No Adda No Adda Matay nga Matay nga Ay-ayatenyo... Ay-ayatenyo...
Adda kadin naturog ken patay nga ay-ayatenyo? Agladladingitkayo kadi pay laeng? Masapulyo kadit' tulong a mangibtur iti ladingityo? Adda aya namnama para kadagiti natay? No adda, ania dayta? Kasano a masiguradotayo? Iti daytoy a broshur, umawatto dagita a saludsod iti makaliwliwa a sungbat manipud iti Biblia. Awisendakayo a mangbasa a siaannad iti daytoy. "Saan a Pudno Dayta!" PANID 3 Normal Kadi ti Kastoy a Rikna? PANID 7 Kasano a Maibturak ti Ladingitko? PANID 14 Kasano a Makatulong ti Sabsabali? PANID 20 Ti Sigurado a Namnama Para Kadagiti Natay PANID 26 Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. No kayatmo ti mangted iti donasion, bisitaem ti Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti New World Translation of the Holy Scriptures - With References. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo When Someone You Love Dies Nayimprenta Oktubre 2014 Iloko (we-IL) 1994, 2001, 2005 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania Dagiti Nangipablaak Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A. Made in Japan
"Saan a Pudno Dayta!" INSALAYSAY ti maysa a lalaki a taga Nueva York (E.U.A.): "Napan sinarungkaran ti anakko a ni Jo- nathan dagiti gagayyemna adda sumagmamano a kilometro ti kaadayona. Saan idi a palubosan ni baketko a Va- lentina a mapan iti yan dagiti gagayyemna. Kanayon a madana- gan maipapan iti trapiko. Ngem magusgustuanna [ni Jonathan] ti electronics, ken adda workshop dagiti gagayyemna a mabalin a pangalaanna iti praktikal a kapadasan. Addaak idi iti balaymi idiay makinla- ud a Manhattan, Nueva York. Napan sina- rungkaran ni baketko ti pamiliana idiay Puerto Rico. 'Sumangpetton ni Jonathan,' napanunotko. Idin naguni ti doorbell. 'Si- gurado nga isu daytan.' Ngem saan. Dagi- ti polis ken paramedics gayam. 'Mabig- bigyo kadi daytoy a lisensia?' insaludsod ti polis. 'Wen, lisensia dayta ti anakko, ni Jonathan.' 'Adda dakes a damag para kadakayo. Adda aksidente, ket . . . ti baroyo, . . natayen ti baroyo.' Ti damo a reaksionko ket, 'Saan a pudno dayta!' Sinugatan dayta makapakintayeg a pasamak ti puspuso- mi a madama pay laeng nga umim-imbag, uray naglabasen ti tawtawen." .
'Adda dakes a damag para kadakayo. Adda aksidente, ket . . . ti baroyo, . . . natayen ti baroyo.' Insurat ti maysa nga ama idiay Barcelona (Es- ˜ na): "Idiay Espa ˜ na idi dekada '60, naragsak ti pa ' ıa, ti asawak, ken dagiti pamiliami. Adda ni Mar lo nga oras kalpasanna. Impusay ti cerebral hemor- rhage ti biagna. "Napasamak ti ipapatay ni Paquito nasurok a 30 tallo nga annakmi, da David, Paquito, ken Isabel, a tawenen ti napalabas. Ngem uray, ti nakaro a nga agtawen iti 13, 11, ken 9 sigun ti panagsasaru- saem dayta a pukaw nagtalinaed kadakami aging- noda. ga iti daytoy nga aldaw. Talaga la ketdi a marikna "Maysa nga aldaw idi Marso 1963, simmangpet ni dagiti nagannak nga adda napukawda no pumusay Paquito manipud eskuelaan a yas-asugna ti nakaro ti anakda - uray no kasanot' kabayag ti panawen a sakit ti ulona. Dimi maawatan no aniat' gapuna nga aglabas wenno kasanot' kaadu dagiti annak- - ngem di nagbayag natakuatanmi. Isut' natay tal- da." 4 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
Iyilustrar dagitoy dua a kapadasan, a nakapuka- wan dagiti nagannak iti annakda, no kasanot' kasa- em ken kapaut ti sugat no matay ti maysa nga ubing. Anian a pudno unay ti sasao ti maysa a doktor a nag- surat: "Masansan nga ad-adda a makapaladingit ken makariribuk ti ipupusay ti maysa nga ubing ngem ti ipupusay ti maysa a lakay agsipud ta ti ubing ket dimo namnamaen a matay. . . . Ti ipapatay ti asino- man nga ubing kaipapananna ti pannakapukaw da- giti masanguanan nga arapaap, relasion [anak a la- laki, manugang-a-babai, appoko], kapadasan . . . a di pay natagiragsak." Ket ti pannakarikna ti dakkel a pukaw agaplikar met iti asinoman a babai a naali- san. Ilawlawag ti agledleddaang nga asawa a babai: "Ni Russell a lakayko, nagserbi a kas katulongan a mangngagas iti paggugubatan idiay Pacifico bayat ti Gubat Sangalubongan II. Napadasan ken nalasatan- na ti sumagmamano a nakaro a gubat. Nagawid di- toy Estados Unidos maipaay iti nataltalinaay a biag. Idi agangay nagserbi a kas ministro ti Sao ti Dios. Idi agtawen iti nasurok nga 60 naaddaan kadagiti sin- toma ti sakit ti puso. Inkagumaanna ti agbiag a na- saranta. Ngem, maysa nga aldaw idi Hulio 1988, na- karo ti pannakaatake ti pusona ket natay. Dakkel unay a pukawko ti ipupusayna. Diak man la naka- pagpakada. Saan laeng a basta isut' lakayko. Isut' ka- sayaatan a gayyemko. Nagbuliganmi ti biag iti 40 a tawen. Ita kasla sanguekon ti naisangsangayan a li- day." Dagitoy ket sumagmamano laeng kadagiti rinibu a trahedia nga inaldaw a mangparparigat kadagiti pamilia iti intero a lubong. Kas maikuna kadakayo ti kaaduan a tattao nga agledleddaang, no alaen ni pa- tay ti anakyo, ni lakayyo, ni baketyo, ti naganakyo, ti gayyemyo, isu a talaga dayta ti inyawag ti Kristia- no a mannurat a ni Pablo, "ti maudi a kabusor." Ma- balin a ti masansan a damo a rikna maipapan iti na- No Adda Matay nga Ay-ayatenyo kabutbuteng a damag ket dika patien, "Saan a pudno dayta! Diak patien." Adda sabsabali pay a reaksion a sumaganad, kas makitatayto. - 1 Corinto 15:25, 26. Nupay kasta, sakbay a pagsasaritaantay dagiti rik- na ti panagladingit, sungbatantay pay ti sumagma- mano a napateg a salsaludsod. Kaipapananna aya a ni patay ti patinggan dayta a tao? Adda aya namna- ma a makitatayto manen dagiti inay-ayattayo? Adda Agpaypayso a Namnama Nangitukon ti mannurat ti Biblia a ni Pablo iti ma- kapabang-ar a namnama iti dayta "maudi a kabu- sor," ni patay. Nagsurat: "Ni patay mapukawto." "Ti maudi a kabusor a mapagpatingga isu ni patay." (1 Corinto 15:26, The New English Bible) Apay a masigurado ni Pablo dayta? Agsipud ta isut' insuro daydiay a napagungar manipud ken patay, ni Jesu- Kristo. (Aramid 9:3-19) Isu pay dayta ti gapu nga in- surat ni Pablo: "Ta yantangay ti ipapatay ket gapu iti maysa a tao [ni Adan], ti panagungar dagiti natay ket gapu met iti maysa a tao [ni Jesu-Kristo]. Ta no kasano a ken Adan matmatay ti amin, kasta met a ken Kristo mapagbiagto ti amin." - 1 Corinto 15: 21, 22. Naladingitan unay ni Jesus idi nasabatna ti may- sa a balo a taga Nain ket nakitana ti natay nga anak- na. Ti salaysay ti Biblia ibagana kadatayo: "Idi a na- kaasideg [ni Jesus] iti ruangan ti siudad [ti Nain], ay ket, adtoy! adda mairuruar a maysa a natay a tao, ti bugbugtong nga anak a lalaki ni inana. Malaksid iti dayta, isu ket maysa a balo. Naikuyog met kenkua- na ti maysa a dakkel a bunggoy manipud iti siudad. Ket idi nakita ti Apo, simnek ti asina kenkuana, ket kinunana kenkuana: 'Sumardengka nga agsangsa- ngit.' Iti kasta immasideg ket sinagidna ti idda ti na- tay, ket dagiti agaw-awit nagsardengda, ket kinuna- na: 'Agtutubo a lalaki, kunak kenka, Bumangonka!' Ket ti natay a tao bimmangon ket nangrugi nga ag- sao, ket intedna ken inana. Ita ti buteng immapay 5
kadakuada amin, ket rinugianda nga idayaw ti Dios, Ngarud, naisurat ni Pedro a buyogen ti napigsa a a kunkunada: 'Maysa a naindaklan a mammadto ti pammati: "Bendito koma ti Dios ken Ama ni Apota- naibangon kadatayo,' ken, 'Ti Dios inturongna ti asi- yo a Jesu-Kristo, ta maitunos iti naindaklan nga asi- kasona iti ilina.' " Kitaenyo no kasano a simnek ti asi na impaayannatayo iti baro a pannakaiyanak nga ni Jesus, isu a pinagungarna ti anak a lalaki ti balo! agturong iti maysa a sibibiag a namnama babaen ti Pattapattaenyo no ania ti ipakauna dayta para iti panagungar ni Jesu-Kristo manipud kadagiti natay." masanguanan! - Lucas 7:12-16. - 1 Pedro 1:3. Sadiay, iti imatang dagiti nakakita, nangara- Inyebkas ni apostol Pablo ti mapagpiaran a nam- mid ni Jesus iti di malipatan a panagungar. Isu namana idi kinunana: "Patiek amin dagiti bamba- ti pakakitaan ti panagungar nga impakpakauna- nag a naipasdek iti Linteg ken naisurat kadagiti na di mabayag sakbay daytoy a pasamak, ti pan- Mammadto; ket adda inanamak iti Dios, ti inana- nakaisubli ti biag ditoy daga ma nga ab-abrasaen met da- iti sidong "ti baro a langit." gitoy a tattao, nga addanto Iti dayta nga okasion kinuna Salsaludsod a Pagpanunotan panagungar agpadpada dagi- ni Jesus: "Dikay agsiddaaw iti ti nalinteg ken dagiti nakil- daytoy, agsipud ta um-uma- Aniat' nainkasigudan a rikna iti ipapatay ti maysa nga inay-ayat? lo." - Aramid 24:14, 15. yen ti oras nga amin dagidiay No kasta minilion ti ma- adda kadagiti pakalaglagipan Aniat' inaramid ni Jesus para iti maysa a balo a babai a taga Nain? balin a maaddaan iti natib- a tanem mangngegdanto ti ti- ker a namnama a makitadan- mekna ket rummuardanto." Ania ti inkari ni Jesus maipapan kadagiti natay? to manen dagiti inay-ayatda - Apocalipsis 21:1, 3, 4; Juan 5:28, 29; 2 Pedro 3:13. Dadduma a nakaimatang Apay a masinunuo da Pedro ken Pablo nga addanto panagungar? a sibibiag iti rabaw ti daga iti sidong dagiti naiduma unay a kasasaad. Anianto ngata da- iti panagungar ket nakaira- manan ni Pedro, ken ti su- Ania a salsaludsod ti maikari a masungbatan? gidiay a kasasaad? Masalay- sayto ti kanayonan a detalye magmamano kadagiti 12 a ti naibatay-Biblia a namna- nakikuyog ken Jesus kadagiti panagdaliasatna. Ak- ma para kadagiti pimmusay nga inay-ayattayo iti tual a nangngegda ti napagungar a ni Jesus a nagsao maudi a benneg daytoy a broshur, a napauluan "Ti iti igid ti Baybay ti Galilea. Ibaga ti salaysay kadata- Sigurado a Namnama Para Kadagiti Natay." yo: "Ni Jesus kinunana kadakuada: 'Umaykayo, ma- Ngem umuna nga intay usigen dagiti mabalin a migatkayo.' Awan maysa kadagiti adalan ti naadda- saludsodyo no naladingitkayo gapu iti ipupusay ti an iti tured a mangimtuod kenkuana: 'Siasinoka?' inay-ayatyo: Normal kadi ti kastoy a panagladingit? agsipud ta ammoda nga isu dayta ti Apo. Ni Jesus im- Kasano a maibturak ti ladingitko? Aniat' maitulong may ket innalana ti tinapay ket intedna dayta ka- dagiti sabsabali tapno maibturak? Kasano a matulo- dakuada, ken kasta met ti ikan. Isu daytoy itan ti ngak ti dadduma nga agladladingit? Ken kangruna- maikatlo a daras a nagparang ni Jesus kadagiti ada- anna, Aniat' kuna ti Biblia maipapan iti sigurado a lan kalpasan ti pannakapagungarna kadagiti natay." namnama para kadagiti natay? Makitakto ngata ma- - Juan 21:12-14. nen dagiti inay-ayatko? Sadino? 6 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
Normal Kadi ti Kastoy a Rikna? I NSURAT ti malmaldaang a lalaki: "Kas nagubing idiay Inglaterra, naisuroak a saan a mangipanayag iti rikriknak. Malagipko ni tatangko, a dati a militar, a nagngariet a nangibaga kaniak, 'Dika agsangit!' idi adda nangdunor kaniak. Diak malagipen no inagkan wenno inarakup man laeng ni nanang- David ti pannakapapatay ti anakna a ni Amnon. Ki- ko ti asinoman kadakami nga ubbing (adda uppat- napudnona, 'nagsangit a sililiday unay.' (2 Samuel kami). Agtawenakon iti 56 idi natay ni tatangko. 13:28-39) Nagladingitanna pay ti ipupusay ti nagu- Nariknak ti nakaro a pukaw. Ngem, idi damo, saa- lib nga anakna a ni Absalom, a nangpadas a manga- nak a nakasangit." gaw iti kinaarina. Ibaga kadatayo ti salaysay ti Bib- Kadagiti dadduma a kultura, napanayag nga lia: "Ket ti Ari [a ni David] nagpulkok, ket immuli iti ipeksa dagiti tattao ti riknada. Naragsak man wen- siled iti rabaw ti ruangan, ket nagsangit; ket idi nga no nalidayda, ammo ti sabsabali no kasanot' rik- umul-uli, kastoy ti kinunana, 'O anakko, nga Ab- nada. Iti sabali a bangir, kadagiti dadduma a paset salom, anakko, anakko nga Absalom! Natayak la- ti lubong, nangruna iti umamianan nga Europa engen koma a gapu kenka, O Absalom nga anakko, ken Britania, dagiti tattao, nangruna dagiti lal- anakko!' " (2 Samuel 18:33) Nagladingit ni David a laki, nairuamda a mangilimed iti riknada, a ma- kas iti asinoman a normal nga ama. Ket namin-ano ngep-ep iti emosionda, a dida maluyaan ken dida nga indawat dagiti nagannak nga isuda la koman ti ipadlaw a maladingitanda. Ngem no napadasanyon natay imbes a dagiti annakda! Kasla saan ngamin ti adda pimmusay nga ingungotenna, dakes kadi a nainkasigudan a matay ti ubing nga umun-una nga ipeksa ti panagleddaangyo? Aniat' kuna ti Bib- ngem ti naganak. lia? Kasano a nagtignay ni Jesus iti ipapatay ti gay- yemna a ni Lazaro? Nagsangit idi maasitganna ti ta- Dagidiay Nagsangit iti Biblia nemna. (Juan 11:30-38) Idi agangay, nagsangit ni Ti Biblia ket insurat dagiti Hebreo iti dumaya a Maria Magdalena idi maasitganna ti tanem ni Je- rehion ti Mediteraneo, tattao a nalaka a madlaw ti sus. (Juan 20:11-16) Pudno, ti Kristiano a makaa- ladingitda. Linaonna ti adu a pagarigan ti tattao a wat iti namnama ti panagungar [a linaon] ti Biblia sipapanayag a nagladingit. Nagleddaangan ni Ari saan nga agladingit a din maliwliwa, a kas kadagiti No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 7
dadduma nga awan nalawag a pakaibatayan iti Bib- Aniat' irekomenda dagiti mamalbalakad? Ti moder- lia dagiti patpatienda maipapan iti kasasaad dagiti no a panangmatmatda masansan a yallungoganna natay. Ngem kas maysa a tao nga addaan iti normal laeng ti kadaanan a naipaltiing a sirib iti Biblia. a rikrikna, ti pudno a Kristiano, uray no adda nam- Kunaenda a rumbeng a yebkastayo ti ladingittayo, namana iti panagungar, agladingit ken agleddaang saan a medmedan. Daytoy ipalagipna kadatayo da- gapu iti ipupusay ti maysa nga inay-ayat. - 1 Tesa- giti matalek a lallaki idi ugma, kas kada Job, David, lonica 4:13, 14. ken Jeremias, a dagiti salaysay ti panagladingitda ti masarakan idiay Biblia. Talaga a dida inep-ep ti No Agsangit Wenno Saan rikriknada. Ngarud, saan a nainsiriban a yadayom Ania itatta dagiti reaksiontayo? Marigatan wen- ti bagim kadagiti tattao. (Proverbio 18:1) Siempre, no mabainkay kadi a mangipalgak iti rikriknayo? nadumaduma ti wagas ti panagladingit iti naduma- Normal ti agladingit ken agsangit no matay ti maysa nga inay-ayat 8 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
duma a kultura, kasta met a sigun iti agdama a na- relihiusuan a pammati. Ania ngay no kayatmo ti agsangit? Nainkasigu- dan nga agsangit ti tao. Lagipenyo manen daydi ipa- patay ni Lazaro, idi a ni Jesus "nagsennaay iti espi- ritu ken . . . nagarubos dagiti luana." (Juan 11: 33, 35) No kasta, impakitana a ti panagsangit ket normal a rikna no pumusay ti maysa nga inay-ayat. Suportaran daytoy ti kasasaad ti maysa nga ina, ni Anne, a gapu iti SIDS (Sudden Infant Death Syn- drome), pimmusay ti maladagana a ni Rachel. Ki- nuna ni lakayna: "Ti banag a nakaskasdaaw ket awan nagsangit kadakami ken ni Anne idi pumpon. Tunggal maysa nagsangit." Simmungbat iti daytoy ni Anne: "Wen, ngem adut' naisangitko para kada- kam a dua. Ti kunak talaga a pinadsonak ti nakaro a liday sumagmamano a lawas kalpasan ti trahe- dia, idi kamaudiananna agmaymaysaakon idiay ba- laymi. Nagmalmalem a nagsangsangitak. Ngem pa- tiek a natulongannak dayta. Simmayaat ti riknak iti dayta. Pagladingitak ti ipupusay ti anakko. Talaga a patiek a masapul a baybay-an nga agsangit dagi- ti tattao nga agladladingit. Nupay nainkasigudan a rikna nga ikuna ti sabsabali, 'Dika agsangit,' talaga nga awan maitulongna dayta." No Kasano nga Agtignay Dagiti Dadduma Kasano a nagtignay dagiti dadduma idi agmay- maysadan gapu iti ipupusay ti inay-ayatda? Kas pa- garigan, usigentay ni Juanita. Ammona no kasanot' Kas pagarigan, adda nakayanakan a sursuro dagiti Yoruba iti Nigeria iti reinkarnasion ti kararua. Gapuna a no matay ti anak ti maysa nga ina, adda kasta unay a panagladingit ngem apagbiit laeng, ta kas kunaen ti maysa a paset ti kanta dagiti Yoruba: "Ti ' ong." Sigun ka- laeng danum ti naibelleng. Saan a nabuong ti put ' dagiti Yoruba, kaipapanan daytoy a ti put ong a pagyanan ti da- num, ti ina, makapatanorto manen iti anak - nalabit ti reinkarna- sion ti pimmusay. Di sursuroten dagiti Saksi ni Jehova ti aniaman a tradision a naibasar kadagiti anito a pinaltuad dagiti palso nga ideya maipapan iti di matay a kararua ken reinkarnasion, nga awan nakaibatayanna iti Biblia. - Eclesiastes 9:5, 10; Ezequiel 18: 4, 20. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo Ti Proseso ti Panagladingit Ti sao a "proseso" dina kaipapanan a ti panagladingit ket adda naikeddeng nga eskediul wenno programa- na. Mabalin nga agrurutap dagiti reaksion ti panagladi- ngit ken mabalin a di agpapada ti kaatiddug ti panawen, depende iti indibidual. Saan a kompleto daytoy a listaan. Mabalin nga agparang met dagiti sabali pay a reaksion. Dagiti sumaganad ket sumagmamano kadagiti sintoma ti ladingit a mabalin a mapadasan ti maysa a tao. Dagiti nasapa a reaksion: Damo a pannakaklaat; di panamati, panangilibak; pannakabibineg ti rikna; panangpabasol iti bagi; pungtot. Dagiti mabalin a ramanen ti nakaro a panagladi- ngit: Kinamananglilipat ken saan a pannakaturturog; pannakapaksuy; dagiti kellaat a panagbalbaliw ti rikna; di umiso a pangngeddeng ken panagpampanunot; agsub- lisubli a panagsangit; panagbaliwbaliw ti imas ti panna- ngan, nga agresulta iti panagkuttong wenno panagluk- meg; nadumaduma a sintoma ti nadadael a salun-at; ' panagmamay o; bassit ti maobrana; panagar-arapaap - [kasla] pannakarikna, pannakangngeg, pannakakita iti pimmusay; no iti ipupusay ti ubing, di-umno a gura iti asawayo. Panawen ti panangisimpa: Kinaliday a buyogen ti iliw; adu a nararagsak a lagip maipapan iti pimmusay, a mala- okan pay iti pagkakatawaan. rikna ti mapukawan ti anak. Naminlima a naal sanen. Ita agdadagsen manen. Isu nga idi pilit a nayospital gapu iti maysa nga aksidente ti lugan, kaawatan a madanagan. Dua a lawas kalpasanna nagpasikalen - a dina pay rebbeng. Di nagbayag na- ipasngay ni Vanessa - a 0.9 a kilo laeng ti dagsen- na. "Kasta unay ti gagarko," malagip ni Juanita. "Maysaak met laengen nga ina!" Ngem saan a nagpaut ti ragsakna. Uppat nga aldaw kalpasanna natay ni Vanessa. Malagip ni Juanita: "Awan mari knakon. Naipaidam t i ' ı- 9
Al ' ıs ken Natay a Nayanak - Pagladingitan Dagiti Inna Nupay addan sabsabali nga annakna, il-iliwen ni Monna ti pannakaipasngay ti sumaruno nga anakna. Uray sakbay ti pannakaipasngayna, maysan ti maladaga a "kinaay-ayam, kinasarsarita, ken inar- arapaapna." siam a bulan ken agdagsen iti 6 a kilo idi nayanak. Dua a lawas a natay nga inaw-awitna iti tianna. Kinu- nana: "Ti mangipasngay iti natay nga ubing ket saan a makaay-ayo a banag para iti maysa nga ina." Ti reaksion dagitoy napaay nga inna ket saan a ka- Nakapigpigsa ti panagsinggalut iti nagbaetan ti ina ken ti di pay naipasngay nga ubing. Itultuloyna: "Ni Rachel Anne ket ubing nga agikusay iti liblibro a nai- parabaw iti tianko, dinak paturogen iti rabii. Malagip- ko pay dagiti damo a naanat a panagkusayna, kasla naalumamay, naayat a panangkidag. Tunggal agkuti, napnoak iti kasta nga ayat. Isut' naam-ammok unayen ket maibagak no isu ket nasaktan, no isu ket masakit." Itultuloy ni Monna ti salaysayna: "Saannak a patien ti doktor agingga a naladawen. Imbagana a saanak a madanagan. Patiek a nariknak ti ipapatayna. Kellaat a nagbaliktad sa naggulagol. Iti sumaruno nga aldaw natayen." Ti kapadasan ni Monna ket saan nga agmaymaysa a nayon a matarusan, uray dagiti dadduma a babbai. ' Insurat ti naal ısan a babai: "Ti naadalko iti kasasae- man a wagas isut' sakbay a mapasamak daytoy ka- niak, pudno nga awan ti ideyak no ania ti sagabaen dagiti gagayyemko. Diak makipagrikna ken awan bi- biangko idi kadakuada a kas iti rikna dagiti tattao ita kaniak." Sabali pay a parikut ti agladladingit nga ina isut' rikna a ni lakayna ket saan a naladingit a kas kenkua- na. Inyebkas dayta ti maysa nga asawa a babai a kas- toy: "Naan-anay ti pannakaupayko ken ni lakayko iti dayta a tiempo. No maipapan kenkuana, talaga nga awan ti naisikog. Dina marikna ti ladingit a sagsaga- baek. Mannakipagrikna unay kadagiti amakko ngem saan a makipagladingit kaniak." pasamak. Sigun kadagiti autor a da Friedman ken Gradstein, iti libroda a Surviving Pregnancy Loss, agarup sangariwriw a babbai idiay Esta- dos Unidos ti agsagaba iti di naballigi a panag- sikog iti makatawen laeng. Siempre, ti bilang iti intero a lubong ti ad-adu nga amang. Masansan a di mabigbig dagiti tao a ti ' ıs wenno ipapatay ti ubing pannakaal sakbay a maipasngay ket maysa a trahedia para iti maysa a babai ket dinanto malipatan - nala- bit iti intero a panagbiagna. Kas pagarigan, ni Veronica, nga ita nasuroken a 50 ti ta- wenna, malagipna dagiti pan- ' nakaal ısna ken nangruna a malagipna ti panangyanakna iti natay nga ubing a nag- biag agingga iti maika- Nalabit a gagangay daytoy a reaksion para iti asawa a lalaki - saanna ngamin a napadasan ti isu met laeng a pannakaisinggalut iti ubing iti pisikal ken emosional a kas iti masikog nga ina. Ngem kaskasdi, adda pukawna. Ket napateg a mabigbig ti asawa a lalaki ken babai nga agsagsaga- bada a dua, nupay iti nagduma a wagas. Rebbeng a pagrama- nanda ti ladingit. No ilemmeng ti asawa a lalaki dayta, maba- lin a panunoten ti asawa a ba- bai a di mangrikna. Gapuna, iramanyo dagiti luayo, pam- panunot, ken arakupyo. Ipaki- tayo a masapulyo ti maysa ken maysa a nangnangruna ngem idi. Wen, dakayo nga assawa a lallaki, makipagriknakayo. 10 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
kinainak. Mariknak nga adda kurang kaniak. Ma- riknak ti saem no mapanak iti siled nga insagana- mi para ken ni Vanessa ken makitak dagiti babassit a kamiseta a ginatangko para kenkuana. Iti suma- runo a dua a bulan, linaglagipko daydi aldaw ti pan- nakayanakna. Diak kinayat ti adda kaduana." Nakaro kadi a reaksion? Mabalin a narigat a ta- rusan dagiti dadduma, ngem kadagidiay kas ken Juanita, a nakapadas iti dayta, ilawlawagda a nag- ladingitda para iti anakda a kas ti panagladingit- da para iti asinoman a nagbiagen iti sumagmama- no a panawen. Kunaenda a mabayag pay sakbay a mayanak ti ubing, inay-ayaten dagiti nagannakna. Adda ti naisangsangayan a pannakaisinggalutna iti ina. No matay dayta nga ubing, marikna ti ina nga agpaypayso a tao ti napukaw. Ket dayta ti masapul a matarusan ti sabsabali. No Kasano a Maapektarannakayo ti Pungtot ken Basol Inyebkas ti sabali pay nga ina ti rikriknana idi naipadamag kenkuana ti kellaat nga ipapatay ti innem-tawenna a barona gapu iti sigud a sakit ti pusona. "Napadasak dagiti agsasaruno a reak- sion - panagpipikel, di panamati, panangpabasol iti bagi, ken pungtot ken ni lakayko ken iti doktor gapu ta dida man la nabigbig no kasanot' kinainget ti ka- sasaadna." Ti pungtot ket mabalin a sabali pay a pakailasi- nan ti ladingit. Mabalin a pungtot kadagiti doktor ken kadagiti nars, a mariknayo a rebbeng nga ad- adu koma ti panangtaripatoda idi iti natay. Wenno mabalin a pungtot kadagiti gagayyem ken kakaba- gian a kas kettay biddut ti banag nga aramiden ken isaoda. Mabalin a kapungtot ti dadduma ti pimmu- say gapu ta binaybay-anna ti salun-atna. Malagip ni Stella: "Malagipko a nakapungtotak ken ni lakayko gapu ta ammok a di koma napasamak dayta. Naka- ro idin ti sakitna, ngem dina inkankano dagiti pak- No Adda Matay nga Ay-ayatenyo Ti ipupusay ti maysa nga anak ket nakas-ang a kapadasan - makatulong kadagiti nagannak ti pudpudno a pannakipagladingit ken pannakipagrikna daar ti doktor." Ken no maminsan kapungtottay ti pimmusay gapu kadagiti responsabilidad nga inyeg ti ipapatayna kadagiti pinanawanna. Dadduma makariknada iti basol gapu iti pungtot - daydiay man, mabalin a pabasolenda ti bagida gapu ta makapungtotda. Pabasolen dagiti dadduma ti bagida iti pannakatay ti inay-ayatda. "Saan koma a natay," allukoyenda dagiti bagida, "no koma na- sapsapa nga imbaonko iti doktor" wenno "impanko iti sabali a doktor" wenno "impalagipko a nasaysa- yaat koma ti panangaywanna iti salun-atna." Para kadagiti dadduma ti basol ket saan laeng a dayta, nangruna no kellaat ti pannakatay ti 11
inay-ayatda, di ninamnama. Rugianda a lagipen da- gidi tiempo a kinaungetda ti pimmusay wenno day- di panagsubangda. Wenno mariknada a saan met a talaga a kasta ti riknada iti pimmusay. ti intero nga estilo ti panagbiag a nagbuliganda, ti panagdaliasat, trabaho, panaglinglingay, ken pa- nagpannuray iti maysa ken maysa. Ilawlawag ni Eunice ti napasamak idi kellaat a Paneknekan ti napaut a panagladingit dagiti adu nga inna ti kuna dagiti adu nga eksperto, a ti pan- nakapukaw ti ubing [ken patay] mangibati iti agna- nayon a pukaw kadagiti nagannak, nangruna ti ina. natay ni lakayna gapu iti atake ti puso. "Iti umu- na a lawas, diak makarikna, a kas kettay nagsar- dengakon nga agtignay. Diak payen makaraman wenno makaangot. Kaskasdi, a nupay ammok ti aramidek diak makapagtignay. Gapu ta addaak iti No Pumusay ti Asawayo sibay ni lakayko bayat a padpadasenda a biagen Ti ipupusay ti asawa ket sabali pay a kita ti da- kes a kapadasan, nangruna no nagbiagda a narag- sak unay. Mabalin a kaipapananna ti pagnguduan babaen iti CPR ken agas, saanko a napadasan ti ka- dawyan a di panamati. Nupay kasta, adda nakaro a rikna ti pannakapaay, a kasla buybuyaek ti kotse a Sudden Infant Death Syndrome - Panangsango iti Ladingit Ti giddato nga ipapatay ti maysa nga ubing ket nakas- ang a trahedia. Iti maysa nga aldaw ti kasla normal, nasalun-at nga ubing saanen a makariing. Pulos a di ni- namnama daytoy, ta asino ti mangipagarup nga umun- una a matay ti asinoman a maladaga wenno ubing ngem dagiti nagannakna? Ti maladaga a nakaipamaysaan ti awan beddengna nga ayat ti ina ket kellaat nga agbalin a sentro ti awan beddengna a ladingit. po? Masapul a maiwaksi dagitoy makariribuk a saludsod tapno dida padagsenan ti [relasion] ti agassawa. Dagiti di napakadaan ken di mapakadaan a kasasaad ti nakaigapuan ti trahedia. Kuna ti Biblia: "Nagbaw-ingak, ket nakitak iti baba ti init, a ti lumba saan nga agpaay ka- dagiti nasiglat, wenno ti bakal kadagiti napigsa, uray pay ti tinapay iti masirib, uray pay dagiti kinabaknang kada- giti tattao a mannakaawat, uray pay ti parabur kadagiti Mangrugin nga agdadarison ti pammabasol. Mabalin a marikna dagiti nagannak nga isuda ti nakimbasol iti ipu- pusay, a kasla maigapu iti sumagmamano a panagliway. Isaludsodda iti bagbagida, 'Ania komat' naaramidanmi a nanglapped iti dayta?' Ti asawa a lalaki iti sumagmama- no a kaso, uray no awan gapuna, mabalin a mapabasolna ni baketna. Idi simrek iti trabaho, nasaranta ken nasalun- at ti ubing. Idi simmangpet, natayen idiay k ' ona! Aniat' inar-aramid ni baketna? Sadinot' yanna iti dayta a tiem- tattao a nalaing; agsipud ta ti panawen ken ti di napa- kadaan a pasamak dumteng kadakuada amin." - Eclesiastes 9:11. Kasano a makatulong dagiti sabsabali no pumusay ti maysa nga ubing iti pamilia? Simmungbat ti maysa nga agladladingit nga ina: "Immay ti maysa a gayyem ket di- nalusanna ti balaymi nupay diak imbagbaga. Inlutuanda- kami dagiti dadduma. Timmulong dagiti dadduma babaen laeng ti arakupda - awan sasao, arakup laeng. Diak kayat Sudden Infant Death Syndrome (Kellaat nga Ipapatay ti Ubing) (SIDS), a masansan a mapasamak kadagiti maladaga nga agedad ti may- sa agingga iti innem a bulan, isut' pangawag no kellaat a matay dagiti nasalun-at nga ubbing nga awan ti nalawag a gapu. Kadagiti sumagma- mano a kaso mabalin a maliklikan dayta no paturogen ti ubing a naka- data wenno nakasikig ngem saan a nakapakleb. Nupay kasta, awan ti wagas ti panagturog a makalappedto iti tunggal kaso ti SIDS. a pakisaritaan idi dayta. Diak idi kayat nga ulit-uliten nga ilawlawag no aniat' napasamak. Saanko idi a masapul da- giti mannakibiang a salsaludsod, a kas kettay adda diak naaramid. Siak ti inana; inaramidko koma ti uray ania tapno agbiag ti anakko." 12 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
matmatnag iti derraas ket awan pulos ti maaramid- sukog kadagiti sabsabali wenno iti kagimongan, ko." laplapdanyo ti panagsubli ti emosional a salun- Nagsangit kadi? "Wen a, nangruna idi basaek atyo." dagiti ginasut a sympathy card a naawatko. Sina- Siempre, nagduduma ti wagas a panangsango ti ngitak ti kada maysa. Natulongannak a nangpa- nagduduma a tattao iti panagladingitda. Saanmi labas iti agmalmalem. Ngem a padpadasen nga isinga- awan maitulong ti maulit- sing a nasaysayaat ti maysa ulit a panangdamagda no Pagpanunotan a Salsaludsod a pamay-an ngem iti sabali aniat' riknak. Nalawag, na- iti kada tao. Nupay kasta, kaay-ay-ayak." Kasano nga apektaran ti kulturada ti panagladingit ti dadduma a tattao? tumanor ti peggad no awan A n i a t ' t i m m u l o n g k e n Eunice a mangibtur iti la- din g it n a ? " D ia k n a p up u - Ania dagiti adda kadatayo a pagarigan idiay Biblia a sipapanayag a nagladingit? panagbalbaliw ti kasasaad, no ti tao nga agladladingit ket dina maitunos ti bagi- o t a n , d i a k i n r a n t a n g a inkeddeng a masapul nga agbiagak," kinunana. "Nu- Kasanot' panagtignay dagiti dadduma iti ipupusay ti inay-ayatda? Kasano ngatat' panagtignayyo iti umasping a kasasaad? na iti pudno a kasasaad. No kasta nalabit kasapulan ti tulong dagiti naayat a ga- pay kasta, ti mangsair pay la kaniak isut' pannakala- Aniat' mangiduma iti kapadasan nga ipupusay ti asawa? gayyem. Kuna ti Biblia: "Ti pudno a gayyem agayat iti gipko a ni lakayko, a kas- ta unay ti panangayatna iti Kasano a makagunggona ti proseso ti panagladingit? Dakes aya ti agladingit? amin a tiempo ken maysa a kabsat a naiyanak a maipa- biag, ket awanen a mangta- giragsak iti dayta." Ania dagiti sumagmamano a paset ti proseso ti panagladingit? (Kitaenyo ti kahon iti panid 9.) ay no adda rigat." Gapuna a dikay bumdeng a dumawat "Dikay Padiktaran iti Sabsabali . . . " Mamalakad dagiti autor t i L e a v e t a k i n g - W h e n and How to Say Goodbye: "Dikay padiktaran iti sabsa- bali no kasanot' rebbeng a Ania dagiti naisangsangayan a kasasaad a mangapektar kadagiti nagannak iti kellaat nga ipapatay ti ubing? (Kitaenyo ti kahon iti panid 12.) ' ıs Kasano a ti pannakaal wenno natay ti inyanakna inapektaranna dagiti adu nga inna? (Kitaenyo ti kahon iti panid 10.) iti tulong, agsao, ken agsa- ngit. - Proverbio 17:17. Ti panagladingit ket nor- m a l a r e a k s i o n n o a d d a pumusay, ket saan a pa- kapilawan a maipanayag ti panagladingityo. Ngem panagtignay wenno panag- adda pay salsaludsod a ma- riknayo. Nagduduma ti epekto ti proseso ti panag- sapul a masungbatan: 'Kasano a maibturak ti ladi- ladingit iti tunggal maysa. Mabalin nga agpanu- ngitko? Gagangay kadi ti pannakarikna iti basol not ti dadduma - ket ipakaammoda kadakayo a ken pungtot? Kasanok a tamingen dagitoy a rikna? pampanunotenda - a nalabes wenno di umdas ti Aniat' makatulong kaniak a mangandur iti pukaw panagladingityo. Pakawanenyo ida ken lipatenyo ken iti ladingitko?' Ti sumaganad a benneg sungba- dayta. No padpadasenyo a piliten ti bagiyo a pa- tanna dagidiay ken dadduma pay a salsaludsod. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 13
Kasano a Maibturak ti Ladingitko? "I KARKARIGATAK a medmedan ti rikriknak," ilawlawag ni Mike idi nalagipna ti ipapa- tay ni tatangna. Para ken ni Mike, ti panangmedmed iti riknana isut' maikari iti lalaki. Ngem idi agangay nabigbigna a nagbiddut. Isu nga idi pimmusay ti lelong ti gayyem ni Mike, ammon ni Mike ti arami- ken a pangiruar iti emosion. Ti panangiruar iti rik- denna. Kunana: "No idi napalabas a dua a tawen, pi- rikna palag-anenna ti mangpadpadagsen kadakayo. nikpikko koma ti abagana saak kinuna, 'Agmala- Ti nainkasigudan a panangyebkas iti emosion, no lakika.' Itatta inaprosak ti takkiagna ket kinunak, mabuyogan iti pannakaawat ken umiso nga impor- 'Ipeksam ti riknam. Tulongannaka a mangdaer iti masion, isimpananto ti rikriknam. dayta. No kayatmo a pumanawak, innakon. No ka- Siempre, saan nga agpapada ti panagladingit ti yatmo nga addaak ditoy, agtalinaedak. Ngem dika tunggal tao. Ket dagiti makagapu a kas iti giddato agbuteng a mangipeksa iti riknam.' " nga ipapatay ti inay-ayat wenno iti ipapatay kalpa- Narikna met ni MaryAnne ti puersa a mangep- san ti nabayag a panagsakit ket mabalin a maka- ep-ep iti rikriknana idi natay ni lakayna. "Masekna- impluensia iti emosional a reaksion dagiti napana- nak unay iti panagbalinko a nasayaat nga ulidan wan. Ngem maysa a banag ti sigurado nga agminar: kadagiti sabsabali," malagipna, "isu a diak pinalu- Ti panangmedmed iti rikriknayo mabalin a maka- godan ti normal a rikriknak. Ngem idi agangay na- dangran agpada iti pisikal ken emosional. Nasaysa- adalko a saanko a paglaingan ti panangpadpadasko yaat nga amang no iruarmo ti ladingitmo. Kasa- nga agbalin a pagsanggiran dagiti sabsabali. Rinu- no ngay? Ti Kasuratan naglaon ti sumagmamano giak nga inamiris ti kasasaadko ket kinunak, 'Ag- a praktikal a balakad. sangitka laeng no makasangitka. Dika aginpipig- Panangiruar iti Ladingit - Kasano? sat' nakemna. Ipeksam laeng tapno nasaysayaatto ti Ti panagsao ket makatulong a mangiruar. Kal- riknam kalpasanna.' " pasan ti ipapatay dagiti sangapulo nga annakna, Gapuna, agpada nga irekomenda da Mike ken kasta met ti sumagmamano a personal a trahedia, MaryAnne: Bay-am ta bagim nga agladingit! Ket kinuna ni patriarka a Job idi ugma: "Ti kararuak umisoda. Apay? Agsipud ta ti panagladingit ket nas- mautoyan iti biagko. Palubosakto [Hebreo, "warwa- 14 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
ran"] ti unnoyko. Agsaoakto iti kinapait ti kara- rat. Impadamag ti maysa a balo a babai nga inla- ruak!" (Job 1:2, 18, 19; 10:1) Saanen a materred ni nadna ti rikriknana sa kalpasan ti adu nga aldaw Job ti sakit ti nakemna. Kasapulan nga iruarna; ma- inulit-ulitna a binasa ti insuratna. Nasarakanna a sapul idi nga "agsao." Mayasping iti dayta, ti Ingles makatulong daytoy a pangiruaran iti rikna. a mannurat a ni Shakespeare insuratna idiay Mac- Isarita man wenno isurat, ti panangyebkas iti beth: "Yebkasmo ti liday; ta ti liday a di mayebkas riknayo tulongannakayo a mangiruar iti ladingityo. arasaasanna ti napusek a puso ket uyotanna a bum- Tumulong pay met a manglawag kadagiti di pagki- tak." kinnaawatan. Ilawlawag ti maysa a malidliday nga Isu a makaliwliwa bassit ti panangisarita iti rik- ina: "Nadamagmi ken ni lakayko maipapan iti agas- riknam iti "pudpudno a kadua" a siaanus a dum- sawa a nagdiborsio kalpasan iti ipupusay ti anak- ngeg ken makipagrikna. (Proverbio 17:17) Masan- da, ket dimi kayat a mapasamak dayta kadakami. san a nalaklaka a tarusan ken tamingen dagiti Isu a no makapungtotkami, a kayatmi ti agpin- kapadasan ken rikrikna no yebkas ida. Ket no nabasol, pagsaritaanmi dayta. Ti kunak agpayso ti dumdumngeg ket tao met a a nagbalin a nadekdekketkami na g la d i ng i t k en e p e kt i b o a no aramidenmi dayta." Gapuna, nagballigi iti pukawna, maba- ti panangipakaammo iti rikrik- lin a makagun-odkayo kadagiti nayo tulongannakayo a mang- praktikal a singasing no kasano tarus nga uray no agpadakay a madaeranyo [dayta]. Idi pim- a napukawan, nalabit naiduma musay ti anakna, inlawlawag ti ti panagladingit dagiti dadduma maysa nga ina no apay a na- - iti bukodda nga addang ken katulong ti panangisaritana iti iti bukodda a pamay-an. sabali a babai a nakapadas iti Sabali pay a pamay-an ti pa- dayta: "Makapabileg unay ka- nangiruar iti ladingit isut' pa- niak no maammuak nga adda nagsangit. Adda "panawen ti pay sabsabali a nagpasar iti isu panagsangit," kuna ti Biblia. met laeng a banag, sa nagballi- gi, ken agtultuloy nga agballigi ken normal ti kasasaad ti biag- Ipakita dagiti pagarigan iti Biblia a ti panangisurat iti rikriknayo tumulong a mangyebkas iti ladingityo (Eclesiastes 3:1, 4) Pudno a ti ipapatay ti asinoman nga inay- ayattayo yegna ti kasta a pana- na." wen. Agparparang a ti panagsa- Kasano no mabainka a mangisarita iti rikrik- ipapatay da Saul ken Jonatan, nam? Kalpasan ti nangputar ni David iti makaibuyog a dung-aw a na- ngipapasanna iti ladingitna. Idi agangay nagbalin daytoy makapaleddaang a putar a paset ti naisurat a libro ti Biblia a Maikadua a Samuel. (2 Samuel 1: 17-27; 2 Cronicas 35:25) Kasta met, nalaklaka a yebkas dagiti dadduma ti bagbagida babaen iti su- ngit gapu iti ladingit ket maysa a nasken a paset ti panangiliwliwag iti rikna. Inlawlawag ti maysa a balasang no kasano a nakatulong ti nasinged a gayyemna kenkuana a nangdaer iti ipapatay ni nanangna. Malagipna: "Di- nak pinampanawan ti gayyemko. Kaduak a nag- sangit. Kinapatpatangnak. Yebkasko a siwayawaya ti emosionko, ket napateg daydi kaniak. Saanak a No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 15
Iti tunggal kultura, apresiaren dagiti agladladingit a tattao ti maliwliwa mabain nga agsangit." (Kitaenyo ti Roma 12:15.) da. Tumulong daytoy a mangilawlawag iti nakaro a Diyo met koma ibain dagiti luayo. Kas nakitata- ladingit ti matalek a tao a ni Jacob idi naipapati ken- yon, napno ti Biblia kadagiti ulidan dagiti lalla- kuana a ni Jose a barona ket pinapatay ti "maysa a ki ken babbai nga addaan pammati - agraman ni narungsot nga animal." Ni Jacob a mismo ti nangi- Jesu-Kristo - a sipapanayag a nagsangit a nalawag baon ken Jose tapno kitaenna ti pagimbagan dagiti a saan a nagbain. - Genesis 50:3; 2 Samuel 1:11, 12; kakabsatna. Isu a nalabit rirriribuken ti rikna a na- Juan 11:33, 35. kabasol ni Jacob, kas ti 'Apay nga imbaonko nga ag- Mabalin a masarakanyo nga iti sumagmamano maymaysa ni Jose? Apay nga imbaonko iti lugar a a panawen narigat a danggayan dagiti emosionyo. naruay dagiti narungsot nga animal?' - Genesis 37: Mabalin nga agarubos dagiti luayo a di mapakpaka- 33-35. daan. Natakuatan ti maysa a balo a babai a ti pa- Nalabit mariknayo a nagliwaykayo a nakaiga- nag-grocery (banag a masansan nga aramidenda puan ti ipapatay ti inay-ayatyo. Makatulong ti pa- ken lakayna) ti mamagsangit kenkuana, nangru- na no, kas naipaugali, mangala kadagiti makan a paborito ni lakayna. Anusanyo ti bagiyo. Ket diyo ipagarup a masapul a medmedanyo dagiti luayo. Laglagipenyo, a dagitoy ket nainkasigudan ken nas- ken a paset ti panagladingit. nangbigbig a dayta a basol - pudno man wenno pagarup - ket normal a reaksion ti panagladingit. Ditoy manen, saan a nasken a bukbukodanyo day- ta a rikna. Mabang-arankay no isaritayo nga adda- ankay iti rikna a nakabasol. Nupay kasta, bigbigentayo nga uray kasta unay ti panangayattayo iti sabali a tao, saantayo nga ig- Panangtaming iti Rikna a Nakabasol gem ti biagna, wenno malapdan ti "panawen ken di mapakadaan a pasamak" a dumteng kadagidiay ay- Kas nadakamat itay, sumagmamano ti nakarik- ayatentayo. (Eclesiastes 9:11) Malaksid pay, di pag- na a nakabasolda kalpasan ti ipupusay ti inay-ayat- duaduaan a saan a dakes ti motiboyo. Kas paga- 16 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
rigan, iti [kunayo] a naladaw a panangayabyo iti doktor, ginagarayo kadi nga agsakit ken matay ti inay-ayatyo? Siempre saan! No kasta basolyo kadi ngarud ti ipapatayna? Saan. Naadal ti maysa nga ina a pakilangenan ti ibi- langna a basol kalpasan a natay iti aksidente ti balasangna. Ilawlawagna: "Mariknak a nakabaso- lak gapu ta imbaonko. Ngem nabigbigko a naka- katkatawa ti kasta a rikna. Awan dakdakesna a palubosan a kumuyog ken ni tatangna a mapan iti nangibaonak. Nakaro laeng daydi nga aksiden- te." 'Ngem adu dagiti bambanag a kayatko koma nga imbaga wenno inaramid,' mabalin a kunayo. Pud- no, ngem asino kadatayo ti makaibaga a perpekto- tayo nga ama, ina, wenno anak? Palagipannatay ti Biblia: "Ta maitibkoltayo amin iti adu a daras. No ti asinoman saan a maitibkol iti sao, daytoy a maysa ket perpekto a tao." (Santiago 3:2; Roma 5:12) Isu a bigbigenyo ti kinapudno a saankayo a perpek- to. Ti kanayon a panangpampanunotyo iti amin a kita ti "no koma laeng" dina balbaliwan ti ania- man, ngem mabalin a pabayagenna ti panangiliwli- wagyo. No nainkalintegan a patienyo a dakayot' na- kimbasol, a saan a pagpagarup laeng, no kasta panunotenyo ti kangrunaan a tulong tapno mak- sayan dayta a rikna - ti pammakawan ti Dios. Ipa- namnama kadatayo ti Biblia: "No sika, O Jehova, mingmingam koma dagiti kinadangkes, sino koma ti makapagtakder? Ngem adda kenka ti pudno a pammakawan." (Salmo 130:3, 4) Diyo mabalin nga isubli ti napalabas tapno baliwanyo ti aniaman. Mabalinyo, nupay kasta, a dawaten ti pammaka- wan ti Dios kadagiti napalabas a biddutyo. Kalpa- sanna ania ngay? Bueno, no ikari ti Dios a punasen- na dagiti napalabas a biddutyo, saan aya a rebbeng No Adda Matay nga Ay-ayatenyo a pakawanenyo met ti bagiyo? - Proverbio 28:13; 1 Juan 1:9. Panangtaming iti Pungtot Makapungtotkay met kadi, nalabit kadagiti dok- tor, nars, gagayyem, wenno uray iti daydiay pimmu- say? Bigbigenyo nga uray daytoy ket gagangay a reaksion iti pukaw. Nalabit a ti pungtotyo isut' gaga- ngay a kakuykuyog ti nariknayo a saem. Kinuna ti maysa a mannurat: "Ti laeng pannakaammoyo a makapungtotkayo - a saan nga agtignay a sipupung- tot no di ket ammoyo a mariknayo dayta - mabalin a mailisinakay iti makadadael nga epektona." Makatulong met no yebkas wenno iraman ti pungtot. Kasano ngay? Talaga a saan a babaen iti na- labes a panagunget. Mamakdaar ti Biblia a napeg- gad ti napaut a panagpungtot. (Proverbio 14:29, 30) Ngem mabalin a maliwliwaka no pakisaritaam day- ta iti mannakaawat a gayyem. Ken nasarakan dagi- ti dadduma a ti makabannog a panagwatwat ket ma- katulong a pangipeksaan ti pungtot. - Kitaenyo met ti Efeso 4:25, 26. Nupay importante a sidadaan ken napudnoka- yo maipapan iti rikriknayo, mayanatup ti agannad. Adda dakkel a nagdumaan ti panangyebkas iti rik- riknayo ken ti panangidas-al kadagita iti sabsaba- li. Saan a masapul a pabasolen dagiti sabsabali iti pungtot ken pannakapaayyo. Isu a sipapanunotkayo koma a mangisarita iti rikriknayo, ngem saan nga iti wagas a makapungtot. (Proverbio 18:21) Adda na- saysayaat a tulong iti panangdaer iti ladingit, ket pagsasaritaantay dayta ita. Tulong Manipud iti Dios Ipanamnama kadatayo ti Biblia: "Ni Jehova adda iti asideg kadagiti sitatarumpingay ti pusoda, ket isalakanna dagiti sibababawi ti espirituda." (Salmo 34:18) Wen, nangnangruna ngem iti aniaman, ti 17
Sumagmamano a Praktikal a Singasing Agtaklinkayo kadagiti gagayyem: Dikay bumdeng nga agpatulong kadagiti sabsabali no itukonda dayta ken talaga a kasapulanyo ti tulong. Maawatanyo koma a ti itutulong isut' wagas ti panangipakitada iti riknada; nalabit nalaklaka nga aramidenda ngem ti yebkas dayta. - Proverbio 18:24. Aywananyo ti salun-atyo: Mabalin a pakapsutennakayo ti panagladingit, nangruna iti damo. Masapul ti bagiyo ti umdas nga inana, makapasalun-at a panagwatwat, ken umiso a pannakataraon a nangnangruna ngem idi. Nasayaat no regular nga agpakitakay iti doktor ti pamiliayo. Itantanyo dagiti dadakkel a desision: No mabalin, agpalabaskay bassit iti tiempo agingga a maaddaankay iti nalawlawag a panagpampanunot sakbay a desisionanyo dagiti bambanag a kas no ilakoyo ti balayyo wenno bumirok iti sabali a panggedan. (Proverbio 21:5) Malagip ti maysa a babai a balo a sumagmamano nga aldaw kalpasan ti ipupusay ni lakayna, impadawatna ti adu nga alikamen ti asawana. Idi agangay, natakuatanna a naipadawatna dagiti pakalaglagipan nga impatpategna. Anusanyo ti bagiyo: Masansan a napapaut ti ladingit ngem ti ipagarup ti kaaduan a tattao. Ti tinawen a pannakaipalagip ti pimmusay nga inay-ayat mabalin a pabaruenna dagiti saem [ti nakalalagip a ladawan, kanta, wenno uray dagiti ayumuom pagarubosenna dagiti lua. Ilawlawag ti maysa a panagadal ti siensia iti panagleddaang ti proseso ti panagladingit a kas sumaganad: "Mabalin a dagus ken napardas nga agbaliwbaliw ti rikna ti natayan, ken ti panangliklik kadagiti mangipalagip iti pimmusay mabalin a maisukat iti ginagara a pangparnuay kadagiti laglagip iti sumagmamano a panawen." Kanayon a panunotenyo dagiti napateg a karkari ni Jehova. - Filipos 4:8, 9. ladingit]. Dagiti Anusanyo dagiti sabsabali: Ikagumaanyo nga anusan dagiti sabsabali. Ammuenyo a saan a nalaka para kadakuada. Gapu ta dida masurotan ti ibagada, mabalin a makaisaoda iti banag a di umiso. - Colosas 3:12, 13. 18 Agannad iti panagusar iti agas wenno arak tapno maibturanyo ti ladingityo: Aniaman a gin-awa nga itukon dagiti droga wenno arak ket temporario l a e n g . M a a r a m i d k o m a l a e n g t i p a n a g a g a s i t i sidong ti panangiwanwan ti doktor. Ngem agannadkayo; adu dagiti substansia a makaadikto. Mainayon pay, mabalin nga itantan dagitoy ti proseso ti panagladingit. Namakdaar ti maysa a Pathologist: "Ti trahedia masapul nga ibturan, itured ken inton agangay maikalintegan ket ti panangpainayad iti daytoy babaen iti panangidasay iti [tao] babaen iti droga mabalin a paatiddogen wenno perdienna ti proseso." Dumteng ti manayon a bang-ar babaen ti panangmennamenna kadagiti naindaklan a panggep ni Jehova. - Salmo 1:2; 119:97. Sublianyo dagiti regular nga aramidyo: Mabalin a masapul a pilitenyo ti bagiyo nga agtrabaho, makitienda, wenno mangibaklay kadagiti dadduma a responsabilidad iti damo. Ngem nalabit masarakanyo a ti pannakaurnos ti gagangay a trabahoyo ket makagunggonanto kadakayo. Aduankay koma iti Nakristianuan nga aramid. - Idiligyo ti 1 Corinto 15:58. Dikay agbuteng a mangpaksiat iti nakaro a ladingit: Kasla nakakatkatawa, a sumagmamano a natayan mabutengda a mangpaksiat iti nakaro a ladingit, a patienda a dayta ipakitana a makmaksayanen ti ayatda iti pimmusay. Saan a pudno dayta. Di pagduduaan a ti panangiliwliwag iti saem isunto ti mangwaya kadagiti napateg a lagip a diyo malipatan. - Eclesiastes 3:1, 4. D i k a y u n a y m a d a n a g a n : M a b a l i n a madandanagankayo, 'Kasanoak itan?' Ibalakad ti Biblia a sanguenyo ti tunggal aldaw. "Talaga a natulongannak ti panangpalabasko iti tunggal aldaw imbes a madanaganak iti masanguanan," inlawlawag ti maysa a balo. Kinuna ni Jesus kadagiti adalanna: "Dikay pulos maringgoran maipapan iti sumaganad nga aldaw, ta ti sumaganad nga aldaw, addanto iti bukodna a pakaringgoran." - Mateo 6: 25-34. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
pannakirelasion iti Dios tulongannakayo a mangda- aniaman a dimi kaduan ti balasangmi - ti umuna er iti ipapatay ti ay-ayatenyo. Kasano ngay? Amin a gimong ti kongregasion a napananmi, ti umu- dagiti naitukonen a praktikal a singasing ket naiba- na a kumbension a tinabunuanmi - nagkararagka- tay wenno maitunosda iti Sao ti Dios, ti Biblia. Ti pa- mi a maipaay iti bileg. No makariingkami iti agsapa nangyaplikar kadagita tulongannakayo nga agib- ket kasla dikam masarkedan ti kinapudno, ag- tur. kararagkami ken Jehova a tulongannakami. Gapu Kanayonanna, dikay tagibassiten ti kinapateg ti iti sumagmamano a rason, pudno a marigata- kararag. Idagadag kadatayo ti Biblia: "Iyallatiw- nak idi a sumrek iti balay nga agmaymaysa. Isu mo ta awitmo ken Jehova, ket saranayennakanto." a tunggal agawidak nga agmaymaysa, agkarara- (Salmo 55:22) No makatulong ti panangisaritam gak ken Jehova a pangngaasina ta tulongannak a iti rikriknam iti mannakipag- mamagtalinaed iti natanang rikna a gayyemmo, anian nga a rikna." Sititibker ken na- ad-adda a matulonganka no Pagpanunotan a Salsaludsod inkalintegan a patien day- ipalgakmo ti linaon ti pusom ta matalek a babai a dagi- iti "Dios ti amin a liwliwa"! Apay nga importante a bay-anyo ti bagiyo nga agladingit? diay a kararag ti nakatulong. - 2 Corinto 1:3. Mabalin met a masarakanyo Saan laeng a basta mapa- Kasano nga iruaryo ti ladingityo? a ti sungbat dagiti di agsar- sayaat ti kararag ti riknata- yo. Ikari daydiay "Dumngeg Kasano a matulongannakayo dagiti Kasuratan a mangdaer iti rikrikna a nagbasol ken makapungtot? day a karkararagyo, "ti tal- na ti Dios a mangringbaw iti iti kararag" nga ikkanna ti amin a panunot aywanan- nasantuan nga espiritu dagi- ti adipenna a sipapasnek nga agdawat iti dayta. (Salmo Iti ania a wagas a ti pannakirelasion iti Dios matulongannakayo a mangdaer iti ipupusay ti maysa nga inay-ayat? nanto dagiti pusoyo ken da- giti pannakabalin ti isipyo." - Filipos 4:6, 7; Roma 12:12. 65:2; Lucas 11:13) Ken ti na- santuan nga espiritu ti Dios, Aniadat' sumagmamano a praktikal a singasing tapno madaeran ti ladingit? Ti saranay nga ited ti Dios ti makatulong. Kinuna ni wenno aktibo a puersa, kaba- Kristiano nga apostol Pablo a lannakayo iti "pannakabalin ti Dios "ti mangliwliwa kada- a nalablabes ngem iti gagangay" nga agtultuloy iti inaldaw-aldaw. (2 Corinto 4:7) Laglagipenyo: Ka- tayo iti amin a rigattayo, tapno mabalintay a liwli- waen dagidiay adda iti aniaman a kita ti rigat." baelan a tulongan ti Dios dagiti matalek nga adipen- Pudno, saan nga ikkaten ti nadiosan a tulong ti na a mangibtur iti aniaman ken tunggal problema saem, ngem mabalinna a palag-anen dayta. Saanna a maipasango kadakuada. a kayat a sawen a dikayton agsangit wenno mali- Malagip ti maysa a babai a pimmusay ti anakna no kasano a nakatulong ti bileg ti kararag kenkua- na ken ni lakayna a nangibtur iti pukawda. "No ad- dakami idiay balay iti rabii ket kellaat a kumaro ti ladingit, agkararagkami a dua iti napigsa," ilaw- iti lawagna. "Idi damo unay nga agaramidkami patanyonto ti inay-ayatyo. Ngem sumayaatto ti rik- nayo. Ket bayat nga aramidenyo dayta, ti padas- yo pagbalinennakayo nga ad-adda a mannakaawat ken mannakipagrikna a tumulong kadagiti sabsa- bali a mangdaer iti isu met laeng a pukaw. - 2 Co- rinto 1:4. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 19
Kasano a Makatulong ti Sabsabali? "N O ANIAMAN ti mabalinko nga itulong, pakaammuannak laeng." Daytoy ti kuna ti adu kadatayo iti kabarbaro a natayan a gayyem wenno kabagian. Wen, talaga a kayattayo ti tumulong. Aramidentayo iti uray ania a makatulong. Ngem umawag ngata ti naulila sa kunaenna kadatayo: "Adda napa- Bay-anyo ida nga agdesision. Malagip ti maysa a baro nunotko a mabalinyo a pangtulongan kaniak"? Kaa- idi natay ni tatangna: "Talaga a natulonganak idi di- duanna saan. Nalawag, mabalin a kasapulan a data- namag dagiti dadduma no aniat' napasamak ken idi yo ti umuna nga agtignay no pudno a kayattayo dimngegda a talaga." Agdengngegkay a siaanus a tulongan ken liwliwaen ti asinoman nga agladladi- ken makipagrikna a saan a nasken a kanayon a ma- ngit. ngipaaykay kadagiti sungbat wenno solusion. Palu- Kuna ti maysa a proverbio ti Biblia: "Ti sao a bosanyo ida a mangyebkas iti aniaman a kayatda maitutop ti pannakaisaona kas la mansanas a bali- nga iraman. tok a nabungon iti iniket a pirak." (Proverbio 15:23; Mangipaay iti pammatalged: Ipanamnama ka- 25:11) Nainsiriban ti panangammo no aniat' sawen dakuada nga inaramidda ti amin a kabaelanda (wen- ken no aniat' saan nga isao, no aniat' aramiden ken no aniaman nga ammoyo a pudno ken naimbag). no aniat' saan nga aramiden. Adtoy ti sumagmama- Ipatalged kadakuada a ti marikriknada - liday, no a Nainkasuratan a singasing a napaneknekan ti pungtot, rikna a nakabasol, wenno sabali pay nga sumagmamano a tattao a natayan a makatulong. emosion - ket mabalin a gagangay laeng. Estoriaen- No Aniat' Aramiden . . . yo kadakuada maipapan ti dadduma nga am-ammo- Dumngeg: "Nasiglat[kay] koma maipapan iti pa- yo a sibaballigi a nakailiwliwag iti umasping a pu- nagdengngeg," kuna ti Santiago 1:19. Maysa kadagi- kaw. Dagita a "makaay-ayo a sasao" ket "salun-at ti kasayaatan a banag a makatulong a maaramidyo kadagiti tultulang," kuna ti Proverbio 16:24. - 1 Te- isut' pannakiraman iti saem a sagsagabaen ti nata- salonica 5:11, 14. yan babaen iti panagdengngeg. Dadduma a natayan Addakay koma a kanayon no kasapulandaka- mabalin a masapul a pakisaritaanda ti maipapan iti yo: Madadaankay koma, saan laeng nga iti umuna a natay nga inay-ayatda, maipapan iti aksidente wen- sumagmamano nga aldaw no adda dagiti adu a ga- no sakit a nakatayanna, wenno maipapan iti rikrik- gayyem ken kakabagian, no di ket uray iti bulbulan nada manipud iti ipapatay. Isu nga isaludsodyo: "Ka- kalpasanna no agsublin dagiti dadduma iti normal a yatyo kadi a pakisaritaan ti maipapan iti dayta?" kabibiagda. Iti kastoy a wagas mapaneknekanyo ti ba- 20 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
giyo a "pudnokay a kadua," ti kita a mangtarabay iti gayyem no tiempo ti "rigat." (Proverbio 17:17) "Sini- gurado dagiti gagayyemmi nga okupado dagiti rabiimi tapno bassit ti panawenmi nga agmaymaysa idiay ba- lay," ilawlawag ni Teresea, a natay ti anakna iti may- sa nga aksidente ti kotse. "Daytat' nangtulong kada- kami a mangdaer iti ladingit nga adda kadakami." Kalpasan ti adu a tawen, dagiti petsa ti anibersario, kas iti anibersario ti kasar wenno ti petsa ti ipapatay, agbalin a makatuok a panawen para kadagiti napana- wan. Apay a diyo markaan dagita a petsa iti kalenda- rioyo tapno inton madanonda, addakayo a sidadaan, no kasapulan, a mangted iti naasi a suporta? No mariknayo ti pudno a pakasapulan, dikay urayen nga agpatulongda kadakayo - dakayon ti umuna nga agtignay No Adda Matay nga Ay-ayatenyo Dakayon ti umuna nga agtignay: Adda aya masapul nga asikasuen? Masapul aya nga adda ma- ngaywan kadagiti ubbing? Masapul aya ti pagdagu- san dagiti sumarsarungkar a gagayyem ken kakaba- gian? Iti di pay nabayag masansan nga agmalanga dagiti tattao a natayan ta dida pay ammo no aniat' masapul nga aramidenda, a baybay-anda dagiti dad- duma a mangibaga no kasanoda a tumulong. Isu a no maawatanyo ti pudno a pakasapulan, diyon urayen nga agpakaasida; agtignaykayon. (1 Corinto 10:24; idiligyo iti 1 Juan 3:17, 18.) Nalagip ti maysa a babai a pimmusay ti lakayna: "Adut' agkuna a, 'No adda mabalinko nga itulong, pakaammuannak laeng.' Ngem adda maysa a gayyem a saan a nagsaludsod. Napan a dagus iti kuarto, inikkatna ti arpaw ti katre, sana lina- baan dagiti ules a narugitan iti ipa- patayna. Adda met nangala iti tim- ba, danum, ken alikamen a pagdalus ket dinalusanna ti alpombra a nasa- ruaan ni lakayko. Sumagmamano a la- was kalpasanna, maysa kadagiti pang- lakayen ti kongregasion ti immay a nakakawes iti para trabaho a tugotna dagiti alikamenna ket kinunana, 'Am- mok nga adda masapul a tarimnen. Ania kadi dayta?' Anian ti kinapa- teg dayta a tao iti pusok gapu iti pa- nangtarimaanna iti ridaw a nganngani maikkat ken iti panangtarimaanna iti maysa nga alikamen a de-koriente!" - Idiligyo ti Santiago 1:27. Managpadaguskay koma: "Di- kay lipatan ti kinamanagpadagus," ipalagip ti Biblia kadatayo. (Heb- reo 13:2) Nangruna a laglagipentayo ti agbalin a managpadagus kadagidiay 21
agladladingit. Imbes nga awisen nga "umayka iti aniaman nga oras," mangitudingka iti petsa ken oras. No agkedkedda, saankay koma a nalaka a maupay. Nalabit a kasapulan ti naasi a pammaregta. Mabalin a paayenda ti awisyo agsipud ta amkenda a dida ma- teppelan ti emosionda iti imatang ti sabsabali. Wen- no bak ' a riknaenda a makabasolda iti inda panangta- giragsak iti pannangan ken pannakilangen iti kasta a panawen. Lagipenyo ti managpadagus a babai a ni Lydia a nadakamat iti Biblia. Kalpasan a naawis iti balayna, kuna ni Lucas, "Ket pudno a pinaumayna- kami latta." - Aramid 16:15. Naanus ken mannakaawatkay koma: Dikay koma unay makellaat kadagiti mabalin nga isawang dagiti natayan no damo. Laglagipenyo, mabalin a makapungtot ken adda riknada a nakabasol. No ipa- pasna ti sakit ti nakemna kadakayo, masapul ti pan- nakaawat ken anusyo tapno dikay maluksaw. Ireko- mendar ti Biblia a "kawesanyo ti bagbagiyo kadagiti nadungngo a panagayat ti pannakipagrikna, kina- manangaasi, kinapakumbaba iti panagpampanunot, kinaalumamay, ken mabayag a panagitured." - Co- losas 3:12, 13. Agsuratkayo: Ti masansan a malipatan isut' ki- napateg ti maysa a surat ti pannakipagladingit wen- no maysa a sympathy card. Ti pagimbaganna? Su- mungbat ni Cindy, a natay ti inangna gaput' kanser: "Napintas ti insurat kaniak ti maysa a gayyem. Pud- no a nakatulong dayta agsipud ta mabalinko nga ulit-uliten a basaen." Dagita a surat wenno kard a pangliwliwa mabalin a buklen iti "sumagmamano a sasao," ngem yebkasda ti adda iti pusoyo. (Hebreo 13:22) Ibagana a maseknankayo ken makiramanka- yo iti napateg a pakalaglagipan maipapan iti pimmu- say, wenno maipakitana no kasano a napateg daydi pimmusay iti biagyo. Makipagkararagkayo kadakuada: Diyo koma tagibassiten ti pateg ti pannakipagkararagyo a kadua 22 dagiti natayan. Kuna ti Biblia: "Ti araraw ti nalinteg a tao . . . aduan iti puersa." (Santiago 5:16) Kas pa- garigan, ti panangikararagyo a maipaay kadakuada mabalin a tumulong a mangikkat kadagiti negatibo a riknada a kas ti rikna a nakabasol. - Idiligyo ti San- tiago 5:13-15. No Ania ti Saan nga Aramiden . . . Dikay koma kumayakay gapu ta diyo ammo no aniat' ibaga wenno aramidenyo: 'Siguradoak a masapulda ti agmaymaysa ita,' mabalin a kunatayo iti bagitayo. Ngem mabalin a ti kinapudnona umik- ikaytayo agsipud ta maamaktayo amangan ta maka- isawang wenno makaaramidtayo iti saan nga umiso. Nupay kasta, no ikayan dagiti gagayyem, kakaba- gian, wenno kapammatian dagiti natayan lalo nga agladingitda, manayonan ti sanaang. Laglagipenyo, ti kasasayaatan a sasao ken tigtignay masansan nga isuda dagiti kasisimplean. (Efeso 4:32) Ti laeng ka- addayo ket mabalin a gubuayan ti pammabileg. (Idi- ligyo ti Aramid 28:15.) No malagipna idi natay ti balasangna, kuna ni Teresea: "Iti las-ud ti maysa nga oras, napnon kadagiti gagayyemmi ti pagurayan iti ospital; adda sadiay dagiti amin a panglakayen ken dagiti assawada. Di pay naurnos dagiti daddu- ma a babbai ti buokda, dadduma nakakawesda iti para trabaho. Pinanawanda lattan dagiti aramidda ket immayda a dagus. Adu kadakuada ti nagkuna ka- dakami a dida ammo idi ti sawenda, ngem saan a bale ta addada idiay." Diyo piliten a pagsardengen ida nga agladi- ngit: 'Dayta manen, dika agsangit,' mabalin a ka- yattayo nga ibaga. Ngem mabalin a nasaysayaat a bay-anyo nga agarubos dagiti luada. "Ti kunak im- portante a bay-an dagiti natayan a mangiruar iti rik- riknada," kuna ni Katherine, no malagipna ti ipapa- tay ni lakayna. Gawidan ti tendensia a mangibaga iti sabsabali no ania ti rumbeng a riknada. Diyo ipaga- rup a masapul nga ilimedyo ti rikriknayo tapno ma- No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
Ti kaaddayo idiay ospital mabalin a mapabilegna ti natayan salakniban ti rikriknada. Imbes ketdi, irekomendar ti nga agaplikar ditoy. Nalabit nga agin-inut a malipa- Biblia a "makipagsangitkayo kadagiti tattao nga ag- tan dagiti natayan ti pimmusay. Lagipenyo ti pana- sangit." - Roma 12:15. ngiladawan ti Biblia iti reaksion ni patriarka a Jacob Dikay koma dagus nga ibalakad nga ibelleng- idi naallukoy a mamati a ti barito nga anakna a ni dan dagiti kawes wenno dadduma a personal Jose ket pinatay ti atap nga ayup. Kalpasan a naipan nga alikamen ti pimmusay no dida pay nakasa- ken Jacob ti dara-dara a bado ni Jose, "dinung-awan- gana: Mabalin a pagarupentayo a nasaysayaat no na ti anakna kadagiti adu nga al-aldaw. Ket timmak- ibellengda dagiti bambanag a mangipalagip agsipud derda amin dagiti annakna a lallaki ken babbai a ta paatiddogen dagitoy ti panagladingit. Ngem ti pag- nangliwliwa kenkuana, ngem dina kinayat ti nag- sasao a "No awan, di mapanunot" ket mabalin a saan liwliwa." - Genesis 37:31-35. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 23
Dikay koma kunaen, 'Aganakkanto manen': ta a komento a saanda a rumbeng ti agladingit wen- "Kinagurak dagiti tattao a mangibagbaga kaniak nga no bassit laeng ti pukawda. Nupay kasta, mabalin a aganakakto manen," malagip ti maysa nga ina a pim- naladingit unay ti riknada agsipud ta maikawada iti musay ti anakna. Mabalin a nasayaat ti panggepda, kaawan ti inay-ayatda. ngem no iti agladladingit a naganak, dagiti sasao a Nalabit a nasaysayaat a di ibaga, 'Ammok no mangipasimudaag a masukatanto ti pimmusay nga ania ti riknam': Talaga kadi nga ammoyo? Kas pa- anak ket 'sumalput a kas ti kampilan.' (Proverbio garigan, talaga kadi nga ammoyo no ania ti rikna ti 12:18) Ti maysa nga ubing dina pulos masukatan ti nagannak no matay ti anakna ket diyo pay napadasan sabali. Apay ngay? Agsipud ta naiduma ti tunggal ti natayan? Ken uray no napadasanyon, bigbigenyo maysa. a saanyo a kapada ti rikna dagiti sabsabali. (Idilig- Saan a masapul a kanayon a liklikan ti pa- yo ti Un-unnoy 1:12.) Iti sabali a bangir, no maya- nangdakamat iti pimmu- natup, mabalin a makagung- say: "Adu a tattao ti madi a gona bassit ti panangestoriayo mangdakamat iti nagan ti ba- Pagpanunotan a Salsaludsod no kasano a nailiwliwagyo ti rok a ni Jimmy wenno pag- ipupusay ti inay-ayatyo. Nasa- sasaritaanmi isuna," malagip ti maysa nga ina. "Awatek a Apay a makatulong ti pannakiraman iti saem [a rikriknaen] ti natayan babaen iti panagimdeng? rakan ti maysa a babai a na- tay ti balasangna a makaited masair bassit ti riknak no ara- miden dagiti dadduma dayta." Isu a saan a masapul a kana- Ania dagiti sumagmamano a bambanag a mabalintay nga aramiden tapno maliwliwa ti agladladingit? namnama idi sinarita ti sabali nga ina a natayan no kasano a nailiwliwagna dayta. Kinu- yon a balbaliwanyo ti tema a pagsasaritaan no madakamat Aniat' rebbeng a liklikantayo nga ibaga wenno aramiden iti asinoman a malmaldaang? nana: "Saan nga inruangan ti ina a natayan ti anak ti salay- ti nagan ti pimmusay. Salud- sayna iti 'ammok no kasano ti sodanyo ti tao no kayatna a riknam.' Inestoriana laeng ka- pagsaritaanyo ti maipapan iti inay-ayatna. (Idiligyo ti niak no kasanot' riknana kadagiti bambanag ket bi- Job 1:18, 19 ken 10:1.) Apresiaren dagiti dadduma a nay-annak a panunotek dagita." natayan a mangngeg nga ibaga dagiti gagayyem dagi- Ti panangtulong kadagiti natayan sapulenna ti ki- ti nasasayaat nga ugali a namagbalin iti simmina a na- naasi, kinamannakaawat, ken nawadwad nga ayat- pateg kadakuada. - Idiligyo ti Aramid 9:36-39. yo. Dikay urayen a dagiti natayan ti umay kadakayo. Dikay unay alisto a mangibaga, 'Pagsayaa- Saanyo laeng koma a kuna, "No adda aniaman a ma- tam dayta': Ti panangikagumaanyo a mamagbalin balinko nga itulong . . . " Sika a mismo ti mangsapul a positibo iti ipapatay ket saan a kanayon a 'maka- iti dayta "aniaman," ket kalpasanna dakayon ti umu- liwliwa kadagiti malmaldaang a kararua' dagiti ag- na nga agtignay no kasapulan. ladladingit. (1 Tesalonica 5:14) No malagipna ti ipa- Agtalinaed ti sumagmamano a saludsod: Komusta patay ni inangna, kinuna ti maysa a balasang: "Kuna ngay ti namnama ti panagungar nga adda iti Biblia? dagiti dadduma, 'Saanen nga agtutuok' wenno, 'Uray Ania ti mabalin a kaipapananna kadakayo ken kada- kaskasano agtalnan.' Ngem diak kayat a mangngeg giti inay-ayatyo a pimmusay? Kasano a masigurado- dayta." Mabalin nga ipapan dagiti napanawan dagi- tayo a mapagtalkan a namnama dayta? 24 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
Panangtulong Kadagiti Ubbing a Mangdaer iti Ipapatay No adda matay iti pamilia, dagiti nagannak kasta met dagiti kakabagian ken gagayyem masansan a dida ammo no aniat' ibaga wenno aramidenda tapno ma t ul o n g a n d a g i t i ub b in g a m a ng d a e r i t i napasamak. Kaskasdi, masapul ti ubbing dagiti nataengan a mangtulong kadakuada a mangdaer iti ipapatay. Panunotenyo ti sumagmamano a gagangay a mayim-imtuod maipapan ti panangtulong kadagiti ubbing a mangtarus iti ipapatay. napan nagbiahe iti adayo. Ti amak a mabaybay-an isut' kangrunaan a pakaseknan ti ubing, aglalo no maysa a naganak ti natay. No mangngegda a ti pimmusay ket napan nagbiahe mabalin a pasingkedanna laeng ti rikna ti ubing a nabaybay-an ket nalabit irasonna: 'Pimmanaw ni lelang, ket di pay nagpakada!' Agannadkay met kadagiti ubbing, maipapan iti panangibagayo a ti pimmusay ket matmaturog. Adda panangipapan dagiti ubbing a literal unay. No ipada ti ubing ti pannaturog iti ipapatay, nalabit agbanag a mabuteng a mapan maturog. Kasanoyo nga ilawlawag ti ipapatay kadagiti ubbing? Importante nga ilawlawagyo dagiti bambanag iti nalaka a maawatan. Masapul met a napaypayso ti panangilawlawagyo. Dikay bumdeng a mangusar kadagiti umiso a sao, a kas iti "natay" ken "ipapatay." Kas pagarigan, mabalin a katugawyo ti ubing, ubbaenyo, ket ibagayo: "Maysa a nakalidliday a banag ti napasamak. Kimmaro ti sakit ni Daddym a saan a mapaspasamak kadagiti adu a tattao [wenno aniaman nga ammoyo a pudno], isu a natay. Awan ti nakimbasol iti ipapatayna. Maikawatay unay agsipud ta isut' inay-ayattayo amin, Rumbeng kadi a tabunuan dagiti ubbing ti pumpon? Panunoten koma dagiti nagannak ti rikrikna dagiti ubbing. No dida kayat ti tumabuno, diyo piliten ida wenno iti uray ania a pamay-an diyo iparikna a basol ti dida ipapan. No kayatda ti mapan, detalyado nga ibaga kadakuada no ania ti mapasamak, agraman no addanto lungon ken no silulukat wenno nakaserranto. Ilawlawagyo met, nga adunto ti agsasangit a makitada agsipud ta naladingitda. Manen, bay-anyo ida nga agsaludsod. Ipatalgedyo a mabalinda ti pumanaw no kayatda. ket inay-ayatnatay met." Nupay kasta, mabalin a makatulong ti panangilawlawag a ti ubing wenno ti napanawan a naganak ket saan a matay gapu ta agsakitda sagpaminsan. Mamaregta kadagiti saludsodda. 'Ania ti patay?' mabalin nga isaludsodda. Nalabit kastoy ti sungbatyo: " 'Ti patay' kaipapananna a ti bagi agsardengen nga agg ara w ket dinan ma aramid dag iti dati ng a ar-aramidenna - saan a makasao, makakita, wenno makangngeg, ken dina marikna iti aniaman." Ti naganak a mamati iti kari ti Biblia maipapan iti panagungar ma ba linna nga usa ren daytoy a gundaway a mangilawlawag a laglagipen ni Jehova a Dios dagiti pimmusay ket mabalinna a pagbiagen iti masanguanan a naindagaan a Paraiso. (Lucas 23:43; Juan 5:28, 29) - Kitaenyo ti benneg a "Ti Sigurado a Namnama Para Kadagiti Natay." Adda aya aniaman a diyo rebbeng nga ibaga? Awan maitulongna no ibagayo a ti pimmusay ket Kasano nga agtignay dagiti ubbing iti ipapatay? Masansan nga ipagarup dagiti ubbing nga isudat' nakimbasol mabalin a naminsan nakaungetda iti pimmusay, mabalin a patien ti ubing a ti makapungtot a pampanunot ken sasao isut' nakagapu iti ipapatay. Nalabit masapul a liwliwaenyo ida: 'Ti pampanunot ken sasaom saan nga isudat' mamagsakit iti tattao, ket saan a dagitat' ipatay dagiti tattao.' Mabalin a masapul a maulit-ulit dayta a pammatalged iti bassit nga ubing. iti ipapatay ti inay-ayatda. Agsipud ta Rebbeng aya nga ilimed ti panagladingityo kadagiti ubbing? Ti panagsangit iti imatang dagiti ubbing ket gagangay ken makapasalun-at. Malaksid pay, ngangngani imposible nga ilimed a naan-anay ti rikriknayo kadagiti ubbing; nakalalaingda a mangripirip ken masansan a mariknada nga adda di umiso. No napudnokayo maipapan iti ladingityo ipakaammona kadakuada a normal ti agladingit ken no maminsan iparang ti rikriknayo. No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 25
Ti Sigurado a Namnama Para Kadagiti Natay A dda 25 ti tawenna a balasang a nagsurat: "Idi 1981 natay iti kanser ti babai a na- ngampon kaniak. Nasaem unay kaniak daydi ken ti kabsatko iti ampon. Agta- wenak idi iti 17, ket agtawen ti 11 ti kabsatko iti ampon. Maikawaak unay kenkuana. Gapu ta naisuro kaniak a napan idiay la- a tagiragsaken ti perpekto a salun-at, ken didanto ngit, bueno, kayatko idi a gibusan ti biagko tapno ag- matayen a pulos. 'Ngem sigurado nga arapaap la day- kaduakami. Isut' kadekketan a gayyemko." ta!' mabalin a kuna ti dadduma. Kasla saan a nainkalintegan nga adda pannaka- Aniat' masapul tapno maallukoykayo a daytoy ket balin ni patay a mangipusay iti ay-ayatenyo. Ket no sigurado a namnama? Tapno patien ti kari, masa- mapasamaken, narigat unay nga ibturan a panuno- pul a masinunuoyo a ti nagkari ket agpada a kayat ten a dikayton pulos a makasarita, makakinnatawa, ken kabaelanna nga itungpal dayta. Asino ngarud, ti wenno maarakup ti inay-ayatyo. Ti saem ket saan a nagkari a dagiti natay ket agbiagdanto manen? kanayon a mapunas babaen iti panagkunada a ti Idi primavera ti 31 K.P., situtured nga inkari ni inay-ayatyo ket adda idiay langit. Jesu-Kristo: "Ta no kasano a ti Ama pagungaren- Nupay kasta, itukon ti Biblia ti naiduma unay a na dagiti natay ken pagbiagenna ida, kasta met a namnama. Kas iti naammuantay itayen, ipasimuda- ti Anak pagbiagenna dagidiay kayatna. Dikay ag- ag ti Kasuratan a posible a makaduatayto manen da- siddaaw iti daytoy, agsipud ta um-umayen ti oras giti pimmusay nga inay-ayatyo iti asideg a masa- nga amin dagidiay adda kadagiti pakalaglagipan a tanem mangngegdanto ti timekna [ni Jesus] ket Ti dungngo nga impakita ni Jesus idi pinagungarna ni Lazaro yanninagna ti nasged a tarigagayna a mangwaswas kadagiti dadael a gapuanan ni patay rummuardanto." (Juan 5:21, 28, 29) Wen, inkari ni Jesu-Kristo a dagiti minilion a natay itatta ket ag- biagdanto manen ditoy daga ken adda namnamada nga agtalinaed dita iti agnanayon iti sidong ti natal- na, kas paraiso a kasasaad. (Lucas 23:43; Juan 3:16; nguanan, saan a no sadino a langit no di ket ditoy 17:3; idiligyo ti Salmo 37:29 ken Mateo 5:5.) Tangay daga a mismo iti sidong ti natalna, nalinteg a kasa- nagkari ni Jesus, natalged nga ibaga a sitatallugod a saad. Iti dayta a tiempo namnamaento dagiti tattao tungpalenna dayta. Ngem kabaelanna ngata? No Adda Matay nga Ay-ayatenyo 27
Dagiti Makaliwliwa a Teksto Maulit-ulit a kinuna dagiti matalek a Kristiano iti panangilawlawagda no kasano a naibturanda ti ladingitda: "Palubosam koma ta ibagak kenka t i m a g u s g u s t u a k a t e k s t o t i B i b l i a . " N o agladladingitkayo, nalabit makatulong kadakayo ti dadduma kadagitoy a kasuratan. "Bendito koma . . . ti Ama dagiti nadungngo nga asi ken ti Dios ti amin a liwliwa, a mangliwliwa kadakami iti amin a rigatmi." - 2 Corinto 1:3, 4. "Ukradem ta imam, ket pennekem ti tarigagay ti isuamin a nabiag." - Salmo 145:16. "Intudingna [ti Dios] ti maysa nga aldaw a panggepna a panangukom a sililinteg iti mapagnaedan a daga babaen ti maysa a lalaki a dinutokanna, ket nangipaay iti pammatalged kadagiti amin a tattao iti panangpagungarna kenkuana manipud kadagiti natay." - Aramid 17:31. "Siak - siak met laeng Daydiay mangliwliwa kadakayo." - Isaias 51:12. "Kas iti maysa a liwliwaen ni inana, kastanto ti panangliwliwak kadakayo." - Isaias 66:13. "Daytoy ti liwliwak iti ladingitko, ta ti saom pinagbiagnak. Linagipko dagiti pangngeddengmo idi ugma, O Jehova, ket naliwliwaak. Dawatek kenka, ti kinamanagayatmo, isu kadi ti pakabang-arak, kas mayannurot iti saom itoy adipenmo." - Salmo 119:50, 52, 76. "Um-umayen ti oras nga amin dagidiay adda kadagiti pakalaglagipan a tanem mangngegdanto ti timekna ket rummuardanto, dagidiay nagaramid kadagiti naimbag a bambanag iti panagungar iti biag." - Juan 5:28, 29. 28 Awan pay dua a tawen kalpasan ti panagkarina, indemostra ni Jesus iti nabileg a pamay-an nga ag- pada a kayat ken kabaelanna ti mangpagungar. "Lazaro, Rummuarka!" Makapaladingit daydi a buya. Masakit unay ni La- zaro. Ti dua a kabsatna a babbai, da Maria ken Mar- ta, impakaammoda ken Jesus, nga adda idiay balla- siw ti Karayan Jordan: "Apo, kitaem! masakit daydiay dungdunguem." (Juan 11:3) Ammoda nga inay-ayat ni Jesus ni Lazaro. Saan ngata a kayat ni Jesus a ma- kita ti masakit a gayyemna? No usisaen, imbes a da- gus a napan idiay Betania, nagtalinaed ni Jesus iti yanna iti sumaruno a dua nga aldaw. - Juan 11:5, 6. Natay ni Lazaro idi kalpasan a naipakaammo a masakit. Ammo ni Jesus no kaano a natay ni Laza- ro, ket adda panggepna nga aramiden maipapan iti dayta. Idi nakasangpet ni Jesus idiay Betania, ti ingu- ngotenna a gayyem addan uppat nga aldaw a natay. (Juan 11:17, 39) Kabaelan ngata a biagen ni Jesus ti natay iti kastat' kabayagna? Idi nangngegda nga umay ni Jesus, ni Marta, ti babai nga agtignay a dagus, nagtaray a simmabat kenkuana. (Idiligyo ti Lucas 10:38-42.) Gapu ta na- tignay babaen ti ladingitna, impatalged ni Jesus ken- kuana: "Bumangonto ni kabsatmo." Idi imparipirip- na ti pammatina iti masanguanan a panagungar, imbaga laeng ni Jesus kenkuana: "Siak ti panagungar ken ti biag. Ti mangalagad iti pammati kaniak, uray no matay, agbiagto." - Juan 11:20-25. Apaman a nakadanonda iti tanem, imbilin ni Je- sus nga ikkatenda ti bato a nangserra iti ruangan [ti tanem]. Idin, kalpasan a nagkararag iti napigsa, im- bilinna: "Lazaro, rummuarka!" - Juan 11:38-43. Nakaperreng amin a mata iti tanem. Idin, mani- pud iti sipnget, nagparang ti maysa a langa. Nabed- beddan dagiti saka ken imana, ken naabungotan iti lupot ti rupana. "Warwaranyo ket bay-anyo a ma- No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
pan," imbilin ni Jesus. Ti kaudian a di nawarwar a bedbed natinnag iti daga. Wen, isu ni Lazaro, ti tao a natayen iti uppat nga aldaw! - Juan 11:44. Agpayso Kadi a Napasamak? Ti salaysay ti pannakapagungar ni Lazaro naipa- rang iti Ebangelio ni Juan a kas maysa a historikal a kinapudno. Nakalawlawag dagiti detalye tapno maibilang laeng a simboliko. No pagduaduaan ti ki- napudnona kaipapananna ti panagduadua iti amin a datdatlag [a nailanad] iti Biblia, agraman iti pa- nagungar ni Jesu-Kristo a mismo. Ket ti panangili- bak iti panagungar ni Jesus isut' panangilibak iti intero a Nakristianuan a pammati. - 1 Corinto 15: 13-15. Kinapudnona, no awatenyo ti kaadda ti Dios, awan parikutyo koma a mamati iti panagungar. Tapno mayilustrar: Mabalin nga i-videotape ti maysa a tao ti maudi a dawat ken testamentona, ket kalpasan a matay, mabalin nga isut' buyaen ken denggen dagiti kabagian ken gagayyemna, bayat nga ilawlawagna no kasano a mataming ti sanikua- na. No idi sangagasut a tawen ti napalabas, saan a nakapapati ti kasta. Ken iti dadduma a tattao nga agnanaed ita kadagiti nasulinek a paset ti lubong, ti teknolohia a panagusar iti video ket dida pay maa- watan ta kasla maysa a datdatlag. No dagiti nasien- tipikuan a prinsipio nga impasdek ti Namarsua ket mabalin nga usaren dagiti tattao a mangputar ma- nen iti kasta a makita ken mangngeg a buya, saan aya koma nga ad-adu pay ti mabalinan nga arami- den ti Namarsua? Saan kadi ngarud aya a nainka- lintegan a Daydiay nangpataud iti biag kabaelanna a parsuaen manen dayta? Ti datdatlag a pannakaisubli ti biag ni Lazaro ti nangpawadwad ti pammati ken Jesus ken iti pana- gungar. (Juan 11:41, 42; 12:9-11, 17-19) Iti maka- pikapik-rikna a wagas, ipanayagna pay ti panaga- No Adda Matay nga Ay-ayatenyo yat ken panagtarigagay ni Jehova ken ti Anakna a mangpagungar. 'Agkalikagumto ti Dios' Ti tignay ni Jesus iti ipapatay ni Lazaro ipanayag- na ti napalaus a kinadungngo ti Anak ti Dios. Nala- wag nga ipasimudaag ti nasneban a rikriknana iti daytoy nga okasion ti nasged a tarigagayna a mang- pagungar kadagiti natay. Mabasatayo: "Ket ngarud ni Maria, idi dimteng iti yan ni Jesus ket nakitana, nagruknoy iti sakaananna, a kunkunana kenkuana: 'Apo, no addaka koma idi ditoy, saan koma a natay ti kabsatko.' Ni Jesus, ngarud, idi nakitana nga isu agsangsangit ken dagiti Judio nga immay a nakiku- yog kenkuana agsangsangitda, nagsennaay iti espi- ritu ket nariribukan; ket kinunana: 'Sadino ti na- ngikabilanyo kenkuana?' Kinunada kenkuana: 'Apo, umayka ket kitaem.' Nagarubos dagiti lua ni Jesus. Gapuna dagiti Judio rinugianda a kunaen: 'Kitaenyo, anian a panangdungngona idi kenkuana!' " - Juan 11:32-36. Naipasimudaag ditoy ti naimpusuan a pannaki- pagrikna ni Jesus babaen iti tallo nga ebkas: "nag- sennaay," "nariribukan," ken "nagarubos dagiti lua- [na]." Dagiti sao a nausar iti orihinal a pagsasao iti panangisuratna iti daytoy makapikapik-rikna a buya ipasimudaagna a napalaus ti liday ni Jesus iti ipapa- tay ti ingungotenna a gayyem a ni Lazaro ken iti pannakakitana iti kabsat a babai ni Lazaro nga ag- sangsangit nga isut' nagarubusan dagiti luana. Ti nakaskasdaaw unay isut' panangpagungar ni Ti sao a Griego a naipatarus a "nagsennaay" ket naggapu iti berbo (em·bri·mao·mai) a kaipapananna nasaktan unay, wenno napalaus, nagladingit. Nadlaw ti maysa nga eskolar ti Biblia: "Iti daytoy mabalin laeng nga ipapan a dayta nasneban nga emosion ti nangtignay ken Jesus a nangyesngaw iti di matengngel a sennaay manipud pusona." Ti ebkas a naipatarus a "nariribukan" naggapu iti Griego a sao a (ta·rasso) a mangipasimudaag iti pannakaki- bur. Sigun iti maysa a lexicograpo, kaipapanannat' "mangkibur iti uneg, . . . a pakaigapuan ti nakaro a saem wenno leddaang." Ti eb- kas a "nagarubos dagiti lua[na]" naggapu iti Griego a berbo a (da- kryo) a kaipapananna "aglua, agsangit a siuulimek." 29
Jesus iti dua pay a sabsabali sakbayna. Ket naan- anay a pinanggepna nga aramiden dayta ken ni La- zaro. (Juan 11:11, 23, 25) Kaskasdi, "nagarubos da- giti lua[na]." No kasta, ti panangisubli iti biag dagiti Ti panagungar a naibatay iti sakripisio a subbot ni Kristo Jesus, mangyegto iti rag-o kadagiti amin a nasion tattao ket saan laeng a pamay-an para ken Jesus. Ti nadungngo ken nasneban a riknana kas naiparanga- rang iti daytoy nga okasion ipasimudaagna ti nasged langitan a Pagarianna babaen iti naitan-oken a ni a tarigagayna a mangwaswas kadagiti dinadael ni Jesu-Kristo. (Genesis 2:7-9; Mateo 6:10; Lucas 23: patay. 42, 43) Iti dayta naisubli a Paraiso, manamnamanto Gapu ta ni Jesus isut' 'apag-isu a ladawan ti mis- ti natauan a pamilia a tagiragsaken ti biag nga awan mo a kina-isu ni Jehova a Dios,' maikari nga isu met inggana, librenton iti amin a sakit ken an-anna- laeng ti manamnamatayo iti nailangitan nga Amata- yen. (Apocalipsis 21:1-4; idiligyo ti Job 33:25; Isa- yo. (Hebreo 1:3) Iti mismo a panaggusto ni Jehova a mangpagungar, kinuna ti matalek a tao a ni Job: ias 35:5-7.) Awanto metten ti amin a guranggura, ' ı, kinaranggas a naibatay panangidumduma iti pul "No matay ti tao, agbiagto aya iti tradision, ken rigat ti pa- manen? . . . Umawagka koma, nagbiag. Idiayto nadalusan a ket sungbatanka. Agkalika- Pagpanunotan a Salsaludsod daga a pagungaren ni Jehova gumkanto iti aramid dagita a Dios babaen ken Jesu-Kristo imam." (Job 14:14, 15) Ti sa- sao ditoy a naggapu iti orihi- Idi natay ni gayyemna a Lazaro, kasano nga indemostra ni Jesus nga agpadpada a kayat ken kabaelanna ti mangpagungar? dagiti natay. Isu daytan ti namnama ti nal a pagsasao a naipatarus Kristiano a babai a nadakamat nga "agkalikagumkanto" ipa- kitana ti napasnek nga iliw Apay a mabalintayo nga awaten ti salaysay ti Biblia a kas maysa a historikal a kinapudno ti panagungar ni Lazaro? iti pangrugian daytoy a ben- neg. Sumagmamano a tawen ken tarigagay ti Dios. (Gene- sis 31:30; Salmo 84:2) Nala- wag, a padpadaanan ni Jeho- Kasano a ti salaysay idiay Juan kapitulo 11 ipanayagna ti nasged a tarigagay ni Jesus a mangwaswas kadagiti dadael a gapuanan ni patay? kalpasan ti ipapatay ni inang- na, tinulongan dagiti Saksi ni Jehova a siaannad a nanga- va ti panagungar. dal iti Biblia. Malagipna: "Idi Pudno kadi a patientayo ti kari a panagungar? Wen, Aniat' mangipakita a sipapasnek a padpadaanan ni Jehova a Dios ti panagungar? naadalkon iti maipapan iti namnama ti panagungar, na- awan duadua nga agpada a kaluaak. Nakaskasdaaw a ma- kayat ken kabaelan ni Jehova ken ti Anakna a tung- ammuan a makitakto manen ni inangko." palen dayta. Aniat' kaipapanan daytoy kadakayo? No kasta met ti panangiliw ti pusoyo a makita ma- Manamnamayo a makaduayonto dagiti pimmusay nen ti inay-ayatyo, siraragsak a tulongandakayo da- nga inay-ayatyo ditoy daga a mismo ngem iti sidong giti Saksi ni Jehova a mangadal no kasano a mabalin- ti naiduma a kasasaad! yo a tagikuaen daytoy sigurado a namnama. Apay a Ni Jehova a Dios, a nangisaad idi damo iti sanga- diyo kasarita ida iti Kingdom Hall nga asideg kadaka- tauan iti makaay-ayo a hardin, nagkari nga isublina yo, wenno agsurat iti kaasitgan a direksion a naila- ti Paraiso ditoy daga iti sidong ti panagturay ti nai- nad iti panid 32. 30 No Adda Matay nga Ay-ayatenyo
s Para iti ad-adu pay nga impormasion, bisitaem ti wenno kontakem dagiti Saksi ni Jehova. 4 0 9 0 7 1 L I - e w


URNOS TI PANAGDAYAW PRELUDIO: (agpasango dagiti agakem ken masindian dagiti candela ti altar) INTROIT: "Open Our Eyes" Open our eyes, Lord; We want to see Jesus To reach out and touch Him and say that we love Him Open our ears, Lord; And help us to listen Open our ears, Lord; We want to listen **AYAB TI PANAGDAYAW: Pangulo: Ipaayanyo ti naragsak a dir-i ni Jehova, dakayo amin a dagdaga. Gimong: Agserbikayo a sirarag-o ken Jehova, umaykayo iti sangoananna agraman panagkanta. Pangulo: Ammoyo nga ni Jehova, isu ti Dios; isu ti namnama kadatayo ket kukuanatayo. Gimong: Datayo ti ilina, ken karnero ti pagarabanna. Pangulo: Sumrekkayo a siyayaman, kadagiti ruangan ken Amin: kadagiti paraanganna agraman panagyamanyo. Agyamankayo kenkuana ket benditoenyo naganna. Sungbat: (Chorus of Give Me Oil in My Lamp) Chorus: Sing Hosanna, sing Hosanna, Sing Hosanna to the King of Kings. Sing Hosanna, sing Hosanna, Sing Hosanna to the King! **INBOKASYON: (AMIN) Apo usarennakam nga instrumento ti kappiam, no adda gura-agmulakam ti ayat, no adda pannakadangran-agmulakam iti ayat, no adda panagduadua-pammati, no adda pannakaupay- namnama, no adda sipnget-lawag, no adda ladingit- ragsak, O Nadiosan nga Apo, sapay koma ta dimi tarigagayan ti maliwliwa-no diket mangliwliwa, ti maawatan-no di ti MAIKALIMA A DOMINGO KALPASAN PANAGUNGAR ket mannakaawat, ti maayat-no di ket agayat, gapu ta babaen ti pannangtedmi ket umawat kami iti pammakawanmo ket mapakawan kami ken babaen iti ipapataymo ket maipasngaykami iti agnanayon a PANNAKAYALLATIW TI KAPPIA: ken talna babaen iti panangkanta ti We are one in the bond...) KABLAAW KEN DAMDAMAG PAKASEKNAN TI IGLESIA: (Iyallatiw tayo ti kappia KARARAG DAGITI TATTAO: Pastor biag...Amen! DAGITI SASAO TI APO: **HIMNO TI PANAGDAYAW: ** Thy word is a lamp unto my feet... (2x) "The Power of Your Love" Lord, I come to you; let my heart be changed, renewed Flowing from the grace that I found in you. And Lord, I come to know the weaknesses I see in me Will be stripped away by the power of your love. **Manipud iti Nasantuan a Surat Daan a Tulag: I Samuel 1:9-20 Baro a Tulag : Mateo 23:37 Sungbat: "Thy Word is a lamp........ Chorus: Hold me close, let your love surround me Babaen iti Mensahe ti Kanta The Choir Bring me near, draw me to your side Pannakailawlawag ti Sao And as I wait, I'll rise up like an eagle And I will sour with you, your spirit leads me on In the power of your love. ** PAMMATALGED TI PAMMATI: Amintayo: Ti United Church of Christ in the Lord, unveil my eyes, let me see you face to face The knowledge of your love as you live in me. Lord, renew my mind as your will unfolds in my life In living everyday in the power of your love. (chorus) AYAB TI PANAGBABAWI: Pangulo: Napakawantayon, ngem kaskasdi nga agbasbasol tay pay laeng. Napabarotayo ngem ditayo tinallikodan ti daan a kababalintayo. Ita a kanito, sukimatentayo dagiti bagbagitayo a dumatag iti Apo. (kanito a panagulimek iti bukod tayo panangusig kadagiti biddut tayo iti Apo) PAMMATALGED ITI PAMMAKAWAN ITI DIOS: Pastor Sungbat: "Pananagutan" Philippines wenno UCCP: responsable, napabileg ken napigsa, ken nakadependar iti bukodna a kabaelan, ken agbalin a kagimongan dagiti managayat a kristiano a nangidaton ti biagda nga agtratrabaho para iti panagrang-ay ti Iglesia ken sosiodad tapno maadda ti nawadwad ken awan pagkuranganna a biag kadagiti amin. Amen! Sungbat: Datayo ket UCCP (That's Why We Are UCCP) Mamatitayo iti Dios, Namarsua, Mannubbot Mangaywan ti tunggal maysa Ken Cristo nagbalin a atao, katuratan nga Apo, Espiritu Santo Mangidalan Koro: Tayong lahat ay may pananagutan sa isat' isa, Tayong lahat ay tinipon ng Diyos na kapiling niya. Koro: Datay ngarud ket UCCP, Isuronat adal ti Apo,
nga agbiag kas agkakabsat ken annak ti Dios Addan ti biag uray ken patay, awan metten saem ken upay Kinalinteg, talna, ken ayat baro a lubong /UCCP! Addan ti pagarian ti Dios, nu ikasabam ni Jesus, Agasam dagiti masakit, Pakanem dagiti mabisin, lawagam dagiti bulsek, wayaam balod ken mairurumen. (Uliten ti Koro 2x) PANANGIDATON TI BIAG KEN PAGYAMAN: Pangulo: Isu amin nga adda kadatayo ket sagut ken bendision iti Dios. Itedtayo ken isublitayo Kenkuana ti paset dagiti kukuatayo a kas pagyaman, kangrunaanna iti amin ti panangipaay dagitoy bibiagtayo a kas sibibiag a daton iti Namarsua. (panagited cadagiti pagyaman ken sagsagut) KANTA TI PANANGIDATON: "Give Them All To Jesus" Are you tired of chasing pretty rainbows? Are you tired of spinning round and round? Wrap up all the shattered dreams of your life. And at the feet of Jesus, lay them down. Chorus:Give them all (3x) ... to Jesus Shattered dreams, wounded hearts, broken toys, Give them all (3x) ... to Jesus And He will turn your sorrows into joy. **DOKSOLOHIYA **KARARAG TI PANANGIDATON: TI LAMISAAN TI APO **HIMNO A PANAGSERVI: "Agtakderak Kari Ni Cristo" Agtakderak kari ni Jesu-Cristo, Iti agnanayon idaydayawko; "Gloria diay Kangatoan," ti ikankantak, Agtakderak iti karina. Coro: Agtaderak, Agtakderak ti kari ni Cristo kaniak; Agtakderak, Agtakderak ti kari na kaniak. Agtakderak kari ni Cristo kaniak, Uray umay ti bagyo diak agdanag; Gapu ti Sao ti Dios agballigiak, Agtakderak iti karina. (coro) Agtakderak kari ni Cristo kaniak, Ta isu naasi ken ken naayat unay; Inaldaw itdennat' balligi kaniak, Agtakderak iti karina. (coro) **PANGSERRA A KARARAG: PAMENDISION: Sungbat: Agtakderak kari ni Cristo kaniak, Saanakto a maiwawa iti biag; Ngem iti barukongna aginanaak, Agtakderak iti karina. (coro) POSTLUDIO: "Enter to rejoice, depart to serve" ... Church Bulletin UNITED CHURCH OF CHRIST IN THE PHILIPPINES North Luzon Jurisdiction May 01, 2016 MAIKALIMA A DOMINGO KALPASAN PANAGUNGAR Ti tema ita a domingo: "Panagtagibi kas Aramid ti Mangisalakan"


NAIPALAWAG NGA IMPORMASYON MAIPANGGEP ITI BAKUNA (Bakuna Ti Trangkaso, Sibibiag, Maiserrek iti Agong) Bakuna Ti Trangkaso Ania dagiti Masapul a Maammuam Adu dagiti Naipalawag nga Impormasyon Maipanggep iti Bakuna a mabalin nga maala iti Espanyol ken dadduma pay a pagsasao. Kitain idiay Hojas de información Sobre Vacunas están disponibles en español y en muchos otros idiomas. Visite 2013-2014 ti panangitudok ti dagum a kas inyeksion. Daytoy a bakuna ket nailadawan iti naisina a Naipalawag nga Impormasyon Maipanggep iti Bakuna. 1 Apay nga agpabakuna? Ti trangkaso ket makaakar a sakit nga agwarwaras ti aglawlaw ti Estados Unidos tunggal tiempo ti lamiis, masansan a ti nagbaetan ti bulan ti Oktubre ken Mayo. Iti bakuna ti trangkaso ket maikalikagum ti tinawen. Dagiti ubbing iti baet ti 6 a bulan inggana 8 a tawen ti edad ket rumbeng koma a makaala iti dua a dosis iti umuna a tawen ti panagpabakuna da. Ti trangkaso ket naggapu ti mikrobyo a influenza ket mabalin a maiwaras babaen ti panaguyek, panagbaeng ken no mayassideg ka. Kanayon nga agsukat dagiti mikrobyo ti trangkaso. Iti tinawen a bakuna ti trangkaso ket naaramid tapno mangsalaknib kontra kadagiti mikrobyo a mabalin a mangted iti sakit iti dayta a tawen. Uray pay no saan nga atipaen ti bakuna ti trangkaso amin dagiti kaso ti trangkaso, daytoy ti kasayaatan a depensa tayo a mangsupiat iti sakit. Ti saan a sibibiag a bakuna ti trangkaso ket mangsalaknib kontra ti 4 nga agsasabali nga mikrobyo ti trangkaso. Siasinoman nga tao ket mabalin makaala ti trangkaso, ngem iti peggad ti pannakaala iti trangkaso ket nangat-ngato kadagiti ubbing. Dagiti sintomas ket dagus nga dumteng ken mabalin nga agbayag iti sumamagmamano nga aldaw. Mairaman kadagitoy iti: gurigor/ panaglammiis • nasakit a karabukob • nasakit a laslasag • pannakabannog • panaguyek • panagsakit ti ulo • panateng wenno barado nga agong Dumanon iti inggana ti 2 a lawas tapno pumigsa iti panagsalaknib kalpasan iti panangawat ti bakuna, ken iti panangsalaknib ket agbayag manipud mano a bulan inggana iti makatawen. No dadduma adda dagitay saksakit a saan a maigapu ti mikrobyo ti trangkaso ket masansan a mapagbiddutan dagitoy a trangkaso. Saan a tipden ti bakuna ti trangkaso dagitoy a saksakit. Atipaenna laeng ti trangkaso. Ti trangkaso ket mabalin a nakarkaro kadagiti dadduma a tattao. Maibilang kadagitoy dagitay babassit nga ubbing, dagiti nataengan ti edad a 65 wenno nangatngato pay, dagiti masikog, wenno dagiti tattao nga addan dati a rikriknaen ti salun-at da a kas ti puso, bara, wenno biel, wenno nakapuy a depensa ti bagi a manglaban ti sakit. Ti bakuna ti trangkaso ket importante kadagitoy a tattao, ken siasinoman nga mayassideg kadakuada. Iti LAIV ket mabalin a maited cadagiti tattao a 2 inggana 49 a tawen nga edad, a saan a masicog. Natalged a maited datoy cagiddan dagiti sab-sabali ida a bakuna. Ti LAIV ket saan nga aglaon iti thimerosal wenno sabali ida a panagpataginayon. Mabalin met nga agtinnag ti trangkaso iti pulmonya, ken pakaruen na dagiti madama nga sak-sakit. Mabalin nga makaited daytoy iti panagtakki ken panagtigerger kadagiti ubbing. 3 Dagiti dadduma a tao ket rumbeng a saan nga umawat kadagitoy a bakuna Tinawen rinibribo a tattao ditoy Estados Unidos iti matay gapu ti trangkaso ken adu pay kadakuada ti mayospital. Ti bakuna ti trangkaso isu ti kasayaatan a salaknib tayo a maisupiat ti trangkaso ken dagiti partuaten na a komplikasyon. Mabalin met nga tipden ti bakuna ti trangkaso a maiwaras dagitoy kadagiti tattao. Ibagam iti tao a mang-mangted kenka iti daytoy a bakuna: • No addaan ka ti aniaman a nakaro unay nga panaggagatel wenno allergy (mangted peggad ti biag), mairaman ti panaggagatel ti itlog. No adda napasamak kenkan a nakaro nga panag-allergy wenno panaggagatel kalpasan ti maysa a dosis ti bakuna ti trangkaso, wenno adda nakaro a panaggagatel ti aniaman a paset daytoy a bakuna, mabalin daka nga bagaan a saan nga umawat iti dosis. 2 Sibibiag, pinakapsut a bakuna ti trangkaso - LAIV, Maipasuyot iti Agong No nagsagaba ka idin iti Guillain-Barré Syndrome (maysa a makaparalitiko a sakit, maaw-awagan met iti GBS). Iti dadduma a tao nga adda naglabasan da a GBS ket rumbeng a saan nga umawat iti daytoy a bakuna. Rumbeng a kasaritam iti doctor mo. Adda dua a klase ti bakuna ti trangkaso: Daytoy al-alaem ket sibibiag, pinakapsut a bakuna ti trangkaso (maawawagan ti LAIV), a maipasuyot iti agong. Ti kayat saw- en ti "Pinakapsut" ket nakapuy. Dagiti mikrobyo ti bakuna ket pinakapuy tapno saan da ka nga ikkan ti sakit. No nakaawat ka iti sabali pay a bakuna ti napalabas nga 4 a lawas, wenno madi ti rikriknam. Mabalin da nga isingasing nga aguray ka inggana agmayat ti riknam. Ngem rumbeng nga agsubli ka. Iti sabali a klase ti bakuna, ti " inyeksion mailaban ti trangkaso" ket maysa a pinakapsut a bakuna (saan nga aglaon iti sibibiag a mikrobyo). Daytoy ket maited babaen
Rumbeng nga awatem ti inyeksion kontra ti trangkaso saan ketdi a maipasuyot ti agong no: - masikog ka - nakapuy ti depensa ti bagim - adda mano a nabayag payen a problemam ti salun-at - ubing ka nga adda asma na wenno problema ida ti panaganges - no ubing ka wenno katutubo a nabayag payen a maag-agasan iti aspirin asideg ka iti maysa a tao a makasapul iti naisang-sangayan a panagtaraken maigapu iti nakapsut unay a sistema ti depensa ti bagi Ub-ubing ka iti 2 wenno nataengan ka iti 49 tawen. (Dagiti ubbing nga 6 a bulan agpangato ket mabalin a makaawat iti inyeksion kontra ti trangkaso. Dagiti ubbing a basbassit ngem 6 a bulan ket saan a mabalin nga umawat iti aniaman kadagitoy dua a bakuna.) Mabalin naka nga ikkan iti ad-adu pay nga impormasyon ti tao a mang-mangted kenka iti bakuna. 4 Peggad ti reaksyon iti bakuna Kas ti aniaman nga medisina wenno agas, ti bakuna ket mabalin a mangparnuay ti saan a nasayaat. Kadawyan daytoy ket saan unay a nakaro ken mapukaw to met laeng. Mabalin met nga mapasamak ti nakaro unay a parnuayen na a saan a nasayaat, ngem manmano laeng. Ti LAIV ket naaramid a nagtaud ti pinakapuy a mikrobyo ken saan a makaited ti flu. Dagiti naalumanay nga problema ket nai-report kalpasan ti LAIV: Ubbing ken agtutubo ida a 2-17 tawen nga edad: • panagpanateng, barado nga agong wenno uyek • gurigor • sak-sakit ti ulo ken laslasag • narigat a panaganges • sakit ti boksit wenno sagpaminsan a panagsarwa wenno panagtakki Nataengan manipud ti18 aginggana ti 49 ti edad: • panagpanateng wenno barado nga agong • nasakit a karabukob • panaguyek, panaglamiis, panagkapuy/panagkapsut • sakit ti ulo Nakaro a pagrikutan kalpasan iti LAIV: • Ti nakaro a panaggagatel ket mabalin a tumaud kalpasan iti aniaman a bakuna (mapattapatta a bas-bassit iti 1 iti maysa a milyon nga dosis). Ti kinatalged dagiti bakuna ket kanayon a mapalpaliiw-liiwen. No kayat mo ti adu pay nga impormasyon, mapanka idiay: 5 Kasano ngay no adda iti maysa a nakaro a reaksyon? Ania iti rumbeng a sapulek? • Paliiwin iti aniaman a mangted kenka iti pakaseknan, kaspangarigan ti nakaro a panaggagatel wenno allergy, nangato unay a gurigor, wenno sabali a panagtignay. Aniaman a nakaro a panaggagatel a mabalin a pakairamanan iti kasla tuko, panagbussog ti rupa ken karabukob, rigat iti panaganges, napartak a pulso, pannakaulaw ken panagkakapsut. Mangrugi dagitoy mano laeng a minuto inggana mano nga oras kalpasan ti panagpabakuna. Ania ti rumbeng ko nga aramiden? • No patiem a sika ket agsagsagaba ti nakaro unay a reaksyon wenno sabali pay nga emerhensiya ayabam ti 9-1-1 wenno ipammo ti kaasitgan a hospital. No saan, awagam ti doktor mo. Kalpasanna, ti reaksyon wenno tignay, rumbeng a mai-report wenno maipulong daytoy ti Sistema ti Panagipulong iti Madi a Pagbanagan ti Bakuna (VAERS). Ti doctor mo ket mabalin nga isuna ti mangipila kadaytoy wenno mabalin met nga aramidem a bukod mo daytoy babaen iti VAERS web site idiay wenno babaen iti panagayab iti 1-800-822-7967. Ti VAERS ket agpaay a para laeng ti pannakai-report wenno pannakaipulong kadagiti reaksyon wenno tignay. Saan a mangted daytoy ti pammagbaga a medikal. 6 Ti Nailian a Programa ti Pannakasupapak ti Panagsagaba Maigapu ti Bakuna. Ti VICP ( Nailian a Programa ti Pannaka supapak ti Panagsagaba Maigapu ti Bakuna) ket maysa a programa federal a naisayangkat tapno supapakan dagiti tattao a mabalin a nagsagaba maigapu ti naidumduma a bakuna. Dagiti tattao a mamati nga isuda ket nagsagaba da maigapu ti bakuna, mabalinda ti agreklamo babaen ti panangawag iti VICP website idiay 7 Kasano a maammuan ti ad-adu pay? Saludsudem ti doktor mo. • Awagam ti departamento ti salun-at ti lokal wenno ti estado. • Kontakin ti Sentro ti Pannakatengngel ken Pannakaatipa Dagiti Saksakit (CDC): - Awagan ti 1-800-232-4636 (1-800-CDC-INFO) wenno - Mapan iti website ti CDC idiay Nailawlawag nga Impormasyon Maipanggep iti Bakuna (Saan a Manayon) Sibibiag a Pinakapsut a Bakuna ti Trangkaso Office Use Only 07/26/2013 42 U.S.C. § 300aa-26