WORLD WIDE VIEWS ON BIODIVERSITY Information Booklet for Citizens - June 2012
This information booklet is made to serve the specific purpose of informing participants in the World Wide Views 2012. The publication is provided by The Danish Board of Technology to all partners in the World Wide Views alliance. Read more about the project and the partners on wwviews.org. Authors and editors Markus Schmidt, Helge Torgersen, Astrid Kuffner: Biofaction KG (Austria), Bjørn Bedsted, Søren Gram, WWViews Project Coordinators, The Danish Board of Technology, With contributions from: Søren Mark Jensen, Project Manager, Danish Nature Agency, Danish Ministry of the Environment and Neil Pratt, Senior Environmental Affairs Officer, Outreach and Major Groups, Secretariat of the Convention on Biological Diversity Scientific Advisory Board The purpose of the Scientific Advisory Board is to help ensure that the information material presented to the citizens is accurate, sufficient and balanced, considering the questions they are asked to deliberate on. The Advisory Board is coordinated by the Center for Macroecology, Evolution and Climate at Copenhagen University. The members of the Scientific Advisory Board are: Andrew Dobson, Professor at the Department of Ecology & Evolutionary Biology at Princeton University, USA; Carsten Rahbek, Director of the Center for Macroecology, Evolution and Climate at Copenhagen University, Denmark; Hazell Shokellu Thompson, PhD, Assistant Director for Partnership, Capacity and Communities at BirdLife International, UK; Neil Burgess, Professor at the Center for Macroecology, Evolution and Climate at Copenhagen University, Denmark; Wenjun Li, Professor at the College of Environmental Sciences at Peking University, China. English proofreading: Michael Stachowitsch, University of Vienna, Austria Layout: Biofaction WWViews sponsors The project is sponsored by the VILLUM Foundation, The Danish Ministry of the Environment and the Japan Biodiversity Fund. National and Regional Partners are responsible for financing the WWViews meetings in their country or region. ISBN (for the english version): (ISBN 10) 87-91614-62-7 (ISBN 13) 978-87-91614-62-0 This publication is available on Copyright: The Danish Board of Technology Date: June 2012
Information Material para Kadagiti Umili (Ilocano) Dagiti Linaon Na 0. PAKAUNA A SARITA___________________________________________________________________________________ 1. INTRODUKSYON ITI BIODIVERSITY 1.1. ANA ITI BIODIVERSITY? 1.2. DAGITI BENEPISYO TI BIODIVERSITY 1.3. DAGITI PROBLEMA TI BIODIVERSITY 1.4. TI CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY (CBD) 1.5. KASAPULAN TI PANNIRIGAN DAGITI UMILI TI BIODIVERSITY 2. BIODIVERSITY ITI DAGA 2.1. PANNAKASALAKNIB ITI KADAWYAN A LUGAR 2.2. PANNAKAISARDENG TI PANNAKADADAEL KADAGITI KADAWYAN A LUGAR 2.3. PANAGBALIN TI KADAWYAN A LUGAR A KATALTALONAN 3. BIODIVERSITY TI BAYBAY 3.1. AGSUBSOBRA A PANAGKALAP 3.2. DAGITI PARINGIT WENNO CORAL REEFS 3.3. DAGITI MARINE PROTECTED AREAS ITI TAAW WENNO HIGH SEAS 4. PANAGBIBINNURAY ITI PROBLEMA KEN BENEPISYO__________________________________________ 4.1. PONDO PARA ITI PANNAKASALAKNIB TI BIODIVERSITY 4.2. PANNAKAUSAR KEN PANAGBIBINNURAY TI BENEPISYO : TI NAGOYA PROTOCOL ACRONYMS REFERENCES KEN DADDUMA PAY A BASAEN_____________________________________________________ 1
0. Pakauna a Sarita Kablaaw manipud iti Sangkalubongan a Pannirigan iti Biodiversity (World Views on Biodiversity)! Inimbitaran da kayo a makipaset iti daytoy a Sangkalubongan a Pannirigan iti Biodiversity ta ngamin dagiti politico ket kasapulan da a maammuan iti pannirigan yo no ana ti nasayaat a maipatungpal maipanggep iti sangkalubongan a pannakadadael iti biodiversity. Ti biodiversity ket maysa a konsepto maipapan kadagiti naduma-duma a klase ken biag ditoy lubong, kadagiti amin a kita ti mulmula, dingwen ken dagiti babassit nga organismo nga adda ti daga ken danum (agraman iti tamnay ken baybay). Iti napalabas a tallo pulo a tawen, rinanggas dagiti tattao iti aglawlaw nga isu iti pannakadadael iti biodiversity. Ti nasayaat nga aglawlaw ket addaan iti naduma-duma nga organismo a mangted iti kasapulan ken serbisyo para iti tao. Mairaman ditoy ti nadalus a danum ken angin, taraon, gasolina, agas, nadam-eg a daga, makaumanay a nutrients nga aggapo iti mulmula, bukbukel ken taraon a dingwen. No nabakbaknang iti naduma-duma nga estado ti panagbiag, ad-adu ti gundaway iti pannakasukisok ti medisina, panagrang-ay ti ekonomiya ken malapdan ti problema kas iti panagbaliw iti tiempo wenno climate change. Ti biodiversity ket saan laeng nga isu iti pagibasaran ngem ketdi isu iti salwad a mangitultuloy iti biag ditoy lubong. Ti pannakadadael na ket maapektaran na iti amin a tattao iti intero a lubong, ngem adu met ti nagduduma a pannirigan no ana ken kasano ti maaramid tapno mataripato tayo ti biodiversity. Iti maangay a taripnong iti Sangkalubongan a Pannirigan, maikkan kayo ti gundaway a mangiburay iti kapanonotan maipanggep iti biodiversity, ti pannakadadael na ken wagas a panangtaripato pakairamanan met iti kagimongan tayo. Daytoy a booklet ket mangted iti naan-anay nga impormasyon maipanggep iti biodiversity ken ana dagiti tumutop nga aramiden tapno agsardeng ti pannakadadael na, pakairamanan met iti naduma-duma a pannirigan ken iti mabalin a wagas. Agserbi met a pagibasaran para kadagiti panagsasarita iti WWViews miting intono Setyembre 15, 2012. Saan a kasapulan nga adda ammom iti biodiversity tapno makipaset ka. Nakatutok daytoy a booklet kadagiti naduma-duma a problema a pakatrataran nanto iti UN Biodiversity Conference, COP 11 iddiay pagilyan nga India intono Oktobre 2012, idinto a dagiti naduma-duma a mangibagi kadagiti pagpagilyan iti intero a lubong ket agtataripnong da tapno inda trataren dagiti polisiya tapno maisardeng ti sangkalubongan a pannakadadael iti biodiversity. Ti WViews on Biodiversity ket ited na dagiti kapanpanonotan kadagiti mangibagi ken dadduma pay nga agdesisyon: dagiti pannirigan dagiti umili. Tapno makipaset iti WWViews on Biodiversity, iti sabali a bangir, saan a naan-anay a mamati ka a mapasardeng ti pannakadadael iti biodiversity. Mabalin a mamati ka wenno dim kayat. Dagiti issues iti biodiversity ket mainaig met iti hustisiya ken awan iti ekonomiya, panagrang-ay, ken kankanonongan na. Gapu iti daytoy nagado ti panagsisinnupyat iti kapanpanonotan basar laeng iti daytoy iti publiko. pakairamanan dagiti agpanpanday Nakadependar kadagiti politiko iti masakbayan iti planeta tayo, ngem dakayo nga umili ket kasapulan yo nga ibiag dagiti desisyon da. Daytoy ti gapuna a dagiti pannirigan yo ket kasapulan. Agsarita kan! issues linteg, industriya, eksperto ken NGOs kasta met Kasano a basaen daytoy a dukomento: Daytoy a papel ket addaan iti uppat a paset. Ti umuna a paset ket kadawyan a pauna a sarita maipanggep iti biodiversity, ti agdama a kasasaad na, ti pannakadadael na ken ana ti epekto na kadatayo. Kasta met a maipakita ti Convention on Biological Diversity kas internasyunal a napagnunumwan maipanggep iti biodiversity. Ti maikadwa a paset ket matratar iti Biodiversity iti Daga. Kasano a naimpluwensiyaan ti agrikultura ti biodiversity, ana dagiti napreserba a luglugar a makaisalbar iti biodiversity ken ana dagiti wagas tapno mapasardeng ti pannakadadael ti aglawlaw wenno biodiversity. Ti maikatlo a paset ket maipanggep iti kangrunaan a wagas iti Biodiversity iti Baybay, a saksakupen na iti dua nga apagkatlo iti lubong. Dagiti kinabaknang ti baybay ken kasta met kadagiti ikan ket paset na amin dagitoy, isu a mangngegam no kasano a mapasardeng ti pannakadadael dagiti ikan, no kasano a masalbar dagiti paringit wenno coral reefs ken ana dagiti problema no padasen ti mangipundar iti Marine Protected Areas. Ti maikapat a paset ket maipanggep ti panagbibingay iti problema ken benepisyo iti intero a lubong. Kasano ti agpataud iti pondo para iti pannakasalaknib iti biodiversity ken kasano nga usaren a nasayaat ket maysa kadagiti iti sangkalubongan a napagnunumwan a napasamak idi 2000 a nagaramidan da iti pagannurotan kadagiti legal a pannakausar ti biodiversity ti dadduma a nasyon ken kasta met iti nainkalintegan a panagbibingay kadagiti benepisyo a naggapu kadagiti pannakadakamat kadagitoy a resources. issue iti COP11. Kasta met, ti makunkuna nga Nagoya Protocol ket napagsaritaan, 2
Dagiti impormasyon iti daytoy a booklet ket naggapu kadagiti report nga insayangkat dagiti naduma-duma a scientist iti intero a lubong. Nasukisok da dagiti naduma-duma nga aspeto ti biodiversity iti nabayag a panawen tapno maipundar da no kasano ti proseso ti nature ken no yanna ti pagpatinggaan ti panagsukisok ti tao. Imburay da kadatayo dagiti talugading da ken dagitay ditay ammo, tapno maammoan ken makapagdesisyon tayo no ana ti maubra. Kasano a naramid daytoy a dokumento. Daytoy a booklet ket naisurat babaen iti BIOFACTION ken iti pannakibinnulig iti Danish Board of Technology, isu ti coordinator iti World Wide Views. Ti Scientific Advisory Board ket inadal da dagiti impormaston a nailatad ditoy. Kasta met a naitarus iti Ilokano daytoy a booklet babaen iti tulong ni PROF. ERIC P. PALIGAT iti University of the Philippines ken kasta pay nga agpapaay iti De La Salle University. Vienna, Hunyo 2012 3
1. Introduksyon ti Biodiversity Daytoy umuna a kapitulo ket mangted ti naan-anay a pannakaawat maipanggep iti biodiversity iti intero a lubong. Dagiti importante a termino a nausar ditoy booklet pakairamanan met dagiti issues a nadakamat ket naikkan ti eksplanasyon. Dagiti rason ken paspasamak a pannakadadael iti biodiversity iti tallo pulo a tawen ket mailadawan babaen iti maiyannatop nga aktibidades mainaig iti politika. Daytoy a kapitulo ket adalenna iti biodiversity pakairaman ti pay dagiti pagsayaatan pannakadadael na babaen iti tumunggal maysa, nasyon, ken ti intero a lubong. iti biodiversity kasta met dagiti paspasamak 1.1 Ana iti Biodiversity? Biological diversity, wenno biodiversity iti basbasit a sarita, iladawan na dagiti naduma-duma a klase iti biag ditoy lubong. Sakupen na amin a kita ti mulmula, dingwen, ken organismo iti daga ken ti danum pakairaman met iti baybay. Ti biological diversity ket maaramid iti tallo a tukad: species, ecosystem, ken genetic information (Kitan ti Box 1.1). Mapatta-patta nga adda 10 agpatingga iti 30 a milyon dagiti naduma-duma a kita ti mulmula, dingwen, ken organismo nga agnanaed iti planeta babaen iti daga, danum, ken baybay. Umabot a dua a milyon iti naammoan a mulmula ken dingwen iti agdaman pakairamanan met iti pannakaadal da babaen iti siyensya. Dagiti scientists ket nakadiskobre iti 15,000 a baro a species kada tawen. Dagiti dadduma a species ket masarakan iti intero a lubong, dagiti dadduma ket agpukpukaw dan. Adda met species a masarakan iti maymaysa a lugar. Kas koma daytoy, ti Australia ket pakasarakan dagiti naduma-duma a klase ti kangaroo nga awan masarakanen iti sabali pay a parte ti lubong. Adun ti natakwatanen nga adu ti agpukpukawen a mulmula a masaraken laeng iti maymaysa a lokasyon. Ti biodiversity ket irepresentar na iti amin a kita ti biag, ti ecosystems nga isu ti inda pagbiagan ken ti parte da ti makunkuna a relationship. Kas koma iti baybay, mangrugi ti babassit nga organismo ti mula (ti nagan na ket phytoplankton) nga isu ti papanan ti enerhiya ti init. Ti plankton ket kanen dagiti babassit nga ikan, nga isu met ti kanen dagiti daddadekkel a dingwen kas koma dagiti naduma-duma nga ikan, reptiles, wenno mammals. Dagiti seaweed, ikan ken shellfish ket taraon iti binibilyon a tattao iti naduma-duma a lugar, ken adu a tattao nga aggapu iti nakurapay ken nabaknang a nasyon ket nakadepende kadagiti taraon ti baybay (seafood). Ngarud ti biodiversity ket agserbi a basehan para ti pagsapulan dagiti tattao. 4
Dagiti luglugar a pakasarakan ti adu pay a klase iti species ket managanan iti biodiversity hotspots. Kasapulan a maammuan a saan amin a luglugar a saan pay nauma ket addaan iti nangato a bilang ti species. Ti naunday ket a panawen, dagiti naimpluwensiyaan na ken nataripato na - ti aglawlaw a namagsisilpo kadagiti komunidad, kas koma ti pagtatalonan, kabakiran wenno pagpastoran. Nausar dagitoy a nasayaat, dagitoy berde a luglugar ket a nagyanan dagiti naduma-duma nakadepende kadakuada. Iti kaadwan a paset ti lubong, dimakkel dagiti siyudad ken industriya kasta met ti pannakadadael na ket nangted ti kapanonotan nga urnosen kasta met a nakatulong ti ammo ti tao ken ti pannakatagiben na ket simmayaat da. tattao species a ti populasyon, ngem ti panagdakkel Box 1.1: Ti biodiversity ket addaan iti tallo a tukad: 1) Ti species ket maysa a klase ti dingwen, mula, bacterium, kas koma iti Honey Bee, Yeast, Red Kangaroo, Pacific Bluefin Tuna. Dagiti agpapada a species ket agbibinnuray iti kaadwan a genetic information ken kasta met a mabalin da ti agpaadu. 2) Ti ecosystem ket lugar kas koma ti dakkel danum, kabakiran, paringit wenno coral reef wenno disyerto, dagiti mulmula, dingwen ken microorganisms ket agbiag da nga agpapada ken aggiimpuwensya da. genetic 3) Ti information, masarakan iti uneg ti kada organismo, ket addaan ti blueprints no ana ti langa ti species, yanna ti mabalin a pagbiagan na, ken no kasano nga umado. Bassit ti pagbabaliwan da kadagiti miyembro ti species da. 5
Figure 1.1: Adda dagiti luglugar ti intero a lubong a nangatngato ti porsiyento ti biodiversity da ngem iti dadduma. Kas koma daytoy a mapa ti naduma-duma a klase ti mulmula. Dagiti kolor ket ipasimudaag da ti bilang dagiti plant species kada 10,000 km2 (Source: Barthlott et al. 1999, nabalbaliwan). 1.2. Benepisyo ti Biodiversity Ti biodiversity ket addaan ti kabukbukodanna a gameng . Kaadwan dagiti naduma-duma a kultura iti intero a lubong ket ingungoten da ti aglawlaw, ti daga ken dagiti agbibiag ditoy, iti relihiyon wenno biag nasagradwan, ti edukasyon, salun-at wenno panaglang-ay. Ngem ti tao ket nakadependar iti biodiversity ken dagiti taraon ken serbisyo nga itedna. Taraon Adu a klase ti dingwen, mulmula ken adu pay a kita ti biag ti mangbukbukel ti makunkuna a functioning ecosystems kas koma ti kabakiran, tamnay, daga wenno baybay. Ti nalangto nga ecosystems ket addaan ti nangato a klase ti biodiversity ket mangted ti taraon kas koma ti makan, fibre, timbre, biofuels, ken kasta pay ti agas ken inumen kadagiti tattao. Ti biological diversity ket isu pay ti paggapuan ti baro a crops ken livestock, kaadduan ti crop plants ken farm animals ket naggapu ti wild relatives. Dagiti natural compounds nga aggapu iti dingwen, mulmula ken babassit nga organismo ket isu ti pagibasaran ti maaramid a baro nga agas a maaramat tapno maagasan dagiti saksakit ti tao. Serbisyo Dagiti serbisyo nga it-ited ti biological diversity (makunkuna nga ecosystem services) ket kadawyan a libre ken kasapulan unay. Kas koma dagiti babassit nga organismo ket mangted ti nutrients tapno dumakkel dagiti mulmula ken agberde da ket mangted da ti oxygen. Ti todo ken angin ket mangporma da ti bato, ken palangtuen na dagiti mulmula ken dadduma pay nga ogranismo ken pasayaaten na ken padakkelen na ti naunday a tiempo. Ti baybay ket sakupen na ti apagkatlo ti lubong. Saan da laeng adddaan ti adu a danum ngem di ket pay dagiti nabbiag a mangted biag ti lubong. Ti taaw ket mangted ti paglayagan a nakalawlawa; kontrolen na ti global climate ken mangted ti taraon. Dagiti babassit nga algae ket makaaramid da ti adu nga oxygen a kasapulan dagiti agbibiag ditoy daga. Kasta met a ti carbon a naggapu ti nauram a fuels ket maurnong iddiay tangatang. Dagiti igid ti baybay ket nangallukoy kadagiti tattao iti rinibribu a tawen. Dagiti mulmula ken dingwen iti igid ti baybay ket nagurnong ti nutrients, ilasin da dagiti rugit nga aggapu iti karayan ken dan-aw, ken tumulong a mangsalwad ti igid ti baybay nga isangbay ti bagyo. Dagiti ikan, shellfish, ken seaweed nga aggapu iti igid ti baybay ket mangted taraon kadagiti tattao ken dingwen; mangted pay ti abono, agas, pagpapintas, gamit ti balay ken construction materials. Dagiti paringit wenno coral reefs ket isuda dagiti 'rainforests iti taaw': mangted da ti ikan, salwadan da kadagiti natural a kalamidad ken kontrolen na ti tiempo. Kadagupan ti kagudwa a bilyon a tattao ket nakadependar iti paringit wenno coral reefs iti 6
beddeng iti ekonomiya. Adu dagiti nakukurapay ken nababaknang a nasyon pakairaman dagiti nasyon nga isla ket nakadependar kadagiti kabatbatoan iti baybay nga usaren da a taraon ken pagbiagan. Figure (KANNIGID) Ti bubuyog ket sipsipsipen na diay sabsabong (Source: 2012). Bothma (KANNAWAN). Ti maysa, kalpasan a pinatay na dagiti bubuyog babaen ti pesticides, dagiti mannalon ket nirugyan dan nga i-pollinate diay orchards babaen ti ima da. (Source: Li junsheng) 1.2: Gurling 1.3. Dagiti Pangta ti Biodiversity Ti report ti United 2012 ipakitana na ti kaalisto ti pannakadadael ti kabakiran; problema ti danum ken polusyon kadagiti masakupan ti igid ti baybay. Ti nakakaskas-ang ket ti panakadadael ti biodiversity ti intero a lubong iti apagkatlo ti napalabas a tallo pulo a tawen, ken agtultuloy ti pannakadadael na. Apagkatlo met kadagiti amin a species ket mabalin nga agpukaw. Dagiti lima a kangrunaan a rason ti pannakadadael ti biodiversity, kuna ti Living Planet Report 2010 ket makagapu amin iti aramid ti tao. Nations a naipablaak kadaytoy Pannakadadael ti ken ecosystems: Permanente a panagbaliw iti kabakiran, kadandanuman wenno kabanbantayan ket isu ti makagapu a saan agbiag dagiti wildlife ken mulmula. pannakapukaw Pannakailako dagiti wild species: No dagiti tattao ket agala ti adu a dingwen ken mulmula para iti taraon ken anyaman a bambanag, maibus da nukwan. Sobra a panagkalap, panaganop ken panagpukan ti kaykayo ket mangitunda iti pannakadadael da. Pulosyon ti Danum: Ti subsobraan a panagikabil ti nutrients ket ti isu kadandanoman ken marine ecosystems. Dadduma pay a paggapuan ti polusyon ket rugit nga aggapu kadagiti siyudad, industriya ken panagmina. ti pannakadadael Climate change: Ti agrikultura, panagpuor ti uring ken lana, panagdalus ti kabakiran ken ti industriya ket mangitunda ti makunkuna a greenhouse gases a mapan ti tangatang, a mamagbalin a mangipangato iti temperatura iti daga ken baybay. Dagiti paringit wenno coral reefs, nga isu ti Arctic Ice wenno mulmula ken dingwen ti Alpine, kas pagarigan ket saan da makaya dagitoy alisto a panagbaliw ti tiempo. • Ganggannaet a species: Dagiti species a naggapu iti sabali a paset ti lubong ket maipan iti sabali a lugar ket pukawen na dagiti dati a species. ti bilang dagiti Figure 1.2: Panagbaba tumatayab, mammals, ken amphibians iti 1980 to 2010 (Source: IUCN 2012). corals, 7
1.4. Ti Convention on Biological Diversity (CBD) Ti napagnunommoan ti intero a lubong maipapan ti biodiversity, ti makunkuna a Convention on Biological Diversity, ket nabukel idi naangay ti United Nations Earth Summit 1992 diay Rio de Janeiro, idi nakaro ti problema iti intero a lubong maipanggep ti aglawlaw wenno environment. Diay Convention ket pinirmaan dagiti 192 a nasyon ken iti European Union nga addaan ti arapaap para iti pannakasalwad ti biological diversity, ti nasayaat a pannakausar dagiti paset na ken tumutop ken nainkalintegan a panagbibingay kadagiti benepisyo nga aggapu kadagiti genetic resources. Ti Estados Unidos ket saan a nagpirma iti CBD. Kadaytoy Oktubre 2012, dagiti naduma-duma a mangibagbagi kadagitoy a member states ti CBD ket agtataripnong manen iddiay India para ti makunkuna a 11th Conference of Parties (COP11) tapno mapanda trataren ti pannakaisardeng ti pannakadadael ti biodiversity. Dua pulo a sirmata - ti makunkuna nga Aichi Biodiversity Targets - ket napagnunommoanen idi 2010 iddiay COP10 diay Nagoya (Japan). Basar ti napagnonomoan da a naaramid iddiay COP10, dagitoy a prioridad ket maimplementar iti tawen 2020, ken dagiti nasyon a miyembros ket pagsasaritaan da itan no kasano a maragpat. Naduma-duma a wagas pampolitika ti maisaysayangkat tapno mapasardeng ti pannakadadael ti biodiversity. Mairaman dagitoy dagiti linteg, panagbayad ti buwis, pannakaipawil, panagmulta, pagannorotan, tulong, benepisyo wenno sueldo. 1.5. Kasapulan ti Pannirigan Dagiti Umili ti Biodiversity Ti pannakadadael ti biodiversity ket dakkel ti epekto na ti naduma-duma a tukad: ti tao, ti pamilya, ti komunidad wenno ili, ti nasyon wenno ti rehiyon. Dagiti posible nga epekto ket panagngato ti presyo dagiti makmakan, bumassit ti maani ken maala nga ikan, bumassit ti mainom a danum, kanayon nga adda ti panaglayos wenno natural a kalamidad, dagiti daga ket saan nan maigawid ti danum ken nutrients wenno ti landscape ket saanen a napintas ti buya na para kadagiti turista. Dagitoy nga epekto ket mapadasan iti naunday a panawen ket maapektaran na ti kadagupan amin a panagbiag. Ti panagal-alisto a masolbar ken panangsalwad ti biodiversity ket makaitunda iti pannakapuwan ti trabaho, pannakapuersar nga agbaliw ti lugar a pagtrabahoan, panagbiag wenno diet. Dagiti dadduma ket mapukaw a maminpinsan ti pagsapulan da kas koma dagiti agkalkalap a saan a mapalubosanen nga agkalap. No adu a kantidad ti mausar para iti pannakasalwad iti biodiversity, basbassit met a pundo ti mailatang para kadagiti importante nga aktibidades kas koma ti pannakasalwad ti kagimongan, pannakapaadu ti trabaho, serbisyo para iti salun-at, edukasyon wenno panagsukisok ken panagrang-ay. Nangnangruna iti tiempo ti crisis, ti pundo a mailatang iti pannakasalwad iti biodiversity ket agkurkurang. Ti panagtataripnong dagiti nasyon ket napakaimportante ta ngamin ti pannakadadael iti biodiversity ket problema a masolbar iti intero a lubong. Adu ti ecosystems nga adda kadagiti pagbabaetan ti nasyon, panagkalap kadagiti High Seas ket saan a maipawil ken mabantayan, ken ti panaglako ken panaggatang ket internasyunal. Ti polusyon iti maysa a lugar ditoy lubong ket maapektaran na iti sabali a rehiyon. Kasta met a ti nasyunal ken propesiyonal a gandat kasta met ti naduma-duma nga ugali, pannirigan ken panagpanpanonot kadagiti stakeholders ket mangted ti narigat a wagas tapno maipatungpal iti sangkalubongan, husto ken demokratiko a pagtutulagan. Dagiti eskperto, agpanpanday linteg ken pressure groups ket mangiburay da kadagiti wagas no kasano a masalwadan ti biological diversity a maangay diay COP11 diay India kadaytoy autumn 2012. Dagiti sumagmamano a saludsud ket: Sinno ti responsable ti pannakadadael iti biodiversity? Kasano a maragpat dagiti arapaap ti biodiversity? Ana dagitay kasapulan a maipatungpal? Kasano a mabalanse dagiti gandat ti tattao ken iti pannakasalaknib ti aglawlaw? Kasapulan kadi nga ipawil? Mabalin kadi nga ipatungpal tayo kadagiti umili nga agbalin da a managayat iti biodiversity iti kabukbukodan da a wagas wenno kasapulan kadi a mangpanday tayo iti baro a linteg ken pannakakontrol iti ekonomiya? Dagiti ordinaryo a tattao ti umuna a maapektaran kadagitoy a panagbalbaliw ti sangkalubongan a desisyon. Ti pannakairaman dagiti umili kadagiti proseso ti panagtataripnong ket mangted ti dakdakel a gundaway tapno mangngedan da ken mangted kadagiti agpanpanday linteg ti naan-anay a kapanonotan tapno maisayangkat dagiti pampulitika a wagas tapno adda suportar nga aggapu kadagiti umili ken mangitunda ti nasaysayaat a panagrang-ay. 8
2. Biodiversity iti Daga Iti daga masarakan dagiti naduma-duma a kita ti natural a luglugar, kas koma ti kabakiran, pagpastoran, lubo wenno disyerto a mangted ti pagyanan ken pagbiagan dagiti mulmula, dingwen ken ognanismo. Kadaytoy a kapitulo, intayo adalen dagiti tallo a biodiversity issues: pannakasalwad ti aglawlaw, pannakadadael ti aglawlaw ken ti pamagbalin a pagtatalonan dagiti natural a luglugar. 2.1. Pannakasalwad ti Aglawlaw Maysa kadagiti wagas tapno masalwadan ti biodiversity nga isu man ti nangted ti napintas a bunga idi ket iti pannakaitultuloy iti pannakasalwad ti aglawlaw kas koma iti rain forests wenno savannahs. Dayta a lugar ket addaan iti adu a species ti mulmula ken dingwen ken addaan ti nasayaat a balanse, ken saan unay biangan ti tao. Maikkan da ti pagyanan, ipalubos da a nawaya dagiti species, ken ipasigurado da a dagiti natural a proseso ket isu ti maipatungpal. Dagiti masalsalwadan a luglugar ket napakaimportante ken dagiti dadduma a kita ket umabot ti kabayag dan iti 140 a tawen, kas koma iti panagbalin da a natural a parke, nature reserves. Ditoy, manmano ti pannakibiang ti tao kasta met dagiti biang ti negosyo ken istrikto ti pannakaisayangkat na. Kaadwan ti panagkayo, panaganop, panagmula, panagmina wenno panagtalinaed ti tao ket maiparit. Dagitoy a luglugar ket kasapulan nga adda nasayaat a langen-langen da, nasayaat a pannakamaneher na, nasayaat a pannailatang ti pondo na. Dagitoy a masalsalwadan a luglugar ket importante met para kadagiti tattao. Kuna ti reports ti UN a maik-ikkan da ti pagsapulan dagiti umabot ti 1.1 bilyon a tattao. Dagiti main-inom a danum a nasursurok nga apagkatlo kadagiti kadadakkelan a syudad ti intero a lubong ket naggapu kadagitoy a luglugar, kasta met nga adu dagiti mulmula a masarakan ti kabanbantayan ket importante tapno mapasayaat dagiti nadumaduma a mulmula iti agdama. Idi 2010, nasurok a 150,000 a masalsalwadan a luglugar ket saksakupen na ti apagkawalo (12.7 a porsiyento) iti area ti intero a lubong. Immadu ti bilang da ken dimmakkel ti saksakupen da ngem saan nga umanay tapno masalwadan ti biodiversity a nasayaat ta ngamin adu ti babassit wenno naiwawa. Halos kagudwa dagiti luglugar ket importante para iti biodiversity - kas koma dagiti lugar nga addaan ti manmanon a bilang dagiti species ken importante a grupo dagiti tumatayab - agtultuloy ti saan da a pannakasalwad. Mainayon pay dagiti saan napintas ti pannakaimaneher na. Maysa kadagiti napagnunummoan maipanggep idi 2010 ket ti pannakaipangato ti bilang ken pannakaidakkel ti lugar dagiti masalsalwadan a luglugar ti intero a lubong ti 17 a porsiyento ti kadagupan a land area na iti 2020. Kayat a sawen a dagiti gobyerno ket agideklarar da ti adu a baro a lugar a masalsalwadan wenno palawaen dagiti agdaman a protected areas. iti biodiversity Saan nga alisto daytoy. Ti mangipatakder ti baro a lugar a masalwadan ket mangted ti problema kadagiti naduma-duma a kapanpanpanonotan. Dagiti bayad ti daga ket mausar a pangpapreserba ti aglawl aw wenno mausar para ti pagyanan ti tao wenno ti pannakausar dagiti resources? Ti gandat a mangsalwad ti aglawlaw ket kagiddan na met nga agkaproblema kadagiti tattao a ti gandat da met ket usaren da dagitoy a luglugar tapno pagbiag da. Dagiti agtaltalon ket saan dan a mapalubosan a mangtalon kadagiti pagtatalonan dan, dagiti kompanya ket mapawilan dan nga agpukanen ti kaykayo wenno agmina wenno agpatakder ti plantasyon kasta payen ti pannakaaramid ti kalsada ket maiparit uray dagitoy ket kasapulan unay. Ana kadagiti gandat ti unaen ket narigat nga ubraen. No awan pannakitaripnong kadagiti umili, dagiti kasapulan da ket saan a maikonsiderar kasta met ti balanse a kasapulan a pannakasalaknib ti aglawlaw. Kasta met nga adu a kuarta ti kasapulan tapno taripatwen ti lugar a masalwadan wenno bayadan dagiti agtaltalon wenno kadagiti dadduma a napukaw kadakuada. 9
Figure 2.1: Panagngato ti bilang dagiti lugar a masalwadan (protected area) ken ti gandat ti 2020 (Source: UNEP-WCWC 2012). 2.2. Pannakaisardeng ti Pannakadadael Kadagiti Kadawyan a Lugar Habang a ti internasyunal a komunidad ket napagtutulugan ti kasapulan a pannakasalwad ti biodiversity iti intero a lubong, ti naduma-duma a nasyon ket adda kabukbukodan na a social wenno economic a rason a pukawen ti kabakiran ken agmula iti crops ken timber wenno agalaga ti dingwen. Ti mangpundar ti arable land ken ti agpataud ti pagsapulan para iti dumakdakkel a populasyon ket importante para iti development goals. Ti pannakapataod ti pinagnonommoan ti intero a lubong ket mangipakita ti agpapada a kapan onotan dagiti nasyon, ngem kasapulan a maisayangkat dagitoy. Ti sabali a sarita, kasapulan a mapagbalin a linteg ken maisayangkat iti sapasap a pagilian. No kasano a maipatungpal daytoy ket kanayon a problema. Kas koma ti pannakasalwad ti aglawlaw, adda tattao nga agamak a ti kaawan ti baro a linteg a mangkustodyar kadakuada - wenno koma nasaysayaat a pannakaimplementar dagitoy agdama a linteg - ket awan mapasak. Ti dadduma ket mamati a dagiti linteg ket saan unay naiget tapno adda met sumrek iti ekonomiya ken tapno maymayat ti panagyan na: ti pannakaibaba ti kita dagidiay nga aktibidades kadagiti kadawyan a luglugar ket mangted ti negatibo nga epekto iti biodiversity (kas koma ti panaganop, panagkayo, panagmina) a mangsalaknib kadagiti naatap a dingwen ken mulmula ket nasaysayaat ngem iti linteg. Malaksid kadagiti linteg ken solusyon ti ekonomiya, dagiti wagas pampolitika ket mayannatop pay. Kas koma ti pannakasalaknib ti biodiversity ket maipasagepsep kadagiti amin a panagplano, wenno kadagiti umili ket maallukoy da a taripatwen dagiti resources naturales. Ti pannakibiang dagiti umili kadagiti problema a maiyannatop iti pannakadadael ti biodiversity ket importante ta ngamin uray ana a wagas ket kelangan ti suportar dagiti publiko. Ti yanna a ganas, adda met dagiti mamati a ti biodiversity ket saan nga importante a maprotektaran baben kadagiti linteg, desisyon ti politika wenno wagas ekonomiya, ken daytoy ti dakdakkel a problema a kasapulan nga ikkan ti naan-anay nga atensiyon. Ngem no adda panangilala kas kuna ti napagnunommoan iti intero a lubong ket maibiag, ti saludsod ket: Ana kadagiti wagas a kasapulan tapno masigurado a masalwadan dagiti kadawyan a lugar iti pagilian mo? 2.3. Panagbalin ti Kadawyan a Lugar a Kataltalonan Ti agrikultura ket isu ti kakaisuna a kakamayatan nga aktibidad dagiti tattao maipanggep iti biodiversity. Ngarud adu dagiti ekspersto ti agkunkuna nga uray ana a plano a mangsalwad ti biodiversity ket kasapulan nga iraman na iti beddeng ti agrikultura. Nakaad-adu ti rason no apay a ti agrikultura ket addaan iti negatibo nga epekto; maysa kadakuada ket ti agtultuloy a pamagbalin dagiti kadawyan a luglugar a kataltalonan. 10
Figure 2.2: Tapno dumakkel dagiti pagpastoran iti dadduma a rehiyon iti agdama a tukad (orange) iti kangangatoan (blue), dagiti kadawyan a luglugar ket kelangan a mapagbalin a kataltalonan. (Source: FAO 2002). Iti agdama, 40 a porsiyento ti pakabuklan ti lubong ket maus-usar a pagmulaan ken pagpakanan ti dingwen. Kuna ti World Resources Institute a dagiti dumurdur-as a nasyon ket umad-adu dagiti kadawyan a luglugar ti pinagbalin dan a kataltalonan. Impadto met ti United Nations Environment Programme (UNEP) nga ti Africa ken West Asia ket agdoble ti kadakkel ti kataltalonan da iti tawen 2050 ken dumakkel met iti 25 a porsiyento iti Asia-Pacific a rehiyon. Dakkel kadagitoy ket maapektaran na dagiti kabakbakiran. Apagkalima ti nabatbatin a dadakkel a kabakbakiran ditoy lubong ket mapagbalin a kataltalonan ken pagaraban. Ti panagreggaay dagiti bantay ket agbunga iti pannakapukaw tit aba ti daga kangrunaan na unay dagiti tropical a rehiyon, a mangitunda kadagiti mannalon a mapagbalin a kataltalonan dagiti tropical a kabakbakiran. Amin dagitoy ket adda ited na a delobyo para ti biodiversity ta ngamin dagiti mulmula ken dingwen a kadawyan nga agyan iti kabakbakiran ket maawanan dan ti pagyanan. Sabali pay a rason no apay a ti agrikultura ket pabassiten na ti biodiversity ket dagiti mannalon ket ikalikaguman da unay ti adu a maani. Ti implikasyon na ket dagiti mulmula ken dingwen a mangpabassit ti ani da ket maikonsiderar da a peste ken kalaban. Tapno adu ti maani da, saan da laeng agusar ti pesticides ken chemical fertilizers no di ket agusar da pay ti dadakkel a makina nga isu iti maus-usar ti adu a luglugar itan. Ti madi na daytoy a panagusar kadagiti 'high input' a panagtalon ket saan na laeng ikkaten dagiti adu a kadawyan a species no di ket pay isu iti makagapu iti panagreggaay dagiti daga ken nakaro a polusyon. Daytoy ket apektaran na unay ti ad-adu a species ken pabassiten na dagiti gundaway nga agbiag dagiti atap a mulmula ken dingwen. Daytoy ket kasapulan a maadal no idasig mo ti agdama a kasapulan ti intero a lu bong a makan ket alisto ti panagngato na. Iti 2020, impalgak ti UN nga ti lubong ket maaddaan ti 7.7 bilyon a tattao ket amin dagitoy ket kasapulan a pakanen. Iti agdama a panawen, adu dagiti tattao ti mabisbisinan. Makisinnupyat dagiti dadduma a ti taraon ket adu ti intero a lubong ngem ti problema ket ti saan a husto a pannakaiburay. Kuna ti dadduma, a ti panagur-uray ti pannakaiburay a nasayaat ti intero a lubong ket awan kaes-eskan na. Maysa pay a problema ket ti panagngato ti kasapulan a karne iti kaadwan a nasyon. Ti panagpadakkel ti dingwen tapno natalobo ket kasapulan na ti adu a panagpakan - pannangan iti mulmula nga aggapu iti farmland a mangted ti sangapulo nga ulit ti energy. Ngarud, ti pannangan ti karne imbes a mula ket pangatwen na ti kasapulan a crops, ken dapat kasapulan da ti agmula iti sadino man. Ti problema ngarud ket no kasano ti panagpataod ti umanay a taraon habang salwadan iti biodiversity iti kasasayaatan a wagas. Adun dagiti addang a nairakurak. Kas koma iti saan unay a panagtalon tapno maprebentaran dagiti problema iti high input a panagtalon; ti basbassit nga ani ket agkasapulan ti dakdakkel a daga, iti sabali a sarita kasapulan a dagiti kadawyan a luglugar ket mapagbalin a kataltalonan. Ti masya pay a posibilidad ket no kasano a pasayaaten ti agrikultura kadagiti agdama a daga, a suroten dagiti dua a wagas. Maysa a wagas ket agusar ti baro a teknolohiya tapno mapaado ti ani a basbassit ti naubra (input), kas koma iti baro ken nasaysayaat a kalidad ti crop. Ngem ti baro a 11
teknolohiya ken agkasapulan iti kangrunaan nga adal tapno maubra daytoy, ken kanayon a nangina. Dagiti mannaalon ket kasapulan da ti nangato nga investment, ngem imposible kadagiti kaadduan. Ti maikadwa a wagas ket ti panangipakat kadagiti kadawyan nga operasyon a kasapulan iti basbassit a pesticides ken nutrients kas koma iti crop rotation. Dagitoy a proseso ket agkasapulan ti pannakaammo ken agkasapulan pay iti trabahador ket maysa man a probleman kangrunaan na kadagiti babassit a mannalon. Iti sabali a bangir, adda met dagiti agsalsaludsod no kasapulan pay kadi a paadwen ti ani a mangitunda ti pannakadadael ti biodiversity. Ngem agaramid tayo ti wagas a maipababa ti mausar a taraon babaen ti panangibaba iti makan tayo a karne wenno usaren tayo dagiti resources a nasaysayaat, saan nga ibelleng dagiti taraon ken iburay a nasayaat. Ti problema kadaytoy ket mangted ti dakkel a socio-economic efforts, panagbaliw ti pannangan ken dadduma pay a narigat a maaramid wenno agkasapulan iti nabayag a tiempo tapno maipatungpal. Amin a wagas a naipresentar itay ket addaan iti pagsayaatan ken pagmadian na. Amin dagitoy ket mangted ti adu nga importante a saludsod. Kas koma daytoy, kasapulan kadi a pagtutulagan ti pamagbalin dagiti kadawyan a lugar a kataltalonan tapno maragpat iti mas biodiversity-friendly a wagas ti agrikultura? Kasapulan kadi nga ipabaklay kadagiti mannalon laeng dagiti problema, wenno dagiti kadi consumers ket adda responsiblidad da a mangsalwad ti biodiversity maipanggep iti food production? Amin dagitoy ket addaan ti parte no ikonsiderar no ana ti kadawyan nga istratehiya iti kasasayaatan ti panagpili iti taraon iti masakbayan nga addaan iti gagem a salwadan iti biodiversity. 12
3. Biodiversity iti Baybay Ti baybay ket sakupen na iti dua nga apagkatlo ti intero a lubong ken adda kenkuana iti dakkel a porsiyento ti biodiversity. Kadaytoy a kapitulo, intayo adalen dagiti tallo nga issues iti biodiversity iti baybay: panangipasardeng ti sobra a panagkalap, panangsalwad kadagiti paringit wenno coral reefs ken pannakaestablisar iti protected areas iti High Seas. 3.1. Sobra a Panagkalap Dagiti tattao ket agkalkalap da iti baybay nangrugi pay laeng idi un-una a tiempo. Iti agdama ket umabot iti 49 a milyon dagiti agkalkalap iti intero a lubong ken umabot met 212 a milyon ti agub -ubra nga adda pannakainaig na idi agkalap (kas koma ti agtarimaan ti bangka, aglako ti ikan ta talipapa ken dadduma pay). Ti kadagupan na ket 216 a milyon a tattao ti intero a lubong ket nakadependar iti panagkalap a kas pagbiagan da. Idi 1970 ti kadagupan ti naala da nga ikan ket 65 a milyon a tons; idi 2000 ket dimmoble daytoy ti 125 a milyon a tons. 85 a milyon a tons ti napartuat babaen ti panagkalap iti wild fish, dagiti dadduman ket aggapu iti aquaculture (umabot iti 40 a milyon a tons, kitan ti Figure 3.1 tapno makita ti langa ti aquaculture). Ti panagkalap laeng nga awan ti aquaculture ket umanayen a kasapulan ta ngamin ti global marine ket makakalap iti umanayen. Ngem umad-adu ti bangka a nasaysayaat a mausar ti panagkalap ket agkalap da iti ad-adu nga ikan, ti panagkalap kadagiti naatap nga ikan iti intero a lubong ket saan pay a ngimmato manipud idi 1990 kas impablaak iti United Nations Food and Agriculture Organization (FAO). Figure 3.1: Ti aquaculture ket makapatanor iti ikan ken dadduma pay a seafood a nakatapaw (ladawan) wenno artipisyal a lawa (Source: FAO 2012). 13
Pannakadadael dagiti baybay Dagiti saan a sumursurot ti pagalagadan ti agkalap ket makaited ti nakana a problema. Mairaman ditoy dagiti bottom trawling (panangipurwak kadagiti open cage agpatingga iti baba ti baybay, pannakadadael dagiti atap a dingwen iti ocean floor), panagusar kadagiti poison ken makadadael nga armas nga asideg kadagiti paringit wenno coral reefs, kasta met kadagiti fishing gears a saan met nairanta a pumatay kadagiti tumaytayab iti baybay wenno makaala iti marine mammals. Ti pressure nga aggapu iti panagkalap ket nagbaliw ti pannakabingay ken kalawa ti adu a populasyon ti ikan. Adu dagiti pagkalapan a luglugar a naalaan ti sobsobraan ngem iti dapat koma laeng a maala. Ti panagsobsobra a panagkalap ket isu iti kakaisuna a makadadael iti marine wildlife ken biodiversity kas kuna iti FAO. Idi 2000, tallo a quarter iti ocean fish stocks iti nasobraan a kinalap, naibos ken nagundawayan. 12 kadagupan dagiti 16 a pagkalapan ti rehiyon iti intero a lubong, ti panagado da ket nababbaba iti historical maximum. Figure 3.2: Kadagupan iti dua nga apagkatlo iti baybay iti intero a lubong ket nasobraan ti panagkalap (FAO 2010 amended). 14
Ti nasayaat a panagkalap Ti nasayaat a panagkalap ket ganwaten na ti agkalap agingga nga adu man ti makalap. Iti kaadduan a nasyon, ti quota ti panagkalap ket maammoan iti politikal a proseso, ta ngamin adu dagiti grupo iti stakeholders ti mangted, kas koma iti industriya, mangngalap, ken scientists. Dagiti industriya ti panagkalap ken dagiti scientists ket kanayon nga agsabali ti kapanonotan da maipanggep iti kaado ti ikan a kalapen da iti kada tawen, ngem iti maysa kadagiti biodiversity targets da ket ti salwadan ti panagsobsobra a panagkalap. Kas koma iti European Commission, impalgak na a ti la mabalin a kalapen ti Europa iti sumagmamano a tawen ket nangatngato ngem 40 a porsiyento laeng kas inbilin dagiti scientists. Iti sabali a bangir, no sinno ti saan nga agdependar iti panagkalap, dagiti mangngalap ket kaykayat da iti ad-adu a makalap. 3.3: Makalap Figure dagiti marine food web. Kalpasan dagiti dadakkel nga ikan iti ngato iti food web a makalap, dagiti mangngalap ket kalapen da pay dagiti babassit nga ikan ken udang iti nababa a parte iti food web (Source: Pauly 2003). Sobra a makarga ken tulong pinansiyal Iti agdama, nakaad-adu dagiti bangka a paggaagawan da dagiti bassit a bilang ti ikan. Idi 1992, naduktalan iti United Nations Organisation for Food and Agriculture (FAO) a ti pakabuklan a makaya a kalapen iti lubong ket doble iti kasapulan para iti nasayaat a panagkalap. Kas iti panagrigat ti biag iti panagkalap, dagiti dadduma a gobyerno ket bayadan da dagiti mangngalap da wenno ibaba da iti bayadan da a buwis. Daytoy ti makagapu no apay nga adu latta ti bangka a pangkalap ken enterprises ti marigatan a makalung- aw. Ti sobra a makarga ket saan laeng nga isu ti problema no di ket pay dagiti mangngalap. Kasapulan da iti makikompetensiya aginggat marigatan da a mangsustener ti panagbiag da. Kas koma ti European Commission, Tsina, Vietnan ken Japan ket gandaten da ti mangpabassit kadagiti dadakkel a grupo da nga agkalap, ti sabali a bangir kas koma iti pagilian ti Indonesia, Cambodia ken Malaysia dagiti grupo da nga agkalkalap ket umad-adu. Tapno adda nasayaat a panagkalap, nairakurak ti panagsardeng a pannakausar ti kuarta ti publiko para iti pannakapasdek ken pannakamoderno dagiti bangka. Ngem dagiti agkalkalap ket kasapulan da ti agsarak ti pagbiag da. 15
3.2. Paringit wenno Coral reefs Biodiversity iti paringit wenno coral reefs Dagiti kabatbatoan ket limestone ti istruktura da a masarakan ti danum a naaramid babaen iti milyon ti skeletons dagiti babassit a marine a dingwen ken mulmula. Dagiti paringit wenno coral reefs ket managanan nga "rainforests of the sea" ken isu da iti addaan ti naduma-duma a porma kadagiti ecosystems iti lubong. Maukuparan da ti basbasit ngem 0.1 a prosiyento iti baba ti baybay ti intero a lubong, kasla iti kadakkel iti pagilian a France, ngem mangted da iti pagnaedan ti apagkapat iti amin a marine species pakairaman dagiti ikan, seabirds, sponges ken amin a kita ti marine life. Halos addada kadagiti ababaw a parte iti tropical a dandanum. Dagiti coral reefs ket mangted iti benepisyo para iti turismo, panagkalap ken pannakasalaknib iti igid ti baybay. Kuna dagiti ekonomista a ti kada tawen a global value dagiti coral reefs ket umabot iti US $ 375 bilyon. Figure 3.4: Ti lokasyon ken diversity iti coral reefs iti intero a lubong. Kaadduan na dagitoy ket masarakan iti tropical a dandanum kadagiti dumurdur-as a nasyon. (Source: NASA 2012) 16
Pangta kadagiti paringit wenno coral reefs Dagiti coral reefs ket alisto a madadael. Adu ti pangta kadakuada kas koma iti maiparit a panagkalap, sobra a pannakausar ken urban ken pannakapolusyon ti danum kadagiti agrikultura (Kitan ti figure 3.5). Kuna dagiti scientists nga ad-adu ngem apagkatlo iti coral reefs iti intero a lubong ket nadadaelen wenno sobra iti pannakadadael na. Kaadwan kadagiti coral reefs ket masarakan kadagiti tropical a dandanum kadagiti dumurdur-as a nasyon ket awan tumutop a resources da a mangsalwad kadakuada. Ti pannakasalwad ket kayat na a sawen kas koma iti pannakaimplementar ken pannakamonitor kadagiti fishing bans, maibaba iti polusyon, pannakaestablisar ken pannakaipundar iti plano iti eco-turismo, plano nga environmentally friendly iti coastal development, wenno labanan ti coral pests. Amin dagitoy a wagas ket agkasapulan iti pondo. Pollution Coastal Developme Marine Pollution ent Tourism Hurricanes and tsunamis Outbreak of coral pests Fisheries Figure 3.5: Dagiti coral reefs ket nakapangta da kadagiti aktibidades dagiti tattao. (Source SEOS 2012) 17
3.3. Marine Protected Areas iti Taaw wenno High Seas (MPAs) ket nature reserves iti baybay a mangsalwad kadagiti marine Dagiti Marine Protected biodiversity ken mangted namnama kadagiti mapukpukaw a species kasta met kadagiti commercial fish populations. Iti agdama ket umabot iti 2 a porsiyento iti baybay iti intero a lubong ket maipawil. Ti sabali a bangir, nasursurok ngem 12 a porsiyento ti daga ti intero a lubong ket maipawil. Maysa kadagiti biodiversity targets ket ti panangingato iti bilang ti MPAs iti 10 a porsiyento iti baybay. Iti agdama, kaadwan kadagiti MPAs ket asideg kadagiti igid ti baybay a saksakupen dagiti nasyon. Iti met makunkuna a "High Seas", dayta tay sobra iti 200 a milya iti igid ti baybay, ti pannakasalwad ti marine ket saan maik-ikkan unay ti importansya. Maysa kadagiti karit no idakdakkel ti bilang ken masakupan iti Marine Protected Areas iti High Seas ket awan nasyon a makaestablisar iti Marine Protected Area kas iti ar-aramiden da iti bukod da a baybay. Areas Figure 3.6: Adu ti kasapulan a baro a Marine Protected Areas tapno maitungpal dagiti ar-arapaap iti 2020 (Source: UNEP- ‐WCMC 2012). 18
Dagiti taw wenno High Seas ket napakaimportante. Bukbuklen da iti dua nga apagkatlo iti baybay ken kas kuna iti CBD a dakkel a porsiyento iti biodiversity ti adda ditoy. Adda ti internasyunal a legal framework a sumapsakop iti High Seas (United Nations Convention on the Law of the Sea, UNCLOS), ngem nakatutok laeng iti sumagmamano nga aspeto kas koma iti panagkalap, navigation, polusyon, wenno panagmina iti baybay, ngem saan a protected areas. Figure 3.7. Ti mapa iti intero a lubong ket ipakitana dagiti High Seas (blue areas) 200 a milya manipud iti igid ti pannakaestablisar iti baybay ken ad-adayo pay. Saan da a masakupanen kadagiti nasyunal. linteg (Source: EoE 2012) Iti agdama, mabilbilang iti Marine Protected Areas iti adda kadagiti High Seas. Kas koma idi 2002, dagiti agkakarruba a nasyon Italy, France ken Monaco ket nagpirmaan iti katulagan a mangbukbukel iti "Pelagos Sanctuary" iti banda na iti baybay iti Mediterranean. Napagnunommoan da a kontrolen dagiti nakarehistro a bangka iti kabukbukudan da a nasyon, ngem dagiti bangka iti sabali a nasyon ket saan da makontrol. Sabali pay a pannirigan ket ti "South Orkneys MPA" iti nalamiis a paset iti kadandanuman iti Antartica. Nabuangay idi 2010, saan da a palubosan iti amin a kita ti panagkalap. Ti MPA ket binuangay dagiti 35 a nasyon, amin da ket miembro iti makunkuna a Commission for the Conservation of Antartic Living Resources (CCAMLR). Anyaman a katulagan ti uray ana a paset iti High Seas ket trataren laeng dagiti nasyon a nagpirma; dagiti kalintegan ti sabsabali a pagilian ket saan a maapektaran. Kayat na a sawen a dagiti nagpirma iti katulagan ket saan da a mabalin ti makipagpirma iti sabali a katulagan iti sabali a nasyon. Ngarud ti pannakasalwad dagiti marine areas iti High Seas ket naiget aglalo no awan baro a internasyunal a katulagan (kas koma ti nayon a katulagan nga adda iti UNCLOS). Dayta a katulagan ket narigat a maaramid ta ngamin limitaran na ti panagkalap dagiti bangka kadagiti pagkalapan a luglugar ken ti pannakaimplementar na ket narigat ken nagastos. 19
4. Panagbibinnuray iti Problema ken Benepisyo Dagiti panagtataripnong ken katulagan iti problema iti intero a lubong a kas koma iti pannakasalwad iti biodiversity ket kanayon a masalsaludsod ti: Sinno ti responsable iti pannakasalwad na? Sinno ti agbayad? Sinno da dagiti mabenepisyaran? Sinno da dagiti mangabak ken maatiwan? Ti biodiversity ket dakkel nga issue nga addaan iti pannakainaig iti naduma-duma nga importante a gandat. No kasano ti agpataod iti pondo para iti pannakasalwad iti biodiversity, kadawyan nga istratehiya a napagtutulagan idi 2010, ngem ti dakkel a saludsod ket: Paggapwan ti kuarta ken dagiti dadduma pay a kapasidad kas koma iti kasano iti mangsalwad, mangtaripato, ken mangtagiben iti biodiversity iti intero a lubong? 4.1. Pondo para iti Pannakasalwad iti Biodiversity Iti agdama, ti kaadduan iti naited a kuarta ket ti Global Environmental Facility wenno GEF. Daytoy a pondo ket suportaran na dagiti naduma-duma nga aktibidades maipanggep iti aglawlaw, kas koma iti pannakasalwad dagiti aglawlaw kas kuna iti Convention on Biological Diversity kadagiti dumurdur-as a nasyon. Ti kuarta ti GEF ket naggapu kadagiti boluntaryo a bingay dagiti babaknang a nasyon (Kitan iti figure 4.1). Ti Conference of the Parties (COP) para iti Biodiversity Convention ket nagdesisyon base kadagiti prinsipyo ken criteria no kasano nga usaren ti kuarta. Nangrugi idi 2003, ti GEF ket nag-invest ti kaadduan a pondo na para iti biodiversity ($ 2.9 a bilyon) kadagiti nasursurok nga 2,000 a protected areas ti intero a lubong, a saksakupen na iti 6.34 a milyon square kilometers (kasla kadakkel iti India). Adda kadawyan a napagnunummoan kadagiti nasyon a iti agdama a pondo para iti biodiversity nga aggapu iti GEF, kadagiti gobyerno iti naduma-duma a nasyon ken kadagiti saba-sabali a sources ket ummanayen a mausar tapno mapasardeng iti pannakadadael iti biodiversity. Dagiti dadduma a tattao ket makisupyat da a ti kuarta ket maymayat a mausar kadagiti mas kasapulan a problema ngem iti biodiversity. Ti dadduma napanonot da met a iti panag-invest iti biodiversity ket maysa a pagsayaatan iti ekonomiya iti naun-unday a panawen. Paggapuan ngarud ti pondo para iti pannakasalwad iti biodiversity kadagiti dumurdur-as a nasyon? Dagiti dumurdur-as a nasyon ket saan da makaya nga ibaklay ti nangina a pannakasalwad iti biodiversity, ken dagiti babaknang a nasyon saan da kayat ti aggasto pay ta ngamin nagbayad da metten iti GEF. Ti saludsod ket no pangalan kadagiti resources ket mangted iti adu nga issues. Dagiti dadduma a tattao nakita da dagiti babaknang a nasyon a nagibaba kadagiti kabukbukodan da a biodiversity ken tattan kayat da a dagiti dumurdur-as a pagilian a salwadan da dagiti kabukbukodan da a biodiversity, tapno dagiti babaknang a nasyon ket isu da ti mangpondo kasagiti pannakasalwad iti biodiversity iti intero a lubong. Dagiti dadduma marikna da a dagiti dumurdur-as a pagilian ket nakukurapay da, ta isu da met laeng iti responsable ken maki- contribute - saan a kas kapada iti ibaybayad dagiti babaknang a nasyon, ngem adda la ketdi. Itatta dagiti babaknang a nasyon ket boluntaryo da a nagbayad iti GEF. Dagiti dadduma a tattao ket napanonot da daytoy a napintas a wagas, tapno saan da unay agsingir iti kuarta nga ingkapilitan. Dagiti dadduma ket makisupyat da ta ngamin bassit kano met iti resources a salwadan da a biodiversity iti intero a lubong, ti boluntaryo a panagbayad ket saan nga umanay isu a kasapulan nga agbayad nga ingkapilitan. Maudi, maysa a saludsod no ti kuarta ket aggapu kadi kadagiti nasyon (ken aggapu kadagiti agbaybayad iti buwis) laeng. Adda kadi pay wagas a pangalapkapan, kas koma kadagiti pribado a kompanya wenno dagiti consumers ket agbayad? Maysa a wagas ket ti agsingir ti bayad kadagiti mangdaddadael wenno kadagiti agus-usar ti kadayta a resource tapno isu ti mangitunda iti nangatngato a bayad dagiti consumer. Ti sabali pay a kapanonotan ket saan nga umanay, narigat nga irakurak ken lapdan na iti panagngato iti ekonomiya. 20
4.2. Pannakausar ken Panagbibinnuray iti Benepisyo: Ti Nagoya Protocol Ti kusto ken nainkalintegan a panagbibingay kadagiti benepisyo nga aggapu kadagiti genetic resources ket maysa kadagiti tallo nga gandat iti Biodiversity Convention. Maibilang nga importante nga elemento tapno maamoan dagiti dua pay nga gandat: ti pannakasalwad iti biological diversity ken ti pannakausar na a nasayaat. Ti termino a 'genetic resources' ket units a hereditary a masarakan iti amin nga organismo. Daytoy ti mangtakwat kadagiti properties nga adda iti kada organismo ken naipasa kadagiti annak. Dagiti genetic resources - kasta met kadagiti kadawyan nga ammo kadagiti organismo, dagiti galad ken husto a pannakusar na - ket adu iti makatulong nga usar na para iti panagsukisok ken no maisagana a mailako kas koma iti baro nga agas, maymayat a taraon, industrial enzymes, pagpapintas ken dadduma pay. Kas iti sabali a kita ti resources, genetic resources - ken tradisyonal a pannakaammo para kadagiti tribo ken komunidad - ket saan a naibunong a nasayaat iti intero a lubong. Adu da kadagiti nalalawa a biodiversity kas koma kadagiti tropical ken/wenno dumurdur-as a nasyon. Dagiti kompanya nga agal-ala kadagiti genetic resources ket addaan da kadagiti teknolohiya, ngem dagitoy ket aggapu kadagiti babaknang a nasyon. Ti perspektibo kadagiti dumurdur-as a nasyon, daytoy ti nangitunda iti 'biopiracy', termino a maus-usar kadagiti kaso a dagiti kompanya ket nakaala da iti genetic resources iti sabali a nasyon a saan da pay impakpakada ken saan da pay imburay dagiti benepisyo kadayta nangalaan da a pagilian. Ti Nagoya Protocol Kalpasan iti naunday a tawen a pannakipatang, adda napagnonommoan iti "Pannakaala kadagiti genetic resources ken iti husto ken nainkailintegan a panagbibingay kadagiti benepisyo iti inda panagala" (ti Nagoya Protocol, naala iti nagan a Japanese city Nagoya nga isu iti nakaaramidan iti katulagan) ket napasamak iti COP10 idi Oktubre 2010. Daytoy a katulagan ket nakasentro kadagiti mangmangted wenno "providers" a mangted iti karbengan a makaala kadagiti genetic resources da nga adda panagbibingay iti benepisyo a resulta iti pannakausar da. (kitan iti figure 4.1). Kuna pay diay protocol a no dagitay tribo ken lokal nga umili ket makaited da iti tradisyunal a pannakaammo nga isu iti makaitunda iti pannakasarak kadagitoy mausar a genetic sources, kasapulan a maikkan da iti benepisyo. Dagiti "users" ket isuda dagiti mayat nga agusar kadagiti genetic resources wenno tradisyunal a pannakaaammo. Kasapulan da iti dumawat iti permisyo kadagiti nasyon a kayat da iti pagalan iti genetic resources. Kasapulan da iti umanamong kadagiti kondisyon ti panagbibinnuray iti benepisyo kadagiti tattao a mangted kadakuada iti genetic resources (providers). Figure 4.1: Ti Modelo iti Pannakaala ken Panagbibinnuray iti Benepisyo. Dayta pink nga arrow ipakita na dagiti sumagmamano a benepisyo a naggapu kadagiti baro a produckto a naala iti biodiversity ket agsubli iddiay naggapuan na (Source: CBD 2012, modified). 21
Ti panagbibinnuray iti benepisyo ket mabalin iti kuarta ken/wenno panagtitinnulong no kasano, kas koma iti panagsukisok ken iti panagiyakar kadagiti baro a teknolohiya. Dagiti benepisyo ket kasapulan a mapasayaat iti pannakatagiben ken iti napintas a pannakausar iti biodiversity. Ti Nagoya Protocol ket tumulong iti pannakaestablisar kadagiti naduma-duma a pagannurotan iti intero a lubong. Pagtuladan iti panagbibinuray iti benepisyo Ti Kani a tribo ket agyan da iti reserved forests area iti Kerala, India. Dagiti grupo iti scientists nga aggapu iti Tropical Botanical Garden and Research Institute (TGBRI) ket napanda nagsukisok kadagiti kabakbakiran da, dagiti kadwa da ket sumagmamano a Kani a tattao. Bayat iti panagdalyasat da iti naunday a lugar nadlaw dagiti scientists a dagiti Kani ket pangan da a pangan ti mangpappapigsa kadakuada. Dagiti miyembro iti tribo ket saan da kayat nga ibaga ti pagal-alaan da kadayta a prutas, ta ngamin sikreto iti tribo da ken saan da dapat nga ibaga iti sabali. Kalkalpasan iti panang-allukoy dagiti scientists ket impakita da diay mula. Nagala dagiti scientists kadagitoy a mulmula ta adalen da ida. Naduktalan dagiti scientists a daytoy a mula ket iddiay laeng a bambantay iti pakasarakan kadaytoy. Daytoy a mula ket naisurat idin, ngem dida met ammo iti tradisyunal ken special properties na. Dagiti scientists iti TBGRI ket naduktalan da a daytoy a prutas ket addaan iti substances a manglaban iti bannog, ken inusar da a mangaramid iti agas nga agnagan 'Jeevani' a makatulong iti salun-at bannog. Napagdesisyonan dagiti taga-TBGRI a dagiti tribo iti Kani ket makaawat da iti agas. Nangipundar da iti Trust Fund a iti gagem na ket iti mangiburay iti pagsayaatan ken pagimbagan kadagiti Kanis iddiay Kerala ken ti mangkita kadagiti dadduma pay a mulmula kadagiti usar da babaen kadagiti Kani. iti prutas nga isu man iti stress ken makaikkat ken iti gudwa iti paglakwan da iti benepisyo para Figure dagiti tradisyunal a Kani a tattao (KANNIGID), ti agas nga ilaklako da, Jeevani (KANNAWAN). Source (Wikipedia and 4.2: Daytoy a mula ket us-usaren 22
Ti Sakop ken Limitasyon iti Nagoya Protocol Ti Nagoya Protocol ket maimplementar kalpasan a dagiti 50 a nasyon ket aprobaran da ket mapasamak iti kabiitan a panawen. Dagiti nasyunal a gobyerno ket kasapulan da iti agdesisyon ken isagana no kasano da nga ubraen iti kasasayaatan a wagas kadaytoy a Protocol. iti Panagala ken Habang nga Pagannorotan, ti katulagan no kasano ti pumay-an kadagiti minimilyon a species (dagiti genetic resources nga aggapu kadakuada) a naaala kadagiti agdurdur-as a nasyon sakbay iti Nagoya Protocol babaen kadagiti agsuksukisok wenno kompanya iti nababaknang a nasyon. Kuna dagiti dadduma a tattao, dagitoy a samples ket nakolekta idi iti nasayaat a wagas. Ti pannakaimplementar iti Nagoya Protocol kadakuada ket kaslang tay binaliwam ti kataray ti lugan iti kalsada tapos multaem dagiti agmaneho iti alisto idi napalabas, sakbay a maimplementar iti baro a pagalagadan. Kuna met ti dadduma a dagiti nasyon a nakaalaan da kadagitoy a material ket isu da pay laeng ti agtagikua ken kasapulan da a maikkan iti benepisyo gapu iti pannakausar na. iti Nagoya Protocol ket isagsagana na dagiti pagannorotan para Sabali pay nga issue ket iti kinapudno nga iti Nagoya Protocol ket saan na a kontrolen dagiti genetic resources kadagiti marine organisms kadagiti High Seas (ikan, algae, fungi ken dadduma pay). Dagitoy a resources ket awan agtagikua ("providers") ken libre para iti amin. Iti agdama dagiti marine genetic resources ket maus-usar laeng kadagiti mabilbilang a panagsukisok ken dagiti mabilbilang met a kompanya kadagiti babaknang a nasyon. "Ti waya-waya kadagiti High Seas" ket nabayag a tradisyon iti naunday a panawen ken mamati dagiti dadduma nga irespeto daytoy a kasasaad na. Dagiti met dadduma ket mamati a dagiti genetic resources ket kukua iti amin a tattao ken dagiti maganansiya da iti panagala da ket itulong da iti pannakataripato iti biodiversity kadagiti dumurdur-as a nasyon. 23
Acronyms ABS: Access and Benefit Sharing CBD: Convention on Biological Diversity CCAMLR: Convention on the Conservation of Antarctic Marine Living Resources FAO: Food and Agricultural Organisation, is a United Nations Organisation GDP: Gross Domestic Product GEF: Global Environmental Facility MPA: Marine Protected Area TBGRI: Tropical Botanical Garden and Research Institute UN: United Nations UNCLOS: United Nations Convention on the Law of the Sea References ken dadduma pay a basaen 1. Introduksyon Aichi Biodiversity Targets. • Barthlott, W., Biedinger, N., Braun, G., Feig, F., Kier, G. & J. Mutke (1999): Terminological and methodological aspects of the mapping and analysis of global biodiversity. In: Acta Botanica Fennica 162: 103- ‐110. ‐hamburg.de/b- Butchart SHM, et al. 2010. Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines. Science 328, 1164. DOI: 10.1126/science.1187512 Mora C, Tittensor DP, Adl S, Simpson AGB, Worm B. 2011. How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? PLoS Biol 9(8): e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127 Convention on Biological Diversity 2010. Biodiversity Scenarios: Projections Of 21st Century Change In Biodiversity And Associated Ecosystem Services. A Technical Report for the Global Biodiversity Outlook 3. ‐TS50- ‐GBO3- ‐Scenarios- ‐Digital- ‐web.pdf Convention on Biological Diversity 2011. Global Biodiversity Outlook 3. • Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat 2011. The Millennium Development Goals Report. • International Union for Conservation of Nature. The IUCN Red List of Threatened Species TM Meyers N. et al. 2000. Biodiversity hotspots for conservation priorities. Nature 403, 853- ‐858 • United Nations Environmental Programme/Global Partnership for Oceans. 2012. United Nationas Decade on Biodiversity. ‐2020/ • World Resources Institute 2001. Burke L, Kura Y, Kassem K, Revenga C, Spalding, M, McAllister, D. PILOT Analysis of Global Ecosystems. Coastal Ecosystems. WWF 2010. Living Planet Report 2010. Biodiversity, biocapacity and development Living Planet Report 2010. • WWF 2012 Living Planet Report 2012. Biodiversity, biocapacity and better choices 2. Biodiversity iti Daga Fischer, G., van Velthuizen, H. & Nachtergaele, F. 2000. Global agro- ‐ecological zones assessment: methodology and results. Interim report. Laxenburg, Austria: International Institute for Systems Analysis (IIASA), and Rome: FAO. FAO 2002. World agriculture: towards 2015/2030. • Food and Agriculture Organisation. 2010. The State of Food an Agriculture 2010- ‐2011. Food and Agriculture Organisation. 2012. FAO Statistical Yearbook 2012. 24
UNEP- ‐WCMC. 2012. World Database on Protected Areas. ‐wcmc.org 3. Biodiversity iti Baybay Australian Government. Great Barrier Reef Marine Park Authority 2009. A "big picture" view of the Great Barrier Reef. ‐Facts- ‐01.pdf Burke L, et al. 2011. Reefs at Risk Revisited. ‐at- ‐risk- ‐revisited • Convention on the Conservation of Antarctic Marine Living Resources CCAMLR Coral Triangle Atlas. 2012. About Coral Triangle. • EoE (Enceclopedia of Earth). 2012. UNCLOS. • European Commission. 2009. The Common Fisheries Policy. A Users Guide. FAO 2010. The State Of World Fisheries And Aquaculture 2010. FAO 2012. FAO Statistical Yearbook 2012. • FAO 2012 Aquaculture photo library • Greenfacts 2012. Scientific Facts on Fisheries. • NASA 2011. New Worldwide Coral Reef Library Created. Pauly D. 2003. Ecosystem impacts of the world's marine fisheries. Global Change Newsletter, 55, page 21 • SEOS. 2012.Coral reefs under attack. c03- ‐p01.html Tethys Research Institute 2012. Pelagos Sanctuary • UNEP- ‐WCMC. 2012. World Database on Protected Areas. ‐wcmc.org • UNLOS: ‐TOC.htm • WDCS 2012. First High Seas MPA Designated In Antarctica. 4. Panagbibinnuray iti Problema ken Benepisyo Anuradha R.V. 2012. Sharing with the Kanis. A case study from Kerala, India studies/abs/cs- ‐abs- ‐kanis.pdf CBD 2012. The Nagoya Protocol on Access and Benefit Sharing. • Gilbert N. 2012. Dirt Poor. Nature. Vol 483, p 525 • Global Environment Facility (GEF). 2010. Financing the Stewardship of Global Biodiversity. Global Environment Facility (GEF). 2012. • Nirina H. 2010. Photo of COP10. • The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank. 2011. The World Bank Annual Report 2010. The International Centre for Integrated Mountain Development, ICIMOD • United States National Cancer Institute. Kerry ten K& A, The access and benefit- ‐sharing policies of the United States National Cancer Institute: a comparative account of the discovery and development of the drugs Calanolide and Topotecan.


NO KAYATMO TI RAG-O (If you want joy) Adda ti naam-ammok a naganus ken napintas a balasang a nagsapsapul iti rag-o ragsak. Awan ti dina pinadas. Naaddaan iti pirak, panakinaig kadagiti lallaki, inumen a nasanger, druga, napipintas nga arwaten, ken asawa a nangipalubos iti amin a pagayatanna. Mabalin a makuna nga isu ket naragsak. Namindua a ginandatna a pukawen ti biagna ngem napaay. Naganak a naganus a balasang ti inauna nga anakna. Adda met naaramidan ti inaudi a kabsatna, a no nataengan koma ket naibalud iti umagarup lima a tawen. Apay a saan a naragsak? Nabiag ngamin a kas iti pagayatanna. Saan a pinaiturayan iti anyaman a linteg a namoralan ken naestilo a panakilangen. Ken awan ti nangipabigbig kenkuana a saan a naan-anay ti ragsakna. Ammo dagiti isu amin a makaam-ammo kenkuana nga agbibiag a nakaay-ay-ay. Daytoy a babai ket maysa kadagiti rinibu a mangtuntonton iti ragsak ngem kaskasdi a dina naragpatan. Umingar a makangngeg ti linteg dagiti Cristiano a namoralan ken umsienna ti kapanunotan a naragsak ti siasinoman nga agbiag para ken Jesucristo. Adu dagiti saan mangikankano kadagiti "Cristiano" nga assaan "aleng-aleng a relihiyoh". Ken manguy-uyaw kadagiti, banbanag a maipapan ken Cristo. Ti talna rag-o, ragsak ken ti panakapnek ket saan nga isu ti pudno a kapanunotanda maipanggep ti kaipapanan ti pudno a Cristiano. Kadatayo a nakaamirisen ti pudno a kaipapanan ti BIAG, maawatantayo ti kunana iti Biblia, "Kadakuada ti dios a nailubongan binulsekna dagiti is-isip dagiti saan a namati, tapno di agraniag kadakuada ti lawag ti evangelio ti dayag ni Cristo, isu a ladawan ti Dios...." (2 Corinto 4:4; basaenyo ti Juan 12:40). Daytoy ket mapaspasamak iti amin nga edad. Mabalin a sawen tayo iti nebated nga iti ad-adda a panangtuntontayo iti rag-o ken ragsak, ad-adda met nga itarayannatayo. Ngem no mapaspasnek ti maysa a tao a manggun-od kadagiti banbanag a nadiosan, lipatenna ti bukodna a bagi ket tumulong iti padana a tao, ad-adda pay a rag-o ragsak ti sagrapenna. Kas kunana iti Mateo 6:33, "Ngem birukenyo nga umunati Dios ken ti kinalintegna, ket isuamin dagitoy a banbanag maiayondanto kadakayo." Numanpay daytoy ti mainumo nga aramiden, awan ti mayat a mangaramid. Ita agsalodsodak man, pudno kadi a naragsakka? Mapnekka kadin iti agdama a biagmo? Nasapulam kadin ti kinapudno babaen ti druga? seks? inumen a naparagsit a musika? Ar-aramidem kadi ti bukodmo a pagayatan? Wenno padpadasem kadi a tuntunen ti kaipapanan ti maysa a "banag?" No napadasamon ti amin ket napaayka, padasem man ni Jesucristo. Ipalubosmo man a sagidennaka ti makakoryente a PANNAKABALINNA ket agbalbaliwka a maminpinsan. "Ti talna ibatik kadacayo, ti talnak itdek kadakayo: saan a kas ti panangited ti lubong ti panagitedko kadakayo. Saan koma nga agpulkok ti
pusoyo ken di agbuteng," (Juan 14:27). "Dagitoy insaok idi kadakayo tapno adda koma talnayo kaniak; ditoy lubong addanto rigatyo: ngem manginanamakayo, siak pinarmekko ti lubong," (Juan 16:33). "Awan ti talna iti nadangkes," (Isaias 48:22). "Isu nga uray no dikay makita, ayatenyo; ket uray no ita ket dikay makita, patienyo ket agrag-ocayo iti nayebkas a rag-o ken napno iti dayag," (1 Pedro 1:8). Kasano ti isusuknalmo ken Jesucristo? Kasano ti panangragpatmo iti rag-o, talna ken ragsak kenkuana? No pudno a mamatika nga isu ti makaisalakan ken mangted iti talna mapapigsake iti Dagiti Aramid 2:38 a kunana: "Ket ni Pedro kinunana kadakuada: 'Agbabawikayo, ken mabautizaran ti tunggal maysa kadakayo iti nagan ni Jesu-Cristo a maipaay iti pannakaikkat dagiti basbasolyo; ket awatenyonto ti parangkap ti Espiritu Santo." Mariknam kadi a saanka a namati? "Ngem ti Dios ipatalgedna ti ayatna kadakayo, agsipud ta idinto a managbasoltayo, pay laeng , ni Cristo natay gapu kadatayo," (Roma 5:8). "Ta kasta la unay ti panagayat ti Dios iti lubong; nga intedna ti Anacna a Bugbugtong, tapno ammin a mamati kenkuana, saan a mapukaw, no di ket adda biagna nga agnanayon," (Juan 3:16). Anya ti mapasamak no mamati, agbabawi ken mabautizaranka iti nagan ni Apo Jesus? Awatem ti parangkap ti Espiritu Santo ken "Gapuna no ti maysa adda ken Cristo, isu baro a parsua: dagiti banag a daan napalabasdan, adtoy nagbalinda a baro," (2 Corinto 5:17). Baro a pagayatan, baro a panirigan, talma ragsak ken pananapnek! "Ngem ti bunga ti Espiritu ayat, rag-o, talna, mabayag a panagitured, kinaanus, kinalaing, kinamanagtalek," (Galacia 5:22). No naumakan iti kadaanan nga aramid, padasem ti makirelasyon Kenkuana a dimo pay napadasan iti biagno! Agbalbaliwka, awatem ti PANNAKABALIN, ket maaddaanka iti sibubukel a BARO A BIAG! S. M. S.


t r A y e b o s D / m o c k c o S i . t i Health Talk Kalgaw 2022 Agtalinaed a napalammiisan Serioso a banag ti istrok iti pudot. Iraman dagiti seniales ti sakit a mainaig ti pudot dagiti betteg iti lasag, panagsarua ken sakit iti ulo. No addaan ka kadagitoy a sintomas, agpaagas a dagus. United Health Group PAID PRSRT STD U.S. Postage Honolulu, HI 96813 1132 Bishop Street, Suite 400 UnitedHealthcare Community Plan n o z r u X / m o c k c o S . t i Pagtalinaeden ti masakupam Ania iti kasapulan nga aramidem tapno mangidatag kadagiti panagbalbaliw Dagiti miembro iti Medicaid ket kasapulan a mangidatag kadagiti aniaman a panagbalbaliw iti opisina ti Med‑QUEST iti estado. Napateg a pakaammoan ti estado kadagiti panagbalbaliw iti las‑ud ti 10 nga aldaw. Adda dagiti sumagmamano a wagas tapno mangidatag kadagiti panagbalbaliw. Iraman da iti: Babaen ti korreo Online Babaen ti telepono Kanayon a mapakaammoan. Ammoen ti ad‑adu pay maipapan ti panangidatag kadagiti panagbalbaliw iti Hawai'i iti medquest.hawaii. change‑update‑information.html. AMC‑066‑HI‑ABD ILOCANO CSHI22MD0039086_000
Nasalun‑at a panunot, nasalun‑at a bagi Saan ka nga agmaymaysa Segun ti National Alliance on Mental Illness, milyon kadagiti tattao iti Estados Unidos ti naapektaran ti sakit iti panunot. Iti kinapudnona, 1 kadagiti 5 a natataengan ken 1 kadagiti 6 a babbaro ken balasang iti addaan ti pakaseknan ti salun‑at iti panunot. Maysa kadagiti kadawyan a kondision ti salun‑at iti panunot ket ti kaaddaan ti kinapulkok. Dagiti kinapulkok ket sabali manipud kadagiti normal a rikna ti nerbiyos wenno parikut. Dagitoy ket rikna ti buteng wenno parikut a saan nga umawan. Mabalin a kumaro da ti panaglabas iti panawen. No addaan ti pakaseknam ti salun‑at iti panunot, sidadaan ti tulong. Dagiti sumagmamano a mayat a wagas nga aramiden ket: Tawagan iti Behavioral Health Hotline at 1‑800‑435‑7486, TTY 711	Mangaramid iti apoyntment a makisarita ti tagaipaay iti panangtaripato ti salun‑at Ammoen ti ad‑adu pay maipapan ti salun‑at iti panunot iti cdc.gov/mentalhealth 2 Health Talk Para kenka laeng Mangala ti naibagay nga impormasion ti plano iti salun‑at No ag‑sign up ka para iti makaala ka kadagiti alikamen a makatulong kenka a mangusar ti planom. Mabalinmo a: Kitaen ti ID kard iti kinamiembrom iti aniaman nga oras	Mangala ti tulong babaen kadagiti benepisiom	Mangbirok ti tagaipaay wenno parmasia nga asideg kenka Pabaroen dagiti keddengmo a makaala iti komunikasion iti wagas a kayatmo, agraman dagiti text ken email Ag‑sign up itatta nga aldaw. Agbayag laeng iti sumagmamano a minuto daytoy. Kalpasanna mabalin kan nga ag‑log in iti aniaman nga oras. Tapno makarugi, bisitaen iti Panangtaripato iti salun‑at para kdagiti amin a tao Mapagtalkan iti UnitedHealthcare a mangpasayaat ti sistema iti salun‑at. Agtar‑tarabahaokami tapno makaipaay ti nakalidad ken saan a mangbigbig a panangtaripato para kadagiti amin a miembro - uray no aniaman ti puli, lugar wenno kasasaad da. Kayatmi a mangngeg ti kapadasam kadua iti UnitedHealthcare. Tawagan ti toll‑free Serbisio Kadagiti Miembro ti numero iti telepono ti suli iti saranay ti Panid 4 ti daytoy a panangiwarnak tapno mapakaammoankami no kasano ti aramidmi. s e g a m s s e n s u b y e k n o m m o c k c o S i i / . t i
Gandaten a listaan iti kalgaw 5 a nasalun‑at ken naragsak nga aktibidad tapno punuan ti gandaten a listaam ita a kalgaw Agbirbirok ka kadi kadagiti naragsak a bala‑bala tapno agtalinaed a nakarting ita a kalgaw? Adda ditoy ti 5 a simple nga aktibidad a mabalin a padasen. 1. Pumagna‑pagna ken monitoren dagiti addangmo. Ti panagpagna ket maysa a nasayaat a wagas tapno makaaramid ti ababa iti impact na a panagwatwat. Mangusar iti mangmonitor iti addang nga app iti teleponom tapno makita ti pagannayasam. 2. Mapan iti palengke dagiti mannalon. Kaduaen ti pamilyam tapno maammoan ti maipapan ti makan a kankanem. Dagiti palengke dagiti mannalon ket nasayaat a wagas tapno makaala kadagiti nakalidad ken nutrisioso a taraon. 3. Ag‑barbeque wenno agpiknik. Ti kalgaw ti panawen iti panagpangan ti ruar kadua ti pamilya ken gagayyem. Padasen ti lutomi para ti naraniag ken nasalun‑at a side dish: 4. Agmula iti hardin. Ti panagmula iti hardin ket maysa a naragsak ken edukasional nga aktibidad para iti sangkabalayan. Lagipen dagiti agkur‑kurri a nalaing. Kalpasanna buyaen ti hardinmo a dumakkel. 5. Agay‑ayam. Dagiti pasamak iti isports ket nasay‑sayaat ngem ti ragsak a mabuya laeng. Mabalinna nga allukoyen dagiti annakmo maipapan ti pisikal nga aktibidad. Agkita ti ad‑adu pay Agbirbirok ti ad‑adu pay nga aktibidad a maaramid ita a kalgaw? Kitaen ti listaan dagiti website ti turismo iti estado iti Kalgaw 2022 3
Suli ti saranay Serbisio Kadagiti Miembro: Agsapul iti paraipaay iti serbisio, idamag dagiti salsaludsod a maipapan iti benepisio wenno agpatulong a mangiyiskediul iti apoyntment, iti aniaman a lengguahe (toll‑free). 1‑888‑980‑8728, TTY 711 Ti websitemi: Agsapul ti paraipaay iti serbisio, kitaen dagiti benepisiom, i‑download ti libro iti kinamiembrom wenno kitaen ti ID kardmo kas miembro, sadinno ka man. Adda kenka ti keddeng Imanehar ti diabetesmo tapno makatulong nga atipaen dagiti sabali pay a sakit Saan nga agusar ti papel: Interesado ka kadi iti panangawat kadagiti digital a dokumento, email ken text a mensahe? No man pay, maidawat a pabaoren dagiti keddengmo. preference Napateg ti panangtaripato iti diabetesmo. Ipannaka ti diabetes iti peggad para ti pannakasukog kadagiti komplikasion wenno dadduma pay a kondision iti salun‑at. Ti nasayaat a damag ket adda kenka ti keddeng a kontrolen ti diabetesmo ken kissayan ti peggadmo ti sakit iti puso, istrok, sakit iti bato ken sakit iti mata. Dagitoy a simple a singasing ket makatulong a pagtalinaeden ti lebel iti asukar ti daram, presion ti daram ken dagiti lebel iti kolesterolmo: NurseLine: Umawat iti balakad ti maysa a nars a maipapan iti salun‑at 24 oras kada aldaw, 7 aldaw kada lawas (toll‑free). 1‑888‑980‑8728, TTY 711 Hawai'i Tobacco Quitline: Daytoy ket libre a serbisio para kadagiti residente iti Hawai'i a mangayat nga agsardeng. Agpalista online wenno tawagan (toll‑free). 1‑800‑784‑8669, TTY 711 hawaiiquitline.org Mangan ti nasalun‑at a taraon nga addaan kadagiti adu a prutas, gulay ken buo a bukbukel, ken ababa kadagiti nainayon nga asukar Regular nga agwatwat - iti uray 150 a minutos kada lawas	Limitaran iti arak	Saan nga agsigarilio	Tomaren dagiti agas kas naibilin	Kitaen ti paraipaaymo ti serbisio para ti tsek‑ap iti uray kada 6 a bulan Makisao ti parmasista ken tagaipaay ti panangtaripato iti salun‑at maipapan ti panangimanehar iti agas Tawagan ti Serbisio Kadagiti Miembro tapno maammoan ti ad‑adu pay maipapan ti programami iti panangimanehar ti kaso Behavioral Health Hotline: Umawat ti tulong para ti salun‑at iti panunot ken dagiti parikut iti panagusar ti substansia (toll‑free). 1‑800‑435‑7486, TTY 711 Panawen ti panagpatsek‑ap? Makatulongkami a makasapul ti baro a paraipaay ti serbisio no kasapulam daytoy. Tawagan ti toll‑free Serbisio Kadagiti Miembro ti numero ti telepono iti kannigid a suli ti saranay. Wenno bisitaen iti 4 Health Talk © 2022 United HealthCare Services, Inc. All rights reserved (Nairanta amin a karbengan). m o c e b o d a k c o t s / t o h S . . l e x P i
Ti UnitedHealthcare Community Plan ket agtungtungpal kadagiti maipakat a linteg ti Pederal kadagiti karbengan a sibil ken saanna nga iduma, ilaksid dagiti tattao, wenno trataren dagiti tattao iti sabsabali a wagas gapu iti: Puli Disabilidad Tawen Naggapuan a Pagilian Kolor Seks/gender (pannakaiyebkas wenno pakabigbigan) Ti UnitedHealthcare Community Plan ket mangipapaay kadagiti libre a tulong ken serbisio kadagiti tattao nga addaan kadagiti disabilidad tapno makasaritadakami a nasayaat, kas koma iti: Dagiti kualipikado nga agipatarus iti sign language • Nakasurat nga impormasion kadagiti sabali a pormat (dadakkel a pannakayimprenta, audio, nalaka a maluktan nga elektroniko a format, dagiti sabali pay a pormat) Ti UnitedHealthcare Community Plan ket mangipapaay kadagiti libre a serbisio iti lengguahe kadagiti tattao a saan nga Ingles ti kangrunaan a lengguaheda, kas koma dagiti: Dagiti kualipikado a tagaipatarus • Dagiti impormasion a naisurat iti dadduma a lengguahe No kasapulam dagitoy a serbisio, awagannakami a toll-free iti 1-888-980-8728, TTY 711. No patiem a saan a naited ti UnitedHealthcare Community Plan dagitoy a serbisio wenno indumdumanaka iti sabali a pamay-an, mabalinmo ti agidatag iti reklamo iti: Civil Rights Coordinator UnitedHealthcare Civil Rights Grievance P.O. Box 30608 Salt Lake City, UT 84130 Email: Mabalinyo met ti agidatag iti reklamo iti U.S. Department of Health and Human Services, Office for Civil Rights, iti elektroniko a pamay-an babaen iti Office for Civil Rights Complaint Portal, a makita iti wenno babaen iti surat (mail) wenno telepono iti: Babaen iti koreo: U.S. Department of Health and Human Services 200 Independence Avenue SW, Room 509F, HHH Building Washington, D.C. 20201 Babaen iti telepono: 1-800-368-1019 (TDD: 1-800-537-7697) Dagiti form ti reklamo ket adda iti CSHI22MD0039771_000
(English) Do you need help in another language? We will get you a free interpreter. Call 1-888-980-8728 to tell us which language you speak. (TTY: 711). (Cantonese) 1-888-980-8728 ,我们会提供免费翻译服 您需要其他语言吗?如果需要,请致电 (TTY: 711). 务 (French) Avez-vous besoin d'aide dans une autre langue? Nous pouvons vous fournir gratuitement des services d'interprète. Appelez le 1-888-980-8728 pour nous indiquer quelle langue vous parlez. (TTY : 711). (German) Brauchen Sie Hilfe in einer anderen Sprache? Wir koennen Ihnen gern einen kostenlosen Dolmetscher besorgen. Bitte rufen Sie uns an unter 1-888-980-8728 und sagen Sie uns Bescheid, welche Sprache Sie sprechen. (TTY: 711). (Hawaiian) Makemake ʻoe i kōkua i pili kekahi ʻōlelo o nā ʻāina ʻē? E kiʻi nō mākou i mea unuhi manuahi nou. E kelepona i ka helu 1-888-980-8728 no ka haʻi ʻana mai iā mākou i ka ʻōlelo āu e ʻōlelo ai. (TTY: 711). (llocano) Masapulyo kadi ti tulong iti sabali a pagsasao? lkkandakayo iti libre nga paraipatarus. Awaganyo ti 1-888-980-8728 tapno ibagayo kadakami no ania ti pagsasao nga ar-aramatenyo. (TTY: 711). (Japanese) 1-888-980-8728 無料で通訳を用意できます.電話番号の, に,電話して,私たちに貴方の (TTY: 711). 話されている言語を申し出てください. ? (Korean) . 1-888-980-8728 필요하십니까 저희가 (TTY: 711). 다른언어로 통역을 제공합니다 도움이 무료로 전화해서 (Mandarin) 언어를 알려주십시요 사용하는 1-888-980-8728 ,我們會提供免費翻譯服 您需要其它語言嗎?如有需要,請致電 (TTY: 711) . 務 (Marshallese) Kwōj aikuj ke jipan̄ kōn juon bar kajin? Kōm naaj lewaj juon aṃ ri-ukok eo ejjeļọk wōņean. Kūrtok 1-888-980-8728 im kowaļọk n̄ an kōm kōn kajin ta eo kwō meļeļe im kōnono kake. (TTY 711). (Samoan) E te mana'o mia se fesosoani i se isi gagana? Matou te fesosoani e ave atu fua se faaliliu upu mo oe. Vili mai i le numera lea 1-888-980-8728 pea e mana'o mia se fesosoani mo se faaliliu upu. (TTY: 711). (Spanish) ¿Necesita ayuda en otro idioma? Nosotros le ayudaremos a conseguir un intérprete gratuito. Llame al 1-888-980-8728 y díganos qué idioma habla. (TTY: 711). (Tagalog) Kailangan ba ninyo ng tulong sa ibang lengguwahe? Ikukuha namin kayo ng libreng tagasalin. Tumawag sa 1-888-980-8728 para sabihin kung anong lengguwahe ang nais ninyong gamitin (TTY: 711) (Tongan) 'Oku ke fiema'u tokoni 'iha lea makehe? Te mau malava 'o 'oatu ha fakatonulea ta'etotongi. Telefoni ki he 1-888-980-8728 'o fakaha mai pe koe ha 'ae lea fakafonua 'oku ke ngaue'aki. (TTY: 711). (Vietnamese) Bạn có cần giúp đỡ bằng ngôn ngữ khác không? Chúng tôi sẽ yêu cầu một người thông dịch viên miễn phí cho bạn. Gọi 1-888-980-8728 nói cho chúng tôi biết bạn dùng ngôn ngữ nào. (TTY: 711). (Visayan) Gakinahanglan ka ba ug tabang sa imong pinulongan? Amo kang mahatagan ug libre nga maghuhubad. Tawag sa 1-888-980-8728 aron magpahibalo kung unsa ang imong sinulti-han. (TTY: 711). 로