aramidem dayta. No nadalus ken nadalima- nekka, saan a maibus ti tiempom a mangbirok kadagiti banag a sapsapulem. Nataltalna pay ti panunotmo. - 1 Corinto 14:40. Ti makuna dagiti kapatadam. "No dadduma, diak masa- - Mandy. - Frank. Ti makatulong kenka. Ipaugalim nga isubli dagiti bamba- nag iti umiso a lugarda apamanamalpasmonga usaren. Kana- yonnga aramidem dayta tapno saanka a maurnongan iti wara. Ti maaramidam. Iyugalim ti agdalus. Mabang-aranka no nadalimanek ti amin. dagiti aramidek! ı ... Usarektitiempokamangaramiditi ... itidaytoyabanagket ...
pangus-usarak iti tiempok? Iti makalawas, dagitoy ti pangus-usaran dagiti agtutubo nga agtawen iti 8 agingga iti 18 iti tiempoda ken ti promedio nga oras a mabusbusbosda: Bilangem no mano nga oras ti mabusbosmo nga agbuya iti TV ı... 17kadua dagiti dadakkelda 30 iti eskuelaan 44 panagbuya iti TV, panagay-ayam kadagiti video game, panagteks, ken panagdengngeg iti musika agay-ayam iti video game... aginternet... agdengngeg iti musika... Dagup... Oras a mabalinko nga usaren kadagiti napatpateg a banag... Napateg ti panawen. Agpapadakayo kadagiti kapatadam ken kadagiti dadakkelmo no iti kaadu ti orasyo iti kada aldaw. Agsagabaka no saanmo nga usaren a naimbag dayta. Ngem no usarem a nainsiriban, adunto ti magunggonam. Adda kenka no kasanom nga usaren dayta. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Imigrante dagiti dadakkelmo? Panagriknam kadi ket naidumdumaka iti man eskuelaan ken iti pagtaenganyo? Ammuem no ania ti nasayaat nga aramidem tapno magunggonaanka iti kasasaadmo. ANIA TI MAKUNAM? ˘ No ita pay laeng ket sursuruemon nga iyeskediul ti tiempom, kasano a makatulong dayta kenka iti masanguanan? ˘ Ania ti masursurom kadagiti dadakkelmo mainaig iti nainsiriban a panangusar iti tiempo? ˘ No addan ti sursurotem nga eskediul, ania dagiti mabalinmo a baliwan tapno nasaysayaat ti panangusarmo iti tiempom? Kasanok nga usaren a nainsiriban ti tiempok? 155
22 Pannakibagay iti dua a kultura - ania ti aramidek? Imigrantekadi nitatangwenno ninanangmo? ı O Wen O Saan Agdumakadi tipagsasaowen- nokulturaiti eskuelaanyokeniti pagtaenganyo? O Wen O Saan
- saankoa agbalinngaItaliano." - Giosu ` e,England. - Patrick, dadakkelna. IDI immakar dagiti nagannak kenka, naipasangoda kadagiti dadakkel a karit. Nalikmutda kadagiti tattao a sabali ti pagsa- sao, kultura, ken panagkawkawesda isu a madlaw ti nakaidu- maanda. Gapuna, masansan a mauy-uyaw ken maidaddadu- mada. Kasta met kadi ti mapaspasaram? Dagiti nadakamat iti baba ket sumagmamano kadagiti karit a nakaipasanguan dagi- ti dadduma nga agtutubo nga adda iti kasta a situasion. Marka- am iti ti karirigatan a karit para kenka. O Pannakauyaw. Ubing pay ni Noor idi immakar ti pami- liada iti North America manipud Jordan. Kinunana: "Naiduma dagiti kawesmi, isu a katkatawaandakami dagiti tattao. Ken saanmi a maawatan dagiti angaw dagiti Amerikano." O Dimo masinunuo ti kinasiasinom. "Nayanakak idiay Germany," kuna ti agtutubo nga agnagan iti Nadia. "Yanta- ngay Italiano dagiti dadakkelko, Italiano ti ayugko no agsaoak iti Aleman isu nga aw-awagandak idiay eskuelaanmi iti 'maag a ganggannaet.' Ngem idi napanak idiay Italy, nadlawko nga Aleman ti ayugko no agsaoak iti Italiano isu a diak ammo no ania a talaga ti pulik. Sadinoman ti papanak, maysaak a gang- gannaet." O Nagduduma a kultura iti pagtaengan. Walo ti ta- wen ni Ana idi immakarda a sangapamiliaan idiay England. Pannakibagay iti dua a kultura - ania ti aramidek? 157
"Saankami a narigatan ken adingko a nakibagay iti kultu- ra ti London," kinunana. "Ngem narigatan dagiti dadakkelmi, ta nabayagda a nagnaed idiay Madeira a bassit nga isla iti Por- tugal." Tallo ti tawen ni Voeun idi immakar idiay Australia dagiti dadakkelna a taga-Cambodia. Kinunana: "Narigatan dagiti da- dakkelko a nakibagay iti baro a kultura. Kinapudnona, masan- san a mariribukan ken makapungtot ni tatangko gapu ta diak matarusan ti kababalin ken panagpampanunotna." O Nagduduma a lenguahe iti pagtaengan. Ni Ian ket ag- tawen iti walo idi immakarda a sangapamiliaan iti New York manipud Ecuador. "Gapu ta innem a tawenen nga addakami iti Estados Unidos, nalalaingakon nga agsao iti Ingles ngem iti Espaniol," kinunana. "Iti eskuelaan, Ingles ti pagsasao dagiti mannursuro ken dagiti gagayyemko, ken Ingles ti us-usarek a makisarita ken adingko. Ingles latta ti sumsumrek iti panunot- ko isu a maliplipatakon ti Espaniol." ? AMMOM KADI . . . No nalaingka nga agsao iti dua a lenguahe, dakdakkel ti gundaway a makastrekka iti trabaho. Nayanak ni Lee idiay Aus- tralia nupay taga-Cambodia dagiti dadakkelna. Kinuna- na: "No makisaritaak kadagi- ti dadakkelko ken no adda ka- yatko nga ilawlawag a naimbag kadakuada, marigatanak a ma- ngibaga iti dayta iti pagsasaoda." Kastoy ti kuna ni Noor a nadakamat itay: "Ipapilit ni ta- tangko nga Arabic ti usarenmi iti pagtaengan ngem saanmi a kayat. Para kadakami, parparigatenmi laeng ti bagbagimi no agsursurokami pay iti Arabic. Ingles ti pagsasao dagiti gagay- yemmi. Ingles ti amin a programa iti TV. Apay koma nga ag- sursurokami pay laeng iti Arabic?" Ania ti Maaramidam? Kas ipakita dagiti nadakamat a komento, saan laeng a sika ti makapaspasar kadagitoy a narigat a karit. Imbes a tami- ngem dagita, mabalin a kaykayatmo laengen a lipaten a naan- 158 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Ti Dios saan a mangidumduma." - Aramid 10:34. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ anay ti nariingam a kultura ket makibagayka lattan iti kultura ti pagilian a pagnanaedanyo itan. Ngem no kasta ti aramidem, mabalin a masaktam dagiti dadakkelmo ken maupayka laeng. Gapuna, apay a dimo sursuruen a pakibagayan ti kasasaad ken aprobetsarem a naimbag ti situasionmo? Usigem dagiti sumaganad a singasing: No kasano a matmatan ti pannakauyaw. Aniaman ti aramidem, saanmo a maay-ayo ti amin. Dagiti tattao a nauyaw kanayon nga adda rasonda nga aguyaw. (Proverbio 18:24) Saysayangem laeng ti kataymo no makirinnasonka kadagiti mangidumduma a tattao. Kuna ni masirib nga Ari Solomon a "ti managumsi dina pagayatan ti matubngar." (Proverbio 15: 12, TiBiblia) Dagiti sasao ti managuyaw ipakpakitana laeng ti kinaignorantena, saan ket a daydiay ibagbagana a kamali ti uy- uyawenna. No kasano a mapagballigiam ti rikna a saanmo a ma- sinunuo ti kinasiasinom. Gagangay laeng a tarigagayam a maibilangka iti maysa a grupo, kas iti maysa a pamilia wen- no kultura. Ngem saan nga umiso a panunotem a ti pateg- mo ket nakadepende iti kultura wenno pamilia a dimmakke- lam. Mabalin a dayta ti kitkitaen dagiti tattao kenka, ngem saan a napateg dayta iti Dios. "Ti Dios saan a mangidumdu- ma," kuna ni apostol Pedro. "Iti tunggal nasion anamonganna ti tao nga agbuteng kenkuana ken agaramid iti kinalinteg." (Ara- mid 10:34, 35) No aramidem ti amin a kabaelam tapno maay- ayom ni Jehova a Dios, ibilang- naka a paset ti pamiliana. (Isa- ias 43:10; Marcos 10:29, 30) Dayta ti kasayaatan a pakabig- bigan! BALAKAD No pagkakatawaanda- ka dagiti kakaduam gapu iti pulim, bay-am laeng ida ken makipag- katawaka ketdi. No kasta ti aramidem, maumadanto met laeng a mangsursuron kenka. Pannakibagay iti dua a kultura - ania ti aramidek? 159
- Oleg No kasano a daeran ti nagduduma a kultura iti pagta- engan. Nagduma ti kapanunotan dagiti nagannak ken annak iti dandani amin a pamilia. Mabalin a nakarkaro pay ti kasa- saadyo - kayat dagiti dadakkelmo a surotem ti kaugalian ti nagtaudanyo a pagilian, ngem kayatmo a suroten ti kaugalian iti pagilian a pagnanaedanyo itan. Uray no kasta, no kayatmo a nasayaat ti pagbanagam, masapul a "dayawem ni amam ken ni inam." - Efeso 6:2, 3. Imbes a laksidem lattan ti kaugalian dagiti dadakkelmo gapu ta saanmo a kayat dayta, ikagumaam a tarusan no apay nga ipatpategda dagita. (Proverbio 2:10, 11) Isaludsodmo iti bagim: 'Maisalungasing kadi kadagiti prinsipio iti Biblia dagitoy a kaugalian? No saan, ania ngarud ti saanko a kayat iti dayta a kaugalian? Kasano a mayebkasko a siraraem ti rikriknak ka- dagiti dadakkelko?' (Aramid 5:29) Siempre, nalaklakam a da- yawen dagiti nagannak kenka - a matarusam ti panagpam- panunotda ken mayebkasmo ti rikriknam - no nalaingka nga agsao iti lenguaheda. No kasano a mapagballigian ti nagduduma a lengua- he iti pagtaengan. Natakuatan ti dadduma a pamilia a no usarenda ti bukodda a lenguahe no addada iti pagtaengan- da, makasursuro a naimbag dagiti annakda iti dua a lengua- he. Apay a dimo padasen dayta iti pagtaenganyo? Mabalinmo met ti agpaisuro kadagiti dadakkelmo tapno makapagsuratka iti lenguaheda. Ni Stelios a dimmakkel idiay Germany ngem Griego ti nariinganna a lenguahe, kinunana: "Inaldaw a maki- sarsarita kaniak dagiti dadakkelko maipapan iti maysa a teks- to iti Biblia. Isuratko dayta bayat a basbasaenda iti napigsa. Ita, makabasa ken makapagsuratakon iti Griego ken Aleman." ` e, a nadaka- mat itay: "Nagsursuroak iti lenguahe dagiti dadakkelko gapu ta Ania pay ti pagimbagan dayta? Kinuna ni Giosu 160 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı Mabalinmo nga ibilang ti kultura a nagtaudam kas tulong iti pannakilangenmo kadagiti sabsabali kayatko a sumingedak kadakuada iti emosional ken nangnang- runa iti naespirituan. Idi nasursurok ti lenguaheda, maawata- kon ti rikriknada. Nakatulong met dayta tapno maawatandak." Tulong, Saan a Lapped Ibilangmo kadi ti dimmakkelam a kultura kas lapped iti pannakilangenmo kadagiti sabsabali wenno makatulong iti pannakikaduam kadakuada? Naamiris ti adu nga agtutubo a Kristiano nga adda sabali pay a rason a makibagayda iti dua a kultura. Kayatda nga iranud kadagiti dadduma nga imigran- te ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios. (Ma- teo 24:14; 28:19, 20) "Nagsayaat no mailawlawagmo ti Ka- ˜ ao nga immakar suratan iti dua a lenguahe!" kuna ni Salom idiay London idi lima pay laeng ti tawenna. "Dandani nalipata- kon ti nakayanakak a lenguahe, ngem ita ta naikamengak iti dagiti aramidek! dadakkelko,masapulnga ... itidaytoyabanagket ...
Portuguese a kongregasion, nalaingakon nga agsao iti Ingles ken Portuguese." Ni Noor a nadakamat itay, nakitana a dakkel ti panagkasa- pulan kadagiti ebanghelisador a makapagsao iti Arabic. Kinu- nana: "Adda klase a pagad-adalak ita iti Arabic tapno sur- suruek manen dagiti nalipatak. Nagbalbaliwen ti kababalinko. Kayatkoitan ti agpaisuro no kasano nga ibalikas dagiti sasao iti Arabic. Kayatkoti makasursuro." Talaga a dakkel ti pagimbaganna no pamiliarka iti dua a kultura ken makapagsaoka iti dua wenno ad-adu pay a len- guahe. Makatulong dayta tapno matarusam ti rikrikna dagi- ti tattao ken nalalaingka a mangsungbat kadagiti saludsodda maipapan iti Dios. (Proverbio 15:23) Kinuna ni Preeti, a naya- nak idiay England ngem taga-India dagiti dadakkelna, "Gapu ta maawatak ti dua a kultura, ad-adda a komportableak iti mi- nisterio. Maawatak dagiti tattao nga agduma ti wagas ti pa- nagbiagda - no maipapan iti patpatienda ken iti kababalinda." Makitam kadi met nga adda pagimbaganna ti kasasaadmo saan ket a dadagsen? Laglagipem nga ay-ayatennaka ni Jeho- va gapu iti kinasiasinom, saan a gapu iti pagilian a nagtaudam wenno nagtaudan ti pamiliam. Kas kadagiti agtutubo a nada- kamat ditoy, mabalinmo met kadi nga usaren ti pannakaam- mom ken kapadasam a tumulong kadagiti kapadam iti kultu- ra tapno maam-ammoda ti di mangidumduma ken naayat a Diostayo a ni Jehova? Makariknaka iti napaypayso a ragsak no aramidem daytoy! - Aramid 20:35. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Kasano a ti pannakaammom maipapan iti kultura dagiti dadakkelmo ket makatulong tapno ad-adda a matarusam ti bagim? ˘ Ania dagiti pagsayaatan ti kasasaadmo no idilig kadagiti agtutubo a saan a dimmakkel iti agduma a kultura? 162 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
3UNEG KEN RUAR TI KLASE tinotak kastatimakunam. ı panageskuelam. 163
4 SEKS, MORAL, KEN AYAT 165 Homoseksualidad 172 Panagdenna ti Di Pay Nagkasar 178 Masturbasion 183 Casual Sex 188 Lallaki 195 Babbai 203 Pudno nga Ayat 212 Panagasawa 221 Panagsina 228 Seksual a Pannakaabuso
23 Kasanok a mailawlawag ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad? sumaganadngaaldaw. KAS nadakamat iti ngato, no ipadlaw wenno aminen ti nalatak a tao nga isu ket bakla, tomboy, wenno bisexual (agpada nga agkursonada iti lalaki ken babai), pagbalinen dayta ti media nga ad-adda a kontrobersial ngem iti dadduma pay a damag. Ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad 165
Dayawen ti dadduma ti kasta a kinatured ngem adda met da- gidiay mangkondenar iti kasta a kinarugit iti moral. Malaksid kadagita a dua nga agsupadi a panangmatmat, adu ti mangibi- lang iti homoseksualidad kas sabali laeng nga estilo ti panag- biag. "Idi ages-eskuelaak," kuna ni Daniel nga agtawen iti 21, "uray dagiti agtutubo a pudpudno a lallaki ken babbai ibilang- daka a manangidumduma ken manangukom no kaguram ti homoseksualidad." Mabalin nga agduduma ti panangmatmat iti homoseksua- lidad depende iti henerasion ken lugar. Ngem dagiti Kristiano ket saan nga "iyallaalla ditoy ken idiay ti tunggal angin ti sursu- ro." (Efeso 4:14) Iyap-aplikarda ti kuna ti Biblia. Ania ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad? No an-annurotem ti moral a pagalagadan ti Biblia, ania ti isung- batmo kadagidiay mangibagbaga a manangidumduma, mana- ngukom, wenno kagurguram dagiti homoseksual? Usigem da- giti sumaganad a saludsod wenno sasao ken dagiti posible nga isungbatmo. "Ania ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad?" "Nalawag a kuna ti Biblia a ti Dios inyurnosna a ti sekso ket tagiragsaken laeng ti lalaki ken babai nga agassawa. (Genesis 1:27, 28; Levitico 18:22; Proverbio 5:18, 19) Ti pannakiabig a konkondenaren ti Biblia tukoyenna dagiti seksual nga ara- mid agpadpada dagiti agkasekso ken ti dakes nga aramid da- giti di agkasekso." - Galacia 5: 19-21. ? AMMOM KADI . . . "Ania ti panangmatmat- mo iti homoseksualidad?" Ti dadduma a Kristiano idi umuna a siglo a ma- kiramraman idi kadagiti homoseksual nga ara- mid nabalbaliwanda ti narugit a kabibiagda ket 'naugasanda' iti imatang ti Dios. - 1 Corinto 6:9-11. "Diak kagura dagiti homo- seksual, ngem kagurak dagiti aramidda." Ti "pannakiabig" a termino iti Biblia tuktukoyenna saan laeng a ti seksual a pa- nagdenna no di ket dagiti pay aramid a kas iti panangay-ayam iti mabagbagi ti sabali, pannakiseks babaen iti ngiwat, wenno ba- baen iti kerret. 166 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 28 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 28
= "Papatayenyo, ngarud, dagiti kameng ti bagiyo nga adda iti rabaw ti daga no maipapan iti pannakiabig, kinarugit, panaggartem iti sekso, makapasakit a tarigagay, ken kinaagum, a dayta ket idolatria." - Colosas 3:5. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Laglagipem: No agpapaiwanwanka iti moral a pagalaga- dan ti Biblia, gamdayta.(Josue 24:15) Dimo ibain dayta a takdermo. - Sal- mo 119:46. "Saan kadi a masapul a raemen dagiti Kristiano ti amin a tattao, agraman dagiti homoseksual?" "Wen. Kuna ti Biblia: 'Padayawanyo dagiti amin a kita ti tattao' wenno, kas kuna Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia, 'Raemem ti amin a tattao.' (1 Pedro 2:17) No kasta, saanaka- iti ki- naimbag dagiti amin a tattao, a pakairamanan dagiti homosek- sual." - Mateo 7:12. "Saan ngata a ti panangmatmatmo iti homoseksuali- dad itantandudona ti panangidumduma kadagiti homosek- sual?" "Saan met a kasta. Ti kagurak ket ti aramid dagiti homo- seksual, saan a ti homoseksuala mismo." Mabalinmo pay nga ibaga: "Kas pagarigan, diak agsigsiga- rilio. Kinapudnona, diak mairu- sok dayta. Ngem ipapantan nga agsigsigarilioka, isu nga agduma ti panangmatmatta. Saanka a kagura gapu iti panangmatmat- mo, ken sigurado a dinak met kagura gapu iti panangmatmat- ko - di ngamin? Kasta met la- eng no iti agduma a panangmat- matta iti homoseksualidad." BALAKAD Nupay nalabit masnaayanka iti aramid dagiti sabsabali, saanmo koma nga iparikna a sika laeng ti husto. Kas kenka, adda met kalinteganda a mangpili no ania ti patienda. Ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad 167
dagiti ngay "bisexual"? Nupay agpada nga adda babbai ken lallaki a bisexual, agparang a naparpartak nga umadu dagiti babbai a bisexual. Para kadagiti dadduma, kayatda laeng a padasen dayta. Kuna ni Lisa nga agtawen iti 26: "No ti panagbinni- song ti dua a babbai ket maitampok kadagiti pelikula, TV, ken musika, masulisog dagiti agtutubo a mangpadas iti dayta - nangruna no saanda nga ibilang a dakes dayta." Adda met dagidiay pudpudno a naatrakar. Kuna ni Vicky nga agtawen iti 13: "Adda naam-ammok a dua a bisexual a babbai iti maysa a party. Idi kuan, adda gayyem- ko a nangibaga kaniak a kursonadadak dagiti dua. Nagba- lin a textmate-ko ti maysa kadakuada ket natnag metten ti riknak kenkuana." Nariknam met kadin ti kas iti narikna ni Vicky? Adu ti mangdurog kenka nga akseptarem lattan ti kasasaadmo ken saanmo nga ibain dayta. Ngem laglagipem a ti panag- kursonada iti kapadam iti sekso ket masansan nga agla- basto met laeng. Kasta ti napadasan ni Vicky ken uray ni Li- sette, nga agtawen iti 16. Kinuna ni Lisette: "Nakatulong ti pannakisaritak kadagiti dadakkelko maipapan iti marikrik- nak. Naammuak met iti klasemi iti biology a bayat ti kina- agtutubo, agbaliwbaliw ti kaadu ti hormone iti bagi ti may- sa a tao. Panagkunak, no ad-adu ti ammo dagiti agtutubo maipapan iti bagida, maawatanda a ti panagkursonada iti kapadada iti sekso ket temporario laeng ken saanda a tu- mulok nga agbalin a homoseksual." Uray no ti marikriknam ket nakarkaro ngem iti kadaw- yan a marikna dagiti agtutubo, laglagipem a ti Biblia ipa- ayannaka iti kalat a kabaelam a ragpaten: Kabaelam a labanan ti aniaman a di umiso a tarigagay. 168 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
"Saan kadi nga insuro ni Jesus nga akseptarentayo da- giti sabsabali? No kasta, saan kadi a nasayaat no saan unay a nainget dagiti Kristiano no maipapan iti homosek- sualidad?" "Saan nga imparegta ni Jesus kadagiti adalanna nga ak- septarenda ti uray ania lattan a wagas ti panagbiag. Imbes ket- di, insurona a ti pannakaisalakan ket magun-odan ti 'tunggal maysa a mangwatwat iti pammati kenkuana.' (Juan 3:16) Ti panangwatwat iti pammati ken Jesus ramanenna ti panangsu- rot iti moral a pagalagadan ti Dios, a mangiparit iti dadduma a kita ti aramid - agraman ti homoseksualidad." - Roma 1: 26, 27. "Saanen a makapagbalbaliw dagiti homoseksual ta na- yanakdan a kasta." "Saan a dinakamat ti Biblia no dagiti homoseksual ket si- gudda a kasta wenno saan, ngem bigbigenna nga adda dagiti kababalin a nauneg ti pannakairamutna. (2 Corinto 10:4, 5) Uray no agkursonada ti maysa iti padana a lalaki wenno babai, ibaga ti Biblia a liklikan dagiti Kristiano ti homoseksual nga ar- aramid." Singasing: Imbes a makipinnapilitka mai- papan iti nagtaudan dagiti homoseksual a ta- rigagay,ipaganetgetmo nga iparit ti Biblia ti homoseksual nga aramid. Kas panangyi- lustrar, mabalinmo nga ibaga: "Ammom, adu ti agkuna a matawid ti naranggas a kababalin isu nga adda tendensia da- giti dadduma nga agbalin a narang- gas. (Proverbio 29:22) Kasanon no agpayso dayta? Kas pagaammom, kondenaren ti Biblia ti kinama- nagpungpungtot. (Salmo 37:8; Efeso 4:31) Ibagam kadi a saan Natured dagiti Kristiano a saan a sumurot lattan iti kapanunotan ti kaaduan
nakpayennoaddamangkontrakaniak.'' isunatikagurak - kenidinaamirisnaasaanlaeng kitatiimoralidad - rinaemnakkenidepdepensa- - Aubrey a nainkalintegan dayta a pagalagadan gapu laeng ta kayat ti dadduma ti agbalin a naranggas?" "Kasano koma nga ibaga ti Dios iti maysa nga agkurso- nada iti kaseksona a liklikanna ti homoseksualidad? Kasla saan a nainkalintegan dayta." "Ti kasta a panagrasrason ket naibatay iti di umiso a kapa- nunotan a masapul a suroten dagiti tattao ti seksual a tariga- gayda. Ti Biblia ipapaayanna dagiti tattao iti dignidad babaen ti panangipanamnamana kadakuada a kabaelanda nga iwaksi dagiti di umiso a seksual a tarigagayda no talaga a kayatda." - Colosas 3:5. dagiti aramidek! ı ... ... itidaytoyabanagket ...
"Uray no saanka a homoseksual, masapul a baliwam ti panangmatmatmo iti homoseksualidad." "Kas pagarigan, diak kayat ti agsugal ngem sika ket kayat- mo. Nainkalintegan kadi a pilitennak a baliwak ti panangmat- matko gapu laeng ta minilion ti agsugsugal?" Laglagipem: Dagiti homoseksual, ken ti kaaduan a tat- tao, ket addaan kadagiti prinsipio mainaig iti naimbag ken da- kes isu nga adda dagiti banag a kagurada - kas iti panagkusit, kinaawan hustisia, wenno gubat. Iparit ti Biblia dagita; iparitna pay ti dadduma a kita ti seksual nga aramid, agraman ti homo- seksualidad. - 1 Corinto 6:9, 10. Nainkalintegan ti Biblia ken saanna nga itantandudo ti pana- ngidumduma. Agpada ti pagalagadan nga ipapaannurotna kada- giti agduyos iti kapadada iti sekso ken dagidiay agduyos iti saan- da a kasekso - "adaywanyo ti pannakiabig." - 1 Corinto 6:18. Kinapudnona, ti minilion a heterosexual(dagidiay agduyos iti saanda a kasekso) a mayat a mangyaplikar iti pagalagadan ti Biblia ket agtepteppel iti laksid ti aniaman a sulisog a maba- lin a pakaipasanguanda. Adu kadakuada ti babbaro ken babba- lasang a bassit ti tsansana a makaasawa. Adu met ti addaan iti baldado nga asawa a din makabael a makidenna. Ngem narag- sakda latta uray no saan a mapempennek ti seksual a tariga- gayda. Kabaelan met nga aramiden dayta dagidiay agduyos iti kapadada iti sekso no talaga a kayatda a paragsaken ti Dios. - Deuteronomio 30:19. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Patien ti dadduma a babbai a nasingsingedda iti nobioda no agseksda. Ngem saan a kasta! Ammuem no apay. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay nga adda kalintegan ti Dios a mangipasdek kadagiti paglintegan iti moral a suroten dagiti tattao? ˘ Kasanoka a mabenepisiaran no surotem dagiti paglintegan iti moral a nailanad iti Biblia? Ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad 171
24 Makatulong aya ti seks iti relasionmi? tungtongtikayatniMike. kenMike,'kunkunanaitiun-unegna. 172 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
NALABIT ammomon no ania ti sumaruno a mapasamak. Ngem mabalin a saanmoa maamiris no ania ti epektona kada Mike ken Heather ti panagseks - sigurado a saan a nasayaat. Usigem dagiti sumaganad: No salungasingem ti pisikal a linteg, kas iti linteg ti grabi- dad, sigurado a maisagmakka. Kasta met laeng no salungasi- ngem ti paglintegan iti moral, kas iti bilin nga: "Adaywanyo ti pannakiabig." (1 Tesalonica 4:3) Ania dagiti pagdaksanna no saanmo a tungpalen dayta a bilin? Kuna ti Biblia: "Ti mangyu- gali iti pannakiabig agbasbasol a maikaniwas iti bukodna a bagi." (1 Corinto 6:18) Kasa- no a kasta? Mangisuratka iti tallo a dakes nga epekto ti panagseks dagiti di pay nagkasar.
1 ı ... 2 ... 3 ... Ita, subliam dagiti insuratmo. Inramanmo kadi dagiti ba- nag a kas iti sakit a mayakar babaen iti sekso, masikogan a balasang, ken pannakapukaw ti anamong ti Dios? Sigura- do a nasaem dagita a mapasaran ti asinoman a manglabsing iti moral a linteg ti Dios mainaig iti pannakiabig. Ngem mabalin a masulisogka latta. Nalabit ikalintegam, 'Awan ti dakes a mapasamak kaniak.' Maysa pay, ar-arami- den met dayta ti amin! Pagpampannakkel dagiti kaeskuela- am dagiti kapadasanda iti seks, ket kasla awan met ti dakes nga epektona kadakuada.Nalabit, kas ken Heather iti rugru- gi daytoy nga artikulo, mabalin nga ipagarupmo pay ketdi a nasingsingedkayo nga agnobio no agsekskayo. Maysa pay, siasino koma met ti mayat a mauyaw gapu ta birhen pay la- eng? Saan ngata a nasaysayaat no sumurotka lattan iti uso? ? AMMOM KADI . . . Ngem agurayka! Umuna, saan met nga amin ket agar- aramid iti kasta. Agpayso nga adda dagiti estadistika a mangi- pakita a nakaad-adu dagiti agtu- tubo a makiseseks. Kas pagarigan, iti maysa a surbey iti Esta- dos Unidos, natakuatan a 2 iti kada 3 nga agtutubo iti dayta a pagilian ket napadasandan ti nakiseks sakbay pay nga agtur- posda iti haiskul. Ngem kayat met a sawen dayta a 1 iti kada 3 ti saan - ket adu met dayta a bilang. Komusta ngay dagidiay makiseseks? Natakuatan dagiti managsukimat a mapaspasa- ran ti adu kadagita nga agtutubo ti maysa wenno ad-adu pay kadagiti sumaganad a nakas-ang nga epekto. ˝1 PANNAKABURIBOR. Kaaduan nga agtutubo a na- kiseks a di pay nagkasar ti nagkuna a pagbabbabawyanda dayta. Mabalin nga isukat ti maysa a lalaki ti nobiana no nagarawnan. 174 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 4 KEN 5 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 4 KEN 5
= "Adaywanyo ti pannakiabig. . . . Ti mangyugali iti pannakiabig agbasbasol a maikaniwas iti bukodna a bagi." - 1 Corinto 6:18. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˝2 PANNAKAPUKAW TI PANAGTALEK. Kalpasan ti panagseksda, panunoten ti tunggal maysa kadakuada, 'Siasi- no payngata ti nagarawna wenno nakagaraw kenkuana?' ˝3 PANNAKADISMAYA. Kaykayat ti maysa a babai ti ma- kinobio iti mangisakit kenkuana, saan ket a manggundaway kenkuana. Ken adu a lallaki ti saanen a mangayat iti babai a nagarawdan. Malaksid iti dayta, adu a lallaki ti nagkuna a pulos a saan- da nga ikasar ti babai a nagarawdan. Apay? Gapu ta kayka- yatda ti babai a saan pay a namulitan ti dayawna! No maysaka a babai, masdaawka kadi - wenno nalabit makapungtotka pay ketdi? No kasta, laglagipem daytoy: Ti panagseks ti di pay nagkasar ket saan a kas kadagiti maipab- pabuya iti pelikula ken iti TV. Pagparparangenda laeng a ti panagseks dagiti agtutubo ket awan ti pagdaksanna ken ma- ngipakita a pudpudno ti ayan-ayatda. Ngem saanka a paalli- law! Dagidiay mangguyugoy kenka a makiseks uray saanka- yo pay a nagkasar ket ti laeng bagbagida ti pampanunotenda. (1 Corinto 13:4, 5) Maysa pay, no pudpudno nga ay-ayaten- naka ti maysa a tao, dangran- naka kadi iti pisikal wenno emosional? (Proverbio 5:3, 4) Ken no pudpudno a masek- nan kenka dayta a tao, suliso- gennaka kadi a mangdadael iti relasionmo iti Dios? - Hebreo 13:4. BALAKAD No maipapan iti pannakilangen iti saanmo a kasekso, ti nasayaat a panunotem ket: Saanmo nga aramiden ti saanmo a kayat a makita dagiti dadakkelmo nga aramidem. Makatulong aya ti seks iti relasionmi? 175
- Joshua No maysaka nga agtutubo a lalaki nga adda nobiana, dagi- ti nadakamat iti daytoy a kapitulo tignayennaka koma a mang- panunot iti kasasaad ti relasionyo. Isaludsodmo iti bagim, 'Ta- laga kadi nga ipatpategko ti nobiak?' No wen ti sungbatmo, kasanom a maipakita dayta iti kasayaatan a pamay-an? Masa- pul nga addaanka iti bilega mangsurot kadagiti linteg ti Dios, sirib a mangliklik kadagiti makasulisog a kasasaad, ken ayat tapno maipangpangrunam dagiti pagsayaatanna. No addaan- ka kadagiti kasta a kualidad, posible a mariknanto ti nobiam ti kas iti narikna ti Sulamita a nadalus iti moral, a nangikuna: "Ni patpatgek kukuak ket siak kukuanak." (Kanta ni Solomon 2:16) Iti ababa a pannao, maipagpannakkelnaka! dagiti aramidek! aliklikakket ı ... ... itidaytoyabanagket ...
No makisekska iti kaayan-ayatmo a dikay pay nagkasar, arigna nga inusarmo a pagpigadan ti nagpintas a lamina Maysaka man a lalaki wenno babai, no makisekska a saankayo pay a nagkasar, maperdi ti dayawmo gapu ta impalubosmo a mapukaw ti maysa a banag a napateg. (Roma 1:24) Awan duadua nga adu nga agtutubo ti makarikna nga awanen ti kaes-eskanda gapu ta kas man la binaybay-anda lattan a matakaw ti napateg a paset ti kina- taoda! Dimo ipalubos a mapasamak dayta kenka. No guyugo- yennaka ti kaayan-ayatmo a makiseks babaen ti panangiku- nana a, "No talaga nga ay-ayatennak, mayatka," sititibker nga isungbatmo, "No ay-ayatennak, saanmo a kiddawen dayta!" Nakapatpateg ti dayawmo isu a saanmo a basta ipada- wat lattan. Ipakitam a determinadoka a mangtungpal iti bilin ti Dios, nga adaywam ti pannakiabig. Inton adda asawamon, mabalinmonton ti makiseks. Ken naan-anayto a matagirag- sakmo dayta, nga awan ti pagdandanagam, pagbabbabaw- yam, ken pagam-amkam - a masansan nga epekto ti panna- kiseks ti di pay nagkasar. - Proverbio 7:22, 23; 1 Corinto 7:3. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kasano kadakes ti masturbasion? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Nupay kasla makaay-ayo ti pannakiseks a di pay nagkasar, apay a rumbeng a saanmo nga aramiden dayta? ˘ Ania ti aramidem no adda mangawis kenka a makiseks? Makatulong aya ti seks iti relasionmi? 177
25 Kasanok a maisardeng ti masturbasion? Diosnokastoytiar-aramidek?'" - Luiz. BAYAT ti panagbaro wenno panagbalasangmo, pumigpigsa met ti seksual a tarigagaymo. Kas resultana, mabalin a mayu- galim ti masturbasion. Adu ti mangibaga a normal laeng day- ta. Kunkunada nga uray ta "awan met ti mapasaktam." Ngem adda nasayaat a rason a liklikam ti kasta nga aramid. Insurat ni apostol Pablo: "Papatayenyo, ngarud, dagiti kameng ti bagiyo . . . no maipapan iti . . . panaggartem iti sekso." (Colosas 3:5) Ti masturbasion saanna a papatayen ti seksual a tarigagay no di ket rubrobannalaeng. Malaksid iti dayta, usigem ti sumaganad: ˘ Ti masturbasion parnuayenna ti managimbubukodan a kababalin. Kas pagarigan, bayat nga ar-aramiden dayta ti may- sa a tao, isu ket naipamaysa iti panangparagsak iti mismo a ba- gina. ˘ Ti masturbasion pagbalinenna ti maysa a mangmatmat iti kasungani a sekso kas banag, wenno alikamen, a pangpenne- kan iti bukod a tarigagay. ˘ Ti kinamanagimbubukodan a mapatanor iti panangyuga- li iti masturbasion ket mabalin a mangpakapuy iti makapnek a seksual a relasion ti agassawa. Ti masturbasion ket naiduma iti di inggagara nga irarasuk ti seksual a tariga- gay. Kas pagarigan, ti maysa a lalaki ket mabalin a makariing a narasuk ti seksual a tarigagayna wenno mabalin nga agparuar iti semilia bayat a matmaturog. Di ing- gagara a rumasuk met ti rikna ti sumagmamano a babbai, nangruna no sakbay wenno kalpasan ti panagkadawyanda. Iti kasunganina, ti masturbasion ket ingga- garaa panangtukay iti seksual a tarigagay. 178 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Imbes nga agpannuray iti masturbasion tapno maep-ep ti seksual nga irarasuk, ikagumaam ti agteppel. (1 Tesalonica 4: 4, 5) Tapno maaramidmo dayta, iparegta ti Biblia a liklikam a dagus dagiti makaparasuk a situasion. (Proverbio 5:8, 9) Ngem kasanon no nayugalimon ti masturbasion? Nalabit pinadas- mon nga isardeng ngem saanka a nagballigi. Gagangay laeng nga ipapanmon a saankan a makapagbalbaliw, ket saanmon a kabaelan nga annuroten dagiti pagalagadan ti Dios. Kasta ti panangmatmat ti agtutubo nga agnagan Pedro maipapan iti bagina. Kinunana: "No maulitko manen dayta, nagmadi ti rik- nak. Kasla saanakon a mapakawan. Marigatanak nga agkara- rag." No kasta ti marikriknam, dika koma maupay ken maawa- nan iti namnama. Adu nga agtutubo - ken adulto - ti nagbal- ligi a nangisardeng iti ugali a masturbasion. Kabaelam met dayta! Panangdaer iti Pannakakonsiensia Kas nadakamaten, dagidiay naigameren iti masturbasion ket masansan a makonkonsiensia. Kinapudnona, ti 'panagli- daymo iti nadiosan a pamay-an' tignayennaka a mangparmek iti dayta nga ugali. (2 Corinto 7:11) Ngem no nalabes ti panna- kakonsiensiam, mabalin a dumegdeg ti parikutmo. Upayenna- ka laeng nga uray la kayatmon ti sumuko. - Proverbio 24:10. Isu nga ikagumaam a matmatan ti situasion iti balanse a pa- may-an. Ti masturbasion ket maysa a kita ti kinarugit. Pag- balinennaka nga 'adipen iti nadumaduma a tarigagay ken ragragsak' ken patanorenna dagi- ti di umiso a kababalin. (Tito 3:3) Nupay kasta, ti masturbasion ket saan a maibilang a nakaro a sek- sual nga imoralidad a kas iti pan- nakiabig. (Judas 7) No parikutmo daytoy, dimo koma ipapan a naka- aramidkan iti di mapakawan a ba- sol. Ti napateg ket labanam ti rik- nam ken dikapulossumuksuko! AMMOM KADI . . . ? Ti nakapuy a tao ket tumulok lattan iti seksual a tarigagayna. Ngem ti mataengan a lalaki wenno babai ket agteppel uray awan ti makakitkita kenkuana. Kasanok a maisardeng ti masturbasion? 179
No maitiklebka bayat nga agtartarayka, saan a kasapu- lan nga agsublika manen iti naggapuam. Kasta met laeng no maipapan iti masturbasion. No nailaw-anka manen, dina kayat a sawen nga awanen ti serserbi dagiti inaramidmo a panagregget Gagangay laeng a maupayka no maulitmo dayta. No mapa- samak dayta, laglagipem ti sasao iti Proverbio 24:16: "Daydiay nalinteg mabalin a matuang iti uray mamimpito a daras, ket si- gurado a tumakderto; ngem dagidiay nadangkes maitibkoldan- to babaen iti didigra." No maaramidmo manen dayta, dina ka- yat a sawen a dakeskan a tao. Isu a dika sumuko. Usigem ketdi no apay a naaramidmo manen ken ikagumaam a liklikan ti na- kaigapuan ti pannakailaw-anmo. Iwayaam nga utoben ti ayat ken asi ti Dios. Ti salmista a ni David a nakabasol met gapu iti pagkapuyanna, kinunana: "Kas iti maysa nga ama mangipakita iti asi iti annakna, ni Jehova na- ngipakita iti asi kadagidiay agbuteng kenkuana. Ta pagaammo- na unay ti pannakapormatayo, a laglagipenna a tapoktayo." (Salmo 103:13, 14) Wen, ikabilangan ni Jehova ti kinaimper- pektotayo ken "sisasagana a mamakawan." (Salmo 86:5) Iti sabali a bangir, kayatna a pag- reggetantayo ti agbalbaliw. Ania ngarud dagiti praktikal nga ad- dang a mabalinmo nga aramiden tapno maparmekmo dayta nga ugali? BALAKAD Agkararagka sakbay pay a kumaro ti irarasuk ti riknam. Kiddawem ken Jehova nga ikkannaka iti "pannakabalin a nalablabes ngem ti gagangay" tapno ma- pagballigiam ti sulisog. - 2 Corinto 4:7. Tingitingem ti paglingli- ngayam. Agbuybuyaka kadi ka- dagiti pelikula wenno programa iti TV wenno agluklukatka kada- giti Web site a makaparasuk iti 180 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Umadayoka kadagiti tarigagay a naikasigudan iti kinaagtutubo, ngem surotem ti kinalinteg, pammati, ayat, talna, a kadua dagidiay umaw-awag iti Apo manipud iti nadalus a puso." - 2 Timoteo 2:22. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ seksual a tarigagay? Nainsiriban nga inkararag ti salmista iti Dios: "Iliklikmo dagiti matak manipud panangkita iti awan pa- tegna." - Salmo 119:37. Pilitem ti agpanunot iti sabali a banag. Kastoy ti balakad ti maysa a Kristiano nga agnagan William: "Sakbay a maturog- ka, agbasaka iti maipapan kadagiti naespirituan a bambanag. Nakapatpateg a ti maudi a sumrek iti panunotmo ket naespiri- tuan." - Filipos 4:8. Ibagam ti problemam iti sabali. No mabainka, mabalin a marigatanka a mangipudno iti problemam iti maysa a ma- pagtalkam. Ngem ti panangaramidmo iti dayta ket makatulong Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 33. dagiti aramidek! bambanagno ı ... ... itidaytoyabanagket ...
daytaitianiamanabanag!'' - Sarah tapno maparmekmo ti ugalim! Kasta ti napaneknekan ti Kris- tiano nga agnagan David. Kinunana: "Nakisaritaak ken tatang- ko. Diak pulos malipatan ti imbagana. Nakaisem a nangikuna, 'Maipagpannakkelka barok.' Ammona no kasano karigat ti pa- nangipudnok kenkuana ti maipapan iti dayta. Dayta la unay ti kasapulak a pammaregta. Bimmileg pay ti determinasionko a mangisardeng iti dayta nga ugali. "Kalpasanna, impabasa kaniak ni tatang ti sumagmamano a teksto tapno tulongannak a mangamiris a saanak pay met ketdi a 'maibilang a dakes.' Impakitana pay ti dadduma a teksto a mangipabigbig iti kinaserioso daytoy a banag. Imbagana a pa- dasek nga isardeng dayta iti uneg ti maysa a naikeddeng a tiempo sa agtungtongkaminto manen. Kinunana a diak maup- upay no mailaw-anak manen. Basta ikagumaak a labanan day- ta iti napapaut a tiempo." Ania ti naamiris ni David? Kinunana: "Nagsayaat no adda makaammo iti problemam ken sidadaan a tumulong kenka." Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, panid 239-241. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ti casual sex ket saan a nalag-an a banag. Ammuem no apay. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a napateg a laglagipem a "sisasagana a mamakawan" ni Jehova? - Salmo 86:5. ˘ Yantangay pinarsuanaka ti Dios nga addaan iti seksual a tarigagay ken imbagana met a masapul a patanorem ti panagteppel, ania ti pagtalkanna a kabaelam nga aramiden? 182 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
26 Ti ngay casual sex? kennokasanokaadutimakaseksda." - Penny. aduababbaiuraynoaddanobiadan." - Edward. IPAGPANNAKKEL ti adu nga agtutubo ita a mabalinda latta ti makiseks uray no awan ti relasionda (casual sex). Ti dadduma ket addaan pay iti am-ammo a mabalinda lattan a tawagan kaanoman a kayatda ti makiseks uray no saanda nga agin- innayat. Dika masdaaw no kasla magargarika met a mangaramid iti dayta! (Jeremias 17:9) Ni Edward, a nadakamat itay, ki- nunana: "Adu a babbai ti mangaw-awis kaniak a makiseks, ket ti panagkedked ti karirigatan nga aramidek kas maysa a Ti ngay casual sex? 183
Kristiano. Nagrigat nga ibaga ti saan!" Ania dagiti prinsipio iti Biblia a masapul a laglagipem no adda mangawis kenka a ma- kiseks? Ammuem no Apay a Dakes ti Casual Sex Nadagsen a basol ti pannakiabig ta dagidiay mangar-aramid iti kasta "didanto tawiden ti pagarian ti Dios." (1 Corinto 6: 9, 10) Siempre, agaplikar dayta agpadpada iti dua a tao nga "agin-innayat" wenno dagidiay mangar-aramid iti casual sex. Tapno mapagballigiam ti sulisog kadagita a situasion, masapul a ti panangmatmatmo iti dayta nga aramid ket kas iti panang- matmat ni Jehova. sayaatanasuroten." - Karen,Canada. "Laglagipem nga adda dadakkelmo, adu ti gagayyemmo, notumulokkaitisulisog!" - Peter,Britain. No tuladem ti panangmatmat ni Jehova iti pannakiabig, masursurom a 'guraen ti dakes,' uray pay no makagargari day- ta iti nakapuy a lasag. - Salmo 97:10. Maisingasingabasaem:Genesis 39:7-9. Panunotem ti na- tibker a takder ni Jose maibusor iti seksual a sulisog ken no kasano a nabaelanna ti agkedked. ? AMMOM KADI . . . Kayat ni Jehova a tagiragsakem ti sekso kas iti panggepna a nangparsua iti dayta - ti gubuayan ti ragsak dagiti agassawa - nga awan ti mariknam a panagdanag, panagamak, ken panagbabawi a masansan a resulta ti pannakiabig. Dimo Ibain Dagiti Patpatiem Gagangay nga ipagpannak- kel dagiti agtutubo ti maysa a banag a patpatienda. Pribilehiom nga itandudo dagiti pagalagadan ti Dios babaen iti kababalinmo. Dimo ibain ti takdermo maipapan iti panagseks ti di pay nagkasar. "Itidamopaylaeng,silalawag ngaipakitamngaaddadagitisur- surotem a moral a prinsipio." - Allen,Germany. 184 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
- Ellen "Am-ammodak dagiti lallaki a kaeskuelaak idi haiskul, isu - Vicky,UnitedStates. No natibkerka a mangsalimetmet kadagiti patpatiem, pagi- lasinan dayta nga agmatmataengankan a Kristiano. - 1 Corin- to 14:20. Maisingasingabasaem:Proverbio 27:11. Kitaem no kasa- no a maparagsakmo ti puso ni Jehova gapu iti panagaramidmo iti umiso! Determinadoka Koma! Napateg ti panagkedked. Ngem mabalin nga ipapan dagiti dadduma nga "aginmamadika laeng." - panagkawka- wes, panagsasao, pannakilangen, ken no siasino ti kasarsari- tam - a talaga a pagkedkedam ti aniaman a pananggargari ti sabsabali." - Joy,Nigeria. awis kenka a makiseks. Mabalinda nga usaren dayta a ma- ngipariknakenkaakaslaket'tay adda masapul a bayadam kada- kuada." - Lara,Britain. BALAKAD Tulongannaka ni Jehova no makitana a determinadoka nga agkedked. Maibatay iti mismo a kapadasanna, naikuna ni sal- mista a David maipapan ken Jehova: "Iti daydiay nasung- do agtignaykanto a sisusungdo." - Salmo 18:25. Pasayaatem ti personalidadmo. (1 Pedro 3:3, 4) No nasaysayaatka a tao, nasaysayaat met ti personalidad daydiay maatrakar kenka. Ti ngay casual sex? 185
ı = "Aramidenyo ti amin a kabaelanyo tapno iti kamaudiananna [ti Dios] masarakannakayo a di namulitan ken awan pakapilawanna ken sitatalna." - 2 Pedro 3:14. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Maisingasingabasaem: 2 Cronicas 16:9. Imutektekam no kasano a sidadaan ni Jehova a tumulong kadagidiay mayat nga agaramid iti umiso. Panunotem Dagiti Mabalin a Mapasamak Kuna ti Biblia: "Nasaldet daydiay nakakita iti didigra ket ru- gianna ti aglemmeng." (Proverbio 22:3) Kasanom nga iyaplikar dayta? Babaen ti panangikabilangam iti mabalin a mapasamak! tungtonganda." - Naomi,Japan. adreswennonumerotiteleponom." - Diana,Britain. Usigem ti panagsasao, kababalin, kakadua, ken lu- gar a kanayonmo a pappapanan. Kalpasanna, isaludsod- dagiti aramidek! anadalusitimoralno ... ... itidaytoyabanagket ...
Daddadaelem laeng ti dayawmo no makiramanka iti casual sex F mo iti bagim, 'Diak kadi madmadlaw nga adda iparparipiripko a na- labit panggapuan ti daddu- ma a mangawis kaniak a maki- seks?' r e e Maisingasingabasaem: Genesis 34:1, 2. Kitaem no kasa- no a naisagmak ti maysa a babai nga agnagan Dina gapu ta na- pan iti saan a maitutop a lugar. Laglagipem a nadagsen a basol ken Jehova a Dios ti casual sex. Kasta met koma ti panangmatmatmo. No sititibker nga aramidem ti umiso, mataginayonmo ti panagraemmo iti bagim ken ti nadalus a konsiensia iti imatang ti Dios. Kuna ti maysa a babai nga agnagan Carly, "apay koma nga ipalubosmo nga 'usarennaka' lattan ti sabali tapno laeng insigida a mapennekna ti derrepna? Saluadam koma ti nagrigrigatam a sinalimetme- tan!" ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ania a kita ti babbai ti pudpudno a pakaatrakaran dagiti lallaki? Mabalin a masdaawka iti sungbat dayta! ANIA TI MAKUNAM? ˘ Nupay ti seksual nga imoralidad ket kasla makaay-ayo iti imperpekto a lasag, apay a dakes dayta? ˘ Ania ti aramidem no adda mangawis kenka a makiseks? Ti ngay casual sex? 187
Ammonangaadutimangayat kaniaktaiyes-estoriakakursona- dadakdagitidaddumaalallaki. Makakatawametnoestoriaektika- lokuantidaddumaagagayyemko. Kenammonaanalaingaktakinore- hirkotidaddumangaimbagana. Kaanontongatangaarmennak? Napintasngem nagrabawmetti panagpampanunotna! Bukbukodannapay tiagsasao.Ketno agsaoak,kanayona korehirennak!Isuakay- kayatkontilumiklik. 27 Apay a saandak a kayat dagiti lallaki?
MADANAGANKA kadi a saandaka a kayat dagiti lallaki? Adu a babbai ti makarikrikna iti kasta, uray dagidiay ipa- garupmo nga adu ti mangayat kadakuada! Alaentay a pa- garigan ni Joanne. Napintas, nasirib, ken nalaing a maki- sarita. Ngem kaskasdi a kunana: "Masansan a mariknak a saandak a kayat dagiti lallaki. Adda met dagiti nagkur- sonada kaniak a kayatko met ngem pagammuan ta saan- dakon a kasarsarita!" Ania ti magustuan dagiti lallaki iti maysa a babai? Ania dagiti saanda a magustuan? Ania ti mabalinmo nga aramiden tapno magustuannaka ti maysa a disente a la- laki? Ti Aramidem ˘ Am-ammuem ti bagim. Bayat a bumalbalasangka, mabalin nga adda metten ti crush-mo ken nalabit saan la- eng a maymaysa. Normal laeng dayta. Ngem no sung- batam a dagus ti lalaki a damo a namagpitik iti pusom, mabalin a maapektaran ti panagmataengam iti emosion ken iti naespirituan. Kasapulan ti panawen tapno mapa- tanormo dagiti nasayaat a kababalin, tapno 'mapabarom ti panunotmo' mainaig kadagiti napapateg a banag, ken tapno maragpatmo ti dadduma a kalatmo. - Roma 12:2; 1 Corinto 7:36; Colosas 3:9, 10. Pudno nga adu a lallaki ti agkursonada kadagiti bab- bai nga inosente wenno saan pay a makapangngeddeng. Ngem ti laeng kayat dagiti kasta a lallaki ket ti bagi ti ba- bai, saan a ti kinataona. Iti kinapudnona, ti birbiroken ti natakneng a baro iti maysa a babai ket daydiay adda- an iti nasayaat a kualidad a mangpabileg iti relasionda. - Mateo 19:6. tialipusposna." - James. basta umanamong lattan iti amin nga ibagak. Uray no Apay a saandak a kayat dagiti lallaki? 189
dagitidaddumaakalatna.'' - Damien ar-aramidennaitibiag - nangrunanonaragpatnan napintas,diakmagustuanti babai a ti laengibagbagana ket dagitikayatkoamangngeg." - Darren. Ania ti makunam kadagitoy a komento dagiti lallaki? ı... ˘ Sursuruem a raemen dagiti sabsabali. No kasano a kasapulam ti ayat, tarigagayan met unay dagiti lallaki a ma- pakitaanda iti respeto. Isu a saan a nakaskasdaaw ti kuna ti Biblia a ti asawa a lalaki masapul nga ayatenna ti asawana ngem ti asawa a babai ket rumbeng a maaddaan iti "nauneg a panagraem" iti asawana. (Efeso 5:33) Maitunos iti dayta, si- gun iti maysa a surbey kadagiti ginasut nga agtutubo a lalla- ki, nasurok nga 60 porsiento ti nagkuna a napatpateg ka- dakuada ti respeto ngem ti ayat. Kasta met laeng ti kuna ti nasurok a 70 porsiento kadagiti napagsaludsodan a lalla- kay. Ti panangipakita iti panagraem dina kayat a sawen a bas- ta tumulokka lattan, nga awanen ti kalintegam a mangyebkas iti bukodmo a kapanunotan. (Genesis 21:10-12) Ngem agde- pende iti pamay-an a panangibagam iti opinionmo no ma- gustuan wenno liklikannaka ti maysa a lalaki. No kanayonmo a kontraen wenno korehiren ti ibagbagana, mabalin a pa- nunotenna a saanmo a raraemen. Ngem no ikabilangam ti kapanunotanna ken apresiarem dagiti nagsayaat nga imba- 190 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Ti ayat ken panagraem ket mayarig iti dua a pilid ti bisikleta - agpadada a napateg gana, nalabit anamonganna met ken tagipatgenna ti kapanu- notam. Siempre, madlaw met ti nasayaat a baro no rara- emem dagiti kapamiliam ken dagiti sabsabali. patganiti rugrugi timaysa a relasion. Tiayatketmabalina sursuruen." - Adrian. kabaelannakmetngaayaten." - Mark. Ania ti makunam kadagitoy a komento dagiti lallaki? ı... ˘ Agkaweska a sieemma, ken taginayonem a nadalus ti bagim. Sakbay pay a makisaoka iti maysa a lalaki, ti pa- nagkawkawes ken panaglanglangam ket adun ti naibagana maipapan iti kapanunotam ken kababalinmo. No naurnos ken naemma ti panagkawkawes- mo, nagsayaatto ti impresion kenka dagiti sabsabali. (1 Ti- moteo 2:9) Ngem no makagar- gari wenno naalas ti panagkaw- kawesmo, saanto a nasayaat ti panagkitkitada kenka! BALAKAD Saanmo a kapuskolen ti ag-makeup tapno saanda a panunoten nga agpaspasindayag wenno agsapsapulka iti atension. Apay a saandak a kayat dagiti lallaki? 191
entiatensiondagitilallaki." - Adrian. "Kursonadak dagiti babbai a naurnos ti panagbubuok- na, nabanglo, ken natanang nga agsasao. Adda nagustuak idia napintas a balasang,ngem nadismayaakta nadugyot." - Ryan. yatkongaarmen." - Nicholas. Ania ti makunam kadagitoy a komento dagiti lallaki? ı... Ti Saanmo nga Ar-aramiden ˘ Saanka nga agalembong. Napigsa ti impluensia dagiti babbai kadagiti lallaki - mabalin a pagsayaatan wenno pag- daksan. (Genesis 29:17, 18; Proverbio 7:6-23) No ipakatmo dayta kadagiti amin a lallaki a maam-ammom, amangan no agdinamagto a naalembongka. Ti kuna dagiti lallaki: "Nagmayat man ti riknam no makatugawmo laeng ti napintas a balasang sa agdek- ket ti abagayo, isu a panagkunak ket agal-alembong ti ba- bai a kanayon a mangsagid kenka no agsarsaritakayo." - Nicholas. ? AMMOM KADI . . . No kanayon a kayatmo a sika laeng ti pangipaayan ti lalaki iti atensionna, mabalin a madadael ti relasionmo kenkuana. "Iti panagkunak, alembong ti maysa a babai no masan- sanasagidennatitakkiagwen- no paludipanna ti tunggal lala- kiamaam-ammona.Awanlati sumgar a dutdotko iti kasta a babai." - Jos ' e. ˘ Saanmo a kedngan ti wayawayana. No agassawan ti 192 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı lalaki ken babai, kuna ti Biblia nga agbalindan a "maymay- sa a lasag." (Genesis 2:24) Saandan a nawaya a mangara- mid kadagiti adu a banag nga ar-aramidenda idi awan pay ti asawada; naikumitdan iti maysa ken maysa. (1 Corin- to 7:32-34) Ngem no agnobiokayo pay laeng, agpada nga awan ti kalinteganyo a mangnamnama iti kasta a pannaka- ikumit. Kinapudnona, no bigbigem ti kalinteganna a maki- gayyem kadagiti sabsabali, mabalin nga ad-addanto a maay- ayo kenka. Ken ad-adu ti maammuam maipapan kenkuana iti wagas a panangusarna iti dayta a wayawayana. - Prover- bio 20:11. nen ti kayatna nga aramiden no di ti makikadua kaniak." - Darren. "No kanayon nga agteks ti babai a nabiit pay a naam- ammok ken kayatna a maammuan no siasino ti kakaduak, - Ryan. "Makaparurod ti babai a mangiparit kenka a makikadua nayonngaikuyog." - Adrian. Siempre, no natulagen ti kasar ti agnobio, addan ti kalinteganda a maikumit iti maysa ken maysa. dagiti aramidek! ... itidaytoyabanagket ...
= "Ti kayaw mabalin nga ulbod, ken ti kinalibnos mabalin nga ubbaw; ngem ti babai nga agbuteng ken Jehova isu ti makagun-od iti dayaw maipaay iti bagina." - Proverbio 31:30. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Ania ti makunam kadagiti komento dagiti lallaki iti daytoy a subtitulo? ı... Tagipatgem ti Bagim Mabalin nga adda dagiti am-ammom a babbai nga arami- denda ti amin tapno laeng magustuan ken maalada ti aten- sion ti lallaki. Adda pay dagidiay mangipababa iti pagalaga- danda tapno maaddaanda iti nobio - wenno makaasawada pay ketdi. Ngem agaplikar iti daytoy ti prinsipio nga 'apitem no ania ti immulam.' (Galacia 6:7-9) No saanmo a tagipatgen ti bagim ken dagiti pagalagadam, mabalin a dagiti lallaki nga agkursonadanto kenka ket saandakanto met nga ipateg ken saandanto a raemen dagiti pagalagadan a sursurotem. Kinapudnona, saan nga amin a lallaki ket agrayo kenka - ngem awan dakesna dayta! No la ket ta napintas ti makin- ruar ken makin-uneg a kinataom, 'dakkel ti pategmo iti ima- tang ti Dios' - kenagrayonto kenka ti lalaki a maikari kenka. - 1 Pedro 3:4. ITI SUMAGANAD A KAPITULO No ngay maysaka a lalaki ket pampanunotem, 'Apay a saandak a kayat dagiti babbai?' ANIA TI MAKUNAM? ˘ Kasanom a maipakita a raraemem ti kapanunotan ken karirikna ti maysa a lalaki? ˘ Kasanom a maipakita a tagtagipatgem ti bagim? 194 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Siguradongaagbilbilibkaniak. Imbagakkenkuanantiamin - dagitisanikuak,lugaranap- napanak,kentattaonga am-ammok.Magagaranlaket- dinamakideytkaniak! 28 Apay a saandak a kayat dagiti babbai? Alun-onennaklakoman tidaga!Dimetlamang- riknandaytoyalalaki. Kasanokngataayaa mapasardengdaytoya saritaanasaanmeta mapabainan?
ADDAKAN iti husto nga edad a mabalinmon ti agarem. Ka- yatmo ti makabirok iti balasang a napintas ken kapamma- tiam. (1 Corinto 7:39) Ngem iti napalpalabas, tunggal gan- datem ti agarem, mariknam a kasla mabastedka. Apay, ania ti problema? Dagiti laeng kadi naguguapo ti kayat dagiti bab- bai? "Kayatko ti maskulado a lalaki," kuna ni Lisa. Ngem saan a dayta ti kitkitaen ti kaaduan a babbai. "Dagiti nagu- guapo a lallaki ket saan a nasayaat ti kababalinda no daddu- ma," kuna ni Carrie nga agtawen iti 18. Ania dagiti "napapateg a kualidad" a birbiroken dagiti babbai? No kayatmo a maam-ammo a naimbag ti maysa a babai, ania dagiti nasken nga ikabilangam? Ken ania dagiti prinsipio iti Biblia a nasayaat a laglagipem? Ti Umuna nga Aramidem Sakbay nga agaremka, adda napapateg a banag a nas- ken a sursuruem, a tumulong kenka a makigayyem iti siasi- noman.Usigem ti sumaganad. ˘ Patanorem dagiti nasayaat a kababalin. Kuna ti Biblia a ti "ayat saan a naalas ti kababalinna." (1 Corin- to 13:5, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) No nasayaat ti kababalinmo, pakakitaan dayta nga adda panagraemmo kadagiti sabsabali, nataengan ti panagpampanunotmo, ken tultuladem ti kababalin nga imparangarang ni Kristo. Nu- pay kasta, ti nasayaat a kababalin ket saan a kas iti ka- wes nga isuotmo tapno maalam ti atension dagiti dadduma sa uksobemto met laeng inton makaawidkan. Isaludsod- mo iti bagim, 'Nasayaat kadi ti kababalinko no makilangla- ngenak iti pamiliak?' No saan ti sungbatmo, nakadkadlawto a pammarang laeng ti nasaya- at a pannakilangenmo kadagiti sabsabali. Laglagipem a ti ma- sirib a babai kitkitaenna no ka- sano ti panangtratom iti pami- ? AMMOM KADI . . . Napatpateg ti makin-uneg a kinataom ngem iti makinruar a langam. 196 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Ikawesyo koma ti baro a personalidad a naparsua maitunos iti pagayatan ti Dios iti pudno a kinalinteg ken kinasungdo." - Efeso 4:24. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ liam tapno maammuanna ti pudpudno a kinataom. - Efeso 6:1, 2. koma no nakaim-imbag ken nakonsiderasion saan laeng a kaniaknodiketurayitipamiliak." - Tina. ag- payamakangngegkadagita!" - Kathy. garup a kabaelanda a pagay-ayaman ti riknami a babbai, a kadakuada." - Alexis. Ti nasayaat a kababalin ket saan a kas iti kawes nga isuotmo tapno maalam ti atension dagiti dadduma sa uksobemto met laeng inton makaawidkan
kababalin.'' - Kate ˘ Taginayonem a nadalus ti bagim. No nadaluska iti pisikal, ipakitana a raraemem saan laeng a dagiti sabsaba- li no di ket ti bagim a mismo. (Mateo 7:12) No raraemem ti bagim, mabalin a raemendaka met dagiti dadduma. Iti saba- li a bangir, no saanka a nadalus, saandaka a kayat dagiti babbai. - Kelly. ˘ Patanorem ti abilidad a makisarita. Ti natibker a re- lasion ket agpannuray iti nasayaat a komunikasion. Saan la- eng a ti bukodmo a paginteresan ti pagtungtonganyo no di ket uray dagiti paginteresan ti gayyemmo. (Filipos 2:3, 4) Masapul a denggem ti ibagbagana ken apresiarem dagiti opi- nionna. pannakisarsaritana kaniak - no malagipna dagiti naibagak kenkuanan ken nalaing nga agsaludsod tapno agtultuloy ti saritaan." - Christine. "Iti panagkunak, maatrakar dagiti lallaki iti makitada, ngem - Laura. ketdi iti maysa a lalaki no nalaing a makisarita, maliwliwa kenmaparegtanaka." - Amy. taska man ita.' Dumngeg no adda ibagbagak, ket dayta ti magusgustuandagitibabbai." - Beth. 198 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 3 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 3
riosoabanag." - Kelly. ˘ Agbalinka a responsable. Kuna ti Biblia: "Masapul a baklayen ti tunggal maysa ti bukodna nga awit." (Galacia 6:5, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Saan a magus- tuan ti babai ti maysa a lalaki a kanayon a maikkat iti traba- hona gapu ta sadut wenno dayta la agay-ayam ti ob-obra- enna. gustuantikasta." - Carrie. aramidendayta." - Beth. Ti panagbalin a responsable, kas nadakamat iti nga- to, ket tumulong kenka a mangtagiragsak iti nasayaat a pannakigayyem. Ngem no mariknam a nakasaganakan a sumrek iti serioso a relasion, ania ti rumbeng nga arami- dem? Ti Sumaruno nga Aramidem BALAKAD ˘ Iyebkasmo ti riknam. No iti panagkunam ket ag- balinto a nasayaat nga asa- wa ti balasang a kursonadam, iyebkasmo ti riknam kenkuana. Ibagam dayta a silalawag ken sipapasnek. Wen, makapaner- bios dayta. Mabutengka pay a mabasted. Ngem no sidada- anka a mangyebkas iti riknam, Agsaludsodka iti sumagmamano a nataengan ti panag- pampanunotna nga adulto no ania a pagla- ingan ti ipagarupda a kapatgan a patanoren ti agtutubo a lalaki, sa kitaem no dayta ti nasken a pasayaatem. Apay a saandak a kayat dagiti babbai? 199
pakakitaan dayta a nagmataengankan. Nupay kasta, laglagi- pem daytoy: Ti panangyebkasmo iti riknam ket saan a pana- ngitukon iti kasar. Gapuna, panunotem a naimbag ti ibagam. No serioso unay wenno napasnek unay ti panangibagam, mabalin a mapabutngan ti balasang imbes a maalam ti rik- nana. Ti kuna dagiti babbai: "Diak mabasa ti panunot. Isu a riknana." - Nina. "Mabalin nga alusiisenka no sigud a gayyemmo ti may- sa a lalaki. Ngem raemek met no ibagana a kayatnak nga ad-adda pay a maam-ammo a saan laeng a kas gayyem." - Helen. ˘ Raemem ti desision ti balasang. No ngay ibaga ti gayyemmo nga awan ti riknana kenka? Raemem ti desision- na, a patiem nga ammona no ania ti linaon ti pusona ken ta- laga a saannaka a kayat. Kaska la ubing no ipilitmo ti ba- gim kenkuana. No dimo maawat ti nalawag a panangpaayna kenka - ken masuronka pay ketdi kenkuana - ipakpakitam kadi a sipapanunotka iti pagsayaatanna wenno ti laeng ba- gim ti pampanunotem? - 1 Corinto 13:11. lakiuraybinastedkolangaruden." - Colleen. - Sarah. Ti Saanmo nga Ar-aramiden Ipagarup ti dadduma nga agtutubo a lallaki a nalakada la- eng a pasungbaten dagiti babbai. Mabalin nga agpipinnaadu- da pay ketdi iti mapasungbat. Ngem saan a nasayaat dayta ken dadaelenna laeng ti reputasionmo. (Proverbio 20:11) Maliklikam dayta no laglagipem dagiti sumaganad. 200 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı ˘ Saanka nga agalembong. Mangpaspasablog ken manggargari laeng ti tao a naalembong. Awan ti panggepna a maaddaan iti serioso a relasion. Ti kasta nga aramid ken kababalin ket maikontra iti balakad ti Biblia a tratuen dagiti "ub-ubing a babbai a kas kakabsat a babbai buyogen ti isu- amin a kinadalus." (1 Timoteo 5:2) Saan a nasayaat a gay- yem ken saan a nasayaat nga asawa dagiti alembong a lalla- ki. Ammo dayta dagiti masirib a babbai. Ti kuna dagiti babbai: "Diak magustuan ti lalaki a eng ti imbagbagana iti maysa a gayyemmo idi napan a bu- lan." - Helen. ria nga estoria iti maipapan kenkuana. Kasta met laeng ti inaramidna iti maysa a balasang a nagbalin a barkadami. lasang a nagbalin met laeng a barkadami. Nagalas ti kasta ngaugali!" - Tina. dagiti aramidek! ... masapulnga ... itidaytoyabanagket ...
˘ Saanmo a pagay-ayaman ti rikna ti babai. Dimo ipada ti pannakigayyemmo iti padam a lalaki iti panna- kigayyemmo iti maysa a babai. Apay? Usigem daytoy: No ibagam iti gayyemmo a lalaki a bagayna ti badona wen- no kanayon a kasarsaritam ken ibagbagam kenkuana dagiti pakaseknam, adayo a panunotenna nga adda riknam ken- kuana. Ngem no babai ti apresiarem ti langana wenno ka- nayon a kasarsaritam ken isu ti pangibagbagaam kadagiti pakaseknam, mabalin a panunotenna nga agkursonadaka kenkuana. Ti kuna dagiti babbai: "Panagkunak, saan nga ammo dagiti lallaki a ti panangtratoda kadagiti babbai ket saan - Sheryl. enlaengititeks?" - Mallory. "Panagkunak,saan ngaammodagitilallakianalakala- lalakiparakadakuada." - Alison. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kasanom a maammuan no ayat wenno crush ti marikriknam? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Kasanom a maipakita a raraemem ti bagim? ˘ Kasanom a maipakita a raraemem ti kapanunotan ken rikna ti maysa a babai? 202 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
29 Kasano a maammuak no pudpudno nga ayat daytoy? l o v e y o u l o v e y o u t o o Sungbatamdagitisumaganada saludsod: 1.Parakenka,aniati"ayat"? ı ... 2.Aniati"crush"? ... ... MABALIN a nalakam laeng a sungbatan dagita a saludsod. Maysa pay, naglaka laeng nga ibaga ti nagdumaan ti ayat ken crush no basta pampanunotem laeng. Ngem naan-anay nga agbaliw dayta apaman nga agkur- sonadakan. Pagammuan ta iti panagriknam ket agayatkan ken kasla isun ti kapatgan iti biagmo. Talaga ngata nga ayat dayta? Wenno crush laeng? Kasanom a maammuan ti sung- bat? Umuna, usigem no kasano a ti panangmatmatmo iti Kasano a maammuak no pudpudno nga ayat daytoy? 203
saanmo a kasekso ket mabalin a nagbalbaliw kadagiti nagla- bas a tawen. Kas pagarigan, usigem dagiti sumaganad a sa- ludsod: ˘ Ania ti panangmatmatmo iti saanmo a kasekso idi lima ti tawenmo? ˘ Ania itanti panangmatmatmo iti saanmo a kasekso? Mabalin nga ipakita ti sungbatmo nga apaman a bumaro wenno bumalasangkan, agbaliwen ti panangmatmatmo iti sa- anmo a kasekso. "Napintas met gayam dagiti babbai. Kas- la saanda met a kasta idi," kuna ni Brian nga agtawen iti 12. Malagip met ni Elaine, nga agtawen iti 16, no kasano a nagbalbaliw ti panangmatmatna sumagmamano a tawenen ti napalabas. Kinunana: "Puro lallaki ti pagtutungtongan dagiti gagayyemko a babbai, ken naglakaak laeng nga agkursonada kadagiti lallaki." Ita ta makariknakan iti panagkursonada iti saanmo a ka- sekso, kasanom a kontrolen dayta a nabileg a riknam? Imbes nga ilibakmo nga adda marikriknam - a mangrubrob laeng iti dayta - mabalinmo nga usaren daytoy kas nagsayaat a gun- daway tapno maammuam no ania ti pannakaatrakar, crush, ken ayat. No ammom ti maipapan kadagitoy a tallo a kita ti rikna, mabalin a saankanto a masaktan ken makatulongto kenka a mangbirok iti pudpudno nga ayat. PANNAKAATRAKAR @ No ania ti makitkitam dasenmi met a baliwan ti topiko, ngem no adda lumabas a napintas a balasang, agsublinto manen ti tungtonganmi maipa- pankadagitibabbai!" - Alex. ? AMMOM KADI . . . Dagiti agtutubo a ma- kirelasion sa makisina lattan ket arigna nga "agprakpraktis" a makidiborsio kalpasan ti kasar. "Maatrakarakitilalakiama- kipinnerreng,mayat ti panagis- isemna, ken nasayaat ti taktak- derna. - Laurie. Normal laeng ti maatrakar iti napintas wenno naguapo. 204 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 1 KEN 3 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 1 KEN 3
= "Ti adu a danum saanda a kabaelan nga iddepen ni ayat, dagiti karayan saanda met a mayanud dayta." - Kanta ni Solomon 8:7. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Ngem ti problema ket saan a dayta ti kapatgan. Apay? Ngamin, makaallilaw ti langa. Kuna ti Biblia: "Kas iti ba- litok nga aritos ti agong iti subsob ti baboy, kasta ti babai a nalibnos ngem ad-adaywanna ti kinasimbeng." (Proverbio 11:22) Siempre, agaplikar met daytoy a prinsipio kadagiti lal- laki. CRUSH @ No ania ti marikriknam idi nayaw-awankon ti riknak, naammuak no apay a nagus- gayyemkodagitilallaki!" - Elaine. "Nakaad-adu ti crush-ko, ngem kaaduanna a gapu laeng - Mark. Ti crush ket kasla umarngi iti ayat. Kinapudnona, ti ayat ramanennati romantiko a rikna. Ngem dakkel ti nagdumaan dagita. Ti crush ket daytay insigida a marikna ti maysa a tao gapu iti makitkitana a makin- ruar a kualidad. Saanna a maki- ta dagiti pagkapuyan ti crush-na no di ket dagiti positibo laeng a kababalin ti kitkitaenna. No kas- ta, ti crush ket mayarig iti kasti- lio a naaramid iti darat. "Saan nga agpaut dayta," kuna ti may- sa a balasang a ni Fiona. "Adda crush-mo ita, ngem sabalinto manen ti crush-mo inton umay a bulan!" BALAKAD Tapno maammuam no am-ammom met laeng a naimbag ti tao a pakaat- atrakaram, sungbatam dagiti saludsod iti pa- nid 39 (para kadagiti babbai) ken panid 40 (para kadagiti lallaki) iti Tomo 2 daytoy a libro. Kasano a maammuak no pudpudno nga ayat daytoy? 205
Ti crush ket mayarig iti kastilio a naaramid iti darat - apagbiit laeng a margaay AYAT @ No ania ti ammom "Panagkunak, no agayatka, adda rason no apay a naat- rakarka. Nasayaat dayta a rason - saan a managimbubuko- dan." - David. maammuam maipapan kenkuana, in-inut a makariknaka iti ayatasaanmometamarikriknaidi." - Judith. Ti ayat ket naibatay iti nauneg a pannakaammo kadagiti positibo a kababalin ken kadagiti pagkapuyan ti maysa a tao. No kasta, saan a nakaskasdaaw ti panangdeskribir ti Biblia iti ayat kas saan laeng a basta rikna. Kunana a ti ayat ket "maba- yag-panagituredna ken manangngaasi. . . . Anusanna ti amin a bambanag, patienna ti amin a bambanag, inanamaenna ti amin a bambanag, ibturanna ti amin a bambanag. Ti ayat saan a pulos aggibus." (1 Corinto 13:4, 7, 8) Ken ti ayat gutugoten- na ti maysa a tao nga agtignay kadagiti kastoy a wagas mai- batay iti pannakaammo - saan nga iti kinaignorante. Ulidan ti Pudpudno nga Ayat Ti salaysay ti Biblia maipapan kada Jacob ken Raquel si- lalawag nga ipakitana no ania ti pudno nga ayat. Nagkitada iti maysa a bubon a nagsakduan ni Raquel iti ipainumna kadagi- ti karnero ni tatangna. Dagus a naatrakar ni Jacob ken ni Ra- quel. Apay? Ngamin, ni Raquel ket 'napintas ken nasippukel 206 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ngaayat.'' - Daniella ti pammagina.' - Genesis 29:17, TiBaroaNaimbagaDamag Biblia. Ngem laglagipem a ti pudpudno nga ayat ket saan laeng a naibatay iti pisikal a langa. Saan laeng a ti kinapintas ni Ra- quel ti nakita ni Jacob. Kinapudnona, kuna ti Biblia a saan la- eng a naatrakar ni Jacob ken ni Raquel. Isu ket "nagayat ken Raquel." - Genesis 29:18. Daytoy kadin ti nagpatinggaan ti pakasaritaan ti ayatda? Saan - ta ti tatang ni Raquel pinagurayna pay ni Jacob iti pito atawensakbay a maasawana ni Raquel. Nainkalintegan man wenno saan, masubok itan ti ayat ni Jacob. No naatrakar la- eng ni Jacob, saan koman a nakauray iti kasta a kapaut. Ti la- eng pudpudno nga ayat ti makaibtur iti napaut a tiempo. Ania ti simmaruno a napasamak? Kuna ti Biblia: "Ni Jacob nagser- bi iti pito a tawen maipaay ken Raquel, ngem kadagiti mata- na kaslada sumagmamano laeng nga aldaw gapu iti ayatna kenkuana." - Genesis 29:20. dagiti aramidek! timaysaatao,tiaramidekket ı ... itidaytoyabanagket ...
Ania ti masursurom iti ulidan da Jacob ken Raquel? Ti pudpudno nga ayat ket saan nga agkupas bayat ti panagla- bas ti panawen. Maysa pay, saan a ti pisikal a langa laeng ti nakaibatayan dayta. Kinapudnona, ti agbalinto nga asawam ket mabalin a daydiay saanmo met unay a nakaatrakaran idi damo. Alaentayo a pagarigan ni Barbara. Inaminna nga idi damo, saan unay a naatrakar iti lalaki a naam-ammona. "Ngem idi naam-ammok a naimbag," kinunana, "nagbaliw da- giti bambanag. Nakitak ti pannakaseknan ni Stephen kadagi- ti tattao ken kanayon nga iyun-unana dagiti pagimbaganda. Ammok a dagitoy ti kualidad ti nasayaat nga asawa. Simmi- ngedkami iti maysa ken maysa ket natnag ti riknak kenkua- na." Agassawada itan ken natibker ti relasionda. No nakasaganakan a mangasawa, kasanom a maam- muan no pudpudno nga ayat ti marikriknam? Ti isipmo a na- sanay iti Biblia ti surotem, saan a ti pusom. Am-ammuem a naimbag ti maysa a tao, saan laeng a ti makinruar a langana ti kitkitaem. Bay-am a maluom ti ayan-ayatyo. Laglagipem a ti pannakaatrakar ket agkupas met laeng. Ngem ti pudpudno nga ayat ket ad-adda a tumibker bayat ti panaglabas ti pana- wen ken agbalinto a "naan-anay a singgalut ti panagkaykay- sa." - Colosas 3:14. Namnamaem a maaddaankanto iti kasta a kita ti ayat - nosaan laeng a ti makitkitam (pannakaatrakar) ken marik- riknam (crush) ti ikabilangam. Ti sumaruno a tallo a panid ket makatulong kenka a mangaramid iti dayta. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ipapantayon a nabirokamon ti pudno nga ay-ayatem. Kasanom a maammuan no nakasaganakayon nga agasawa? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a pinarsua ti Dios dagiti tattao nga addaan iti napigsa a rikna a maatrakar iti kasungani a sekso? ˘ Apay a saan a naballigi ti relasion ti adu nga agtutubo a mangipagarup a pudpudno nga agin-innayatda? 208 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ania ti aramidem? Tallo a bulanen nga agnobio da Michael ken Judy, ken kuna ni Judy nga "ay-ayatenna unay" ni Michael. Kanayon met nga iparparikna ni Michael ti pannakaseknanna ken Judy - ibagbagana pay no ania ti ikawesna ken no siasino la- eng dagiti pakilangenanna. Kasla prinsesa ti panangtratona kenkuana. Ngem idi napan a lawas, tinungpa ni Michael ni Judy gapu ta nakitana a makisarsarita iti sabali a lalaki. Kuna ni Michael: "Diak kayat a mapukaw ni Judy iti biagko, ket ammona dayta. Kinapudnona, makapungtotak unayen uray no panunotek laeng nga adda mangagaw iti nobiak! Pagbabbabawyak ti panangtungpak ken Judy. Diak la ngamin kayat uray no kumita laeng iti sabali a lalaki. Uray ta nagpadispensarak met!" Kuna ni Judy: "Kuna dagiti dadakkelko a konkontrolen ni Mike ti biagko, ngem nangato la ngamin dagiti pagalaga- danna. Kayatko a sawen, pulos a dinak pinilit a mangaramid iti aniaman nga adda pakainaiganna iti sekso. Ken tinung- panak gapu ta makisarsaritaak iti sabali a lalaki. Diak imbagbaga dayta kadagiti dadakkelko. Naimon ni Mike ket magustuak dayta no dadduma. Uray ta nag-sorry met ken inkarina a saannan nga ul-uliten." Para kenka: Ania dagiti nakitam a saan a nasayaat iti dayta a relasion? ı... Ania ti rumbeng nga aramiden ni Judy? ... Ania ti aramidem no sika ti adda iti kasasaadna? ... Kasano a maammuak no pudpudno nga ayat daytoy? 209
ania ti aramidem? Dua a bulanen nga agnobio da Ethan ken Alyssa, ken ammon ni Ethan a nalaing a makiapa ni Alyssa, nangruna kadagiti dadakkelna. Kinapudnona, kanayon a makisinsin- nungbat ni Alyssa kadagiti dadakkelna ken saanna a kayat ti agpaabak. Naglaing a mangipapilit iti kayatna agingga nga awanen ti maaramidan dagiti dadakkelna. Ipagpam- pannakkel ni Alyssa ken ni Ethan a kabaelanna a "tenglen" dagiti dadakkelna. Kuna ni Ethan: "Iyebkas lattan ni Alyssa no ania ti adda iti panunotna. Awan a pulos ti dengdenggenna - uray dagiti dadakkelna. Mabalin a marurod ken ni tatangna isu a saan a makatepteppel. Ngem saan laeng nga agbugbugkaw ti ar- aramidenna. Kabaelanna met ti agsangit, agmisuot, wenno aginsisingpet - aramidenna ti amin tapno maalana ti kayat- na kada tatang ken nanangna." Kuna ni Alyssa: "Awan ti bibiangko uray no siasinoka. Prangkaak a makisarsarita ken ibagak latta no ania ti ka- yatko uray kadagiti dadakkelko. Ammo dayta ni Ethan a nobiok." Para kenka: Ania dagiti nakitam a saan a nasayaat iti daytoy a relasion? ı... Ania ti rumbeng nga aramiden ni Ethan? ... Ania ti aramidem no sika ti adda iti kasasaadna? ... 210 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ayat wenno crush? Kompletuem ti sinao dagiti agtutubo a nadakamat iti baba. Isuratmo no dayta ket ayat wenno crush. 1. "Ti ket bulsek. Saanna a kayat a ma- ammuan no ania ti agpayso maipapan iti maysa a tao." - Calvin. 2. "No kasapulan a balbaliwak ti personalidadko no ka- duak ti babai a kursonadak, dayta ket ." - Thomas. 3. "No ti marikriknam iti maysa a tao, agtultuloy latta ti relasionyo uray no adda kasuronmo ken- kuana ken ikagumaanyo a risuten ti problema." - Ryan. 4. " ti marikriknam iti maysa a tao no dagi- ti laeng banag a pagpadaanyo ti kitkitaem." - Claudia. 5. "No ti marikriknam, saanmo nga ilimed ti kinataom." - Eve. 6. "Ti ket managimbubukodan. Kayatmo laeng a maala ti kayatmo - nalabit tapno laeng adda maku- na a nobiom." - Allison. 7. "Ti makitana dagiti kamali ken saan a nasayaat a kababalin ti maysa a tao ngem maawatanna dagita." - April. 8. "No laeng ti marikriknam, saanmo nga ammo no apay a kayatmo dayta a tao - basta kursonadam laeng." - David. 9. " ti marikriknam no saanmo a makita ti dakes nga ar-aramiden ti maysa tao." - Chelsea. 10. " ti marikriknam iti maysa a tao no saankan a kumita pay iti sabali gapu ta nasungdoka ken- kuana." - Daniel. Sungbat: Crush: 1, 2, 4, 6, 8, 9. Ayat: 3, 5, 7, 10. Kasano a maammuak no pudpudno nga ayat daytoy? 211
30 Nabirokamontitaoa kayatmongaagbalinnga asawa,kennabayagennga agnobiokayoisuamasigura- domngaagin-innayatkayo. Namnamaemonanaragsak- totipanagasawayo.Ngem kastantongataatalaga? Bayatngaaramidemti maysakadagitikaririgatan adesisionitibiag,pam- panunotemonno... Talagakadi a nakasaganakamin nga agasawa? NORMAL laeng nga adda panag- pangngaduam no maipapan iti panagasawa - uray no pudpud- no nga agin-innayatkayo. Yanta- ngay umad-adu dagiti saan a na- ragsak a pagassawaan kasta met
dagiti agdibdiborsio, saan a nakaskasdaaw no panunotem a na- imbag daytoy nga estado a mangbalbaliw iti biagmo. Kasanom a maammuan no nakasaganakan nga agasawa? Nasken nga iwaksim ti aniaman nga ilusion a mabalin nga adda iti panunot- mo ket sanguem no ania ti agpayso. Kas pagarigan: ˝ILUSION 1 "Uray awan kuartami basta agin-innayatkami." Ti agpayso: Ti ayat saanna a mabayadan dagiti paggastuan ken saanna a kabaelan ti mangaon iti rigat. Kinapudnona, na- takuatan dagiti managsukimat a ti kuarta ti kangrunaan a pa- kaigapuan ti di pagkinnaawatan dagiti agassawa nga agtungpal no dadduma iti panagsina. Ti saan a balanse a panangmatmat iti kuarta apektaranna ti emosion ken espiritualidadmo ken ka- baelanna a dadaelen ti relasionmo iti asawam. (1 Timoteo 6: 9, 10) Ania ti masursurom iti daytoy? Nasaysayaat no pagtung- tonganyo ti maipapan iti kuarta sakbaypay nga agkasarkayo! Kuna ti Biblia: "Asino kadakayo a kayatna ti mangbangon iti torre ti saan nga agtugaw nga umuna ket pattapattaenna ti magastos?" - Lucas 14:28. Singasing: Sakbaynga agkasarkayo, pagtungtonganyon a dua no anianto ti aramidenyo iti kuartayo. (Proverbio 13:10) Usigenyo dagitoy a saludsod: Kasanomi nga ibadyet ti sueldo- mi? Manglukatkami ngata iti jointaccountwenno saggaysaka- minto iti account?Siasino kadakami ti nalalaing nga agiggem iti kuarta ken sipapanunot nga agbayad kadagiti utang? Kasano kaadu ti mabalin a gastuen ti tunggal maysa kadakami a saanen a kasapulan a pagsaritaanmi? Rugianyo itana pagtungtongan dagitoy! - Eclesiastes 4:9, 10. ˝ILUSION 2 "Nasayaatto ti relasionmi kas agassawa gapu ta agkatunosankami iti amin a banag - awan pay a pulos ti dimi nagkinnaawatan!" Ti agpayso: No awan a pulos ti diyo nagkinnaawatan, ma- balin a gapu ta nalaingkayo a mangliklik kadagiti banag a Ti "makabael nga asawa a babai" a nadakamat iti Proverbio 31:10-28 ket kabaelanna nga asikasuen ti adu a nadadagsen a responsabilidad nga adda di- rekta a pakainaiganna iti badyet ti pamilia. Kitaem ti bersikulo 13, 14, 16, 18, ken 24. Talaga kadi a nakasaganakamin nga agasawa? 213
="Ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana ket masapul a makitipon iti asawana ket masapul nga agbalinda a maymaysa a lasag." - Genesis 2:24. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ mabalin a pagririanyo. Ngem saan a kasta inton agassa- wakayon! Kinapudnona, awan ti dua nga imperpekto a tao a naan-anay nga agkatunosan, isu nga addanto latta dagiti diyo pagkinnaawatan. (Roma 3:23; Santiago 3:2) Nasken a panu- notem saan laeng a dagiti pagtunosanyo no di ket no ania ti mapasamak no adda ti saanyo a pagtunosan. Ti natibker a pa- nagasawa ket buklen ti dua a tao a makabigbig nga adda dagiti saanda a pagtunosan ngem kabaelanda a risuten dagita a sita- tanang, a saanda nga agap-apa. Kuna ti Biblia: "Saankayo koma a maturog a sipupungtot." - Efeso 4:26, ContemporaryEnglishVersion. Singasing: Utobem a naimbag no ania ti inaramidmo idi adda ti saanyo a nagtunosan kadagiti dadakkelmo ken kadagi- ti kakabsatmo. Mangaramidka iti tsart nga umarngi iti panid 93 iti daytoy a libro wenno iti panid 221 iti Tomo 2. Isuratmo dagi- ti espesipiko a pasamak a nakaigapuan ti ririyo, no ania ti ina- ramidmo, ken no ania ti nasaysayaat koma nga inaramidmo. Kas pagarigan, no ti dagus nga inaramidmo ket napanka iti kuartom sa inlibagmo ti ridaw gapu iti pungtotmo, isuratmo no ania koma ti nasaysayaat nga inaramidmo - daydiay makatu- long a mangrisut iti problema saan ket a mangpakaro. No sur- suruem itan no ania ti nasayaat nga aramidem no adda dagiti di pagkinnaawatan, mapatanormo ti abilidad a napateg para iti narag- sak a panagasawa. ˝ILUSION 3 "No adda asawakon, mapennekkon dagiti seksual a tarigagayko." BALAKAD Makisaritaka iti natae- ngan nga agassawa ket damagem no ania ti mai- balakadda kadagiti kabbaro nga agassawa tapno naballigi ti rela- sionda. - Proverbio 27:17. Ti agpayso: No adda asa- wamon, dina kayat a sawen a 214 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo (Maituloyitipanid218)
NASAYAAT NGA ULIDAN Ni Ruth Ti balo a ni Ruth ket nagsayaat nga ulidan iti kinasungdo. Pinilina ti kumuyog iti baketen a katuganganna a ni Noemi im- bes nga agsubli iti nakayanakanna nga ili, a sadiay ket nasaysa- yaat koma ti biagna. Gapu iti desision ni Ruth, bimmassit ti po- sibilidadna a makasarak iti pakiasawaanna. Nupay kasta, saan laeng a ti bagina ti pinanunotna. Napatpateg kenkuana ti ayatna ken Noemi ken ti tarigagayna a makikadua kadagiti agdaydayaw ken Jehova ngem ti panangpennek iti tarigagay- na a makiasawa. - Ruth1:8-17. Agpalplanoka kadin a makiasawa? No kasta, tuladem ni Ruth. Saan laeng a ti riknam ti ikabilangam no di ket ammuem no ania dagiti positibo a kababalinmo a makatulong iti agbalin- to nga asawam. Kas pagarigan, nasungdo ken managsakripi- sioka kadi? An-annurotem kadi dagiti nadiosan a prinsipio, uray no marigatanka a mangaramid iti dayta gapu iti kinaim- perpektom? Saan a desperado ni Ruth a nagsapul iti pakiasa- waanna. Ngem idi agangay, isu ket nakabirok iti asawa a pud- pudno a nataengan ti panagpampanunotna ken kapadana iti kababalin - kangrunaan iti amin, agpada nga ay-ayatenda ti Dios. Mabalin met a mapasamak dayta kenka.
nakasaganaka kadin a makiasawa? Usigem dagiti saludsod iti sumaganad a dua a panid. Mabalinyo pay a pagsaritaan dagitoy iti agbalinto nga asawam. Masapul a basaem dagiti naisitar a teksto. kuarta ˚ - Hebreo 13:5,6. ˚ nalaingkangaagbadyet? - Mateo6:19-21. ˚ ar-aramidemtapnomakabayadka? - Proverbio22:7. ˚ bayadan? - Lucas14:28. ˚ transportasion? - Proverbio15:22. ˚ - Proverbio24:27.
pamilia ˚ kadagitikakabsatmo? - Exodo20:12;Roma12:18. ˚ - Colosas3:13. ˚ ngaespiritu"? - 1Pedro3:4. ˚ ˚ - Mateo5:3. personalidad ˚ nagagetka? - Proverbio6:9-11;31:17,19,21,22,27. ˚ - Filipos2:4. ˚ - Efeso5:25,28,29. ˚ - Efeso5:22-24. Talaga kadi a nakasaganakamin nga agasawa? 217
(Tuloytipanid214) kanayon a mapennek dagiti seksual a tarigagaymo. Laglagi- pem a ti asawam ket kas kenka nga addaan met iti rikna a nas- ken nga ikabilangan. Kinapudnona, adda dagiti panawen nga awan ti moodti asawam para iti seksual a panagdenna. Ti pa- nagasawa saannaka nga ikkan iti kalintegan a mangipapilit iti kayatmo. (1 Corinto 10:24) Kinapudnona, nasken ti panagtep- pel adda man asawam wennoawan. - Galacia 5:22, 23. Kuna ti Biblia: "Tunggal maysa kadakayo ammona koma no kasano nga ikutan ti bukodna a basehas iti pannakasantipi- kar ken dayaw, saan nga iti naagum a panaggartem iti sekso." - 1 Tesalonica 4:4, 5. Singasing: Panunotem a naimbag dagiti seksual a tariga- gay ken pagannayasam, ken usigem no ania ti mabalin nga epekto dagitoy inton addan ti asawam. Kas pagarigan, naka- ugaliam kadi ti masturbasion? Nakaugaliam kadi ti agbuya iti pornograpia? Naalikuteg kadi ti matam, a sililimed a matmat- matam a sigagartem dagiti saanmo a kasekso? Isaludsodmo iti bagim, 'No marigatanak a mangkontrol kadagiti seksual a tari- gagayko bayat nga awan pay asawak, kasano ngata a makon- trolko daytoy inton addan ti asawak?' (Mateo 5:27, 28) Ti sabali pay a banag ket: Naalembong ken pagay-ayamam kadi ti rikna dagiti babbai, isu nga addaanka iti reputasion kas babaero? No kasta, kasanom a labanan dayta a pagannayasam inton na- asawaankan, inton maymaysa laengen a babai - ti asawam - ti rumbeng a pangipariknaam iti ayatmo? - Proverbio 5:15-17. ˝ILUSION 4 "Naragragsakak no addan ti asawak." ? AMMOM KADI . . . Naballigi ti relasion dagi- ti agassawa no ibilang- da a gayyem ti tunggal maysa, addaanda iti na- sayaat a komunikasion, ammoda no kasano a risuten dagiti problema, ken matmatanda ti rela- sionda kas tungpal-biag a panagtipon. Ti agpayso: No saan a na- ragsak ti maysa a tao bayat nga awan pay asawana, masansan a kastanto met laeng uray addan ti asawana. Apay? Ngamin, ti ki- naragsak ket agpannuray iti pa- nangmatmat ti maysa a tao saan ket a ti kasasaadna. (Proverbio 218 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı Saanka nga agdarasudos a "tumpuak" iti pannakiasawa a dimo man la am-ammo ti pakiasawaam 15:15) Dagidiay negatibo ti panangmatmatda iti kasasa- adda ket gagangay a ti kurang iti maysa a relasion ti kitkitaen- da saan ket a no ania ti adda iti dayta. Nasaysayaat nga amang a patanorem ken taginayonem ti naragsak a kababalin bayat nga awan pay asawam. Ket inton naa- sawaankan, naragsakkanto gapu ta inaramidmo ti amin agpa- ay kenka ken iti asawam. Kuna ti Biblia: "Nasaysayaat a mapnekka iti adda kenka ngem ti kanayon nga agtarigagayka iti sabali a banag." - Ecle- siastes 6:9, TiBaroaNaimbagaDamagBiblia. Singasing: No dadduma, ti negatibo a kababalin ket maiga- pu kadagiti saan a realistiko nga ekspektasion. Isuratmo iti sa- bali a papel ti dua wenno tallo nga in-inanamaem inton naa- sawaankan. Basaem dagita sa isaludsodmo iti bagim: 'Dagiti kadi in-inanamaek ket naibatay nga ad-adda iti ilusion wenno realidad? Naimpluensiaan kadi dayta iti media, nalabit dagiti dagiti aramidek! ... itidaytoyabanagket ...
asawam.'' - Audra romantiko a pelikula wenno libro? Dagiti kadi in-inanamaek ket naipamaysa iti no ania ti maaramidan kaniak ti pannakiasawa - nalabit tapno maagasan ti nakaro a sakitko, mapennek dagi- ti seksual a tarigagayko, ken tapno ad-adda a raemendak dagi- ti gagayyemko?' No kasta, nasken a saan laengen a bagim ti pampanunotem no di ket panunotem met ti maipapan iti agba- linto nga asawam. Tapno maaramidmo dayta, mangisuratka iti dua wenno tallo nga in-inanamaem inton naasawaankan nga adda pakainaiganna kenka keniti agbalinto nga asawam. Dagiti nadakamat nga ilusion mainaig iti panagasawa ket dakkel ti epektona iti kinaragsakyonto nga agassawa. Isu nga ikagumaam a lipaten dagita ken maaddaanka koma iti realisti- ko a panangmatmat. Dagiti saludsod iti panid 216 ken 217 ket makatulong kenka ken iti agbalinto nga asawam a mamagbalin a naragsak iti panagasawayo - a maysa kadagiti kasayaatan a bendision iti biag! - Deuteronomio 24:5; Proverbio 5:18. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kaska la nagminatay no nagsinakayo iti kaayan-ayatmo. Kasanom a mailiwliwag ti leddaangmo? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Iti dadduma a pagilian, nakaad-adu a pagassawaan ti agsisina. Iti panagkunam, apay a kasta ti mapaspasamak? ˘ Ania dagiti pagdaksan ti pannakiasawa gapu laeng ta saanka a naragsak iti pagtaenganyo? ˘ Apay a napateg a surotem dagiti prinsipio iti Biblia iti pannakiasawam iti masanguanan? 220 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
31 Kasano a mailiwliwagko ti panagsinami? - Rachel. 221
NO AGSINAKAYO iti kaayan-ayatmo, mabalin nga awanen ti raragsakam ken dayta la agsangsangiten ti ob-obraem. Usi- gem ti maipapan kada Jeff ken Susan, nga agnobio iti dua a tawen. Simmingedda iti maysa ken maysa kabayatan dayta a tiempo. Iti agmalem, mamin-adu nga agteks ni Jeff ken ni Susan tapno iyebkasna ti panangipategna kenkuana. Sagpa- minsan a regaluanna ni Susan kas panangipakita nga isu ket silalagip kenkuana. "Nakaan-anus ni Jeff a dumngeg kaniak ken maaw-awatannak," kuna ni Susan. "Impariknana a napa- tegak kenkuana." Di nagbayag, napagtungtonganen da Jeff ken Susan ti maipapan iti kasar ken no sadinonto ti pagnaedanda kas agassawa. Sinaludsod payen ni Jeff ti rukod ti singsing ni Susan. Ngem pagammuan ta nakisina met lattan ni Jeff! Napalalo ti leddaang ni Susan. Ar-aramidenna met dagiti tra- bahona iti inaldaw ngem kasla kawaw ti utekna. "Napakpak- suyanak unay ken diak makapanunot," kinunana. No Apay a Nasakit No napadasamon ti kas iti napadasan ni Susan, nalabit pinampanunotmo: 'Mailiwliwagkontongatadaytoy?' Normal laeng nga agladingitka. "Nabileg ti ayat a kas iti patay," insu- rat ni Ari Solomon. (Kanta ni Solomon 8:6, TiBaroaNaim- bagaDamagBiblia) Gapuna, ti panagsina ket mabalin a may- sa kadagiti karirigatan a mapasaram iti biag. Kinapudnona, adda dagiti agkuna a kaska la nagminatay no nagsinakayo iti kaayan-ayatmo. Mabalin a mariknam daytoy ken ti dadduma pay a gagangay a marikna dagi- ti agledleddaang, a kas iti: ? AMMOM KADI . . . Di panangaklon. 'Saan a mabalin. Agbaliwto met laeng tipanunotnakalpasantimaysa wennoduangaaldaw.' Ti kaaduan nga agnobio nga agtutubo ket saan nga agtungpal iti kasar, ken no bilang ta agkatu- loyanda, dakkel ti posibilidadna nga agdi- borsiodanto met laeng. Nupay babbai dagiti nadakamat iti day- toy a kapitulo, agaplikar met dagiti prinsi- piona kadagiti lallaki. 222 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Pungtot. 'Apay nga inara- midna daytoy kaniak? Diak la ketdimapakawan!' BALAKAD Ni Susan a nadakamat iti rugi daytoy a kapitulo ket nangilista kadagiti teksto sa itugtugotna dayta tapno mabalinna a basaen tunggal malapunos iti liday. Nalabit mabalinmo met nga isurat ti dadduma kadagiti naisitar a teksto iti daytoy a kapitulo. Depresion. 'Siguro, talaga ngaawantimangayatkaniak.' Panangakseptar. 'Kayak daytoy. Nasakit ngem mailiwli- wagkontometlaeng.' Uray pay no kasta, dumteng- to ti panawen a maakseptarmo ti napasamak. Ti kabayag dayta ket agdepende iti sumagmama- no a banag kas iti no kasano ti kasinged ken kapaut ti relasion- yo idi. Kabayatanna, kasanom a mailiwliwag ti saem ti panag- sinayo?
Saanmo a Tagtagibien ti Panagsinayo Nalabit nangnangngegmon ti pagsasao a, Ti panawen paglunitenna ti sugat. No nabiitkayo pay a nagsina, mabalin a narigatmo a patien dayta. Ngamin, ti panawen ket paset la- eng ti solusion. Kas panangyilustrar: Ti sugat iti kudilmo ket aglunit intonagangay ngem nasakit pay laeng ita. Nasken a pasardengem ti panagdarana ken ep-epem ti ut-otna. Masa- pul met nga annadam tapno saan a maimpeksion. Kasta met laeng no nasugat ti riknam. Nasaem Ti panagsina ket mayarig iti naut-ot a sugat - nasakit ngem umimbagto met laeng 223
ania ti masursurok iti panagsinami? Imbagana kadi kenka ti rason ti panagsinayo? No wen, isuratmo dayta iti baba, umanamongka man iti dayta wenno saan. ı... Ania pay ti pagarupem a nakaigapuan ti panagsinayo? ... No subliam ti napasamak, adda kadi mapanunotmo nga inaramidmo koma tapno saankayo nga agsina? No adda, ania? ... Adda kadi nasursurom iti dayta a kapadasam a makatulong iti espiritual wenno emosional nga irarang-aymo? ... Ania, no adda man, ti kayatmo a balbaliwan iti sumaruno a pannakirelasionmo? ... 224 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Paimbagen [ni Jehova] dagidiay nasnaayan ti pusona, ket bedbedanna dagiti naut-ot a pasetda." - Salmo 147:3. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ dayta ita ngem adda dagiti maaramidam tapno maep-ep ti sa- emna ken saan a kumaro ti sakit ti nakemmo. Makatulong ti panaglabas ti panawen, ngem ania met ngay ti aramidem? Padasem dagiti sumaganad. ˘ Ipeksam ti ladingitmo. Saan a dakes ti agsangit. Nga- min, kuna ti Biblia nga adda "tiempo ti panagsangit" ken "tiempo ti panagdung-aw." (Eclesiastes 3:1, 4) Ti panagsangit dina kayat a sawen a nakapuyka. Uray ni David, a natured a mannakigubat, kinunana idi napalalo ti ladingitna: "Iti rinabii a panagsangsangitko maslep ti iddak, mabasbasa ti pungan- ko kadagiti luluak." - Salmo 6:6, TiBaroaNaimbagaDamag Biblia. ˘ Saanmo a baybay-an ti salun-atmo. Makatulong ti pa- nagehersisio ken umiso a taraon tapno mapasubli ti pigsa a napukawmo gapu iti saem ti panagsinayo. 'Ti panagsanay iti bagi ket makagunggona,' kuna ti Biblia. - 1 Timoteo 4:8. Ania dagiti masapul nga asikasuem mainaig iti salun- atmo? ı... ˘ Agbalinka nga okupado. Dimo isardeng nga aramiden dagiti banag a pagaayatmo. Ken nangnangruna ita a dimo iputputong ti bagim. (Proverbio 18:1) Makatulong ti pannaki- langenmo kadagiti maseknan kenka tapno maipamaysam ti panunotmo kadagiti positibo a banag. ... Kasano a mailiwliwagko ti panagsinami? 225
˘ Ikararagmo iti Dios dagiti marikriknam. Nalabit may- sa a karit dayta. Kalpasan ti panagsina, adda dagiti mangipa- garup a binaybay-an ida ti Dios. Mabalin nga irasonda: 'In- karkararagko a makasarakak iti mangayat kaniak, ngem ita, kastoy ketdin ti napasamak!' (Salmo 10:1) Ngem umiso kadi nga ibilangtayo ti Dios kas parabirok laeng iti kaparehatayo? Siempre saan; ken saan met a basol ti Dios no ti kaayan-ayat- mo ket kayatnan ti makisina. Nupay kasta, pagaammotayo daytoy maipapan ken Jehova: 'Isumaseknankenka.'(1 Ped- ro 5:7) Iparukpokmo ngarud kenkuana ti marikriknam baba- en ti kararag. Kuna ti Biblia: "Maipakaammo koma dagiti da- watyo iti Dios; ket ti talna ti Dios a mangringbaw iti isuamin a panunot saluadannanto dagiti pusoyo ken dagiti pannakaba- lin ti isipyo babaen ken Kristo Jesus." - Filipos 4:6, 7. ı ... dagiti aramidek! masapulnga ı ... ... itidaytoyabanagket ...
- Corrina Panunotem ti Masanguanan No nagluniten ti sugatmo, baka makatulong no usigem no ania ti problema iti napalabas a pannakirelasionmo. Inton na- kasaganakan a mangaramid iti dayta, nalabit makatulong no isuratmo dagiti sungbatmo iti kahon a napauluan, "Ania ti Masursurok iti Panagsinami?" iti panid 224. Pudno a saan a kas iti ninamnamam ti nagbanagan ti re- lasionyo. Ngem laglagipem daytoy: Kabayatan ti bagyo, ti na- lulem a tangatang ken napigsa a tudo laeng ti makitkitam. Ngem inton agangay, sumardengto met laeng ti tudo ken umariwanas ti tangatang. Dagiti agtutubo a nadakamat iti rugi daytoy a kapitulo nailiwliwagda met laeng ti saem nga inyeg ti pannakisina ti kaayan-ayatda. Sigurado a kastanto met ti ma- pasaram! ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ania dagiti mabalinmo nga aramiden tapno masalaknibam ti bagim kadagiti seksual a mananggundaway? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania ti nasursurom maipapan iti bagim iti napalabas a pannakirelasionmo? ˘ Ania ti nasursurom maipapan iti saanmo a kasekso? Kasano a mailiwliwagko ti panagsinami? 227
Tinawen a minilion ti maramrames wenno makapaspasar iti seksual a pannakaabuso. Ipakita dagiti panagsukimat a dagiti agtutubo ti kangrunaan a biktima. Kas pagarigan, iti Estados Unidos, mapattapatta nga agarup kagudua kadagiti biktima ti panangrames ket awan pay 18 ti tawenda. Gapu ta adu ti maramrames, napateg nga usigem daytoy a topiko. 32 Kasanok a masalakniban ti bagik iti seksual a pannakaabuso? makagaway." - Annette. NASAKNAP ita ti panangrames, ket dagiti agtutubo ti ma- sansan a mabiktima. Kas ken Annette, adda dagiti agtutubo a rinames ti estranghero. Ti met dadduma ket rinames ti kaar- rubada. Kasta ti napasamak ken Natalie, nga agtawen iti 10 idi rinames ti agtutubo a kaarrubada. "Kasta unay ti buteng ken bainko idi damo isu a diak imbagbaga iti siasinoman," ki- nunana. Adu nga agtutubo ti minolestia ti kapamiliada. "Ginung- gundawayannak ni tatangko manipud idi agtawenak iti 5 228 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
agingga iti 12," kuna ni Carmen. "Naituredko laeng a kinom- pronta idi agtawenakon iti 20. Nagpadispensar met ngem pi- nagtalawnak kalpasan laeng ti sumagmamano a bulan." Makapadanag ita ti kaadu dagiti biktima ti panangrames ti kaarruba, gayyem, wenno kapamilia. Ngem saan laeng nga ita a mapaspasamak ti pananggundaway kadagiti agtutubo. Ti kasta a nakaam-ames nga aramid ket napasamak met uray iti panawen a pannakaisurat ti Biblia. (Joel 3:3; Mateo 2:16) Agbibiagtayo ita iti napeggad a tiempo. Adu a tattao ti awa- nan iti "nainkasigudan a panagayat," isu nga adu a babbai (ken uray lallaki) ti makapaspasar iti seksual a pannakaabuso. (2 Timoteo 3:1-3) Uray no kasano ti annadmo, dinakayata sawena natalgedkan. Ngem adda maaramidam tapno masa- laknibam ti bagim. Usigem dagiti sumaganad: Agbalinka a nasiput. No magmagnaka iti ruar, siputam dagiti adda iti sanguanam, sikigam, ken likudam. Adda dagiti lugar a pagaammo a napeggad, nangruna iti rabii. Aginggat' mabalin, liklikam dagitoy a lugar wenno siguraduem nga adda kaduam. - Proverbio 27:12. Annadam ti tigtignay ken panagkawkawesmo. Saanka nga agalembong wenno agkawes iti makagargari ta mabalin a panunoten dagiti lallaki a nababa ti dayawmo - wenno nala- kadaka laeng nga awisen a makiseks. - 1 Timoteo 2:9, 10. Ibagam dagiti limitasionmo. No adda nobiom, ibagam kenkuana no ania a kondukta ti maitutop ken saan a maitu- top. Apaman a maikeddengyo dagiti limitasionyo, liklikan- yo dagiti kasasaad a mabalin a pakasulisoganyo. - Proverbio 13:10. Agsaoka. Saan a dakes no sititibker nga ibagam "Saanmo nga aramiden dayta!" wenno "Dinak sagsagiden!" Dika agbu- teng a mapukawmo ti nobiom. No isinanaka gapu iti daytoy, kayatna a sawen nga isu ket saan a nasayaat para kenka! Iti dadduma a kaso, ti babai ket ramesen ti nobiona wenno mapatomaran iti pampaturog tapno saan a makapagkedked. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 4. Kasanok a masalakniban ti bagik iti seksual a pannakaabuso? 229
"no ay-ayatennak . . . " Ti maysa a kita ti seksual a mananggundaway ket dina pili- ten dagiti babbai no di ket sisisikap a pagay-ayamanna ti emo- sionda. Kasano? Babaen ti panangikunana iti, "Napadasanen ti amin ti makiseks," "Awanto ti makaammo," wenno, kas na- dakamat iti Kapitulo 24 iti daytoy a libro, "No ay-ayatennak, mayatka." Saanka nga agpaallilaw iti lalaki a mangal-allukoy kenka a mamati a ti pannakiseks ket pakakitaan ti ayat. Kina- pudnona, ti siasinoman a kasta ti kapanunotanna ket ti laeng pagragsakanna ti pampanunotenna. Saan a sipapanunot ken- ka wenno iti pagimbagam. Maisupadi iti dayta, ti pudno a ma- ngay-ayat kenka ipangpangrunana ti pagimbagam ken ipakita- na a kabaelanna nga itandudo dagiti moral a pagalagadan ti Dios. (1 Corinto 10:24) Saanna nga ibilang dagiti babbai kas pangipapasan laeng iti seksual a tarigagayna. Imbes ketdi, ibi- langna dagiti "ub-ubing a babbai a kas kakabsat a babbai bu- yogen ti isuamin a kinadalus." - 1 Timoteo 5:1, 2. Adda nasaysayaat a lalaki a pakaikariam, daydiay mangraem iti bagim ken kadagiti prinsipiom. Agannadka bayat nga agin-Internet-ka. Pulos a saan- ka a mangted iti personal nga impormasion wenno ma- ngikabil iti retrato a mangipakita no sadino ti ayanmo. No makaawatka kadagiti mensahe a mangaw-awis kenka a makiseks, gagangay a ti kasa- yaatan nga aramidem ket sa- anka a sumungsungbat. Awan ti maaramidan dagiti manang- gundaway no kasta ti arami- dem. ? AMMOM KADI . . . Iti Estados Unidos, nasu- rok a 90 porsiento kada- giti ubbing a biktima ti seksual a panangabuso ti makaammo no siasino ti nanggundaway kadakuada. Agaplikar met daytoy a balakad iti lalaki a piliten ti babai a makiseks. Para iti kanayonan nga imporma- sion, kitaem ti Tomo 2, Kapitulo 11. 230 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Kadagiti maudi nga aldaw dumtengto dagiti napeggad a tiempo a narigat a pakilangenan. Ta dagiti tattao managayatdanto iti bagbagida, . . . awanan nainkasigudan a panagayat, . . . awanan panagteppel, narungsot, awanan panagayat iti kinaimbag." - 2 Timoteo 3:1-3. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Basbassit ti posibilidadna a mabiktimaka iti seksual a pa- nanggundaway no aramidem dagiti nadakamat nga addang. (Proverbio 22:3) Ngem iti kinaagpaysuanna, mabalin nga adda dagiti gundaway a saanmo a kontrolado ti kasasaad. Kas pagarigan, nalabit awan ti kaduam nga agbiahe no dad- duma wenno saanmo a maliklikan dagiti napeggad a lugar. Mabalin nga agnanaedkapay ketdi iti napeggad a lugar. Nalabit ammom babaen ti nasaem a kapadasam a maba- lin nga adda dagiti dakes a mapasamak iti laksid ti panangika- gumaam a mangliklik iti peggad. Kas ken Annette, a nada- kamat iti rugrugi daytoy a kapitulo, mabalin a naklaat ken saanka a nakagaway idi adda nanggammat kenka. Wenno kas ken Carmen, mabalin nga ubingka pay idi nagbalinka a biktima ti panangabuso isu nga awan ti naaramidam - wenno saanmo pay ketdi nga ammo a naan-anay no ania ti mapas- pasamak. Kasanom a madaeran ti pannakasidir ti konsien- siam a masansan nga epekto ti seksual a pannakaabuso? Panangdaer iti Pannakakonsiensia BALAKAD Pabpabasolen pay laeng ni Annette ti bagina gapu iti na- pasamak kenkuana. "Ti bagik ti kangrunaan a kabusorko," kinunana. "Saan a maiwaksi iti panunotko ti napasamak iti dayta a rabii. Panagriknak, ag- kurang ti inaramidko a mangi- depensa iti bagik. Kinapudnona, No maysaka a biktima ti seksual a panangabuso, mangisuratka kadagiti teksto a makaliwliwa kenka. Mabalin a kara- man iti dayta ti Salmo 37:28; 46:1; 118:5-9; Proverbio 17:17; ken Filipos 4:6, 7. Kasanok a masalakniban ti bagik iti seksual a pannakaabuso? 231
- Natalie nalapunosak iti buteng kalpasan a nabagsolak. Awanen ti ma- aramidak, ngem limmabanak latta koma." Makonkonsiensia met ni Natalie. "Saanak koma a nalaka a nagtaltalek," kinunana. "Sangkaibaga dagiti dadakkelko a saankami nga agsinsina nga agkabsat no agay-ayamkami iti ruar, ngem saanko nga impangpangag dayta. Isu nga iti pa- nagriknak, inikkak ti gundaway ti kaarrubak a mangdangran kaniak. Kasta unay ti leddaang ti pamiliak gapu iti napasa- mak, ket pabpabasolek ti bagik gapu iti dayta. Siak ti kangru- naan nga agsagsagaba." No ti riknam ket umasping iti narikna ni Annette wenno ni Natalie, kasanom a madaeran ti panangsidir ti konsien- siam? Umuna, laglagipem a no narameska, saanmoanaga- yatandayta.Adda dagiti mangtagtagilag-an iti dayta nga isyu, a kunkunada a "kasta a talaga dagiti lallaki" ken dagiti met la- eng biktima ti makimbasol no apay a naramesda. Ngem awan ti maikari a marames. No maysaka a biktima iti kasta a naka- am-ames nga aramid, saanasikatirumbengamapabasol! Siempre, naglaka laeng nga ibaga ti "saan a sika ti rum- beng a mapabasol"; ngem mabalin a narigatmo a patien day- ta. Adda dagidiay manging-ingpen iti sakit ti nakemda isu a masidsidir ti konsiensiada ken dadduma pay a negatibo nga emosion. Ngem siasino ti ad-adda a marigatan no kasta ti ara- midem - sika wenno daydiay nanggundaway kenka? Napa- teg nga usigem no ania pay ti mabalinmo nga aramiden. Ibagam no Ania ti Napasamak Kuna ti Biblia nga idi kakaro ti panagsagaba ti nalinteg a tao a ni Job, naikunana: "Iyesngawkonto ti pannakaseknanko iti bagik. Agsaoakto iti kinapait ti kararuak!" (Job 10:1) Pagsa- 232 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ı yaatam met no aramidem ti kasta. No ibagam ti napasamak iti pagtaltalkam a gayyem, mabang-aranka ken maiwaksinto met laeng iti panunotmo ti napasamak kenka. Kinapudnona, no maysaka a Kristiano, napateg a makisa- ritaka iti maysa a panglakayen iti kongregasion. Ti makaliw- liwa a sasao ti naayat a pastor ipatalgedna iti biktima ti pa- nangrames nga isu ket saan a namulitan iti basol ti sabali a tao. Napaneknekan dayta ni Annette. Kinunana: "Naki- saritaak iti nasinged a gayyemko, ket imbagana kaniak a makisari- taak iti dua a Kristiano a pang- lakayen iti kongregasionmi. Ma- ragsakanak ta inaramidko dayta. Sumagmamano a daras nga im- mimdengda kaniak ken imbagada dagiti eksakto a sasao a kasapulak a mangngeg - a saanko a basol ti napasamak. Awanti basolko." Mabalin a saanmo a maibturan ti saem nga ibunga ti pannakaabuso no siksika laeng. Apay a dika agpatulong babaen ti pannakisaritam iti sabali a tao? dagiti aramidek! tiaramidekket ... itidaytoyabanagket ...
No ibagam ti napasamak ken iyebkasmo ti rikriknam, ma- iwaksim ti napalalo a sakit ti nakem ken guram. (Salmo 37:8) Mabalin a makatulong pay dayta kenka a makarikna iti bang- ar kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagsagabam. Na- paneknekan ni Natalie a pudno dayta kalpasan nga imbagana kadagiti dadakkelna ti napasamak kenkuana. "Sinuporta- randak," kinunana. "Pinaregtadak a mangibaga iti maipapan iti dayta, ket nakatulong dayta kaniak a mangiliwliwag iti li- day ken pungtotko." Naliwliwa met ni Natalie babaen ti kara- rag. Kinunana: "Nakatulong kaniak ti pannakisaritak iti Dios nangnangruna kadagiti gundaway a diak maitured ti makisa- rita iti sabali a tao. Iti kararag, nawayaak a mangyebkas iti amin a marikriknak. No aramidek dayta, makariknaak iti na- paypayso a talna ti panunot ken lumag-an ti barukongko." Mapaneknekamto met nga adda "tiempo ti panangpa- imbag." (Eclesiastes 3:3) Agkamangka kadagiti maseknan a gagayyem kas kadagiti panglakayen a nadeskribir kas "pag- lemmengan a lugar manipud iti angin ken lugar a pakaitalime- ngan manipud iti natutudo a bagyo." (Isaias 32:2) Aywanam ti bagim ken ti emosionmo. Aginanaka. Ken kangrunaan iti amin, agpannurayka ken Jehova a Dios ti amin a liwliwa, a mabiiten a mangyeg iti baro a lubong a sadiay ket "magessat- to dagiti mismo a managaramid iti dakes, ngem dagidiay ma- ngin-inanama ken Jehova isuda ti mangtagikuanto iti daga." - Salmo 37:9. No dadduma, dagiti biktima ti panangrames ket makarikna iti nakaro a depresion. Kadagiti kasta a kasasaad, nasayaat ti agpakonsulta iti doktor. Para iti kanayonan nga impormasion maipapan iti panangdaer iti nakaro a led- daang, kitaem ti Kapitulo 13 ken 14 iti daytoy a libro. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Ania dagiti pagsayaatanna no ibagam ti napasamak kenka? ˘ Ania ti mapasamak kenka ken iti dadduma no ilimedmo dayta? 234 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
4SEKS, MORAL, KEN AYAT tinotak dagita. ı 1. 2. 3. Kas pagarigan, "Saanak a makiseks no awan pay ti asawak, ken patiek a day- toy ti kasayaatan nga aramidek gapu ta . . . " Siguraduem a dagiti isuratmo ket da- giti bukodmoa takder iti moral, saan a basta tinuladmo laeng iti sabali. 235
5MAKADADAEL A BISIO 237 Panagsigarilio 246 Panaginum iti Arak 252 Panagdroga
33 Ania ti rumbeng a maammuak maipapan iti panagsigarilio? Markaamiti tiabay timakagapunoapaya kayatmotiagsigarilio. ı O Kayatko a padasen O Mais-istresak O Tapno akseptarendak dagiti dadduma O Kayatko ti agpakuttong 237
NO TSINEKAM ti aniaman kadagiti kahon iti panid 237, adda pagpapadaanyo kadagiti padam nga agtutubo nga agsigsigarilio wenno agpampanunot a mangaramid iti dayta. Kas pagarigan: Tapno mapadasan. "Kayatko a maammuan no ania ti rikna ti agsigarilio isu nga innalak ti inted ti kaeskuelaak sa inlibasko ti nagsigarilio." - Tracy. Pangontra iti stress ken tapno akseptaren dagiti daddu- ma. "Kuna no kua dagiti kaeskuelak, 'Kasapulakti sigarilio,' sa kalpasanna kunada, 'Hay! Nabang-aranak pay!' Kayatko met a padasen dayta no mais-istresak." - Nikki. Pagpakuttong. "Agsigsigarilio ti dadduma a babbai tapno saanda a lumukmeg - al-alisto ngamin dayta a pagpakuttong no idilig iti panagdieta!" - Samantha. Ngem sakbay a sindiam ti damo - wenno ti sumaruno a si- gariliom - agpanunotka nga umuna. Saanka koma a kas iti ikan a mangsakmal lattan iti naappanan a banniit. Agpayso nga adda bassit maganab ti ikan ngem kasukat dayta ti biagna! Imbes ket- di, surotem ti balakad ti Biblia ken usarem ti 'nasin-aw a panna- kabalinmo nga agpanunot.' (2 Pedro 3:1) Sungbatam dagiti su- maganad a saludsod. Ania a Talaga ti Ammom Maipapan iti Panagsigarilio? Markaamnoumisowennodiumiso dagitisumaganad. a.Tipanagsigariliokissayanna tistress-ko. b.Maipug-awkotidandani ı O Umiso O Di Umiso aminngaasuk. O Umiso O Di Umiso c.Mariknaktolaengtiepektonaiti salun-atkointonnataenganakon. O Umiso O Di Umiso tuandakdagitisaankoakasekso. O Umiso O Di Umiso e.Siaklaengtimaapektaran noagsigarilioak. O Umiso O Di Umiso f.SaananapategitiDiosno agsigarilioakwennosaan. O Umiso O Di Umiso Nupay dagiti agsigsigarilio ti tuktukoyen daytoy nga artikulo, dagiti naitampok a problema ken peggad ket agaplikar met kadagidiay agngalngalngal iti tabako. 238 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Ti mannigarilio ket umasping iti ikan a nangsakmal iti appan - adda bassit maganabna ngem kasukat dayta ti biagna Sungbat a. Di Umiso. Nupay ti panagsigarilio temporario a bang- arannaka iti stress a maigapu kadagiti sintoma ti panangisar- deng (withdrawal symptom), naduktalan dagiti sientista a ti ni- kotina paaduenna ketdi dagiti stresshormoneiti bagi. b. DiUmiso. Ipakita ti dadduma a panagadal a nasurok a 80 porsiento kadagiti nasusopmo a partikulo ti asuk ti sigarilio ket agtalinaed iti bagim. c. DiUmiso.Pudno a ti dadduma nga epektona ket apitem- to pay laeng inton nataengankan, ngem adda dagiti epektona a mariknam uray itan. Adda dagidiay maadikton uray naminsan laeng a nagsigarilioda. Kumapsut ti baram ket nalabit kanayon- kanto nga aguyek. Nasapsapa ken naparpartak nga agkuretret ti kudilmo. No agsigsigarilioka, dakdakkel ti posibilidadna a ma- addaankanto iti seksual nga abnormalidad, panic attack, ken depresion. d. Di Umiso. Natakuatan ti managsirarak a ni Lloyd Johnston a dagiti agtutubo nga agsigsigarilio ket "ad-adda a di magustuan ti ka- aduan a saanda a kasekso." e. Di Umiso. Tinawen a rini- bu ti matmatay gapu iti nalang- abda nga asuk ti sigarilio ti sabali a tao. Madangran ti pamiliam, ga- gayyemmo, ken uray dagiti tara- kenmo. f. DiUmiso.Dagidiay mayat a mangparagsak iti Dios masapul a AMMOM KADI . . . ? Ti awan asukna a taba- ko - kas iti mangalngal a tabako - ket ad-adu ti nikotinana no idilig iti sigarilio ken naglaon iti agarup 25 a makapa- kanser a kemikal. Ti agus-usar kadagita ket dakdakkel ti posibili- dadna nga agkanser iti karabukob ken ngiwat. Ania ti rumbeng a maammuak maipapan iti panagsigarilio? 239
tiagkanser.''' - Alana dalusanda ti bagida iti "tunggal pakatulawan iti lasag." (2 Corin- to 7:1) Sigurado a ti panagsigarilio tulawanna ti bagi. Saanka nga agbalin a gayyem ti Dios no ikeddengmo ti agbalin a naru- git ket dangram ti bagim ken ti sabsabali babaen ti panagsigari- liom. - Mateo 22:39; Galacia 5:19-21. No Kasano ti Agkedked Ania ngarud ti aramidem no adda mangted kenka iti sigari- lio? Kadawyanna nga epektibo ti simple ngem natibker a sung- bat a kas iti "Pagyamanan ngem diak agsigsigarilio." No ipa- pilitna wenno uyawennaka, laglagipem a dayta ti desisionmo. Mabalinmo a kunaen: ˘ "Diak kayat ti agsigarilio ta naammuak a makadangran dayta iti salun-at." ˘ "Diak kayat ti masapa a matay ta adu pay ti kayatko nga aramiden iti biagko." ˘ "Kayatmo a sawen, awan ti kalintegak a mangaramid iti bukodko a desision?" Ngem kas kadagiti agtutubo a nadakamat iti rugi daytoy nga artikulo, mabalin a ti kangrunaan a mangidurduron kenka nga agsigarilio ket ti tarigagaymo a mismo. No bilang ta kasta, kaba- elam a labanan dayta. Panunotem dagiti sumaganad: ˘ 'Talaga kadi nga adda pagsayaatanna no agsigarilioak? Kas pagarigan, no agsigarilioak tapno laeng akseptarendak da- giti dadduma, talaga kadi a kayatdak a kadua uray no dandani awan ti pagpapadaanmi? Talaga kadi a kayatko ti makigay- yem kadagiti maragsakan a makakita a daddadaelek ti salun- atko?' ˘ 'Kasano kadakkel ti epekto ti panagsigarilio iti salun-atko, iti panangraem kaniak dagiti sabsabali, ken iti pinansial a kasa- saadko?' 240 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
talaga kadi a makadangran ti marihuana? "Adda dagiti agkuna a malipatam dagiti prob- lemam no agmarihuanaka ken awan kano ti da- kes nga epektona," kuna ni Ellen, nga agnanaed idiay Ireland. Nangnangngegmo met kadin ti kas- ta maipapan iti marihuana? Pagdiligem ti sumag- mamano nga ibagbaga dagiti dadduma ken no ania ti agpayso. Ti ibagbagada. Saan a makadangran ti marihuana. Ti agpayso. Dagiti pagaammo wenno maipagarup a nakaro nga epekto ti marihuana ket dagiti sumaganad: nakapsut a me- moria, narigat a makasursuro, ken nakapuy a resistensia, kasta met ti pannakadadael ti seksual a salun-at ti lalaki ken babai. Mangpataud pay daytoy iti pannakaburibor, halusinasion, ken paranoia (nakaro a panagsuspetsa ken panagbuteng iti sabali a tao). Dagiti ubbing nga insikog ti ina nga agmarmarihuana ket dakkel ti posibilidadna a maaddaan iti diperensia iti kababalin, marigatan nga agatension, ken marigatan nga agdesision. Ti ibagbagada. Saan unay a makadangran ti asuk ti mari- huana no idilig iti asuk ti sigarilio. Ti agpayso. No idilig iti asuk ti sigarilio, ti asuk ti marihuana ket uppat a daras nga ad-adu ti ibatina a tar iti aangsan ken lima a daras nga ad-adu ti makasabidong a carbon monoxide nga ila- okna iti dara. No mangsusopka iti lima nga stick ti marihuana, ti makadadael a kemikal a maalam iti dayta ket katupag ti maka- dadael a kemikal a maalam iti sangapakete a sigarilio. Ti ibagbagada. Saan a makaadikto ti marihuana. Ti agpayso. Dagiti agtutubo nga addaan iti mental ken emo- sional a parikut ket mabalin nga alisto laeng a maadikto iti mari- huana. Adda met dagidiay maadikto no nabayagen nga agus- usarda iti dayta. Malaksid iti dayta, ipakita dagiti panagadal a dagiti agtutubo nga agus-usar iti marihuana ket dakdakkel ti po- sibilidadna nga agusar iti dadduma pay a makaadikto a droga, kas iti cocaine. Ania ti rumbeng a maammuak maipapan iti panagsigarilio? 241
BALAKAD ˘ 'Kayatko kadi a madadael ti pannakigayyemko iti Dios gapu la- eng iti panagsigarilio?' Saanmo nga allilawen ti bagim babaen ti panangikunam, 'sumusopak la bassit.' Adu ti nagsubli iti dati a bisioda gapu iti dayta. - Jeremias 17:9. Ngem kasanon no naadiktokan? Kasanom a maisardeng dayta? No Kasano nga Isardeng 1. Kombinsirem ti bagim. Isu- ratmo dagiti rasonmo a mangisar- deng iti panagsigariliom, ken kanayon a basaem dayta. Ti tari- gagay nga agbalin a nadalus iti imatang ti Dios ket maysa a nabileg a rason. - Roma 12:1; Efeso 4:17-19. 2. Agpatulongka. No ilimlimedmo ti agsigarilio, itan ti tiem- po nga ipudnom dayta. Ibagam kadagiti pangilimlimedam a ka- yatmon nga isardeng ti agsigarilio ken agpatulongka kadakua- da. No kayatmo ti agserbi iti Dios, ikararagmo a tulongannaka. - 1 Juan 5:14. 3. Mangikeddengka iti petsa a panagsardengmo. Ikkam ti bagim iti dua a lawas wenno ab-ababa pay sa markaam ti napi- lim a petsa iti kalendariom. Ibagam kadagiti kapamilia ken ga- gayyemmo a determinadokan nga agsardeng nga agsigarilio iti dayta a petsa. 4. Ibellengmo amin a sigariliom. Sakbay a dumteng ti pet- sa a panagsardengmo nga agsigarilio, kitaem no adda nakadu- dagiti aramidek! tiaramidekket ı ... itidaytoyabanagket ...
= "Agdalustay coma iti isuamin a kinarugit ti lasag." - 2 Corinto 7:1, Ti Biblia. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ lin a sigarilio iti kuartom, lugan, ken kawesmo. Ibasuram dagita agraman dagiti lighter, posporo, ken pagarsangan. 5. Daeram dagiti sintoma ti panangisardeng. Uminumka iti adu a fruit juice wenno danum, ken maturogka iti napapaut. Laglagipem a temporario laeng ti rigatmo ngem permanente dagiti pagsayaatan a masagrapmo! 6. Liklikam dagiti sulisog. Liklikam dagiti kasasaad ken lu- gar a pakasulisogam nga agsigarilio. Nalabit nasken pay ket- di a saankan a makikadua kadagiti agsigsigarilio. - Proverbio 13:20. Dika Paallilaw Tinawen a binilion a doliar ti gasgastuen dagiti kompania ti tabako para iti adbertismen. Siasino dagiti kangrunaan a punti- riada? Kuna ti dokumento ti maysa a kompania ti tabako: "No agsigarilio itan dagiti agtutubo, isudanto ti agbalin a regular a kostumertayo." Dimo ipalubos a dagiti kompania ti sigarilio ti mangbutbot iti bulsam. Apay koma a kagatem ti appanda? Dagitoy a kompania agraman dagiti padam nga agsigsigarilio ket saan a sipapanu- not iti pagimbagam. Imbes a dumngegka kadakuada, ipangag- mo ketdi ti balakad ti Biblia tapno "magunggonaam ti bagim." - Isaias 48:17. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Pilpilitendaka dagiti gagayyemmo nga uminum iti arak? Kitaem no apay a nasken nga ammom ti limitasionmo. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Uray no ammom dagiti pagdaksan ti panagsigarilio, apay a mabalin a masulisogka latta? ˘ Ania ti pakakombinsiram a saan a nasayaat ti agsigarilio? Ania ti rumbeng a maammuak maipapan iti panagsigarilio? 243
244 ti epekto ti sigarilio iti bagim Kitaem dagiti nasalun-at a tattao a modelo kadagiti adbertismen ti sigarilio; kalpasanna, idiligmo dayta kadagiti ladawan a mangipakita no ania a talaga ti epekto ti panagsigarilio iti bagim. Ngiwat ken karabukob Agkanser Agkanser a dila Puso Tumangken ken umilet dagiti uratna, bumassit ti sumrek nga oksiheno, ken uppat a daras a dakdakkel ti posibilidadna a maaddaan iti sakit iti puso Barado nga urat Bara Madadael ti pagurnonganna iti angin, lumteg ti aangsan, ken 23 a daras a dakdakkel ti posibilidadna a maaddaan iti kanser iti bara Bara ti mannigarilio
Utek Uppat a daras a dakdakkel ti posibilidadna a ma-stroke Kudil Nasapa nga agkuretret Ngipen Agmansa Kidney Agkanser Tian Agkanser Pali Agkanser Basisaw Agkanser
34 Ania ti pagdaksan ti nalabes a panaginum? Markaamiti tiabaytisungbatmo. Mangnginumkaditidaddumaa gagayyemmo,addadamanitihusto ngaedadwennoawanpay? Pilpilitendakakadidagiti gagayyemmongaaginum? O Wen O Saan ı O Wen O Saan Napadasamkadintiimminum itinalabes? O Wen O Saan
ADDA dagiti uminum iti arak tapno agbartek. Maikuna a ti na- labes a panaginum ket "agsasaruno a pananginum iti lima wen- no ad-adu pay a tagay para kadagiti lallaki, ken uppat wenno ad-adu pay a tagay para kadagiti babbai." No nasulisogkan nga uminum iti nalabes wenno aginum uray no awanka pay iti husto nga edad, saan laeng a sika ti kasta. Adu nga agtutubo ti nalabes ti panagin-inumna. Ngem isaludsodmo iti bagim, 'Ania a talaga ti rason no apay a kayatko ti uminum ken ania dagiti epekto ti arak iti salun-atko?' Kas pagarigan, ania ti sungbatmo kadagitoy a saludsod? Markaam iti ti abay ti sung- batmo sa usigem no ania ti agpayso maipapan kadagitoy. magustuandatiramantiarak. ı O Umiso O Di Umiso b.Gaputakabambanuagan kennasalsalun-atdagitiagtutubo, O Umiso O Di Umiso c.Saanamakapapatayti nalabesapanaginum. O Umiso O Di Umiso O Umiso O Di Umiso ngaepektotinalabesapanaginum. O Umiso O Di Umiso man ti arak. Sungbat - Di Umiso. Iti maysa a surbey idiay Australia maipapan iti arak, 36 porsiento kadagiti napagsalud- sodan nga agtutubo ti nagkuna nga umin-inumda tapno laeng mapagustuanda dagiti gagayyemda bayat dagiti sosial a tarip- nongda. Iti met surbey iti Estados Unidos, 66 porsiento ti nag- kuna nga umin-inumda gapu ta pilpiliten ida dagiti gagayyemda. Nupay kasta, nasurok a kagudua ti nagkuna nga umin-inumda tapno malipatanda dagiti problemada. Kitaem ti kahon a "Siasino ti Mangar-aramid iti Daytoy?" iti panid 249. Ania ti pagdaksan ti nalabes a panaginum? 247
= "Ti managbarbartek . . . kumurapaydanto." - Proverbio 23:21. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ idiligkadagitiadulto.Sungbat - Di Umiso. "Ipakita dagiti na- biit pay a panagsukimat a dagiti agtutubo a nalaing nga uminum iti arak ket isagsagmakda laeng ti salun-atda," kuna ti maysa nga artikulo iti magasin a Discover. Apay? "Dagiti agtutubo a nalabes ti panaginumna ket mabalin a daddadaelenda ti adu a maaramidan ti utekda." Maysa pay, ti nalabes a panaginum ket maysa kadagiti pa- kaigapuan ti iyaadu ti kamuro, nasapa a panagkuretret ti kudil, panaglukmeg, ken pannakaadikto iti arak ken droga. Dadaelen- na pay ti sistema ti nerbio, dalem, ken puso. - Di Umiso. No nalabes ti panaginummo, bassit ti oksiheno a sumrek iti utekmo, nga agbanag iti panagpalia wenno saanen a panagandar dagiti napapateg nga organo wenno paset ti bagim. Dagiti sintoma mabalin a ramanenna ti panagsarua, pannakaa- wan ti puot, ken nabannayat wenno saan a regular a panaga- nges. Kadagiti dadduma a kasasaad, mabalin a pakaigapuan daytoy iti ipapatay. d.Iparit ti Biblia ti panaginum iti arak. Sungbat - Di Umiso. Saan nga iparit ti Biblia ti panaginum iti arak ken saan- na met a parparitan dagiti ag- tutubo nga agragragsak. (Sal- mo 104:15; Eclesiastes 10:19) Ngem uminumka laeng no ad- dakan iti husto nga edad. - Roma 13:1. ? AMMOM KADI . . . Sigun iti maysa a pana- gadal iti U.S., "dagiti masansan nga aginum iti nalabes ket walo a daras a dakdakkel ti posibili- dadna nga aglangan iti klase, makaala iti naba- ba a grado, maaksidente, ken makadadael iti sani- kua no idilig kadagiti saan nga agin-inum." Nupay kasta, namakdaar ti Biblia mainaig iti nalabes a pa- naginum. Kuna ti Proverbio 20:1: "Ti arak ket managuy- uyaw, ti makabartek nga inu- men naariwawa, ket ti tunggal maysa a maiwawa babaen iti 248 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
siasino ti mangar-aramid iti daytoy? Sigun iti maysa a surbey kadagiti estudiante iti haiskul idiay England, Scotland, ken Wales, agingga iti ka- kapat kadagiti agtawen iti 13 ken 14 ti "nagkuna a di ku- murang a lima a tagay ti kabaelanda a pagsasarunuen nga inumen." Kasta met laeng ti kuna ti agarup kagudua kadagiti agtawen iti 15 ken 16. Sigun iti U.S. Department of Health and Human Services, "agarup 10.4 milion nga agtutubo nga agtawen iti 12 agingga iti 20 ti umin-inum iti arak. Ti 5.1 milion kadagita ket nalabes ti panaginum- na, a pakairamanan ti 2.3 milion a di kumurang a lima a daras iti kada bulan ti panaginumda iti nalabes." Ipakita met ti maysa a surbey idiay Australia nga ad-adu ti babbai a nalabes ti panaginumna no idilig kadagiti lallaki. Kaba- elanda nga inumen ti 13 agingga iti 30 a tagay! dayta saan a masirib." Ti arak kabaelanna a pukawen ti kina- simbeng ti panunotmo! Pudno a mabalin a makariknaka iti tem- porario a ragsak, ngem no nalabes, "kumagat dayta a kas iti ser- piente," a mangpataud iti adu a problema. - Proverbio 23:32. e.Ti nakapuy a salun-at laeng ti dakes nga epekto ti nalabes a panaginum. Sungbat - Di Umiso. No mabartek- ka, isarsarangmo ti bagim iti amin a kita ti peggad - maba- lin a marameska pay ketdi. Ma- balin met a sika ti mangdangran kadagiti dadduma gapu ta agsa- balin ti ugalim. Kuna ti Biblia a no malabsam ti uminum, "saan a nalawag ti panagpanunotmo ken panagsaom." (Proverbio 23:33, TiBaroaNaimbagaDamagBib- lia) Iti ababa a pannao, ibabain- mo laeng ta bagim! Malaksid iti dayta, ti nalabes a panaginum BALAKAD Ammuem no apay a kayatmo ti uminum iti arak. Kalpasanna, mangpanunotka iti sabali a nasaysayaat nga aramidem tapno mayaw-awanmo dagiti pakaburiboram. Ania ti pagdaksan ti nalabes a panaginum? 249
- Mark kabaelanna a dadaelen ti panaggagayyem, apektaranna ti pana- geskuela ken panagtrabahom, iduronnaka nga agaramid iti kri- men, ken ilumlomnaka iti rigat. - Proverbio 23:21. Kangrunaan iti amin, usigem ti dakes nga epektona iti es- piritualidadmo ti nalabes a panaginum. Kayat ni Jehova a Dios nga agserbika kenkuana buyogen "ti intero a panunotmo" - saan a ti panunot a dinadael ti arak. (Mateo 22:37) Saan la- eng a "dagiti panaglablabes iti arak" ti kondenaren ti Sao ti Dios no di ket uray "dagiti salisal iti panaginum." (1 Pedro 4:3) No kasta, ti nalabes a panaginum ket maikontra iti pagayatan ti Na- marsua kadatayo ken saanka nga agbalin a nasinged a gayyem ti Dios. Ania ti Piliem? Tuladem kadi lattan dagiti gagayyemmo a nalabes ti panagi- numna? Kuna ti Biblia: "Dikay aya ammo a no itultuloyyo nga iparang ti bagbagiyo iti asinoman kas ad-adipen tapno agtulnog kenkuana, ad-adipennakayo agsipud ta agtulnogkayo kenkua- na?" (Roma 6:16) Talaga kadi a kayatmo ti agpaadipen kadagi- ti gagayyemmo wenno iti arak? dagiti aramidek! ibagaknga ı ... itidaytoyabanagket ...
Ti arak ket tumukkaw a kas iti serpiente Ania ti rumbeng nga aramidem no nayugalimon ti nalabes a panaginum? Agpatulongka a dagus babaen ti pannakisaritam iti nagannak kenka wenno iti nataengan ti panagpampanunotna a gayyem. Agkararagka ken Jehova a Dios ket kiddawem a tulo- ngannaka. Ngamin, isu ket "maysa a saranay a sisasagana a masarakan bayat dagiti riribuk." (Salmo 46:1) Yantangay ti na- labes a panaginum ken ti panaginum dagiti menor de edad ket masansan a maigapu iti panangpilit dagiti kapatadan, nalabit nasken a mangaramidka iti dakkel a panagbalbaliw no iti panag- pilim kadagiti gagayyem. Saan a nalaka nga aramiden dayta ngem agballigika babaen ti tulong ni Jehova. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti Kapitulo 8 ken 9 daytoy a libro ken ti Kapitulo 15 iti Tomo 2. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Kabaelam nga isardeng ti agdroga. Ammuem no kasano. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a kayat dagiti gagayyemmo nga adda kaduada nga aginum iti nalabes? ˘ Ti kadi nalabes a panaginum pagbalinennaka a makaay-ayo iti saanmo a kasekso? Apay a kasta ti sungbatmo? Ania ti pagdaksan ti nalabes a panaginum? 251
35 Kasano a maisardengko ti agdroga? ADIKTOKA kadi iti droga? Mabalin nga ammon a ti droga ket makadadael iti isip ken bagim. Nalabit inkagumaam pay ketdi nga isardengen ngem naulitmo latta met. No kasta, saanka a maupay. Adda dagiti nakaisardeng nga agdroga isu a kabaelam met! Kas pagarigan, usigem ti kinuna ti tallo a tattao a nagdu- duma ti kasasaadna no kasanoda a naisardeng ti agdroga. NAGAN Marta TI DATI A KABIBIAGKO Maysaak nga anak iti kinabalasang. Dim- makkelkami nga agkabsat nga awanan iti ama. Idi agarup 12 ti tawenko, inrugik ti mapan kadagiti disco, a kaduak ti ikit- ko a pagaayatna ti agsala. Masansan nga awanak iti balay ket di nagbayag, nakigayyemak kadagiti tattao a naalas ti ara- midda. Pinadasko ti nagdroga idi agtawenak iti 13. Nagusa- rak pay iti cocaine. Kaay-ayok ti agdroga idi damo. Ngem di nagbayag, nangrugiakon a maaddaan iti halusinasion ken ma- nagbutbutengakon. No nagmawmawen ti epekto ti droga, ka- yatkon ti agpakamatay. Kayatko nga isardeng ti agdroga ngem marigatanak. NO KASANO A NAISARDENGKO Rinugiak a pi- nampanunot ti maipapan iti Dios ken sagpa- minsan a nakimismisaak. Ngem ad-adda laeng a naldaanganak. Idi agtawenak iti 18, nakikabbalayak iti nobiok ket na- addaankami iti anak a lalaki. Pim- migsa ti tarigagayko a mangbalba- liw iti kabibiagko idi adda anakkon. Adda dati a gayyemko a nagnaed iti asideg ti balay a pagnana- edak. Sinarungkaran ken kinomustanak. Impeksak 252
pagalagadantiBiblia.'' - Marta kenkuana ti kaririknak. Imbagana nga isu ket maysan a Saksi ni Jehova ken intukonna kaniak ti panagadal iti Biblia. Imma- namongak iti dayta. Naammuak a saan a makaay-ayo iti Dios ti wagas ti panag- biagko isu a masapul nga isardengko ti agdroga ken agsigarilio. Ngem marigatanak nga agsardeng nga agdroga. Sumagmama- no a daras iti kada aldaw nga agpakpakaasiak ken Jehova a Dios a tulongannak a mangisardeng iti dakes nga aramidko. Kayatko nga ay-aywen ti Dios. (Proverbio 27:11) Kalpasan ti innem a bulan a panagadalko iti Biblia ken pannakitimpuyogko kadagiti Saksi ni Jehova, naisardengko met laeng ti agdroga. Ita, addan ti direksion ti biagko. Saanak unayen a malmaldaa- ngan. Adda naam-ammok a nagsayaat a Kristiano a lalaki ket isu ti nagbalin nga asawak. Pinadakkelko ti anakko maitunos kadagiti prinsipio iti Biblia. Kasta unay ti yamanko ta impangag ni Jehova dagiti kararagko ken tinulongannak! NAGAN Marcio TI DATI A KABIBIAGKO Dimmakkelak iti nasulinek a lugar ti Santo ' Andr e, maysa a siudad a dakkel ti populasionna iti estado ti ˜ S ao Paulo, Brazil. Ubingak pay idi nangrugiak nga agsigarilio, agdroga, ken agtakaw. Ti sumagmamano kadagiti gagayyemko ket aglaklako iti droga ken agkarkarnap. Maysa kada- kuada ti agipadpadawat iti droga kadagiti agtutubo iti lugarmi tapno inton maadik- todan, gumatangda kenkuanan iti droga. Kanayon nga agronronda dagiti polis iti lugarmi, ken na- min-adu a naarestoak gapu ka- dagiti babassit laeng a banag ken naminsan a pinagsuspetsa- andak nga aglaklako iti droga.
? Namin-adu a nagilemmengak iti balay- ko kadagiti produkto ken paltog a tina- kaw ti gang-mi. AMMOM KADI . . . Ti pannakaadikto iti droga kabaelanna a dadaelen ti utek. Kabutengdak dagiti tattao. Naka- lablabbasit dagiti matak. Diak ammo ti umisem. Kinapudnona, agruprupaak a ˜ kriminal. Binirngasandak iti "Tuf ao" (Bagyo) gapu ta dayta la mangrirriribuk ti ar-aramidek iti sadinoman a papanak. Mam- martekak pay ken imoral ti kabibiagko. Adu kadagiti gagayyem- ko ti napapatay wenno naipisok iti pagbaludan. Gapu iti naka- ro a leddaangko, nangigalutak iti tali iti sanga ti maysa a kayo ket ginandatko ti agbekkel. NO KASANO A NAISARDENGKO Kiniddawko iti Dios a tulongan- nak. Di nagbayag, naam-ammok dagiti Saksi ni Jehova ket in- rugik ti nagadal iti Biblia. Naammuak a Jehova ti personal a na- gan ti Dios, ken isu ket maseknan ken sidadaan a tumulong kadagidiay mangikagkagumaan a mangannurot kadagiti paga- lagadanna. (Salmo 83:18; 1 Pedro 5:6, 7) Nakaad-adu ti nas- ken a balbaliwak. Ti maysa kadagiti karirigatan ket ti umisem. Kanayon a kidkiddawek ti tulong ni Jehova, ken inyaplikar- ko ti balakad ti Biblia. Kas pagarigan, insardengko ti makikadua kadagiti dati a "gagayyemko" ken saanakon a napnapan ka- dagiti bar. Imbes ketdi, nakitimpuyogak kadagiti tattao a ma- ngan-annurot kadagiti pagalagadan iti Biblia. Narigatanak a na- ngaramid iti dayta, ngem saanak itan nga agtatakaw ken manangriribuk. Nasuroken a sangapulo a tawen a sa- anak nga agdrogdroga. NAGAN Craig TI DATI A KABIBIAGKO Dimmakkelak iti maysa a talon iti South Austra- lia. Mammartek ti tatang- ko, ken nagsinada ken nanang idi agtawenak iti walo. Nakiasawa iti sabali ni nanangko ket nakipag- 254
ı = "Ni . . . Jehova isu ti pigsak ken bilegko." - Isaias 12:2. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ naedak kenkuana agingga idi agtawenak iti 17. Iti dayta a ta- wen, nasursurok ti agpukis iti karnero. Nakipagnaedak kadagiti grupo dagiti mammukis iti karnero nga agbibiahe iti sadinoman nga ayan ti trabaho. Inrugik ti aginum iti nalabes ken agusar iti nagduduma a droga. Pinaatiddogko ti buokko. Inikkak dayta iti wax sa sinallapid ken kinargaak iti beads. Nagbalinak a naimon, naranggas, ken nalaka a pumudpudot ti ulok. Namin-adu a na- ibaludak. Immakarak iti bassit nga ili iti Western Australia ket nag- kabbalaykami iti nobiak, a serbi- dora iti arak iti maysa a hotel. Agpadpadakami a mannigarilio ken mangnginum, ken nagmu- lakami iti bukodmi a marihuana. NO KASANO A NAISARDENGKO Kaap-apitmi laeng iti marihuana idi adda simmarungkar a Sak- si ni Jehova iti daanen a balay- mi. Saanko a basta pinati dagiti imbagada. Imbes ketdi, bayat ti panaglabas ti tiempo, pinanek- nekak no umiso ti ibagbaga ti BALAKAD No posible, liklikam dagiti tattao, lugar, ken bambanag a mangipalagip iti panagusarmo idi iti droga. Ipakita ti panagsukimat a matukay ti tarigagaymo nga agdroga no makitam ti aniaman kadagita.
dagiti aramidek!
Nonailaw
... itidaytoyabanagket
...
Ti panangisardeng iti pannakaadikto ket mayarig iti iruruar iti maur-uram a balay - mabatim dagiti sanikuam, ngem maispalmo ti biagmo Biblia. Kalpasanna, in-inut nga in- lintegko ti dakes a kabibiagko. Di nagbayag, ammok a masapul nga isardengkon ti agmarihuana. Ania ti ramanen dayta? Adu ti rigatko a nagmula iti marihuana isu a ti immuna a napanunotko ket ipadawatko dayta. Ngem inked- dengko a dadaelek laengen ta saan a nasayaat no ipadawatko. Dakkel ti naitulong ti panagkararag tapno maisardengko ti pa- nagdroga ken nalabes a panaginum. Kiniddawko ti tulong ti espiritu ti Dios tapno agballigiak. Insardengko met ti makika- dua kadagiti tattao a mangisungsong kaniak kadagiti dakes nga aramid. Idi inyaplikarko dagiti maad-adalko iti Biblia, timmal- ged ti riknak ket nakatulong dayta tapno mabalbaliwak dagiti naalas a kababalinko. Ti nobiak ket nagadal met iti Biblia ken binalbaliwanna ti kababalin ken kabibiagna. Nagkasarkami ket 21 a tawenen a tagtagiragsakenmi ti nasaysayaat a salun-at. Naragsakkami pay ita a mangpadpadakkel iti dua nga annak- mi. Diak la ketdi ammo no ania ti nagbanagak no saannak a ti- nulongan ni Jehova a mangbalbaliw iti kabibiagko. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a nasken a mangaramid iti dakkel a panagbalbaliw ti maysa a tao no kayatna a maisardeng ti agdroga? ˘ Kasano a makatulong ti pannakaammom iti kinapudno maipapan iti Dios? 256 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
5MAKADADAEL A BISIO tinotak aginumitinalabes,wennoagdroga. ı agbalinka a naragsak wenno mailiwliwagmo dagiti itibagim. 257
6TI NAWAYA NGA ORASMO 259 Electronic Media 265 Panaglinglingay
36 Adiktoak kadin iti electronic media? agteks." - Alan. IDI agtutubo pay laeng dagiti dadakkelmo, ti TV ken radio ti kangrunaan a klase ti electronic media. Ti telepono ket ma- usar laeng idi a pagtawag ken nalabit naikapet iti diding. Kas- la kadi kadaanan? Kasta ti panangmatmat ti agtutubo a ni Anna. "Saan nga uso ti teknolohia idi panawen dagiti dadak- kelko," kinunana. "Isu nga ita pay laeng nga agsursuroda nga agusar iti selpon!" Ita, mabalinmon ti tumawag, dumngeg iti musika, agbu- ya, agay-ayam, ag-e-mail kadagiti gagayyem, agretrato, ken Adiktoak kadin iti electronic media? 259
aginternet babaen laeng iti maymaysa a gadyet a maibul- sa. Gapu ta dimmakkelka nga addan dagiti kompiuter, sel- pon, TV, ken Internet, mabalin a ti panagkunam ket awan ti pagdaksan ti kanayon a panangusar kadagita. Ngem para kadagiti dadakkelmo, naadiktokan. No palagipandaka, ipa- ngagmo ida ket dimo pagrason a naudida ngaminen iti uso. Kinuna ni Ari Solomon: "No ti asinoman sumungbat iti may- sa a banag sakbay a mangngegna, kinamaag dayta iti biang- na." - Proverbio 18:13. Ammom kadi no apay a maseknan kenka dagiti dadak- kelmo? Sungbatam dagiti sumaganad a saludsod tapno ma- kitam no adiktokan iti aniaman a klase ti electronic media. 'Adiktoak Kadin?' Depinaren ti maysa nga ensiklopedia ti pannakaadikto kas ti "naipaugali a panangaramid iti di nainkalintegan nga aramid a saan a kayat wenno saan a kabaelan nga isardeng ti maysa a tao uray no dakes dagiti resultana." Usigem ti tunggal punto daytoy a depinasion. Basaem met ti kinuna da- giti padam nga agtutubo ket kitaem no adda naibaga wenno naaramidmo nga umasping iti dayta. Kalpasanna, isuratmo dagiti sungbatmo. Di nainkalintegan nga aramid. "Adunga oras ti pana- gay-ayamko kadagiti video game. Dagita ti pagpuypuyatak kenkaykayatkongaes-estoria- en.Awanpayentitiempokpara itipamiliamikenkasmanlaad- daakonitilubongdagitiay-aya- mek a video game." - Andrew. Panagkunam, mano nga oras iti kada aldaw ti kalkalai- nganna a panagusar iti electro- nic media?ı ... ? AMMOM KADI . . . Ti aniaman nga ikabilmo iti Internet a retrato wenno komento maipa- pan kadagiti aktibidad- mo ket mabalinto latta a ma-access dagiti sabsabali ken dagiti kompania a pagaplayam uray pay aglabas ti adu a tawen. Mano nga oras ti ipalubos dagiti dadakkelmo a busbosem? ... 260 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Dika agmasirib kadagiti bukodmo a mata. Agbutengka ken Jehova ket umadayoka iti dakes." - Proverbio 3:7. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Mano nga oras iti kada aldaw ti talaga a mabusbusbosmo nga agteks, agbuya iti TV, ag-upload kadagiti retrato ken ko- mentom iti Web site, agay-ayam kadagiti video game, ken dadduma pay? ı... No subliam dagiti sungbatmo, makunam kadi nga aglab- labesen ti panagusarmo iti electronic media? O Wen O Saan Saan a kayat wenno saan a kabaelan nga isardeng. - Alan. Naibaga kadin dagiti dadakkelmo wenno gagayyemmo a ti electronic media ti mangib-ibusen iti panawenmo? O Wen O Saan Saanmo kadi a kayat a limitaran wenno saanmo a ma- kontrol ti panangusarmo iti dayta? O Wen O Saan Dagiti dakes a resultana. "Dayta la agteteks ti ob-obra- en dagiti gagayyemko - uray no agmanmanehoda. Naka- deldelikadodayta!" - Julie. "Ididamoanaaddaanakiti selpon, dayta la agteteks ken tumawtawag ti ar-aramidek. Naapektaran ti relasionko iti BALAKAD Tapno makontrolmo ti agusar iti selpon, ibagam kadagiti gagay- yemmo nga adda dagiti tiempo a saanmo a masungbatan a dagus dagiti teks, e-mail, wenno tawagda. Adiktoak kadin iti electronic media? 261
agkarkararagak.'' - Kathleen mi,kanayonda nga ibaga:'Aguray biitta sungbataklaeng ti kadakuada." - Shirley. Agtetekska kadi bayat nga agmanmanehoka, madama ti klaseyo, wenno madama ti gimong? ı O Wen O Saan Kanayon kadi a masinga ti panagsasaritayo a sangapami- liaan wenno aggagayyem gapu ta masapul a sungbatam ti e-mail, teks, wenno tawag iti selpon? O Wen O Saan Mapuypuyatanka kadi wenno mais-isturbo ti panagadal- mo gapu iti electronic media? O Wen O Saan Nasken kadi a mangaramidkan iti sumagmamano a pa- nagbalbaliw? No kasta, usigem dagiti sumaganad a singa- sing. Panagbalin a Balanse No agus-usarka iti kompiuter, selpon, wenno sabali pay a gadyet, iyimtuodmo iti bagim dagiti uppat a saludsod iti baba. Makatulong ti panangyaplikar iti balakad ti Biblia ken daddu- ma pay a pagannurotan tapno agbalinka a balanse ken ma- kontrolmo ti panagusarmo iti electronic media. ˘ Ania ti linaonda? "Panunotenyo laeng dagiti bambanag a naimbag ken maikari a raemen: dagiti napudno, natakneng, nalinteg, nadalus, napintas, ken nadayaw." - Filipos 4:8, Ti BaroaNaimbagaDamagBiblia. 262 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 30 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 30
ı Sika kadi ti mangkonkontrol iti gadyetmo wenno sika ti konkontrolenna? Makisaritaka a kanayon kadagiti ga- gayyem ken kapamiliam ken iranudmo dagi- ti makapabileg a damag ken kapanunotam. - Proverbio 25:25; Efeso 4:29. Dikaagitsismis, agipatulod kadagiti imoral a teks wen- no retrato, wenno agbuya kadagiti imoral a video clip wenno programa. - Colosas 3:5; 1 Pedro 4:15. ˘ Kaanok nga usaren? "Iti tunggal banag adda naituding a tiempo." - Eclesiastes 3:1. Limitaram ti orasmo a tumawag, agteks, agbuya iti TV, wenno agay-ayam iti video game. Dimo ipalubos nga agawen ti electronic media ti tiem- pom para iti pamiliam, gagayyemmo, panagadalmo, wenno kadagiti naespirituan nga aktibidadmo. - Efeso 5:15-17; Fili- pos 2:4. dagiti aramidek! ... ikagumaaktimangbusbositi ... tielectronicmedia. itidaytoyabanagket ...
˘ Siasino dagiti kakaduak? "Dikay payaw-awan. Dagiti da- kes a pannakitimpuyog dadaelenda dagiti makagunggona nga ugali." - 1 Corinto 15:33. Usarem ti electronic media tapno agbalinka a nadek- dekket kadagidiay makatulong kenka a maaddaan iti nasaya- at a kababalin. - Proverbio 22:17. Dimo allilawen ti bagim - mabalin a maaringanka iti panagug-ugali, panagsasao, ken panagpampanunot dagi- ti mabuybuyam iti TV, video, wenno Internet ken kadagiti ka-e-mail ken kateksmo. - Proverbio 13:20. ˘ Mano nga oras ti mabusbusbosko? 'Siguraduem ti napat- pateg a bambanag.' - Filipos 1:10. Ilistam no mano nga oras ti mabusbusbosmo iti elec- tronic media. Dimo iyaleng-aleng no bagaandaka dagiti nagannak wenno gagayyemmo a ti electronic media ti mangib-ibusen iti panawenmo. - Proverbio 26:12. No maipapan iti balanse a panagusar iti electronic media, nagsayaat ti kinuna ni Andrew, a nadakamat itay: "Makapa- ragsak ti agusar kadagiti gadyet, ngem saan a dayta ti pa- ngibusam iti panawenmo. Inkagumaak a kontrolen ti pana- gusarko iti teknolohia tapno saan a dayta ti mangdadael iti relasionko iti pamiliak ken kadagiti gagayyemko." ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ania ti aramidem tapno palubosandaka dagiti dadakkelmo nga agragragsak sagpaminsan? ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a nalabit saanmo a madmadlaw a naadiktokan iti dadduma nga electronic media? ˘ Ania ti mabalin a mapasamak no saanmo a makontrol ti panangusarmo iti electronic media? 264 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
37 Apay a paritandak dagiti dadakkelko nga agragragsak? idintotamasapulamaturogakon! ikapkapisak!"
KASTA met kadi ti agsapa ti Lunes-mo iti eskuelaan? Marik- nam a kasla maikapkapiska iti nakaad-adu a ragragsak gapu ta estrikto dagiti dadakkelmo, wenno kaska la adda iti maysa a parke ngem saanka met a mapalubosan nga agpasiar. Sa- anmo met ketdi kayat a tuladen ti amin nga ar-aramiden da- giti kapatadam. Kayatmo laeng ti agragragsak sagpaminsan! Kas pagarigan, ania kadagiti sumaganad ti magustuam unay nga aramiden iti ngudo ti lawas? ı O agsala O maki-party O agbuya iti sine O agbuya iti konsierto O dadduma pay ... Kasapulam ti aglinglingay. Kinapudnona, kayat ti Namar- sua kenka a tagiragsakem ti kinaagtutubom. (Eclesiastes 3: 1, 4) Ken uray no pagduaduaam no maminsan, kayat met da- giti dadakkelmo nga agragragsakka. Ngem nalabit adda dua a nainkalintegan a pakaseknanda: (1) no ania ti aramidem ken (2) no siasino ti kakaduam. Kasano no awisendaka dagiti gagayyemmo ngem saanmo a masigurado no palubosandaka dagiti dadakkelmo? Usigem dagiti tallo a pagpilian ken dagiti resultana. ˝A SAANKA NGA AGPAKPAKADAN - MAPANKA LATTAN No apay a mapanunotmo daytoy: Kayatmo nga ipa- kita kadagiti gagayyemmo a maaramidmon ti kaykayatmo. Iti panagriknam ket nalalaingka ngem kadagiti dadakkel- mo, wenno bassit ti panagraem- mo iti kapanunotanda. - Pro- verbio 14:18. ? AMMOM KADI . . . Ti desision dagiti naayat a nagannak ket para iti pagsayaatam. No saanda a maawatan ti kidkiddawem wenno no iti panagriknada ket adda ilimlimedmo, mabalin a saandaka a palubosan. Dagiti resultana: Mabalin nga agbilib dagiti gagayyem- mo, ngem adda maammuanda maipapan kenka - kabaelam ti mangallilaw. No kabaelam nga allilawen dagiti dadakkelmo, ka- baelam met nga allilawen dagi- ti gagayyemmo. No maduktalan 266 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Agmasiribka, anakko, ket pagrag-oem ti pusok." - Proverbio 27:11. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ dayta dagiti dadakkelmo, agsakitto ti nakemda, mapukaw ti talekda kenka, ken posible nga ad-adda nga estriktuanda- ka! Minamaag ngarud no mapanka lattan a di agpakpakada. - Proverbio 12:15. ˝B SAANKA NGA AGPAKADA - SAANKA A MAPAN No apay a mapanunotmo daytoy: Pinagpanunotam ti awis ket naamirismo a maikontra dayta kadagiti prinsipiom wenno saan a nasayaat a kakadua dagiti dadduma a naawis. (1 Corinto 15:33; Filipos 4:8) Iti sabali a bangir, mabalin a ka- yatmo ti mapan ngem dimo maitured ti agpakada kadagiti da- dakkelmo. Dagiti resultana: No dika mapan gapu ta ammom a saan a nainsiriban dayta, nalaklakakanto nga agilawlawag kadagiti gagayyemmo. No dika mapan gapu laeng ta dimo maitured ti agpakada kadagiti dadakkelmo, agsaksakitto laeng ti nakem- mo gapu ta iti panagriknam ket sika laengen ti saan a maka- pagragragsak. ˝C AGPAKADAKA TAPNO MAAMMUAM NO PALUBO- SANDAKA BALAKAD No apay a mapanunotmo daytoy: Agpaspasakupka kada- giti dadakkelmo ken raraemem ida. (Colosas 3:20) Ay-ayatem ida ken dimo kayat a masaktan- da no aglibaska. (Proverbio 10:1) Adda pay gundawaymo nga agi- lawlawag. Dagiti resultana: Marikna dagiti dadakkelmo nga ay-ayaten Sakbay a tumabunoka iti maysa a pasken, panunotem no ania ti aramidem no saanen a nasayaat ti mapaspa- samak. Masapul nga ammom no ania ti ara- midem wenno ibagam tapno no kasapulan, makapanawka a nadalus ti konsiensiam. Apay a paritandak dagiti dadakkelko nga agragragsak? 267
kelko.'' - Brian ken raraemem ida. Ket no makitada a nainkalintegan dagiti kiddawmo, nalabit palubosandaka. No Apay a Saandaka a Palubosan Kasano no saandaka a palubosan dagiti dadakkelmo? Ma- kapadismaya la ketdi dayta. Ngem no maawatam dagiti ra- sonda, nalaklakam a maakseptar ti desisionda. Kas paga- rigan, nalabit saandaka a palubosan gapu iti maysa wenno sumagmamano kadagiti sumaganad a rason. Ad-adu ti ammo ken kapadasanda. No adda pagpiliam, nalabit kaykayatmo ti aglangoy iti resort nga addaan kadagiti lifeguard. Apay? Ngamin, bayat a maragragsakanka nga ag- langlangoy, saanmo a madmadlaw ti peggad. Ngem makita dayta dagiti lifeguard gapu ta addada iti nangatngato a lugar nga agsipsiput iti peggad. Umasping iti dayta, gapu ta ad-adu ti ammo ken kapada- san dagiti nagannak, mabalin a makitada dagiti dimo makita a peggad. Kas kadagiti lifeguard,saan a panggep dagiti dadak- kelmo a lapdan ti panagragragsakmo. Tultulongandaka laeng a mangliklik kadagiti peggad a mabalin a mangdadael iti pa- nangtagiragsakmo iti biag. Ay-ayatendaka. Kayatdaka la unay a salakniban dagiti dadakkelmo. Ayat ti mangtigtignay kadakuada a mangpalu- bos ken saan a mangpalubos kenka no kasapulan. No adda ipakadam nga aramidem, panunotenda a naimbag no maba- lindaka a palubosan ken no maakseptarda dagiti resulta ti pa- nangpalubosda kenka. Palubosandaka laeng no kombinsido- da nga awan ti dakes a mapasamak kenka. 268 ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY ADU PAY TI MABASAM MAIPAPAN ITI DAYTOY A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 32 A TOPIKO ITI TOMO 2, KAPITULO 32
ı Kas iti lifeguard iti maysa a resort, ad-adda a makita dagiti dadakkelmo ti peggad No Kasanom a Magun-od ti Pammalubosda Adda uppat a banag a makatulong. Agbalinka a napudno: Umuna, masapul nga isaludsodmo a sipupudno iti bagim: 'Ania a talaga ti rason a kayatko ti ma- pan? Gapu kadi ta magustuak unay ti maaramid sadiay, wen- no kayatko laeng nga awan ti makuna kaniak dagiti gagayyem- ko? Gapu kadi ta addanto sadiay ti kursonadak?' No kasta, ibagam ti agpayso kadagiti dadakkelmo. Naglabasanda met daytan ken am-ammodaka unay. Isu a mabalin a matarusanda no ania a talaga ti motibom. Apresiarendanto ti panangibagam iti pudno ket magunggonaankanto iti kinasiribda. (Proverbio 7:1, 2) Ngem no saanka a napudno kadakuada, bumassit ti ta- lekda kenka ken mabalin a saandakan a palubosan. dagiti aramidek! ... itidaytoyabanagket ...
Umiso a tiempo: Dimo igiddan ti agkiddaw wenno agpa- kada no kasangsangpet dagiti dadakkelmo manipud iti traba- ho wenno no adda madama a pakakumikomanda. Asitgam ida no nalamiis ti uloda ngem saan koma a naladaw unay ti panagpakadam sa dagdagem ida nga agdesision. Saan a ka- yat dagiti dadakkelmo ti kasta. Agpakadaka a nasaksakbay tapno makapagpanunotda a naimbag, ket apresiarenda no kasta ti aramidem. Detalye: No agpakadaka, saanka nga agilimed. Ibagam amin a detalye a kasapulan a maammuan dagiti dadakkel- mo. Saan a kayat dagiti nagannak ti sungbat a "Diak ammo," nangruna no ti saludsodenda ket: "Siasino ti kakaduam?" "Addanto kadi kaduayo a responsable nga adulto?" wenno "Anianto nga oras a malpas?" Kababalin: Dimo ibilang dagiti dadakkelmo kas kabu- sor. Panunotem nga isaksakitdaka - ket dayta ti agpayso. No kasta ti panunotem, saanmo nga ipapilit ti kaykayat- mo ken nalabit nalaklakam a maala ti riknada. Dimo ibagba- ga ti kas iti "Awan ngamin ti panagtalekyo kaniak," "Mapan amin a gagayyemko," wenno "Apay ngay dagiti gagayyem- ko, pinalubosan met ida dagiti dadakkelda!" Ipakitam kadagi- ti dadakkelmo a manakemkan a mangawat ken mangraem iti desisionda. Apresiarenda no kasta ti aramidem. Ket inton su- maruno nga agpakadaka, dakdakkel ti posibilidadna a palu- bosandaka. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a nalabit agkedkedka a mangibaga kadagiti dadakkelmo dagiti amin nga impormasion a kasapulanda tapno makapagdesisionda? ˘ Ania ti mabalin a resultana no palubosandaka dagiti dadakkelmo, ngem dimo imbaga dagiti napateg a detalye a nasken a maammuanda? 270 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
6 TI NAWAYA NGA ORASMO tinotak ı benneg a makatulong kenka tapno dakdakkel ti agpakadaka. 271
7TI PANAGDAYDAYAWMO 273 Pagbalinem a Makaparagsak ti Panagdaydayawmo 280 Dagiti Kalatmo
38 Kasanok a pagbalinen a makaparagsak ti panagdaydayawko iti Dios? Ni Josh, nga agtawen iti 16, ket nakailad iti katrena. Napan ni nanangna iti kuartona sa sisiserioso a kinunana: "Joshua, bumangonkan! Ammom met a gimongtayo ita!" Saksi ni Jehova ti pamilia ni Josh, ket karaman iti eskediulda ti regular nga itatabuno kadagiti Nakristianuan a gimong. Ngem kasla masadut ni Josh a makigimong. "Nanang, talaga kadi a masapul nga umayak?" inreklamona. "Reklamoka la a reklamo, agsukatka ketdin. Diak kayat ti maladaw manen!" kinuna ni nanangna sa timmallikuden. "Ngem Nanang," kinuna ni Josh bayat a di pay nakaadayo ni nanangna, "saan a gapu ta relihionyo dayta ket masapul a relihionko metten." Ammona a nangngeg dayta ni nanangna gapu ta nadlawna a nagsarimadeng sa pimmanawen a di nagun-uni. Medio nakonsiensia ni Josh iti naibagana. Dina kayata masaktan ni nanangna. Ngem dina met kayat ti agpadispensar. Awan ti maaramidanna no di ti agtulnog. Nupay masuron, nagrubbuat lattan ni Josh. Kalpasanna, indayamudomna: "Uray ta dumtengto ti panawen a siakton ti agdesision para iti bagik. Saanak a kas iti dadduma idiay Kingdom Hall. Kasla diak pay ketdi kayat ti agbalin a Kristiano!" 273
NARIKNAM met kadin ti kas iti narikna ni Josh? Pasaray mapilpilitanka kadi a makipaset kadagiti Nakristianuan nga aktibidad nupay pagaayat dayta dagiti dadduma? Kas pagari- gan: ˘ Ibilbilangmo kadi ti panagadal iti Biblia a kas kanayonan a homework? ˘ Saanmo kadi a kayat ti mangasaba iti binalaybalay? ˘ Masansan kadi a maboringka kadagiti Nakristianuan a gimong? No wen ti sungbatmo, dika maupay. Masursurom a tagi- ragsaken ti agserbi iti Dios. Kitaem no kasano. ˝KARIT 1 Panagadal iti Biblia No apay a saan a nalaka. Nalabit saanka a managadal. Mabalin a nalakaka laeng a masingsinga ken marigatanka a mangipamaysa iti ad-adalem. Malaksid iti dayta, nabamban- nogkan a nagadal idiay eskuelaan! No apay nga aramidem. Ti Biblia ket saan laeng nga impaltiing ti Dios no di ket "makagunggona iti panangisu- ro, iti panangtubngar, iti panangpalinteg iti bambanag, iti pa- nangdisiplina iti kinalinteg." (2 Timoteo 3:16) No adalem ti Biblia ken utobem dagiti nabasam, umuneg ti pannakaa- watmo kadagiti bambanag a saanmo a maawatan idi. Nas- ken a bigbigem a saanmo a magun-od ti maysa a napateg a banag no dimo pagreggetan a gun-oden. No kayatmo ti ag- balin a nalaing iti maysa nga isport, masapul a sursuruem dagiti pagannurotan ken agensayoka. No ka- yatmo a nasalun-atka, masapul nga agehersi- sioka. Umasping iti dayta, no kayatmo a ma- ammuan ti maipapan iti Namarsua, masapul nga adalem ti Sao ti Dios. Ti makuna dagiti padam nga agtutubo. dagiti 274 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
= "Agbalbaliwkayo babaen ti panangpabaroyo iti panunotyo, tapno mapaneknekanyo iti bagbagiyo ti naimbag ken makaay-ayo ken naan-anay a pagayatan ti Dios." - Roma 12:2. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ dakkelko?Masapul a siak amismo timangammo iti dayta." - Tshedza. - Nelisa. No ania ti mabalinmo nga aramiden. Mangaramidka iti bukodmo a plano iti panagadal depende kadagiti pagintere- sam ken kasapulam. Sikati agpili iti topiko nga adalem. Ania ti umuna nga aramidem? Nasayaat no adalem a naimbag ti Bibliam ken usigem dagiti patpatiem, nalabit babaen ti pana- ngusarmo iti libro a kas iti AniaaTalagatiIsursurotiBiblia? No kasanom nga aramiden. Markaam iti ti abay ti dua wenno tallo a topiko iti Biblia a kayatmo nga adalen - wenno mangisuratka iti sabali, no kayatmo. O Adda kadi Dios? O Kasano a masiguradok a dagiti nangisurat iti Biblia ket pinaltiingan ti Dios? Impablaak dagiti Saksi ni Jehova. No kayatmo a nasalun-atka, masapul nga agehersisioka. No kayatmo a nasalun-atka iti naespirituan, masapul nga adalem ti Sao ti Dios 275
O Apay a rumbeng a patiek ti panamarsua imbes a ti ebolusion? O Ania ti Pagarian ti Dios, ken kasano a mapaneknekak ti kaaddana? O Kasano a mailawlawagko ti pammatik maipapan iti kasasaad dagiti natay? O Apay a rumbeng a kombinsidoak nga addanto panagungar? O Kasano a masiguradok no ania ti pudno a relihion? ı... ˝KARIT 2 Pannakiraman iti Ministerio No apay a saan a nalaka. Mabalin a makapanerbios ti makisarita kadagiti sabsabali maipapan iti Biblia wenno no kaeskuelaam ti maiparna a makasabaam. No apay nga aramidem. Imbilin ni Jesus kadagiti pasu- rotna: "Mangaramidkayo iti ad-adalan . . . , nga isuroyo kada- kuada a tungpalenda ti amin a bambanag nga imbilinko kada- kayo." (Mateo 28:19, 20) Ngem adda dadduma pay a rason a nasken nga aramidem dayta. Ipakita dagiti panagadal nga iti dadduma a lugar, kaaduan nga agtutubo ti mamati iti Dios ken iti Biblia. Ngem dagita nga agtutubo ket awanan iti na- paypayso a namnama iti masanguanan. No adalem ti Bib- lia, maaddaanka iti pannakaammo a birbiroken ken kasapu- lan dagiti padam nga agtutubo! No iranudmo dagiti patpatiem, naragragsakka, ken napatpateg pay, maparagsakmo ti puso ni Jehova. - Proverbio 27:11. ? AMMOM KADI . . . Saan a dakes a sukima- tem dagiti narelihiosuan a patpatiem. Kinapudno- na, ti panagsaludsod ken panagsukimat ket nasa- yaat a pamay-an tapno maammuam no pudno met laeng dagiti patpa- tiem maipapan iti Dios. - Aramid 17:11. Ti makuna dagiti padam nga agtutubo. "Nangisagana- kami nga aggayyem kadagiti epektibo nga introduksion ken nasursurominokasanoasung- batan dagiti sumupiat ken no kasanotiagsarungkar.Ad-adda 276 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
itidayta." - Nelisa. a babai nga in-inauna ngem siak iti innem a tawen. Ikuyku- iti ruar. Impabasana kaniak dagiti makaparegta a teksto a nakatulong tapno agbalbaliw ti panagpampanunotko. Gapu iti nagsayaat nga ulidanna, ad-adda itan nga interesadoak a tumulong kadagiti tattao. Diak masubadan ti kinaimbagna!" - Shontay. No ania ti mabalinmo nga aramiden. No ipalubos dagi- ti dadakkelmo, mangpilika iti maysa a kakongregasionmo a natataengan ngem sika a mabalin a pakikaduaam iti ministe- rio. (Aramid 16:1-3) Kuna ti Biblia: "Babaen iti landok, ti met laeng landok mapatadem. Gapuna ti maysa a tao patademen- na ti rupa ti sabali." (Proverbio 27:17) Adu ti pagimbagan ti pannakikadua kadagiti natataengan nga aduanen iti kapada- san. "Talaga a makapabileg ti pannakikadua kadagiti nata- engan," kuna ni Alexis nga agtawen iti 19. No kasanom nga aramiden. Malaksid kadagiti dadakkel- mo, mangisuratka iti nagan ti kakongregasionmo a makatu- long kenka iti ministerio. ı... ˝KARIT 3 Itatabuno Kadagiti Nakristianuan a Gimong No apay a saan a nalaka. Kalpasan ti agmalmalem a pa- nagtugawmo iti klasem idiay eskuelaan, kasla makatuok una- yen ti panagimdeng kadagiti naibatay iti Biblia a palawag iti maysa nga oras wenno nasursurok pay. No apay nga aramidem. Idagadag ti Biblia kadagiti Kris- tiano: "Agpipinnanunottayo koma iti maysa ken maysa tapno mangparegta iti ayat ken nasayaat nga ar-aramid, a saantay a baybay-an ti panagtataripnongtayo a sangsangkamaysa, kas iti kaugalian ti dadduma, no di ket agpipinnaregtatayo, ket nangnangruna a kasta bayat a makitkitayo nga umas-aside- gen ti aldaw." - Hebreo 10:24, 25. Kasanok a pagbalinen a makaparagsak ti panagdaydayawko? 277
relasionkokenkuana.'' - Samantha Ti makuna dagiti padam nga agtutubo. "Nasken ti panagsagana sakbay dagiti gimong. No dadduma, masapul - Elda. "Nadlawko nga ad-adda a makapainteres dagiti gimong nonakapagkomentoak." - Jessica. No ania ti mabalinmo nga aramiden. Iwayaam ti agsa- gana a nasaksakbay ken agkomentoka no kabaelam. Dayta ti tumulong kenka tapno ad-adda a mariknam a karamanka iti gimong. Kas panangyilustrar: Ania ti naragragsak - ti panagbuya iti ay-ayam iti TV wenno ti mismo a pannakiay-ayam? Siem- dagiti aramidek! Mangyeskediulakiti... minutongaagbasaitiBibliaiti kadaaldawkenmangbusbosakiti ... itikada ı ... itidaytoyabanagket ...
pre, ad-adda a makaparagsak ti agay-ayam ngem ti agbuybuya laeng. Apay a dika makipaset kadagiti gimong imbes a tuma- bunoka laeng? No kasanom nga arami- den. Isuratmo no kaano a ma- balinmo ti agsagana iti uray 30 minuto laeng iti kada lawas para iti maysa a gimong ti kon- gregasion. BALAKAD Mangitugotka iti note- book a pangisuratam kadagiti kangrunaan a punto kadagiti Nakris- tianuan a gimong. Saanmonto a mapupuo- tan ti panaglabas ti oras ken nalaklakakanto a makasursuro! ı... Napaneknekan ti adu nga agtutubo a pudno ti ibagba- ga ti Salmo 34:8: "Nanamenyo ken kitaenyo a ni Jeho- va naimbag." Saan kadi a makapatubbog iti ngiwat uray no mapagsasaritaan laeng ti maysa a naimas a putahe? Ngem saan kadi a nasaysayaat no maramanam a mismo dayta? Kasta met laeng no iti panagdaydayaw iti Dios. Nana- mem ken kitaem a mismo no kasano a makagunggona ti pannakiraman kadagiti naespirituan nga aktibidad. Kuna ti Biblia a daydiay makiramraman iti trabaho, a saan a manag- dengngeg laeng, ket "naragsakto iti panangaramidna iti day- ta." - Santiago 1:25. ITI SUMAGANAD A KAPITULO Ammuem no kasanoka a makaipasdek kadagiti kalat ken no kasanom a ragpaten dagita. ANIA TI MAKUNAM? ˘ Apay a mabalin a makaboring para iti maysa nga agtutubo dagiti naespirituan nga aktibidad? ˘ Ania kadagiti tallo nga aspeto ti panagdaydayaw a nailawlawag iti daytoy a kapitulo ti kayatmo nga iyaplikar? Kasanok a pagbalinen a makaparagsak ti panagdaydayawko? 279
nangipasdekda kadagiti kalat Kuna ti Biblia: "Saanyo nga ammo no anianto ti biagyo in- ton bigat." (Santiago 4:14) Iti dadduma a kasasaad, bigla lat- tan a dumteng ni patay uray no ubing pay ti maysa a tao. Bayat a basaem dagiti kapadasan da Catrina ken Kyle, imutektekam no kasanoda a naaddaan iti nasayaat a nagan iti imatang ni Jehova a Dios bayat ti ababa a panagbiagda babaen ti panangi- pasdekda ken panangragpatda kadagiti naespirituan a kalat. - Eclesiastes 7:1. Natay ni Catrina idi agtawen iti 18, ngem idi 13 pay laeng ti tawenna ket nangisuraten kadagiti kalatna iti biag. Karaman iti dayta ti panagserbina iti amin a tiempo, panagserbi iti lugar nga agkasapulan kadagiti mannursuro iti Biblia, ken ti panna- kipagtrabahona ken ni tatangna kadagiti proyekto a panagiba- ngon iti Kingdom Hall. Insuratna: "Indedikarkon ti biagko ken Jehova a Dios!" Kayat ni Catrina ti "agbiag maitunos kadagiti pagalagadan ti Dios, iti wagas a makaparagsak Kenkuana." Iti palawag ti pumpon ni Catrina, isu ket nadeskribir kas "napin- tas nga agtutubo, a ti biagna ket naisentro iti panagserbi ken Jehova."
Ubing pay ni Kyle idi nasursuruan a mangipasdek kadagiti kalat. Kalpasan ti nasaem a pannakaaksidentena iti lugan a na- kaigapuan ti ipapatayna idi agtawen iti 20, nabirokan dagiti ka- kabagianna ti maysa a notebook a nakaisuratan dagiti kalatna nga inaramidda ken nanangna idi uppat pay laeng ti tawenna. Karaman kadagiti kalatna ti panagpabautisar, panagpalawag iti Kingdom Hall, ken panagserbi iti hedkuarter dagiti Saksi ni Je- hova, a sadiay a tumulongto a mangpataud kadagiti literatura a mangipakaammo kadagiti tattao iti maipapan iti Dios. Kalpa- san a nabasana dagiti kalat ni Kyle a naisurat adu a tawenen ti napalabas, kinuna ni nanangna: "Rinagpatna ti tunggal maysa kadagitoy a kalat." Ania dagiti kalat nga impasdekmo? Saanmo nga ammo no ania ti mapasamak inton bigat. Isu nga aramidem ti amin a ka- baelam tunggal aldaw. Kas kada Catrina ken Kyle, usarem ti tiempom iti kasayaatan a pamay-an aginggat' mabalin. Tula- dem ni apostol Pablo, a nangibaga idi dandanin mauyos ti biag- na: "Nakirupakak iti nasayaat a dangadang, tinarayko ti tarayen agingga iti pagpatinggaan, inalagadko ti pammati." (2 Timoteo 4:7) Tulongannaka ti sumaganad a kapitulo a mangaramid iti dayta! 281
39 Kasanok a maragpat dagiti kalatko? Aniakadagiti sumaganadtikayatmo amaaddakenka? ı O Dakdakkel a kompiansa O Ad-adu a gagayyem O Agbalin a naragragsak KINAPUDNONA, mabalin a maadda kenka dagita a tallo! Kasano? Babaen ti panangipasdekmo kadagiti kalat ken panangragpatmo kadagita. Usigem dagiti sumaganad: Dakdakkel a kompiansa. No mangipasdekka kadagiti ba- bassit a kalat ken ragpatem dagita, dakdakkelto ti kompiansam a mangipasdek kadagiti daddadakkel a kalat. Naturturedkanto pay a mangsango kadagiti karit iti inaldaw - kas iti panangsa- ranget iti impluensia dagiti kapatadam. Ad-adu a gagayyem. Magustuan dagiti tattao ti makikadua kadagidiay addaan iti kalat - dagidiay ammoda ti kayatda ken sisasaganada a mangragpat kadagita. Agbalin a naragragsak. Aklonentayo: Saanka unay a na- ragsak no awan ti ar-aramidem wenno no ur-urayem lattan nga adda mapasamak iti biagmo. Ngem no adda kalatmo ket rag- ragpatem dayta, naragragsakka gapu ta mariknam nga adda magapgapuanam. Nakasaganaka kadin? Makatulong kenka dagiti sumaganad a panid! Dagita a singasing ket agaplikar kadagiti kalat a nalaka a ragpaten, ngem agapli- kar met dagiti prinsipiona kadagiti kalat a mabayag a ragpaten. 282 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
dagita,naragragsakkanto.'' - Reed 1 AMMUEM 1. Mangpanunotka kadagiti kalat a ragpatem. Makapa- ragsak nga aramiden daytoy! Basta isuratmo laeng ti amin a mapanunotmo, uray saanmo pay laeng a panunoten a naim- bag. Kitaem no makailistaka iti di kumurang a 10. 2. Tingitingem dagiti insuratmo. Ania kadagita ti magus- tuam unay? Ania ti karirigatan? Ania kadagita ti maipagpan- nakkelmo unay a ragpaten? Laglagipem a dagiti kasayaatan a kalat ket masansan a dagidiay kapatgan kenka. 3. Ikeddengmo no ania ti ipangpangrunam. Numeruam no ania dagiti kalat a kayatmo nga umun-una a ragpaten. Dagiti Pagarigan a Kalat Pannakigayyem Makigayyemakitisaankoa gayyem. Salun-at Eskuelaan Espiritualidad AgbasaakitiBibliaiti15minuto kaklasekitaalawas.
2 AGPLANO Iti tunggal kalat a napilim, aramidem dagiti sumaganad: ? AMMOM KADI . . . No dakdakkel ti kalatmo, dakdakkel met ti pannakapnek a mariknam apaman a maragpatmo dayta! 284 Isuratmo dagiti kalatmo. Ikeddengmo no kaano ti rumbeng a pannakaragpatna. Ti ngamin kalat nga awan ti tiempo a pannakaragpatna ket arapaap laeng! Planuem dagiti aramidem. Ammuem dagiti posible a lapped. Kalpasanna, panuno- tem no kasanom a mapagballi- gian dagita. Pabilgem ti determina- sionmo. Ikarim iti bagim nga aramidem ti amin a kabaelam tapno maragpatmo ti kalatmo. Pirmaam ken petsaam.
makasabaakdagitiumelkentuleng Hulio1 Dagitiaramidek 1. Gumatangakitidiksionario. 2. 3. 4. Agsaludsodaknohustometlaengti umelkentuleng. panagseniasko. Posiblealapped Timabalinkongaaramiden Petsa Pirma Dagiti kalat ket mayarig iti plano - nasken nga aramidem tapno pumaysoda BALAKAD Dimo panunoten a saan- mo a mabalin a baliwan ti planom. Mabalinmo a baliwan dagita bayat a ragragpatem dagiti kalatmo.
= "Dagiti gakat daydiay nasaet sigurado a mangipaay iti pagsayaatan." - Proverbio 21:5. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ 3 AGTIGNAY! Rugiam a dagus. Isaludsodmo iti bagim, 'Ania ti mabalinko nga aramiden ita tapno marugiakon a ragpaten ti kalatko?' Nu- pay saanmo a maiplano ti tunggal detalye ti aramidem, saan a dayta ti makalapped kenka. Kas kuna ti Biblia, "no ur-urayem a sumayaat ti angin ken panawen, awan a pulos ti maimulam ket awanto met ti apitem." (Eclesiastes 11:4, TiBaroaNaimbaga DamagBiblia) Mangpanunotka iti aramidem ita - uray no bas- sit laeng - ket itungpalmo dayta. Inaldaw a kitaem no adda naaramidam. Laglagipem no apay a napateg kenka ti tunggal maysa kadagiti kalatmo. Tap- no makitam ti maar-aramidam, ikkam iti (wenno isuratmo ti petsa ti pannakalpasmo) iti abay ti tunggal inlistam nga arami- den apaman a maibanagmon dagita. Usarem ti imahinasionmo. Ipapanmo a naragpatmon ti kalatmo. Saan kadi a naragsakka ta adda naaramidam? Suma- ganad, sublianam ti napalabas ket iladawam iti panunotmo ti tunggal maysa kadagiti aramidem. Kamaudiananna, ipapan- mon a mairingringpasmon ti tunggal maysa kadagita, ken pa- nunotem no kasano ti karagsakmo no naragpatmon ti kalatmo. Agtignayka ngaruden! ANIA TI MAKUNAM? ˘ Mabalinmo kadi a paggigiddanen ti adu unay a kalat? - Filipos 1:10. ˘ Ti kadi panangaramid kadagiti kalat kaipapananna a planuem ti tunggal minuto ti biagmo? - Filipos 4:5. 286 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
NASAYAAT NGA ULIDAN Ni Timoteo Mabiiten a pumanaw ni Timoteo iti pagtaenganda - saan a tapno maitarayanna ti pamiliana no di ket tapno agbalin a misionero a kadua ni apostol Pablo! Mabalin nga agtutubo pay laeng idi ni Timoteo ngem responsablen ken "naimbag ti damagna kadagiti kakabsat idiay Listra ken Iconio." (Aramid 16:2) Patien ni Pablo a dakkel ti maaramidan ni Timoteo nga agserbi iti Dios. Ket talaga a kasta ti napasamak! Kada- giti simmaganad a tawen, nagdaliasat ni Timoteo kadagiti adu a lugar, a nangbuangay kadagiti kongregasion ken nang- pabileg kadagiti kakabsat. Gapu kadagiti nagsasayaat a kualidad ni Timoteo, isu ket impatpateg ni Pablo. Agarup11 a tawen kalpasanna, kinuna ni Pablo kadagiti taga Filipos: "Awanen kaniak ti sabali pay nga addaan kababalin a kas kenkuana a sipupudno a mangisakitto iti bambanag maipa- pan kadakayo." - Filipos2:20. Sisasaganaka kadi nga agpausar para iti panagserbi iti Dios? No wen, adu a bendision ti agur-uray kenka! Talaga nga ipatpateg ni Jehova dagiti agtutubo a 'situtulok a ma- ngidaton iti bagbagida.' (Salmo110:3) Malaksid iti dayta, masiguradom a ni Jehova a Dios ket 'saan a nakillo tapno li- patenna ti aramidmo.' - Hebreo 6:10.
7TI PANAGDAYDAYAWMO tinotak naayataDios. ı mainaigitipanagdaydayawmo. 288 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
A P E N D I S E SALUDSOD NGA IYIMTUOD DAGITI NAGANNAK "Ania ti aramidek tapno saan a bumdeng ti anakko a makisarita kaniak?" "Rumbeng kadi a mangikeddengak iti curfew?" "Kasanok a matulongan ti anakko nga agbalin a balanse iti panagdieta?"
Sumagmamano laeng dagita kadagiti 17 a salud- sod a masungbatan iti daytoy nga Apendise. Nabingay- bingay daytoy a material iti innem a benneg ken ti tunggal topiko ket addaan iti cross-reference iti maitu- top a kapitulo iti Tomo 1 ken Tomo 2 iti libro a Dagi- ti Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo - Dagiti Sungbat nga Epektibo. Basaem ti material. No posible, pagtungtonganyo daytoy nga agassawa. Kalpasanna, usarenyo dagiti ba- lakad iti daytoy a libro iti panangtulongyo kadagiti an- nakyo. Mapagpannurayan dagiti balakad a maadalyo gapu ta naibatay daytoy iti Sao ti Dios, ti Biblia, saan nga iti sirib ti imperpekto a tao. - 2 Timoteo 3:16, 17.
290 Komunikasion 297 Paglintegan 302 Wayawaya 307 Seks ken Pannakideyt 311 Emosion 315 Espiritualidad Apendise 289
N O S A K N U M O K I I KOMUNIKASION wennoitianakko? Saan a maliklikan ti di pagkinnaawatan dagiti agassawa. Ngem adda kadakayo no kasanoyo a tamingen dayta. Dak- kel ti epektona kadagiti agtutubo ti panagapa- yo a dadakkelda. Serioso a banag daytoy gapu ta ti relasionyo kas agassawa ket mabalin a tu- ladento dagiti annakyo inton naasawaandan. Gapuna, no adda diyo pagkinnaawatan, apay a diyo gundawayan dayta a mangipakita kadagiti annakyo no kasano ti kasayaatan a panangrisut iti dayta? Padasem dagiti sumaganad: KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 2, KEN TOMO 2, KAPITULO 24 Dumngegka. Kuna ti Biblia a 'nasiglattayo koma no iti pa- nagdengngeg, nainayad no iti panagsao, nabannayat no iti pa- nagpungtot.' (Santiago 1:19) Saanmo a "subadan ti dakes iti dakes" tapno saan a kumaro ti situasion. (Roma 12:17) No saan a kayat ti asawam ti dumngeg, sika laengen ti dumngeg. Agilawlawagka saan ket a mangkritikar. Sikakalma nga ibagam iti asawam no ania ti epektona kenka ti kababalinna. ("Masaksaktanak no . . . ") Ikagumaam ti saan a mangaku- sar ken mangkritikar. ("Awan pannakaseknam kaniak." "Dinak pay pulos dengdenggen.") Agpalamiiska iti ulo. No dadduma, nasaysayaat no ituloy- yonto ti agsarita inton agpada a nalamiisen ti uloyo. Kuna ti Biblia: "Ti panangirugi iti rinnupir ket kas iti maysa a mangibu- 290 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
buang iti dandanum; gapuna sakbay a tumbuak ti riri, puma- nawkan." - Proverbio 17:14. Agpadispensarkayo iti tunggal maysa - ken no maitutop, iti anakyo. Kuna ni Brianne, nga agtawen iti 14: "No daddu- ma, no malpas nga agapa dagiti dadakkelko, agpadispensar- da kadakami ken manongko gapu ta ammoda a saan a nasa- yaat ti epekto dayta kadakami." Ti maysa kadagiti napateg a leksion a mabalinyo nga isuro kadagiti annakyo ket no kasano ti sipapakumbaba a panangibaga iti "sorry." Ngem kasano no ti anakmo ti nakaapam? Panunotem no adda naaramidmo a nangpakaro laeng iti problema. Kas pa- garigan, kitaem ti eksena iti rugrugi ti Kapitulo 2 iti panid 15 iti daytoy a tomo. Ania ti inaramid ti nanang ni Rachel a nang- pakaro laeng iti situasion? Kasanom a maliklikan ti makisin- nungbat iti anakmo? Padasem dagiti sumaganad: ˘ Saanmo nga ibagbaga ti "Kanayonka la a kasta . . . " wenno "Pulos a dimo . . . " Ad-adda laeng a marurod ti anak- mo no kasta. Total, saan met a kasta ti talaga a kayatmo a sa- wen, ken ammo ti anakmo dayta. Mabalin nga ammona pay a naibagam dayta gapu iti ungetmo saan a gapu ta adda nagka- malianna. ˘ Imbes a pagung-ungtam ti anakmo, ikagumaam nga iba- ga kenkuana no ania ti riknam iti ar-aramidenna. Kas pagari- gan, "No kasta ti ar-aramidem, . . . " Mamatika man wenno saan, napateg iti anakmo no ania ti marikriknam. No ibagam dayta kenkuana, mabalin nga agtulnog kenka. ˘ No makapungpungtotka, ikagumaam ti agteppel uray no kasla narigat nga aramiden. (Proverbio 29:22) No ti pagap- apaanyo ket mainaig kadagiti trabaho iti balay, pagsaritaanyo dayta. Isuratmo no ania dagiti aramiden ti anakmo, ken no ka- sapulan, ibagam no ania ti mapasamak no saanna nga arami- den dagita. Siaanus a denggem no ania ti makuna ti anakmo, Nupay kasta, saanmo a konsiensiaen ti anakmo tapno laeng aramidenna ti kayatmo. Apendise 291 K O M U N K A S O N I I
N O S A K N U M O K I I uray no kasla saan nga umiso dayta. Kaaduanna nga agtulnog dagiti agtutubo no denggem ida imbes a pagungtam. ˘ Imbes nga ipapanmo a nasukir ti anakmo, bigbigem a ti kaaduan a mapalpaliiwmo kenkuana ket gagangay a pa- set ti panagdakkelna. Mabalin a makisinnungbat kenka tapno paneknekanna nga isu ket saanen nga ubing. Ikagumaam ti saan a makisinnungbat. Laglagipem nga adda masursuro ti anakmo iti reaksionmo kadagiti kasta a situasion. No ipakitam a naanus ken managteppelka, mabalin a tuladennakanto ti anakmo. - Galacia 5:22, 23.
Aniatirumbengamaammuantianakko maipapanitinapalabasko? Panunotem nga addaka iti kastoy a situasion: Agpapa- ngankayo a sangapamiliaan a kadua ti sumagmamano a ga- gayyemyo. Bayat ti panagsasaritayo, nadaka- mat ti gayyemmo ti nagbalin a nobiom sakbay a naam-ammom ti asawam. Dandani naibbatan ti anakmo ti tinidorna. "Kayatyo a sawen, adda pay sabali a nag- balin a nobioyo?" kinunana. Saanmo nga ines-estoria dayta iti anakmo. Ita, kayatnan a maammuan ti ad-adu pay. Ania ti ara- midem? KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 1 Gagangay a nasaysayaat no sungbatam dagiti saludsod ti anakmo. Ngamin, dayta ti mangilukat iti gundaway tapno ma- kapagsaritakayo - banag a tartarigagayan ti kaaduan a nagan- nak. Kasano kaadu ti estoriaem iti anakmo maipapan iti napa- labasmo? Gagangay a saanmo a kayat nga ibaga dagiti na- kababain a kapadasam. Ngem no maitutop, mabalin a ma- katulong no estoriaem kenkuana ti sumagmamano kadagita. Kasano? Usigem ti maysa a kapadasan. Kinuna idi ni apostol Pablo maipapan iti bagina: "No kayatko nga aramiden ti umiso, ti da- 292 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
kes ti adda kaniak. . . . Nakaay-ay-ayak a tao!" (Roma 7:21-24) Impaltiing ni Jehova a Dios ti pannakaisurat dagita a sasao iti Biblia tapno mabenepisiarantayo. Ket talaga a nabenepisia- rantayo, ta siasino koma ti saan a nakarikna iti kas iti narikna ni Pablo? Umasping iti dayta, no estoriaem iti anakmo dagiti umi- so a desision ken dagiti nagkamaliam, ad-adda a maawatan- naka ti anakmo. Pudno a dimmakkelka iti sabali a panawen. Ngem saan a nagbaliw dagiti nainkasigudan a kasapulan ti tao ken dagiti Nainkasuratan a prinsipio. (Salmo 119:144) Matulongam dagiti annakmo a mangrisut kadagiti problema- da no estoriaem dagiti problema a nakaipasanguam idi ken no kasanom a naparmek dagita. Kinuna ti agtutubo a lala- ki nga agnagan Cameron: "No maammuam a napasaran met dagiti dadakkelmo dagiti problema a mapaspasaram ita, ma- bigbigmo a taoda met laeng a kas kenka nga agkamali. Inton adda manen ti problemam, mapanunotmonto a nalabit nagla- basan met dayta dagiti dadakkelmo." Laglagipem: Saan a kasapulan a balakadam ti anakmo tunggal agestoriaka. Pudno a madanaganka amangan no saan a maala ti anakmo ti leksion a kayatmo nga isuro ken- kuana wenno mabalin a panunotenna nga awan ti problema no maulitna dagiti nagkamaliam. Ngem imbes a basta ibagam lattan dagiti kayatmo a masursurona iti kapadasam ("Isu a sa- anmo nga ar-aramiden ti . . . "), ibagam iti apagbiit no ania ti riknam. ("No mabalin la koma a sublian ti napalabas, saanko koma nga inaramid dayta gapu ta . . . ") No kasta ti aramidem, makasursuro ti anakmo iti napateg a leksion iti kapadasam, a saanna a marikna nga isu ket sersermonam. - Efeso 6:4.
anakkoamakisaritakaniak? Idi ubbing pay dagiti annakmo, mabalin nga es-estoriaen- da kenka ti amin a banag. Sumungbatda a dagus no adda KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 1 KEN 2 Apendise 293 K O M U N K A S O N I I
N O S A K N U M O K I I saludsodem. Kinapudnona, uray saanka nga agsaludsod, ages- toriada latta. Ngem ita ta agtutubodan, dandani saandakan a kayat a kasarita. 'Ages-estoriada kadagiti gagayyemda ngem sa- anda nga ages-estoria kaniak,' kunkunam iti bagim. No saan nga ages-estoria kenka dagiti annakmo, saanmo koma a panunoten a saandakan a kayat wenno awanen ti papel- mo iti biagda. Kinapudnona, ad-adda a kasapulandaka ita. Si- gun kadagiti surbey, napatpateg pay laeng kadagiti adu nga ag- tutubo ti balakad dagiti nagannak no idilig iti balakad dagiti gagayyemda wenno ti media. No kasta, apay ngarud a saanda a kayat ti makisarita ken- ka? Usigem ti rason ti sumagmamano nga agtutubo no apay nga agkedkedda a makisarita kadagiti dadakkelda. Kalpasan- na, iyimtuodmo iti bagim dagiti kakuyogna a saludsod ken ki- taem dagiti naisitar a teksto. "Mabainak a makisarita ken tatangko gapu ta okupado unay iti trabahona ken iti kongregasion. Diak makabirok iti tiempo nga umasideg kenkuana." - Andrew. 'Iti panagrikna kadi ti anakko ket okupadoak unay gapu iti mapalpaliiwna kaniak? No kasta, ania ti aramidek tapno saan a bumdeng a makisarita kaniak? Mabalinko kadi nga urnosen ti eskediulko tapno maiwayaak a kasarita a regular ti anak- ko?' - Deuteronomio 6:7. "Idi adda nakaapak iti eskuelaan, agsangsangitak a na- gipulong ken nanang. Kayatko a liwliwaennak ngem inungtannak ketdin. Manipud idin, saankon a kayat ti agibaga kenkuana kadagiti importante a banag." - Kenji. 'Ania ti reaksionko no agibaga ti anakko iti problemana? Uray no masapul a bagbagaak, kabaelak kadi a sursuruen ti dumngeg buyogen ti pannakipagrikna sakbay a balakadak?' - Santiago 1:19. "Ibagbaga dagiti nagannak a saanda nga ungtan ti anakda no agibagada iti problemada ngem agungetda 294 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
met latta. Saan a magustuan dagiti agtutubo ti kasta." - Rachel. 'No adda ibaga ti anakko a mamagpungtot kaniak, kasa- nok a makontrol ti pungtotko?' - Proverbio 10:19. "Namin-adun a no adda ibagak a personal a banag ken Nanang, estoriaenna dayta kadagiti gagayyemna. Naba- yag a naisubli ti panagtalekko kenkuana." - Chantelle. 'Ipakpakitak kadi ti konsiderasionko iti anakko babaen ti saanko a panangibaga kadagiti dadduma iti maipapan kada- giti personal a banag nga imbagana kaniak?' - Proverbio 25:9. "Nakaad-adu ti kayatko nga ibaga kadagiti dadakkelko. Ngem diak ammo no kasanok nga ibaga no saan nga isuda ti umuna a makisarita." - Courtney. 'No ngay siak ti mangirugi iti saritaan? Ania ngata ti kasa- yaatan a tiempo a makapagsaritakami?' - Eclesiastes 3:7. Kas maysa a nagannak, dakkel ti pagsayaatanna no ika- gumaam ti makisarita iti anakmo. Usigem ti kapadasan ti ag- tawen iti 17 a ni Junko a taga-Japan. Kinunana: "Naminsan, imbagak ken nanangko a mas komportableak a makikadua kadagiti kaeskuelaak ngem kadagiti padak a Kristiano. Iti sim- maganad nga aldaw, adda surat ni Nanang nga imparabawna iti lamisaan. Imbagana a nariknana met idi a kasla awan ti ga- gayyemna iti uneg ti kongregasion. Impalagipna kaniak dagiti karakter iti Biblia a nagserbi iti Dios uray no awan ti kaduada a mangparegta kadakuada. Kinomendaranna pay ti panangi- kagumaak a maaddaan kadagiti nasayaat a gagayyem. Nas- daawak idi naammuak a saan laeng a siak ti addaan iti kastoy a problema. Uray ni nanangko ket kasta met gayam ti narik- nana. Naragsakanak idi naammuak dayta ken nakaluaak. Na- paregtaak unay iti imbaga ni nanangko, ken napabilegak a ma- ngaramid iti umiso." Kas napaneknekan ti nanang ni Junko, ad-adda nga agi- baga dagiti annak kadagiti dadakkelda no manamnamada a saanda a maungtan wenno mababalaw no ibagada dagiti Apendise 295 K O M U N K A S O N I I
N O S A K N U M O K I I kapanunotan ken kaririknada. Ngem ania ti mabalinmo nga aramiden no medio marurod wenno makapungpungtot pay ketdi ti anakmo a makisarita kenka? Saanmo a sabten ti pungtotna. (Roma 12:21; 1 Pedro 2:23) Uray no narigat nga aramiden dayta, ipakitam babaen ti ulidan no ania a panagsa- sao ken kababalin ti rumbeng nga ipakita ti anakmo. Laglagipem daytoy: Kuna dagiti eksperto a bayat nga ag- turturong iti kinaadulto dagiti agtutubo, agbaliwbaliw ti kaba- balinda - adda panawen a nataengan ti panagpampanunotda, adda met panawen a kasda la ubing. Ania ti aramidem no kasta ti anakmo - nangruna kadagiti panawen a kasla la ubing ti panagpampanunotna? Saanmo nga ungtan wenno tutopan ti anakmo no di ket ibilangmo kas adulto no kasaritam. (1 Corinto 13:11) Kas pa- garigan, kadagiti panawen a kasla la ubing ti panagpampa- nunot ti anakmo ket ibagana, "Kanayondak la nga ung-ung- tan!" mabalin a makapungtotka. Ngem no kasta ti aramidem, ipakpakitam nga uray sika ket kasla saan a nataengan ti pa- nagpampanunotna. Iti sabali a bangir, mabalinmo nga ibaga: "Kasla napudot ti ulom. Agsaritatanto laengen madamdama." No kasta ti aramidem, maliklikanyo ti agapa ken makapagsa- ritakayton a nasayaat. 296 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
PAGLINTEGAN Tapno masungbatan dayta a saludsod, panunotem nga ad- daka iti kastoy a situasion: Tallopulo minuton a naladaw ti anakmo iti naikeddeng nga oras ti panagawidna, ket na- gin-inayad a nanglukat iti ridaw. 'Ti ammona siguro ket na- katurogakon,' kunkunam iti bagim. Siempre, siririingka pay ken nakatugawka iti asideg ti ri- daw a mangur-uray iti anakmo. Idi nakaluka- ten ti ridaw, nagsabat dagiti matayo. Ania ti ibagam? Ania ti aramidem? KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 3, KEN TOMO 2, KAPITULO 22 Adda dagiti pagpiliam. Mabalinmo a palabsen latta daytan. 'Kasta a talaga dagiti lallaki,' nalabit maikunam iti bagim. Wen- no mabalinmo nga ibaga, "Saandakanto a palpalubosanen no kasta ti ar-aramidem!" Saanka koma a nadarasudos. Deng- gem nga umuna ti ibaga ti anakmo ta baka adda nainkalinte- gan a rason no apay a naladaw a nakaawid. Kalpasanna, gun- dawayam daytoy a mangisuro iti anakmo iti napateg a leksion. Kasano? Singasing: Ibagam iti anakmo nga agsaritakayto iti kabiga- tanna. Kalpasanna, mangbirokkayo iti maitutop a tiempo tap- no pagtungtonganyo ti maipapan iti dayta a banag. Adda dagi- ti nagannak a nangaramid iti kastoy: No limbes iti naikeddeng nga oras ti panagawid ti anakda, inton sumaruno ket nasapsa- panton iti 30 minuto ti curfew-na. Iti sabali a bangir, no kana- yon a tungpalen ti anakda ti curfew-na, mabalin nga ipaayan- da met sagpaminsan iti nainkalintegan a wayawaya, a nalabit Apendise 297 P A G L N T E G A N I
N A G E T N L G A P I iladladawda ti curfew-na. Napateg nga ilawlawagmo a naim- bag iti anakmo no ania nga oras a masapul nga addan iti ba- layyo ken no ania ti dusana no saanna a suroten dayta. Arami- dem no ania ti imbagam a dusana. Ngem imutektekam ti kuna ti Biblia: "Ti kinanainkalintegan- yo maammuan koma dagiti amin a tattao." (Filipos 4:5) Sakbay a mangipatungpalka iti curfew, nasayaat no pagsaritaanyo pay dayta iti anakmo. Palubosam a mangisingasing iti oras ken bay- am nga ibagana no apay a dayta ti pinilina. Ikabilangam ti kid- dawna. No makitam a responsable ti anakmo, mabalin a pat- gam ti kiddawna no la ket ta nainkalintegan dayta. Napateg ti panangsurot iti naikeddeng nga oras. No kas- ta, ti panangipatungpal iti curfew ket saan laeng a tapno ma- salakniban ti anakmo iti peggad. Dayta ket panangisuro met kenkuana iti abilidad a pagimbaganna inton lumasinen iti pag- taenganyo. - Proverbio 22:6.
anakkonomaipapanitikawes? Usigem ti eksena iti rugrugi ti panid 77 iti daytoy a tomo. Ipapanmo nga anakmo ni Heather. Nakitam a nakiting ken na- kipet ti kawesna ket dagus nga ibagam, "Sukatam dayta ba- dom ta no saan, saandaka a palubosan a rummuar!" Nalabit agtulnog ti anakmo gapu ta awan ti maaramidanna. Ngem ka- sanom a suruan a mangbalbaliw iti kapanuno- tanna saan laeng a ti badona? KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 11 ˘ Umuna, laglagipem daytoy: Uray ti anak- mo, saanna met a kayat a lak-amen dagiti ibunga ti saan a naemma a kawes. Saanna a kayat ti makatkatawaan wenno mabastos. Siaanus nga ilawlawagmo no apay a naalas dagiti saan a naemma a kawes. Mangisingasingka iti nasayaat a kawes. Napateg iti anakmo ti langana isu nga agannadka amangan no adda maibagam a na- alas iti bagina. 298 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
˘ Maikadua, agbalinka a nainkalintegan. Isaludsodmo iti bagim, 'Ti kadi kawesna ket maisalungasing iti prinsipio iti Bib- lia, wenno saanko laeng a magustuan?' (2 Corinto 1:24; 1 Ti- moteo 2:9, 10) No saanmo laeng a magustuan, mabalinmo kadi a palubosan lattan a mangikawes iti dayta? ˘ Maikatlo, saanmo a basta ibaga lattan iti anakmo no ania dagiti naalas nga estilo ti kawes. Tulongam ketdi a mang- birok kadagiti naemma a kawes. Apay a dimo usaren ti work- sheet iti panid 82 ken 83 iti daytoy a tomo tapno ammom ti ilawlawagmo iti anakmo? Saan nga ubbaw masayang ti pana- ngikagumaam a mangaramid iti dayta!
Palubosakkaditianakkonga agay-ayamkadagitivideogame? Adun ti nagbaliwan dagiti video game manipud idi sika ti agtutubo. Kas maysa a nagannak, kasanom a matulongan ti anakmo a mangilasin ken mangliklik kadagiti posible a peggad? Saan a nasayaat no ibagam iti anakmo a saysayangenna laeng ti orasna kadagiti video game. Laglagi- pem a saan nga amin a video game ket da- kes. Ngem makaadikto dagita. Gapuna, kitaem no mano nga oras ti mabusbusbos ti anakmo nga agay-ayam. Ammuem met no ania dagiti video game a kaay-ayona. Maba- linmo pay nga isaludsod kenkuana dagiti sumaganad: KITAEM TI TOMO 2, KAPITULO 30 ˘ Ania a video game ti kaaduan nga ay-ayamen dagiti ka- klasem? ˘ Kasano nga ay-ayamen dayta? ˘ Iti panagkunam, apay nga adu ti mangayat iti dayta nga ay-ayam? Mabalin a maklaatka ta nakaad-adu gayam ti ammo ti anakmo maipapan kadagiti video game! Nalabit inay-ayamna Apendise 299 P A G L N T E G A N I
N A G E T N L G A P I pay ketdin dagiti video game nga iti panagkunam ket saan a nasayaat. No kasta, saanmo nga ungtan a dagus. Gundaway- mo daytoy a mangtulong iti anakmo a mangsanay iti abilidad- na nga agpanunot. - Hebreo 5:14. Mangyimtuodka kadagiti saludsod a tumulong iti anakmo a mangammo no apay a kaay-ayona dagiti saan a nasayaat a video game. Kas pagarigan, isaludsodmo daytoy: ˘ Iti panagriknam kadi ket maikapkapiska gapu ta saanka a mapalubosan nga agay-ayam iti dayta? Adda dagiti agtutubo nga agay-ayam iti video game tap- no laeng adda mayestoriada kadagiti kapatadanda. No kasta ti anakmo, saanmo nga ungtan a kasla ket 'tay pagaayatna dagiti video game a mangitamtampok iti kinaranggas wenno seksual nga imoralidad. - Colosas 4:6. Ngem kasano no dagiti video game a mangitamtampok iti kinaranggas ken imoralidad ti kaay-ayo ti anakmo? Adda dagiti agtutubo a mangikalkalintegan nga awan ti epektona kadakuada dagiti ay-ayamenda. 'Dina kayat a sawen a gapu ta agay-ayamak iti kastoy ket tuladek metten,' kunkunada. No kasta ti anakmo, iturongmo ti atensionna iti Salmo 11:5. Kas nailawlawag iti dayta a teksto, saan laeng a ti panagbalin a naranggas ti kagura ti Dios no di ket ti pay panangayat iti kina- ranggas. Agaplikar met dayta a prinsipio iti seksual nga imora- lidad wenno iti sabali pay a dakes nga aramid a konkondena- ren ti Sao ti Dios. - Salmo 97:10. No problemam metten iti anakmo dagiti video game, pa- dasem dagiti sumaganad: ˘ Saanmo a palubosan nga agay-ayam iti lugar a saanmo a makitkita, kas iti kuartona. ˘ Agtulagkayo - kas pagarigan, saan nga agay-ayam no sa- anna pay a nalpas ti homework-na wenno ti dadduma pay a napateg nga aktibidad. ˘ Ipaganetgetmo ti kinapateg dagiti aktibidad a mangwat- wat iti bagina. 300 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
˘ Buyaem ti anakmo no agay-ayam kadagiti video game - wenno nasaysayaat pay no sagpaminsan a makiay-ayamka kenkuana. Siempre, masapul a mangipakitaka iti nasayaat nga ulidan tapno nawayaka a makisarita iti anakmo. Gapuna, isaludsod- mo iti bagim, 'Ania dagiti buybuyaek a pelikula ken programa iti TV?' Laglagipem nga ammo ti anakmo no saanmo nga ar- aramiden ti ibagbagam!
Adu nga oras kadi ti busbusbosen ti anakmo nga agin- ternet ken agteks, wenno kaykayatna ti agdengngeg iti MP3 ngem ti makisarita kenka? No kasta, ania ti mabalin- mo nga aramiden? Mabalinmo nga alaen lattan ti gadyetna. Ngem saanmo koma nga ipapan a dakes ti amin a kita ti electronic me- dia. Total, nagusarka met iti electronic media nga awan pay idi panawen dagiti dadakkelmo. Isu nga imbes nga alaem lattan ti gadyet ti anakmo - malaksid no adda panggapuam a mangaramid iti dayta - apay a saanmo a gundawayan dayta a mang- sanay kenkuana no kasano ti nainsiriban ken kalkalaingan a panangusar iti electronic media? Kasanom nga aramiden dayta? KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 36 Pagtungtonganyo iti anakmo ti maipapan iti dayta. Umuna, dakamatem dagiti pakaseknam. Maikadua, denggem ti iba- gana. (Proverbio 18:13) Maikatlo, mangaramidkayo iti prakti- kal a solusion. Mangikeddengka iti limitasion, ngem agbalinka a nainkalintegan. "Idi awanen ti ar-aramidek no di ti agteks," kuna ti agtutubo nga agnagan Ellen, "saan nga innala dagi- ti dadakkelko ti selponko no di ket nangikeddengda kadagi- ti limitasion. Nakatulong dayta kaniak tapno makontrolko ti Apendise 301 P A G L N T E G A N I
panagusarko iti selpon, uray no saandak a makitkita dagiti da- dakkelko." Kasano no agikalintegan ti anakmo? Saanmo nga ipapan a saanna nga ipangpangag ti balakadmo. Imbes ketdi, agan- anuska ken ikkam iti gundaway nga agpanunot. Dimo la ammo amangan no umanamong met kenka ti anakmo ken si- dadaan nga agbalbaliw. Adu nga agtutubo ti kas ken Hailey, a nagkuna: "Idi imbaga dagiti dadakkelko nga adiktoakon iti kompiuter, nasaktanak idi damo. Ngem idi pinampanunotko dayta, naamirisko nga umiso ti imbagada." WAYAWAYA Rumbengkadingaikkaktianakkoiti ad-aduawayawaya? Mabalin a narigat a sungbatan daytoy no ti privacy ti ma- pagtutungtongan. Kas pagarigan, kasano no nakarikep ti kuar- to ti anakmo a lalaki? Sumrekka lattan a dika man la agtuktok? 302 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
Wenno kasano no nabati ti anakmo a babai ti selponna idi ag- dardaras a mapan ageskuela? Basaem kadi dagiti teksna? Saan a nalaka a sungbatan dagitoy a sa- ludsod. Kas maysa a nagannak, adda kalin- tegam a mangammo iti mapaspasamak iti anakmo ken responsabilidadmo a siguraduen ti kinatalgedna. Ngem iti sabali a bangir, saanka nga agbalin a kas iti 'detek- tib' ket kanayon a sipsiputam ti amin a garaw ti anakmo. Ka- sanoka nga agbalin a balanse iti daytoy? KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 3 KEN 15 Umuna, bigbigem a no kayat ti anakmo ti maaddaan iti pri- vacy, dina kayat a sawen nga adda dakes nga ar-aramidenna. Normal laeng dayta a paset ti panagmataenganna. Ti privacy ket makatulong kadagiti agtutubo tapno mausarda ti 'panna- kabalinda nga agrason' no maipapan iti panangpilida kadagi- ti gagayyem ken iti panangrisutda kadagiti problema. (Roma 12:1, 2) Ti privacy tulonganna dagiti agtutubo a mangpatanor iti abilidadda nga agpanunot - a napateg a kualidad tapno ag- balindanto a responsable nga adulto. Dayta pay ti mangted kadakuada iti gundaway nga agmennamenna sakbay nga ag- desisionda wenno sakbay a sungbatanda dagiti narigat a sa- ludsod. - Proverbio 15:28. Maikadua, laglagipem nga ad-adda laeng a marurod wen- no agrebelde ti anakmo no sipsiputam ti amin a garawna. (Efeso 6:4; Colosas 3:21) Kayat kadi a sawen dayta a bay- bay-am lattan ti anakmo? Saan, ta sika latta ti nagannak. Nupay kasta, ti panggepmo ket tapno maaddaan ti anak- mo iti nasanay a konsiensia. (Deuteronomio 6:6, 7; Proverbio 22:6) Nasaysayaat no iwanwanmo ti anakmo imbes a sipsipu- tam. Maikatlo, pagsaritaanyo iti anakmo ti maipapan iti dayta. Denggem dagiti pakaseknanna. Adda kadi dagiti gundaway a mabalinmo nga ikkan iti privacy? Ibagam iti anakmo a sipapa- luboska a mangted iti privacy no la ket ta saanna a dadaelen ti panagtalekmo kenkuana. Ibagam met no ania dagiti dusana no saanna a tungpalen ti tulaganyo, ken ipakatmo dayta no Apendise 303 W A Y A W A Y A
A Y A W A Y A W kasapulan. Wen, mabalinmo nga ikkan ti anakmo iti ad-adu a privacy, a dimo ikomkompromiso ti akemmo kas nagannak.
Palubosakkaditianakkonga agsardengngaageskuela? "Makaboring dagiti maestro ken maestrami!" "Nakaad- adu ti homework-ko!" "Nagrigat ti makapasa - apay pay la koma nga ageskuelaak?" Gapu kadagita a ra- son, adda dagiti agtutubo a kayatdan ti agsar- deng nga ageskuela uray no kurang pay laeng ti nagun-odda nga adal tapno makastrekda iti trabaho. Ania ti aramidem no kayat ti anakmo ti agsardengen nga ageskuela? Padasem dagiti sumaganad: KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 19 ˘ Usigem ti panangmatmatmo iti edukasion. Imbilangmo kadi ti panageskuela kas panangsayang laeng iti tiempo - a kas man la adda sentensia nga ikarkarom iti pagbaludan agingga a dumteng ti aldaw a mabalinmon nga aramiden da- giti napapateg a banag? No kasta, mabalin a matulad dayta dagiti annakmo. Kinapudnona, ti umdas nga edukasion ket makatulong kadakuada a maaddaan iti "praktikal a kinasirib ken ti pannakabael nga agpanunot" - dagiti kualidad a kasa- pulanda tapno maragpatda dagiti kalatda. - Proverbio 3:21. ˘ Ipaaymo dagiti kasapulanna. Addada nalalaing ngem nababa ti gradoda gapu ta saanda nga ammo no kasano ti agadal - wenno awan ti komportable a lugar a pagadalanda. Nagmayat ti agadal iti naurnos a lamisaan nga addaan iti um- das a lawag ken alikamen a mausar kas reperensia. No ipa- ayam ti anakmo iti nasayaat a lugar tapno mautobna dagiti baro a kapanunotan ken ideya, matulongam nga ad-adda a ru- mang-ay agpadpada iti sekular ken iti naespirituan. - Idiligmo ti 1 Timoteo 4:15. ˘ Makitinnulongka. Ibilangmo dagiti mannursuro ken guid- ance counselor kas katulongam saan a kabusor. Makiam- ammoka kadakuada. Makisaritaka kadakuada maipapan ka- 304 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
dagiti kalat ken dagiti karit a pakaipaspasanguan ti anakmo. No nababa ti grado ti anakmo, ikagumaam nga ammuen ti ma- kagapu. Kas pagarigan, maamak kadi a maaddaan iti nanga- to a grado amangan no pagpupudotan dagiti padana nga estu- diante? Adda kadi problemana iti maestro wenno maestrana? Marigatan kadi kadagiti leksionna wenno tagtagiragsakenna dagita? Ti sabali pay a makagapu ket mabalin a nakapuy ti pa- nagkitana wenno saan nga alisto a makasursuro. No makitinnulongka iti panangsanay iti anakmo, iti man sekular wenno naespirituan, dakdakkel ti posibilidadna nga agballigi ti anakmo. - Salmo 127:4, 5.
Kasanokamaammuannonakasaganan alumasintianakko? Ni Serena a nadakamat iti Kapitulo 7 iti daytoy a tomo ket mabuteng a lumasin iti pagtaengan. Apay? Kinunana: "Saan nga ipalubos ni tatangko a siak ti mangbayad kadagiti gatangek. Naruamak nga isu ti kana- yon nga agbayad. Kasano ngatan no siakton ti mangbayad kadagiti paggastuak?" Sigurado a nasayaat ti mo- tibo ti tatang ni Serena. Ngem iti panagkunam, tultulonganna ngata ti anakna a makapagsagana nga agbiag inton lumasi- nen iti pagtaenganda? - Proverbio 31:10, 18, 27. KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 7 Nalabes kadi ti panangtaripatom kadagiti annakmo isu a saanda pay a nakasagana a lumasin? Kasanom a maam- muan? Kas nagannak, usigem dagiti uppat a paglaingan, a nadakamat met iti Kapitulo 7 iti babaen ti subtitulo a "Naka- saganaka Kadin?" Agbadyet. Ammo kadi dagiti in-inauna nga annakmo no mano ti magasgastosyo para iti makan, abang ti balay, ken dadduma pay a babayadan? Saanda kadi nga utang nga utang? (Proverbio 22:7) Ammoda kadi nga ibadyet ti sueldoda a saanda nga aggasto iti nalablabes ngem iti dayta? (Lucas Apendise 305 W A Y A W A Y A
A Y A W A Y A W 14:28-30) Naragsakda kadi a manggatang iti kayatda, nga usarenda ti kuarta a nateggedanda? Nariknada kadin ti dak- dakkel a rag-o nga itden ti panangusarda iti tiempo ken sani- kuada a tumulong kadagiti dadduma? - Aramid 20:35. Agtagibalay: Ammo kadi dagiti annakmo ti agluto? Sinu- ruam kadi idan nga aglaba ken agplantsa? No adda kotseda, ammoda kadi ti agtarimaan, kas iti panagsukat iti fuse, langis, wenno pilid? Pannakilangen. No adda di pagkikinnaawatan dagiti in- inauna nga annakmo, kanayon kadi nga anawaem ken pag- kappiaem ida? Wenno sinuruam idan a mangrisut iti proble- mada sa ibagadanto kenka no ania ti inaramidda? - Mateo 5: 23-25. Regular a panagadal iti Biblia ken panagdaydayaw. Ibag- bagam kadi kadagiti annakmo no ania ti rumbeng a patienda, wenno komkombinsirem ida? (2 Timoteo 3:14, 15) Imbes a sungbatam lattan dagiti saludsodda maipapan iti relihion ken moral, sursuruam kadi ida a mangpatanor iti 'pannakabaelda nga agpanunot'? (Proverbio 1:4) Kayatmo kadi a tuladenda ti rutinam iti personal a panagadal iti Biblia, wenno kayatmo a nasaysayaat pay ti panangaramidda iti dayta? Awan duadua a kasapulan ti panawen ken panagregget tapno maisurom kadagiti annakmo dagita a paglaingan. Ngem maragsakankanto iti resultana inton dumteng ti pana- wen a lumasindan kadakayo. Kitaem ti panid 315-318. 306 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
SEKS KEN PANNAKIDEYT Rumbengkadingailawlawagkoiti anakkotimaipapanitiseks? Uray ubbing pay dagiti annakmo, ammodan ti maipapan iti seks. Nabayagen a naipadto iti Biblia a "kadagiti maudi nga aldaw dumtengto dagiti napeggad a tiempo a narigat a pa- kilangenan," a dagiti tattao ket "awanan panagteppel" ken "managayat iti ragragsak imbes a managayat iti Dios." (2 Ti- moteo 3:1, 3, 4) Ti casual sex nga ar- aramiden ti adu nga agtutubo ita ket pakakitaan a matungtungpal daytoy a padto. KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 23, 25, KEN 32, KEN TOMO 2, KAPITULO 4-6, 28, KEN 29 Dakkel ti nagbalbaliwanen ti lu- bong no idilig idi sika ti agtutubo. Ngem dandani saan a nag- baliw dagiti problema. Isu a saanka a masdaaw wenno ma- amak kadagiti dakes nga impluensia a pakaipaspasanguan dagiti annakmo. Imbes ketdi, determinadoka koma a mangtu- long kadakuada a mangaramid iti indagadag ni apostol Pab- lo kadagiti Kristiano agarup 2,000 a tawenen ti napalabas. Kinunana: "Ikapetyo ti naan-anay a kabal manipud iti Dios tapno mabalinanyo ti agtakder a sititibker maibusor kada- giti pangallilaw a pamuspusan ti Diablo." (Efeso 6:11) Kina- pudnona, makomendaran ti adu a Kristiano nga agtutubo a mangikagkagumaan a mangaramid iti umiso iti laksid dagiti saan a nasayaat nga impluensia a pakaipaspasanguanda. Ka- sanom a matulongan dagiti annakmo a mangaramid met iti kasta? Apendise 307 S E K S K E N P A N N A K D E Y T I
T Y E D K A N N A P N E K S K E S I Ti maysa a pamay-an ket kasaritam ida, nga usarem dagi- ti napili a kapitulo iti Seksion 4 iti daytoy a libro ken iti Sek- sion 1 ken 7 iti Tomo 2. Naglaon dagita a kapitulo kadagiti mamagpanunot a teksto. Naitampok iti dadduma kadagita da- giti pudpudno a kapadasan dagidiay nangaramid iti umiso ket nabendisionanda wenno dagidiay nangsalungasing kadagiti linteg ti Dios ket nadusada. Adda met dagiti teksto a naglaon kadagiti prinsipio a tumulong kadagiti annakmo a mangbig- big iti naisangsangayan a pribilehioda - ken pribilehiom met - nga agbiag maitunos kadagiti linteg ti Dios. Apay a dimo irepa- so daytoy a material kadagiti annakmo?
Palubosakkaditianakkoamakideyt? Iti din agbayag, agsaludsod kenkan ti anakmo maipapan iti pannakideyt. Kuna ni Phillip: "Dagiti babbai ti mangaw-awis ka- niak a makideyt. Diak ammo no ania ti ara- midek. Nagrigat ti mangibaga iti saan ta nagpipintas ti dadduma kadakuada!" KITAEM TI TOMO 2, KAPITULO 1-3 Ti kasayaatan nga aramidem ket pagsaritaanyo iti anakmo ti maipapan iti pannakideyt, a nalabit usarem ti Kapitulo 1 iti Tomo 2. Ammuem no ania ti riknana maipapan kadagiti karit a pakaipaspasanguanna iti eskuelaan ken uray iti uneg ti kongre- gasion. Mabalinyo a pagtungtongan dayta uray "no agtugawka iti balaymo ken no magnaka iti dalan." (Deuteronomio 6:6, 7) No agsaritakayo, laglagipem a masapul a 'nasiglatka a dumngeg ken nainayadka nga agsao.' - Santiago 1:19. No agkursonadan ti anakmo iti saanna a kasekso, saan- ka nga agdanag. "Nakaunget ni tatangko idi naammuanna nga adda nobiokon!" kuna ti maysa nga agtutubo a babai. "Tapno mapabutnganak, nakaad-adu ti sinaludsodna tapno ipakitana a saanak pay a nakasagana a makiasawa. Ad-adda la ket ngarud a diak kayat ti makisina tapno paneknekak a saan nga umiso ti imbaga ni tatangko!" 308 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
No ammo ti anakmo a saanmo a kayat a mapagsasaritaan ti maipapan iti pannakideyt, mabalin nga adda mapasamak a saan a nasayaat - nalabit ilimed ti anakmo ti makideyt. "No makaunget dagiti nagannak," kuna ti maysa nga agtutubo a babai "ad-adda laeng nga ilimed dagiti annakda ti makinobio. Saanda nga agsardeng. Ad-adda nga agilimedda." Nasaysayaat no nawaya nga agsarita dagiti nagannak ken annak. Kuna ni Brittany nga agtawen iti 20: "Saan a problema kadagiti dadakkelko a mapagsasaritaan ti pannakideyt. Napa- teg kadakuada no siasino ti kursonadak, ket kayatko ti kasta! Kasarita ni tatangko ti kursonadak ket no adda problema, iba- ga kaniak dayta dagiti dadakkelko. Masansan a maamirisko a saanko gayam a kayat dayta a tao sakbay pay a makideytak kenkuana." Ngem kalpasan a mabasam ti Kapitulo 2 iti Tomo 2, nala- bit maisaludsodmo, 'Maitured ngata ti anakko nga ilimed ti pannakideytna?' Imutektekam ti kinuna ti sumagmamano nga agtutubo no apay a masulisogda a makideyt a sililimed, sa utobem dagiti kakuyogna a saludsod. "Adda dagiti agtutubo a saan a maas-asikaso ti emo- sional a kasapulanda isu a makinobio wenno makino- biada." - Wendy. Kas maysa a nagannak, kasanom a masigurado a maas- asikasom a naimbag dagiti emosional a kasapulan dagiti an- nakmo? Adda kadi masapul a pasayaatem iti daytoy a banag? No adda, ania dagita? "Idi agtawenak iti 14, adda estudiante a nagarem ka- niak ket kinayatko met. Pinanunotko a nagmayat siguro no adda mangkalkallabay kaniak." - Diane. Ania ti aramidem no anakmo ni Diane? No adda selponmo, naglaka nga ilimed ti makideyt. Saan nga ammo dayta dagiti dadakkelmo!" - Annette. Ania ti aramidem tapno maammuam no siasino ti kateteks ken katintinnawag ti anakmo? Apendise 309 S E K S K E N P A N N A K D E Y T I
T Y E D K A N N A P N E K S K E S I "Naglaka ti makideyt iti nalimed no awan ti bibiang da- giti nagannak iti ar-aramiden dagiti annakda ken no sia- sino ti kaduada." - Thomas. Adda kadi pamay-an tapno maammuam ti ar-aramiden ti anakmo ngem saanmo met a kedkedngan ti wayawayana? "Masansan nga awan dagiti nagannak no adda dagiti annakda iti pagtaenganda. Wenno sobra ti panagtalek- da kadagiti annakda isu a palubosanda lattan a rum- muar a kadua dagiti gagayyemda." - Nicholas. Panunotem no siasino dagiti nasinged a gayyem ti anak- mo. Talaga kadi nga ammom no ania ti ar-aramidenda no ag- kakaduada? "Dagiti annak ket makideyt iti nalimed no istrikto unay dagiti dadakkelda." - Paul. Kasanom a maipakita ti 'kinanainkalintegam,' a dimo ikomkompromiso dagiti linteg ken prinsipio iti Biblia? - Filipos 4:5. "Idi agtutuboak, awan ti kompiansak iti bagik ken ag- sapsapulak iti atension. Adda maysa a lalaki iti kabangi- bangmi a kongregasion a pinatpatulodak iti e-mail ket natnag ti riknak kenkuana. Impariknana kaniak a napa- tegak." - Linda. Adda kadi mapanunotmo a nasaysayaat a pamay-an tapno maipaay ti pamilia ni Linda dagiti kasapulanna? Apay a dimo usaren ti Kapitulo 2 iti Tomo 2 ken daytoy a benneg ti Apendise iti pannakisaritam iti anakmo? Ti kasayaa- tan a pamay-an tapno saan nga agilimed ti anakmo ket ba- baen ti naimpusuan ken prangka a komunikasion. - Proverbio 20:5. 310 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
EMOSION Kasanonoibagatianakkoa kayatnantiagpakamatay? Iti dadduma a paset ti lubong, nakaad-adu dagiti agtutu- bo nga agpakpakamatay. Kas pagarigan, iti Estados Uni- dos, ti panagpakamatay ti maikatlo ka- dagiti kangrunaan a pakaigapuan ti ipapatay dagiti agtutubo nga agtawen iti 15 agingga iti 25, ken iti napalabas a dua a dekada, nagdoble ti bilang da- giti nagpakamatay nga agtutubo nga agtawen iti 10 aging- ga iti 14. Ti kangrunaan a mayat nga agpakamatay ket dagiti agtutubo nga addaan iti sakit iti isip, dagiti addaan iti kapa- milia a nagpakamatay, ken dagiti naggandat idin nga agpakamatay. Mabalin a pampanunoten ti agtutubo ti agpaka- matay no: KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 13 KEN 14, KEN TOMO 2, KAPITULO 26 ˘ Ik-ikayanna ti pamilia ken gagayyemna ˘ Adda problemana iti pannangan ken pannaturog ˘ Awan ganasna a mangaramid kadagiti aktibidad a kaay-ayona idi ˘ Dakkel ti nagbalbaliwan ti ugalina ˘ Agdrogdroga wenno agbarbartek ˘ Ipadpadawatnan dagiti napapateg a sanikuana ˘ Maipapan iti ipapatay, wenno dadduma pay a banag a nai- naig iti dayta, ti kanayon a sasawenna Apendise 311 E M O S O N I
N O S O M E I Ti maysa kadagiti kangrunaan a biddut dagiti nagannak ket no saanda nga ikaskaso dagita a pagilasinan. Saanmo a tagtagilag-anen dagita. Saanmo a basta panunoten lat- tan a paset dayta ti panagbaro wenno panagbalasang ti anakmo. Maysa pay, saanka a mabain nga agpatulong no agsag- sagaba ti anakmo iti nakaro a depresion wenno sabali pay a kita ti sakit iti isip. Ken no adda suspetsam a kayatnan ti agpakamatay, kasaritam ti anakmo maipapan iti dayta. Saan nga agpayso nga ad-adda laeng nga agpakamatay ti anakmo no pagsaritaanyo ti maipapan iti dayta. Kayat ti adu nga agtu- tubo a mapagsasaritaan dayta no la ket ta dagiti nagannak ti mangyun-una. Isu a no aminen ti anakmo a napampanu- notnan ti agpakamatay, damagem no naiplanonan dayta. No wen, ammuem dagiti detalye. No detalyado ti planona, masa- pul nga agtignayka a dagus. Dimo ipapan a maawanto lattan ti depresionna. Ket no kasla kasta nga agpayso, saanmo a panunoten nga awanen ti problema. Kinapudnona, mabalin nga ad-adda pay a delika- do dayta. Apay? Gapu ta bayat a nakaro ti depresion ti anak- mo, mabalin a saanna a maitured nga aramiden ti planona ngem no simmayaaten ti riknana, kabaelannan nga aramiden dayta. Nakalkaldaang ta agpakpakamatay ti dadduma nga agtu- tubo gapu iti leddaangda. No dagiti nagannak ken ti dadduma pay a maseknan nga adulto ket nasiput kadagiti pagilasinan ken agtignayda, 'makapagsaoda iti makaliwliwa kadagiti mal- maldaangan a kararua' ken agbalinda a kas lugar a pagkama- ngan dagiti agtutubo. - 1 Tesalonica 5:14.
Rumbengkadingailimedkokadagiti annakkotipanagladingitko? Nasakit ti matayan iti asawa. Ngem laglagipem nga adda anakmo nga agkasapulan iti tulong. Kasanom a maliwliwa ti 312 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 16
anakmo, a saanmo met a baybay-an ti bagim? Padasem dagiti sumaganad: ˘ Saanmo nga ilimed ti marikriknam. Ti kaaduan a napa- pateg a leksion iti biag ket nasursuro ti anakmo kenka. Masur- surona met kenka no kasano nga iliwliwag ti ladingit. Gapuna, saanka nga agpammarang a natibker babaen ti panangili- medmo iti anakmo ti panagladingitmo. Amangan no kasta met ti aramiden ti anakmo. Ngem no makitana a maladladi- ngitanka met, masursurona a nasaysayaat no iyebkasna ti led- daangna ken maammuanna a normal laeng ti agladingit, ma- paay, wenno makapungtot pay ketdi. ˘ Paregtaem ti anakmo a mangyebkas iti marikriknana. Saanmo a piliten ti anakmo a makisarita kenka no di ket paregtaem a mangyebkas iti linaon ti pusona. No kasla sa- anna kayat nga aramiden dayta, nasayaat no pagsaritaanyo ti Kapitulo 16 iti daytoy a tomo. Maysa pay, pagsaritaanyo ti adu a nararagsak a kanito a kaduam ti pimmusay nga asa- wam. Aminem iti anakmo a narigat ti maawanan iti asawa. No mangngegna dayta, masursurona met nga iyebkas kenka ti riknana. ˘ Bigbigem dagiti limitasionmo. Pudno a kayatmo a su- portaran ti anakmo bayat dayta a narigat a kanito iti biagyo. Ngem laglagipem a nakaro met ti epektona kenka ti ipapa- tay ti patpatgem nga asawa. Gapuna, adda panawen a naka- puyka iti emosional, pisikal, ken mental. (Proverbio 24:10) No kasta, mabalin a kasapulam ti tulong ti dadduma nga adul- to a kapamiliam ken dagiti nataengan ti panagpampanunotna a gagayyem. Ti panagpatulong ket tanda ti kinamataengan. Kuna ti Proverbio 11:2: "Ti sirib adda kadagidiay naemma." Ti kasayaatan a makatulong kenka ket ni Jehova a Dios, a nangikari kadagiti agdaydayaw kenkuana: "Siak, ni Jehova a Diosmo, ig-iggamak ti makannawan nga imam, Daydiay ag- kunkuna kenka, 'Dika agbuteng. Siak tulongankanto.' " - Isaias 41:13. Apendise 313 E M O S O N I
N O S O M E I
Ania ti aramidem no adda problema ti anakmo iti panna- ngan? Umuna, ikagumaam a tarusan no apay a naaddaan iti kasta a problema. Masansan a ti adu nga addaan iti problema iti pannangan ket nababa ti panangmatmatda iti bagida, perpeksionista, ken nalabes ti in-inanamaenda iti bagida. Siguraduem a saan a sika ti pakaigapuan ti kasta a kaririknana. Pa- tibkerem ti anakmo. - 1 Tesalonica 5:11. KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 10, KEN TOMO 2, KAPITULO 7 Usigem met ti panangmatmatmo iti taraon ken timbang. Baka saanmo a madmadlaw a nalabesen ti panangipaganetgetmo iti daytoy a banag, iti man sao wenno aramidmo. Laglagipem a nakaro ti pannakasek- nan dagiti agtutubo iti langada. Uray no iyangawmo laeng a dakkel ti bilbilna wenno kasla higante ti katayagna, baka ag- sakiten ti nakem ti agtutubo nga anakmo. Apaman a mapanunotmo a naimbag daytoy a banag, na- impusuan a kasaritam ti anakmo. Tapno maaramidmo dayta, padasem dagiti sumaganad: ˘ Planuem a naimbag ti ibagam ken no kaanom nga ibaga dayta. ˘ Iyebkasmo a silalawag ti pakaseknam ken ti tarigagaymo a mangtulong kenkuana. ˘ Saanka a masdaaw no agikalintegan iti damo. ˘ Dumngegka a siaanus. Kapatgan iti amin, tulongam ti anakmo a mangdaer iti problemana iti pannangan. Pagtitinnulonganyo dayta a sanga- pamiliaan! 314 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ESPIRITUALIDAD bambanagitibumarbarowenno bumalbalasangngaanakko? Kuna ti Biblia a ni Timoteo ket nasanay iti naespirituan "manipud kinamaladaga." Kas maysa a nagannak, mabalin nga impaaymo met ti kasta a pannakasanay kadagiti annakmo. (2 Timoteo 3:15) Ngem bayat ti panagbaro wenno panagbalasang- da, mabalin nga ibagaymo kadagiti baro a kasasaad ti pamay-an a panangsanaymo kadakuada. Bayat a dumakdakkel dagiti annakmo, maawa- tandan dagiti narikut a banag a saanda a maawatan idi ub- ubingda pay. Nalalaingda pay itan a mangusar iti 'pannakaba- linda nga agrason,' isu nga agan-anuska. - Roma 12:1. KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 38, KEN TOMO 2, KAPITULO 34-36 Idi nagsurat ken Timoteo, dinakamat ni Pablo dagiti bam- banag a 'nasursuro ken nakaguyugoyan a patien' ni Timoteo. (2 Timoteo 3:14) Mabalin a nasken a maguyugoy itan dagi- ti annakmo a mamati kadagiti kinapudno iti Biblia a naam- muanda sipud pay idi ubbingda. Tapno madanonmo ti puso- da, saanmo a basta ibaga laeng no ania ti aramiden wenno patienda. Nasken nga isuda a mismo ti mangsursuro iti dayta. Kasanom a matulongan ida? Ikkam ida iti nawadwad a gunda- way a mangilawlawag ken mangsungbat kadagiti saludsod a kas kadagiti sumaganad: ˘ Ania ti pakakombinsirak nga adda ti Dios? - Roma 1:20. ˘ Kasanok a maammuan no dagiti insuro kaniak dagiti Apendise 315 E S P R T U A L D A D I I I
D A D L A U T R P S E I I I dadakkelko manipud iti Biblia ket isu ti kinapudno? - Ara- mid 17:11. ˘ Ania ti pakakombinsirak a pagsayaatak dagiti pagalaga- dan iti Biblia? - Isaias 48:17, 18. ˘ Kasanok a masigurado a matungpalto dagiti padto iti Bib- lia? - Josue 23:14. ˘ Ania ti pakakombinsirak nga awan ti umartap "iti naring- baw a pateg ti pannakaammo ken Kristo Jesus"? - Filipos 3:8. ˘ Ania ti kaipapanan kaniak ti daton a subbot ni Kristo? - 2 Corinto 5:14, 15; Galacia 2:20. Mabalin a bumdengka a mangisaludsod kadagita iti anak- mo gapu ta maamakka a saanna a masungbatan. Ngem no kasta ti kapanunotam, kaska la iti drayber a saanna a kayat a taliawen ti fuel gauge gapu ta maamak a makakita a maibusa- nen iti gasolinana. No makitam a maib-ibusen ti gasolinam, nasayaat no agtignaykan bayat nga adda pay panawen! Umas- ping iti dayta, bayat a saan pay a limmasin dagiti annakmo, nasayaat no tulongam idan a mangsungbat kadagiti saludsod a mangpabileg iti pammatida ken maguyugoyda iti dayta. Laglagipem a saan a dakes no isaludsod ti anakmo, "Apay a mamatiak iti dayta?" Kasta ti inaramid ni Diane nga agta- wen iti 22 idi isu ket agtutubo pay. Kinunana: "Pinaneknekak a mismo no agpayso dagiti patpatiek. Gapu iti dayta, naamiris- ko a talaga a kayatko ti agbalin a Saksi ni Jehova! No adda ag- saludsod no apay a diak ar-aramiden ti maysa a banag, saa- nak a sumungbat iti, 'Maiparit ngamin iti relihionmi,' no di ket, 'Iti panagkunak, saan nga umiso dayta.' Iti sabali a pannao, sursurotek a mismo ti pagalagadan iti Biblia." Singasing: Tapno magutugotmo ti anakmo a mangikalinte- gan kadagiti pagalagadan iti Biblia, ibagam nga agsinnukatka- yo pay laeng iti akem. Isu ti agakem kas nagannak no adda Ti Kapitulo 36 iti Tomo 2 ket makatulong kadagiti agtutubo a mangusar iti pannaka- balinda nga agrason tapno makombinsirda nga adda ti Dios. 316 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
tumaud a problema. Kas pagarigan, ipapantayon nga agpa- kada ti anakmo a tumabuno iti party nga ammom (ken ma- balin nga ammona met) a saan a maitutop. Imbes a basta ibagam a saanmo a palubosan, padasem daytoy: 'Kastoy ti aramidenta. Agsinnukatta iti akem. Panunotem ti party a ka- yatmo a tabunuan, sa agsukimatka (nalabit usarenna ti Ka- pitulo 37 iti daytoy a libro ken Kapitulo 32 iti Tomo 2). Kal- pasanna agsaritata inton bigat. Siak ti agakem nga anak sa agpakadaak kenka a kayatko ti mapan iti party. Sika ti aga- kem a nagannak ket ibagam kaniak no rumbeng a mapanak wenno saan.'
kadagitinaespirituanabanag? Umuna, saanmo a panunoten a dagus a linaksiden ti anakmo dagiti patpatiem. Kaaduanna nga adda makagapu iti dayta. Kas pagarigan, mabalin a ˘ Maipaspasango ti anakmo iti impluensia dagiti kapatadan- na ken mabain nga agbalin a naidumduma gapu iti pa- nangsurotna kadagiti prinsipio iti Biblia ˘ Makitkitana dagiti dadduma nga agtutubo (ken uray dagiti kakabsatna) a naregtada iti naespirituan ket iti panagrik- nana, saanna a kabaelan a tuladen ida ˘ Kayatna ti maaddaan kadagiti gagayyem a kapammatian- na ngem kasla agmaymaysa wenno maipupuera ˘ Makitkitana ti dadduma a "Kristiano" nga agtutubo a dob- le kara ti panagbiagna ˘ Kayatna ti maaddaan iti personal a pakabigbigan isu a pagduaduaanna dagiti sursurotem a pagalagadan ˘ Makitkitana dagiti kaeskuelaanna a nawaya nga agar-ara- mid iti dakes ket kasla awan met ti dakes nga epektona ˘ Kayatna nga ay-aywen ti saan a ma- KITAEM TI TOMO 1, KAPITULO 39, KEN TOMO 2, KAPITULO 37 KEN 38 namati a dadakkelna Apendise 317 E S P R T U A L D A D I I I
D A D L A U T R P S E I I I Sigun kadagiti nadakamat a rason, mabalin nga awan ti problema kadagiti patpatiem. Mabalin a marigatan laeng ti anakmo nga agbiag maitunos iti dayta. No kasta, ania ti ara- midem tapno maparegtam ti anakmo? Pabus-oyam ngem saanka nga agkompromiso. Ikaguma- am a tarusan no apay a maup-upay ti anakmo, ken mangara- midka kadagiti panagbalbaliw tapno matulongam a rumang-ay iti naespirituan. (Proverbio 16:20) Kas pagarigan, ti worksheet iti panid 132 ken 133 iti Tomo 2 a napauluan iti "Dagiti Ara- midek No Pilitendak Dagiti Kapatadak" matulonganna ti anak- mo a maaddaan iti tured a mangsaranget iti impluensia dagiti kaeskuelaanna. Wenno no malmalday ti anakmo, nalabit nas- ken a tulongam a maaddaan kadagiti nasayaat a gagayyem. Isapulam iti gayyem. No dadduma, matulongan dagiti ag- tutubo no paregtaen ida dagiti adulto a saanda a kapamilia. Adda kadi am-ammom a nataengan iti naespirituan nga agba- lin a nasayaat nga impluensia iti anakmo? Apay a saanka a makisarita kenkuana tapno gayyemenna ti anakmo? Ti pang- gepmo ket saan a tapno ipasam ti responsabilidadmo. Ngem panunotem ni Timoteo. Dakkel ti nagunggonana iti ulidan ni apostol Pablo, ken dakkel met ti nagunggona ni Pablo iti pan- nakikaduana ken Timoteo. - Filipos 2:20, 22. Bayat nga adda pay laeng ti anakmo iti poderyo, adda ka- lintegam a mangibaga a surotenna ti naespirituan a rutina ti pamiliayo. Ngem ti talaga a panggepmo ket itukitmo iti puso ti anakmo ti panagayat iti Dios - saan a basta sumursurot lattan kadagiti patpatiem. Tapno matulongam ti anakmo a mangak- septar iti pudno a relihion, mangipakitaka iti ulidan a maipar- beng a tuladen. Nainkalintegan koma dagiti inanamaem. Isa- pulam ti anakmo kadagiti makapabileg a gagayyem. Nalabit dumtengto ti aldaw nga ibaga ti anakmo ti kas iti kinuna ti sal- mista, "ni Jehova ti napasdok a batok ken salindegko ken Ma- nangilisi kaniak." - Salmo 18:2. 318 saludsod nga iyimtuod ti agtutubo
ayan dagiti worksheet PAULO Ammuem ti Naun-uneg a Problema 42 PANID No Agpiliak iti Kawes 82-83 Tapno Saanka Unay a Naliday 93 Isuratmo ti Marikriknam 116 Ti Isungbatmo 127 Dagiti Panggepko nga Ageskuela 139 Ania ti Aramidem? 209-210 Ayat Wenno Crush? 211 Nakasaganaka Kadin a Makiasawa? 216-217 Ania ti Masursurok iti Panagsinami? 224
Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion? Mabalinmo a kontaken dagiti Saksi ni Jehova iti