E s k u e l a a n t i P a n a g m i n i s t r o b e - I L Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro
be-IL Moises - nagkitakit idi damo, ngem nagpausar iti Dios Apolos - nalaing nga agpalawag ngem madadaan nga umawat iti balakad ANIA TI MAADALMO KADAGITI ULIDAN NGA IMPASDEK Dagiti Adipen ni Jehova iti Napalabas? Pablo - lohikal, nalaing a mangguyugoy Felipe - naregta nga ebanghelisador
Balasitang nga Israelita - awanan buteng nga inyebkasna ti pammatina Dinanon ni Natan ti puso ni Ari David Sipapasnek a nangasaba ni Pedro Nagsao ni Ester a buyogen ti dakkel a panagraem Natibker ti kombiksion ni Jeremias
Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro "Siak, ni Jehova, ti Diosmo, Daydiay mangisursuro kenka tapno magunggonaam ti bagim, Daydiay mangpappapagna kenka iti dalan a rebbeng a pagnaam." - Isa. 48:17. (Nagan ti Estudiante)
Dagiti Linaonna Panid Maabrasaka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro ... 5 Pagragsakam ti Sao ti Dios ... 9 'Siputam No Kasano ti Panagimdengmo' ... 13 Mapasayaatmo ti Memoriam ... 17 Igaedmo ti Agbasa ... 21 Makagunggona ti Panagadal ... 27 No Kasano ti Agsukimat ... 33 Panangaramid iti Balabala ... 39 Panangisagana iti Naituding a Paset ti Estudiante iti Eskuelaan ... 43 Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion ... 47 Panangisagana Kadagiti Diskurso iti Publiko ... 52 Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro ... 56 No Kasano a Parang-ayen ti Abilidad a Makisarita ... 62 Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo ... 66 Pannakisarita Babaen Dagiti Surat ... 71 Agprogresoka - Rumang-ayka ... 74 Programa a Mangparang-ay iti Abilidad nga Agpalawag ken Mangisuro . . 78 Porma a Pangbalakadan ... 79 Agusarka iti Nadumaduma nga Eksena ... 82 Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo ... 272 Pagsurotan Para Kadagiti Manangaywan iti Eskuelaan ... 282 Indise ... 286 2002 WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIA All Rights Reserved Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro Dagiti Nangipablaak WATCHTOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF NEW YORK, INC. Brooklyn, New York, U.S.A. Nayimprenta iti 2012 Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Benefit From Theocratic Ministry School Education Iloko (be-IL) Made in Japan Naaramid Idiay Japan
No Kasano a Parang-ayen Adalen Panid Adalen Panid 1 Umiso a Panagbasa ... 83 2 Nalawag ti Pannakayebkas ti Sasao ... 86 3 Umiso a Panagibalikas ... 89 4 Naannayas a Panagpalawag ... 93 5 Mayanatup a Panagsarimadeng ... 97 6 Maitutop a Panangigunamgunam iti Nasken a Sasao ... 101 7 Naipaganetget Dagiti Kangrunaan nga Ideya ... 105 8 Maikanatad a Kapigsa ti Timek ... 107 9 Modulasion ... 111 10 Entusiasmo ... 115 11 Kinabara ken Addaan Rikna ... 118 12 Panagkompas ken Ekspresion ti Rupa ... 121 13 Pannakikinnita iti Agdengdengngeg ... 124 14 Kinanatural ... 128 15 Makaay-ayo a Panaglanglanga ... 131 16 Kinatanang ... 135 17 Panangusar iti Mikropono ... 139 18 Panangusar iti Biblia No Sumungbatka . . . . 143 19 Maiparegta ti Panangusar iti Biblia ... 145 20 Epektibo a Panangiruangan iti Kasuratan . . 147 21 Panagbasa iti Kasuratan Buyogen ti 30 Panangipakita iti Interes Kadagiti Sabsabali ... 186 31 Panangipakita iti Panagraem Kadagiti ... 190 32 Panagsao nga Addaan iti Kombiksion ... 194 33 Nataktika Ngem Natibker ... 197 34 Makapabileg ken Positibo ... 202 35 Panangulit kas Panangipaganetget ... 206 36 Nasayaat ti Pannakabukel ti Tema ... 209 37 Panangitampok Kadagiti Kangrunaan Sabsabali a Punto ... 212 38 Makatukay-Interes nga Introduksion ... 215 39 Epektibo a Konklusion ... 220 40 Umiso nga Impormasion ... 223 41 Maawatan Dagiti Agdengdengngeg ... 226 42 Makaisuro Kadagiti Agdengdengngeg ... 230 43 Panangusar iti Naituding a Material ... 234 44 Epektibo a Panangusar Kadagiti Saludsod . . 236 45 Dagiti Ilustrasion/Ehemplo a Makaisuro ... 240 46 Dagiti Ilustrasion a Naadaw Kadagiti Gagangay a Kasasaad ... 244 47 Epektibo a Panangusar Kadagiti Makita Maitutop a Panangipaganetget ... 150 22 Umiso a Panangyaplikar iti Kasuratan ... 153 23 Naibatad ti Praktikal a Pategna ... 157 24 Panangpili iti Sasao ... 160 25 Panangusar iti Balabala ... 166 26 Lohikal a Pannakabukel ti Material ... 170 27 Ekstemporaneo a Panagpalawag ... 174 28 Wagas a Kasla Makisarsarita ... 179 29 Kalidad ti Boses ... 181 a Katulongan (Visual Aid) ... 247 48 Iti Wagas a Makirinnason ... 251 49 Panangidatag Kadagiti Makapnek nga Argumento ... 255 50 Panangikagumaan a Mangdanon iti Puso . . 258 51 Apagisu ti Oras, Umiso ti Pannakabingbingayna ... 263 52 Epektibo a Pammagbaga ... 265 53 Naparegta ken Napabileg Dagiti Agdengdengngeg ... 268
Maabrasaka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro ITI intero a daga, iti nasurok a 200 a pagilian, minilion nga estudiante ti magunggonaan a linawas iti edukasion nga ipaay ti Teokratiko nga Eskue- laan ti Panagministro. Agdadamo dagiti dadduma. Adda dagidiay adun a tawen a makipaspasetda iti eskuelaan. Maikonkondukta ti eskuelaan iti pi- nullo a ribu a luglugar. Sadinoman ditoy daga ti pagnanaedam, pareho a programa ti edukasion ti magun-odam. Dagiti tattao a nagduduma ti edad, puli, ken adalda sagsagrapenda daytoy a teokratiko nga edukasion, nga awan bayadna. Idi nairugi ti eskuelaan kadagiti kongregasion dagiti Saksi ni Jehova idi 1943, kastoy ti naikuna a panggepna: "Tapno maisagana amin a 'matalek a tattao,' dagidiay nakangngeg iti Sao ti Dios ken nangpaneknek a mamatida iti dayta, tapno 'kabaelanda nga isuro dagiti sabsabali' . . . tapno agbalin ti tunggal maysa . . . nga ad-adda a nakasagana a mangidatag iti namnama nga ik-ikutanna." (Course in Theocratic Minis- try, p. 4) Agtultuloy a dayta ti panggep ti es- kuelaan agingga ita. Wen, ania ti kasayaatan a pangu- sarantayo iti pannakabalintayo nga agsao nga inted ti Dios a kas sa- gut kadatayo? Sumungbat ti Bib- lia: "Tunggal agang-anges a ba- nagcidaydayawna koma ni Jah." (Sal. 150:6) No kasta ti arami- dentayo, maparagsaktayo ti puso ti nailangitan nga Amatayo. Pam- paneknekantay kenkuana a nala- punos ti pusotayo iti panagyaman gapu iti kinaimbag ken ayatna. Dayta ti gapuna a maidagdaga- dag kadagiti Kristiano a kanayon a 'mangidatonda iti Dios ti sak- ripisio ti panagdaydayaw, kayat- na a sawen, ti bunga dagiti bibig a mangaramid iti publiko a
6 Maabrasaka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro panangideklara iti naganna'! (Heb. 13:15) Tapno matulongandaka a mang- parang-ay iti abilidadmo a mangusar kadagiti inted ti Dios a sagut a pangi- dayaw ken Jehova, abrasaendaka a kas estudiante iti Teokratiko nga Eskue- laan ti Panagministro. Nupay ti panagbasa iti publiko ken arte ti panagsao ken panangisuro ti ad-adda a maipamaysa iti eskuelaan, saan la a dayta ti magunggona iti edu- kasion nga ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Iti panna- kipasetmo, matulonganka a mangparang-ay kadagiti napateg nga abilidad a kas iti personal a panagbasa, panagimdeng ken pananglagip, panagadal, panagsukimat, pananganag ken panangurnos, pannakisarita, panangsung- bat kadagiti saludsod, ken panangisurat kadagiti kapanunotan. Ti Biblia a mismo ken dagiti naibatay-Biblia a publikasion ti pakaibasaran dagiti ma- adal, komento, ken presentasion a maidatag iti eskuelaan. No punnuem ti isipmo iti napateg a kinapudno a masarakan iti Sao ti Dios, masursurom ti agpanunot a maitunos iti pampanunot ti Dios. Anian a makagunggona dayta iti tunggal aspeto ti biag! Maipapan iti pateg ti Sao ti Dios, insurat ni William Lyon Phelps, maysa a mannursuro iti unibersidad iti maika-20 a siglo: "Pudno a maawagan nga edukado ti tunggal maysa nga adu ti ammo- na iti Biblia. . . . Patiek a napatpateg ti adda ammona iti Bib- lia uray no saan a nagkolehio ngem iti nagkolehio nga awan ammona iti Biblia." DAGITI PASET ITI ESKUELAAN ˙ Linawas a programa iti panagbasa, panagadal, ken panagsukimat a naisentro iti Biblia ˙ Instruksion iti panagbasa iti publiko ken iti arte ti panagpalawag ken panangisuro No Kasano a Naan-anay a Magunggonaan Siempre, tapno naan-anay a magunggonaanka iti eduka- sion nga ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, kas estudiante, masapul nga agreggetka. Inggunamgunam ni apostol Pablo iti kaduana a Kristiano a ni Timoteo: "Uto- bem dagitoy a banag; maipamaysaka kadakuada, tapno ti panagrang-aymo maiparangarang iti amin a tattao." (1 Tim. 4:15) Ania dagiti praktikal a banag a mabalinmo nga arami- den? ˙ Pannakipartisipar kadagiti pagsasaritaan ti klase ˙ Gundaway a mangiparang iti paset iti imatang ti kongregasion ˙ Personal a tulong tapno rumang-ayka No mabalbalin, tabunuam ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro iti kada lawas. Usarem a naimbag daytoy a libro, a Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Isuratmo ti naganmo iti na- iranta nga espasio iti panid ti paulo ti libro. Itugotmo a ka- nayon daytoy a libro no tabunuam ti eskuelaan. Mabalin- mo met ti aginotar ditoy libro a mismo. No adda mabasam a napapateg a punto a pagarupem a makatulong kenka, ugedam dagitoy. Usarem dagiti nalawa a margin a pangisu-
Maabrasaka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro ratan kadagiti praktikal a punto a maadalmo bayat a maus-usig dagitoy iti eskuelaan. Adda maited a nayimprenta a kopia ti programa a masurot iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Naglaon met ti eskediul kadagiti detalye no kasano a maikondukta ti eskuelaan. Nasayaat no isapitmo ti eskediul iti daytoy a libro, tapno madadaan nga usarem. No isaganam ti linawas a programa iti eskuelaan, laglagipem a ti Biblia ti kangrunaan a libro. Iyun-unam a basaen ti paset ti Biblia a nayeskediul iti dayta a lawas. No mabalinam met a basaen a nasaksakbay dagiti leksion iti nadumaduma a paset ti programa, makagunggona unay dayta. Kabayatan ti programa, mabalin nga addada gundaway a makipartisi- par dagiti agdengdengngeg. Gundawayam a naan-anay dagitoy. No maki- ramanka kadagita a panagsasarita, matulonganka a manglaglagip iti nang- ngegmo ken mangipakat iti dayta iti biagmo. Siempre, maaddaan ti amin nga estudiante iti gundaway nga agpalawag wenno mangiparang iti demostrasion iti imatang ti kongregasion. Apro- betsarem ti tunggal gundaway. Ikagumaam a parang-ayen ti aniaman a ka- lidad ti panagpalawag a naituding kenka. Mabalakadanka tapno agtultu- loy ti panagrang-aymo. Akseptarem dayta a personal a tulong. Isuratmo iti librom dagiti espesipiko a singasing no ania ti mabalinmo nga arami- den tapno rumang-ayka. Tangay narigat a matmatam ti bagim a kas iti pa- nangmatmat dagiti dadduma kenka, dagiti maipaay a naayat, naibatay-Biblia a singasing ken balakad ket dakkel ti maitu- longda iti panagrang-aymo. Pudno dayta uray no adun a tawen a nagpasalistaka iti eskuelaan. - Prov. 1:5. DAGITI ABILIDAD A MAIPAAYAN ITI ATENSION Kayatmo kadi a naparpartak ti panagrang-aymo? Maaramid- mo dayta no ikagumaam. Adalem a nasaksakbay ti leksion nga idatag ti tunggal estudiante. No kasapulan ti mangsandi a ma- ngiparang iti paset, nakasaganaka nga agboluntario, ket mang- nayon dayta iti kapadasam. No agpaset dagiti dadduma, im- dengam a naimbag no kasano ti panangidatagda iti material. Makaadaltayo iti tunggal maysa. Kanayonanna, no ipalubos ti kasasaadmo, naparpartak ti panagrang-aymo no adalem a nasaksakbay ti linaon day- toy a libro. No naadalmon a nalaing ti linaon dagiti suma- ganad a 15 a leksion, rugiamon a sukimaten ti "Programa a Mangparang-ay iti Abilidad nga Agpalawag ken Mangisuro," a mangrugi iti panid 78. Umuna, adalem ti tunggal lek- sion, ket padasem dagiti naibalabala nga ensayo a mainaig ˙ Panagimdeng ken pananglagip ˙ Personal a panagbasa ˙ Panagadal ˙ Panagsukimat ˙ Pananganag ken panangurnos ˙ Pannakisarita ˙ Panangsungbat kadagiti saludsod ˙ Panangisurat kadagiti kapanunotan 7
8 Maabrasaka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro iti dayta. Ipakatmo iti ministeriom dagiti maad-adalmo. Dakkel ti maitu- long daytoy iti irarang-aymo a kas pumapalawag ken mannursuro iti Sao ti Dios. Ti masursurom iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro tulongan- naka a mangaramid kadagiti kapatgan a banag iti biag. Yantangay si- bibiagtayo gapu ti pagayatan ti Dios, ti panangidayaw kenkuana kaipa- pananna ti panangbigbig iti mismo a panggep ti kaaddatayo. Maikari ni Jehova a Dios iti katan-okan a pammadayaw. (Apoc. 4:11) Ti masursuro- tayo iti eskuelaan ti maysa kadagiti pamay-an tapno maaramidtay daytoy, iti kasta, makapanunottayo a nalawag, makapagtignay a nainsiriban, ken epektibo a maipakaammotayo dagiti nagsayaat a kinapudno a masarakan iti naipaltiing a Sao ti Dios. PUNDASION A PAGIBANGONAN Maysa nga arte ti epektibo a pannakikomuni- kar. Kadagiti dadduma, saan a nalaka dayta. Adun a libro ti nairanta a tumulong kadagiti tat- tao tapno rumang-ayda iti daytoy a banag. Nupay kasta, ti Namarsua, Daydiay nangisagut kadagi- ti tattao iti abilidad nga agsao, ad-adu ti ammo- na maipapan iti panagpalawag ken panangisuro ngem iti asinoman a tao nga instruktor ti pa- nagsao. Kas Nasigo a Managobra, nakitinnulong ti bugbugtong nga Anakna a nangbukel iti utek ti tao ken dagiti organo ti panagsao agraman da- giti amin a dadduma pay a nakaskasdaaw a na- parsua. Idi napaaddan dagiti anghel sa dagiti tattao, nagserbi dayta nga Anak a kas Sao ti Dios, Day- diay kangrunaan nga inusar ti Dios a mangisu- ro kadakuada. (Prov. 8:30; Juan 1:1-3) Naibaon ditoy daga dayta nga Anak nga isu ni Apo Jesu-Kristo. Maipapan kenkuana, kunaen ti nai- paltiing a rekord: "Nagsiddaaw unay dagiti bunggoy iti wagas ti panangisurona." Ken pina- neknekan dagidiay nakangngeg kenkuana: "Awan pay a pulos sabali a tao a nagsao iti kas- toy." (Mat. 7:28; Juan 7:46) Kadagiti Ebanghelio, nasurok nga 40 a daras a naawagan ni Jesus a kas Mannursuro, ket maitutop dayta. Adu ti maadal- tayo kenkuana no maipapan iti panagsao ken pa- nangisuro. Nailanad met iti Biblia no kasano nga inusar ni Jehova a Dios dagiti lallaki ken babbai a nadumaduma ti kasasaadda tapno maibanag ti pagayatanna. Dagiti dadduma nangidanonda iti abbaba ngem nabibileg a mensahe. Adu dagidiay saan a nagpalawag iti imatang ti adu a tattao, ngem simamatalek a nangpaneknekda maipa- pan iti pudno a Dios ken iti panggepna. Mabalin a saan a nalaing nga agpalawag ti kaaduan ka- dakuada, ngem binendisionan ti Dios ti panag- reggetda. Makaadaltayo iti kunaen ti Biblia maipapan iti no kasanoda nga intungpal ti minis- terioda. - Sal. 68:11. Siempre, ti Biblia ket saan a libro maipapan iti panagpalawag iti publiko. Ngem kadagidiay mangtarus a naimbag iti basbasaenda, naglaon dayta kadagiti napapateg nga impormasion maipapan iti epektibo a panagpalawag ken pa- nangisuro. Dayta a pundasion ti panggep a pa- gibangonan ti Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagminis- tro.
Pagragsakam ti Sao ti Dios NARAGSAK ti tao a "ti pakaragsakanna adda iti linteg ni Jehova." Ti kasta a tao basaenna ti Sao ti Dios "iti nababa a timek iti aldaw ken rabii." (Sal. 1: 1, 2) Mariknam met kadi dayta a ragsak? Kasano a maparayraymo ti rag-o nga itden kenka ti Sao ti Dios? Umimdengka Bayat nga Agsasao ni Jehova Saanmo a basta basaen dagiti sasao. Sirmataem dagiti situasion a basba- saem. Timudem ti timek dagidiay adda iti salaysay. Bayat a basbasaem dagi- ti panglukat a kapitulo ti Biblia, denggem ti agsasaganad a panangipalgak a mismo ni Jehova iti panangaramidna iti daga a maitutop a pagnaedan ti tao. Umimdengka bayat nga ibagana iti Anakna, ti Nasigo a Managobra, a dimte- ngen ti tiempo tapno parsuaenna dagiti umuna a tao. Sirmataem ti eksena: Nagrebelde da Adan ken Eva, inukom ida ti Dios ket, kalpasanna, pinaruarna ida iti Paraiso. (Genesis, kap. 1-3) Riknaem ti panagsiddaaw a mabuyogan iti amak no mabasam nga adda timek a naggapu sadi langit nga agkuna a ni Jesu-Kristo ket Anak ti Dios, ti dungdungnguen, ti imbaon ti Dios a mangi- daton iti biagna gapu iti sangatauan. (Mat. 3:16, 17) Iladawanmo iti panu- notmo ti reaksion ni apostol Juan idi mangngegna ti kuna ni Jehova: "Adtoy! Pagbalbalinek a baro ti amin a bambanag." (Apoc. 21:5) Pudno, a makapa- ragsak ti kastoy a panagbasa iti Sao ti Dios! Ituloymo a basaen ti naipaltiing a rekord, ket maammuam ni Jehova a kas naindaklan ken nakaskasdaaw a persona. Mariknam a maguyugoyka unay Kenkuana a mangay-ayat kadatayo, naasi kadatayo, tumulong no sipapa- kumbaba nga ikagumaantay nga aramiden ti pagayatanna, ken mangisuro no kasanotay nga agballigi iti amin nga aramidentayo. - Jos. 1:8; Sal. 8:1; Isa. 41:10. No ad-adu ti busbosem a tiempo nga agbasa iti Biblia, ad-addanto met ti pannakapnekmo bayat a rumangrang-ay ti pannakaammom iti pagayatan ti Dios para kenka. Ngem saan la a dayta ti mangparagsak kenka. No ti pa- nagbasam ipaayna ti tulong a kasapulam a mangrisut a nainsiriban kadagi- ti problema, kaslakanto iti salmista a nagkuna: "Nakaskasdaaw dagiti pam- malagipmo. Dayta ti makagapu a tinungpal ida ti kararuak." (Sal. 119:129) Maragsakankanto met no mailasinmo manipud Kasuratan dagiti prinsipio a tumulong a mangsukog iti panunot ken tarigagaymo iti nadiosan a wagas. - Isa. 55:8, 9. Ipaay ti Biblia ti moral a pannarabay a mangsalaknib kadatayo iti ania- man a pagdaksantayo ken ipakitana kadatayo ti umiso a dalan. Bayat a 9
10 Pagragsakam ti Sao ti Dios basbasaentay dayta, mariknatayo a ni Jehova ket maysa nga Ama nga am- mona dagiti problema a rumsua no tumuloktayo kadagiti imperpekto a na- inlasagan a tarigagay. Dina kayat a sagabaentayo dagiti nakas-ang a bunga a sigurado nga apitentayo no ditay suroten dagiti nangato a moral a pagala- gadanna. Maseknan kadatayo ken kayatna a tagiragsakentayo ti kasayaatan a wagas ti panagbiag. Ti panangbasa iti Saona tulongannatayo a mangapre- siar nga ad-adda a talaga a naparaburantayo ta isu ti Dios ken nailangitan nga Amatayo. Inaldaw a Basaem ti Biblia Kinuna ti salmista maipapan iti tao nga inaldaw nga agbasa iti Sao ti Dios: "Isuamin nga aramidenna agballiginto." (Sal. 1:3) Wen, nupay imperpekto- tayo, nupay agbibiagtayo iti dakes a sistema ti bambanag ni Satanas, ken nupay ikagkagumaannatay nga alun-onen ti Diablo, ti regular a panangba- sa ken panangyaplikar iti linaon ti Sao ti Dios ti mamagballigi kadatayo iti amin a banag a nainaig iti relasiontayo ken Jehova. Yantangay parparigatennatayo daytoy daan a sistema, mapakirednatayo ti panangagsep iti pampanunot ti Namarsua uray iti sumagmamano la a na- pateg a kanito iti tunggal aldaw. Dagiti sumagmamano a bersikulo a naa- daw kadagiti artikulo ti diario ti mabalin a basaen laeng idi dagiti dadduma a naibalud gapu iti pammatida. Indulin, inkabesa, ken inut-utobda dagitoy. Binendisionan ida ni Jehova gapu ta iti baet ti kasasaadda, impamuspusan- da a ginun-od ti pannakaammo iti Sao ti Dios. (Mat. 5:3) Ngem nawaywaya nga amang ti kaaduan kadatayo. Ditay koma ipagarup nga adda datdatlag nga epektona kadatayo ti apagbiit a panangbasa iti maysa a bersikulo ti Bib- lia iti inaldaw. Nupay kasta, agpaay a pagimbagantayo no iyun-unatayo da- giti napateg a banag, iti kasta maiwayaantay a basaen ti Biblia iti kada al- daw, utoben, ken ipakat dayta iti biagtayo. Kinapudnona, mabalin a masinga dagiti kasayaatan a planotayo. No ma- pasamak dayta, ipangpangrunatayo dagiti banag a talaga a nasken. Kas pa- garigan, ditay gagaraen ti lumangan nga uminum iti danum iti maysa wenno dua nga aldaw. Ngarud, aniaman ti sumangbay iti inaldaw-aldaw a panagbiagtayo, iwayaantay koma a bang-aran ti bagitayo babaen ti danum ti kinapudno. - Ara. 17:11. Basaem ti Intero a Sao ti Dios Nabasam kadin ti intero a Biblia? Adda dagidiay maibilang a nadagsen ti panangbasa manipud Genesis agingga iti Apocalipsis. Gapuna, adu dagidiay mayat a mangbasa iti intero a Biblia ngem inyun-unada a basaen ti Kristia- no a Griego a Kasuratan. Apay? Nalabit nalaklakada a matarusan no kasano nga agaplikar kadakuada dagita a libro ti Biblia kas indibidual nga agtariga-
Pagragsakam ti Sao ti Dios gay a mangsurot kadagiti addang ni Kristo. Wenno nalabit gapu ta ab-aba- ba a basaen ti Kristiano a Griego a Kasuratan - nasurok bassit a kakapat ti Biblia. Ngem kalpasan a nabasada dagita a 27 a libro, immallatiwda kadagi- ti 39 a libro ti Hebreo a Kasuratan sada inrugi a binasa ket tinagiragsakda da- gita. Idi nalpasdan ti Hebreo a Kasuratan, nakaipasdekdan iti eskediul para iti regular a panagbasa iti Biblia, isu nga intultuloyda, nga inulitda a bina- sa ti Kristiano a Griego a Kasuratan, ket saandan a pulos a nagsarsardeng. Sapay koma ta iyugalim met a basaen nga inaldaw ti Sao ti Dios iti unos ti panagbiagmo. Adda kadi iti pamiliam wenno kakongregasionmo a di makabasa? Apay a dika itukon kenkuana nga ibasaam iti Biblia a regular? Magunggonaan- ka, ken uray isu magunggonaan met bayat nga ut-utobenna ti mangngegna sana iyaplikar iti biagna. - Apoc. 1:3. Inton agangay, mabalin a kayatmo nga iraman dagiti espesial a pro- yekto a nainaig iti panangbasam iti Biblia. Parayrayen ti dadduma kada- gitoy ti pannakaawatmo no kasano nga agkakanaig dagiti nagduduma a PAGBALINEM A MAKAGUNGGONA TI INALDAW A PANAGBASAM ITI BIBLIA Naisentro iti panagbasa iti Biblia ti maysa a kangrunaan a paset ti edukasion nga ipaay ti Teo- kratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Idagadag- mi a makiramanka iti dayta. Adda nayeskediul a bassit a paset ti Biblia a ba- saen a personal ken mausig iti eskuelaan iti kada lawas. Agin-inut daytoy agingga a maungpotmo a basaen ti Biblia. Tapno agbalin a paset ti biagmo ti inaldaw a pa- nagbasa iti Biblia, mangisangratka iti regular nga oras para iti dayta - nalabit iti bigbigat, agmatu- on, oras ti pangrabii, wenno sakbay a maturogka. Saan nga agbalin a regular ti panagbasam no saka la agbasa iti sangkabassit no naiparna nga adda tiempom. Biblia mabalin a paregtaenna ti tunggal miembro ti pamilia a personal nga agbasa iti Biblia iti kada aldaw. Ti inaldaw a panagbasa iti Biblia kasapulanna ti disiplina. Saan a naisigud kenka dayta a tarigagay. Masapul a 'patanorem ti panagtarigagay' iti Sao ti Dios. (1 Ped. 2:2) No mayugalim, tumanorto ti panagtarigagaymo kadagiti naespirituan a banag. Inton agangay, mabalin a kayatmo a palawaen ti panagadalmo babaen ti panangiraman kadagiti espesial a proyekto a nainaig iti panangbasa iti Bib- lia ken panagadal tapno umuneg ti pannakaawat ken panangipategmo kadagiti naespirituan a ga- meng nga insagana ni Jehova kadatayo. No maysaka nga ulo ti pamilia, ipakitam ti personal nga interes babaen ti panangtulongmo kadagiti kameng ti pamiliam a maaddaan iti nasa- yaat a rutina. Ti sangapamiliaan a panagbasa iti No basaem ti Biblia, iwayaam nga utoben ti kaipapanan ti binasam - no ania ti ipalgakna mai- papan ken Jehova, no kasano nga agpaay a pagim- bagam, ken no kasano a mausarmo a tumulong kadagiti sabsabali. 11
12 Pagragsakam ti Sao ti Dios paset ti Biblia. No adda dagiti marginal reference ti Bibliam, dagitoy ti ma- ngiturong kenka kadagiti historikal a detalye ken umarngi a salaysay. Tu- longandaka dagita a mangtarus kadagiti sirkumstansia a nangiturong iti pannakaisurat dagiti nadumaduma a salmo agraman dagiti surat a pinutar dagiti apostol ni Jesu-Kristo. Naglaon ti Insight on the Scriptures iti nawad- wad nga impormasion maipapan kadagiti tattao, lugar, ken galad a nada- kamat iti Biblia. Dagiti tsart iturongda ti atension iti kaitungpalan dagiti padto iti Biblia, ipakitada no asino dagiti ari ken mammadto nga agkaka- taeban, ken ipaayda dagiti mapattapatta a petsa dagiti adu a pasamak a na- isalaysay iti Biblia. Bayat nga ut-utobem ti maad-adalmo, maawatamto no apay a napasa- mak ti nadumaduma a kasasaad iti ili ti Dios. Matakuatamto met ti maka- gapu iti wagas ti pannakilangen ni Jehova iti ilina. Maawatamto no kasano ti panangmatmat ni Jehova iti tigtignay dagiti gobierno, nasion, ken dagi- ti indibidual. Naun-unegto ti pannakatarusmo iti panagpampanunotna. Ad-addanto a makapainteres kenka ti historia ti Biblia no sirmataem iti panunotmo ti lugar a nakapasamakan dagiti bambanag. Dagiti mapa ti dagdaga a nadakamat iti Biblia ipakitada ti kasasaad ti daga agraman ti dis- tansia dagiti lugar. Kas pagarigan, sadino ti posible a nagballasiwan dagiti Israelita iti Nalabaga a Baybay? Kasano ti kalawa ti Naikari a Daga? Kasa- no ti kawatiwat ti pinagpagna ni Jesus bayat ti ministeriona ditoy daga? Ania dagiti buya a nakita ni apostol Pablo iti panagdaliasatna kas misio- nero? Dagiti mapa ken deskripsion ti geograpia ibuksilanda dagiti detal- ye a mamagbalin iti panagbasam a makapainteres. Pakasarakam kadagiti mapa ti dagdaga a nadakamat iti Biblia? Adda dagiti agparang iti Baro a Lu- bong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Naglaon dagiti tomo ti Insight iti agarup 70 a mapa, ken adda indese dagiti mapa iti tartaraudi ti umuna a tomo. Usarem ti Watch Tower Publications Index tapno mabirokam dagi- ti dadduma a mapa. No awan kenka dagitoy a publikasion, usarem dagiti mapa a naipablaak iti Ti Pagwanawanan a makatulong kenka iti panagba- sam iti Biblia. Iti Hebreo a Kasuratan, intan-ok ni Ari David ni Jehova, a kunkunana: 'Anian a nagpateg dagiti panunotmo! O Dios, anian a nagdakkel ti pakada- gupan ti intero a pakagupgopanda!' (Sal. 139:17) Iti Kristiano a Griego a Kasuratan, indaydayaw ni apostol Pablo ni Jehova gapu ta Isu ket "nag- silnag iti puspusotayo tapno lawagan ida iti nadayag a pannakaammo iti Dios babaen ti langa ni Kristo." (2 Cor. 4:6) Adu a siglo ti nagbaetan da Da- vid ken ni Pablo, ngem agpada a nagragsakanda ti Sao ti Dios. Maragsa- kankanto met no iwayaam a basaen ti amin nga inted ni Jehova kenka ka- dagiti binulong ti naipaltiing a Saona.
'Siputam No Kasano ti Panagimdengmo' NAPATEG ti panagimdeng iti panagsursuro. Maapektaranna met ti nam- nama ti maysa a tao iti pannakaisalakan. Idi agsagsagana ni Jehova tap- no ispalenna ti ilina idiay Egipto a nakaadipenanda, binilinna ni Moises nga ibagana kadagiti panglakayen ti Israel no ania ti rumbeng nga ara- midenda tapno maispal dagiti inauna nga annakda iti anghel a mangpa- patay. (Ex. 12:21-23) Inyallatiw dagiti panglakayen daytoy nga imporma- sion iti tunggal sangakabbalayan. Berbal nga inaramidda daytoy. Masapul nga umimdeng a naimbag dagiti umili. Ania ti inaramidda? Ipadamag ti Biblia: "Amin ti annak ti Israel inaramidda kas iti imbilin ni Jehova kada Moises ken Aaron. Inaramidda ti kasta met laeng." (Ex. 12:28, 50, 51) Nag- banaganna, napasaran ti Israel ti nakaskasdaaw a pannakaispal. Iti kaaldawantayo, isagsagananatayo ni Jehova iti dakdakkel pay a pannakaispal. Pudno unay a masapul a sipapasnek nga ipangagtayo ti instruksion nga ipapaayna. Maipapaay ti kasta nga instruksion kadagiti gimong ti kongregasion. Naan-anay met la kadi a magunggonaanka kadagiti kasta a panagtatarip- nong? Agpannuray dayta iti panagimdengmo a naimbag. Matandaanam kadi dagiti napateg a punto a maad-adalmo iti gimong? Ugalim kadi, iti kada lawas, nga iyaplikar iti mis- mo a biagmo ti maipapaay nga instruksion wenno iranud dayta kadagiti sabali? Isaganam ti Pusom Tapno naan-anay a magunggonaantayo iti instruksion a maipapaay kadagiti Nakristianuan a gimong, masapul nga isaganatayo ti pusotayo. Naitampok ti kinapateg daytoy iti na- pasamak kabayatan ti panagturay ni Jehosafat nga ari ti Juda. Situtured nga intandudo ni Jehosafat ti pudno a panagdayaw. 'Inikkatna dagiti nangato a disso ken dagiti sagrado a teddek manipud Juda' ket binaonna dagiti prinsipe, Levita, ken pa- padi a mangisuro iti Linteg ni Jehova kadagiti umili iti amin a siudad ti Juda. Kaskasdi, "saan a nagpukaw dagiti mismo a nangato a disso." (2 Cron. 17:6-9; 20:33) Nairamut ti panag- dayaw iti didiosen ken ti ballikug a porma ti panagdayaw ken Jehova kadagiti nangato a disso dagiti pagano, isut' gapuna a saan a naikkat a namimpinsan dagitoy. 13 DAGITI SINGASING ITI NASAYAAT A PANAGIMDENG ˙ Agkararagka tapno maipamaysam ti atensionmo iti programa ˙ Iturongmo dagiti matam iti agpalpalawag ˙ No adda teksto a madakamat, kitaem iti Bibliam, ket surotem ti pannakaibasana ˙ Siputam ti panggep ti palawag ˙ Iti panunotmo, sungbatam dagiti maidatag a saludsod; imdengam a nalaing dagiti komento ˙ Aginotarka iti ababa ˙ Ilasinmo dagiti punto a kayatmo nga iyaplikar
14 'Siputam No Kasano ti Panagimdengmo' Apay a di nagpaut ti epekto ti instruksion nga inyurnos ni Jehosafat? Kuna pay ti rekord: "Dagiti met laeng umili saanda pay a naisagana ti pu- soda maipaay iti Dios dagiti ammada." Saanda a nagtignay a mayannurot iti nangngegda. Nalabit rigatenda ti mapan agdaton iti templo idiay Je- rusalem. Aniaman ti kasasaad, saan a natignay ti pusoda babaen ti pam- mati. Tapno saantayo nga agsubli kadagiti aramid ti lubong ni Satanas, ma- sapul nga isaganatayo ti pusotayo nga umawat iti instruksion nga ipapa- ay ni Jehova itatta. Kasano? Ti maysa a napateg a pamay-an ket babaen ti panagkararag. Masapul nga ikararagtayo nga awatentay a siyayaman ti nadiosan nga instruksion. (Sal. 27:4; 95:2 ) Tumulong daytoy kadatayo a mangapresiar iti panagregget dagiti kakabsattayo a, nupay imperpektoda, madadaanda a pausar ken Jehova a mangisuro iti ilina. Dayta ti mangtig- nay kadatayo nga agyaman ken Jehova saan laeng a gapu kadagiti baro a banag a maad-adaltayo no di ket gapu pay iti gundawaytayo a mangpau- neg iti panangipategtayo kadagiti banag a datin nga ammotayo. Gapu ta tarigagayantay nga aramiden a naan-anay ti pagayatan ti Dios, ikararagta- yo: "Isuronak, O Jehova, maipapan iti dalanmo. . . . Pagkaykaysaem ti pu- sok nga agbuteng iti naganmo." - Sal. 86:11. Agatensionka Adu dagiti makasinga iti napasnek a panagimdengtayo. Mabalin nga adu ti pakadukotantayo. Mabalin a mangsinga kadatayo ti panagtatagari ken panagkutikuti dagiti timmabuno wenno dagidiay adda iti ruar ti paggigi- mongan. Narigat ti agatension no alusiisentayo. Masansan a mabingay ti atension dagidiay addaan kadagiti babassit nga ubbing. Ania ti tumulong kadatayo a mangipamaysa iti atensiontayo iti programa? No sadino ti nakaiturongan dagiti matatayo, isu ti pakaipamaysaan ti atensiontayo. Tapno maipamaysam ti isipmo, iturongmo dagiti matam iti agpalpalawag. No adda dakamatenna a teksto ti Biblia - uray no kabesadom dayta - kitaem, ket surotem ti panangibasana. Dika tumaliaw iti paggapuan ti tunggal panagtatagari wenno panagkutikuti. No malapunos ti panunot- mo kadagiti makasinga a bambanag gapu kadagiti makitam, adu ti pakaika- pisam nga impormasion a maidatdatag iti plataporma. No marigatanka a mangipamaysa iti isipmo iti programa gapu kadagiti 'mangrirriribuk a pampanunot,' ikararagmo ken Jehova a pagsimbengen- na ti isip ken pusom tapno makapagatensionka. (Sal. 94:19; Fil. 4:6, 7) Ulit- ulitem dayta no kasapulan. (Mat. 7:7, 8) Dagiti gimong ti kongregasion ket sagana ni Jehova. Makapagtalekka a kayatna a magunggonaanka kadagita. - 1 Juan 5:14, 15.
'Siputam No Kasano ti Panagimdengmo' Panagimdeng Kadagiti Palawag Nalabit malagipmo dagiti kaay-ayom a punto a nangngegmo kadagiti pa- lawag. Ngem ti panagimdeng iti palawag ket saan laeng a basta panangur- nong kadagiti napateg a punto. Mayarig ti palawag iti panagbiahe. Nupay adu dagiti makapainteres a mabuya iti dalan, ti kangrunaan a banag isu day- diay destinasionmo, daydiay panggepmo. Mabalin nga adda masnup a kon- klusion a pangiturongan ti agpalpalawag kadagiti dumdumngeg wenno gu- tugotenna ida nga agtignay. Amirisem ti impalawag ni Josue iti nasion ti Israel, a nailanad iti Josue 24: 1-15. Ti panggepna isu ti pananggutugot kadagiti umili nga agtakder a si- titibker maipaay iti pudno a panagdayaw babaen ti naan-anay a panangi- dianda iti idolatria nga ar-aramiden dagiti nasion iti aglawlawda. Apay a na- kapatpateg dayta? Ti panagraira ti ulbod a panagdayaw pagpeggadenna ti nasayaat a takder ti nasion iti imatang ni Jehova. Kastoy ti insungbat dagiti umili iti dawat ni Josue: "Narigat a pagarupen, iti biangmi, a panawanmi ni Jehova tapno agserbikami kadagiti sabali a didios. . . . Agserbikamto ken Je- hova." Ket dayta ti inaramidda! - Jos. 24:16, 18, 31. Bayat nga agdengdengngegka iti palawag, tarusam no ania ti panggepna. Amirisem no kasano a dagiti punto nga iruar ti agpalpalawag ket agturong iti dayta a panggep. Utobem no ania ti ipaaramid kenka ti impormasion. Panagimdeng No Adda Mapagsasaritaan Iti Panagadal iti Pagwanawanan, Panagadal iti Libro ti Kongregasion, ken dadduma a paset ti Gimong ti Serbisio ket maikonkondukta iti nayimpren- ta a material a naibasar iti Biblia babaen ti saludsod ken sungbat. Iti dadduma a kasasaad, ti panagimdeng no adda mapagsasaritaan ket kasla panagsasarita. Tapno naan-anay a magunggonaanka, umimdengka a naimbag. Denggem ti pagturturongan ti saritaan. Imutektekam no kasano nga ipaganetget ti konduktor ti tema ken dagiti kangrunaan a punto. Sung- batam iti panunotmo dagiti saludsodna. Imdengam ti panangilawlawag da- giti dadduma ken panangyaplikarda iti ad-adalenyo. No matmatam ti im- pormasion sigun iti panangmatmat dagiti dadduma, mabalin a makaalaka iti sabali a panirigan iti suheto a pamiliar kenka. Makiramanka iti panagsi- sinnukat ti kapanunotan babaen ti panagkomentom kas ebkas ti pamma- tim. - Roma 1:12. No nasakbay nga adalem ti leksion, maipamaysam ti isipmo iti saritaan ken masurotam ti ikomento dagiti dadduma. No dimo maadal a detalyado dagiti leksion gapu iti sirkumstansiam, sakbay ti gimong ammuem ti paka- buklan ti impormasion iti uray sumagmamano la a minuto. No kasta ti ara- midem, ad-adunto ti masursurom iti mapagsasaritaan. 15
16 'Siputam No Kasano ti Panagimdengmo' Panagimdeng Kadagiti Asamblea ken Kombension Mabalin nga ad-adu ti pakasingaan kadagiti asamblea ken kombension ngem kadagiti gimong ti kongregasion. Nalabit a narigrigat ti agimdeng. Ania ti makatulong kadatayo? Napateg ti umdas nga inana iti rabii. Sakbay a mangrugi ti programa iti kada aldaw, imalditmo iti panunotmo ti tema. Taldiapam ti paulo ti tung- gal palawag, ket seggaam no ania ti maidatag. Usarem a nasayaat ti Biblia. Adu dagidiay nakapadas a ti ababa a panaginotar kadagiti kangrunaan a pun- to ti tumulong kadakuada a mangisentro iti isipda iti programa. Isuratmo ti instruksion a kayatmo nga iyaplikar iti biagmo ken iti ministeriom. Pagsa- saritaanyo ti sumagmamano a punto no agturong ken aggapukayo iti paga- sambleaan kada aldaw. Tumulong daytoy tapno saanmo a malipatan ti im- pormasion. Panangsanay Kadagiti Ubbing nga Agimdeng Dagiti Kristiano a nagannak matulonganda dagiti annakda - uray dagiti maladaga - nga 'agmasirib maipaay iti pannakaisalakan' no ikuyogda kadagi- ti gimong ti kongregasion, asamblea, ken kombension. (2 Tim. 3:15) Tangay nagduduma ti kababalin ken kapaut ti panagatension dagiti ubbing, masapul ti pannakaawat tapno matulonganda nga agsursuro nga agatension. Makatu- long dagitoy sumaganad a singasing. Iti pagtaenganyo, iyeskediulyo a dagiti annakyo agtugawda a sitatalna ket basaen wenno kitaenda dagiti ladawan a masarakan kadagiti Nakristianuan a publikasiontayo. Kadagiti gimong, saanyo nga ik-ikkan dagiti ubbing kadagi- ti ay-ayam a pangpatalna kadakuada. Kas iti nagkauna nga Israel, tumabuno met dagiti agtutubo ita "tapno makapagimdengda ken tapno makasursuro- da." (Deut. 31:12) No praktikal, adda dagiti nagannak nga ikkanda uray dagi- ti ubbing pay unay nga annakda kadagiti bukodda a kopia dagiti publikasion a maadal. Bayat a dumakdakkel dagiti ubbing, tulonganyo ida nga agsagana tapno makiramanda kadagiti programa a mabalin a makipaset dagiti agdeng- dengngeg. Ipakita dagiti Kasuratan nga agkanaig unay ti panagimdeng ken Jehova ken ti panagtulnog kenkuana. Nabatad daytoy iti kinuna ni Moises iti nasion ti Is- rael: "Inkabilko ti biag ken ti patay iti sangom, ti bendision ken ti lunod; ket masapul a piliem ti biag . . . babaen ti panagayat ken Jehova a Diosmo, baba- en ti panagimdeng iti timekna ken babaen ti panagtalinaed kenkuana." (Deut. 30:19, 20) Iti kaaldawantayo, ti panagimdeng iti pannursuro ni Jehova ken ti sitatallugod a panangtungpal iti dayta ket nasken tapno magun-odtayo ti anamong ti Dios ken ti bendision a biag nga agnanayon. Ngarud, masapul nga ipangagtayo ti pammagbaga ni Jesus: "Siputanyo no kasano ti panagim- dengyo"! - Luc. 8:18.
Mapasayaatmo ti Memoriam PINARSUA ni Jehova a Dios ti utek ti tao nga addaan iti nakaskasdaaw nga abilidad a manglagip. Diniseniona dayta a kas pagipempenan a mabalin a pagadawan ket kaskasdi a di mapukaw dagiti napateg a banag a naipem- pen iti dayta. Ti pannakadisenio ti utek ket maikanatad iti panggep ti Dios a ti tao ket agbiag nga agnanayon. - Sal. 139:14; Juan 17:3. Ngem nalabit a kunaem nga adu ti mapukpukaw nga impempenmo iti isipmo. Kasla awandan no kasapulam dagitoy. Ania ti mabalinmo nga ara- miden tapno sumayaat ti memoriam? Maaddaan iti Interes Napateg ti panaginteres tapno mapasayaat ti memoria. No iyugalitayo ti agpaliiw, aginteres kadagiti tattao ken iti mapaspasamak iti aglikmuttayo, magutugot ti isiptayo. Nalaklakanton nga agtignaytayo a buyogen ti kasta met la nga interes inton adda mabasa wenno mangngegtayo a banag nga agpaut ti pategna. Gagangay a marigatan ti maysa a manglagip iti nagan da- giti tattao. Ngem, kas Kristiano, ammotayo a napateg dagiti tattao - dagiti padatayo a Kristiano, dagidiay kaskasabaanta- yo, ken dagidiay pakilanglangenantayo bayat a tamtami- ngentayo dagiti nasken a banag iti biag. Ania ti makatulong tapno malagiptayo ti nagan dagidiay rumbeng a tandaanan- tayo? Inlista ni apostol Pablo ti nagan dagiti 26 a kameng ti maysa a kongregasion a sinuratanna. Madlaw ti panaginte- resna kadakuada ta saan laeng a naganda ti kabesadona, no di ket dinakamatna pay nga espesipiko dagiti detalye mai- papan kadagiti adu kadakuada. (Roma 16:3-16) Adu itatta dagiti agdaldaliasat a manangaywan kadagiti Saksi ni Jeho- va a nalaing a mangtandaan kadagiti nagan, nupay linawas nga umalla-allatiwda iti nadumaduma a kongregasion. Kasa- noda a maaramid dayta? Mabalin nga iyugalida nga ulit-uli- ten a dakamaten ti nagan ti maysa a tao no damoda ti agam-ammo. Ikagumaanda nga inaig ti naganna iti rupana. Kanayonanna, adda tiempoda a makilangen iti nagduduma nga indibidual iti tay-ak ti ministerio ken iti pannangan. No adda maam-ammom, matandaanamto ngata ti naganna? 17 NO KASANO A MAPASAYAAT TI ABILIDADMO A MANGTANDAAN ITI NABASAM ˙ No adda kalkalpasmo a binasa, imtuodem ti bagim, 'Ania ti kangrunaan a punto ti kabasbasak?' No dimo, matandaanan ti kangrunaan a punto, subliam ti material a binasam sa birokem dayta a punto ˙ No nabasamon ti intero a kapitulo wenno artikulo, subokem manen ti bagim. Ilistam amin a kangrunaan a punto. No marigatanka a manglagip, subliam sa repasuem ti binasam
18 Mapasayaatmo ti Memoriam Padasem babaen ti panangbirokmo iti umdas a pangigapuam a manglag- lagip iti naganna; sa ipadasmo dagiti sumagmamano a nadakamat a si- ngasing. Napateg met ti panangtandaan iti nabasam. Ania ti makatulong tapno maparang-aymo daytoy? Agpada nga adda paset ti panaginteres ken pa- nangtarus. Nasken nga adda umdas nga interesmo iti basbasaem tapno maipamaysam a naan-anay ti atensionmo. Saan nga agtalinaed ti impor- masion no agtawtawataw ti isipmo bayat nga agbasbasaka. Sumayaat ti panangtarusmo no inaigmo ti impormasion kadagiti banag a pamiliar kenka wenno iti dati nga ammomon. Iyimtuodmo iti bagim: 'Kasano ken kaano a mayaplikarko daytoy nga impormasion iti biagko? Kasano a mausarko daytoy a pangtulong iti sabali?' Rumang-ay met ti panangtarus- mo no grinupo ti panagbasam iti sumagmamano a sao imbes a saggaysa- em. Nalaklaka a matiliwmo dagiti ideya ken mailasin dagiti kangrunaan a kapanunotan, isu a nalaklaka a matandaanam. Agrepasoka Dagiti eksperto iti tay-ak ti edukasion ipagpaganetgetda ti pateg ti pa- nagrepaso. Iti maysa a panagadal, indemostra ti maysa a propesor ti kole- hio a ti maysa a minuto a madagdagus a panagrepaso doblienna ti kaadu ti impormasion a matandaanan. Isu nga apaman a nalpasmo ti basba- saem - wenno ti kangrunaan a pasetna - repasuem iti panunotmo dagiti kangrunaan nga ideya tapno maimaldit dagitoy iti panunotmo. Panuno- tem no kasanom nga ilawlawag iti bukodmo a sasao ti aniaman a kabba- ro a punto a naadalmo. No repasuem iti apagbiit apaman a nabasam ti maysa nga ideya, napapautto nga agtalinaed dayta a punto iti panu- notmo. Sa iti sumarsaruno nga al-aldaw, gundawayam a repasuen ti nabasam babaen ti panangiranudmo iti impormasion iti sabali a tao. Mabalin nga iti miembro ti pamiliam, kakongregasionmo, katrabahuam, kaeskuelaam, kaarrubam, wenno iti makasabaam iti tay-ak ti ministerio. Ikagumaam nga uliten, saan laeng a dagiti kangrunaan nga impormasion, no di ket dagiti pay Nainkasuratan a rason a nainaig kadagita. Magunggonaanka no aramidem daytoy, maimulam iti panunotmo dagiti napateg a banag; magunggonaan met dagiti dadduma. Mennamennaem Dagiti Napateg a Banag Malaksid iti panangrepaso iti nabasam ken panangisarsarita iti dayta kadagiti sabali, makitamto a makagunggona no utobem dagiti napateg a banag a naadalmon. Kasta ti inaramid dagiti mannurat iti Biblia a da Asaf
Mapasayaatmo ti Memoriam 19 ken ni David. Kinuna ni Asaf: "Lagipekto ti ar-aramid ni Jah; ta lagipekto ti nakaskasdaaw a gapuanam iti nabayagen a tiempo. Ket pudno unay a mennamennaekto ti isuamin nga aramidmo, ket kadagiti pannakilangen- mo maseknanakto." (Sal. 77:11, 12) Insurat met ni David: "Bayat dagiti panagbantay iti rabii mennamennaenka," ken "linagipko dagiti aldaw ti nabayagen a tiempo; minennamennak ti isuamin nga aramidmo." (Sal. 63:6; 143:5) Kasta kadi ti ar-aramidem? Malaksid a matulonganka a mangtandaan iti impormasion, adu pay ti maitulong kenka ti kasta a nauneg, naipamaysa a panagpanunot bayat nga ut-utobem dagiti aramid ni Jehova, dagiti galadna, ken dagiti ebkas ti pagayatanna. No iyugalim ti kasta a panagpampanunot, mayukuok iti pu- som dagiti pudpudno a nasken a banag. Sukogenna ti makin-uneg a kata- taom. Dagiti lagip nga ipempenmo iyanninawda ti kaunggan a pampanu- notmo. - Sal. 119:16. Ti Paset ti Espiritu ti Dios Saantayo nga agbukbukod no ikagumaantay a lagipen dagiti kinapudno maipapan iti ar-aramid ni Jehova ken dagiti banag a sinao ni Jesu-Kristo. Idi karabiyan ti ipapatayna, imbaga ni Jesus kadagiti pasurotna: "Bayat ti kaaddak kadakayo sinaok kadakayo dagitoy a banag. Ngem ti katulongan, ti nasantuan nga espiritu, nga ibaonto ti Ama iti naganko, isuronto day- ta kadakayo ti amin a bambanag ket ipalagipna kadakayo ti amin a bam- banag nga imbagak kadakayo." (Juan 14:25, 26) Adda idi da Mateo ken ni Juan. Kasta kadi ti panangtulong ti nasantuan nga espiritu kadakua- da? Wen! Agarup walo a tawen kalpasanna, nalpas ni Mateo nga insurat ti umuna a detalyado a pakasaritaan ti biag ni Kristo, agraman dagiti agka- kapateg a nakallalagip a sasao a kas iti Sermon iti Bantay ken ti detalyado a pagilasinan ti kaadda ni Kristo ken ti panungpalan ti sistema ti bamba- nag. Innem a pulo ket lima a tawen kalpasan ti ipapatay ni Jesus, insurat ni apostol Juan ti Ebangheliona, agraman dagiti detalye ti sinao ni Jesus iti maudi a rabii a dagiti apostol kaduada ti Apo sakbay nga indatonna ti biagna. Di pagduaduaan a nalawag iti lagip da Mateo ken ni Juan dagiti banag nga imbaga ken inaramid ni Jesus bayat ti kaaddana kadakuada, ngem dakkel ti paset ti nasantuan nga espiritu a mangipasigurado a dida malipatan dagiti napateg a detalye a kayat ni Jehova a mailanad iti naisu- rat a Saona. Tumultulong kadi ti nasantuan nga espiritu kadagiti adipen ti Dios itat- ta? Wen! Siempre, ti nasantuan nga espiritu saanna nga ikabil iti isip- tayo dagiti banag a ditay pulos naadal, ngem tumulong a mangipalagip
20 Mapasayaatmo ti Memoriam kadatayo kadagiti napateg a banag a naadaltayo iti napalabas. (Luc. 11:13; 1 Juan 5:14) Ket iti kanito a kasapulan, magutugot ti panunotta- yo a 'manglagip iti sasao a napalabasen nga insawang dagiti nasantuan a mammadto ken ti bilin ti Apo ken Manangisalakan.' - 2 Ped. 3:1, 2. 'Dika Koma Makalipat' Naulit-ulit a pinalagipan ni Jehova ti Israel: 'Dika koma makalipat.' Dina kayat a sawen a namnamaenna a malagipda a naan-anay amin a bambanag. Ngem dida koma maigamer unay kadagiti personal a banag nga uray la maiwalinen iti lagipda dagiti pannakilangen ni Jehova kada- kuada. Masapul a sipapanunotda iti panangispal ni Jehova kadakuada idi inkisap ti anghelna dagiti amin nga inauna nga annak ti Egipto ken idi bi- nisngay ni Jehova ti Nalabaga a Baybay sana pinagsubli ti danum iti sigud nga ayanna, a nanglemmes ken ni Faraon ken iti buyotna. Masapul a lagi- pen dagiti Israelita nga inted ti Dios kadakuada ti Lintegna idiay Bantay Sinai ken inaywananna ida idiay let-ang sana inturong ida iti Naikari a Daga. Masapul a dida makalipat, a ti lagipda kadagitoy a banag agtultuloy koma a maaddaan iti dakkel nga epekto iti inaldaw a panagbiagda. - Deut. 4:9, 10; 8:10-18; Ex. 12:24-27; Sal. 136:15. Agannadtay met koma a ditay makalipat. Bayat a sarsarangtentayo dagi- ti pakarigatan iti biag, masapul a laglagipentay ni Jehova, a silalagiptayo iti kinasiasinona kas Dios ken ti ayat nga imparangarangna babaen ti pa- nangisagutna iti Anakna, a nangipaay iti subbot kadagiti basoltayo tapno maaddaantayo iti perpekto a biag iti agnanayon. (Sal. 103:2, 8; 106:7, 13; Juan 3:16; Roma 6:23) No regular a basaentayo ti Biblia ken aktibo a ma- kiramantayo kadagiti gimong ti kongregasion ken iti tay-ak ti ministerio, ditayto malipatan dagitoy a napapateg a kinapudno. No agaramidka kadagiti pangngeddeng, dakkel man wenno bassit, lagi- pem dagita a napapateg a kinapudno, ket bay-am nga impluensiaanda ti panunotmo. Dika manglipat. Agpaiwanwanka ken Jehova. Imbes a mat- matam dagiti bambanag sigun iti nainlasagan a panangmatmat wenno agtalekka iti tarigagay ti imperpekto a puso, iyimtuodmo iti bagim, 'Ania- da a balakad wenno prinsipio iti Sao ti Dios ti mangapektar iti pangnged- dengko?' (Prov. 3:5-7; 28:26) Saanmo a malagip dagiti banag a dimo pay pulos nabasa wenno nangngeg. Ngem bayat a rumangrang-ay ti umiso a pannakaammom ken rumayrayray ti panagayatmo ken Jehova, umadun- to ti maurnongmo a pannakaammo a mabalin nga ipalagip ti espiritu ti Dios kenka, ket ti dumakdakkel a panagayatmo ken Jehova gutugotenna- ka nga agtignay a maitunos iti dayta.
Igaedmo ti Agbasa SAAN a kabaelan dagiti animal ti madama nga ar-aramidem ita. Maysa iti kada 6 a tao ti di nakasursuro nga agbasa - masansan a gapu ta awan gun- dawayda nga ageskuela - ket kadagidiay nakasursuro, adu dagiti saan a re- gular nga agbasbasa. Ngem no kabaelam ti agbasa, arigna makapanka iti nadumaduma a pagilian, maam-ammom dagiti tattao a mangpasayaat iti biagmo, ken makagun-odka iti praktikal a pannakaammo a tumulong kenka a mangrisut kadagiti parikut iti biag. Ti abilidad nga agbasa impluensiaanna ti kaadu ti masursuro ti maysa nga agtutubo idiay eskuelaan. Inton manggeden, ti abilidadna nga agbasa mabalin nga impluensiaanna ti klase ti trabaho a mastrekna ken ti kaadu ti oras a panagtrabahona tapno makategged. Dagiti assawa a babbai a na- laing nga agbasa mataripatoda a nasaysayaat dagiti pamilia- da no maipapan iti nasustansia a taraon, kinadalus, ken pa- nangliklik iti sakit. Dagiti managbasa nga inna mabalin nga addaanda met iti nagsayaat nga impluensia iti itatanor ti ki- nasaririt dagiti annakda. Siempre, ti kadakkelan a magunggona iti panagbasa ket tapno kabaelam a 'saraken ti mismo a pannakaammo iti Dios.' (Prov. 2:5) Adu kadagiti pamay-an iti panagserbita- yo iti Dios ti nainaig iti abilidadtayo nga agbasa. Kadagiti gimong ti kongregasion, maibasa dagiti Kasuratan ken da- giti publikasion a naibatay iti Biblia. Ti wagas ti panagba- sam dakkel ti maitulongna iti epektibo a panangasabam. Ket ti panagsagana kadagitoy nga aktibidad iramanna ti panag- basa. Gapuna, ti irarang-aymo iti naespirituan agpannuray unay iti ugalim nga agbasa. Aprobetsarem ti Gundaway Adda dagidiay agad-adal iti daldalan ti Dios a limitado ti edukasionda. Masapul a masursuruanda nga agbasa tapno pumartak ti irarang-ayda iti naespirituan. Wenno mabalin a kasapulanda ti personal a tulong tapno lumaingda nga ag- basa. No kasapulan, mangorganisar dagiti kongregasion ka- dagiti klase a mangisuro iti panagbasa a naibasar iti publi- kasion nga Apply Yourself to Reading and Writing. Rinibun 21 ANIA DAGITI IRAMANMO A BASAEN? ˙ Iyun-unam kadi ti Biblia? ˙ Regular kadi a basbasaem ti magasin a Pagwanawanan ken Agriingkayo!? ˙ Basbasaem kadi ti kabbaro a literatura a katulongan iti panagadal iti Biblia apaman a maawatmo dayta? ˙ No naawatmon ti kopiam a Ti Ministeriotayo iti Pagarian, basbasaem kadi dagiti nailanad sadiay a tumulong kenka iti ministeriom? ˙ Mano ti nabasamon kadagiti immun-una a publikasion dagiti Saksi ni Jehova?
Ti ibasbasam kadagiti annakmo ket makatulong a mangsukog iti personalidadda Sursuruem ti agbalin a nalaing nga agbasa iti publiko Ti ugalim nga agbasa impluensiaanna ti irarang-aymo iti naespirituan Itultuloymo nga igaed ti panagbasa iti publiko
dagiti nagunggonaan iti daytoy nga urnos. Gapu ta nagpateg ti abili- dad nga agbasa, adda dagiti kongregasion a nangyurnos kadagiti klase a mangparang-ay iti panagbasa a kagiddan ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Uray no awan dagiti kasta a klase, rumang-ay ti maysa no iwayaanna ti agbasa a sipipigsa iti kada aldaw ken regular a tumabuno ken makipartisipar iti eskuelaan. Nakalkaldaang ta dagiti komiks ken ti telebision, malaksid iti dadduma pay a bambanag, sinallinandan ti panagbasa dagiti adu a tattao. Ti panag- buya iti telebision ken ti limitado a panagbasa lapdanda a lumaing ti maysa a tao nga agbasa ken ti abilidadna nga agpanunot ken agrason a naimbag ken mangyebkas a silalawag iti kayatna nga ibaga. Ipapaay ti "matalek ken masirib nga adipen" dagiti publikasion a tumu- long kadatayo a mangtarus iti Biblia. Naglaon dagitoy iti nabaknang nga impormasion maipapan kadagiti nasken a naespirituan a banag. (Mat. 24:45; 1 Cor. 2:12, 13) Tulongandatayo met a mangammo kadagiti ag- dama a napapateg a panagbalbaliw iti lubong ken ti kayuloganda, tulo- ngandatayo a mangammo a nasaysayaat iti nakaparsuaan, ken isuroda- tayo a mangsaranget kadagiti parikut a pakaseknantayo. Kangrunaan iti amin, iturongda ti atensiontayo no kasano ti agserbi iti Dios iti maka- ay-ayo a wagas ken no kasano a magun-odan ti anamongna. Ti kasta a makagunggona a panagbasa tulongannaka nga agbalin a naespirituan a tao. Siempre, ti kinalaing nga agbasa a mismo ket saan a talugading. Ma- sapul nga umiso ti pannakausar dayta nga abilidad. Kas iti pannangan, masapul a piliem ti basaem. Apay a kanem ti taraon nga awan maited- na a sustansia wenno mangsabidong pay ketdi kenka? Kasta met, apay a basaem, uray naiparparna laeng, ti pagbasaan a mangmulit iti isip ken puso? Rumbeng a dagiti prinsipio ti Biblia ti pagrukodan no ania ti pi- lientayo a basaen. Sakbay nga ikeddengmo no ania ti basaem, silalagipka koma kadagiti teksto a kas iti Eclesiastes 12:12, 13; Efeso 4:22-24; 5:3, 4; Filipos 4:8; Colosas 2:8; 1 Juan 2:15-17; ken 2 Juan 10. Agbasa a Buyogen ti Umiso a Motibo Agbatad ti kinapateg ti umiso a motibo iti panagbasa no usigentayo ti salaysay dagiti Ebanghelio. Kas pagarigan, iti Ebanghelio ni Mateo, maki- tatayo a nagimtuod ni Jesus kadagiti nalaing a relihioso a panguluen iti salsaludsod a kas iti "Dikay kadi nabasa?" ken "Saanyo aya a pulos a naba- sa daytoy?" sakbay a nangted kadagiti Nainkasuratan a sungbat iti maka- allilaw a salsaludsodda. (Mat. 12:3, 5; 19:4; 21:16, 42; 22:31) Maadaltayo Igaedmo ti Agbasa 23
24 Igaedmo ti Agbasa iti daytoy a no di umiso ti motibotayo nga agbasa, di umiso dagiti konklu- sion a mabukeltayo wenno maikapistayo a mamimpinsan iti punto. Bas- basaen idi dagiti Fariseo ti Kasuratan gapu ta impagarupda a babaen kada- gita, magun-odda ti biag nga agnanayon. Dayta a gunggona, kas kinuna ni Jesus, ket saan a maipaay kadagidiay di agayat iti Dios ken di mangak- septar iti impaayna a pakaisalakanan. (Juan 5:39-43) Inaagum ti panggep dagiti Fariseo; isu a biddut dagiti adu a konklusionda. Ti panagayat ken Jehova ti kangrunaan a motibotayo a mangbasa iti Saona. Ti kasta nga ayat tignayennatayo a mangammo iti pagayatan ti Dios, ta ti ayat "makipagrag-o iti kinapudno." (1 Cor. 13:6) Uray no dati a ditay kaay-ayo ti agbasa, ti panagayat ken Jehova iti 'intero a pusotayo' gutugotennatay a siaanep a gumun-od iti pannakaammo iti Dios. (Mat. 22:37) Ti ayat tukayenna ti interes, ket ti interes tignayennatayo nga ag- sursuro. Amirisem ti Kapartakmo Agkuykuyog ti panagbasa ken ti panangilasin. Bayat nga agbasbasaka a kas iti ar-aramidem ita, mailasinmo dagiti sasao ken tantandaanam ti kai- papananda. Pumartak ti panagbasam no palawaem ti masaklaw ti mai- lasinmo a sasao. Imbes nga agsardengka tapno imutektekam ti tunggal sao, matmatan a mamimpinsan ti sumagmamano a sasao. No maipauga- lim daytoy, nalaklakanto a ma- tarusam ti basbasaem. Nadekdekket dagiti kameng ti pamilia no agkakaduada nga agbasa Ngem no naun-uneg ti bas- basaem, mabalin nga ad-adda a masurotam no sabali a metodo ti usarem. Idi binalakadan ni Je- hova ni Josue maipapan iti pa- nagbasana iti Kasuratan, kinu- nana: "Daytoy a libro ti linteg saan koma a sumina iti ngiwat- mo, ket masapul nga iti naba- ba a timek agbasaka." (Jos. 1:8) Masansan nga agsao ti maysa a tao iti nababa a timek no isu ket agam-amiris. Gapuna, ti Hebreo a termino a naipaulog nga "iti nababa a timek agbasaka" ket naipatarus met a 'mennamen-
naem.' (Sal. 63:6; 77:12; 143:5) No agmennamenna ti maysa a tao, agpa- nunot iti nauneg; saan nga agap-apura. Ti panagbasa a mabuyogan iti pa- nangutob ipalubosna a ti Sao ti Dios ket ad-adda nga apektaranna ti isip ken puso. Naglaon ti Biblia iti padto, balakad, proverbio, daniw, pakdaar maipapan iti panangukom ti Dios, detalye a mainaig iti panggep ni Jeho- va, ken nawadwad a pudno a pasamak nga agserbi nga ulidan - napateg amin dagita kadagidiay agtarigagay a magna iti daldalan ni Jehova. Anian a makagunggona a basaen ti Biblia iti wagas a maimula a naimbag iti isip ken pusom! Sursuruem nga Ipamaysa ti Isipmo Bayat nga agbasbasaka, ipapanmo nga addaka iti eksena a madesdeskri- bir. Sirmataem dagiti tattao nga adda iti eksena, ken riknaem dagiti emo- sion a parnuayen dagiti nadumaduma a pagteng iti biagda. Nalaka laeng daytoy no agbasbasaka iti salaysay a kas iti maipapan kada David ken ni Goliat, a nailanad iti 1 Samuel kapitulo 17. Ngem uray dagiti detalye iti Exodo ken Levitico maipapan iti pannakaibangon ti tabernakulo wenno ti pannakaisaad ti kinapadi, kasla madamada a mapaspasamak no sirma- taem dagiti rukod ken materiales wenno kasla masaysay-upmo ti bang- lo ti insienso, ti kinirog a trigo, ken dagiti animal a naidatag kas daton a mapuoran. Panunotem ti nadayaw a panangannong dagiti papadi iti rebbengenda. (Luc. 1:8-10) Ti kasta a panangabbukay iti sentido ken rik- riknam ket makatulong kenka a mangtarus ken mangtandaan iti basba- saem. Ngem no saanka a naannad, mabalin nga agtawataw ti isipmo bayat nga agbasbasaka. Mabalin a nakaturong dagiti matam iti maysa a panid, ngem agkalkallautang ti isipmo. Agpatpatokarka kadi? Silulukat kadi ti te- lebision? Agsasarita kadi dagiti kabbalaymo? No mabalbalin, nasaysayaat ti agbasa iti naulimek a lugar. Nupay kasta, mabalin a sika met laeng ti paggapuan ti pakasingaan. Nalabit nagadu ti inasikasom iti nagmalem. Anian a naglaka a sumiplot iti panunotmo dagiti inaramidmo iti nagma- lem! Siempre, nasayaat a panunotem dagita - ngem saan koma a no ma- damaka nga agbasbasa. Mabalin a mangrugika a naipamaysa ti isipmo, wenno agkararagka pay ketdi sakbay a rugiam ti agbasa. Ngem no agbasa- kan, mangrugi metten nga agtawataw ti isipmo. Dika maup-upay. Disipli- naem ti bagim a mangipamaysa iti isipmo iti basbasaem. In-inut a maki- tamto a rumangrang-ayka. Ania ti aramidem no adda mabasam a sao a dimo maawatan? Dagiti dadduma a sasao a dimo matarusan ket madepinar wenno mailawlawag Igaedmo ti Agbasa 25
26 Igaedmo ti Agbasa iti artikulo. Wenno mabalin a maawatam ti kaipapananda no basaem ti konteksto. Wenno saan, kitaem dayta a sao iti diksionario no addaan- ka, wenno markaam dayta sa damagento iti sabali a tao ti kaipapananna. Daytoy ti mangpalawa iti bokabulariom ken mangparang-ay iti abilidad- mo a mangtarus iti basbasaem. Panagbasa iti Publiko Idi imbaga ni apostol Pablo ken Timoteo nga itultuloyna nga igaed ti agbasa, espesipiko a tuktukoyen ni Pablo ti panagbasa a pakagunggonaan dagiti sabali. (1 Tim. 4:13) Saan la a ti basta napigsa a panagbasa iti sasao nga adda iti maysa a panid ti saklawen ti epektibo a panagbasa iti publiko. Masapul a maawatan ti agbasbasa ti kayulogan dagiti sasao ken maalana ti kababagasda. Sana la mayallatiw a siuumiso dagiti ideya ken mayebkas nga apaghusto dagiti rikrikna no kasta ti aramidenna. Ngem kasapulan daytoy ti naan-anay a panagsagana ken panagensayo. Gapuna, indagadag ni Pablo: "Itultuloymo nga igaed ti bagim iti panagbasa iti publiko." Ma- sursurom daytoy nga abilidad iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagminis- tro. Iwayaam ti Agbasa "Dagiti gakat daydiay nasaet sigurado a mangipaay iti pagsayaatan, ngem tunggal maysa a nadarasudos sigurado nga agturong iti panagkasa- pulan." (Prov. 21:5) Pudno unay dayta no maipapan iti tarigagaytayo nga agbasa! Tapno magun-odtayo ti "pagsayaatan," masapul nga agplanotayo a naimbag tapno di agawen dagiti dadduma nga aktibidad ti tiempotayo nga agbasa. Kaanoka nga agbasa? Ad-adda kadi a magunggonaanka no agbasaka iti bigbigat? Wenno naal-alibtakka kadi no iti mumalmalem? No ma- kailatangka iti uray 15 agingga iti 20 minuto iti kada aldaw nga agba- sa, masdaawkanto iti kaadu ti nabasam. Ti tulbek isu ti regular a panag- basa. Apay a pinaisurat ni Jehova dagiti naindaklan a panggepna iti maysa a libro? Tapno amin a tattao mabasada ti naisurat a Saona. Daytoy ti tumu- long kadakuada a mangutob kadagiti nakaskasdaaw a gapuanan ni Jeho- va, tapno maisarsaritada dagitoy kadagiti annakda, ken tapno maitukit iti panunotda dagiti aramid ti Dios. (Sal. 78:5-7) Ti kasayaatan a pamay- an a maipakitatayo ti apresasion iti kinaparabur ni Jehova iti daytoy a ba- nag ket babaen ti naanep a panangbasa iti mangted-biag a Saona.
Makagunggona ti Panagadal NAPALIIWMO kadin no agpili dagiti tattao iti prutas? Kaaduan ket amiri- senda ti kolor ken kadakkelna tapno maammuanda no naluomen. Dagiti dadduma angotenda ti prutas. Dadduma sagidenda, pislenda pay ketdi. Tim- bengen met dagiti dadduma iti imada tapno ammuenda no ania ti natub- tubbog. Ania ti pampanunoten dagitoy a tattao? An-anagenda dagiti detalye, am-amirisenda dagiti naggigidiatan, tantandaananda dagiti immuna a pili- da, ken pagdildiligenda ti madama a kitkitaenda ken ti datin nga ammoda. Naimas ti maalada gapu ta inamirisda a naimbag dayta. Siempre, dakdakkel nga amang ti magunggona iti panagadal iti Sao ti Dios. No napateg iti biagtayo ti kasta a panagadal, bumileg ti pammatitayo, rumayray ti ayattayo, nabungbunga ti ministeriotayo, ket dagiti pangnged- dengtayo ipamatmatda ti naun-uneg a pannakaawat ken nadiosan a sirib. Maipapan iti kakasta a gunggona, kuna ti Proverbio 3:15: "Amin a sabsaba- li pay a pakaragsakam saan a maipada iti dayta." Sagsagrapem kadi ti kakasta a gunggona? Ti wagas ti panagadalmo mabalin nga adda pakainaiganna iti dayta. - Col. 1:9, 10. Ania ti panagadal? Saan a basta parparawpaw a panagba- sa. Ramanenna ti panangusarmo iti panunot iti naannad wen- no napaut a panangusig iti maysa a suheto. Kaipapananna ti pananganagmo iti nabasam, panangidilig kadagiti dati nga am- mon, ken panangtarus kadagiti rason kadagiti banag a naisao. No agad-adalka, panunotem iti nauneg ti aniaman nga ideya a kabbaro kenka. Utobem met no kasano nga ad-adda a mayapli- karmo ti Nainkasuratan a balakad. Kas Saksi ni Jehova, kayatmo pay a panunoten dagiti gundaway a mausarmo ti ad-adalem a tumulong kadagiti sabsabali. Nalawag a ti panagadal ramanen- na ti panagmennamenna. Maaddaan iti Umiso a Panagis-isip No agsaganaka nga agadal, iruarmo dagiti masapulmo a kas ti Biblia, aniaman a publikasion a planom nga usaren, lapis wenno ballpen, ken uray kuaderno. Ngem isaganam met kadi ti pusom? Kunaen ti Biblia kadatayo a ni Esdras "insagana- na ti pusona nga umuman iti linteg ni Jehova ken mangara- mid iti dayta ken mangisuro idiay Israel iti alagaden ken hus- tisia." (Esd. 7:10) Ania ti ramanen ti kasta a panangisagana iti puso? 27 TAPNO NAAN-ANAY A MAGUNGGONAANKA ˙ Isaganam ti pusom ˙ Padalanam nga umuna ti pakabuklan ti adalem ˙ Ilasinmo dagiti napateg nga impormasion ˙ Usigem no kasano a dagiti kasuratan suportaranda dagiti banag a nadakamat ˙ Repasuem dagiti kangrunaan a punto ˙ Utobem no kasanom a mayaplikar iti biagmo ti ad-adalem ˙ Gundawayam nga usaren ti naadalmo a tumulong kadagiti sabsabali
28 Makagunggona ti Panagadal Ti kararag tulongannatayo nga agadal iti Sao ti Dios buyogen ti umiso a ka- babalin. Kayattay a ti pusotayo, ti kaunggan a katataotayo, ket sidadaan nga umawat iti pannursuro nga ipaay ni Jehova kadatayo. Tunggal mangrugika nga agadal, dawatem ti tulong ti espiritu ni Jehova. (Luc. 11:13) Kiddawem a tulongannaka a mangtarus iti kaipapanan ti adalem, no kasano a nainaig dayta iti panggepna, no kasano a matulongannaka a mangilasin iti naimbag ken dakes, no kasano a mayaplikarmo dagiti prinsipiona iti biagmo, ken no kasano a ti material apektaranna ti relasionmo kenkuana. (Prov. 9:10) Bayat nga agad-adalka, 'agtultuloy nga idawatmo iti Dios' nga ikkannaka iti sirib. (Sant. 1:5) Sipupudno a tingitingem ti bagim sigun iti maad-adalmo bayat a kiddawem ken Jehova a tulongannaka a mangiwaksi kadagiti di umiso a ka- panunotan ken dakes a tarigagay. Kanayon a 'sumungbatka ken Jehova bu- yogen ti panagyaman' kadagiti banag nga ipalgakna. (Sal. 147:7) Ti kastoy a panagadal a nabuyogan iti kararag pasingedennatayo ken Jehova, tangay tu- longannatayo a mangipangag kenkuana bayat nga agsasao kadatayo babaen ti Saona. - Sal. 145:18. Ti kasta a kinatulok a mangipangag igiddiatna dagiti tattao ni Jehova ka- dagiti dadduma nga agad-adal. Kadagidiay awanan iti nadiosan a debosion, gagangay kadakuada ti agduadua wenno mangkarit iti adda a naisurat. Ngem saan a kasta ti kababalintayo. Agtalektayo ken Jehova. (Prov. 3:5-7) No adda ti ditay maawatan, ditay sidadarasudos nga ipapan a kamali dayta. Bayat a suksukimaten ken birbirokentayo dagiti sungbat, agpannuraytayo ken Jeho- va. (Mik. 7:7) Kas ken Esdras, kayattay a tungpalen ken isuro ti maadaltayo. Buyogen itoy a pagannayasan ti puso, manamnama nga adu ti maganabtayo iti panagadaltayo. NO KASANO A PADALANAN TI PAKABUKLAN TI ADALEM ˙ Anagem ti pannakaisao ti paulo ˙ Imutektekam no kasano a nainaig ti tunggal subtitulo iti paulo ˙ Amirisem dagiti ladawan, tsart, wenno mangisuro a kahon No Kasano ti Agadal Imbes a basta mangrugika iti parapo 1 nga aglaylayon agingga iti maudi, padalanam pay nga umuna ti pakabuklan ti artikulo wenno ti kapitulo nga adalem. Irugim babaen ti pananganagmo iti pannakaisao ti paulo. Isu daytoy ti tema ti adalem. Kalpasanna, imutektekam a naimbag no kasano a na- inaig dagiti subtitulo iti tema. Amirisem dagiti ladawan, tsart, wenno mangisuro a kahon a naipakuyog iti material. Iyimtu- odmo iti bagim: 'Maibatay iti daytoy a pananganalisar, ania ti namnamaek a maadalko? Kasano a makatulong daytoy ka- niak?' Iti kasta, adda pagturongan ti panagadalmo. Ita, rugiamon nga adalen ti impormasion. Adda dagiti na- yimprenta a saludsod kadagiti artikulo a maadal iti Pagwana- wanan ken dadduma a libro. Bayat a basbasaem ti tunggal pa-
Makagunggona ti Panagadal rapo, nasayaat no markaam dagiti sungbat. Uray no awan dagiti saludsod, mabalin latta a markaan dagiti napateg a punto a kayatmo a tandaanan. No kabbaro kenka ti maysa a punto, agsarimadengka bassit a manganag iti day- ta tapno sigurado a maawatam a nalaing. Siputam dagiti ilustrasion wenno argumento a mausarmonto iti tay-ak ti ministerio wenno iti maited kenka a palawag. Panunotem dagidiay tattao a ti pammatida ket mapabileg no ira- nudmo kadakuada ti ad-adalem. Markaam dagiti punto a kayatmo nga usa- ren, sa repasuem dagita inton malpaska nga agadal. Bayat nga us-usigem ti material, basaem dagiti naisitar a kasuratan. Ana- gem no kasano a nainaig ti tunggal teksto iti kababagas ti parapo. Mabalin a makasalawka kadagiti punto a saanmo a dagus a matarusan wenno kayatmo nga ibuksilan a naan-anay. Imbes a palubosam dagita a ma- ngitawtaw kenka, ilistam ta sanguemto iti sabali a tiempo. Masansan a mala- wagan dagiti punto no ileppasmo a basaen ti material. Ket no saan, maba- lin nga ituloymo ti agsukimat. Ania dagiti mabalinmo a sukimaten? Nalabit adda kasuratan a naadaw ngem narigatmo a maawatan. Wenno saanmo a dagus a makita no ania ti koneksionna iti suheto nga ad-adalem. Nalabit a matarusam ti ideya iti dayta a material ngem narigatmo a mailawlawag iti sabali. Imbes a baybay-am lattan, mabalin a nasaysayaat no sukimatem dagi- ta inton malpas ti madama nga ad-adalem. Idi insurat ni apostol Pablo ti detalyado a suratna kadagiti Hebreo a Kristia- no, nagsardeng iti ngalay dayta ket kinunana: "Daytoy ti kangrunaan a pun- to." (Heb. 8:1) Kasta kadi ti sagpaminsan nga ipalpalagipmo iti bagim? Ami- risem no apay a kasta ti inaramid ni Pablo. Kadagiti immuna a kapitulo ti naipaltiing a suratna, nailawlawagnan a ni Kristo, kas naindaklan a Nanga- to a Padi ti Dios, ket simreken idiay langit a mismo. (Heb. 4:14-5:10; 6:20) Ngem, babaen ti panangitampok ken panangipaganetgetna iti dayta a kang- runaan a punto iti rugi ti kapitulo 8, insagana ni Pablo ti panunot dagiti agbasa iti suratna tapno panunotenda a naimbag no kasano a nainaig day- ta iti biagda. Inlawlawagna a nagparangen ni Kristo iti saklang ti Dios gapu kadakuada ket linuktanna ti dalan tapno makastrekda iti nailangitan a "na- santuan a disso." (Heb. 9:24; 10:19-22) Ti kinatalged ti namnamada isut' tu- mulong a mangtignay kadakuada a mangyaplikar iti kanayonan a balakad a linaon ti suratna maipapan iti pammati, panagibtur, ken Nakristianuan a kondukta. Kasta met, no agadaltayo, ti panangimutektek kadagiti kangruna- an a punto tulongannatayo a mangtarus iti pannakabukel ti tema ken itukit- na iti isiptayo dagiti nasayaat a rason nga agtignaytayo a maitunos iti dayta. Tignayennakanto kadi ti personal a panagadalmo? Napateg daytoy a sa- ludsod. No adda maadalmo, iyimtuodmo iti bagim: 'Kasano nga apekta- ran daytoy ti kababalinko ken dagiti kalatko iti biag? Kasano a maipakatko 29
Tapno naan-anay a magunggonaanka iti personal a panagadalmo, isaganam ti pusom Iwayaam ti agmennamenna Siguraduem a kitaen dagiti kasuratan Ammuem dagiti reperensia a pagsukimatan a magun-odan iti pagsasaom
Makagunggona ti Panagadal daytoy nga impormasion a mangrisut iti parikut, iti panagdesision, wenno iti panangragpat iti kalat? Kasano a mausarko daytoy iti pamiliak, iti tay-ak ti ministerio, iti kongregasion?' Sikakararag nga usigem dagitoy a saludsod, nga utobem dagiti agpaypayso a situasion a pangipakatam iti pannakaam- mom. No nalpasmon ti maysa a kapitulo wenno artikulo, repasuem iti apagbiit. Kitaem no malagipmo dagiti kangrunaan a punto ken dagiti mangsuporta nga argumento. Makatulong daytoy kenka a mangtandaan iti impormasion a mausarmonto iti masanguanan. No Ania ti Adalen Kas tattao ni Jehova, nagadu ti adalentayo. Ngem sadino ti pangrugianta- yo? Tunggal aldaw, nasayaat no adalentayo ti teksto ken komento iti Panang- sukimat Kadagiti Kasuratan iti Inaldaw. Tunggal lawas, tumabunotayo kada- giti gimong ti kongregasion, ket no agadaltayo kas panagsagana kadagitoy a gimong, ad-adda a magunggonaantayo. Mainayon iti daytoy, nainsiriban a binusbos dagiti dadduma ti tiempoda babaen ti panagadalda kadagiti Na- kristianuan a publikasiontayo a nayimprenta sakbay a naammuanda ti kina- pudno. Dagiti dadduma pilienda ti sumagmamano a benneg ti linawas a pa- nagbasada iti Biblia sada adalen a naun-uneg dagita a bersikulo. Kasanon no dinaka palubosan ti kasasaadmo a mangadal a naimbag iti amin nga impormasion a mausig kadagiti linawas a gimong ti kongrega- sion? Dimo koma basta sidadaras a palabasan ti material tapno laeng maba- sam wenno, nakarkaro pay, amangan ta saanmo nga adalen ti uray ania ka- dagita gapu ta dimo met la maadal amin. Imbes ketdi, ikeddengmo no kasano kawadwad ti mabalinmo nga adalen, ket ipasnekmo nga adalen day- ta. Linawas nga aramidem dayta. Inton agangay, ikagumaam nga iraman ti maadal kadagiti dadduma pay a gimong. 'Bangonem ti Sangakabbalayam' Maawatan ni Jehova a masapul nga igaed dagiti ulo ti pamilia ti agtraba- ho tapno maipaayda ti kasapulan dagiti ay-ayatenda. "Isaganam dagiti tra- bahom iti ruar," kuna ti Proverbio 24:27, "ket saganaem maipaay kenka iti tay-ak." Ngem saan a mabalin a liwayam dagiti naespirituan a kasapulan ti pamiliam. Gapuna, ituloy ti bersikulo: "Kalpasanna masapul a bangonem met ti sangakabbalayam." Kasano a maaramid daytoy dagiti ulo ti pamilia? Kuna ti Proverbio 24:3: "Babaen iti panangilasin mapaneknekanto dayta [ti sangakabbalayan] a naipasdek a sititibker." Kasano a magunggonaan ti sangakabbalayam babaen ti panangilasin? Ti panangilasin isu ti abilidad ti panunot a mangmatmat iti banag a saan a na- batad. Maitutop a kunaen a ti epektibo a panagadal ti pamilia ket mangrugi 31
32 Makagunggona ti Panagadal iti panangusigmo iti mismo a pamiliam. Komusta ti naespirituan nga ira- rang-ay dagiti kameng ti pamiliam? Umimdengka a naimbag bayat a maki- sarsaritaka kadakuada. Adda kadi reklamo wenno sakit ti nakemda? Dagiti kadi materialistiko a gannuat ti ipangpangrunada? No kaduam dagiti an- nakmo iti tay-ak ti ministerio, mabainda kadi a mangipabigbig iti bagba- gida kas Saksi ni Jehova iti imatang dagiti kapatadanda? Kaay-ayoda kadi ti urnos ti pamiliayo a panagbasa ken panagadal iti Biblia? Talaga kadi nga ag- bibiagda a mayannurot iti dalan ni Jehova? Ti naannad a panagpaliiw ipal- gakna kenka no ania ti nasken nga aramidem, kas ulo ti pamilia, tapno maipasdek ken mapatanor dagiti naespirituan a galad iti tunggal kameng ti pamiliam. Sumapulka kadagiti artikulo Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo! maipa- pan kadagiti espesipiko a kasapulanyo. Kalpasanna, ipakpakaunam iti pami- liam no ania ti adalenyo tapno pagpampanunotanda dayta nga imporma- sion. Taginayonem ti naayat a kasasaad bayat ti panagadalyo. Ipaganetgetmo ti pateg ti ad-adalenyo, nga ipakitam no kasano nga agaplikar dayta kadagiti kasapulan ti pamiliayo, a dimo ung-ungtan wenno pabainan ti asinoman a kameng ti pamilia. Iramanmo amin ida. Tulongam ti tunggal maysa a mang- bigbig no kasano a "perpekto" ti Sao ni Jehova a mangipaay iti talaga a nas- ken iti biag. - Sal. 19:7. Panagapit Kadagiti Gunggona Dagiti managpaliiw a tattao nga awanan iti naespirituan a pannakaawat ket mabalin nga adalenda ti uniberso, dagiti pasamak iti lubong, ken uray ti bagbagida ngem dida matarusan ti pudno a kaipapanan dagiti maim-ima- tanganda. Iti sabali a bangir, iti tulong ti espiritu ti Dios, dagidiay regular nga agad-adal iti Sao ti Dios mailasinda kadagitoy a banag dagiti gapuanan ti Dios, ti kaitungpalan ti padto ti Biblia, ken ti pannakaibuksil ti panggep ti Dios a mangbendision kadagiti natulnog a tattao. - Mar. 13:4-29; Roma 1:20; Apoc. 12:12. Nupay nakaskasdaaw dayta, saan koma a dayta ti pamkuatantayo nga ag- tangsit. Imbes ketdi, ti inaldaw a panangsukimat iti Sao ti Dios tulongan- natayo nga agtalinaed a napakumbaba. (Deut. 17:18-20) Ilisinatayo met iti "makaallilaw a pannakabalin ti basol" agsipud ta no sibibiag ti Sao ti Dios iti pusotayo, ti pannulisog ti basol dina maringbawan ti determinasiontayo a mangsaranget iti dayta. (Heb. 2:1; 3:13; Col. 3:5-10) Iti kasta, "magna[tayo] a maikari ken Jehova iti panggep a panangay-ayo a naan-anay kenkuana ba- yat nga agtultuloy[tayo] nga agbunga iti tunggal naimbag nga aramid." (Col. 1:10) Ti panangaramid iti kasta isu ti panggeptayo a mangadal iti Sao ti Dios, ket ti panangitungpal iti dayta ti kadakkelan a gunggona.
No Kasano ti Agsukimat "NAGUTOB ken naan-anay a nagsukimat [ni Ari Solomon], tapno maurnos- na ti adu a proverbio." Apay? Agsipud ta interesado a mangisurat iti "umiso a sasao ti kinapudno." (Ecl. 12:9, 10) 'Tinunton [ni Lucas] ti amin a bambanag manipud iti pangrugian buyogen ti kinaumiso' tapno maisalaysayna a naur- nos dagiti pasamak iti biag ni Kristo. (Luc. 1:3) Agpada a nagsukimat dagitoy nga adipen ti Dios. Ania ti panagsukimat? Isut' naannad a panangsukisok iti impormasion maipapan iti partikular a banag. Ramanenna ti panagbasa, ken kalikagu- manna ti panangyaplikar kadagiti prinsipio ti panagadal. Mabalin a sakla- wenna pay ti pananginterbiu kadagiti tattao. Ania dagiti kasasaad a nasken ti panagsukimat? Adtoy ti sumagmama- no a pagarigan. Mabalin a ti personal a panagadalmo wenno panagbasam iti Biblia ket mamataud kadagiti saludsod a napateg kenka. Nala- bit adda makasabaam nga agsaludsod ket kayatmo ti espesipi- ko nga impormasion nga isungbat kenkuana. Mabalin a natudi- nganka nga agpalawag. Ipapantayon a natudinganka nga agpalawag. Mabalin a me- dio sapasap ti saklawen ti material nga idatagmo. Kasanom a mayaplikar iti lokal a kasasaad? Palawaem babaen ti panagsuki- mat. No adda dagiti estadistika a pangsuportam wenno ehem- plo a maibagay iti temam ken apektaranna ti biag dagiti ag- dengdengngeg, daydiay punto a kasla gagangay ket agbalin a nabagas, makagutugot pay ketdi. Mabalin a nairanta para kada- giti agbasbasa iti sangalubongan ti naipablaak a material a nag- sukimatam, ngem masapul a palawaem, iyilustrar, ken iyapli- karmo dagiti punto iti maysa a kongregasion wenno iti maysa a tao. Kasanom nga irugi? Sakbay nga agsukimatka iti impormasion, utobem no asino dagiti dumngeg kenka. Ania ti datin nga ammoda? Ania ti ma- sapul a maammuanda? Sa kitaem no ania ti panggepmo. Ma- ngilawlawag kadi? mangkombinsir? mangbalusingsing? wenno manggutugot? Ti panangilawlawag kalikagumanna ti panangi- paay iti kanayonan nga impormasion tapno nalawag ti may- sa a banag. Nupay mabalin a matarusan dagiti kangrunaan nga impormasion, nalabit nasken a palawaem no kaano wenno ka- sano nga aramidenda ti imbagam. Ti panangkombinsir kalika- gumanna ti panangipaay kadagiti rason no apay a kastoy ken 33 ANIA KADAGITOY A REPERENSIA A PAGSUKIMATAN TI ADDA KENKA? ˙ Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan ˙ Comprehensive Concordance ˙ Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo! ˙ Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan ˙ Dagiti Saksi ni Jehova - Manangiwaragawag iti Pagarian ti Dios ˙ Insight on the Scriptures ˙ Watch Tower Publications Index ˙ Watchtower Library iti CD-ROM
34 No Kasano ti Agsukimat kasdiay ti maysa a banag, agraman ti panangidatag kadagiti ebidensia. Ti panangbalusingsing kalikagumanna ti nalawa a pannakaammo iti agsumba- ngir a dasig ti isyu agraman ti naannad a panangusig iti nausar nga ebiden- sia. Siempre, saan laeng a dagiti nalagda nga argumento ti birokentayo no di ket dagiti wagas a panangidatag iti impormasion iti naalumamay a pamay- an. Ti pananggutugot ramanenna ti panangdanon iti puso. Kayatna a sawen a paregtaen ken tukayem ti tarigagay dagiti dumdumngeg nga agtignay a ma- yannurot iti madama a maipalpalawag. Dagiti pudpudno a kapadasan dagi- diay nagaramid iti kasta, uray iti baet ti rigat, ket makatulong a mangdanon iti puso. Mabalinmon aya ti mangrugi? Saan pay. Panunotem no kasano ti kawad- wad ti impormasion a kasapulam. Importante no mano a minuto ti maipa- lubos a panagpalawagmo. No idatagmo ti impormasion, mano a minuto ti naituding kenka? Lima a minuto? Uppat a pulo ket lima a minuto? Naked- ngan aya ti oras, a kas iti gimong ti kongregasion, wenno depende iti kasasa- ad, kas iti panangyadal iti Biblia wenno isasarungkar a panangipastor? Kamaudiananna, ania dagiti reperensia a pagsukimatan nga adda kenka? Malaksid iti adda iti pagtaengam, addada pay kadi mausarmo iti libraria ti Kingdom Hall-yo? Ipalubos kadi dagiti kakabsat a nabayagen nga agserserbi ken Jehova nga usarem dagiti bukodda a reperensia a pagsukimatan? Adda kadi libraria a maipaay iti publiko iti lugaryo nga addaan kadagiti libro a pag- reperensiaan no kasapulan? Panagusar iti Kangrunaan a Libro a Pagsukimatantayo - Ti Biblia No ti sukimatem ket maipapan iti kaipapanan ti maysa a kasuratan, mang- rugika iti Biblia a mismo. Amirisem ti Konteksto. Isaludsodmo iti bagim: 'Asino ti nakaiturongan day- toy a teksto? Ania ti ipasimudaag dagiti bersikulo nga adda iti aglawlaw ma- ipapan kadagiti kasasaad a nainaig kadagitoy a sasao wenno iti kababalin dagiti tattao a nadakamat?' Masansan a matulongandatayo dagiti kasta a de- talye a mangtarus iti maysa a teksto, ken mabalin a parayrayenda pay ti pala- wag a pangusaram kadagita. Kas pagarigan, masansan a maadaw ti Hebreo 4:12 a mangipakita iti bileg ti Sao ti Dios a mangdanon kadagiti puso ken mangimpluensia iti biag da- giti tattao. Paunegen ti konteksto ti pannakaawattayo no kasano a nagbalin a kasta. Salaysayenna dagiti kapadasan ti Israel iti 40 a tawen idiay let-ang sakbay a simrekda iti daga nga inkari ni Jehova ken Abraham. (Heb. 3:7- 4:13) "Ti sao ti Dios," ti karina nga iyegna ida iti disso a paginanaan a ma- itunos iti tulagna ken Abraham, ket saan a natay; sibibiag dayta ket asideg idin a matungpal. Adda rason dagiti Israelita a mamati iti dayta. Nupay kasta,
idi inturong ni Jehova ida manipud Egipto a napan iti Bantay Sinai aging- ga iti iseserrekda iti Naikari a Daga, maulit-ulit a pinaneknekanda nga awan ti pammatida. Gapuna, babaen ti reaksionda iti wagas a panangitungpal ti Dios iti saona, naiparangarang ti linaon ti puspusoda. Kasta met iti kaalda- wantayo, ti kari a sinao ti Dios ipalgakna ti linaon ti puso dagiti tattao. Kitaem Dagiti "Cross-Reference" (Agkakanaig a Teksto). Addaan iti cross- reference ti dadduma a Biblia. Kasta kadi ti Bibliam? No wen, makatulong dagitoy. Kitaem ti maysa a pagarigan iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasan- tuan a Kasuratan. Iti 1 Pedro 3:6, nadakamat ni Sara kas maysa nga ulidan a maikari a tuladen dagiti Kristiano nga assawa a babbai. Suportaran dayta ti cross-reference iti Genesis 18:12 babaen ti panangipalgakna nga inawagan ni Sara ni Abraham a kas apo "iti unegna." No kasta, naimpusuan ti panagpasa- kupna. Mainayon iti kakasta a nauneg a pannakaawat, dagiti cross-reference mabalin nga iturongdaka kadagiti teksto a mangipakita iti kaitungpalan ti maysa a padto ti Biblia wenno iti padron a naibatay iti tulag iti Linteg. Ngem laglagipem a saan a nairanta dagiti dadduma a cross-reference a mangipaay iti kakasta a panangilawlawag. Mabalin nga iturongdaka laeng kadagiti ag- kakaarngi a kapanunotan wenno iti impormasion maipapan kadagiti tattao wenno lugar. Panagsukimat iti Tulong ti Konkordansia ti Biblia. Ti konkordansia ti Bib- lia ket alpabetiko nga indese dagiti sasao a nausar iti Biblia. Matulonganna- ka dayta a mangbirok kadagiti kasuratan a mainaig iti suheto a suksukima- tem. Bayat a suksukimatem dagita, adu a makatulong a detalye ti maadalmo. Makitam ti pammaneknek "ti pagtuladan" ti kinapudno a nailanad iti Sao ti Dios. (2 Tim. 1:13) Naglaon ti Baro a Lubong a Patarus iti simple a listaan ti "Indese Dagiti Sasao ti Biblia." Ad-adu ti linaon ti Comprehensive Concor- dance. Iturongnaka daytoy kadagiti amin a teksto a pakasarakan iti tunggal maysa kadagiti kangrunaan a sasao iti New World Translation. Panagsursuro nga Agaramat Kadagiti Dadduma a Reperensia a Pagsukimatan Nailista iti kahon iti panid 33 ti sumagmamano a reperensia a pagsukima- tan nga impaay ti "matalek ken masirib nga adipen." (Mat. 24:45-47) Adu ka- dagitoy ti addaan iti listaan dagiti linaonna, ken adu ti addaan iti indese iti likud, a nairanta a tumulong kenka a mangbirok iti espesipiko nga impor- masion. Iti tunggal ngudo ti tawen, maipablaak ti indese dagiti suheto, ag- padpada iti Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo! para kadagiti artikulo a rim- muar iti dayta a tawen. No kabesadom ti klase ti impormasion nga adda kadagiti publikasion a maaramat iti panagadal iti Biblia, mabalin a naparpartak ti panagsukimat- mo. Kas pagarigan, kayatmo nga ammuen ti maipapan iti padto, doktrina, No Kasano ti Agsukimat 35
36 No Kasano ti Agsukimat Nakristianuan a kondukta, wenno aplikasion dagiti prinsipio ti Biblia. Nala- bit adda iti Ti Pagwanawanan ti birbirokem. Naglaon ti Agriingkayo! kadagiti agdama a pasamak, parparikut iti panawentayo, relihion, siensia, ken tattao iti nagduduma a pagilian. Agparang iti Ti Katan-okan a Tao a Nagbiag Pay Laeng ti komentario ti tunggal salaysay kadagiti Ebanghelio sigun iti panag- sasaganadda. Masarakan ti bersikulo-por-bersikulo a pannakailawlawag dagi- ti intero a libro ti Biblia kadagiti publikasion a kas iti Apocalipsis - Ti Grande a Tampokna Asidegen!, Ipangagyo ti Padto ni Daniel!, ken ti dua a tomo Ti Padto ni Isaias - Lawag nga Agpaay iti Sangatauan. Iti Panakirinnason Mani- pud Kadagiti Kasuratan, masarakam dagiti makapnek a sungbat kadagiti gi- nasut a saludsod iti Biblia a gagangay a maisaludsod dagiti tattao a makasa- baantayo. Tapno nalawlawag ti pannakatarusmo kadagiti sabali a relihion, iti sursuroda, ken iti historikal a pakasaritaanda, kitaem ti Panangbirok ti Sa- ngatauan iti Dios. Naglaon ti Dagiti Saksi ni Jehova - Manangiwaragawag iti Pagarian ti Dios iti detalyado a salaysay maipapan iti moderno-aldaw a his- toria dagiti Saksi ni Jehova. Para kadagiti detalye ti magapgapuanan iti sa- ngalubongan a pannakaikaskasaba ti naimbag a damag, kitaem ti kabaruan a Tinawen a Libro Dagiti Saksi ni Jehova. Ti Insight on the Scriptures ket ensik- lopedia ti Biblia ken addaan kadagiti mapa ken tsart. Daytoy ti ekselente a re- perensia no kasapulam dagiti detalye maipapan kadagiti tattao, lugar, bam- banag, lenguahe, wenno historikal a pasamak a nainaig iti Biblia. "Watch Tower Publications Index." Daytoy nga Index, a naipablaak iti na- surok a 20 a pagsasao, iturongnaka iti impormasion nga adda iti nadumadu- ma a publikasiontayo. Nabingay dayta iti indese sigun iti suheto ken indese sigun iti teksto. Tapno mausarmo ti indese sigun iti suheto, birokem ti sao a mangirepresentar iti suheto a kayatmo a sukimaten. Tapno mausarmo ti indese sigun iti teksto, birokem iti listaan dagiti teksto a kayatmo a maawa- tan a nalaing. No adda artikulo iti dayta a suheto wenno teksto a naipablaak iti pagsasaom kadagiti tawen a sinaklaw ti Index, makasarakka iti listaan da- giti reperensia a pagsukimatam. Usarem ti pagsurotan iti pangrugian ti In- dex a mangammo kadagiti pangababaan (abbreviation) ti nagnagan dagiti nadakamat a publikasion. (Babaen iti dayta, maammuam, kas pagarigan, a ti w99 3/1 15 ket tuktukoyenna ti The Watchtower iti 1999, ruar ti Marso 1, pa- nid 15.) Dagiti kangrunaan a paulo a kas iti "Field Ministry Experiences" ken "Life Stories of Jehovah's Witnesses" ket makatulongda no mangisaganaka kadagiti makagutugot a palawag iti kongregasion. Tangay makaay-ayo ti agsukimat, agannadka a dika maitawtaw. Ipamay- sam a sukimaten ti impormasion a masapulmo. No iturongnaka ti Index iti maysa a reperensia, kitaem ti panid (wenno dagiti panid) a nadakamat, sa usarem dagiti subtitulo ken panglukat a sasao dagiti parapo a mangiturong kenka iti impormasion a kasapulam. No birbirokem ti kaipapanan ti maysa a
bersikulo ti Biblia, birokem nga umuna ti teksto iti panid a nadakamat. Kal- pasanna, usigem dagiti komento a mainaig iti dayta a teksto. "Watchtower Library" iti CD-ROM. No adda mabalinmo nga aramaten a kompiuter, makatulong kenka ti panagusar iti Watchtower Library iti CD- ROM, a naglaon iti nagadu a publikasiontayo. Ti nalaka nga usaren a search program tulongannaka a mangsapul iti maysa a sao, kombinasion ti sa- sao, wenno ti nadakamat a kasuratan iti uray ania a publikasion nga adda iti Watchtower Library. Uray no saan a magun-odan iti pagsasaom daytoy a reperensia a pagsukimatan, magunggonaanka no usarem ti internasional a lenguahe a kabesadom. Dadduma a Teokratiko a Libraria Iti maikadua a naipaltiing a suratna ken Timoteo, imbilin ni Pablo iti agtu- tubo nga itugotna idiay Roma "dagiti lukot, nangnangruna dagiti pergami- no." (2 Tim. 4:13) Impateg ni Pablo dagiti dadduma a sursurat ket indulinna dagitoy. Mabalinmo met nga aramiden ti kasta. Iduldulinmo kadi dagiti per- sonal a kopiam a Ti Pagwanawanan, Agriingkayo!, ken Ti Ministeriotayo iti Pagarian uray no nalpasen a napagadalan dagitoy kadagiti gimong ti kongre- gasion? No wen, mabalinmo nga usaren dagita a kas reperensia a pagsukima- tan, agraman ti dadduma pay a Nakristianuan a publikasion nga adda kenka. Addaan ti kaaduan a kongregasion iti koleksion dagiti teokratiko a publika- sion iti libraria iti Kingdom Hall. Pagimbagan dagitoy ti intero a kongrega- sion, a mabalinda nga usaren no addada iti Kingdom Hall. Maaddaanka iti Personal a Kopia iti Salansanmo Siputam dagiti makapainteres nga impormasion a mausarmo no agpala- wag ken mangisuroka. No adda masarakam iti periodiko wenno magasin a damag, estadistika, wenno pagarigan a mausarmo iti ministeriom, kartibem wenno kopiaem dayta nga impormasion. Iramanmo ti petsa, nagan ti perio- diko, ken nalabit ti nagan ti autor wenno nangipablaak. Kadagiti gimong ti kongregasion, isuratmo dagiti argumento ken ilustrasion a tumulong ken- ka a mangilawlawag iti kinapudno kadagiti sabsabali. Adda kadi napanunot- mo a nasayaat nga ilustrasion ngem awan gundawaymo a mangusar a dagus? Isuratmo, ket idulinmo iti salansanmo. No nabayagen a makipaspasetka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, adun a paset ti naisaganam. Im- bes nga ibellengmo dagiti nota nga inusarmo kadagitoy a palawag, idulinmo dagita. Mabalin a mausarmonto ti impormasion a nasukimatmo. Makisaritaka Kadagiti Tattao Dagiti tattao ket nasayaat a gubuayan ti impormasion. Idi bukbuklen ni Lucas ti Ebangheliona, nabatad nga adu nga impormasion ti nagun-odna ba- baen ti pannakisaritana kadagiti nakasaksi. (Luc. 1:1-4) Nalabit adda maited No Kasano ti Agsukimat 37
38 No Kasano ti Agsukimat ti padam a Kristiano nga impormasion maipapan iti banag a suksukimatem. Sigun iti Efeso 4:8, 11-16, us-usaren ni Kristo dagiti "sagut a tattao" a tumu- long kadatayo a rumang-ay iti "umiso a pannakaammo iti Anak ti Dios." Ma- balin a makaalaka kadagiti makatulong nga ideya iti pannakitungtongmo kadagidiay aduanen iti kapadasan iti panagserbida iti Dios. Ti pannakisarita kadagiti tattao mabalin nga ipalgakna pay no ania ti pampanunotenda, ket matulongannaka daytoy a mangisagana iti palawag a talaga a praktikal. Tingitingem Dagiti Nagapuanam No naanin ti pagay, masapul a maisina ti irik iti taep ken kulliapis. Kasta met ti bunga ti panagsukimatmo. Sakbay a mausarmo, nasken nga isinam daydiay napateg iti daydiay saan unay a kasapulan. Tapno mausarmo ti impormasion iti palawagmo, isaludsodmo iti bagim: 'Ti kadi punto a planok nga usaren ket talaga a makatulong iti suheto nga idatagko? Wenno, uray pay makapainteres daytoy, iyaw-awanna kadi ti suhe- to a kayatko nga ilawlawag?' No kayatmo nga usaren dagiti agdama a pasa- mak wenno damag a naggapu iti agbaliwbaliw a tay-ak ti siensia wenno me- disina, siguraduem a kabaruan ti impormasionmo. Ammuem met di la ket ta nabaliwanen ti dadduma a punto a linaon dagiti immun-una a publikasion- tayo, isu nga usarem daydiay kabaruan a naipablaak maipapan iti dayta a to- piko. Lallalo nga agannadka no agurnongka kadagiti impormasion a naggapu kadagiti sekular a pagbasaan. Dimo liplipatan a ti Sao ti Dios isut' kinapud- no. (Juan 17:17) Ni Jesus ti addaan iti kangrunaan nga akem iti kaitungpalan ti panggep ti Dios. Gapuna, kuna ti Colosas 2:3: "Ti siaannad a naitalimeng kenkuana ket amin a gameng ti sirib ken pannakaammo." Tingitingem dagi- ti resulta ti panagsukimatmo sigun iti dayta a panangmatmat. No maipapan iti panagsukisok kadagiti sekular a gubuayan, isaludsodmo iti bagim: 'Aglab- labes, pattapatta, wenno akikid kadi ti panangmatmat daytoy nga artikulo? Naisurat kadi gapu ta addaan iti inaagum wenno komersial a panggep? Ana- mongan kadi daytoy dagiti dadduma a mapagtalkan a publikasion? Kangru- naan iti amin, maitunos kadi iti kinapudno a linaon ti Biblia?' Paregtaennatayo ti Proverbio 2:1-5 nga itultuloytay a biroken ti pannaka- ammo, pannakaawat, ken panangilasin "kas iti pirak, ken kas kadagiti nal- meng a gameng." Kaipapanan dayta agpadpada ti panagbannog ken na- babaknang a gunggona. Ti panagsukimat kalikagumanna ti panagbannog, ngem ti panangaramid iti dayta tulongannaka a mangammo iti kapanuno- tan ti Dios kadagiti bambanag, mangkorehir kadagiti di umiso nga ideya, ken mangpetpet a siiirut iti kinapudno. Pagbalinenna pay a nabagbagas ken ad-adda a nabiag dagiti palawagmo, a pagragsakam nga ipalawag ken maka- ay-ayo a denggen.
Panangaramid iti Balabala NO MATUDINGANDA nga agpalawag, adu dagidiay mangikarigatan a ma- ngisurat a sao por sao iti palawagda, nga irugida manipud iti introduksion agingga iti konklusion. Sakbay a mairingpasda dayta, mamin-adu a bali- wanda ti manuskritoda. Adu nga oras ti mabusbosda. Kasta aya ti panangisaganam iti palawagmo? Kayatmo kadi a sursuruen ti nalaklaka a wagas? No masursurom no kasano ti agaramid iti balabala, saanmon a masapul nga isurat amin nga ibagam. Maaddaanka iti ad-adu a tiempo a mangensayo iti palawagmo. Saan laeng a nalaklaka ti panangipa- rang iti palawagmo no di ket ad-adda a makapainteres a denggen ken ma- kagutugot kadagiti agdengngeg. Siempre, adda ti pagsurotan a balabala para kadagiti palawag publiko a maidiskurso iti kongregasion. Ngem saan a kasta ti kaaduan a dadduma a palawag. Mabalin a suheto wenno tema laeng ti maited kenka. Wenno ma- tudinganka a mangsaklaw iti espesipiko a nayimprenta a material. No dad- duma maikkanka laeng iti sumagmamano nga instruksion. Amin kadagita a paset, masapul nga isaganam ti bukodmo a balabala. Ti pagtuladan iti panid 41 ikkannaka iti ideya no kasano ti mangbukel iti ababa a balabala. Madlawmo a ti tunggal kangrunaan a punto ket mangrugi iti makinkannigid a pingir ken naisurat iti dadakkel a letra. Iti baba ti tung- gal kangrunaan a punto, nailista dagiti kapanunotan a mangsuporta iti day- ta. Dagiti kanayonan a punto a mausar a mangpalawa kadagita a kapanuno- tan ket nailista iti baba dagitoy ken naidendenda bassit nga agpakannawan. Adalem a naimbag dayta a balabala. Mapaliiwmo a direktamente a nainaig iti tema ti dua a kangrunaan a punto. Imutektekam met a dagiti segunda- rio a punto ket saan a basta makapainteres laeng a punto. Imbes ketdi, tung- gal maysa suportaranna ti kangrunaan a punto nga adda iti ngatuenna. No agaramidka iti balabala, mabalin a saan nga eksakto a kapada ti pagtu- ladan. Ngem no matarusam dagiti pagannurotan a nadakamat, dagitoy ti tumulong kenka a mangorganisar iti materialmo ken mangisagana iti nasa- yaat a palawag iti nabibiit a tiempo. Kasanom nga irugi? Amirisen, Pilien, ken Organisaren Masapul nga adda temam. Ti temam ket saan a basta nalawa ti saklawen- na a suheto a mabalin nga irepresentar ti maysa la a sao. Isu dayta ti kang- runaan nga ideya a kayatmo nga iyallatiw, ken ipasimudaagna ti tarayen ti panggepmo a panangilawlawag iti topikom. No adda naituding a temam, 39
40 Panangaramid iti Balabala anagem a naimbag ti tunggal kangrunaan a sao. No sangalem ti naituding a tema a naibasar iti naipablaak nga artikulo, adalem dayta a material a sipa- panunotka iti tema. No suheto laeng ti naituding kenka, sikan ti makaam- mo a mangpili iti tema. Ngem sakbay a mangpilika, mabalin a nasaysayaat no agsukimatka pay. No silulukat ti panunotmo, masansan a makapanunot- ka kadagiti baro nga ideya. Bayat nga ar-aramidem dagitoy, kanayon a saludsodam ti bagim: 'Apay a nasken daytoy a material kadagiti agdengngeg? Ania ti panggepko?' Saan koma a basta maipalawagmo ti material wenno basta makaipaayka iti ma- kapainteres a palawag, no di ket magunggonaan koma dagiti agdengngeg. No mabukelmon ti panggepmo, isuratmon. Tandaanam dayta bayat nga ag- sagsaganaka. No nabukelmon ti panggepmo ken nakapilikan iti tema a mayataday iti dayta (wenno nausigmon no kasano a ti naituding a temam ket maitunos iti dayta a panggep), mabalinmon ti agsukimat iti mas detal- yado nga impormasion. Agbirokka iti impormasion nga adda pategna kadagiti agdengngeg. Dika mapnek lattan iti impor- masion a nalawa ti saklawenna, no di ket sumapulka kadagiti espesipiko a punto a nabagas ken pudno a makatulong. Kala- lainganna laeng koma ti kawadwad ti impormasion a suki- matem. Kaaduanna, ad-adu ti nasukimatmo ngem ti kasapu- lam, isu a nasken a mangpilika. NO KASANO TI MANGISAGANA ITI BALABALA ˙ Ikeddengmo no apay a napateg ti suhetom kadagiti agdengngeg ken no ania ti panggepmo ˙ Mangpilika iti tema; no addan napilim, amirisem dayta ˙ Agurnongka kadagiti nabagas, makatulong nga impormasion ˙ Ilasinmo dagiti kangrunaan a puntom ˙ Organisarem ti materialmo; dagiti laeng kasayaatan ti piliem ˙ Mangisaganaka iti introduksion a mangtukay iti interes ˙ Mangpanunotka iti makagutugot a konklusion ˙ Repasuem ti palawagmo; pasayaatem Ilasinmo dagiti kangrunaan a punto nga ipalawagmo tap- no mabukel ti temam ken maibanag ti panggepmo. Dagitoy ti pannaka-estruktura ti palawagmo, ti kangrunaan a balabala. Mano a kangrunaan a punto ti kasapulan? Nalabit umdasen ti dua no ababa ti palawag, ket kadawyanna nga umanayen ti lima uray no maysa nga oras ti palawag. No manmano ti kang- runaan a punto, nalaklaka a matandaanan dagiti agdengngeg. No nabukelmon ti temam ken dagiti kangrunaan a punto, urnosemon dagiti impormasion a nasukimatmo. Ikeddeng- mo no ania ti direkta a mainaig kadagiti kangrunaan a pun- tom. Piliem dagiti detalye a mangnayon iti baro nga ideya iti palawagmo. No mangpilika kadagiti kasuratan a mangsu- porta kadagiti kangrunaan a punto, iramanmo dagiti ideya a tumulong kenka a mangilawlawag kadagita a teksto tapno epektiboda. Ikabilmo ti tunggal punto iti baba ti kangrunaan a punto a nakainaiganna. No adda impormasion a di maika- natad kadagiti kangrunaan a puntom, ikkatem dayta - uray
Panangaramid iti Balabala no makapainteres unay - wenno idulinmo ta mausarmonto iti sabali a gun- daway. Dagiti laeng kasayaatan nga impormasion ti piliem. No adu unay ti punto a saklawem, kapilitan a paspasam ti agsao ket parparawpaw laengen ti panangsaklawmo. Naim-imbag a sumagmamano la a punto ti idatagmo a pudpudno a makagunggona kadagiti agdengdengngeg ken nasayaat ti pan- nakaidatagda. Saanmo a sobraan ti orasmo. No saanmo pay nga inaramid, urnosem ti materialmo sigun iti lohi- kal a panagsasaganadda. Kasta ti inaramid ni Lucas a mannurat iti Ebang- helio. Kalpasan a nakaurnong iti nawadwad nga impormasion a mainaig iti topikona, insuratna dagitoy "iti naurnos a panagsasaganad." (Luc. 1:3) Mabalinmo nga urnosen ti materialmo sigun iti panagsasarunoda wen- no sigun iti topiko, nalabit sigun iti makagapu ken epekto wenno iti problema ken solusion, depende no ania ti kaepektibuan tapno maiba- nag ti panggep ti palawagmo. Saanka koma a basta umallatiw lattan mani- pud iti maysa nga ideya a mapan iti sabali. Nalaka koma a masurotan da- giti agdengdengngeg ti maysa a kapanunotan nga agturong iti sabali, nga awan ti giwang a narigat a pagnaigen. Ti maidatag a pammaneknek iturongna koma dagiti agdengdengngeg iti lohi- kal a konklusion. Bayat nga ur-urnosem dagiti puntom, panunotem no kasano ti panagsaad ti palawagmo kadagiti ag- dengngeg. Nalakada aya a masurotan ti turong ti panunotmo? Matignayda aya a mangyaplikar iti nangngegda, a mai- tunos iti panggep a pampanunotem? ANIA TI PANGGEP TI DIOS ITI DAGA? SIGUD A PANGGEP TI DIOS NGA AGBALIN A PARAISO TI DAGA Inyussuat ti Dios ti paraiso idiay Eden (Gen. 2:8, 15) Nairanta a pagbalinen da Adan ken Eva ken dagiti annakda a Paraiso ti intero a daga (Gen. 1:28) Sumaganad, mangisaganaka iti intro- duksion a mangtukay iti interes iti to- pikom ken mangipasimudaag kadagiti agdengdengngeg a ti banag nga ipala- wagmo ket pudno a napateg kadakuada. Mabalin a makatulong no isuratmo da- giti umuna a sumagmamano a sen- tensia nga iyibbetmo. Kamaudiananna, mangpanunotka iti makagutugot a kon- klusion a mayataday iti panggep ti pala- wagmo. No nasapa nga isaganam ti balabalam, addanto ti panawenmo a mangpapintas SAAN A TINALLIKUDAN TI DIOS TI PANGGEPNA A PAGBALINEN A PARAISO TI DAGA Ti dakes nga aramid dagiti immuna a tattao iti sidong ti impluensia ni Satanas dina binalbaliwan ti panggep ti Dios Iti tiempo nga intuding ti Dios, dadaelento ti Dios dagiti nadangkes (Prov. 2:22) Maigarangugongto ni Satanas iti mangliwengliweng (Apoc. 20:1-3) Tungpalento ni Kristo ti panggep ti Dios iti daga kabayatan ti Sangaribu a Tawen a Panagturay Awanton ti sakit ken ipapatay (Apoc. 21:3, 4) Mapagungarto dagiti natay ket agbiagda ditoy daga Iti sidong ti nailangitan a turay, makiramanto dagiti matalek a tattao iti pannakaaramid ti daga a paraiso (Isa. 65:17, 21-25) 41
42 Panangaramid iti Balabala pay iti dayta sakbay nga ipalawagmo. Nalabit masapul a suportaram dagi- ti dadduma nga ideya iti sumagmamano nga estadistika, ilustrasion, wen- no kapadasan. No mangdakamatka iti agdama a pasamak wenno damag a paginteresan iti lugaryo, mabalin a nalaklaka a makita dagiti agdengngeg ti pateg ti palawagmo. Bayat a repasuem ti palawagmo, mabalin a makapanu- notka iti dadduma pay a gundaway a mabalinmo nga ibagay ti impormasion kadagiti agdengngeg kenka. Nasken ti pananganalisar ken panangpapintas tapno mabukel ti nasayaat a material nga agbalin nga epektibo a palawag. Dagiti dadduma nga agpalawag mabalin a kasapulanda ti ad-adu a nota. Ngem no organisarem ti materialmo iti sumagmamano la a kangrunaan a punto, nga ikkatem dagidiay saan a talaga a mangsuporta kadagitoy, sa ur- nosem a pagsasarunuen dagiti ideyam, matakuatamto a buyogen ti bassit a kapadasan, saanmonton a masapul nga isurat amin nga ibagam. Talaga a dakkel a tiempo ti masalbarmo! Ken rumang-ayto ti kalidad dagiti palawag- mo. Agbatadto a talaga a magunggonaanka iti edukasion nga ipaay ti Teo- kratiko nga Eskuelaan ti Panagministro.
Panangisagana iti Naituding a Paset ti Estudiante iti Eskuelaan ADDA gundawaymo a rumang-ay iti tunggal panagpasetmo iti eskuelaan. Ikagumaam nga iparang dayta, ket ti irarang-aymo agin-inutto a maipara- ngarang kenka ken kadagiti sabsabali. (1 Tim. 4:15) Tulongannaka ti es- kuelaan a mangpatanor nga ad-adda kadagiti abilidadmo. Agnernerbioska aya gapu iti umas-asideg a panagpalawagmo iti kongre- gasion? Gagangay dayta, uray no nabayagkan nga agpaspaset iti eskuela- an. Ngem, adda dagiti banag a mangkissay iti danagmo. Idiay balayyo, iyu- galim a sansanen ti agbasa a sipipigsa. Kadagiti gimong ti kongregasion, sansanem ti agkomento, ket no maysaka nga agibumbunannag, regular a makiramanka iti serbisio iti tay-ak. Daytoy ti mangnayon iti kapadasam nga agsao iti imatang dagiti sabali. Kanayonanna, isaganam a nasaksakbay dagiti naituding a pasetmo kas estudiante, ket ensayuem nga ipalawag da- gita iti napigsa a timek. Laglagipem a dagiti agdengngeg kenka ket gagay- yem. Sakbay a mangtedka iti aniaman a palawag, agkararagka ken Jehova. Siraragsak ni Jehova a mangted iti nasantuan nga espiritu kadagiti adipen- na nga agkiddaw kenkuana. - Luc. 11:13; Fil. 4:6, 7. Rasonable koma ti namnamaem a magapuanam. Naunday a panawen ti masapul sakbay nga agbalinka nga eksperiensiado a pumapalawag ken epektibo a mannursuro. (Mik. 6:8) No kapaspasalistam iti eskuelaan, dimo namnamaen a nagsayaat a dagus ti palawagmo. Imbes ketdi, saggaysaem a parang-ayen ti kada punto iti speech counsel form, wenno porma a pang- balakadan. Adalem ti benneg daytoy a libro a mangsalaysay iti dayta. No mabalbalin, ensayuem nga aramiden dagiti naisingasing dita. Ikkannaka dayta iti gundaway a mangipakat kadagiti banag a nainaig iti punto a paka- balakadam sakbay nga iparangmo ti pasetmo iti kongregasion. Rumang- aykanto. No Kasano nga Isagana ti Paset a Panagbasa Ti panagsagana nga agbasa iti publiko ket saan a basta panangibalikas kadagiti sasao iti naituding a material. Ikagumaam a tarusan a silalawag ti kaipapanan ti material. Apaman a maawatmo ti pasetmo, basaem a sipapa- nunotka iti dayta a panggep. Ikarigatam a tarusan ti punto ti tunggal sen- tensia ken ti ideya a linaon ti kada parapo tapno siuumiso a mayallatiwmo ti kapanunotan ken buyogen ti maitutop a rikna. No mabalbalin, kitaem 43
44 Panangisagana iti Naituding a Paset ti Estudiante iti Eskuelaan iti diksionario ti umiso a pannakaibalikas dagiti sasao a saanmo a kabe- sado. Ammuem a naimbag ti material nga iparangmo. Mabalin a matulo- ngan dagiti nagannak ti annakda a mangaramid iti daytoy. Natudinganka aya a mangbasa iti paset ti Biblia wenno nalabit dagiti parapo ti maysa nga artikulo iti Ti Pagwanawanan? No adda dagiti audio- cassette dayta a material iti lenguahem, makatulong no denggem ti panna- kaibasana ken imutektekam ti bambanag a kas ti panangibalikas, panagka- kadua ti sasao, pannakaipaganetget, ken modulasion (panagbaliwbaliw ti timek). Kalpasanna, padasem nga inayon dagitoy a kualidad iti mismo a panagbasam. No rugiamon nga aramiden ti pasetmo, siguraduem nga adalen a naim- bag ti leksion a mangsalaysay iti kualidad ti panagpalawag a naituding a parang-ayem. No mabalbalin, repasuem dayta kalpasan ti namin-adu a pa- nangensayom a panangbasa a sipipigsa iti naituding a pasetmo. Ikaguma- am nga iyaplikar a naan-anay dayta naisurat a balakad. Makatulong unay iti ministeriom ti kastoy a panagsanay. Bayat a makira- manka iti tay-ak ti ministerio, adu ti gundawaymo a mangibasa kadagiti sabsabali. Tangay adda pannakabalin ti Sao ti Dios a mangbalbaliw iti biag dagiti tattao, nasken a nasayaat ti panangbasam iti dayta. (Heb. 4:12) Dimo namnamaen a nasigokanton iti amin nga aspeto ti epektibo a panagbasa babaen ti maminsan wenno mamindua a panagpaset. Kastoy ti insurat ni apostol Pablo iti maysa a Kristiano a panglakayen nga adut' kapadasannan iti panaglabas dagiti tawen: "Itultuloymo nga igaed ti bagim iti panagbasa iti publiko." - 1 Tim. 4:13. Panangisagana iti Paset nga Addaan iti Tema ken Eksena (Setting) No matudinganka iti adda eksenana a paset iti eskuelaan, kasano ti pa- nangirugim? Tallo a kangrunaan a banag ti nasken a panunotem: (1) ti tema a naitu- ding kenka, (2) ti eksena ken ti tao a kasaritam, ken (3) ti punto a pakaba- lakadam a naituding a parang-ayem. Masapul nga agurnongka iti material maipapan iti naituding a temam. Ngem sakbay a makaaduka, utobem a naimbag ti eksenam ken daydiay tao a kasaritam, tangay nainaig dagitoy a banag iti klase ti material a salay- sayem ken ti wagas a panangidatagmo iti dayta. Ania ti usarem nga ekse- na? Idemostram aya no kasano nga idatag ti naimbag a damag iti tao nga am-ammom? Wenno ipakitam no ania ti mabalin a mapasamak iti damo a pannakisaritam iti maysa a tao? Ti kadi tao a kasarsaritam ket laklakay wenno ub-ubing ngem sika? Anianto ngata ti panangmatmatna iti tema
Panangisagana iti Naituding a Paset ti Estudiante iti Eskuelaan nga insaganam a pagsaritaanyo? Kasano ngatat' kaadu ti ammonan mai- papan iti dayta? Ania ti kayatmo a maragpat kas resulta ti panagsaritayo? Ti sungbat kadagita a saludsod ket napateg a mangiwanwan kenka iti pa- nagsaganam. Pangalaam kadagiti material nga usarem iti suheto a naituding kenka? Iti panid 33 agingga iti 38 daytoy a libro, nasalaysay ti "No Kasano ti Ag- sukimat." Basaem dayta, sa usarem dagiti reperensia a pagsukimatan nga adda kenka. Kaaduanna, nalaka ti agbirok iti ad-adu a material ngem ti ka- sapulam. Iyad-adum ti basaem tapno ammom dagiti adda a mabalinmo nga aramaten. Ngem bayat nga ar-aramidem dayta, laglagipem ti eksena nga usarem iti demostrasionmo agraman ti tao a kasaritam. Markaam da- giti punto a mayataday nga usaren. Sakbay a buklem ti pasetmo ken piliem dagiti detalye, basaem a nalaing ti naituding a punto a pakabalakadam. Ti panangyaplikarmo iti dayta a ba- lakad ti maysa kadagiti kangrunaan a rason a naikkanka iti paset. No masaklawmo ti materialmo iti naituding a tiempo, mapnekkanto a mangyebkas iti konklusionmo, tangay maseniasanka no naibusen ti oras- mo. Ngem iti ministeriotayo iti tay-ak, saan a kanayon a problema ti oras. Isu a bayat ti panagsaganam, laglagipem ti oras a maipalubos kenka, ngem ad-adda a panunotem ti epektibo a panangisuro. Palagip Maipapan Kadagiti Eksena. Usigem dagiti singasing iti pa- nid 82, ket mangpilika iti maysa a praktikal iti ministeriom ken mangipa- lubos a mausarmo a realistiko ti naituding a pasetmo. No nabayagkan nga agpaspaset iti eskuelaan, ibilangmo daytoy a kas gundaway a rumang-ay ken mangpatanor kadagiti kanayonan nga abilidad a maipakatmo iti mi- nisteriom. No ti eksena ket ituding ti manangaywan ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, akseptarem dayta a kas karit. Kaaduan nga eksena ket ma- ipapan iti panangasaba. No dimo pay pulos napadasan ti nangasaba ka- dagiti kasta a sirkumstansia, agdamagka kadagiti ideya manipud kadagiti agibumbunannag a nakapadasen. No mabalbalin, padasem nga isarita ti naituding a pasetmo iti eksena nga umasping iti daydiay usarem iti eskue- laan. Tumulong daytoy kenka a mangibanag iti napateg a panggep ti pa- nagsanaymo. No ti Pasetmo ket Palawag No lalakika, mabalin a matudinganka a mangidatag iti ababa a pala- wag iti kongregasion. Iti panangisaganam kadagitoy a palawag, agasping dagiti pamunganayan a punto nga usigem ken dagidiay nailistan para ka- dagiti paset ti estudiante a maiparang a kas demostrasion. Ti kangrunaan 45
46 Panangisagana iti Naituding a Paset ti Estudiante iti Eskuelaan a paggidiatanda isu dagiti agdengdengngeg ken ti metodo ti pannakaipa- rangda. Nasaysayaat no isaganam ti pasetmo iti wagas a magunggonaan dagiti amin nga agdengdengngeg. Kaaduan kadagiti presente ket ammodan da- giti pamunganayan a kinapudno iti Biblia. Mabalin a kabesadoda unay ti suheto a naituding kenka. Panunotem no ania ti datin nga ammoda mai- papan iti suhetom. Ikagumaam nga adda magunggonada iti palawagmo. Isaludsodmo iti bagim: 'Kasanok a mausar ti suhetok tapno siak ken dagi- ti agdengdengngeg ket maapresiarmi nga ad-adda ni Jehova kas persona? Ania ti adda iti material a tumulong kadakami a mangilasin iti pagayatan ti Dios? Kasano a makatulong kadakami daytoy a material a mangaramid kadagiti umiso a pangngeddeng iti tengnga ti lubong nga iturturayan da- giti nainlasagan a tarigagay?' (Efe. 2:3) Masapul ti panagsukimat tapno magun-odan dagiti makapnek a sungbat kadagita a saludsod. No usarem ti Biblia, ikagumaam a saanmo a basta basaen laeng dagiti teksto. Ilawla- wagmo dagiti kasuratan nga usarem, ket ipakitam no kasano a dagitoy ti pangibasaran kadagiti konklusion a mabukelmo. (Ara. 17:2, 3) Dimo kaa- duen unay ti impormasion nga idatagmo. Idatagmo ti materialmo iti wa- gas a nalaka a matandaanan. Ti panagsagana ramanenna met ti panangasikasom iti panangyablat- mo. Dimo tagtagilag-anen daytoy. Ensayuem ti pasetmo babaen ti pa- nagpalawag iti napigsa a timek. Adu ti maitulongna iti panagrang-aymo no nareggetka a mangadal ken mangyaplikar iti balakad iti nagduduma a kualidad ti panagpalawag. Kabbaroka man wenno nasanaykan a pumapa- lawag, agsaganaka a nalaing tapno ti panagpalawagmo ket nakapapati ken addaan rikna a maikanatad iti material nga insaganam. Tunggal iparang- mo ti pasetmo iti eskuelaan, sipapanunotka koma iti panggepmo a ma- ngusar iti inted-Dios a sagut a panagsao a mangidayaw ken Jehova. - Sal. 150:6.
Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion NAISAGANA ti programa ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro tap- no magunggonaan ti intero a kongregasion. Maidatag met dagiti napateg nga impormasion kadagiti dadduma a gimong ti kongregasion agraman kadagiti asamblea ken kombension. No natudinganka nga agpaset iti may- sa kadagitoy a programa, naikkanka iti nadagsen a responsabilidad. Inda- gadag ni apostol Pablo iti Kristiano a manangaywan a ni Timoteo a patina- yon nga asikasuenna ti pannursurona. (1 Tim. 4:16) Dagidiay adda kadagiti Nakristianuan a gimong nangilatangda iti napateg a tiempo - ket kasta unay ti panangikagumaan dagiti dadduma - tapno makatabunoda ken ma- kasursuroda kadagiti banag a mainaig iti relasionda iti Dios. Pudno a dak- kel a pribilehio ti mangted iti kasta nga instruksion! Kasano a mataming- mo a naimbag dayta? Dagiti Tampok iti Panagbasa iti Biblia Daytoy a paset ti eskuelaan ket naibasar iti linawas a panagbasa iti Bib- lia. Maigunamgunam koma no kasano a ti material apektarannatayo itatta. Kas naipadamag iti Nehemias 8:8, nagbasa iti publiko da Esdras ken dagiti kakaduana manipud iti Sao ti Dios, nga inlawlawagda dayta, 'impaayanda iti kaipapanan,' ken impaawatda. Ti panangiparangmo kadagiti tampok iti panagbasa iti Biblia ikkannaka met iti gundaway a mangaramid iti kasta. Kasanom nga isagana ti kasta a paset? No mabalbalin, basaem a na- saksakbay iti makalawas wenno nasursurok pay ti naituding a benneg ti Biblia. Kalpasanna, panunotem ti kongregasion a nakaitimpuyogam ken dagiti kasapulan daytoy. Ikararagmo dayta. Aniada a balakad, ulidan, prin- sipio iti daytoy a benneg ti Sao ti Dios ti agkalikagum kadagita a kasapu- lan? Nasken ti panagsukimat. Addaanka kadi iti indese Ti Pagwanawanan iti kada ngudo ti tawen? No adda, usarem a nalaing. No sukimatem dagiti na- ipablaaken maipapan kadagiti bersikulo a pinilim, mabalin a makasarakka kadagiti makaited-lawag a material, mangilawlawag iti kaitungpalan dagi- ti padto, manganalisar iti ipalgak dagiti teksto maipapan ken Jehova, wen- no mangisalaysay kadagiti prinsipio. Saanka a mangsaklaw iti adu unay a punto. Ipamaysam kadagiti sumagmamano laeng a napili a bersikulo. Na- saysayaat no manmano ti saklawem a bersikulo ket saysayaatem a saklawen ida. 47
48 Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion Mabalin a ramanen met ti pasetmo ti panangawis kadagiti agdengdeng- ngeg nga agkomento no kasano a nagunggonaanda iti nabasada iti Biblia iti naituding a lawas. Ania ti nabasada a makatulong kadakuada iti perso- nal ken sangapamiliaan a panagadalda wenno iti ministerioda wenno iti wagas ti panagbiagda? Ania dagiti naiparangarang a galad ni Jehova no iti pannakilangenna kadagiti tattao ken nasnasion? Ania ti naadal dagiti ag- dengdengngeg a nangpabileg iti pammatida ken nangparayray iti panangi- pategda ken Jehova? Dika agbayag kadagiti detalyado ken komplikado a punto. Ipaganetgetmo ti kaipapanan ken praktikal a pateg dagiti punto a pinilim. Mangisuro a Palawag Naibasar daytoy iti naipablaak a material, kas iti artikulo iti Ti Pagwa- nawanan wenno Agriingkayo! wenno nalabit a paset ti maysa a libro. Kaa- duanna, adu unay ti material para iti naikeddeng nga oras. Kasanom a ta- mingen ti pasetmo? Kas mannursuro, saan a basta saklawem ti material. Ti manangaywan masapul a "kualipikado a mangisuro." - 1 Tim. 3:2. Irugim ti agsagana babaen ti panangadalmo iti naituding a material. Ba- saem dagiti kasuratan. Agmennamennaka. Ikagumaam nga aramiden day- ta a nasapa sakbay a dumteng ti aldaw a panagpalawagmo. Laglagipem a naparegta dagiti kakabsat a mangbasa nga antemano iti naipablaak nga ar- tikulo a nakaibasaran ti palawagmo. Ti pasetmo ket saan a basta panangre- paso wenno pananggupgop iti material, no di ket tapno ipakitam no kasa- no nga iyaplikar dayta. Usarem dagiti maikanatad a benneg ti material a pudpudno a makagunggona iti kongregasion. No kasano nga addaan ti tunggal ubing iti bukodna a personalidad, ad- daan met ti tunggal kongregasion kadagiti nagpaiduma a galad. Ti ama wenno ina nga epektibo ti panangisurona saan a basta isermonna dagiti moral a pagalagadan iti anakna. Makirinnason iti anakna. Silalagip iti per- sonalidad ken kadagiti parikut ti anakna. Umasping iti dayta, dagiti man- nursuro iti kongregasion ikagumaanda a tarusan ken tamingen dagiti ka- sapulan ti grupo a pagpalawaganda. Ngem ti mannakatarus a mannursuro liklikanna ti mangusar kadagiti pagarigan a mangpabain iti asinoman nga agdengdengngeg. Ipakitana dagiti pagimbagan a masagsagrap kas resulta ti pannagna iti dalan ni Jehova ken itampokna dagiti balakad a naibatay iti Kasuratan a tumulong iti kongregasion a mangrisut a sibaballigi kadagiti parikut a sarsarangtenda. Ti umiso a panangisuro gutugotenna ti puso dagiti agdengdengngeg. Saan laeng a basta panangibaga kadagiti impormasion ti kalikaguman day-
Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion toy no di ket ti panangpatanor pay iti apresasion iti kaipapanan dagita. Kalikagumanna ti napudno a pannakaseknan kadagidiay mabalbalakadan. Dagiti naespirituan a pastor rumbeng a kabesadoda ti arban. No siaayat a panunotenda dagiti problema a sangsanguen ti nagduduma a kameng ti kongregasion, kabaelandanto ti agsao a buyogen ti pammaregta, nga ipaki- tada ti pannakaawat, pannakaseknan, ken empatia. Kas pagaammo dagiti epektibo a mannursuro, ti palawag ket masapul nga addaan iti nalawag ken masnup a panggep. Maidatag koma ti material iti wagas nga agminar ken matandaanan dagiti kangrunaan a punto. Ma- tandaanan koma dagiti nagdengngeg dagiti praktikal a kababagas ti pala- wag a mangapektar iti biagda. Gimong ti Serbisio No ti palawagmo ket naibasar iti Ti Ministeriotayo iti Pagarian, medio na- iduma ti pannakataming dayta. Iti dayta a paset, masansan a nasken nga iyallatiwmo a naan-anay kadagiti agdengdengngeg ti linaon ti artikulo, a saan ket a piliem laeng no ania ti maikanatad a punto. Tulongam dagiti ag- dengdengngeg a mangutob kadagiti kasuratan a nakaibasaran ti naited a balakad. (Tito 1:9) Limitado ti oras, a kaaduanna ket awan tiempo para iti kanayonan a material. Iti sabali a bangir, nalabit matudinganka a mangipalawag iti material nga awan ti nakaibatayanna nga artikulo iti Ti Ministeriotayo iti Pagarian. Mabalin nga artikulo ti Pagwanawanan ti reperensia, wenno sumagmama- no la nga ababa nga impormasion ti pasetmo. Kas mannursuro, adda ken- ka a mangpanunot kadagiti kasapulan ti kongregasion a nainaig iti naitu- ding a material. Mabalin a mangusarka iti ababa, nalawag nga ilustrasion wenno mangisalaysayka iti maitutop a kapadasan. Laglagipem a ti pasetmo ket saan a basta mangipalawag iti suheto no di ket idatagmo tapno matulo- ngan ti kongregasion a mangitungpal ken mangtagiragsak iti trabaho nga impabaklay ti Sao ti Dios. - Ara. 20:20, 21. Bayat nga isaganam ti pasetmo, panunotem dagiti kasasaad dagiti ka- meng ti kongregasion. Komendaram ida gapu kadagiti agdama nga ar-ara- midenda. Kasano a maparang-ay ti kinaepektibo ken maparayray ti rag-oda iti ministerio no ipakatda dagiti singasing a naipaay iti naituding a mate- rial? Kalikaguman kadi ti pasetmo ti demostrasion wenno interbiu? No wen, maiplano koma a nasaksakbay. Kasla naglaka nga ibaga lattan iti maysa a kabsat a makaammon a mangyurnos iti dayta, ngem saan a kanayon a nasayaat ti resultana. No mabalbalin, ensayuenyo ti demostrasion wenno 49
50 Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion interbiu sakbay ti aldaw ti gimong. Siguraduem a maiparang daytoy a ben- neg ti pasetmo iti wagas a talaga a mayallatiw a naimbag ti naited nga ins- truksion. Dagiti Asamblea ken Kombension Dagiti kakabsat a lallaki a makapatanor kadagiti nasayaat a naespirituan a kualidad ken agbalin nga epektibo a pumapalawag iti publiko ken man- nursuro ket mabalin a maikkan inton agangay iti paset iti programa ti asamblea wenno kombension. Pudno a naisangsangayan nga okasion da- gitoy para iti teokratiko nga edukasion. Ti kasta a paset ket mabalin a may- sa a manuskrito, balabala, instruksion para iti drama a naibatay iti Bib- lia nga addaan moderno nga aplikasion, wenno parapo a naglaon kadagiti instruksion. No maikkanka iti pribilehio iti kasta a programa, siaannad nga adalem ti material a naited kenka. Anagem dayta agingga a maapresiar- mo ti pategna. Kadagidiay matudingan iti palawag a manuskrito, rumbeng a basaenda ti material a sao por sao. Dida baliwan ti sao wenno ti urnos ti pannakaisa- ona. Adalenda tapno mailasinda a sibabatad no ania dagiti kangrunaan a punto ken no kasano ti pannakabukelda. Ensayuenda a basaen a sipi- pigsa agingga a maipalawagda a buyogen ti maitutop a panangigunamgu- nam iti nasken a sasao, entusiasmo, kinabara, addaan rikna, kinapasnek, ken kombiksion, agraman ti kapigsa ti timek ken kinaganetget a maibagay iti dakkel a tallaong. Kadagiti kakabsat a naikkan iti balabala, nasken a buklenda ti palawag- da iti wagas a masurot a naimbag ti balabala. Imbes a basaen ti agpala- wag ti adda iti balabala bayat nga agpalpalawag wenno imanuskritona, ida- tagna koma ti material iti ekstemporanio a pamay-an, manipud iti puso. Nasken a surotenna ti oras a naipakita iti balabala tapno maidatagna a si- lalawag ti tunggal kangrunaan a punto. Siuumiso nga usaren koma ti ag- palawag dagiti kapanunotan ken kasuratan a nailista iti baba dagiti kang- runaan a punto. Di rumbeng a mangiserrek kadagiti kanayonan a punto a magustuanna di la ket ta maipuera daydiay adda iti balabala. Siempre, ti Sao ti Dios ti nakaibatayan ti instruksion. Responsabilidad dagiti Kristiano a panglakayen nga 'ikasaba ti sao.' (2 Tim. 4:1, 2) Isu a ti agpalawag rum- beng nga ipangrunana nga ikkan iti atension dagiti kasuratan iti balabala - nga ilawlawagna a naimbag ken no kasano a mayaplikar dagitoy. Dimo Itungtungkua Agserserbika aya iti kongregasion nga adu ti gundawaymo a makapagpa- lawag? Kasano a maasikasom a naimbag amin dagita a paset? Liklikam ti naladaw a panagsagana.
Panangisagana Kadagiti Palawag iti Kongregasion Tapno talaga a makagunggona dagiti palawag iti kongregasion, kasapu- lan ti umdas a panagsagana. Ngarud, iyugalim a basaen a dagus ti ma- terial apaman a maawatmo ti pasetmo. Ikkannaka daytoy iti gundaway a mangutob iti dayta bayat nga adda sabali nga ar-aramidem. Kadagiti aldaw wenno lawlawas sakbay nga agpalawagka, mabalin a makangngegka kada- giti komento a tumulong kenka tapno nasaysayaat ti panangyaplikarmo iti impormasion. Mabalin a rumsua dagiti situasion nga apagpagisu ti panna- kaitiempona. Adu a panawen ti masapul iti panangbasa ken panangpampa- nunot iti pasetmo apaman a maawatmo dayta, ngem saan a masayang ti mausar a tiempo. Inton agtugawkan tapno buklem ti palawagmo a naiba- tay iti balabala, dakkelto ti maitulong kenka ti nasaksakbay a panangutob- mo iti dayta. No kastoy ti panangtamingmo kadagiti naituding a pasetmo, saankanto unay a madanagan ket maidatagmo ti material iti praktikal a pa- may-an ken dumanon iti puso dagiti kameng ti kongregasion. No apresiarem unay ti sagut a naitalek kenka a nainaig iti programa ni Je- hova a mangisuro iti ilina, maidaydayawmo ni Jehova ken magunggonaan dagidiay mangay-ayat kenkuana. - Isa. 54:13; Roma 12:6-8. 51
Panangisagana Kadagiti Diskurso iti Publiko TUNGGAL lawas, adda urnos ti kaaduan a kongregasion dagiti Saksi ni Jeho- va para iti diskurso publiko maipapan iti Nainkasuratan a topiko. No maysa- ka a panglakayen wenno ministerial nga adipen, pampaneknekam met laeng kadi nga epektiboka a pumapalawag, maysa a mannursuro? No wen, nalabit maawiska a mangipaay iti palawag publiko. Pinullo a ribun a kakabsat a lal- laki ti natulongan ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro nga agbalin a kualipikado iti daytoy a pribilehio. No matudinganka a mangipaay iti pala- wag publiko, sadino ngay ti pangrugiam? Adalem ti Balabala Sakbay nga irugim ti agsukimat, basaem ti balabala ken mennamennaem dayta agingga a maalam ti kababagasna. Tandaanam ti tema, nga isu ti pau- lo ti diskurso. Ania ti kayatmo nga isuro kadagiti agdengngeg kenka? Ania ti panggepmo? Kabesaduem dagiti kangrunaan a paulo. Anagem dagiti kangrunaan a punto. Kasano a nainaig ti tunggal punto iti tema? Iti baba ti tunggal kang- runaan a punto, nailista ti sumagmamano a segundario a punto. Dagiti pun- to a mangsuporta kadagiti segundario a punto ket nailista iti baba dagitoy. Usigem no kasano a ti tunggal benneg ti balabala palawaenna ti sinaruno- na, mangiturong iti sumaganad a benneg, ken tumulong a mangibanag iti panggep ti palawag. Apaman a maawatamon ti tema, ti panggep ti palawag, ken no kasano a dagiti kangrunaan a punto maibanagda dayta a panggep, no kasta nakasaganakan a mangbukel iti palawagmo. Iti damo, mabalin a nalaklaka no ipapanmo a ti diskursom ket buklen ti uppat wenno lima nga ababbaba a palawag, a tunggal maysa addaan iti kang- runaan a punto. Saggaysaem nga isagana dagitoy. Ti naipaay a balabala ket mausar iti panagsagana. Saan a nairanta dayta a kas nota nga isun ti ipalawagmo. Dayta ti pannaka-tulang ti palawag. Masa- pul a balkutam iti lasag, no iyar-arig, ikkam iti puso ken biagem. Panangusar Kadagiti Kasuratan Imbasar ni Jesu-Kristo ken dagiti adalanna ti pannursuroda kadagiti Ka- suratan. (Luc. 4:16-21; 24:27; Ara. 17:2, 3) Mabalinmo met nga aramiden ti kasta. Rumbeng a dagiti Kasuratan ti pakaibatayan ti palawagmo. Imbes nga ilawlawag ken iyaplikarmo laeng dagiti sasao a nailanad iti balabala, tarusam 52
Panangisagana Kadagiti Diskurso iti Publiko no kasano a suportaran dagiti Kasuratan dagita a sasao, ket kalpasanna ma- ngisuroka nga usarem dagiti Kasuratan. Bayat nga isagsaganam ti palawagmo, usigem ti tunggal bersikulo a naisi- tar iti balabala. Imutektekam ti konteksto. Mabalin a mangted laeng dagiti dadduma a teksto iti makatulong nga impormasion. Saan a masapul a basa- em wenno komentuam amin dagita inton agpalawagka. Piliem dagidiay ma- itutop unay kadagiti agdengdengngeg. No ipamaysam nga usaren dagiti teks- to a naisitar iti nayimprenta a balabala, mabalin a saanen a kasapulan nga agusarka kadagiti kanayonan a Nainkasuratan a reperensia. Agpannuray ti balligi ti palawagmo, saan nga iti kaadu ti teksto nga usa- rem, no di ket iti kalidad ti panangisurom. No mangiserrekka kadagiti teksto, ipakitam no apay nga inusarmo dagita. Iwayaam nga iyaplikar dagita. Kalpa- san a mabasam ti maysa a teksto, bay-am a silulukat ti Bibliam bayat nga ilaw- lawagmo ti teksto. Mabalin a kasta met ti aramiden dagiti agdengdengngeg kenka. Kasano a matukaymo ti interes dagiti agdengdengngeg ken matulo- nganda a magunggonaan a naan-anay iti Sao ti Dios? (Neh. 8:8, 12) Maara- midmo dayta babaen ti panangilawlawag, panangiladawan, ken panangyap- likar. Panangilawlawag. No agsagsaganaka a mangilawlawag iti maysa a napa- teg a teksto, isaludsodmo iti bagim: 'Ania ti kayatna a sawen? Apay nga usa- rek daytoy iti palawagko? Ania ngata a saludsod maipapan iti daytoy a bersi- kulo ti sumiplot iti panunot dagiti agdengdengngeg?' Mabalin a nasken nga adalem ti kontekstona, ti pakaipuonanna, ti eksena, ti puersa dagiti sasao, ti panggep ti napaltiingan a mannurat. Kalikaguman daytoy ti panagsukimat. Adu a napateg nga impormasion ti masarakam kadagiti publikasion nga ipa- paay ti "matalek ken masirib nga adipen." (Mat. 24:45-47) Dimo padasen nga ilawlawag ti amin nga adda iti bersikulo, ngem ilawlawagmo no apay nga im- pabasam dayta kadagiti agdengdengngeg a mainaig iti punto nga ipalpala- wagmo. Panangiladawan. Ti panggep dagiti ilustrasion ket tapno maiturongmo dagiti agdengdengngeg iti naun-uneg a pannakaawat wenno tapno matulo- nganda a mangtandaan iti punto wenno prinsipio nga inlawlawagmo. Dagi- ti ilustrasion tulonganna dagiti tattao tapno matarusanda ti imbagam kada- kuada ken mainaigda dayta iti datin nga ammoda. Kasta ti inaramid ni Jesus idi intedna ti nalatak a Sermonna iti Bantay. "Dagiti tumatayab iti langit," 'dagiti lirio iti talon,' 'akikid a ruangan,' 'balay iti rabaw ti dakkel a bato,' ken adu a kakasta a sasao ti namagbalin a napuersa, nalawag, ken di malipatan ti pannursurona. - Mat., kap. 5-7. Panangyaplikar. Ti panangilawlawag ken panangiladawan iti kasuratan ket mangted iti pannakaammo, ngem ti panangyaplikar iti dayta a pan- 53
54 Panangisagana Kadagiti Diskurso iti Publiko nakaammo ti mangyeg iti resulta. Pudno, responsabilidad dagiti agdeng- dengngeg ti agtignay a mayannurot iti mensahe ti Biblia, ngem matulongan- da a mangilasin no ania ti masapul nga aramidenda. Apaman a masiertom a maawatan dagiti agdengdengngeg ti bersikulo a maus-usig ken makitada no kasano a mainaig dayta iti punto a masalsalaysay, mangusarka iti umdas a tiempo a mangipakita kadakuada no ania ti epekto dayta iti pammati ken kondukta. Itampokmo dagiti pagimbagan ti panangiwaksi kadagiti di umiso nga ideya wenno kondukta a di maitunos iti kinapudno a maipalpalawag. Bayat nga ut-utobem no kasano a mayaplikar dagiti kasuratan, laglagipem a nagduduma ti nalikudan ken kasasaad dagiti agdengdengngeg kenka. Ma- balin nga adda dagiti kabbaro nga interesado, agtutubo, natataengan, ken da- gidiay mangsarsaranget iti nadumaduma a personal a problema. Pagbalinem a praktikal ken realistiko ti palawagmo. Liklikam ti mangbalakad a kas man la adda pampanunotem a sumagmamano laeng nga indibidual. Dagiti Ikeddeng ti Agpalawag Dagiti dadduma a pangngeddeng maipapan iti diskursom ket nalpasen a naaramid. Nailanad a sibabatad dagiti kangrunaan a punto, ken nalawag a naipakita no kasano kapaut ti panangsalaysaymo iti kada kangrunaan a pau- lo. Adda dagiti banag a sika ti makaammo a mangikeddeng. Mabalinmo nga iyad-adu ti panawen a busbosem kadagiti dadduma a segundario a punto ket ab-ababa kadagiti dadduma. Dimo ipapan a masapul nga agpapareho ti ka- paut ti panangilawlawagmo iti kada segundario a punto. Ta no kasta, maba- lin a paspasamto a saklawen ti intero a material ket matikaw dagiti agdeng- dengngeg kenka. Kasanom a maikeddeng no ania a punto ti palawaem ken no ania ti dakamatem laeng iti apagbiit, wenno dukitem la bassit? Isaludsod- mo iti bagim: 'Aniada a punto ti tumulong kaniak a mangyallatiw iti kang- runaan nga ideya ti palawag? Aniada ti kangrunaan a pagimbagan dagiti ag- dengngeg? Kumapuy kadi ti panagsasagadsad ti maidatag nga ebidensia no ikkatek ti maysa a naisitar a teksto ken ti mainaig a punto?' Dika mangiserrek kadagiti pattapatta wenno personal nga opinion. Uray ni Jesu-Kristo nga Anak ti Dios liniklikanna ti agsao 'iti bukodna a parnuay.' (Juan 14:10) Tandaanam a ti makagapu a tumabuno dagiti tattao kadagiti gi- mong dagiti Saksi ni Jehova ket tapno dumngegda iti pannakailawlawag ti Biblia. No ibilangdaka a nalaing a pumapalawag, dayta ket nalabit gapu ta inyugalim nga iturong ti atensionda, saan nga iti bagim, no di ket iti Sao ti Dios. Maigapu itoy, apresiarenda dagiti palawagmo. - Fil. 1:10, 11. Ita ta ti simple a balabala ket pinagbalinmon a nabagas a panangilawlawag iti Kasuratan, masapul nga ensayuemon ti palawagmo. Nasayaat no pigsaam nga ensayuen dayta. Ti nasken, siguraduem a sipapanunotka a nalaing kada- giti amin a punto. Masapul a naimpusuan ti panagpalawagmo, nabiag ti pa-
Panangisagana Kadagiti Diskurso iti Publiko nangidatagmo iti material, ken entusiastiko ti panangisaom iti kinapudno. Sakbay nga agpalawagka, isaludsodmo iti bagim: 'Ania ti namnamaek a ma- gapuanan? Maitampok met la kadi dagiti kangrunaan a punto? Talaga kadi a pinagbalinko dagiti Kasuratan a nakaibatayan ti palawagko? Naannayas kadi ti pannakayallatiw ti tunggal kangrunaan a punto iti daydiay sumaruno? Pa- bilgen met la kadi ti palawagko ti apresasion ken ni Jehova ken kadagiti pro- bisionna? Direktamente kadi a nainaig ti konklusion iti tema, nga ipakitana kadagiti agdengngeg no ania ti aramidenda, ken magutugotda a mangaramid iti dayta?' No masungbatam iti wen dagitoy a saludsod, ngarud 'nasayaat ti maaramidmo a buyogen ti pannakaammo,' a maipaay a pagimbagan ti kon- gregasion ken pakaidayawan ni Jehova! - Prov. 15:2. NO ADDA AGIPATARUS ITI PALAWAGMO Masansan nga iti maysa a pagilian adu dagi- ti grupo a nagduduma ti lenguaheda, isu a ma- balin a kasapulan nga adda dagiti agipatarus iti palawag dagiti agdiskurso iti publiko. No maa- wiska nga agpalawag iti kasta a situasion, dagi- ti sumaganad a pagannurotan ket makatulong kenka ken iti mangipatarus iti palawagmo. ˙ Ti kinaepektibo ti palawagmo ket agpannuray unay iti abilidad daydiay agipatarus. Nasaysaya- at ti magapuanan uray daydiay aduan iti kapa- dasan iti tay-ak ti panagipatarus no tulongam nga agsagana. ˙ Kaaduanna, kissayam ti palawagmo iti agarup kakatlo tapno maiwayaan ti pannakaipatarusna. (Malaksid no sign language, tangay gistay ag- giddan ti agpalpalawag ken ti agsensenias.) ˙ Sakbay nga agpalawagka, irepasom iti agipa- tarus ti pakabuklan ti balabala ti palawagmo ken ti panggepna. No manuskrito ti palawagmo iti kombension, nasaksakbay a mabasa koma ti agi- patarus ti kopia ti manuskrito. ˙ Pagsaritaanyo iti agipatarus dagiti teksto nga usarem. Siguraduem a ti lokal a Biblia iyallatiw- na ti isu met la a kapanunotan iti Bibliam. Ipaki- tam iti agipatarus no aniada a sasao iti kasuratan ti maipaganetget wenno mailawlawag. ˙ Ikeddengmo no ti teksto ket maibasa iti dua a lenguahe wenno iti maymaysa laeng. Mabalin nga umdasen ti pannakaibasana iti lenguahe a pakaipatarusanna. ˙ Mabalin a marigatan ti agipatarus no parta- kam nga ibaga dagiti petsa, numero, ken teksto ti kasuratan. Agsarimadeng iti maitutop a ben- neg, ket dika agus-usar kadagiti kapaset laeng no di ket eksakto a numero para kadagiti estadistika. ˙ Pagsaritaanyo dagiti ilustrasion, pagsasao, ken di gagangay nga ebkas a panggepmo nga usa- ren. Siguraduem a maawatan dagita ti agipata- rus ken mabalin nga iyallatiw ti kababagasda iti lenguahe a pakaipatarusanda. ˙ No agsaoka, agusarka kadagiti ababa a senten- sia. Kompletuem nga isao ti kapanunotan sakbay nga agsarimadengka para iti agipatarus. (Ipau- logna dagiti kapanunotan, saan a kasapulan nga amin a sao.) No adda dagiti agsasagadsad a ma- ipatarus, palubosam a malpas ti agipatarus sak- bay nga ituloymo. ˙ Agpannuray ti agipatarus iti umiso a kapigsa ti timekmo ken iti nalawag a panagibalikasmo. 55
Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro ANIA ti kalatmo kas mannursuro? No kabbaroka nga agibumbunannag iti Pagarian, di pagduaduaan a tarigagayam a sursuruen no kasano ti mangya- dal iti Biblia, tangay binilin ni Jesus dagiti pasurotna a mangaramid kadagi- ti adalan. (Mat. 28:19, 20) No addaankan iti kapadasan iti daytoy a trabaho, nalabit a ti kalatmo isu ti mas epektibo a panangdanon iti puso dagidiay ka- yatmo a tulongan. No maysaka nga ama wenno ina, sigurado a kayatmo ti agbalin a mannursuro a makabael a manggutugot kadagiti annakna a ma- ngidedikar iti biagda iti Dios. (3 Juan 4) No maysaka a panglakayen wen- no agngayngayangay nga agbalin a kasta, nalabit kayatmo ti agbalin a puma- palawag iti publiko a makabael a mangpatanor kadagiti agdengdengngeg iti naun-uneg a panangapresiar ken ni Jehova ken iti daldalanna. Kasano a ma- ragpatmo dagita a kalat? Agsursuroka iti Kalaingan a Mannursuro, ni Jesu-Kristo. (Luc. 6:40) Agpal- palawag man ni Jesus iti maysa a bunggoy iti darisdis ti bantay wenno iti su- magmamano la a tattao bayat a magmagnada iti dalan, napaut ti epekto ti insaona ken ti wagas a panangisaona. Tinukay ni Jesus ti panunot ken puso dagiti agdengdengngeg kenkuana, ken impakitana iti wagas a maawatanda no kasanoda a mayaplikar ti maad-adalda iti praktikal a pamay-an. Maara- midmo met kadi dagita? Agpannurayka ken Jehova Nalaing a mangisuro ni Jesus gapu iti nasinged a relasionna iti nailangi- tan nga Amana ken gapu iti pamendision ti espiritu ti Dios. Sipapasnek kadi nga ikarkararagmo ken Jehova nga epektibo koma ti panangyadalmo iti Biblia? No maysaka nga ama wenno ina, kanayon kadi nga idawdawat- mo iti Dios nga iwanwannaka a mangisuro kadagiti annakmo? Naimpusuan kadi nga agkararagka no agsagsaganaka nga agpalawag wenno mangikon- dukta kadagiti gimong? Ti kasta a nabuyogan iti kararag a panagpannuray ken Jehova tulongannaka nga agbalin nga ad-adda nga epektibo a mannur- suro. Ti panagsadag ken Jehova ket maiparangarang met babaen ti panagpannu- ray iti Saona, ti Biblia. Idi nagkararag iti daydi maudi a rabii ti biagna kas per- pekto a tao, kinuna ni Jesus ken Amana: "Intedko kadakuada ti saom." (Juan 17:14) Nupay adu ti kapadasan ni Jesus, saan a nagsao iti kabukbukodanna a parnuay. Ti laeng insuro kenkuana ni Amana ti sinaona, iti kasta, nangiba- ti iti pagwadan a tuladentayo. (Juan 12:49, 50) Ti sao ti Dios, a naitalimeng 56
Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro iti Biblia, adda bilegna a mangimpluensia iti tattao - ti tigtignay, kaunggan a pampanunot, ken rikriknada. (Heb. 4:12) Bayat a rumangrang-ay ti panna- kaammom iti Sao ti Dios ken masursurom nga usaren a siuumiso iti ministe- riom, mapatanormo met ti wagas ti panangisuro a mangyadani kadagiti tat- tao iti Dios. - 2 Tim. 3:16, 17. Idayawmo ni Jehova Ti panagbalin a mannursuro kas panangtulad ken Kristo dina kaipapanan ti basta panangipaay iti makapainteres a diskurso. Pudno, nagsiddaawan ti tattao ti "makaay-ayo a sasao" ni Jesus. (Luc. 4:22) Ngem ania ti panggep ni Jesus iti nagsayaat a panagpalpalawagna? Tapno maidaydayaw ni Jehova, saan a tapno maiturong kenkuana ti atension. (Juan 7:16-18) Indagadagna kadagiti pasurotna: "Agsilnag koma ti silawyo iti sanguanan ti tattao, tapno makitada dagiti nasayaat nga aramidyo ket idayawda ti Amayo nga adda iti langlangit." (Mat. 5:16) Apektaran koma dayta a balakad ti wagas ti panangi- surotayo. Ikagumaantay a liklikan ti aniaman a mangisiasi iti dayta a pang- gep. Isu a no iplanotayo ti sawentayo wenno no kasano nga isaotay dayta, nasayaat no isaludsodtayo iti bagitayo, 'Paunegen ngata dayta ti panangapre- siarda ken Jehova, wenno iturongna ti atension kaniak?' Kas pagarigan, dagiti ilustrasion ken ehemplo a naadaw kadagiti pudno a pasamak iti biag ket mabalin a mausar a sieepektibo iti panangisuro. Ngem, no atiddog unay ti ilustrasion a maisalaysay wenno detalyado unay ti mayes- toria a kapadasan, mabalin a mapukaw ti punto ti instruksion. Kasta met, ti panagestoria a mangpakatawa laeng iyaw-awanna ti panggep ti ministeriota- yo. Iti kasta, ti mannursuro iturturongna ti atension iti bagina imbes nga iba- nagna ti pudno a panggep ti teokratiko nga edukasion. 'Pagdumaem' Tapno ti maysa ket pudno nga agbalin nga adalan, masapul a nalawag a matarusanna no ania ti maisursuro. Masapul a mangngegna ti kinapudno ken makitana ti nakaidumaan dayta kadagiti sabali a sursuro. Tapno maiba- nag daytoy, makatulong ti panamagdilig. Maulit-ulit nga indagadag ni Jehova iti ilina a 'pagdumaenda' ti nadalus ken ti narugit. (Lev. 10:9-11) Kinunana a dagidiay agserbi iti naindaklan a naespirituan a templona isuroda kadagiti tattao "ti nagdumaan ti nasantuan a banag ken ti di nasantuan a banag." (Ezeq. 44:23) Iti libro dagiti Prover- bio, namin-adu a napagdilig ti kinalinteg ken kinakillo, ti sirib ken kinama- ag. Mabalin met a pagdumaen uray dagiti banag a di agsupadi. Pinagdilig ni apostol Pablo ti nalinteg a tao ken ti naimbag a tao, kas nailanad iti Roma 5:7. Iti libro a Hebreo, impakitana a natantan-ok ti saad ni Kristo a kas nangato a padi ngem ti kinapadi ni Aaron. Wen, kas insurat ni John Amos Comenius, 57
58 Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro maysa nga edukador idi maika-17 a siglo: "Ti panangisuro kaipapananna la- eng ti panangipakita iti naggigidiatan ti bambanag sigun iti nagduduma a panggep, porma, ken punganayda. . . . No kasta, nalaing a mangisuro ti tao a nalaing a mamaggidiat iti bambanag." Kas pagarigan, mabalin nga isursurom iti maysa a tao ti maipapan iti Paga- rian ti Dios. No dina matarusan no ania ti Pagarian, mabalinmo nga ipakita no kasano a ti kuna ti Biblia ket naiduma iti ideya a ti Pagarian ket maysa laeng a kasasaad iti puso ti maysa a tao. Wenno mabalinmo nga ipakita no kasano a naigiddiat ti Pagarian kadagiti natauan a gobierno. Ngem kadagiti tattao a makaammon kadagitoy a pamunganayan a kinapudno, mabalinmo ti mangidatag iti ad-adu pay a detalye. Mabalinmo nga ipakita kadakuada no kasano a naiduma ti Mesianiko a Pagarian iti mismo a sapasap a kinaari ni Je- hova, a nadeskribir iti Salmo 103:19, wenno "iti pagarian ti Anak ti ayatna," a nadakamat iti Colosas 1:13, wenno iti "panangaywan," a nadakamat iti Efe- so 1:10. Makatulong ti panamaggidiat tapno nalawag a matarusan dagiti ag- dengdengngeg dayta a napateg a sursuro ti Biblia. Maulit-ulit idi nga impakat ni Jesus dayta a wagas ti panangisuro. Pinagdi- ligna ti nalatak a pannakaawat iti Linteg Mosaiko ken ti pudno a panggep ti Linteg. (Mat. 5:21-48) Pinaggidiatna ti pudno a nadiosan a debosion ken dagiti aramid dagiti managinsisingpet a Fariseo. (Mat. 6:1-18) Pinagdiligna ti kababalin dagidiay 'mangituray' kadagiti sabsabali ken ti managsakripisio nga espiritu a rumbeng nga ipakita dagiti pasurotna. (Mat. 20:25-28) Iti sa- bali a gundaway, kas nailanad iti Mateo 21:28-32, ginutugot ni Jesus dagiti agdengdengngeg kenkuana a pagdiligenda a mismo ti panaginlilinteg ken ti pudno a panagbabawi. Iturongnatay dayta iti sabali pay a napateg a benneg ti nasayaat a panangisuro. Gutugotem nga Agpanunot Dagiti Agdengdengngeg Iti Mateo 21:28, mabasatayo nga inruangan ni Jesus ti panamagdilig- na babaen ti panangisaludsodna iti kastoy: "Ania ti pagarupyo?" Ti nalaing a mannursuro ket saan laeng a basta mangyallatiw iti impormasion wenno mangted kadagiti sungbat. Imbes ketdi, gutugotenna nga agpanunot dagi- ti agdengdengngeg kenkuana. (Prov. 3:21; Roma 12:1) Ti maysa a pamay-an tapno maaramid daytoy ket babaen ti panagsaludsod. Kas masarakan iti Ma- teo 17:25, insaludsod ni Jesus: "Ania ti pagarupmo, Simon? Manipud kadagiti siasino a ti ar-ari ditoy daga umawatda kadagiti impuesto wenno panguluen a buis? Manipud iti annakda wenno manipud kadagiti ganggannaet?" Dagi- ti mamagpanunot a saludsod ni Jesus ti nakatulong ken Pedro a mangbukel iti umiso a konklusion maipapan iti panagbayad iti buis nga agpaay iti tem- plo. Umasping iti dayta, idi sinungbatanna ti tao a nagsaludsod iti, "Asino a
Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro pudpudno ti padak a tao?" Indilig ni Jesus ti inaramid ti maysa a padi ken ti maysa a Levita iti inaramid ti maysa a Samaritano. Kalpasanna, insaludsodna daytoy: "Asino kadagitoy a tallo ti pagarupem a namagbalin iti bagina a pada a tao daydiay natnag kadagiti mannanakaw?" (Luc. 10:29-36) Ditoy manen, imbes nga impanunotanna ti kasasaona, binay-an ni Jesus a sungbatan day- ta a tao ti bukodna a saludsod. - Luc. 7:41-43. Danonem ti Puso Dagiti mannursuro a makatarus iti kababagas ti Sao ti Dios mabigbigda a ti pudno a panagdayaw ket saan a basta panangikabesa kadagiti impormasion ken panangannurot kadagiti paglintegan. Naibatay dayta iti nasayaat a rela- sion ken ni Jehova ken panangipateg kadagiti dalanna. Ti kasta a panagda- yaw ramanenna ti puso. (Deut. 10:12, 13; Luc. 10:25-27) Iti Kasuratan, ti sao a "puso" masansan a tuktukoyenna ti intero a makin-uneg a kinatao, a paka- iramanan ti tartarigagay, emosion, rikrikna, ken motibo. Ammo ni Jesus a nupay makinruar a langa ti kitaen ti tao, puso ti kitaen ti Dios. (1 Sam. 16:7) Panagayat iti Dios ti manggutugot koma kadatayo nga agserbi kenkuana, saan ket a tapno dayawendatay dagiti padatayo a tattao. (Mat. 6:5-8) Iti sabali a bangir, adu ti inaramid dagiti Fariseo a pammarang laeng. Napalalo ti panangipaannurotda kadagiti detalye ti Linteg ken pana- ngipatungpalda kadagiti paglintegan nga inaramidda a mismo. Ngem dida imparangarang iti biagda dagiti galad ti Dios a kunkunada a daydayawenda. (Mat. 9:13; Luc. 11:42) Insuro ni Jesus a nupay nasken ti panagtulnog kadagi- ti bilin ti Dios, ti pateg ti kasta a panagtulnog ket ikeddeng ti linaon ti puso. (Mat. 15:7-9; Mar. 7:20-23; Juan 3:36) Makagunggona unay ti panangisurota- yo no tuladentayo ti ulidan ni Jesus. Nasken a tulongantayo dagiti tao a ma- ngammo no ania ti kalikaguman ti Dios kadakuada. Ngem nasken met nga ammuen ken ayatenda ni Jehova a kas maysa a persona tapno ti kababalin- da iyanninawna ti panangipategda iti naanamongan a relasion iti pudno a Dios. Siempre, tapno magunggonaan dagiti tattao iti kasta a pannursuro, ma- sapul nga ammuenda ti linaon ti pusoda. Ginutugot ni Jesus dagiti tattao nga usigenda dagiti motiboda ken sukimatenda ti rikriknada. No ilintegna ti di umiso a panangmatmat, damagenna kadagiti agdengdengngeg no apay a napanunot, sinao, wenno inaramidda ti kastoy ken kasdiay. Ngem saan nga agingga la dita, no di ket pinakuyogan ni Jesus ti saludsodna iti panangilaw- lawag, pangngarig, wenno tignay a mangparegta kadakuada a mangmatmat a siuumiso kadagiti bambanag. (Mar. 2:8; 4:40; 8:17; Luc. 6:41, 46) Matu- longantay met dagiti agdengdengngeg kadatayo babaen ti panangisingasing nga iyimtuodda iti bagida dagiti saludsod a kas iti: 'Apay a magustuak ti 59
60 Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro kastoy a wagas? Apay a kastoy ti reaksionko iti daytoy a situasion?' Kalpasan- na, gutugoten ida a mangmatmat kadagiti bambanag sigun iti panangmat- mat ni Jehova. Ipakitam ti Aplikasionna Ammo ti nalaing a mannursuro a "ti sirib isu ti kangrunaan a banag." (Prov. 4:7) Ti sirib isu ti abilidad a mangipakat a sibaballigi iti pannakaammo tapno marisut dagiti problema, maliklikan dagiti peggad, maragpat dagiti kalat, matulongan dagiti sabali. Ti mannursuro pagrebbenganna a tulongan dagiti iyad-adalanna a mangyaplikar iti maad-adalda, ngem saanna nga ide- sisionan ida. No pagsaritaanyo dagiti nadumaduma a prinsipio ti Biblia, tu- longam ti iyad-adalam nga agrason. Mabalinmo ti mangdakamat iti kasasa- ad a mapaspasamak iti inaldaw ken damagem iti iyad-adalam no kasano a ti kaad-adalyo a prinsipio ti Biblia ket makatulong kenkuana no maipasango iti kasta a situasion. - Heb. 5:14. Iti diskursona idi Pentecostes 33 K.P., nangipaay ni apostol Pedro iti ehem- plo ti praktikal a panangyaplikar a nangapektar iti biag dagiti tattao. (Ara. 2: 14-36) Kalpasan a dinakamatna ti tallo a teksto ti Kasuratan nga ammona a patpatien ti bunggoy a kasasaona, inlawlawag ni Pedro no kasano a natung- pal dagitoy sigun kadagiti pasamak a naimatanganda amin. Kas resultana, naamiris ti bunggoy a masapul nga agtignayda a maitunos iti nangngegda. Kasta met kadi ti epekto ti panangisurom kadagiti tattao? Saan laeng kadi a basta mangidatag iti impormasion ti ar-aramidem no di ket tultulongam ida a mangtarus kadagiti bambanag? Parparegtaem kadi ida a mangamiris no kasano a dagiti maad-adalda apektaranna ti biagda? Mabalin a saanda nga ibaga, "Ania ti aramidenmi?" a kas insaludsod dagiti tattao idi Pentecostes, ngem no nasayaat ti panangyaplikarmo iti kasuratan, magutugotda a ma- ngaramid iti umiso. - Ara. 2:37. Dakayo a nagannak, no basaenyo ti Biblia a kaduayo dagiti annakyo, nasa- yaat a gundawayyo dayta a mangsanay kadakuada nga agpanunot no kasano nga iyaplikar dagiti prinsipio ti Biblia iti praktikal a pamay-an. (Efe. 6:4) Ma- balinyo, kas pagarigan, ti pumili iti sumagmamano a bersikulo ti Biblia a na- yeskediul a mabasa iti lawas, a pagsasaritaanyo ti kaipapananda, ket iyimtu- od dagiti kastoy a saludsod: 'Kasano nga iwanwannatay daytoy? Kasanotay a mausar dagitoy a bersikulo iti ministerio? Ania ti ipalgakda maipapan ken ni Jehova ken ti wagas a panangtamingna kadagiti bambanag, ken kasano a pa- bilgen dayta ti panangapresiartayo kenkuana?' Paregtaenyo ti pamiliayo nga agkomento kadagitoy a punto inton masalaysay dagiti tampok iti panagbasa iti Biblia iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Ad-addanto a matan- daananda dagiti bersikulo a kinomentuanda.
Patanorem ti Abilidad kas Mannursuro Mangipakitaka iti Nasayaat nga Ulidan Mangisuroka saan laeng a babaen ti sao no di pay ket babaen ti aramid. Agserbi dagiti tignaymo a praktikal nga ulidan no kasano nga ipakat dagi- ti banag nga ibagbagam. Kastoy ti wagas a panagsursuro dagiti ubbing. No tuladenda dagiti dadakkelda, ipakpakitada a kayatda ti agbalin a kas kada- giti dadakkelda. Kayatda a maammuan no ania ti riknana ti panangaramid iti ar-aramiden dagiti dadakkelda. Kasta met, no dagidiay isursurom ket 'tu- ladendaka a kas panangtuladmo ken Kristo,' mapasaranda dagiti bendision nga iyeg ti pannagna iti daldalan ni Jehova. (1 Cor. 11:1) Agbalin a paset ti bukodda a kapadasan ti pannakilangen ti Dios kadakuada. Serioso a pammalagip daytoy maipapan iti kinapateg ti panangipakita iti umiso nga ulidan. Ti "kita ti tattao [a] rebbeng koma a pagbalinan[tayo] kada- giti nasantuan a panagbibiag ken ar-aramid ti nadiosan a debosion" ket maka- tulong unay a mangted iti sibibiag a pagtuladan dagidiay isursu- rotayo no kasanoda nga iyaplikar dagiti prinsipio ti Biblia. (2 Ped. 3:11) No paregtaem ti iyad-adalam iti Biblia a mangbasa a regular iti Sao ti Dios, naanepka met koma a mismo a mangbasa iti day- ta. No kayatmo a masursuro dagiti annakmo a tungpalen dagiti prinsipio ti Biblia, siguraduem a makitada a dagiti tigtignaymo ket maitunosda iti pagayatan ti Dios. No ibagam iti kongregasion nga agregtada iti ministerio, siguraduem a makiramramanka a naan-anay iti dayta a trabaho. No tungpalem ti isursurom, ad- adda a magutugotmo dagiti dadduma. - Roma 2:21-23. TAPNO EPEKTIBO TI PANANGISUROM ˙ Agpannurayka ken Jehova, saan nga iti bukodmo nga abilidad ˙ Bigbigem ti bileg ti Sao ti Dios, ket usarem a naimbag dayta Tapno maparang-aymo ti panangisurom, isaludsodmo iti ba- gim: 'No mangisuroak, ar-aramidek aya dayta iti wagas a balba- liwanna ti kababalin, panagsasao, wenno tigtignay dagidiay ag- dengdengngeg? Tapno agbatad dagiti bambanag, igidgidiatko met laeng aya ti maysa nga ideya wenno aramid iti daydiay saba- li? Ania ti ar-aramidek tapno matulongak dagiti iyad-adalak, da- giti annakko, wenno dagiti agdengdengngeg iti gimong tapno matandaananda ti ibagbagak? Silalawag aya nga ipakpakitak ka- dagiti agdengdengngeg no kasanoda a mayaplikar ti maad-adal- da? Makitada aya a tungtungpalek ti isursurok kadakuada? Ma- tarusanda aya no kasano a ti reaksionda iti banag a maad-adalda maapektaranna ti relasionda ken Jehova?' (Prov. 9:10) Laglagi- pem a kanayon dagitoy bayat a patpatanorem ti abilidadmo kas mannursuro. "Itultuloymo nga asikasuen ti bagim ken ti isur- surom. Agtalinaedka kadagitoy a banag, ta babaen ti pananga- ramidmo iti daytoy maisalakanmonto agpadpada ti bagim ken dagidiay agimdeng kenka." - 1 Tim. 4:16. ˙ Ikagumaam nga idayaw ni Jehova, imbes nga iturongmo ti atension iti bagim ˙ Pagdidiligem dagiti bambanag tapno matulongam dagiti dadduma a mangtarus a silalawag ˙ Gutugotem nga agpanunot dagiti agdengdengngeg ˙ Idagadagmo nga usigenda dagiti motibo ken rikriknada ˙ Paregtaem dagiti agdengdengngeg a mangutob no kasano a ti pannakaammo iti Biblia apektaranna ti biagda ˙ Agbalinka nga ulidan a maikari a tuladen 61
No Kasano a Parang-ayen ti Abilidad a Makisarita NALAKA laeng kadi kenka ti makisarita kadagiti dadduma? Iti adu, maka- panerbios uray planoda laeng ti makisarita, nangruna no dida am-ammo ti tao a katungtongda. Mabalin a managbabainda. Nalabit maisaludsod- da: 'Ania ngay ti ibagak? Kasanok nga irugi ti saritaan? Kasanok a mapag- tultuloy?' Dagidiay napigsa ti nakemda, mannakilangen a tattao mabalin a magustuanda a bukbukodan ti saritaan. Mabalin a maysa a karit no kasa- noda a guyugoyen dagiti dadduma nga agsao ken no kasano a masursuro- da ti umimdeng iti daydiay kasarsaritada. Isu a datayo amin, managbabain man wenno mannakilangen, masapul a sursuruentayo ti arte ti pannakisa- rita. Irugim Idiay Balayyo Tapno maparang-aymo ti abilidad a makisarita, apay a dika irugi idiay ba- layyo? Ti makapabileg a panagsasarita dakkel ti maitulongna iti kinaragsak ti pamilia. Ti kapatgan iti kasta a panagsasarita isu ti napasnek a pannakaseknan iti tunggal maysa. (Deut. 6:6, 7; Prov. 4:1-4) No maseknantayo, makitungtong- tayo, ken dumngegtayo no adda kayat nga ibaga ti maysa. Nasken met nga adda kaimudingan ti ibagatayo. No regular ti personal a panagbasa ken pa- nagadaltayo iti Biblia, adu ti mabalintay nga iranud. Mabalin a marugian ti saritaan babaen ti nainsiriban a panangusar iti bokleta a Panangsukimat Kadagiti Kasuratan iti Inaldaw. Iti agmalem, nalabit adda makaparagsak a kapadasantayo iti tay-ak ti ministerio. Mabalin nga adda nabasatayo nga im- pormatibo wenno nakaay-ayat. Iyugalitay koma nga isarita dagitoy bayat ti makapabang-ar a panagtutungtong ti pamilia. Tulongannatay met daytoy a makisarita kadagiti tao a saantay a kapamilia. Pannakisarita iti Ditay Am-ammo Adu dagidiay bumdeng a makisarita iti tao a dida am-ammo. Ngem gapu iti ayatda iti Dios ken iti kaarrubada, sipapasnek nga ikagumaan dagiti Sak- si ni Jehova a sursuruen no kasano ti makisarita tapno mairanudda kadagiti dadduma dagiti kinapudno a masarakan iti Biblia. Ania ti makatulong ken- ka a rumang-ay iti daytoy a benneg? Napateg ti prinsipio a nayebkas iti Filipos 2:4. Naidagadag a kitaentayo, "saan a ti personal a panaginteres iti laeng bukod[tayo] a bambanag, no di ket kasta met ti personal a panaginteres iti bambanag ti sabsabali." Panuno- 62
No Kasano a Parang-ayen ti Abilidad a Makisarita tem daytoy: No dimo pay naam-ammo idi ti maysa a tao, ganggannaet ti pa- nangmatmatna kenka. Ania ti aramidem tapno saan nga alusiisen? Maka- tulong ti nabara nga isem ken nainggayyeman a kablaaw. Ngem saan la a dayta ti ikonsiderarmo. Nalabit siningam ti pampanunotenna. No gamdem lattan a pagsaritaan- yo ti adda iti panunotmo a saanka a maseknan iti agdama a pampanuno- tenna, ipangagnaka ngata? Ania ti inaramid ni Jesus idi naam-ammona ti maysa a babai iti maysa a bubon idiay Samaria? Pampanunoten daydi ba- bai ti agsakdo iti danum. Dayta ti nangiruanganan ni Jesus iti saritaan, ket idi agangay pinagbalinna dayta a nabiag a saritaan maipapan kadagiti naes- pirituan a banag. - Juan 4:7-26. No managpaliiwka, maripiripmo met ti pampanunoten ti maysa a tao. Naragsak aya wenno naladingit ti langana? Lakayen aya, ken nalabit na- kapsuten? Madlawmo aya nga adda ubbing iti pagtaengan? Iti panagkitam, nabaknang aya wenno nakurapay? Ipasimudaag aya dagiti arkos iti balay- na wenno dagiti alahasna nga isu ket relihioso? No sipapanunotka kadagita a banag iti panangkablaawmo kenkuana, mabalin nga ipapanna nga agpa- da ti paginteresanyo. No saankayo a makapagsarita a rupanrupa iti bumalay, a nalabit mang- ngegmo la ti timekna iti likud ti nakakandado a ruangan, ania ngata ti ma- kunam maipapan kenkuana? Mabalin nga adda buteng ti bumalay. Maba- linmo kadi nga usaren dayta nga impormasion a pangirugi iti saritaan uray no nakarikep ti ruangan? Iti dadduma a lugar, makasaritam dagiti tao no iyam-ammom bassit ti bagim - ti nalikudam, no apay a simmarungkarka, no apay a mamatika iti Dios, no apay nga inrugim ti nagadal iti Biblia, ken no kasano a natulongannaka ti Biblia. (Ara. 26:4-23) Siempre, masapul a naannadka iti daytoy ken nalawag iti panunotmo ti panggep- mo a simmarungkar. Iti kasta, mabalin nga adda met maiba- gana maipapan iti kinasiasinona ken ibagana no ania ti pa- nangmatmatna kadagiti bambanag. PANANGIRUANGAN ITI SARITAAN Kadagiti dadduma a kultura, kadawyan a pasangbayenda da- giti sangaili. Mabalin a sidadaandaka a pastreken ken pagtu- gawen. Apaman a nakatugawkan, no sidadayaw a komustaem ti pamilia ti bumalay ken sipapasnek a denggem ti sungbat- na, mabalin a denggenna met ti ibagam. Nakarkaro pay ti panaginteres dagiti dadduma nga il-ili kadagiti sangaili, isu a mabalin a napapaut ti panagkikinnomusta. Pagangayanna, mabalin a matakuatanda nga adda pagpapadaanyo. Mabalin ˙ Surotem dagiti lokal a kustombre ˙ Mangtedka iti napasnek a pammadayaw ˙ Mangdakamatka iti punto nga agpada a paginteresanyo ˙ Mangibangonka iti saludsod a mangadaw iti kapanunotan 63
64 No Kasano a Parang-ayen ti Abilidad a Makisarita nga agtungpal daytoy iti makagunggona a panagsasarita maipapan kadagi- ti naespirituan a banag. No ngay adu dagiti umili iti lugaryo a sabali ti lenguaheda? Kasano a ma- kasaritam dagita a tattao? No sursuruem uray dagiti simple laeng a sao a pangkablaaw iti dadduma kadagita a lenguahe, mariknada nga interesado- ka kadakuada. Mabalin a dayta ti mangiruangan iti napapaut a panagsasa- rita. No Kasano a Mapaatiddog ti Saritaan Tapno umatiddog ti saritaan, interesadoka koma kadagiti kapanunotan ti tao a katungtungtongmo. Paregtaem nga iyebkasna ti adda iti panunotna no la ket ta kayatna. Makatulong dagiti napili a saludsod. Kasayaatan dagi- ti saludsod a mangadaw iti kapanunotan agsipud ta saan laeng a wen wenno saan ti sungbat nga abbukayenda. Kas pagarigan, kalpasan a madakamat ti maysa a problema a pakaseknan dagiti umili, mabalinmo a damagen: "Ania ti pagarupmo a makagapu iti dayta a situasion?" wenno "Ania ti pagarupmo a remedio?" No agimtuodka, denggem a naimbag ti sungbatna. Ipasimudaagmo ti na- paypayso a panaginteresmo babaen ti panagkomento, panagtang-ed, pa- nagkompas. Dika bumalballaet. Buyogen ti silulukat a panunot, utobem ti sasawenna. "Nasiglat[ka] no iti panagdengngeg, nainayad no iti panag- sao." (Sant. 1:19) No sumungbatka, ipakitam a talaga a dimngegka iti imba- gana. Ngem tandaanam a saan nga amin ket sumungbat kadagiti saludsodmo. Adda dagidiay agkir-in wenno umisem laeng. Adda met dagidiay sumung- bat laeng iti wen wenno saan. Dika maupay. Aganuska. Dimo piliten ida nga agsao. No madadaan a dumngeg ti maysa a tao, gundawayam nga iranud dagiti makapabileg a Nainkasuratan a kapanunotan. Inton agangay, maba- lin nga ibilangnaka a gayyem. Nalabit saanton a bumdeng a mangyebkas kadagiti kapanunotanna. Bayat a makisarsaritaka kadagiti tattao, sipapanunotka koma iti panag- sublimto kadakuada. No adu ti saludsod ti maysa a tao, sungbatam dagiti dadduma ngem mangibatika iti maysa wenno dua a pagsaritaanyonto iti su- maganad a gundaway. Ibagam nga agsukimatka pay, ket iranudmonto ken- kuana dagiti masukimatmo. No awan ti saludsodna, mabalinmo nga ingu- do ti saritaan babaen ti maysa a saludsod a namnamaem a paginteresanna. Ibagam a pagsaritaanyonto dayta iti sumaruno nga isasarungkarmo. Naga- du nga ideya ti masarakan iti libro a Panakirinnason Manipud Kadagiti Ka- suratan, iti broshur nga Ania ti Kalikaguman ti Dios Kadatayo?, ken kadagi- ti nabiit pay a ruar Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo!
No Kasano a Parang-ayen ti Abilidad a Makisarita No Kaduam Dagiti Kapammatiam No damo nga agsarakkayo iti maysa a padam a Saksi ni Jehova, ma- dadaanka kadi a mangirugi iti saritaan? Wenno nakamattiderka lat- tan nga awan tagtagarina? Ti panagayat kadagiti kakabsattayo ti mang- tignay koma a makiam-ammotayo kadakuada. (Juan 13:35) Kasanom nga irugi? Mabalin nga ibagam laeng ti naganmo ken damagem ti naganna. No imtuodem no kasano a naammuanna ti kinapudno, kaaduanna ma- ngiturong dayta iti nakaay-ayat a panagtungtong ken makatulong iti pa- nagam-ammoyo. Uray pay no kasla saan a naannayas ti panagsaom, ti panangikagumaam ipasimudaagna a maseknanka kenkuana, ket isu dayta ti nasken. Ania ti mamagbalin a nabagas ti pannakisaritam iti kakongregasionmo? Ipakitam a pudno nga interesadoka kenkuana ken iti pamiliana. Kalkalpas aya ti gimong? Komentuam dagiti punto a nakitam a makatulong. Maba- lin a makagunggona dayta kadakayo a dua. Mabalinmo ti mangdakamat iti makapainteres a punto iti kabbaro a ruar Ti Pagwanawanan wenno Ag- riingkayo! Saan koma a pagparammag dayta wenno pangsubok iti panna- kaammo. Aramidem dayta tapno makairanudka iti banag a natakuatam a makaay-ayo. Mabalin a pagsaritaanyo ti paset ti maysa kadakayo iti Teokra- tiko nga Eskuelaan ti Panagministro ket agsinnukatkayo iti kapanunotan no kasano a tamingen dayta. Mabalin met nga iranudyo dagiti kapadasan- yo iti ministerio iti tay-ak. Siempre, ti panaginterestayo kadagiti tattao masansan nga agturong iti panagsarita maipapan kadagiti tattao - dagiti ibagbaga ken ar-arami- denda. Mabalin nga adda met makapakatawa a maisaritatayo. Makapa- bileg ngata ti ibagatayo? No ipapusotay ti balakad ti Sao ti Dios ken tignayennatayo ti nadiosan nga ayat, sigurado a makapabileg ti pa- nagsasaotayo. - Prov. 16:27, 28; Efe. 4:25, 29; 5:3, 4; Sant. 1:26. Sakbay a makiramantayo iti ministerio iti tay-ak, agsagana- tayo. Apay a dika mangisagana iti makapainteres nga impor- masion nga iranudmo iti pannakisaritam kadagiti gagayyem- mo? No adda mabasam ken mangngegmo a makapainteres, tandaanam dagiti punto a kayatmo nga iranud kadagiti dad- duma. Inton agangay, naruayto ti mabalinmo a pagpilian. No aramidem ti kasta, adunto ti maisaritam, malaksid pay ka- dagiti komentom maipapan kadagiti kadawyan a mapaspasa- mak iti inaldaw a panagbiag. Kangrunaan iti amin, sapay koma ta ti panagsaom paneknekanna no kasano kapateg ken- ka ti Sao ti Dios! - Sal. 139:17. DAGITI MAKATULONG A KUALIDAD ˙ Naragsak a kababalin ˙ Kinabara ken kinapasnek ˙ Maiparbeng a personal nga interes 65
Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo ADDA dagiti saludsod a mayarig kadagiti iceberg, wenno yelo a kasla bantay ti kadakkelda a tumtumpaw iti taaw. Nakalemmeng iti uneg ti danum ti ka- dakkelan a pasetda. Ti nakalemmeng nga isyu ket masansan a napatpateg ngem ti mismo a saludsod. Uray no magagaran ti agsalsaludsod a mangammo iti sungbat, ti pana- ngammom no kasano ti rumbeng nga isusungbatmo ramanenna ti pana- ngikeddeng no kasano kaadu ti ibagam ken ti anggulo a pangiturongam iti atension. (Juan 16:12) Adda dagiti kaso, kas impasimudaag ni Jesus kadagiti apostolna, mabalin nga agdamag ti maysa a tao iti impormasion a di koma rumbeng a maammuanna wenno saan a talaga a makagunggona kenkuana. - Ara. 1:6, 7. Balakadannatayo ti Kasuratan: "Ti panagsaoyo kankanayon koma a ma- buyogan iti kinaparabur, natemplaan iti asin, tapno ammoyo no kasano ti rebbengyo nga isusungbat iti tunggal maysa." (Col. 4:6) Gapuna, sakbay a sumungbattayo, saantay laeng nga amirisen ti ibagatayo no di ket no kasa- notay nga ibaga dayta. Ammuem ti Panangmatmat ti Agsalsaludsod Ginandat idi dagiti Saduceo a sikapan ni Jesus babaen ti maysa a salud- sod maipapan iti panagungar ti babai a namin-adu a nakiasawa. Nupay kas- ta, ammo ni Jesus nga iti kinapudnona dida mamati iti panagungar. Isu a sinungbatanna ti saludsodda iti wagas a mangilinteg iti di umiso a pa- nangmatmatda a nakaigapuan dayta a saludsod. Babaen ti nasayud a panag- rasrason ken panangusarna iti Nainkasuratan a salaysay a kabesadoda, im- pabigbig ni Jesus ti maysa a banag a dida pulos naamiris idi - ti nabatad a pammaneknek a pudno a pagungarento ti Dios dagiti natay. Nasdaaw unay dagiti bumusbusor kenkuana iti sungbatna ket dida naitureden ti agsaludsod pay. - Luc. 20:27-40. Tapno ammom no kasano ti rumbeng nga isusungbatmo, nasken nga am- muem met dagiti kapanunotan ken pakaseknan dagiti agsalsaludsod ken- ka. Kas pagarigan, mabalin a damagen kenka ti kaeskuelaam wenno katraba- huam no apay a dimo ramrambakan ti Krismas. Apay ngata a damagenna? Talaga aya a maseknan iti makagapu, wenno kayatna laeng a maammuan no maipalubos kenka ti panagragragsak? Tapno maammuam, damagem no apay a naisaludsodna dayta. Kalpasanna, sungbatam kas maiparbeng. Ma- 66
Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo balinmo met a gundawayan nga ilawlawag no kasano a ti panagpaidalan iti Biblia ilikliknatayo kadagiti aspeto dayta nga okasion a nagbalin a pakaupa- yan ken pakadagsenan dagiti tattao. Ibagatayon a naawiska nga agpalawag iti maysa a grupo dagiti estudiante maipapan kadagiti Saksi ni Jehova. Kalpasan ti panagpalawagmo, mabalin nga agsaludsodda. No agparang a napasnek ken prangka dagiti saludsodda, kasayaatan dagiti simple ken direkta a sungbat. No ipasimudaag dagiti sa- ludsod nga adda panangidumduma, mabalin a nasaysayaat no ilawlawagmo pay nga umuna iti apagbiit no ania ti mangsukog kadagiti kapanunotan ti kaaduan maipapan iti kakasta nga isyu ken no apay a kayat dagiti Saksi ni Je- hova a suroten ti pagalagadan ti Biblia. Masansan a naim-imbag no matma- tam ti kakasta a saludsod a kas banag a pakaseknanda, imbes ketdi a kas karit - nupay kasta ti panangyebkasda. Iti kasta nga isusungbat, adda gundawaymo a mangpalawa iti panangmatmat dagiti agdeng- dengngeg kenka, mangted iti umiso nga impormasion, ken ma- ngilawlawag iti Nainkasuratan a pakaibatayan dagiti patpatien- tayo. SAKBAY A SUMUNGBATKA, USIGEM Kasanom a kasarita ti amom a di mangpalubos kenka nga ag- bakasion tapno makatabunoka iti kombension? Umuna, amiri- sem dagiti bambanag sigun iti panangmatmatna. Makatulong kadi no isingasingmo a punnuamto ti orasmo nga agtrabaho iti sabali a tiempo? No ilawlawagmo a dagiti pannursuro a ma- ipapaay kadagiti kombension ket tulongannatayo nga agbalin a mapagpiaran, mapagtalkan a trabahador, dinaka ngata palu- bosan? No ipakitam a maseknanka iti pagimbaganna, mabalin nga ikabilanganna ti mabigbigna a napateg iti biagmo. Ngem no ngay adda kinukusit nga ipaaramidna kenka? Maibatadmo ti takdermo no silalawag nga ibagam nga agkedkedka a manga- ramid iti dayta ken no mangdakamatka iti Nainkasuratan a ka- panunotan. Ngem saan ngata a nasaysayaat pay no makirinna- sonka nga umuna kenkuana a daydiay situtulok nga agulbod wenno agtakaw para kenkuana ket mabalin a pagulbodan wen- no takawannanto met? ˙ No apay a nayimtuod ti saludsod ˙ No ania a pundasion ti kasapulan a maisaad tapno maawatan a nalaing ti sungbat ˙ No kasanom nga ilawlawag ti takdermo iti wagas a maipakitam ti konsiderasion kadagiti banag a pakaseknan unay ti kasasaom ˙ No kasano ti naalumamay nga isusungbat ken buyogen ti kombiksion Iti sabali a bangir, nalabit a maysaka nga estudiante a dimo kayat ti makiraman kadagiti di nainkasuratan nga aktibidad idiay eskuelaan. Laglagipem a mabalin a di matarusan ti maes- trom ti takdermo, ket responsabilidadna a pagtalinaeden a na- tulnog dagiti estudiantena. Dagitoy ti masapul a tandaanam nga aramiden: (1) ipakitam a maseknanka kadagiti pakaseknan ti maestrom, (2) sidadayaw nga ilawlawagmo ti takdermo, ken ˙ No masapul a direkta ti sungbatmo wenno mangdakamatka kadagiti prinsipio ken ehemplo iti Biblia a tumulong iti tao a kasasaom a mangaramid iti bukodna a pangngeddeng 67
68 Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo (3) takderam daydiay ammom a makaay-ayo ken Jehova. Tapno maragpat ti kasayaatan a resulta, mabalin a saan nga umdas ti basta simple, direkta a pa- nangibaga no ania ti patpatiem. (Prov. 15:28) No ubingka pay, di pagduadua- an a tulongannaka ni tatang wenno nanangmo a mangisagana iti sawem. Adda dagiti tiempo a masapul a sungbatam dagiti pammabasol kenka da- giti autoridad. Mabalin a kalikaguman ti maysa a polis, opisial ti gobierno, wenno hues a sungbatam dagiti saludsod maipapan iti panagtulnog iti may- sa a linteg, ti takdermo maipapan iti neutralidad kas maysa a Kristiano, wen- no ti panangmatmatmo iti pannakipaset kadagiti patriotiko a seremonia. Ka- sano ti rumbeng nga isusungbatmo? "Buyogen ti naalumamay a galad ken nauneg a panagraem," ibalakad ti Biblia. (1 Ped. 3:15) Kasta met, imtuodem iti bagim no apay a pakaseknanda dagitoy nga isyu, ket sidadayaw a big- bigem dayta a pakaseknan. Kalpasanna, ania pay? Dinakamat idi ni apostol Pablo dagiti probision ti linteg ti Roma, isu a mabalin met a dakamatem da- giti probision ti linteg nga agaplikar iti kasom. (Ara. 22:25-29) Mabalin a lu- mawa ti panangmatmat ti maysa nga opisial no dakamatem ti maipapan iti takder dagidi immuna a Kristiano ken dagiti Saksi ni Jehova iti intero a lu- bong. Wenno saan, mabalinmo nga ilawlawag no kasano a ti panangbigbig iti autoridad ti Dios ket aktual a tignayenna dagiti tattao nga ad-adda nga ag- tulnog a kankanayon kadagiti maitutop a linteg ti tao. (Roma 13:1-14) No dakamatem dayta, mabalin a maawatanda dagiti Nainkasuratan a rason no apay a kasta ti takdermo. Ti Panangmatmat ti Agsalsaludsod iti Kasuratan No pampanunotem no kasano ti isusungbatmo iti agsalsaludsod kenka, mabalin a nasken met nga ikabilangam ti panangmatmatna iti Nasantuan Kasuratan. Kasta ti inaramid ni Jesus idi sinungbatanna ti saludsod dagi- ti Saduceo maipapan iti panagungar. Gapu ta ammona a dagiti laeng su- rat ni Moises ti akseptarenda, nakirinnason ni Jesus maibatay iti salaysay nga adda iti Pentateuko, nga inruanganna ti komentona babaen ti panagkuna- na: "Ngem uray ni Moises imbutaktakna a maibangon dagiti natay." (Luc. 20:37) Mabalin a makitam met nga adda pagsayaatanna no agadawka kada- giti paset ti Biblia nga akseptaren ken kabesado ti kasarsaritam. Kasanon no ti kasasaom dina bigbigen ti Biblia kas autoridad? Paliiwem ti inaramid ni apostol Pablo idi nagdiskurso idiay Areopago, kas nailanad iti Aramid 17:22-31. Inranudna dagiti Nainkasuratan a kinapudno ngem saan a direkta a nagadaw iti Biblia. No kasapulan, mabalinmo met nga aramiden ti kasta. Adda dagiti lugar a masapul pay ti sumagmamano a panagsasarita sak- bay nga usarem ti Biblia. No aramatemon ti Biblia, nainsiriban no dakama- tem pay nga umuna dagiti rason no apay a maikari dayta nga usigen imbes nga ipilitmo a Sao ti Dios dayta. Ngem ti panggepmo isu ti panangipaay iti
Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo nalawag a pammaneknek maipapan iti panggep ti Dios ket, inton agangay, bay-am a ti kasasaom a mismo ti makapaneknek iti ibagbaga ti Biblia. Ad- adda nga amang a makaallukoy ti Biblia ngem ti aniaman a personal nga iba- gatayo. - Heb. 4:12. "Kanayon Koma a Mabuyogan iti Kinaparabur" Anian a maikanatad a dagiti adipen ni Jehova, nga isu a mismo ket napara- bur, mapalagipanda nga agsao a "kankanayon koma a mabuyogan iti kinapa- rabur, natemplaan iti asin"! (Col. 4:6; Ex. 34:6) Kayat a sawen daytoy a rum- beng a naalumamay ti panagsaotayo, uray no kasla saan koma a maiparbeng a kasta. Makaay-ayo koma ti panagsaotayo, saan a nagubsang wenno di natak- tika. Adu dagidiay nakaro ti pannakaparigatda, ket inaldaw a mapagsasawanda. No sarungkarantayo dagiti kasta a tattao, mabalin a nagubsang ti panagsa- oda. Kasano ti isusungbattayo? Kuna ti Biblia: 'Ti sungbat, no naalumamay, pagbaw-ingenna ti pungtot.' Ti kasta nga isusungbat mabalin a paluknengen- na met daydiay bumusbusor. (Prov. 15:1; 25:15) Kadagidiay inaldaw a mairu- rumen, mabalin a makaallukoy unay ti kababalin ken ti timek a naalumamay ket denggenda ti naimbag a damag nga idanontayo. Saantay nga interesado a makisupiat kadagidiay di mangraem iti kinapud- no. Imbes ketdi, tarigagayantayo ti makirinnason manipud Kasuratan kada- giti tattao a mangipalubos nga aramidentay ti kasta. Aniaman ti situasion a pakaipasanguantayo, laglagipentayo a masapul a naalumamay ti isusungbat- tayo ken buyogen ti natibker a pammati a mapagtalkan dagiti napateg a kari ti Dios. - 1 Tes. 1:5. Dagiti Personal a Pangngeddeng ken Bambanag a Maipabiang iti Konsiensia No damagen iti mayad-adalan iti Biblia wenno ti maysa a kapammatian no ania ti aramidenna iti espesipiko a situasion, kasano ti isusungbatmo? Maba- lin nga ammom no ania ti personal nga aramidem. Ngem adda iti tunggal maysa a mangaramid kadagiti bukodna a desision iti biag. (Gal. 6:5) Inlaw- lawag ni apostol Pablo nga indagadagna "ti kinatulnog babaen ti pamma- ti" kadagidiay kinasabaanna. (Roma 16:26) Nasayaat nga ulidan dayta a tula- dentayo. Ti tao a mangaramid iti pangngeddeng tapno maay-ayona laeng ti mangisursuro kenkuana iti Biblia wenno ti sabali a tao ket agserserbi kadagi- ti tattao, saan nga agbibiag babaen ti pammati. (Gal. 1:10) Isu a ti simple, di- rekta a sungbat ket mabalin a saan nga isu ti kasayaatan iti daydiay agsalsa- ludsod. Ngarud, kasano ti isusungbatmo iti wagas a maitunos kadagiti pagalagadan ti Biblia? Mabalinmo nga iturong ti atension kadagiti maikanatad a prinsipio 69
70 Ammuem No Kasano ti Rumbeng nga Isusungbatmo wenno ehemplo a nailanad iti Biblia. Iti dadduma a kaso, mabalinmo nga ipakita no kasano ti agsukimat tapno isu a mismo ti mangbirok kadagita a prinsipio ken ehemplo. Mabalinyo pay ketdi a pagsaritaan dagita a prinsipio ken ti pateg dagiti ehemplo ngem saanmo pay nga iyap-aplikar iti agdama a situasion. Imtuodem kenkuana no adda makitana dita a makatulong ken- kuana a mangaramid iti nainsiriban a pangngeddeng. Paregtaem a mangu- sig sigun kadagita a prinsipio ken ehemplo no ania nga addang ti makaay- ayo ken Jehova. Iti kasta, tultulongam a 'mangsanay kadagiti pannakabalin ti pannakaawatna a mangilasin nga agpadpada iti umiso ken di umiso.' - Heb. 5:14. Panagkomento Kadagiti Gimong iti Kongregasion Dagiti gimong iti kongregasion Kristiano, ipaayannatay kadagiti gun- daway a mangipaduyakyak iti pammatitayo. Ti maysa a wa- gas tapno maaramidtay daytoy ket babaen ti panagkomento no adda dagiti saludsod. Kasano ti rumbeng a panagkomen- totayo? Buyogen ti tarigagay a mangbendito, wenno mangi- dayaw, ken Jehova. Kasta ti inaramid ni salmista a David idi adda "iti tengnga dagiti naguummong a reprep." (Sal. 26:12) Agkomentotay met iti wagas a mangpabileg kadagiti kapam- matiantayo, a gutugotentay ida "iti ayat ken nasayaat nga ar- aramid," kas indagadag ni apostol Pablo. (Heb. 10:23-25) Maaramidtay daytoy no nasakbay nga adalentayo dagiti lek- sion. NO KASANO TI AGKOMENTO KADAGITI GIMONG ˙ No sika ti umuna a maawagan, mangtedka iti simple, direkta a sungbat iti saludsod ˙ Tapno manayonan ti komento, (1) ipakitam no kasano a ti naisitar a teksto ket nainaig iti punto a madama a mapagsasaritaan, (2) dakamatem no kasano a ti punto apektaranna ti biagtayo, (3) ilawlawagmo no kasano a mausar dayta nga impormasion, wenno (4) mangisalaysayka iti ababa a kapadasan a mangitampok iti napateg a punto No maawaganka nga agkomento, pagbalinem a simple, na- lawag, ken ababa ti sungbatmo. Saanmo a saklawen ti inte- ro a parapo; maysa la a punto ti iruarmo. No maysa la a pa- set ti sungbatam, adda gundaway dagiti dadduma a mangted iti kanayonan a komento. Makagunggona unay no pagmina- rem dagiti teksto a naisitar iti artikulo. No komentuam dayta, ikagumaam a paruaren ti paset ti teksto nga adda koneksion- na iti madama a mapagsasaritaan. Sursuruem ti agkomento iti bukodmo a sasao imbes a basaem a direkta iti parapo. Dika agdanag no saan nga eksakto nga umiso ti pannakayebkas ti komentom. No maminsan mapasamak dayta kadagiti amin nga agkomento. ˙ Denggem a nalaing dagiti komento tapno ammon no ania ti inayonmo iti daydiay nalpasen a naibaga ˙ Ikagumaam ti agkomento iti bukodmo a sasao Nabatad a ti panangammotayo no kasano ti rumbeng nga isusungbattayo ket saan laeng a basta panangammo iti sung- bat a mismo. Masapul ti panangtarus. Ngem anian a makap- nek no ti sungbatmo ket naggapu iti pusom ken gutugotenna ti puso dagiti sabali! - Prov. 15:23.
Pannakisarita Babaen Dagiti Surat DAKKEL ti maitulong dagiti sursurat iti biag ken kababalin ti minilion a tattao. Kaaduan kadagiti libro ti Kristiano a Griego a Kasuratan ket sursu- rat idi damo. Mabalintay itatta ti agsurat tapno mapakired dagiti kabbaro a kapammatian, makidinnamag kadagiti gagayyem, mangparegta kada- giti kakabsat a nangibaklay kadagiti naisangsangayan a responsabilidad, mangpabileg kadagidiay maipaspasango kadagiti pakarigatan, ken mang- yallatiw iti impormasion a kasapulan tapno mataming dagiti aktibidad iti kongregasion. - 1 Tes. 1:1-7; 5:27; 2 Ped. 3:1, 2. Ti panagsurat ket epektibo met a wagas ti panangasaba. Iti dadduma a lugar, adu dagiti agnanaed kadagiti naguardiaan nga apartment wenno kondominium a maiparit ti mangasaba. Dagiti dadduma kaaduanna nga awanda iti pagtaenganda, isu a saantay ida a madanon no mamalaybalay- tayo. Adda met dagidiay agnanaed kadagiti naiputputong a lugar. No dadduma addaka laeng iti balaymo gapu iti sakit, dakes a panniem- po, wenno curfew. Mabalinmo ngata a suratan ti kabagiam wenno daydiay datin a nakasaritam iti impormal a pamay-an tapno ituloymo a kasabaan? Immakar kadi ti maysa kadagiti iyad-adalam iti Biblia? Nalabit a ti surat- mo ti masapulna tapno agtalinaed a narayray ti interesna iti naespirituan. Wenno nalabit adda maikanatad a Nainkasuratan nga impormasion a ma- iranudmo kadagidiay kakaskasar, addaan kappasngay nga anak, wenno pimmusay ti ing-ingungotenda. Panangasaba Babaen ti Surat No kasabaam babaen ti surat ti tao a dimo pay pulos naam-ammo, iyam-ammom nga umuna ti bagim. Mabalin nga ilawlawagmo a makipas- pasetka iti internasional a boluntario a trabaho. No maikanatad, dakama- tem a maysaka kadagiti Saksi ni Jehova. Ipakaammom kenkuana no apay a nagsuratka imbes a sinarungkaram a personal. Suratam a kas man la ag- sasaokayo iti rupanrupa. Nupay kasta, mayannurot iti bilin a "panekne- kanyo ti bagbagiyo a naannad a kas kadagiti serpiente ket kaskasdi a na- singpet a kas kadagiti kalapati," tingitingem a naimbag no kasano ti kaadu ti impormasion nga ibagam maipapan iti bagim. - Mat. 10:16. Iramanmo iti surat no ania ti ibagam koma kenkuana no nakasaritam a personal. Mabalinmo a tuladen ti introduksion nga adda iti libro a Pana- kirinnason wenno usarem ti Nainkasuratan a presentasion iti kabbaro a 71
72 Pannakisarita Babaen Dagiti Surat ruar Ti Ministeriotayo iti Pagarian. Mabalinmo ti mangpataud iti saludsod ket paregtaem nga utobenna dayta. Adda dagiti agibumbunannag nga iba- gada laeng nga addaantayo iti libre a programa a mangsungbat kadagiti saludsod a mainaig iti Biblia sada mangdakamat iti sumagmamano a pa- ulo dagiti kapitulo iti maysa kadagiti katulongan iti panagadal nga us-usa- rentayo. Agparang iti panid 73 ti pagtuladan a surat a pangasaba. Mabalin nga ikkannaka dayta kadagiti ideya, ngem nasaysayaat no baliwbaliwam ti linaonna. Ta no saan, inton agangay, mabalin a maulit-ulit a makaawat dagiti tattao iti agpapada a surat. Masadut dagiti dadduma a mangbasa iti atiddog a surat a naggapu iti tao a dida am-ammo. Isu a nainsiriban no ababa laeng ti suratmo. Ingu- dom ti suratmo sakbay a mauma a mangbasa daydiay sinuratam. Maika- natad a mangiragpinka iti nayimprenta nga imbitasion kadagiti gimong iti Kingdom Hall. Mabalinmo ti mangiragpin iti tract, broshur, wenno ruar Ti Pagwanawanan wenno Agriingkayo! ket ilawlawagmo a mabalinna ti regular nga umawat kadagitoy no tarigagayanna. Wenno damagem no mabalinmo a sarungkaran iti pagtaenganna tapno pagtungtonganyo pay ti topiko a napagsaritaanyo. Palagip Maipapan iti Pakabuklan ti Surat Imutektekam ita ti pagtuladan a surat. Paliiwem dagitoy: (1) Naurnos, saan a kusokuso ti pannakaisuratna. (2) Uray no maiwagatna ti sobre, ad- danto pay la kenkuana ti nagan ken address ti nagsurat. (3) Simple ken direkta ti pannakaibaga ti panggep ti surat iti umuna a parapo. (4) Na- ilawlawag ti tunggal kangrunaan a punto iti kada parapo. (5) Gapu iti panggepna, saan nga impormal wenno pormal unay ti surat. No mas pormal ti surat, kas ti ipatpatulod ti sekretario ti kongregasion iti sanga nga opisina, mairaman ti nagan ti kongregasion, agraman ti mis- mo a nagan ti sekretario, ti address-na, ken ti petsana. Masapul met nga agparang ti nagan ken address ti tao wenno organisasion a papanan ti su- rat. Sarunuen daytoy ti maitutop a pangablaaw. Kas panangingudo iti su- rat, agparang iti dadduma a lenguahe ti sasao a kas iti "Toy sidadayaw ka- dakayo" wenno "Toy sipupudno" iti ngatuen ti pirma. Ti mismo a pirma ket masapul nga insurat ti ima. Iti aniaman a surat, siguraduem nga umiso ti ispeling, gramatika, pun- tuasion ken, siempre, nadalus koma. No kasta ti aramidem, manayonan ti dignidad ti suratmo ken ti mensahe a linaonna. Iti ruar ti sobre, ilanadmo a kanayon ti address-mo - ti us-usarem nga address ti koreo, no mabalbalin. No pagarupem a saan a nasayaat nga ited
Pannakisarita Babaen Dagiti Surat ti address-mo kadagidiay kasabaam babaen ti surat, damagem kadagiti panglakayen no ipalubosda nga usarem ti address ti Kingdom Hall-yo. Sa- anmo koma a pulos nga us-usaren ti address ti Watch Tower Society para iti daytoy a panggep, tapno saanda nga ipapan a naggapu ti suratmo iti opisina ti Sosiedad ket mangriro daytoy. No dimo ikabil ti address-mo ket adda nairagpin a literatura, mabalin nga ipapandanto met a ti Sosiedad ti naggapuanna. Siguraduem nga umiso ti gatad ti selio nga impigketmo, nangruna no nangilukonka iti literatura. No kurang ti seliona ket singirenda ti nangi- patulodam, maperdi ti mensahem. Laglagipem nga iti adu a pagilian, nanginngina ti maiselio no adda magasin wenno broshur a mailu- kon. Ti Umiso a Tonada ti Surat Apaman a nalpasen ti surat- mo, basaem tapno matingiting- mo ti linaonna. Kasano ti panna- kayablatna? Nainggayyeman kadi ken nataktika? Iti pannakilangen- tayo kadagiti dadduma, ikaguma- antay nga iparangarang ti ayat ken kinamanangngaasi. (Gal. 5:22, 23) No madlawmo a negatibo wenno saan a makapabileg ti panagsaad ti suratmo, baliwam ti pannakaisa- ona. Madanon ti surat dagiti lugar a saanmo a magtengan. Daytoy la- engen ket pagbalinenna ti surat a napateg nga instrumento iti mi- nisterio. Tangay ipalnaad ti surat- mo no siasinoka ken no ania dagiti banag a napateg kenka, ami- risem ti linaonna, ti itsurana, ken ti pannakayebkasna. Nalabit a day- ta ti masapul tapno matignay, ma- pabileg, wenno maparegta ti may- sa a napateg a kararua a magna iti dalan nga agturong iti biag. Felisa Cordero 124 Kingdom Street Paraiso, Quezon City 1234 Hunio 1, 20 - Patgen a Mrs. Amigo, Dakami ken ni lakayko ket agnanaed ditoy asideg- yo. Kanayon a didakay makasarita a personal, ngem adda napateg nga impormasion a kayatmi nga ira- nud kadakayo, kas iti linaon ti polieto a nairagpin. Pribilehiomi ti makiraman iti trabaho nga ar-ara- miden dagiti boluntario a masarakan iti nasurok a 200 a pagilian. Kadagitoy a pagilian, maaw-awis da- giti tattao a magunggonaan iti programa a tumu- long iti tattao a mangammo kadagiti sungbat ti Bib- lia kadagiti nasken a saludsod a kas kadagitoy: Apay a lumakay ken mataytayo? Ania ti panggep ti biag? Kasanoyo a mabirokan ti pudpudno a kinaragsak? Makiramramankami iti daytoy a trabaho gapu ta pudno a maseknankami kadagiti kaarrubami. Saan a komersial ti trabahomi. Namnamaenmi nga addan- to aldaw a makapagsasaritatayo a personal. Maba- linyo ti agsurat kadakami iti address nga adda iti ngato. Toy sipupudno, [Pirma] 73
Agprogresoka - Rumang-ayka IDI damo a nasursurom nga iyaplikar dagiti prinsipio ti Biblia, nagin-inut a nagbalbaliw ti nakairuamam a panagpampanunot, panagsasao, ken pa- nagug-ugali. Adu kadagitoy ti nabalbaliwan uray idi sakbay a nagpasalista- ka iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Mabalin a nagprogresoka iti punto nga indedikarmo ti biagmo ken Jehova. Kayat kadi a sawen day- ta nga agsardengkan nga agprogreso? Saan a pulos. Ti panagpabautisarmo ket pangrugian laeng. Agserserbin ni adalan a Timoteo kas Kristiano a panglakayen idi imba- ga ni Pablo nga 'utobenna' dagiti naibalakad kenkuana ken dagiti pribile- hio a naitalek kenkuana - a 'maipamaysa' kadagitoy a bambanag - tapno ti 'panagrang-ayna maiparangarang iti amin a tattao.' (1 Tim. 4:12-15) Uray mangrugrugika pay laeng a magna iti dalan ti kinapudno wenno aduankan ti kapadasan iti Nakristianuan a panagbiag, rumbeng nga interesadoka a ru- mang-ay. Pannakaammo ken Panagbalbaliw Iti Efeso 3:14-19, mabasatayo nga inkararag ni apostol Pablo a dagiti ka- pammatianna "naan-anay a maawatan[koma] iti isip[da] . . . ti kaakaba ken kaatiddog ken kangato ken kauneg" ti kinapudno. Gapu iti dayta, nangipa- ay ni Jesus kadagiti sagut a tattao a mangisuro, mangilinteg, ken mangpabi- leg iti kongregasion. Ti regular a panangmennamenna iti naipaltiing a Sao ti Dios, agraman ti panangiwanwan dagiti aduan iti kapadasan a mannur- suro, matulongandatayo a 'dumakkel' iti naespirituan. - Efe. 4:11-15. Ramanen dayta nga irarang-ay ti 'pannakapabaro iti puersa a mangtigtig- nay iti panunotmo.' Saklawen daytoy ti panangpatanor iti natibker a panag- pampanunot a maitunos iti panunot ti Dios ken ni Kristo. Kalikagumanna ti pannakairuam iti panagpampanunotda, tapno 'maikawes ti baro a perso- nalidad.' (Efe. 4:23, 24) No adalem dagiti Ebanghelio, matmatmatam kadi dagitoy pakasaritaan ti biag ni Kristo a kas pagwadan a surotem? Sipsiputam kadi dagiti espesipiko a galad nga impakita ni Jesus ken talaga nga ikagka- gumaam nga iparangarang dagitoy iti biagmo? - 1 Ped. 2:21. Dagiti topiko nga iramanmo iti pannakisaritam mabalin nga ipasimuda- agda ti rukod ti panagrang-aymo. Saan nga inuulbod, nagubsang, narugit, wenno negatibo ti panagsasao dagidiay nangikawes iti baro a personalidad. Imbes ketdi, ti panagsasaoda ket "naimbag a maipaay a pangpabileg . . . tapno maipaayna no ania ti mainugot kadagiti agdengdengngeg." (Efe. 4: 74
Agprogresoka - Rumang-ayka 25, 26, 29, 31; 5:3, 4; Jud. 16) Dagiti komento ken panagsasaoda iti pribado ken kadagiti gimong iti kongregasion ipamatmatna a ti kinapudno binalba- liwannan ti biagda. No saankan a "mayallo-allon a kas panangyallon dagiti dalluyon ket iyal- laalla ditoy ken idiay ti tunggal angin ti sursuro," pammaneknek met day- toy a rumangrang-ayka. (Efe. 4:14) Ania ti aramidem, kas pagarigan, no gabsuonannaka ti lubong kadagiti baro nga ideya, gannuat, wenno pagling- lingayan? Masulisogka aya a mangusar iti tiempom kadagita a banag imbes a dagiti naespirituan nga obligasion ti asikasuem? Malapdan ti naespirituan a panagrang-aymo no kasta ti aramidem. Anian nga ad-adda a nainsiriban nga usarem ti tiempo kadagiti naespirituan nga aramid! - Efe. 5:15, 16. Ti wagas a pannakilangenmo kadagiti dadduma ipasimudaagna met ti ri- nang-ayam iti naespirituan. Nasursurom kadin ti agbalin a 'nadungngo a mannakipagrikna, a sibubulos a mamakawan' kadagiti kakabsatmo? - Efe. 4:32. Ti panagprogresom iti panangaramid kadagiti bambanag sigun iti wagas ni Jehova ket rumbeng a maiparangarang agpadpada iti kongregasion ken iti pagtaengan. Maiparangarang met koma dayta idiay eskuelaan, kadagiti publiko a lugar, ken iti panggedam. (Efe. 5:21-6:9) No kadagita amin a sir- kumstansia ket ad-adda nga ipakpakitam dagiti nadiosan a galad, ngarud, maiparparangarang a mismo ti panagrang-aymo. Usarem ti Sagudaymo Intalek ni Jehova iti tunggal maysa kadatayo dagiti abilidad ken talento. Namnamaenna nga usarentay dagitoy a maipaay kadagiti sabsabali iti wa- gas a babaen kadatayo, mayebkasna ti di kaikarian a kinamanangngaasina. Maipapan iti daytoy, insurat ni apostol Pedro: "Kas mairukod iti sagut nga inawat ti tunggal maysa, usarenyo dayta iti panagserbi iti maysa ken maysa kas nasasayaat a mayordomo ti di kaikarian a kinamanangngaasi ti Dios." (1 Ped. 4:10) Kasano ti panangannongmo iti kinamayordomom? Intuloy ni Pedro: "No ti asinoman agsao, agsao koma a kasla dayta ti sag- rado a pammakdaar ti Dios." (1 Ped. 4:11) Ipaganetget daytoy a bersikulo ti responsabilidadtayo nga agsao a naan-anay a maitunos iti Sao ti Dios, tapno maidaydayaw ti Dios. Ti wagas ti panagsaotayo ket pakaidayawan met koma ni Jehova. Dagiti masursurom iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagminis- tro matulongannaka a mangusar iti sagudaymo iti kasta a wagas - panangi- dayaw iti Dios babaen ti panangtulongmo kadagiti sabsabali. Buyogen ti kas- ta a panggep, kasanom a rukoden ti panagprogresom iti eskuelaan? Imbes a bilbilangem ti kaadu dagiti punto a nalpasmon iti porma a pangbalakadan iti palawagmo wenno ti klase dagiti paset a naited kenka, 75
76 Agprogresoka - Rumang-ayka panunotem no kasano a pinarang-ay ti kawadwad ti pannakasanaymo ti ka- lidad ti sakripisio a pagdayawmo. Sanayennatayo ti eskuelaan nga agbalin a mas epektibo iti tay-ak ti ministerio. Isu nga isaludsodmo iti bagim: 'Isag- saganak met laeng aya ti sawek iti tay-ak ti serbisio? Nasursurok aya nga ipa- kita ti personal nga interes kadagidiay kaskasabaak? Isagsaganak met la aya ti pundasion para iti sumaganad nga isasarungkar babaen ti panangibati ka- dakuada iti saludsod a pagsaritaanmi inton agsubliak? No adda iyad-adalak iti Biblia, ikagkagumaak aya ti rumang-ay kas mannursuro a mangdanon iti puso?' Saanmo a panunoten a nagprogresokan gapu laeng kadagiti pribilehio a naawatmo. Makita ti panagrang-aymo, saan nga iti paset a naited kenka, no di ket iti panangitungpalmo iti dayta. No maikkanka iti paset a kasapulan ti panangisuro, isaludsodmo iti bagim: 'Talaga kadi nga impakatko ti arte ti panangisuro? Indatagko kadi ti material iti wagas a nangbalbaliw iti biag dagidiay nakangngeg iti dayta?' Ti balakad nga usarem ti sagut a naited kenka ipasimudaagna ti panag- boluntario. Madadaanka kadi a makipagtrabaho kadagiti dadduma iti tay- ak ti ministerio? Gunggundawayam kadi a tulongan dagiti kakongregasion- mo a kabbaro, agtutubo, wenno adda an-annayenna? Madadaanka kadi nga agdalus idiay Kingdom Hall wenno tumulong iti nadumaduma a pamay- an kadagiti kombension ken asamblea? Masansan kadi nga ag-auxiliary pio- neer-ka? Mabalinmo kadi ti agserbi a kas regular pioneer wenno tumulong iti kongregasion a dakdakkel ti pakasapulanna? No maysaka a kabsat a la- laki, ragragpatem kadi dagiti Nainkasuratan a kualipikasion para kadagiti ministerial nga adipen ken panglakayen? Ti kinatulokmo a tumulong ken umawat iti responsabilidad ket pagilasinan ti panagrang-ay. - Sal. 110:3. Ti Paset ti Kapadasan No ipapanmo a limitado ti kabaelam gapu ta kurang ti kapadasam iti Na- kristianuan a panagbiag, dika maupay. Ti Sao ti Dios "mamagsirib iti day- diay awanan kapadasan." (Sal. 19:7; 119:130; Prov. 1:1-4) No tungpalentayo ti balakad ti Biblia, magunggonaantayo iti awan pagkuranganna a sirib ni Jehova, a napatpateg ngem iti aniaman a nasursurotayo iti kapadasan laeng. Kaskasdi, bayat a rumangrang-aytayo iti panagserbitay ken Jehova, maka- gun-odtayo iti napateg a kapadasan. Kasanotay a mausar dayta a pakagung- gonaan? Tangay napasarannan ti nagduduma a kasasaad iti biag, mabalin nga ira- son ti maysa: 'Napadasakon dayta idi. Ammokon ti aramidek.' Nainsiriban aya dayta? Palagipannatayo ti Proverbio 3:7: "Dika agmasirib kadagiti bu- kodmo a mata." Pudno a ti kapadasan palawaenna ti panangmatmattayo
Agprogresoka - Rumang-ayka kadagiti banag a nasken nga usigen iti panangtaming iti nadumaduma a kasasaad iti biag. Ngem no agprogprogresotayo iti naespirituan, ti kapada- santayo rumbeng nga imalditna met iti isip ken pusotayo a kasapulantayo ti pamendision ni Jehova tapno agballigitayo. No kasta, maiparangarang ti panagrang-aytayo, saan a babaen ti panangsango kadagiti situasion a buyo- gen ti panagtalek iti bukod a bagi, no di ket babaen ti madadaan a panag- paiwanwan ken Jehova iti biagtayo. Maipakita dayta babaen ti panagkom- piansatay nga awan banag a mapasamak no saan a gapu iti pammalubosna ken babaen ti panangtaginayon iti panagtalek ken nadungngo a relasion iti nailangitan nga Amatayo. Itultuloymo ti Rumang-ay Nupay nataenganen iti naespirituan ken maysa a napulotan a Kristiano, binigbig ni apostol Pablo a masapul nga itultuloyna ti 'rumagpat' tapno magun-odna ti kalat a biag. (Fil. 3:13-16) Addaanka met aya iti kasta a pa- nangmatmat? Kasano kadakkelen ti panagprogresom? Rukodem ti irarang-aymo baba- en ti no kasano kaan-anay ti panangikawesmo iti baro a personalidad, no kasano kaan-anay ti panagpasakupmo iti kinasoberano ni Jehova, ken no kasano kapasnek ti panangusarmo kadagiti naited kenka a saguday a mangi- daydayaw ken Jehova. Bayat a magunggonaanka iti edukasion nga ipapaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, dagiti kualidad a naitampok iti Sao ti Dios ket rumbeng a progresibo a maiparangarang iti wagas ti pa- nagsaom ken panangisurom. Tandaanam dagitoy nga aspeto ti panagrang- aymo. Wen, pagragsakam dagita, ket ti panagrang-aymo nalawag a maipa- rangarangto. ANIA DAGITI BUKODMO A NAESPIRITUAN A KALAT? Ania dagiti realistiko a kalatmo a kabaelam a ragpaten iti las-ud ti sumaruno a tawen?
1. 2. Ania dagiti agpaut a kalat a napateg unay kenka a determinado nga ikagumaam a gun-oden agingga a maragpatmo?
1. 2.
3.
77
Programa a Mangparang-ay iti Abilidad nga Agpalawag ken Mangisuro AGTUTUBOKA man wenno nataengan, lalaki wenno babai, matulongannaka daytoy a kurso a mangyebkas iti kapanunotam a mas epektibo ken agbalin nga ad-adda a kualipikado a mannursuro iti Sao ti Dios. Iyurnos ti manangaywan iti eskuelaan dagiti maituding a paset dagidiay nag- pasalista iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Iti sumaganad a tallo a panid, makitam ti bukodmo a porma a pangbalakadan. Dagiti numero sakbay dagiti nadumaduma a punto, katupagda dagiti adalen nga agparang kadagiti sumaruno a panid. Kadagita nga adalen, mailawlawag no ania ti nairaman iti panangsursuro kadagitoy nga aspeto ti panagpalawag ken panangisuro ken no apay a napateg ti tunggal maysa. Adda met dagiti makatulong a singasing no kasano a maibanagmo ti nairekomenda. Dagiti nakoloran a benneg iti porma a pangbalakadan ipasimudaagna no aniada a punto ti agaplikar kadagiti paset a nainaig iti (1) panagbasa iti sangua- nan dagiti agdengdengngeg, (2) demostrasion ti dua wenno ad-adu pay a tao, wenno (3) diskurso iti kongregasion. Ikeddeng ti manangaywan ti eskuelaan no ania a punto ti asikasuem. Nasaysayaat no maysa laeng a punto ti pangipamay- saam tunggal maikkanka iti paset. Magunggonaanka no aramidem dagiti ensa- yo a nairekomenda iti ngudo ti tunggal naituding nga adalen. No mapanek- nekam a naballigi ti panangipakatmo iti balakad a nailanad iti naituding nga adalen, sabalinton a punto ti ituding kenka ti para balakad. No demostrasion ti pasetmo, masapulmo ti eksena (setting). Adda listaan da- giti eksena iti panid 82, ngem saan laeng a dagiti nailista iti dayta ti mabalin- mo nga usaren. Mabalin nga irekomenda ti para balakad a padasem ti sabali nga eksena tapno umadu ti kapadasam, wenno palubosannaka nga agpili iti ka- yatmo. Makatulong unay iti panagprogresom no basaem daytoy a libro ken arami- dem dagiti naisingasing nga ensayo uray no awan ti isagsaganam a pasetmo iti eskuelaan. Nalabit maysa nga adalen wenno ad-adu pay ti masaklawmo kada lawas. Uray no kasano ti kabayagmon a makiramraman iti eskuelaan wenno maki- paspaset iti tay-ak ti ministerio, adda latta mabalinmo a parang-ayen. Sapay koma ta magunggonaanka a naan-anay iti edukasion nga ipapaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. 78
A S A B G A N A P N O I S A R T S O M E D PORMA A PANGBALAKADAN (Numero ti Adalen) O S R U K S I D 1 Umiso a panagbasa 2 Nalawag ti pannakayebkas ti sasao 3 Umiso a panagibalikas 4 Naannayas a panagpalawag 5 Mayanatup a panagsarimadeng 6 Maitutop a panangigunamgunam iti nasken a sasao 7 Naipaganetget dagiti kangrunaan nga ideya 8 Maikanatad a kapigsa ti timek 9 Modulasion 10 Entusiasmo 11 Kinabara ken addaan rikna 12 Panagkompas ken ekspresion ti rupa 13 Pannakikinnita iti agdengdengngeg 14 Kinanatural 15 Makaay-ayo a panaglanglanga 16 Kinatanang 17 Panangusar iti mikropono 18 Panangusar iti Biblia no sumungbatka 79 PETSA A NAIPARANG O Y A S N E O PETSA A NAKOMPLETO
N O I S A R T S O M E D PORMA A PANGBALAKADAN (Numero ti Adalen) O S R U K S I D 19 Maiparegta ti panangusar iti Biblia 20 Epektibo a panangiruangan iti kasuratan 21 Panangbasa iti kasuratan buyogen ti maitutop a panangipaganetget 22 Umiso a panangyaplikar iti kasuratan 23 Naibatad ti praktikal a pategna 24 Panangpili iti sasao 25 Panangusar iti balabala 26 Lohikal a pannakabukel ti material 27 Ekstemporaneo a panagpalawag 28 Wagas a kasla makisarsarita 29 Kalidad ti boses 30 Panangipakita iti interes kadagiti sabsabali 31 Panangipakita iti panagraem kadagiti sabsabali 32 Panagsao nga addaan iti kombiksion 33 Nataktika ngem natibker 34 Makapabileg ken positibo 35 Panangulit kas panangipaganetget 36 Nasayaat ti pannakabukel ti tema 80 PETSA A NAIPARANG O Y A S N E O PETSA A NAKOMPLETO
N O I S A R T S O M E D PORMA A PANGBALAKADAN (Numero ti Adalen) O S R U K S I D 37 Panangitampok kadagiti kangrunaan a punto 38 Makatukay-interes nga introduksion 39 Epektibo a konklusion 40 Umiso nga impormasion 41 Maawatan dagiti agdengdengngeg 42 Makaisuro kadagiti agdengdengngeg 43 Panangusar iti naituding a material 44 Epektibo a panangusar kadagiti saludsod 45 Dagiti ilustrasion/ehemplo a makaisuro 46 Dagiti ilustrasion a naadaw kadagiti gagangay a kasasaad 47 Epektibo a panangusar kadagiti makita a katulongan (visual aid) 48 Iti wagas a makirinnason 49 Panangidatag kadagiti makapnek nga argumento 50 Panangikagumaan a mangdanon iti puso 51 Apagisu ti oras, umiso ti pannakabingbingayna 52 Epektibo a pammagbaga 53 Naparegta ken napabileg dagiti agdengdengngeg 81 PETSA A NAIPARANG O Y A S N E O PETSA A NAKOMPLETO
Agusarka iti Nadumaduma nga Eksena Mabalinmo nga usaren ti uray ania kadagitoy nga eksena iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagminis- tro no iparangmo a kas demostrasion ti pasetmo. No mabalbalin, saanmo koma nga usaren ti ania- man nga eksena iti nasursurok ngem mamindua no dimo pay nausar amin dagiti dadduma a maika- natad iti teritoria ti kongregasionyo. Iti uged, isuratmo ti petsa no kaano nga inusarmo ti tunggal eksena. Petsa a Panangusar
1. Panangasaba iti bumalay 2. Panangsungbat iti tao nga agkedked a makisarita iti damo 3. Damo a panangsarungkar iti tao a nangipakita iti interes 4. Panangidemostra iti panagadal iti Biblia iti damo a pannakisaritam 5. Panangyadal iti tao a saan a nalaing nga agbasa 6. Panangyadal iti tao nga adun ti ammona 7. Panangparegta iti iyad-adalam iti Biblia a tumabuno kadagiti gimong 8. Pananggutugot iti iyad-adalam iti Biblia a mangyaplikar iti balakad manipud Kasuratan
9. Panagensayo a kaduam ti di bautisado nga agibumbunannag
10. Panangparegta iti panagbasa iti Biblia babaen ti panangipakita no kasano nga aramiden dayta wenno no kasano a magunggonaantayo iti panagbasa iti espesipiko a libro ti Biblia
11. Panangasaba babaen ti telepono wenno iti intercom 12. Panangasaba iti lansangan 13. Panangasaba iti tiendaan wenno dadduma pay a lugar ti negosio 14. Impormal a panangasaba iti pagurayan a salas (waiting room) 15. Impormal a panangasaba kadagiti pangpubliko a transportasion 16. Panangasaba iti lokal a kasasaad 17. Panangasaba iti kaarruba 18. Panangilawlawag iti pammatim iti saan a Saksi a kabagiam 19. Panangiranud iti pammatim iti katrabahuam wenno kaeskuelaam 20. Panangasaba iti mannursuro, amo, wenno lokal nga opisial 21. Panangasaba iti doktor, abogado, wenno dadduma pay a propesional 22. Panangasaba iti tao a di unay makasao iti lenguahem 23. Pannakisarita iti ateista wenno agnostiko 24. Panangasaba iti animista, Budista, Katoliko, Hindu, Judio, Muslim, Protestante,
wenno miembro ti dadduma pay a lokal a relihion
25. Pannakipagtrabaho iti maysa a kabsat iti programa a Pioneers Assist Others 26. Pannakirinnason ti ina iti anak, wenno pannakirinnason ti maysa nga agtutubo iti kabsatna
27. Panangipaay iti Nainkasuratan a pammaregta iti maysa a masakit 28. Panangusar iti Kasuratan a mangliwliwa iti tao nga agladladingit wenno malmaldaang a masarakan iti pangasabaan
29. Panangbalakad ti maysa a nataengan iti maysa nga agtutubo 30. Sabali pay nga eksena a maikanatad iti lugaryo 82
UMISO A PANAGBASA
Ania ti masapul nga aramidem? Basaem a sipipigsa ti adda a naisurat. Dimo labsan ti dadduma a sasao, libtawan dagiti paset ti sasao, wenno pagsisinnukaten dagiti sasao. Siuumiso a baliksem ti sasao. Siputam ti puntua- sion ken dagiti diakritiko (ukrit). KUNAEN ti Kasuratan a pagayatan ti Dios nga amin a kita ti tattao "dumteng- da iti umiso a pannakaammo iti kinapudno." (1 Tim. 2:4) Maitunos iti day- ta, no pigsaantayo a basaen ti Biblia, ti tarigagaytayo a mangyallatiw iti umi- so a pannakaammo rumbeng nga impluensiaanna ti panagbasatayo. Ti abilidad a mangbasa a sipipigsa iti Biblia ken kadagiti publikasion a ma- ngilawlawag iti Biblia ket napateg agpadpada kadagiti agtutu- bo ken kadagiti nataengan. Kas Saksi ni Jehova, rebbengentayo nga iranud kadagiti dadduma ti pannakaammo maipapan ken ni Jehova ken dagiti dalanna. Masansan a kaipapananna nga ibasaam ti maysa a tao wenno ti bassit a grupo. Aramidentay met ti kasta a panagbasa iti pamiliatayo. Iti Teokratiko nga Es- kuelaan ti Panagministro, adda dagiti maikanatad a gundaway dagiti kakabsat, agtutubo ken nataengan, a mabalakadan tapno maparang-ayda ti panagbasada iti napigsa. APAY A NASKEN? Ti naannad ken umiso a pa- nagbasa ket napateg a paset ti panangyallatiw iti umiso a pan- nakaammo iti kinapudno a linaon ti Biblia. Rumbeng nga ibilang a napateg ti panangibasa iti Biblia iti publiko, kadagiti indibidual man wenno iti kongregasion. Ti Biblia ket im- paltiing ti Dios. Kanayonanna, "ti sao ti Dios nabiag ken adda bilegna . . . ket kabaelanna a lasinen dagiti panunot ken dagiti panagem ti puso." (Heb. 4:12) Naglaon ti Sao ti Dios iti nagpateg a pannakaammo a di magun-odan iti sabali a gubuayan. Matulonganna ti maysa a tao a mangammo iti may- maysa a pudno a Dios ken mangpatanor iti nasayaat a relasion kenkuana ken kasta met mangsaranget a sibaballigi kadagiti parikut iti biag. Ilawlawagna ti dalan nga agturong iti biag nga agnanayon iti baro a lubong ti Dios. Arami- dentay koma ngarud a kalat ti panangbasa iti Biblia iti inggat' kabaelantayo. - Sal. 119:140; Jer. 26:2. No Kasano ti Umiso a Panagbasa. Adu ti aspeto ti epektibo a panag- basa, ngem ti umuna nga addang isu ti panangsursuro iti umiso a panag- basa. Kayatna a sawen nga ikagumaam a basaen nga eksakto ti adda a naisurat. Annadam a dimo labsan ti dadduma a sasao, dimo tilmonen ti ngudo ti sasao, wenno di umiso a baliksen gapu la ta umarngida iti sabali a sasao. 83 1
84 Umiso a Panagbasa Tapno umiso ti panangbasam iti sasao, masapul a maawatam ti konteksto. Kalikaguman dayta ti naannad a panagsagana. Di agbayag, bayat a patpata- norem ti abilidad a mangbasa iti adda a naisurat ken mangamiris iti kababa- gasna, sumayaatto ti panagbasam. Dagiti puntuasion ken diakritiko ket nasken a paset ti maisurat a lenguahe. Ti puntuasion mabalin nga ipasimudaagna daydiay pagsardengan, ti kabayag ti panagsardeng, ken no kasapulan a baliwan ti tono ti boses. Iti dadduma a lenguahe, agbalin a deklarasion ti maysa a saludsod, wenno agbaliw a ma- mimpinsan ti kayuloganna, no di mabaliwan ti tono a kalikaguman ti pun- tuasion. Siempre, no dadduma, gramatika ti nangnangruna a pakausaran ti puntuasion. Iti adu a lenguahe, imposible ti umiso a panagbasa no saanmo nga intonaran a naimbag dagiti diakritiko - agpadpada dagidiay nayukrit ken dagidiay matarusan sigun iti konteksto. Apektaran dagitoy ti aweng dagiti let- ra a nakainaiganda. Siguraduem nga ammom ti usar dagiti puntuasion ken diakritiko iti lenguahem. Dayta ti tulbek ti nabagas a panagbasa. Laglagipem a ti panggepmo isu ti panangyallatiw kadagiti kapanunotan, saan a basta agi- balikas iti sasao. Kasapulan ti panagensayo tapno masursurom ti umiso a panagbasa. Mang- basaka iti maysa laeng a parapo, kalpasanna ulit-ulitem agingga a mabasam dayta nga awan kamkamalim. Kalpasanna, mapanka iti sumaruno a parapo. Kamaudiananna, ikagumaam a basaen ti sumagmamano a panid ti material nga awan ti sasao a malabsam, maulit, wenno di umiso ti pannakaibalikas- PUNTUASION Ti tulnek (.) ipasimudaagna ti naan-anay a panagsar- deng. Ti komma (,) masansan a kalikagumanna ti apagbiit a panagsardeng, yantangay adda pay nayonna a sasao. Ti marka a pagkotar (" " wenno ' ') ipasimudaagna a dagiti namarkaan a sasao ket maisina babaen ti pa- nagsardeng (apagbiit no dayta ket paset ti maysa a sen- tensia, napapaut no maysa a sentensia). Ti semikolon (;) ipamatmatna ti panagsardeng nga ab- ababa ngem iti tulnek ngem nagangganetget ngem iti komma. Ti uged ( - ), no nausar a mangisina iti sasao, kadaw- yanna a kalikagumanna ti bassit a panagbaliw ti tono wenno kapartak. Ti kolon (:) iruanganna ti maysa a listaan wenno pana- ngadaw; kasapulan ti panagsardeng ngem saan nga ag- baliw ti timek. Ti ponto eksklamasion (!) ket pagilasinan ti naganetget a tono. Ti marka a pagsaludsod (?) masansan a kalikagumanna a medio nangatngato ti tono wenno ngumato ti timek. Ti parenteses ( ) ken braket [ ] mabalin nga isinada ti sasao a nababbaba a tono ti pannakaibasa- da. Saan a masapul nga ibasa dagiti gubuayan a re- perensia nga adda iti uneg dagiti parenteses, ket dagiti sasao iti uneg dagiti braket a mangkompleto iti kayulogan ti basbasaen dida kasapulan ti panagbaliw ti tono.
Umiso a Panagbasa na. Kalpasan ti panangaramidmo kadagita nga addang, kiddawem iti sabali a denggenna ti panagbasam ket siputanna dagiti kamalim. Iti dadduma a paset ti lubong, ti nakapuy a panagkita ken nalidem a silaw ti pakaigapuan ti saan a nasayaat a panagbasa. No mabalin a marisut dagitoy, di pagduaduaan a sumayaatto ti panagbasa. Inton agangay, dagiti kakabsat a lallaki a nalaing nga agbasa mabalin a makiddawda a mangibasa iti publiko iti materaial a maadal iti Panagadal ti Libro ti Kongregasion ken Panagadal iti Pagwana- wanan. Ngem tapno nasayaat ti pannakataming ti kasta a pribi- lehio, saan laeng a ti umiso a panangibalikas kadagiti sasao ti kasapulan. Tapno epektibo ti panagbasam iti publiko iti uneg ti kongregasion, masapul a sursuruem dagiti nasayaat nga uga- li iti personal a panagbasa. Ramanenna ti panangtandaan nga adda napateg nga usar ti tunggal sao iti maysa a sentensia. Sa- anmo a maawatan a naimbag ti basbasaem no labsam ti daddu- ma a sasao. No di umiso ti pannakaibalikas dagiti sasao, uray iti personal a panagbasa, lumibeg ti kaipapanan ti sentensia. Ma- pasamak ti di umiso a panagbasa no saanmo a siputan dagiti diakritiko wenno ti konteksto a nakausaran ti sasao. Ikaguma- am a tarusan ti kayulogan ti tunggal sao sigun iti nakausaran- na. Panunotem met no kasano nga apektaran ti puntuasion ti kaipapanan ti sentensia. Laglagipem a dagiti kapanunotan ket masansan a mayallatiw babaen dagiti grupo ti sasao. Intonaram dagitoy tap- no inton agbasaka iti napigsa, ti basaem ket grupo ti sasao, imbes a dagi- ti sasao laeng. Ti nalawag a pannakaawatmo iti basbasaem ket napateg nga addang tapno mayallatiwmo ti umiso a pannakaammo kadagiti sabsabali ba- baen ti panagbasam iti publiko. NO KASANO A MARAGPAT Agensayo! Agensayo! Agensa- yo! Ket pigsaam ti agbasa. Kiddawem iti sabali a deng- genna ti panagbasam ket siputanna dagiti kamalim. No agad-adalka a personal, di- siplinaem ti bagim nga agbasa a siaannad. Imbes a sasao laeng ti basaem, sursuruem a basaen dagiti gru- po ti sasao. Aduan iti kapadasan a Kristiano a panglakayen ti sinuratan ni apostol Pab- lo idi kinunana: "Itultuloymo nga igaed ti bagim iti panagbasa iti publiko." (1 Tim. 4:13) Nabatad a maysa dayta nga aspeto a mabalintay amin a parang- ayen. ENSAYO: No nakasaganakan a naimbag, kiddawem iti gayyemmo wenno miembro ti pamiliam a surotenna iti Biblia ti panangibasam a sipipigsa iti sumagmamano a paset ti Mateo kapitulo 5 agingga iti 7. Dawatem a pasardengennaka tunggal (1) adda malabsam a sao, (2) di umiso ti panangibalikasmo iti maysa a sao wenno mabaliwan ti urnos dagi- ti sasao, wenno (3) saanmo nga inintonaran ti diakritiko wenno puntuasion a masapul a pagsardengam wenno pangbaliwam iti timekmo. Nasayaat no aramiden dayta iti di kumurang a sangapulo a minuto iti mamindua wenno mamitlo a daras. 85
2 NALAWAG TI PANNAKAYEBKAS TI SASAO
Ania ti masapul nga aramidem? Iyebkasmo ti sasao tapno nalaka a maawatan dagiti agdengdeng- ngeg kenka. Saklawen daytoy ti (1) umiso a panangusar kadagiti organo iti panagsao ken (2) panangtarus iti estruktura dagiti sasao. TAPNO epektibo ti pannakisaritam, masapul a nalawag ti panagsaom. Mabalin a makapainteres ti kayatmo nga ibaga, napateg pay ketdi, ngem adu ti dida masurotan no narigat a maawatan ti panagsaom. Saan a magutugot dagiti tattao no dida matarusan ti panagsaom. Uray no napigsa ti timek ti maysa a tao ken nalaka a mangngeg, no saan a nalawag ti panagsaona, saanna a magutugot dagiti sabsa- bali nga agtignay. Kas man la agsasao iti sabali a lenguahe, a di maawatan daydiay agdengdengngeg. (Jer. 5:15) Ipalagip kadatayo ti Biblia: "No ti trumpeta mangpaguni iti di nala- wag nga awag, siasinonto ti agsagana a makibakal? Iti kasta met laeng a pamay-an, malaksid no babaen ti dila mangyeb- kaskayo iti sasao a nalaka a maawatan, kasanonto a maam- muan no ania ti maisasao? Iti kinapudnona, agsasaokayto iti angin." - 1 Cor. 14:8, 9. APAY A NASKEN? No nalawag ti panagsaom, ma- awatan dagiti sabsabali ti ibagbagam. Ipasnek a denggen dagiti tattao ti ipalpalawagmo no nalawag ti pannakayebkas ti sasao. Ania ti Makagapu iti Di Nalawag a Panagsao? Mabalin a gapu iti di pananginganga a naimbag iti ngiwat. No nairteng ti masel ti panga ken gistay di aggaraw ti bibig mabalin a di makasngaw ti panag- saom. Ti napartak a panagsao mabalin nga agresulta met iti panagsao a nari- gat a matarusan. Mayarig dayta iti panangpatokar iti nairekord a diskurso a napaspaspas ngem iti nairanta a kapartakna. Mangngegmo dagiti sao, ngem adu ti di maawatan. Iti dadduma a kaso, ti di nalawag a panagsao ket nainaig kadagiti depek- to ti organo iti panagsao. Ngem uray dagidiay addaan iti kasta a problema dakkel ti maaramidanda tapno sumayaat ti panagsaoda babaen ti panang- yaplikarda kadagiti singasing iti daytoy nga adalen. Nupay kasta, masansan a ti di nalawag a panagsao ket maigapu iti pa- nagngadal - panangtarastas iti sasao isu a narigat a maawatan. Mabalin a maigapu daytoy iti panangbaktaw kadagiti silaba wenno kadagiti napateg a letra wenno panangtilmon kadagiti ngudo ti sasao. No tarastasem a ba- liksen dagiti sasao, mabalin a matiliw dagiti agdengdengngeg ti sumag- 86
Nalawag ti Pannakayebkas ti Sasao mamano nga ideya ken grupo ti sasao ngem pugpugtuanda dagiti daddu- ma. Ti di nalawag a panangyebkas iti sasao sigurado a pakapsutenna ti kinaepektibo ti panangisuro ti maysa a tao. No Kasano ti Nalawag a Panagsao. Maysa kadagiti tulbek ti nalawag a panagsao isu ti panangtarus iti pannakabukel dagiti sasao iti lengua- hem. Iti kaaduan a lenguahe, dagiti sao ket buklen dagiti silaba. Dagiti si- laba ket buklen ti maysa wenno ad-adu pay a letra a mayeb- kas a kas maymaysa a paset. Kadagita a lenguahe, gagangay a baliksem ti kada silaba no agsaoka, nupay saan nga agpa- pada ti pannakaipaganetgetda. No kayatmo a nalawlawag ti panagsaom, in-inayadem ken ikagumaam a baliksen ti tung- gal silaba. Iti damo, kasla igagaram nga eksakto ti panagbali- kasmo, ngem no maruamkan, agin-inutto nga agsubli ti na- annayas a panagsaom. Tapno naannayas, nalabit a kayatmo a tarastasen ti sumagmamano a sasao, ngem masapul a likli- kam daytoy no libegenna ti kababagas dagiti sasao. NO KASANO NGA ARAMIDEN Sawem ken basaem a silalawag ti tunggal sao - buyogen ti ma- itutop a panagbalikas, umdas a kapigsa, ken kalalainganna a kapartak. Dimo partakan a baliksen wen- no tarastasen dagiti sasao ta lumibeg ti kaipapananna kada- giti dumdumngeg kenka. Palagip: Tapno maparang-aymo ti panagbalikasmo, agen- sayoka nga igagaram ti agsao ken agbasa nga eksakto. Ngem dimo ipalubos nga agbalin dayta a kas gagangay a wagas ti panagsaom. Agbalinton nga artipisial ken saan a natural. No kasla di makasngaw ti panagsaom, ingatom bassit ti ulom ket iyadayom ti timidmo iti barukongmo. No agbasaka iti Biblia, medio ingatom dayta tapno saanka unay a nakadu- mog inton kitaem dagiti agdengdengngeg. Nalawlawagto ti pannakayebkas dagiti saom. Ingatom bassit ti ulom, ket ingangam iti kalalainganna ti ngiwatmo no agsaoka. Ensayuem nga irelaks ti teng- nged, panga, dagiti bibig, dagiti masel ti rupa, ken dagiti piskel ti karabukobmo. Maparang-aymo met ti panagsaom no sursuruem nga irelaks ti nairteng a riknam. Pagaammo unay a dagiti nairteng a masel ti rupa wenno dagiti masel ti pagangsan pakapuyenna ti mekanismo ti panagsao. Ti kasta a ki- nairteng singaenna ti naannayas a panagtutunos ti isip, dagiti organo iti panagsao, ken ti panaganges - ti panagnanaig a rumbeng koma a naanna- yas ken natural. Masapul a nakarelaks dagiti masel ti panga tapno sidadaan nga ag- paiturong iti utek. Nakarelaks met koma dagiti bibig. Sidadaanda koma nga agungap ken agkaem a daras tapno mayebkas dagiti adu nga aweng nga agtaud iti ngiwat ken iti karabukob. No nairteng ti panga ken da- giti bibig, saan nga umiso ti panagnganga ti ngiwat, ket mapuersa ti aweng a rummuar kadagiti ngipen. Agbanag daytoy iti banarbar, di ma- kasngaw, agngadal a panagsao. Ngem ti panangirelaks iti panga ken dagi- ti bibig dina kayat a sawen a nabuntogka nga agsao. Masapul a mabalanse 87
88 Nalawag ti Pannakayebkas ti Sasao daytoy iti ugali a panangbukel kadagiti aweng tapno nalawag ti panagba- likas. Iti pananganalisar iti kasasaadmo, makatulong no pigsaam ti agbasa. Paliiwem a naimbag no kasano ti panangusarmo kadagiti nakaskasdaaw nga organo iti panagsao. Umdas met la aya ti panagngangam tapno nabu- los a rummuar dagiti aweng ti sasao? Laglagipem a saan laeng a ti dila ti organo a mausar iti panagsao, nupay maysa dayta kadagiti masansan a mausar. Agtrabaho met ti tengnged, makimbaba a panga, dagiti bibig, da- giti masel ti rupa, ken dagiti masel ti karabukob. No agsaoka, kasla saan aya nga aggargaraw ti rupam? No wen, ngarud dakkel ti posibilidadna a di nalawag ti panagsaom. No adda mausarmo a tape recorder, irekordmo ti timekmo bayat nga ag- sasaoka iti natural a wagas, a kasla makisarsaritaka iti tay-ak ti ministerio. Irekordmo iti sumagmamano a minuto ti panagsaom a kasla makisarsari- taka. Ti panangdengngeg iti inrekordmo tulongannaka a mangilasin iti aniaman a sasao a di nalawag ti pannakaibalikasna. Siputam no adda sa- sao a nagbeddalam, dimo nayesngaw, wenno pinaababam, ket takuatem ti makagapu. Masansan a maparmek ti pagkapuyan babaen ti panangipa- kat kadagiti punto a nadakamat iti ngato. Agbeddalka aya no agsaoka? Sursuruem nga inganga pay bassit ti ngi- watmo ngem iti gagangay a panangingangam, ket padasem ti naan-annad a panangibalikas. Punnuem dagiti baram no umangeska, ket ibambanna- yatmo ti agsao. Idi kastoy ti inaramid dagiti adu nga agbeddal, limmawag ti panagsaoda. No agat-atka, iyatrasmo ti dilam manipud iti makinsango a ngipenmo no baliksem ti aweng ti letra nga s ken z. Nupay saan a naan- anay a marisut ti problemam, dika maup-upay. Laglagipem a nupay ma- balin nga agbeddal ti panagsao ni Moises, isu ti pinili ni Jehova a mangi- pakaammo kadagiti napateg a mensahe, agpadpada iti nasion ti Israel ken ni Faraon ti Egipto. (Ex. 4:10-12) No situtulokka, usarennaka met, ket pag- balligienna ti ministeriom. ENSAYO: Agsaoka iti gagangay a panagsaom. Kasano kadakkel ti panangingangam iti ngi- watmo? Masapul kadi nga ingangam pay bassit ken ad-adda nga usarem dagiti masel ti rupam? Sanayem nga aramiden dayta bayat a sipipigsa a basaem ti Ma- teo 8:23-27. Siguraduem a nakangato ti ulom, ket ikagumaam nga irelaks dagiti masel ti pangam.
UMISO A PANAGIBALIKAS
Ania ti masapul nga aramidem? Siuumiso a baliksem ti tunggal sao. Ramanen daytoy ti (1) pa- nangusar kadagiti umiso nga aweng tapno mabukel dagiti sa- sao, (2) nadagdagsen a panangibalikas kadagiti umiso a silaba ken, (3) iti adu a lenguahe, maitutop a panangasikaso kadagiti diakritiko. SAAN nga amin a Kristiano ket nakapageskuela iti adu a tawen. Uray da apostol Pedro ken ni Juan ket nadeskribirda kas "awan adalna ken gaga- ngay." (Ara. 4:13) Kaskasdi, nasken a liklikam nga iyadayo ti atension iti ki- napudno a linaon ti Biblia gapu iti di umiso a pannakaibalikas dagiti sasao. Bambanag a Tandaanan. Awan ti maymaysa a listaan dagiti paga- lagadan ti panagibalikas nga agaplikar iti amin a lenguahe. Adu a lenguahe ti naisurat iti alpabetiko a letra. Malaksid iti alpabeto a Latin, adda dagiti alpabeto a kas iti Arabe, Cyrilli- co, Griego, ken Hebreo. Imbes nga alpabeto, iti maisurat a lenguahe a Tsino mausar dagiti karakter a buklen ti sumag- mamano a mainaig nga aweng. Masansan nga irepresentar dagitoy a karakter ti maysa a sao wenno paset ti sasao. Nupay maar-aramat iti Hapones ken Koreano dagiti dadduma a ka- rakter ti lenguahe a Tsino, irepresentar dagita a karakter ti na- igidiat unay nga aweng ket mabalin a nagduma ti kaipapa- nanda. APAY A NASKEN? Ti umiso a panagibalikas nayo- nanna ti dignidad ti mensahe nga ikaskasabatayo. Maipa- maysa ti atension ti dum- dumngeg iti mensahe nga ikaskasabatayo, imbes nga iti aniaman a di umiso a panna- kaibalikas dagiti sasao. Kadagiti lenguahe nga agus-usar iti alpabeto, ti maitutop a panagibalikas kalikagumanna ti panangusar iti umiso nga aweng para iti tunggal letra wenno kombinasion dagiti letra. No di agbaliwbaliw ti paga- ˜ nol, Griego, ken Zulu, saan unay a lagadan ti kasta a lenguahe, kas iti Espa narigat a baliksen. Nupay kasta, dagiti lenguahe a naaringan iti sabali a pagsasao ket mabalin nga agresulta iti panagibalikas a maitunos iti namu- nganayan dagita a sasao. Pagbanaganna, saanen a maymaysa ti pannakai- balikas ti maysa a letra wenno grupo dagiti letra, ket no dadduma, pulos a di pay ketdin maibalikas. Mabalin a nasken nga ikabesam dagita a nag- paiduma a sasao kalpasanna, usarem a kanayon no agsaoka. Iti lenguahe a Tsino, masapul nga ikabesam dagiti rinibu a karakter tapno umiso ti pa- nagibalikasmo. Iti dadduma a lenguahe, agbaliw ti kaipapanan ti maysa a sao no baliwan ti tonona. No dimo ikaskaso unay daytoy nga aspeto ti maysa a lenguahe, mabalin a di umiso nga ideya ti mayallatiw. 89 3
90 Umiso a Panagibalikas No ti sasao ti maysa a lenguahe ket buklen dagiti silaba, nasken a na- dagdagsen ti pannakaibalikas daydiay umiso a silaba. Adu a lenguahe nga agus-usar iti kasta nga estilo ti addaan iti regular a padron ti berbal a panangipaganetget. No adda sao a di karaman iti dayta a padron, maba- lin a ti ukrit wenno diakritiko ket paset ti naisurat a sao. Daytoy a marka ti mangpalaka iti umiso a pannakaibalikasna. Ngem no agbaliwbaliw ti padron, rumikut ti problema. Kasapulan ti kasta unay a panagikabesa tapno umiso ti panangibalikasmo iti sasao. Iti dadduma a lenguahe, masapul a maintonaran a naimbag dagiti dia- kritiko. Agparang dagitoy a marka iti ngato ken baba dagiti dadduma a let- ˘ ¸c. Mabalin a maisurat dagiti u, ra ti alpabeto, a kas iti: marka a diakritiko, wenno makaammon ti agbasa a manginayon kadagita sigun iti konteksto a pagparangan ti sao. Iti daytoy naud-udi a kaso, nasken ti naannad a panagsagana no matudinganka nga agbasa iti publiko. ` e, ' e, ˆ o, ˜ n, ¯ o, ˇ c, ¨ o, No maipapan iti panagibalikas, adda dagiti nasken a liklikan. No sob- raam ti panagibalikasmo, agparang nga artipisial daytoy, kasla aginlala- ingka pay ketdi. Kasta met ti panagusar kadagiti balikas a saanen nga us- usaren ti kaaduan. Ti ibungana, maiturong laeng ti atension iti daydiay agpalpalawag. Iti sabali a bangir, nasayaat no liklikan ti kasunganina, ti di agsusurot a panagsao ken panagibalikas. Nadakamaten ti dadduma ka- dagita iti babaen ti "Nalawag ti Pannakayebkas ti Sasao." Mabalin a di agpapada ti maakseptar a pannakaibalikas ti sasao iti nag- duduma a pagilian, uray iti nagduduma nga ili iti isu met laeng a pagi- lian. Nalabit a ti maysa a tao a naggapu iti sabali a pagilian ket makapag- sao iti lokal a lenguahe ngem naiduma ti bengngatna. Mabalin a saan la a maymaysa ti maus-usar a pannakaibalikas ti maysa a sao a nailista ka- dagiti diksionario. Nangruna no limitado unay ti edukasion ti maysa a tao wenno ti lenguahe nga us-usarenna ket saan nga isu ti pagsasao a nakayanakanna, magunggonaan unay no denggenna a naimbag dagi- diay nasanay nga agsao iti dayta a lenguahe ket tuladenna ti panagibali- kasda. Kas Saksi ni Jehova, kayattay ti agsao iti wagas a mangitan-ok iti mensahe nga ikaskasabatayo ken nalaka a maawatan dagiti tattao iti lu- gartayo. Iti inaldaw a pannakisarsarita, kadawyan a nasaysayaat no usarem da- giti sao a kabesadom unay. Gagangay a saan a problema ti panagibalikas no iti kadawyan a pannakitungtong. Nupay kasta, no pigsaam ti agbasa, mabalin a makasarakka iti sumagmamano a sasao a saanmo nga inaldaw nga us-usaren. Ket masansan met ngarud ti napigsa a panagbasa dagiti Saksi ni Jehova. Ibasatayo ti Biblia kadagiti tattao a kasabaantayo. Adda
Umiso a Panagibalikas kakabsat a lallaki a makiddaw a mangbasa kadagiti parapo bayat ti Pana- gadal iti Pagwanawanan wenno iti Panagadal iti Libro ti Kongregasion. Nasken nga umiso ti panagbasatayo tapno ditay isiasi ti mensahe gapu iti di umiso a panangibalikas iti sasao. Marigatanka aya a mangibalikas kadagiti sumagmamano a nagan nga agparang iti Biblia? Iti Ingles, adda nayukrit a marka kalpasan ti silaba a masapul a nadagdagsen ti pannakaibalikasna. No ti namar- kaan a silaba ket agngudo iti bokales, mayat-atiddog ti pan- nakaibalikas ti bokales. No agngudo iti konsonante, ababa ti pannakaibalikas ti bokales iti dayta a silaba. No agkombina- sion dagiti dua a bokales nga a ken i, a kas iti Morde·cai ken Sinai, baliksem ti ai a kas iti Iloko nga ay. Malaksid iti Ra- chel no maibalikas iti Ingles, ti kombinasion a ch ket maiba- likas a k, kas iti Mel·chizeRdek. NO KASANO A PARANG-AYEN TI PANAGIBALIKAS Sursuruem nga usaren a nala- ing ti diksionario. Kiddawem daydiay nalaing nga agbasa a denggen ken ba- lakadannaka. No Kasano a Parang-ayen. Adu dagidiay addaan prob- lema iti panagibalikas ngem dida ipagarup a kasta. No da- kamaten ti manangaywan ti eskuelaan dagiti aspeto ti pa- nagibalikasmo a masapul a parang-ayem, pagyamanam ti tulongna. Apaman a maammuam ti problema, kasanom a korehiren dayta? Intonaram ti panagibalikas dagiti nalaing nga agpalawag; idiligmo ti panagibalikasmo. Umuna, no matudinganka nga agbasa iti napigsa, agkon- sultaka iti diksionario. Birokem dagiti sasao a saanmo nga ammo. No dimo kabesado ti agusar iti diksionario, basaem dagiti umuna a panid a mangilawlawag kadagiti simbolo a nausar wenno, no kasapulan, agkid- dawka iti mangilawlawag kadagitoy kenka. Ipakita ti diksionario no ania a paset ti sao ti ad-adda a maidagdagsen ti pannakaibalikasna a saan la a maymaysa ti silabana, ken no ania ti segundario a maidagdagsen a balik- sen iti atiddog a sao. Ipakitana no aniada nga aweng ti usarem kadagiti bokales ken konsonante ti maysa a sao. Iti dadduma a kaso, mabalin a saan la a maymaysa ti pannakaibalikas ti maysa a sao, depende iti nakau- saranna. Aniaman ti sao a birokem, pigsaam a baliksen iti adu a daras sakbay nga irikepmo ti diksionario. Ti maikadua a wagas a panangparang-ay iti panagibalikas isu ti panag- basa a dengdenggen ti sabali - daydiay nasayaat ti panagibalikasna kada- giti sasao - ken kiddawem a korehirenna dagiti kamalim. Ti maikatlo a wagas a panangparang-ay iti panagibalikas isu ti iyiim- deng a naimbag kadagiti nalaing nga agpalawag. No adda dagiti audio- cassette ti New World Translation wenno ti Watchtower ken Awake!, usa- rem a naimbag dagita. Bayat a dumdumngegka, intonaram dagiti sasao a 91
92 Umiso a Panagibalikas naiduma ti pannakaibalikasda iti wagas a nakairuamam. Isuratmo dagi- toy, sa ensayuem. Inton agangay, saankanton nga agkamali nga agibali- kas, ket dakkel ti maitulong daytoy iti panagpalawagmo. ENSAYO: Sukimatem ti pannakaibalikas ti aniaman a di pamiliar a sasao iti Salmo 83 wen- no iti paset ti Biblia a nangnangruna a mangkarit kenka. Agusarka iti diksionario wenno agdamagka iti daydiay kabesadona ti lenguahe. Intonaram no aniada a silaba ti maidagdagsen a baliksen kadagiti nagan kadagita a bersikulo; pigsaam a basaen ti tunggal maysa kadagita. Kalpasanna, basaem ti intero a benneg iti napigsa. Nasken a sursuruek ti umiso a pannakaibalikas dagitoy a sasao
NAANNAYAS A PANAGPALAWAG
Ania ti masapul nga aramidem? Agbasa ken agsaoka iti wagas a naannayas ti pannakayebkas ti sasaom ken pampanunotmo. No naannayas ti panagpalawagmo, saan nga agsardesardeng wenno nabuntog unay ti panagsaom, ken saanka nga agtibbakol kadagiti sasao wenno agar-arikap kada- giti kapanunotan. AGTIBBAKOLKA aya kadagiti dadduma a sao no pigsaam ti agbasa? Wen- no no agpalawagka iti sanguanan ti tallaong, masansan aya nga agar-ari- kapka kadagiti maitutop a sasao? No wen, mabalin a parikutmo ti saan a naannayas a panagsao. Ti tao a naannayas ti panagsasao ken panagpam- panunotna ket di marigatan nga agbasa ken agsao. Di kayat a sawen day- toy nga isu ket sao a sao, a nakaparpartak ti panagsaona, wen- no agsao a dina pampanunoten ti ibagbagana. Nasayud ken makaay-ayo ti panagsasaona. Ti kinaannayas ket maikkan iti naipangruna nga atension iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Pa- nagministro. APAY A NASKEN? No saan a naannayas ti panag- sao ti agpalpalawag, mabalin nga agtawataw ti isip dagiti ag- dengdengngeg; a di umiso a kapanunotan ti mayallatiw. Mabalin a saan a makagutugot ti maipalpalawag. Adda sumagmamano a makagapu iti di naannayas a pa- nagpalawag. Masapul kadi nga ikkam iti naipangruna nga atension ti aniaman kadagiti sumaganad? (1) No adda ag- dengdengngeg iti panagbasam, mabalin a bumdengka gapu ta saan a pamiliar dagiti dadduma a sasao. (2) Ti apagbiit a panagsardesardeng iti adu a paset ket mabalin nga agbanag iti agtibbatib- bakol a panagpalawag. (3) Saan a naannayas ti panagsaom no saanka a na- kasagana. (4) No agpalawagka iti maysa a grupo, ti kadawyan a makagapu iti di naannayas a panagsao isu ti di lohikal a pannakaorganisar ti mate- rial. (5) Gapu iti limitado a bokabulario, mabalin a bumdeng ti maysa ba- yat nga agar-arikap kadagiti maitutop a sasao. (6) No adu unay a sasao ti maipaganetget, mabalin a maapektaran ti annayas ti palawag. (7) No dimo kabesado dagiti pagalagadan iti gramatika, mangnayon met dayta iti problema. No saan a naannayas ti panagsaom, saan a literal a pumanaw dagiti ag- dengdengngeg idiay Kingdom Hall, ngem mabalin nga agtawataw ti pa- nunotda. Pagbanaganna, adu kadagiti imbagam ti masayang. Iti kasumbangirna, annadam koma di la ket ta agbalin a bombas- tiko ti napuersa ken naannayas a palawagmo, a nalabit pagalusiisenna pay ketdi dagiti dumdumngeg. No gapu iti panagduduma ti kultura ket 93 4
94 Naannayas a Panagpalawag matmatanda ti panagpalawagmo a darasudos wenno saan a napasnek, madadael ti panggepmo. Makapainteres a ni apostol Pablo, nupay nasa- nay a pumapalawag, inasitganna dagiti taga Corinto "a sikakapuy ken si- bubuteng ken buyogen iti kasta unay a panagpigerger" tapno di maitu- rong kenkuana ti di kasapulan nga atension. - 1 Cor. 2:3. Dagiti Ugali a Liklikan. Adu dagidiay nairuam a mangiballaet kadagi- ti ebkas a kas iti "ken-ah" no agsaoda. Masansan a dagiti dad- duma irugida ti maysa a kapanunotan babaen ti "ita," wenno pakuyoganda iti sasao, a kas iti "ammoyo" wenno "kua," iti uray ania a sawenda. Nalabit saanmo a madmadlaw a ma- min-adu nga usarem ti kakasta nga ebkas. Padasem ti agensa- yo nga adda agdengngeg kenka ket ulitenna dagitoy nga eb- kas tunggal isaom dagita. Mabalin a masdaawka. NO KASANO NGA ARAMIDEN No agbasbasaka kadagiti ma- gasin ken libro, markaam dagiti kabbaro a sasao, takua- tem no ania a talaga ti kaipapananda, kalpasanna usarem dagita. Adda dagidiay agbasa ken agsao a mamin-adu nga agsubli- sublida. Kayatna a sawen, rugianda nga isao ti maysa a sen- tensia sada agsardeng iti katengngaanna ket ulitenda ti paset a nalpasdan nga imbaga. Sanayem ti agbasa iti napigsa iti agarup lima agingga iti sa- ngapulo a minuto kada aldaw. Isaganam a naimbag dagiti na- ituding a basaem. Siputam a nangnangruna dagiti grupo ti sasao a mangyallatiw iti kapanunotan. Kabesaduem ti pannakaurnos ti kapanunotan. Dagiti dadduma umdas met ti kapartak ti panagsaoda, ngem irugida iti maysa a kapanunotan sa kalpasanna, iti ka- tengngaan ti sentensia, umallatiwda iti sabali a kapanuno- tan. Uray no naannayas ti sasao, maapektaran ti kinasayud no bigla nga agbaliw ti kapanunotan. Iti inaldaw a pannakisarsa- ritam, sursuruem ti agpanunot nga umuna ket kompletuem nga ibaga dagiti sentensia a dika agsarsardeng. No Kasano a Parang-ayen. No parikutmo ti masansan a panagarikap iti maitutop a sao, masapul nga ikagumaam a paaduen ti bokabulariom. Ipangrunam a siputan dagiti sa- sao a dimo kabesado iti Ti Pagwanawanan, Agriingkayo!, ken dadduma pay a publikasion a basbasaem. Birokem dagitoy iti diksionario, kitaem ti pannakaibalikas ken kaipapananda, ket inayonmo iti bokabulariom ti sumagmamano kadagitoy a sasao. No awan ti diksio- nariom, agdamagka iti daydiay nalaing iti dayta a lenguahe. Makatulong iti panagrang-aymo no ruamem ti agbasa iti napigsa. Si- putam dagiti narikut a sasao, ket mamin-adu a pigsaam a baliksen dagi- toy. Tapno naannayas ti panagbasam, nasken a maawatam no kasano nga agaallot dagiti sasao iti maysa a sentensia. Masansan a masapul a grupuen dagiti sasao a basaen tapno mayallatiw ti kapanunotan a binukel ti nagsu- rat. Siputam a nalaing ti pannakagrupo dagitoy a sasao. Markaam ida no makatulong dayta. Ti panggepmo ket saan a basta basaen a siuumiso ti sa- sao, no di ket tapno mayallatiw a silalawag dagiti kapanunotan. No naala-
Naannayas a Panagpalawag mon ti kababagas ti maysa a sentensia, mapankan iti sumaruno agingga a maadalmo ti intero a parapo. Kabesaduem ti panagannayas ti kapanuno- tan. Kalpasanna, sanayem a basaen iti napigsa. Ulit-ulitem a basaen ti pa- rapo agingga a dikan agbeddal ken dika agsardeng iti pasetna a di rum- beng a pagsarimadengan. Ket ituloymo kadagiti sumarsaruno a parapo. Sumaganad, parang-ayem ti kapartakmo. No maawatamon no kasano nga agaallot dagiti sasao iti maysa a sentensia, saan a maysa laeng a sao ti makitam no di ket mapadaanam dagiti sumarsaruno a sasao. Dakkel ti maitulongna daytoy iti kinaepektibo ti panagbasam. Nasayaat no iyugalim ti agbasa iti naulimek. Kas pagarigan, uray no sa- anka nga agsagana a nasakbay, basaem iti napigsa ti teksto iti dayta nga al- daw ken dagiti komentona; regular nga aramidem dayta. Iruammo ti ma- tam a mangkita kadagiti sao a kas grupo a mangyebkas kadagiti kompleto a kapanunotan imbes a saggaysaem a kitaen ti tunggal sao. PANANGPARMEK ITI PANAGBEDDAL Adu dagiti makagapu iti panagbeddal. Dagiti pamuspusan nga agkurri kadagiti dadduma ket mabalin a saan nga epektibo kadagiti sabali. Ngem tapno sagrapem ti rag-o ti balligi, napateg no pa- dasem latta. Bumdengka aya wenno agnerbioska pay ketdi no padasem ti agkomento iti gimong? Ikararagmo ti tulong ni Jehova. (Fil. 4:6, 7) Ipamaysam ti pa- nunotmo iti panangidayaw ken ni Jehova ken panangtulong kadagiti sabali. Dimo namnamaen a mamimpinsan a maawan ti problema, ngem pa- liiwem no kasano a matulonganka a mangparmek iti dayta. Bayat a mapasaram ti bendision ni Jeho- va ken ti pammaregta dagiti kakabsatmo, kayatmo nga ad-adu pay ti maaramidam. No agpalawagka, agsaganaka a nalaing. Ipas- nekmo ti panagpalawagmo. Agpalawagka a buyo- gen ti maikanatad a rikna. No mangrugika nga agbeddal bayat nga agpalpalawagka, aginggat' mabalin, pagkalmaem ti boses ken riknam. Irelaks- mo dagiti piskel ti pangam. Ababa a sentensia ti usarem. Dika unay agus-usar kadagiti ebkas, a kas iti "um" ken "ah." Gapu ta nasiputanda dagiti sasao a pakaigapuan ti panagbeddalda iti napalabas, dagidiay mang- parparmek iti panagbeddal liklikanda nga usaren dagita a sao ket agusarda ketdi kadagiti sasao nga umarngi ti kayuloganda. Kaykayat met dagiti dad- duma nga ilasin dagiti aweng ti sao a mangparigat unay kadakuada ket ulit-ulitenda a sanayen dagi- toy. Ipaayannaka ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Pa- nagministro iti gundaway a gumun-od iti kapada- san nga agpalawag iti sanguanan ti maysa a grupo. Masdaawkanto ta kabaelam ti agsao iti sanguanan ti bassit a grupo a kayatda ti tumulong ken kayat- da nga agballigika. Nayonanto daytoy ti panagta- lekmo nga agpalawag kadagiti sabali a kasasaad. No agbeddalka bayat a makisarsaritaka, saanka a maupay iti panagreggetmo a makitungtong. Ma- balin a paregtaem ti kasarsaritam nga isu pay la- eng ti agsao agingga a maalam manen ti buelom. No nasken, mangisuratka laeng iti ababa a nota, wenno ipakitaam iti aniaman a nayimprenta. 95
96 Naannayas a Panagpalawag No makisarsaritaka, agpanunotka sakbay nga agsaoka tapno naanna- yas ti panagsaom. Iyugalim dayta iti inaldaw nga aktibidadmo. Ikeddeng- mo no ania dagiti ideya a kayatmo nga iyallatiw ken ti panagsasagadsad a kayatmo a panangyebkas kadagita; kalpasanna, irugimon ti agsao. Sa- anka nga agap-apura. Ikagumaam nga iyebkas ti kompleto a kapanuno- tan a dika agsarsardeng wenno balbaliwan dagiti ideya iti katengngaanna. Mabalin a makatulong ti panangusarmo kadagiti ababa, simple a senten- sia. Automatiko a mayebkas dagiti sasao no ammom nga eksakto ti kayat- mo nga ibaga. Kaaduanna, saan a nasken a piliem dagiti sasao nga usa- rem. Kinapudnona, kas panagsanay, nasaysayaat no siguraduem a nala- wag ti ideya iti isipmo ken panunotem dagiti sasao bayat nga agsasaoka. No kasta ti aramidem ken no isentrom ti isipmo iti ideya imbes a kadagi- ti sasao nga ibagbagam, automatiko a rummuar dagiti sasao, ket naimpu- suan a mayebkasmo dagiti kapanunotam. Ngem apaman a panunotem ti sasao imbes a dagiti ideya, mabalin nga agsarisarimadeng ti panagsaom. Buyogen ti panagsanay, mapaannayasmo ti panagsaom, a napateg a kua- lidad iti epektibo a panagsao ken panagbasa. Idi nadutokan ni Moises nga agserbi a pannakabagi ni Jehova iti nasion ti Israel ken iti saklang ni Faraon ti Egipto, impagarupna a dina kabaelan. Apay? Saan a naannayas ti panagpalawagna; mabalin nga adda proble- mana iti panagsao. (Ex. 4:10; 6:12) Nagpambar ni Moises, ngem awan kadagita ti inawat ti Dios. Impakuyog ni Jehova ni Aaron kas pannaka- ngiwatna, ngem tinulonganna met ni Moises nga agsao. Maulit-ulit ken epektibo a nagsao ni Moises, saan laeng a kadagiti indibidual ken babas- sit a grupo, no di ket iti intero a nasion. (Deut. 1:1-3; 5:1; 29:2; 31:1, 2, 30; 33:1) No sipapasnek nga aramidem ti pasetmo bayat nga agtalekka ken ni Jehova, mausarmo met ti panagsaom a mangidayaw iti Dios. ENSAYO: Usigem a naimbag ti Uk-ukom 7:1-25, a saggaysaem nga adalen ti kada parapo. Si- guraduem a matarusam ti ibagbagana. Iti tulong ti diksionario, kitaem dagiti sasao a dimo kabesado. Pigsaam nga isao ti tunggal nagan. Ket pigsaam a basaen ti parapo; annadam nga umiso ti panangbasam iti dayta. No mapnekkan iti dayta a parapo, ma- pankan iti sumaruno, agingga a madanonmo ti ngudo. Kalpasanna, basaem ti intero a kapitulo. Ulitem manen, ngem iparpartakmo bassit. Aramidem iti maminsan pay, nga iparpartakmo pay kadagiti maikanatad a benneg - ngem saan unay a napartak di la ket ta agtibbakolka.
MAYANATUP A PANAGSARIMADENG
Ania ti masapul nga aramidem? Naan-anay nga agsardengka iti mayanatup a paset ti palawag- mo. No dadduma, mabalin nga agsarimadengka iti apagbiit wenno palubosam a kumapsut iti apagbiit ti timekmo. Mayana- tup ti panagsarimadeng no adda napateg a panggepna. ITI panagpalawag, nasken dagiti panagsarimadeng a maitutop ti pannakailu- garda. Pudno daytoy uray no agpalpalawagka wenno makisarsaritaka iti may- sa nga indibidual. No awan ti kakasta a panagsarimadeng, agparang a kasla agtantanawtawka imbes a mangyeb-ebkaska iti nalawag a kapanunotan. Ti mayanatup a panagsarimadeng tumulong a mamagbalin a nalawag ti pala- wagmo. Mausar pay dayta tapno agpaut ti pannakaipasagepsep dagiti kang- runaan a puntom. Kasanom nga ikeddeng no kaanoka nga agsarimadeng? Kasa- APAY A NASKEN? Ti maitutop a panangaramat iti panagsarimadeng ket nasken a paset iti palawag a nalaka a maawatan. Pagminaren pay ti panagsarimadeng dagiti napateg a punto. no koma ti kapaut ti panagsarimadeng? Panagsarimadeng iti Puntuasion. Nagbalin a napateg a pa- set ti naisurat a lenguahe ti puntuasion. Mabalin nga ipasimu- daagna ti pagpatinggaan ti maysa a sentensia wenno maysa a saludsod. Kadagiti dadduma a lenguahe, mausar dayta a mangi- lasin kadagiti naadaw a sasao. Ipasimudaag dagiti dadduma a puntuasion ti relasion ti maysa a paset ti sentensia kadagiti saba- li a paset. Ti maysa a tao nga agbasbasa nga is-isuna, makitana dagiti marka ti puntuasion. Ngem no agbasan iti napigsa agpaay kadagiti sa- bali, masapul nga iparipirip ti timekna ti kayulogan ti aniaman a puntuasion nga agparang iti naisurat a material. (Para iti kanayonan a detalye, kitaenyo ti Adalen 1, "Umiso a Panagbasa.") No maliwayam ti agsarimadeng idinto ta isut' kalikaguman ti puntuasion, mabalin a marigatan dagiti dadduma a mangtarus iti ibasbasam wenno agresulta pay ketdi iti pannakabalbaliw ti ka- yulogan ti material. Malaksid iti puntuasion, ti wagas a pannakayebkas dagiti kapanunotan iti sentensia ti mangikeddeng no kaano ti mayanatup a panagsarimadeng. Na- minsan a kinuna ti maysa a nalatak a pianista: "Saanak a nalalaing a mangto- kar kadagiti nota no idilig iti adu a pianista. Ngem ti panagsarimadeng iti baet dagiti nota, ket, dita ti pakakitaan ti kinalaing." Umarngi dayta iti pa- nagpalawag. Ti mayanatup a panagsarimadeng nayonanna ti imnas ken ka- babagas ti material nga insaganam a naimbag. No agsagsaganaka nga agbasa iti publiko, makatulong no markaam ti 97 5
98 Mayanatup a Panagsarimadeng nayimprenta a material a basaem. Mangyugedka iti bassit a nakatakder a li- nia iti paset nga apagbiit a pagsardengam, nalabit panagsarimadeng laeng. Mangyugedka iti dua nga agassideg a nakatakder a linia no napapaut ti pa- nagsarimadeng. No maisagudka iti dadduma a nausar a sasao ket maulit-ulit nga agsarimadengka iti paset a di rumbeng a pagsarimadengan, markaam iti lapis tapno agsisilpo dagiti amin a sasao a mangbukel iti narigat a paset ti sentensia. Kalpasanna, basaem dayta a paset manipud iti rugi agingga iti ngudo. Kasta ti ar-aramiden dagiti nasanay a puma- palawag. NO KASANO NGA ARAMIDEN Kangrunaan nga intonaram dagiti puntuasion no agbasaka iti napigsa. Kaaduanna, saan a problema ti panagsarimadeng iti inaldaw a pannakisarita yantangay ammom dagiti ideya a kayatmo nga iyallatiw. Nupay kasta, no nairuamka nga agsarimadeng uray no di maikanatad iti kapanunotan, kurangto ti puersa ken kina- batad ti palawagmo. Adda dagiti singasing a pangparang-ayan iti Adalen 4, "Naannayas a Panagpalawag." Imdengam a naimbag dagiti aduan iti kapadasan a pumapalawag, ket paliiwem ti paset a pagsarimadenganda ken no kasano ti kapautna. Panagsarimadeng No Agbaliw ti Kapanunotan. No umal- latiwka iti sabali a kangrunaan a punto, ti panagsarimadeng ikkanna dagiti agdengdengngeg iti gundaway a mangutob, makibagay, mangilasin iti panagbaliw ti direksion, ken tapno nalawlawag ti pannakaawat iti sumaganad a kapanunotan a ma- idatag. No kasano nga agdespasioka no agkurbaka iti sabali a kalsada, kasta met ti kinapateg ti panagsarimadeng no umalla- tiwka iti sabali nga ideya. Kalpasan a naisaomon daydiay kayatmo a tandaanan dagiti tattao, agsarimadengka tapno maipasagepsep dayta. No makisarsaritaka, awisem dagiti dadduma nga iyebkasda dagiti kapanunotanda, ket kalpasanna, imdengam ti sungbatda. Bay-am a leppasenda ti ibagada. Dika bumallaet. Ti maysa a rason no apay nga agap-apura ti dadduma nga ag- palpalawag nga umallatiw iti sabali nga ideya a di agsarimadeng ket gapu ta adu unay a material ti saklawenda. Para kadagiti dad- duma, ipalnaad dayta nga ugali ti inaldaw a panagsasaoda. Ma- balin a kasta ti panagsasao ti amin nga adda iti aglikmutda. Ngem saan nga agbanag dayta iti epektibo a panangisuro. No adda ibagam a maikari a deng- gen ken maikari a laglagipen, ngarud masapul nga adda umdas a tiempom tapno mapagminarmo a silalawag dayta nga ideya. Laglagipem a nasken da- giti panagsarimadeng iti palawag tapno mayallatiw a sibabatad dagiti ideya. No balabala ti gubuayan ti ipalawagmo, organisado koma ti materialmo tapno nabatad iti pagsarimadengam iti nagbabaetan dagiti kangrunaan a punto. No manuskrito ti basbasaem, markaam kadagiti paset nga agbaliw ti kangrunaan a punto a mapan iti sumaganad. Dagiti panagsarimadeng no agbaliw ti kapanunotan ket masansan a napa- paut ngem dagiti panagsarimadeng iti puntuasion - ngem saan koma a napa- ut unay ta pabannayatenna ti palawagmo. No napaut unay, pagarupendanto a saanka a nakasagana ket kasla dimo ammo no ania ti sumaruno nga ibagam.
Mayanatup a Panagsarimadeng Panagsarimadeng kas Panangipaganetget. Ti panagsarimadeng kas pa- nangipaganetget ket masansan a naiduma ti epektona, kayatna a sawen, day- diay maaramid sakbay wenno kalpasan ti maysa a sentensia wenno saludsod a nayebkas a buyogen ti kinapasnek. Ti kasta a panagsarimadeng ti mangted iti gundaway kadagiti agdengdengngeg a mangutob iti adda a kaibagbaga unay, wenno mangparnuay iti panangsegga no ania ti sumaruno. Saan nga agpapada dagitoy. Ikeddengmo no ania a pamay-an ti mayanatup nga usa- rem. Ngem laglagipem a dagiti panagsarimadeng kas panangipaganetget ket agaplikar laeng kadagidiay napateg unay a sentensia. Ta no saan, mapukaw ti pateg dagita a sasao. Idi sipipigsa a nagbasa ni Jesus manipud iti Kasuratan idiay sinagoga ti Na- zaret, epektibo ti panangusarna iti panagsarimadeng. Imbasana nga umu- na ti annongenna manipud iti lukot ni propeta Isaias. Ngem sakbay nga inyaplikarna dayta, linukotna ti pagbasaan, sana insubli iti agserserbi, ket nagtugaw. Kalpasanna, bayat a sikikita kenkuana dagiti amin nga adda iti sinagoga, kinunana: "Ita nga aldaw daytoy a kasuratan a kangkangngegyo natungpalen." - Luc. 4:16-21. Panagsarimadeng No Kalikaguman ti Kasasaad. Sagpaminsan, masa- pul nga agsarimadengka nga agpalawag no adda dagiti mangsinga. Ti ungor dagiti aglabas a lugan wenno ti agsangsangit nga ubing mabalin a singaenna ti pannakisarita iti bumalay a nasarakam iti tay-ak ti ministerio. No madama ti asamblea ket saan unay a nakaro ti pakaisturbuan, mabalin nga ipigpigsam ti timekmo ket ituloymo ti agsao. Ngem no nakaro ken napaut ti pakaistur- buan, masapul nga agsarimadengka. Total, saanto met laeng a dumngeg ken- ka dagiti adda iti tallaong. Isu nga usarem a sieepektibo ti panagsarimadeng, tapno matulongam dagiti agdengdengngeg a magunggonaan a naan-anay kadagiti naimbag a banag a kayatmo nga iyallatiw kadakuada. Panagsarimadeng Tapno Urayem ti Reaksionda. Nupay ti palawagmo ket dina kalikaguman ti aktual a panagsungbat dagiti adda iti tallaong, nas- ken a palubosam nga iyebkas dagiti agdengdengngeg ti reaksionda, a saanda nga ipangpangngeg, no di ket iti panunotda laeng. No mangpataudka kada- giti saludsod a pagpanunotan dagiti agdengdengngeg ngem dika met agsari- madeng, mapukaw ti kinapateg dagita a saludsod. Siempre, nasken ti panagsarimadeng, saan laeng a no agpalpalawagka iti plataporma no di pay ket uray no mangaskasabaka. Adda dagidiay kasla di pulos agsarsarimadeng. No kasta ti parikutmo, sipipinget nga ikaguma- am a patanoren daytoy a kualidad ti panagpalawag. Maparang-aymonto ti pannakisaritam kadagiti sabali agraman ti kinaepektibom iti tay-ak ti mi- nisterio. Ti panagsarimadeng ket kanito ti panagulimek, ket umiso unay ti 99
100 Mayanatup a Panagsarimadeng pannakaibagana a ti panagulimek ket panagsarimadeng, mangipaganetget, mangawis iti atension, ken mangpabang-ar iti panagdengngeg. Ti inaldaw a pannakisarita ramanenna ti panagsisinnukat kadagiti kapa- nunotan. Ad-adda nga imdengandaka dagiti dadduma no agimdeng ken in- teresadoka iti ibagbagada. Kasapulan nga umdas ti panagsarimadengmo tap- no adda gundawayda a mangyebkas iti rikriknada. Iti tay-ak ti ministerio, masansan a mas epektibo ti panangasabatayo no aramidentay a kasla makisarsaritatayo. Kalpasan ti panagkikinnablaaw, nad- law dagiti adu a Saksi a nasaysayaat no pagminarenda ti suhetoda sada mangpataud iti saludsod. Agsarimadengda tapno adda gundaway ti tao a ka- sarsaritada a sumungbat, ket intonaranda no ania ti sawen ti bumalay. Bayat ti panagsaritada, ikkanda iti sumagmamano a gundaway ti bumalay nga ag- komento. Pagaammoda nga ad-adda a matulonganda dayta a tao no maam- muanda ti panangmatmatna iti banag a pagsarsaritaanda. - Prov. 20:5. Siempre, saan nga amin ket nasayaat ti reaksionda kadagiti saludsod. Ngem, saan a dayta ti nangatipa ken Jesus nga agsardeng iti umdas a kabayag tapno uray dagiti bumusbusor ket adda gundawayda nga agsao. (Mar. 3:1-5) Maparegtatay nga agpanunot ti tao a kasarsaritatayo no palubosantay nga agsao, ket kas resultana, mabalin nga ipalgakna ti linaon ti pusona. Kina- pudnona, maysa kadagiti panggep ti ministeriotayo isu ti pananggutugot iti puso dagiti tattao babaen ti panangidatag kadakuada kadagiti nasken nga isyu manipud iti Sao ti Dios a masapul a desisionanda. - Heb. 4:12. Pudno a maysa nga arte ti panagusar iti mayanatup a panagsarimadeng iti ministeriotayo. No epektibo nga ipakattay ti panagsarimadeng, nabatba- tad ti pannakayallatiw dagiti ideya ken masansan a napapautda a matandaa- nan. ENSAYO: Basaem a sipipigsa ti Marcos 9:1-13; mayanatup nga agsarimadengka kadagiti na- dumaduma a marka ti puntuasion. Dimo bay-an a bumannayat ti panagbasam. No nakaensayokan, kiddawem nga adda dumngeg kenka ken mangipaay kadagiti si- ngasing a mangparang-ay iti panagsarimadengmo.
MAITUTOP A PANANGIGUNAMGUNAM ITI NASKEN A SASAO
Ania ti masapul nga aramidem? Ipaganetgetmo dagiti sao ken grupo ti sasao tapno nalaka a ma- tarusan dagiti agdengdengngeg dagiti ideya a mayeb-ebkas. NO AGSAO wenno agbasaka iti napigsa, napateg a saanmo laeng nga iyebkas a siuumiso ti tunggal sao, no di pay ket ipaganetgetmo dagiti kangrunaan a sasao ken dagiti mamagpanunot nga ebkas tapno mayallatiwmo a sibabatad dagiti ideya. Saan laeng a ti panangidagdagsen iti pannakaisao ti sumagmamano a sa- sao wenno uray ti adu a sasao ti kaipapanan ti maitutop a panangigunam- gunam iti nasken a sasao. Masapul a maipaganetget ti umiso a sasao. No dagiti saan nga umiso a sao ti maigunamgunam, ma- balin a di nalawag kadagiti agdengdengngeg kenka ti kayulogan ti ibagbagam ket, pagangayanna, maiturong ti panunotda iti sa- bali a bambanag. Uray pay napnuan iti impormasion ti material, saan nga epektibo a manggutugot kadagiti agdengdengngeg no nakapuy ti pannakaigunamgunam ti nasken a sasao. APAY A NASKEN? Ti maitutop a panangigunamgu- nam iti nasken a sasao tulonganna ti agpalawag a mang- tengngel iti atension dagiti agdengdengngeg kenkuana ken mangallukoy wenno manggutu- got kadakuada. Maipakat ti nasaysayaat a panangipaganetget babaen ti nadu- maduma a wagas, ket masansan a mausar dagitoy nga agkokom- binasion: babaen ti napigpigsa a timek, napaspasnek a rikna, nabambanna- yat ken naan-anat a panagsao, panagsarimadeng sakbay wenno kalpasan ti sentensia (wenno agpada), ken panagkompas ken ekspresion ti rupa. Kadagi- ti dadduma a lenguahe, maipakat met ti panangipaganetget babaen ti pana- ngibabbaba iti tono wenno panangingato iti boses. Adalem ti material ken dagiti kasasaad tapno maammuam no ania ti maitutop unay. Tapno maikeddengmo no ania dagiti maipaganetget, usigem dagiti suma- ganad. (1) Iti aniaman a sentensia, ti sasao nga ad-adda a maigunamgunam ket maikeddeng a saan laeng a babaen iti dadduma a paset ti sentensia no di pay ket babaen iti konteksto. (2) Mabalin a mausar ti panangigunamgunam iti nasken a sasao tapno maipaganetgetmo ti rugi ti maysa a baro a kapa- nunotan, kangrunaan man a punto wenno panagbaliw laeng ti argumento. Mabalin nga iyawisna met ti atension iti konklusion dayta nga argumento. (3) Mabalin nga agaramat ti agpalpalawag iti panangigunamgunam iti nas- ken a sasao tapno maipakitana no kasano ti panagriknana iti maysa a banag. (4) Mausar met ti maitutop a panangigunamgunam iti nasken a sasao tapno maitampok dagiti kangrunaan a punto iti palawag. Tapno mausar ti panangigunamgunam iti nasken a sasao kadagitoy a pa- may-an, masapul a ti pumapalawag wenno agbasa iti publiko silalawag a 101 6
102 Maitutop a Panangigunamgunam iti Nasken a Sasao matarusanna ti materialna ken sipapasnek nga ipasagepsepna dayta kadagiti agdengdengngeg. No maipapan iti instruksion a naited idi kaaldawan ni Es- dras, kuna ti Nehemias 8:8: "Intuloyda ti nagbasa a sipipigsa manipud iti lib- ro, manipud iti linteg ti pudno a Dios, a naibinsabinsa dayta, ken adda pa- nangipaay iti kaipapananna; ket intuloyda ti nangipaay iti pannakaawat iti panangbasa." Nabatad a dagidiay nangbasa ken nangilawlawag iti Linteg ti Dios iti dayta nga okasion ket nabigbigda ti kinapateg ti panangtulong kada- giti agdengdengngeg tapno matarusanda ti kaipapanan ti naibasa, matanda- ananda, ken tapno mayaplikarda dayta. No Ania ti Mabalin a Pakaigapuan ti Problema. Maibatad ti kaaduan a tattao ti kayatda a sawen iti gagangay, inaldaw a panagsasarita. Ngem, no ma- ngibasadan iti material nga insurat ti sabali, parikutda no ania a sasao wenno ebkas ti masapul nga igunamgunamda. Ti solusion ket agpannuray iti nala- wag a pannakatarus iti material. Kasapulan dayta ti naannad a panangadal iti adda a naisurat. Isu a no madutokanka a mangibasa iti maysa a material iti gi- mong ti kongregasion, masapul a sayaatem ti agsagana. Adda dagidiay mangusar iti makunkuna a "kadarato a panangigunamgu- nam" (periodic stress) imbes a panangigunamgunam iti nasken a sasao. Agi- paganetgetda kada makaisaoda iti sumagmamano a sasao, adda man kai- papanan dayta wenno awan. Dagiti katulongan a sasao (function words) ti ipaganetget met dagiti dadduma, ket sobraanda pay ketdi nga igunam- gunam dagiti sao a maipakuyog iti nombre (preposition) ken sasao a ma- magsisilpo (conjunction). No ti maipaganetget ket saan a makatulong iti pannakailawlawag ti kapanunotan, nalaka nga agbalin dayta a makasinga a manerismo. Iti panangigunamgunamda iti nasken a sasao, addada pumapalawag a pa- pigsaenda ti timekda agingga nga ipapan dagiti agdengdengngeg a pagung- ungtanda ida. Siempre, manmano nga agbunga dayta iti nasayaat. No saan a natural ti panangigunamgunam iti nasken a sasao, kasla tagtagibassiten ti ag- palpalawag dagiti agdengdengngeg. Anian a nasaysayaat ti makisarita kada- kuada buyogen ti ayat ken tumulong a manganag a ti maipalpalawag ket ag- pada a Nainkasuratan ken rasonable! No Kasano a Parang-ayen. Masansan a saan nga ammo ti maysa a tao nga isu ket addaan ti problema maipapan iti panangigunamgunam iti nasken a sasao. Masapul nga adda mangibaga kenkuana iti dayta. No kasapulan a pa- rang-ayem daytoy a banag, tulongannaka ti manangaywan ti eskuelaanyo. Kasta met, dika bumdeng nga agpatulong iti asinoman a nalaing nga agpala- wag. Kiddawem a denggenna a naimbag ti panagbasam ken panagpalawag- mo, ket kalpasanna, mangted kadagiti singasing tapno rumang-ayka. Kas pangrugian, mabalin nga isingasing ti mangbalakad kenka nga usarem a pagsanayan ti maysa nga artikulo iti Ti Pagwanawanan. Sigurado nga ibaga-
Maitutop a Panangigunamgunam iti Nasken a Sasao na kenka nga anagem ti tunggal sentensia tapno maikeddengmo no aniada a sasao wenno grupo ti sasao ti masapul a maipaganetget tapno nalaka a mata- rusan ti kayuloganna. Mabalin nga ipalagipna kenka nga intonaram a nala- ing ti sasao a nakairay ti pannakaisuratna. Laglagipem nga agaallot ti sasao nga adda iti maysa a sentensia. Masansan a maysa a grupo ti sasao ti masapul a maipaganetget, saan a ti naiputputong a sao laeng. Kadagiti dadduma a len- guahe, maparegta dagiti estudiante nga usigenda a siaannad ti ipasimudaag dagiti diakritiko agpaay iti maitutop a panangigu- namgunam iti nasken a sasao. NO KASANO A PARANG-AYEN Sanayem nga ilasin dagiti kang- runaan a sasao ken dagiti grupo ti sasao kadagiti sentensia. Ik- kam iti naisangsangayan nga atension ti panangaramid iti daytoy sigun iti konteksto. Kas ti sumaganad nga addang iti panangadal no ania ti mai- paganetget, mabalin nga idagadag ti mangbalakad kenka nga usigem ti konteksto iti aglawlaw ti mismo a sentensia. Ania a kangrunaan a punto ti parparuaren ti intero a parapo? Kasano nga impluensiaan dayta ti ipagpaganetgetmo iti kada senten- sia? Kitaem ti paulo ti artikulo ken dagiti napatak ti pannakai- suratna a subtitulo a pagparangan ti materialmo. Ania ti konek- sion dagitoy iti panagpilim kadagiti ebkas nga ipaganetgetmo? Masapul nga amirisem amin dagitoy a banag. Ngem, annadam di la ket ta adu unay a sasao ti maipaganetgetmo. Padasem ti agipaganetget tapno maipasimudaag (1) ti panag- baliw ti kapanunotan ken (2) ti panagriknam iti ibagbagam. No ibasbasam ti kasuratan, iyu- galim nga ipaganetget ti sasao a direkta a mangsuporta iti ra- sonmo a nangtukoy kadagita a teksto. Ekstemporanio man ti panagpalawagmo wenno agbasaka, paregtaennaka met ti mangbalakad kenka a laglagipem a ti tu- rong ti argumento impluensiaanna ti panangigunamgunam- mo iti nasken a sasao. Masapul a siputam no sadino ti pagngu- duan ti argumento wenno no sadino a paset ti presentasionmo ti agbaliw manipud iti maysa a napateg a kapanunotan a ma- pan iti sabali. Apresiarento dagiti agdengdengngeg no ti palawagmo ket ipad- lawna kadakuada dagitoy a paset. Mabalin a maaramid daytoy babaen ti panangitampokmo kadagiti sasao a kas iti umuna iti amin, sumaganad, ka- maudiananna, no kasta, ken nainkalintegan ngarud. Iturong pay ti mangbalakad kenka ti atensionmo kadagiti kapanunotan a kayatmo nga ikkan iti naisangsangayan a rikna. Tapno maaramidmo daytoy masapul nga ipaganetgetmo dagiti sasao a kas iti unay, sigurado, saan a pulos, uray kaanoman, nasken, ken kanayon. No aramidem ti kasta, impluensiaan- na ti panagrikna dagiti agdengdengngeg iti ibagbagam. Ad-adu pay ti mada- kamat iti daytoy iti Adalen 11, "Kinabara ken Addaan Rikna." Tapno maparang-aymo ti panangigunamgunammo iti nasken a sasao, na- lawag met koma iti isipmo dagiti kangrunaan a punto a kayatmo a tandaanan dagiti agdengdengngeg. Ad-addanto pay ti pannakausig daytoy mainaig iti panagbasa iti publiko iti Adalen 7, "Naipaganetget Dagiti Kangrunaan nga Ideya," ken mainaig iti panagpalawag iti Adalen 37, "Panangitampok Kadagi- ti Kangrunaan a Punto." 103
104 Maitutop a Panangigunamgunam iti Nasken a Sasao No ikagkagumaam a parang-ayen ti ministeriom iti tay-ak, intonaram a na- laing no kasano ti panagbasam iti kasuratan. Iyugalim a damagen iti bagim, 'Apay a basbasaek daytoy a teksto?' Para iti maysa a mannursuro, saan a kana- yon nga umdas ti panangibalikas laeng a siuumiso kadagiti sao. Mabalin a di pay makaanay ti basta panangbasa iti teksto nga addaan rikna. No sungbatam ti saludsod ti maysa a tao wenno isursurom ti pamunganayan a kinapudno, nasayaat nga ipaganetgetmo dagiti sao wenno ebkas iti kasuratan a mangsu- porta iti maisalsalaysay. Ta no saan, ti punto ket di maala ti tao nga ibasba- saam. Yantangay ti panangigunamgunam iti nasken a sasao ramanenna ti nadag- dagsen a panangyebkas kadagiti dadduma a sao ken grupo ti sasao, mabalin a ti di nasanay a pumapalawag masobraanna nga ipaganetget dagita a sao ken grupo ti sasao. Ti pagbanaganna ket umaspingto kadagiti nota a tokaren ti ag- sursuro pay laeng iti instrumento ti musika. Ngem babaen ti kanayonan a pa- nagensayo, dagiti indibidual a "nota" agbalindanto a paset ti "musika" a na- gimnas ti ayugna. Kalpasan a naadalmon ti sumagmamano a pamunganayan a giya, ad-ad- danto a magunggonaanka iti panangpaliiwmo kadagiti nasanay a pumapala- wag. Mabigbigmonto ti magapuanan no pagdudumaen ti dagsen ti panagipa- ganetget. Ken maapresiarmonto ti pateg ti panangipakat iti nadumaduma a wagas ti panagipaganetget tapno mapagminar ti kaipapanan ti ibagam. Ti maitutop a panangigunamgunam iti nasken a sasao pasayaatenna unay ti ki- naepektibo ti mismo a panagbasam ken panagpalawagmo. Saan laeng a sangkabassit ti sursuruem a panangigunamgunam iti nas- ken a sasao tapno laeng makuna nga agipagpaganetgetka. Tapno epektibo ti panagpalawagmo, itultuloymo ti agensayo agingga a masanayka a mangigu- namgunam iti nasken a sasao, ket usarem dayta tapno agbalin a natural iti pa- nagdengngeg dagiti sabali. ENSAYO: (1) Mangpilika ti dua a kasuratan a masansan nga us-usarem iti tay-ak ti ministerio. Ammuem no aniat' ikagkagumaam a paneknekan iti kada teksto. Basaem iti napigsa dagiti teksto iti wagas a maipaganetget dagiti sao wenno grupo ti sasao a mang- suporta kadagita a punto. (2) Adalem ti Hebreo 1:1-14. Apay a ti sasao a "dagiti mammadto" (ber. 1), "Anak" (ber. 2), ken "dagiti anghel" (ber. 4, 5) ket maikkan iti naisangsangayan a pannakaipaganetget tapno mayebkas a silalawag ti turong ti argumento iti daytoy a kapitulo? Sanayem a basaen a sipipigsa ti kapitulo buyogen ti panangigunamgunam iti nasken a sasao a mangipamaysa iti turong ti argumento.
NAIPAGANETGET DAGITI KANGRUNAAN NGA IDEYA
Ania ti masapul nga aramidem? No agbasbasaka iti napigsa, ipaganetgetmo a nalaing dagiti kangrunaan nga ideya iti intero a material a maibasbasa, a saan laeng a kadagiti sinaggaysa a sentensia. SAAN la a ti sinaggaysa a sentensia ti makita ti epektibo a para basa, no di ket iramanna dagiti sumagsaganad a parapo. No agbasa, silalagip kadagiti kangrunaan nga ideya iti intero a material nga idatdatagna. Daytoy ti ma- ngikeddeng no ania ti ipaganetgetna. No saan a maannurot daytoy, saan a maitampok dagiti kangrunaan a punto iti palawag. Awan ti banag nga agminar. No agngudon ti paset, mabalin a narigat a matandaanan ti aniaman a nai- sangsangayan a punto. APAY A NASKEN? Nalaklaka a matandaanan ti mensahem no naipaganet- get dagiti kangrunaan nga ideya. Adu ti maitulong ti maitutop a panangintonar iti panangi- paganetget kadagiti kangrunaan nga ideya tapno mapasayaat ti pannakabasa ti salaysay manipud iti Biblia. Ti kasta a pana- ngipaganetget nayonanna ti pateg ti pannakabasa dagiti para- po no mangyadalka iti Biblia wenno iti gimong ti kongrega- sion. Ken nangnangruna a napateg daytoy no manuskrito ti us-usarem nga agpalawag, kas maar-aramid no dadduma kadagiti kombensiontayo. No Kasano nga Aramiden. Iti eskuelaan, mabalin a madutokanka a mangbasa iti maysa a paset ti Biblia. Ania koma ti maipaganetget? No adda sumagmamano a kangrunaan nga ideya wenno napateg a pasamak a naka- ibasaran ti material a basbasaem, mayanatup a pagminarem dayta. Uray no daniw wenno estoria, proverbio wenno salaysay ti paset a basa- em, magunggonaan dagiti agdengdengngeg no saysayaatem a basaen day- ta. (2 Tim. 3:16, 17) Tapno maaramidmo daytoy, masapul a silalagipka ka- dagiti benneg a basaem ken dagiti agdengdengngeg kenka. No sika ti agbasa iti publikasion iti panangyadal iti Biblia wenno iti gi- mong ti kongregasion, ania dagiti kangrunaan nga ideya a masapul nga ipaganetgetmo? Panunotem a dagiti sungbat ti nayimprenta a salsaludsod ket isu dagiti kangrunaan nga ideya. Ipaganetgetmo met dagiti kapanuno- tan a nainaig iti napuskol ti pannakaisuratna a subtitulo a nangsaklaw iti material nga ibasbasam. Saan a maikalikagum nga iyugalim ti agusar iti manuskrito no ag- palawagka iti kongregasion. Ngem, adda dagiti okasion a manuskrito ti 105 7
106 Naipaganetget Dagiti Kangrunaan nga Ideya maited agpaay iti sumagmamano a diskurso ti kombension tapno agpa- pada a kapanunotan ti maipalawag kadagiti amin a kombension. Tap- no maipaganetget dagiti kangrunaan nga ideya iti kasta a manuskrito, masapul a ti agpalawag siaannad nga anagenna nga umuna ti mate- rial. Ania dagiti kangrunaan a punto? Mailasinna koma dagitoy. Dagiti kangrunaan a punto ket saan a basta ideya a pagarupenna a makapainteres. Dagita dagiti kangrunaan a kapanunotan a mangbukel iti mismo a material. No dadduma, ti aba- ba a pannakaisao ti kangrunaan nga ideya iti manuskrito ti mangyam-ammo iti maysa a salaysay wenno turong ti argu- mento. Masansan nga adda nabileg a sentensia kalpasan ti pannakaidatag dagiti mangsuporta nga ebidensia. No naila- sinen ti agpalawag dagitoy a kangrunaan a punto, masapul a markaanna dagita iti manuskritona. Masansan a sumag- mamano laeng dagita, nalabit saan nga ad-adu ngem up- pat wenno lima. Sumaganad, masapul a sanayenna a basaen iti wagas a nalakanto dagita a lasinen dagiti agdengdeng- ngeg. Dagitoy ti tampok ti palawag. No maipalawag ti mate- rial a buyogen ti maitutop a panangipaganetget, nalaklakan- to a matandaanan dagitoy a kangrunaan nga ideya. Dayta DAGITI PUNTO A LAGLAGIPEN Anagen ti nayimprenta a ma- terial tapno mailasin dagiti kangrunaan nga ideya a nakai- pamaysaan ti palawag. Markaan dagitoy. No agbasaka iti publiko, agusarka iti narayrayray nga en- tusiasmo, nabambannayat a panagbasa, wenno nasged a rikna, no mayanatup, tapno ag- minar dagita a kangrunaan nga ideya. koma ti kalat ti agpalawag. Adda nadumaduma a pamay-an a pangyallatiw ti agpalawag iti rum- beng a maipaganetget a tumulong kadagiti agdengdengngeg a mangilasin kadagiti kangrunaan a punto. Mabalin nga usarenna ti narayrayray nga entusiasmo, panagbaliw ti kapartak, nasged a rikna, wenno mayanatup a panagkompas, malaksid kadagiti dadduma pay. ENSAYO: Mangpilika iti lima a parapo iti artikulo ti Pagwanawanan a nakaeskediul nga adalen. Ugedam dagiti sungbat dagiti saludsod kadagita a parapo. Sipipigsa a basaem dagita a parapo tapno ti agdengdengngeg nalakana a mailasin dagiti sungbat.
MAIKANATAD A KAPIGSA TI TIMEK
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka nga umdas ti pigsa wenno bileg ti bosesmo. Tapno ma- ikeddengmo no ania ti maikanatad, ikonsiderarmo (1) ti kaadu ken ti pakabuklan dagiti agdengdengngeg kenka, (2) dagiti makasinga nga ariwawa, (3) ti material a maipalpalawag, ken (4) ti pang- gepmo. NO NAKAPSUT ti timek ti agpalpalawag iti publiko, mabalin nga agtuglep ti dadduma nga agdengdengngeg. No nakapsut ti timek ti maysa nga agi- bumbunannag iti tay-ak ti ministerio, mabalin a saanna a matengngel ti atension ti bumalay. Ket no saan nga umdas ti kapigsa ti timek dagiti agko- mento kadagiti gimong, saan a masagrap dagiti timmabuno ti kasapulan a pammaregta. (Heb. 10:24, 25) Iti kasumbangirna, no saan a maitutop ti tiempo a panangipigsa ti agpalpalawag iti timek- na, mabalin nga alusiisen dagiti agdengdengngeg - wenno ma- sikoranda pay ketdi. - Prov. 27:14. APAY A NASKEN? No saanda unay a mangngeg ti ibagbagam, agtawataw ti isip- da, ket nalabit saan nga agbatad kadakuada ti impor- masion nga idatdatagmo. No napigsa unay ti panagsaom, amangan no makaparurod day- ta kadagiti tattao - ken nasabrak pay ketdi. Ikonsiderarmo Dagiti Agdengdengngeg Kenka. Asino ti ka- sarsaritam? maysa nga indibidual? maysa a pamilia? bassit a grupo nga agtataripnong sakbay ti panangasaba? intero a kon- gregasion? wenno iti dakkel a kombension? Nabatad a ti kapig- sa ti timek a maikanatad iti maysa a kasasaad ket mabalin a di maitutop iti sabali. Kadagiti nadumaduma nga okasion, nagpalawag dagiti adi- pen ti Dios iti sanguanan ti dakkel a tallaong. Idi naidedikar ti templo sadi Jerusalem idi kaaldawan ni Solomon, awan ti alikamen a pangpapigsa iti timek. Isu a nagtakder ni Solomon iti nangato a plataporma ket binendisionanna dagiti tattao "buyogen ti natbag a timek." (1 Ar. 8: 55; 2 Cron. 6:13) Adu a siglo ti naglabas, kalpasan a naiparukpok ti nasan- tuan nga espiritu idi Pentecostes 33 K.P., maysa nga umariwekwek - a ti su- magmamano ket interesado, nangrabrabak ti dadduma - ti naguummong iti ayan ti bassit a grupo dagiti Kristiano sadi Jerusalem. Kas panangipakita iti praktikal a sirib, "timmakder ni Pedro . . . ket impigsana ti timekna." (Ara. 2:14) Naited ti nabileg a pammaneknek. Kasano a maibagam a maikanatad ti kapigsa ti timekmo iti maysa a kasa- saad? Ti reaksion dagiti agdengdengngeg ti maysa a kasayaatan a pagruko- dan. No madlawmo a marigatan dagiti dadduma a dumngeg, masapul nga ikagumaam a papigsaen ti timekmo. 107 8
108 Maikanatad a Kapigsa ti Timek Indibidual man wenno grupo ti kasarsaritam, nainsiriban nga ikonside- rarmo no asino dagiti agdengdengngeg. No adda nakapsut ti panagdeng- ngegna, nalabit ipigpigsam ti agsao. Ngem no agpukkawka, saandaka nga apresiaren dagidiay medio nabambannayat a mangtarus gapu iti kinalakay wenno kinabaketdan. Ibilangda pay ketdi a kinasabrak ti panagpukkaw. Ka- dagiti dadduma a kultura, matmatanda a makaung-unget wenno di maka- an-anus ti maysa a tao a napigsa unay ti panagsaona. NO APAY A KASAPULAN TI NAPIGPIGSA A TIMEK Tapno matengngelmo ti aten- sion ti dakdakkel a grupo. Tapno masumram dagiti pakasi- ngaan. Tapno maalam ti atension no adda ibagbagam a napateg unay a punto. Ikonsiderarmo Dagiti Makasinga nga Ariwawa. No adda- ka iti tay-ak ti ministerio, sigurado a dagiti maipasango a kasa- saad impluensiaanda ti kasapulan a kapigsa ti timekmo a ma- ngasaba. Nalabit kasapulan a daegam ti ungor dagiti lugan, naariwawa nga ubbing, agtataul nga aso, napigsa a tokar, wen- no nakapigpigsa nga uni ti telebision. Iti kasumbangirna, ka- dagiti lugar nga agdedekket ti balbalay, mabalin a mabainan ti bumalay no napigsa unay ti bosesmo nga uray la maawis ti atension dagiti kaarruba. Adu a nagduduma a sirkumstansia ti masapul a sarangten met ti kakabsat a lallaki nga agpalawag iti kongregasion wen- no kadagiti kombension. Ti panagpalawag iti ruar ket naidu- ma unay iti panagpalawag iti uneg ti paggigimongan a no sadino ket nalawlawag ti timek. Idiay Latin America, nagpala- wag ti dua a misionero iti balkonahe ti balay ti maysa nga in- teresado a tao bayat a maipabpabuya ti fireworks iti kabangibangda a plasa ken di agsarday ti panagtaraok ti kawitan iti kaarrubada! Tapno magutugot nga agtignay. Tapno maalam ti atension ti in- dibidual wenno ti maysa a grupo. No madamaka nga agpalpalawag, mabalin nga adda mapasamak a kasa- pulan ti apagbiit a panagsardengmo agingga nga agtalna dayta a makasinga wenno ipigpigsam ti timekmo. Kas pagarigan, no yero ti atep ti paggigimo- ngan, ti bigla a panagdissuor ti tudo isut' mangparigat kadagiti adda iti tal- laong a dumngeg iti agpalpalawag. Sigurado a maysa a karit no adda ubing nga agsangsangit wenno adda dagiti naladaw a sumangpet. Sursuruem a sulnitan dagiti pakasingaan tapno naan-anay a magunggonaan dagiti ag- dengdengngeg iti impormasion nga idatdatagmo. Makatulong ti alikamen a mangpapigsa iti timek no adda mausar, ngem kaskasdi a kasapulan a pigsaan latta ti agpalpalawag ti timekna no kalikagu- man ti kasasaad. Kadagiti lugar a masansan nga agawan ti koriente, inkapi- litan nga ituloy dagiti agpalpalawag ti diskursoda nga awan ti mikropono. Ikonsiderarmo ti Material a Maipalpalawag. Agpannuray met iti linaon ti material nga ipalpalawagmo ti kapigsa ti timek a kasapulam. No kasapulan ti suheto ti kinabileg, saanmo a dadaelen ti palawagmo babaen ti nakakap-
Maikanatad a Kapigsa ti Timek kapsut a panagsao. Kas pagarigan, no ibasbasam dagiti panangkondenar a li- naon ti Kasuratan, napigpigsa koma ti timekmo ngem no ibasbasam ti bala- kad maipapan iti panagayat. Ibagaymo ti kapigsa ti timekmo iti material, ngem annadam di la ket ta sika ti pakaiturongan ti atensionda. Ikonsiderarmo ti Panggepmo. No kayatmo a gutugoten dagiti agdeng- dengngeg a regtaanda ti agserbi, masapul nga ipigpigsam bassit ti timekmo. No kayatmo a baliwan ti kapanunotanda, saanmo nga abugen ida babaen ti nakapigpigsa a timek. No ikagkagumaam ti mangandingay, nasaysayaat ti naalumamay a panagsao. Epektibo a Panagusar iti Napigsa a Timek. No kayatmo nga alaen ti atension ti maysa a tao nga okupado, masansan a makatulong ti napigsa a timek. Ammo dagiti nagannak daytoy, isu nga agpukkawda a mangayab kadagiti annakda iti tiempo nga isardengdan ti agay-ayam. Nasken met ti napigsa a timek no iyanunsio ti tserman a mangrugin ti gimong iti kongrega- sion wenno iti asamblea. Bayat a mangaskasaba dagiti agibum- bunannag, mabalin a pigsaanda ti kumablaaw bayat nga asit- ganda dagidiay adda ar-aramidenda iti arubayan. NO KASANO A PARANG-AYEN Paliiwem a nalaing ti reaksion dagidiay palpalawagam; usa- rem ti kalalainganna a kapigsa ti timek tapno nalakada a mang- ngeg. Sursuruem a punnuen iti angin ti makimbaba a paset dagiti ba- ram bayat nga umangeska. Uray pay naalamon ti atensionda, masapul nga itultuloymo nga usaren ti umdas a kapigsa ti timek. Ti nakakapkapsut a ti- mek ket mabalin nga ipasimudaagna a di nakasagana ti agpalpalawag wenno kurang ti kombiksionna. No agmandarka, pigsaam ti agsao tapno agtignay dagiti tattao. (Ara. 14: 9, 10) Kasta met, maliklikan ti pannakaisagmak no ipukkawmo ti ibagam. Idiay Filipos, agpakamatay koman ti guardia ta impagarupna a nakataray dagiti balud a bambantayanna. "Ni Pablo nagpukkaw iti natbag a timek, a kunkunana: 'Dika saktan ta bagim, ta addakami amin ditoy!' " Iti kasta, na- atipa ti panagpakamatay. Kinasabaan ngarud da Pablo ken ni Silas ti guar- dia ken ti sangakabbalayanna, ket isuda amin inawatda ti kinapudno. - Ara. 16:27-33. No Kasano a Parang-ayem ti Kapigsa ti Timekmo. Kadagiti dadduma, ad-adu a panangikagumaan ti kasapulan tapno masursuroda nga ibagay ti maikanatad a kapigsa ti timekda. Mabalin a kurang ti kapigsa ti timek ti may- sa a tao gapu iti gagangay a kinakapsut ti bosesna. Nupay kasta, buyogen ti panagregget, mabalin a rumang-ay, nupay gagangay a naalumamay ti panag- sasaona. Intonaram ti panagangesmo ken ti posturam. Iruammo ti agtugaw ken agtakder a diretso. Iliadmo bassit dagiti abagam, ket umangeska iti nau- neg. Siguraduem a punnuen iti angin ti makimbaba a paset dagiti baram. Daytoy nga abasto nga angin, a maitutop ti panagruarna, isut' mangkontrol iti kapigsa ti timekmo nga agpalawag. 109
110 Maikanatad a Kapigsa ti Timek Kadagiti dadduma, ti problemada ket napigsa unay ti panagsaoda. Nala- bit nayugalida ti kasta gapu ta nalayang a lugar ti pagtartrabahuanda wen- no nalaaw ti aglawlawda. Iti kasumbangirna, nalabit dimmakkelda iti sa- ngakabbalayan nga agpipinnukkawda ken gagangay nga adu ti pakasingaan. Nagbanaganna, ipapanda a makasingitda laeng iti tungtongan babaen ti pa- nangipigpigsada iti bosesda ngem iti dadduma. Bayat a rumangrang-ayda a mangipangag iti balakad ti Biblia nga ikawesda ti "kinalailo ti pannakipag- rikna, kinamanangngaasi, kinapakumbaba iti panagpampanunot, kinaalu- mamay, ken mabayag a panagitured," ibagayda ti kapigsa ti timekda bayat a makisaritada kadagiti sabsabali. - Col. 3:12. Ti nasayaat a panagsagana, ti kapadasan nga ibunga ti regular a pannakipa- set iti tay-ak ti serbisio, ken ti panagkararag ken ni Jehova ti tumulong ken- ka nga agsao iti maikanatad a kapigsa ti timek. Agpalpalawagka man iti pla- taporma wenno adda kaskasabaam iti tay-ak ti ministerio, ikagumaam nga ipamaysa ti panunotmo no kasano a matulongan ti sabali babaen ti panna- kangngegna iti ibagbagam. - Prov. 18:21. ENSAYO: Siuulimek a basaem nga umuna ti Aramid 19:23-41, a tarusam ti eksena kas ipal- naad ti salaysay ken ti konteksto. Imutektekam no asino ti agsasao ken ti agminar a kababalinda. Kalpasanna, ipigsam a basaen ti tunggal benneg a buyogen ti mai- kanatad a kapigsa ti timek.
MODULASION
Ania ti masapul nga aramidem? Pagdudumaem ti aweng ti bosesmo. Iti daytoy nga adalen, usigen- tayo ti panagbaliwbaliw ti kapigsa, kapartak, ken kangato ti timek. NO SIMPLE ti panangigunamgunammo iti nasken a sasao, matulongam dagiti agdengdengngeg a mangtarus iti ibagbagam. Ngem no ipakatmo a nalaing ti nadumaduma a kapigsa, kapartak, ken kangato ti timek, ad-adda a makaay-ayo a denggen ti palawagmo. Maysa pay, mabalin nga ipaawatna ka- dagiti agdengdengngeg ti panangmatmatmo iti ibagbagam. Ti panangmat- matmo iti material impluensiaanna ti panangmatmatda iti day- ta. Agaplikar daytoy uray agpalpalawagka iti plataporma wenno kasarsaritam ti maysa a tao iti tay-ak ti ministerio. Nakaskasdaaw ti timek ti tao, ta mabalin a pagdudumaen. No umiso ti pannakausarna, biagenna ti palawag, tignayenna ti puso, abbukayenna dagiti emosion, ken gutugotenna ti maysa nga agtignay. Nupay kasta, saan a maragpat daytoy babaen la- eng ti panangmarkam iti balabala tapno ammom no kaano a baliwam ti kapigsa ti timekmo, kapartakmo, wenno kangato ti timekmo. Saan a natural ti modulasion no surotem dagita a marka. Imbes a biagenna ti palawagmo, pagalusiisenna ketdi dagiti agdengdengngeg. Ti maitutop a panangusar iti modula- sion ket aggubuay iti puso. APAY A NASKEN? Ti maitutop a modulasion biagenna ti palawag, abbuka- yenna dagiti emosion, ken mamagtignay. No awan ti modulasion, ag- parang nga awan ti pud- pudno nga interesmo iti topikom. No nainsiriban ti pannakausarna, saan nga iturong ti modulasion ti nala- bes nga atension iti agpalpalawag. Imbes ketdi, tulonganna dagiti agdeng- dengngeg a mangtiliw iti kababagas ti suheto a maisalsalaysay. Ibagay ti Kapigsa ti Timek. Ti maysa a panangbaliw iti panagsaom isut' panangibagaymo iti kapigsa ti timekmo. Ngem saan koma daytoy a basta pa- nangipigsa wenno panangikapkapsut iti timek iti makauma a tonada. Dada- elenna ti kababagas ti ibagbagam. No sansanem nga ipigsa ti timekmo, saan- to a makaay-ayo ti panagsaadna. Rumbeng a mayanatup ti kapigsa ti timekmo iti material. Agbasbasaka man iti naganetget a bilin, kas iti masarakan iti Apocalipsis 14:6, 7 wenno iti Apocalipsis 18:4, wenno ebkas ti nabileg a kombiksion, kas nailanad iti Exo- do 14:13, 14, maikalikagum ti mayanatup a panangipigsa iti timek. Kasta met, no adda ibasbasam iti Biblia a nainget a panangkondenar, kas ti masarakan iti Jeremias 25:27-38, ti panangbaliwbaliw iti kapigsa ti timekmo pagminarenna dagiti dadduma nga ebkas nga ad-adda ngem kadagiti sabali. 111 9
112 Modulasion Amirisem met ti panggepmo. Kayatmo aya a gutugoten dagiti dumdum- ngeg nga agtignay? Kayatmo aya a pagminaren dagiti kangrunaan a pun- to iti palawagmo? Ti napigpigsa a timek, a naannad ti pannakaipakatna, ti tumulong a mangragpat kadagitoy a panggep. Nupay kasta, ti basta pana- ngipigsa iti timek mabalin a dadaelenna ti panggepmo. Kasano a kasta? Mabalin a ti kalikaguman ti ibagbagam ket kinabara ken addaan rikna im- bes a napigpigsa a timek. Pagsasaritaantayto daytoy iti Ada- len 11. NO KASANO NGA ARAMIDEN Baliwam ti kapigsa ti timekmo no ti iyeb-ebkasmo ket naga- netget a mandar, nabileg a kombiksion, wenno pangkonde- nar. Panunotem a siaannad dagiti benneg ti palawagmo a pangipigsaam iti timekmo. Baliwam ti kapartakmo babaen ti naparpardas a panagsao ka- dagiti punto a saan unay a nasken ket ibambannayatmo kadagiti napapateg nga argu- mento ken kadagiti kangrunaan a punto. Tapno maipariknam ti kinagagar, partakam ti agsao. No naannad ti pannakaipakatna, ti panangikapkapsut iti ti- mek ket mangpasegga. Ngem masansan a kalikaguman day- toy ti napigpigsa a tono kalpasan unay dayta. Ti nakapkap- sut a timek a mapakuyogan iti napaspasnek a kinaregget ket mabalin nga ipakat tapno maiparikna ti panagdanag wenno panagbuteng. Mausar pay ti nakapkapsut a timek tapno ipa- simudaagna a ti maibagbaga ket segundario ti pategna no ma- idilig iti adda iti aglawlawna. Ngem no kanayon a nakapsut ti timekmo, mabalin nga ipasimudaagna ti panagduaduam wenno kinaawan ti kombiksionmo wenno kinaawan ti pud- pudno nga interesmo iti topikom. Nabatad, masapul a naan- nad ti panagsao iti nakapsut a tono. Baliwam ti Kapartakmo. Iti inaldaw a pannakitungtong, rumuar a bukodda dagiti sao bayat nga iyebkastay dagiti ka- panunotantayo. No magagarantayo, naparpartak ti panagsao- tayo. No kayattay a matandaanan dagiti sabsabali ti eksakto nga ibagatayo, nabambannayat ti panagsaotayo. Baliwbaliwam ti kangato ti timekmo, no mayanatup, tap- no maipariknam dagiti emosion ken tignayenna dagiti puso. Ka- dagiti lenguahe nga adda tonadana, nalawlawa wenno ak-akikid ti pangbennatan ti bo- sesmo. Ngem, manmano dagiti kabbaro a pumapalawag a baliwan- da ti kapartakda. Apay? Napalalo ti annadda a mangisagana kadagiti sao nga usarenda. Mabalin a naisurat amin dagita. Uray no saan a manuskrito ti usarenda nga agpalawag, maba- lin nga inkabesada dagiti sasao. Kas resultana, narukod ti ka- partak ti panagpalawagda. No sursuruem ti agpalawag baba- en ti panangusar iti balabala, tumulongto dayta a mangparmek iti daytoy a pagkapuyan. Mangrugi ti modulasion iti pa- nangpilim iti material nga ipalawagmo. No bigla a partakam ti agsao, mayarig dayta iti agpaspasiar a pusa a bigla a lumagto nga agtaray apaman a makakita iti aso. Ket dimo met partakan unay ti agsao ta maapektaran ti nalawag a panangyebkasmo. Tapno agduduma ti kapartakmo, saan a basta pardasam ket kalpasanna iballaballaetmo nga inayaden. Ti kasta a panagpalawag dadaelenna ti mate- rial nga idatdatagmo imbes a pasayaatenna. Maibagay koma ti panagbaliw
ti kapartakmo iti ibagbagam, dagiti emosion a kayatmo nga iyallatiw, ken ti panggepmo. Agpalawagka iti kalalainganna a kapartak. Tapno maiparik- nam ti kinagagar, iparpardasmo ti agsao, kas iti ar-aramidem iti inaldaw a pannakisaritam. Mayanatup met daytoy no ti punto nga ibagbagam ket saan unay a napateg wenno saan unay a nasken dagiti pasamak nga isal- salaysaymo. Mangnayonto daytoy iti panagduduma ken dinanto pagpara- ngen a nakaserserioso ti palawagmo. Iti kasumbangirna, masansan a ka- sapulan ti nabambannayat a panagsao no ilawlawag dagiti napapateg nga argumento, kangrunaan a punto, ken dagiti tampok ti palawag. Panagbaliwbaliw ti Kangato ti Timekmo. Iladawanmo iti panunotmo nga adda agtoktokar iti instrumento iti maysa nga oras wenno nasursurok pay. Bayat dagita nga oras, maymaysa laeng a nota ti toktokarenna - umuna napigsa, sumaruno nakapsut, napartak no dadduma, kalpasanna nabanna- yat. Agbaliwbaliw ti kapigsa ken kapartakna, ngem saan nga agbaliwbaliw ti kangato ti tonadana, saan a makaay-ayo ti "musika." Kasta met, no di agba- liwbaliw ti kangato ti timektayo, saan a makaay-ayo ti panagsaotayo kadagi- ti agdengdengngeg. Laglagipem a saan nga agpapada ti epekto ti panangbalbaliw ti kangato ti timek kadagiti amin a lenguahe. Kadagiti lenguahe nga adda tonadana, kas iti Tsino, mabalin nga agbaliw ti kayulogan ti sao no agbaliw ti tonadana. Kaskasdi, uray kadagita a lenguahe, adu ti mabalin nga aramiden ti maysa a tao tapno mapagdudumana ti timekna iti panagsaona. Mabalinna a parang- ayen ti kangato ken kababa ti maabut ti bosesna bayat a pagtalinaedenna dagiti isu met laeng a tukad ti nagduduma a tonona. Iti kasta, mabalinna a pasinggiten dagiti nangatngato a tono ken mabalinna a pabangagen dagiti nababbaba a tono. Uray kadagiti lenguahe nga awan tonadana, iyallatiw ti panagbaliwbaliw ti kangato ti boses ti nadumaduma nga ideya. Kas pagarigan, ti sangkabas- sit a panangpasinggit iti timek a napakuyogan iti napigsa a boses ket mau- sar a mangigunamgunam iti nasken a sasao. Wenno ti panagbaliw ti kanga- to ti timek ket mabalin nga ipasimudaagna ti kadakkel wenno kaadayo. Ti panagpangato ti ayug iti ngudo ti sentensia ipasimudaagna nga agsalsalud- sodka. Kadagiti dadduma a lenguahe, agpababa ti ayugna. Mabalin nga iyebkas ti kinagagar ken entusiasmo babaen ti nasingsinggit a boses. (Iti lenguahe nga addaan tonada, kalikagumanna a nalawlawa ti pangbennatan iti boses.) Ti ladingit ken danag mabalin a kalikagumanna ti nabangbangag a boses. (Wenno iti lenguahe nga adda tonadana, ak-akikid ti pangbennatan iti boses.) Dagiti nadakamat ditoy nga emosion ket maka- tulong iti pumapalawag a mangtignay iti puso. No kayatmo nga iyebkas Modulasion 113
114 Modulasion dagita, saan a basta ibalikasmo dagiti sasao. Usarem ti bosesmo a mangipa- kita a mariknam met dagita. Panangisaad iti Pundasion. Sadino, ngarud, ti pangrugian ti modula- sion? Mangrugi iti panangpilim iti material nga ipalawagmo. No argumen- to amin a linaonna wenno bin-ig a balakad, bassit ti gundawaymo a mang- baliwbaliw iti estilo ti panagpalawagmo. Isu nga analisarem ti balabalam, ket siguraduem nga adda dagiti ramen a kasapulam tapno nabiag, napnuan impormasion ti panangiparangmo. Kas pagarigan ta iti ngalay ti palawagmo ket mariknam a masapul ti kana- yonan a panagbaliw ti timek gapu ta kasla bumambannayat ti panangipa- rangmo. Ania ngarud ti aramidem? Baliwam ti wagas a panangidatagmo iti material. Kasano? Ti maysa ket isu ti panangukag iti Biblia, awisem dagiti ag- dengdengngeg nga ukradenda ti kopiada, ket mangbasaka iti kasuratan im- bes nga agsasaoka laeng. Wenno pagbalinem a saludsod dagiti dadduma a sentensia, nga agsarimadengka tapno adda maipaganetget. Mangiserrekka iti simple nga ilustrasion. Dagitoy dagiti pamay-an nga us-usaren dagiti na- sanay a pumapalawag. Ngem uray adu wenno bassit ti kapadasam, mabalin- mo nga usaren dagita met la nga ideya no isaganam ti materialmo. Mabalin a kunaen a ti modulasion ket rekado ti maysa a palawag. No umi- so ti rekado ken umiso ti templana, apagisu ti nanam ti materialmo ken ma- kaay-ayo dayta kadagiti agdengdengngeg. ENSAYO: (1) Basaem ti 1 Samuel 17:17-53, nga intonaram dagiti gundaway a mangipakat iti maya- natup a panagbaliwbaliw iti kapigsa, kapartak, ken kangato ti timek. Kalpasanna, ibasam iti napigsa a buyogen ti rikna ngem saanmo unay a sobraan. Ulitem daytoy iti sumagma- mano a daras. (2) Tapno mapatanormo ti nasayaat a panangibagay iti bosesmo, basaem a napigsa dagiti bersikulo 48-51 iti kapartakan a kabaelam a dika agtibbakol. Basaem a mamin-adu, ngem nalawag ti pannakaisaona, a kanayon a nayonam ti kapartakmo. Kal- pasanna, basaem dagita met laeng a bersikulo iti kabaelam a kabannayat, nga igagaram a denggen dagiti awengna. Sumaganad, pagbinnallaetem a basaen a napartak ken na- bannayat agingga a maaramid ti timekmo ti kayatmo a mapasamak.
ENTUSIASMO
Ania ti masapul nga aramidem? Babaen ti nabiag a panagpalawag, iparpariknam ti kinapasnek- mo iti pateg ti ibagbagam. TUMULONG ti entusiasmo a mangbiag iti maysa a palawag. Nupay nasken a napnuan impormasion ti material, ti ad-adda a nabiag, entusiastiko a pa- nagpalawag ti mangtengngel iti atension dagiti agdengdengngeg. Aniaman ti kulturam wenno personalidadmo, mapatanormo ti entusiasmo. Agsaoka nga Addaan Rikna. Idi kinasaona ti babai a taga Samaria, kinu- na ni Jesus a dagidiay agdaydayaw ken ni Jehova masapul nga agdayawda a "buyogen ti espiritu ken kinapudno." (Juan 4:24) Ti panagdayawda ket masapul a gutugoten ti manangipateg a puso ken maitunos iti kinapudno a masarakan iti Sao ti Dios. No ti maysa a tao ket addaan iti kasta a nauneg a panangipateg, maiparangarang dayta iti wagas ti panagsaona. Sigagagar a ma- kisarita kadagiti sabali maipapan kadagiti naayat a probision ni Jehova. Dagiti ekspresion ti rupana, ti panagkompasna, ken ti timekna iparangarangda ti pudpudno a riknana. APAY A NASKEN? No entusiastiko ti panagpa- lawagmo, matengngelmo ti interes dagiti agim-imdeng ken- ka; dayta ti manggutugot pay kadakuada nga agtignay. No en- tusiastikoka iti ibagbagam, kastanto met dagiti agdeng- dengngeg kenka. Apay ngarud a ti pumapalawag a mangay-ayat ken Jehova ken patienna ti sasawenna ket mabalin nga awanan entusias- mo inton agpalawag? Saan nga umdas nga isaganana laeng ti ibagana. Ma- sapul a biagenna ti ibagbagana, nga iramanna ti emosionna iti dayta. Kas pagarigan, isu ket nadutokan a mangipalawag maipapan iti subbot a daton ni Jesu-Kristo. Inton ipalawagna, masapul a ti panunotna ket napno, saan laeng a kadagiti detalye, no di ket buyogen ti apresasion iti kayulogan ti da- ton ni Jesus, agpada para iti bagina ken kadagiti agdengdengngeg kenkua- na. Nasken a lagipenna ti panagyamanna ken ni Jehova a Dios agraman ken ni Kristo Jesus gapu iti daytoy nakaskasdaaw a probision. Nasken a panuno- tenna ti engrande a namnama ti biag a naluktan agpaay iti sangatauan - ag- nanayon a kinaragsak iti perpekto a salun-at iti naisubli a naindagaan a pa- raiso! Gapuna, nasken nga umukuok dayta iti pusona. Maipapan iti eskriba a ni Esdras, a maysa a mannursuro iti Israel, kuna ti Biblia nga "insaganana ti pusona nga umuman iti linteg ni Jehova ken mangaramid iti dayta ken mangisuro idiay Israel." (Esd. 7:10) No kasta met ti aramidentayo - saan laeng nga impormasion ti isaganatayo, no di pay ket ti pusotayo - agsaotayto manipud iti puso. Ti kasta a naimpusuan a 115 10
116 Entusiasmo panangyebkas iti kinapudno dakkel ti maaramidanna kadagidiay kasarsari- tatayo a mangpatanor iti pudpudno a panagayatda iti kinapudno. Panunotem Dagiti Agdengdengngeg. Ti sabali pay a napateg a banag iti panangiparangarang iti entusiasmo isu ti panamatim a kasapulan a mang- ngeg dagiti agdengdengngeg kenka ti kayatmo nga ibaga. Kaipapanan day- toy a bayat nga isagsaganam ti pasetmo, saanka laeng nga agurnong kada- giti napateg a material, no di pay ket agkararagka ken Jehova tapno iwanwannaka a mangusar iti dayta a pakagunggona- an dagidiay palawagam. (Sal. 32:8; Mat. 7:7, 8) Analisarem no apay a nasken a denggenda ti impormasion, kasanoda a ma- gunggonaan iti dayta, ken no kasanom nga iparang iti wagas nga apresiarenda ti pategna. NO KASANOM A PATANOREN Saan laeng a ti impormasion nga idatagmo ti isaganam no di pay ket ti pusom; iti kas- ta mairaman ti emosionmo. Isaganam ti materialmo agingga nga adda banag a masara- kam a makapagagar. Saan a masapul a kabbaro dayta, ngem ti panangidatagmo iti dayta a topiko ket mabalin a nagpaidu- ma. No makaisaganaka iti pudpudno a makatulong kadagi- ti agdengdengngeg a mangpabileg iti relasionda ken Jehova, mangapresiar kadagiti probisionna, mangsaranget a sibaballi- gi kadagiti pakarigatan iti biag iti daytoy daan a sistema, wen- no mamagbalin kadakuada nga epektibo iti ministerioda, iti kasta addada rasonmo nga agbalin nga entusiastiko iti pala- wagmo. Panunotem a siaannad no ka- sano a dagiti punto a saklawem ket makagunggona kadagiti palawagam. Ilasinmo dagiti benneg nga ag- kalikagum iti naisangsangayan nga entusiasmo. Naan-anay koma a nabiag ti panagsaom. Siguraduem nga iparangarang ti rupam ti adda a riknam. Agsaoka a sibibileg ken sigaganaygay. Ania ngay no ti pasetmo ket panagbasa iti publiko? Tapno entusiastiko a maaramidmo dayta, saan laeng nga umiso a pa- nangibasa kadagiti sasao ken maitutop a pananggrupo kadagi- ta ti kiddawenna. Adalem ti material. No agbasaka iti paset ti Biblia, agsukimatka maipapan iti dayta. Siguraduem a maawa- tam ti kangrunaan a kaipapananna. Usigem no kasano a magunggonaanka ken dagiti agdengdengngeg kenka, kalpasanna, ibasam a buyogen ti tariga- gay a maipaawat dayta kadagiti dumdumngeg kenka. Agsagsaganaka kadi para iti tay-ak ti ministerio? Repasuem ti suheto nga isalaysaymo ken dagiti kasuratan a kayatmo nga usaren. Amirisem met ti adda iti panunot dagiti tattao. Ania ti kaudian a damdamag? Ania dagiti prob- lema a mapaspasaranda? No sidadaanka a mangipakita kadagiti tattao a ti Sao ti Dios ket naglaon kadagiti solusion dagiti mismo a problemada, sigagagar- ka a mangaramid iti dayta, ket maiparangarang a natural ti entusiasmom. Ipakitam ti Entusiasmo Babaen ti Nabiag a Panagpalawag. Nabatad a maiparangarang ti entusiasmo no nabiag ti panagpalawagmo. Agminar koma daytoy iti ekspresion ti rupam. Kombinsidoka koma, saan a dogma- tiko.
Nasken ti kinatimbeng. Adda dagidiay agannayas nga aggagar iti uray ania a banag. Nalabit masapul a matulonganda a mangtarus a no bombas- tiko wenno emosional unay ti maysa a tao, isunto a mismo ti mapampanu- not dagiti agdengdengngeg imbes a ti mensahena. Iti kasumbangirna, ma- sapul a maparegta dagidiay managbabain a mangyebkas iti rikriknada. Makaakar ti entusiasmo. No nasayaat ti pannakikinnitam kadagiti ag- dengdengngeg ken entusiastikoka iti ipalpalawagmo, mariknada dayta nga entusiasmo. Nabiag ti panagpalpalawag ni Apolos, ket nadeskribir a kas na- laing a pumapalawag. No nasgedka iti espiritu ti Dios, ti nabiag a panagpa- lawagmo gutugotenna nga agtignay dagidiay umim-imdeng kenka. - Ara. 18:24, 25; Roma 12:11. Ti Entusiasmo a Mayanatup iti Material. Annadam a mautoyan dagi- ti agdengdengngeg iti kinaentusiastikom ti intero a palawagmo. Iyaleng- alengdanton ti aniaman a patigmaan a kayatmo a pagtignayanda. Ipaga- netget daytoy a masapul nga isaganam ti material a mangipalubos kenka a mangbaliwbaliw iti estilo ti panagpalawag. Dimo usaren ti estilo a mangi- palnaad iti kinaawan pannakaseknan. No naannad ti panangpilim iti ma- terialmo, sisasaetkanto nga aginteres iti dayta. Ngem siempre, adda dagiti punto nga agkasapulan iti ad-adda nga entusiasmo iti ipalawagmo ngem da- giti dadduma, ket masapul a nasigo ti pannakailaga dagitoy iti intero a pa- lawagmo. Rumbeng nga ad-adda a maidatag dagiti kangrunaan a punto a bu- yogen ti entusiasmo. Masapul nga agin-inut nga agturong ti palawagmo kadagiti pantok ken tampokna. Tangay dagitoy ti pannakatampok ti pala- wagmo, masansan dagita ti punto a nairanta a manggutugot kadagiti ag- dengdengngeg kenka. No nakombinsirmo dagiti agdengdengngeg, masa- pul a magutugotda, nga ipakita kadakuada ti pagimbagan ti panangyaplikar kadagiti naisalaysay. Makatulong ti entusiasmom a mangdanon iti puso da- giti umim-imdeng kenka. Saan koma a mapilpilit ti nabiag a panagpalawag. Adda koma makagapu iti dayta, ket ti materialmo isut' mangipaay iti entu- siasmom. ENSAYO: Usigem ti Josue kapitulo 1 ken 2, nga ikeddengmo no sadino ken kasano a ti entu- siasmo ket mayanatup a mayebkas iti panagbasam ti salaysay. Sanayem a basaen iti napigsa a buyogen ti mayanatup nga entusiasmo. Entusiasmo 117
11 KINABARA KEN ADDAAN RIKNA
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka iti wagas a mayebkasmo dagiti emosion a mariknam ken maitunos iti ibagbagam. APAY A NASKEN? Nasken dayta tapno ma- danonmo ti puso dagiti agdengdengngeg. TI EMOSION ket napateg a paset ti biag ti tao. No iyebkas ti maysa a tao ti emosionna, ipalgakna ti linaon ti pusona, ti makin-uneg a katataona, ti panagriknana kadagiti kasasaad ken tattao. Gapu kadagiti naulpit a ka- padasanda iti biag - ken nalabit a gapu kadagiti impluensia ti kultura - adu a tattao ti mangilimed iti emosionda. Ngem paregtaennatay ni Jehova a mangpatanor kadagiti positibo a kualidad iti makin-uneg a ki- nataotayo ket kalpasanna, iyebkastay dagita iti mayanatup a wagas. - Roma 12:10; 1 Tes. 2:7, 8. No agsaotayo, ti usarentayo a sasao ket mabalin a siuumiso a pagminarenda dagiti emosiontayo. Ngem no ti sasaotayo ket saan a mayebkas a buyogen ti katupagda a rikna, mabalin a pagduaduaan dagidiay makangngeg ti kinapasnektayo. Iti ka- sumbangirna, no ti sasao ket mayebkas iti mayanatup a rikna, maaddaan ti palawagtayo iti kinaimnas ken kinadaeg a mangtukay iti puso dagidiay agim-imdeng. Panangyebkas iti Kinabara. Ti nabara a rikrikna ket masansan a maina- ig iti panangpampanunottayo kadagiti tattao. Gapuna, nabara koma ti ti- mektayo no dakamatentay dagiti nadungngo a kualidad ni Jehova ken no iyebkastayo ti panangapresiar iti kinaimbagna. (Isa. 63:7-9) Ket no makisa- saotayo kadagiti padatayo a tattao, rumbeng met nga iparikna ti wagas ti pa- nagsaotayo ti makaallukoy a kinabara. Adda agkukutel nga immasideg ken Jesus ket nagpakaasi a maagasan koma. Panunotem ti tono ti boses ni Jesus idi kinunana: "Kayatko. Madalu- sanka koma." (Mar. 1:40, 41) Iladawanmo met ti eksena maipapan iti may- sa a babai nga agpaspasar iti panagbulos ti dara iti agarup 12 a tawen, a na- gin-inayad nga immasideg iti likudan ni Jesus ket sinagidna ti barayubay ti makinruar a kawesna. Idi makadlaw nga isu ket nasiputanda, nagpasango ti babai nga agpigpigerger, nagkurno iti sakaanan ni Jesus, ket impakaammo- na iti sanguanan ti amin a tattao no apay a sinagidna ti kawes ni Jesus ken no kasano nga immimbag. Timudem ti wagas ti panagsao kenkuana ni Je- sus: "Anak, ti pammatim pinaimbagnaka; mapanka a sitatalna." (Luc. 8: 42b-48) Ti kinabara nga imparangarang ni Jesus kadagita nga okasion tuka- yenna ti pusotayo agingga kadagitoy nga aldaw. 118
Kinabara ken Addaan Rikna Kas ken Jesus, maasiantayo kadagiti tattao ken pudno a kayattay ida a tulongan, agminar dayta iti wagas ti pannakisaotayo kadakuada. Ti kasta a panangyebkas iti kinabara ket napasnek, saan a nalabes. Dakkel ti ma- aramidan ti kinabaratayo iti panagtignay dagiti tattao. Kaaduan kadagiti banag a sawentayo iti tay-ak ti ministerio ket agkasapulan iti kastoy a ki- nabara, nangruna no makirinrinnason, mangparparegta, mamagbaga, ken makipagriknatayo. No maseknanka kadagiti sabsabali, pagminarem dayta iti rupam. No ipa- rangarangmo ti kinabara, maallukoymo dagiti agdengdeng- ngeg a kas iti paginuduan iti nalam-ek a rabii. No saan nga agbatad ti kinabara iti rupam, nalabit saan a makombinsir da- giti agdengdengngeg a maseknanka a sipapasnek kadakuada. Saan a mabalin nga imaskara ti kinabara - masapul a pudpud- no dayta. Masapul met nga agminar ti kinabara iti bosesmo. No na- tangken ken banarbar ti bosesmo, mabalin a marigatanka a mangyebkas iti kinabara iti panagpalawagmo. Ngem kabae- lamto dayta bayat ti panaglabas ti tiempo ken buyogen ti na- saet a panangikagumaan. Ti maysa a makatulong a pamay-an isut' pananglaglagip a dagiti ababa, agkab-ikab-it nga uni ket pagbalinenda a narigat ti panagsao. Adalem nga ibalikas dagi- ti nalamlamuyot nga uni iti sasao. Tumulong daytoy a ma- magbalin a nabara ti panagpalawagmo. NO KASANO NGA IYEBKAS Imbes a maseknanka unay kadagiti sasao nga usarem, ipa- maysam iti tarigagaymo a tumulong kadagiti agim-im- deng kenka. Agminar koma nga agpada iti tono ti boses ken ekspresion ti rupam ti aniaman nga emosion a mayanatup iti materialmo. Agsursuroka babaen ti naan- nad a panangpaliiw kadagiti sabali a nabuyogan ti rikna ti panagsaoda. Ngem ti ad-adda pay a napatpateg, isu daydiay pangipamay- saam iti interesmo. No sipapasnek a naipamaysa ti pampanu- notmo kadagidiay palpalawagam ket naregget ti tarigagaymo a mangyalla- tiw iti banag a pakagunggonaanda, agminarto dayta a rikna iti wagas ti panagsaom. Makagutugot ti nabiag a panagpalawag, ngem masapul met ti nadung- ngo a rikna. Saan a kanayon nga umdas nga allukoyentay ti isip; masapul met a tignayentayo ti puso. Panangyebkas iti Dadduma Pay a Rikna. Dagiti emosion a kas iti da- nag, buteng, ken leddaang ti mabalin nga iyebkas ti tao a marigrigatan. Ti rag-o ket emosion a nalatak koma iti biagtayo ken sibubulos nga iyebkasta- yo bayat a makisarsaritatayo kadagiti sabali. Iti kasumbangirna, adda dagi- ti emosion a rumbeng a medmedan. Saanda a mayalubog iti Nakristianuan a personalidad. (Efe. 4:31, 32; Fil. 4:4) Maipariknatayo ti amin a kita ti emo- sion babaen kadagiti sao a pilientayo, tono ti bosestayo, bileg ti panagsao- tayo, ekspresion ti rupatayo, ken panagkompas. 119
120 Kinabara ken Addaan Rikna Dakamaten ti Biblia dagiti emosion ti tao. No dadduma, inagananna la- eng dagiti emosion. Addada met tiempo a saritaenna dagiti pasamak wen- no adawenna dagiti sasao a mangipanayag kadagiti emosion. No basaem iti napigsa ti kasta a material, ad-adda ti pannakaipaganetgetna, agpadpada kenka ken kadagiti agim-imdeng, no pagminaren ti bosesmo dagita nga emosion. Tapno maaramidmo dayta, masapul nga agsaadka iti lugar dagi- ti tattao nga ibasbasaam. Ngem ti maysa a palawag ket saan a pabuya iti teatro, isu nga annadam di la ket ta masobraam. Aramidem a nabiag dagiti teksto iti isip dagiti agim-imdeng. Mayanatup iti Material. Kas iti entusiasmo, ti kinabara iti panangyeb- kasmo ken dagiti dadduma nga emosion nga iyebkasmo ket agpannurayda unay iti ibagbagam. Ukradem ti Mateo 11:28-30, ket intonaram ti ibagbagana. Kalpasanna, basaem ti panangkondenar ni Jesus kadagiti eskriba ken Fariseo, kas naila- nad iti Mateo kapitulo 23. Ditay mailadawan nga inyebkasna dagitoy na- dagsen a sasao a pangkondenar babaen ti aglaladut ken saan a naganaygay a wagas. Ania a kita ti rikna ti maikunam a kasapulan iti salaysay a kas ti masara- kan iti Genesis kapitulo 44 maipapan iti panagpakpakaasi ni Juda para ken adingna a Benjamin? Intonaram ti emosion a nayebkas iti bersikulo 13, ti naipasimudaag iti bersikulo 16 a rikna ni Juda maipapan iti makagapu iti dayta a didigra, ken ti reaksion a mismo ni Jose, sigun iti Genesis 45:1. Gapuna, agbasbasatay man wenno agpalpalawagtayo, sieepektibo a maa- ramidtay dayta no panunotentayo saan laeng a dagiti sasao ken ideya, no di pay ket ti rikna a rumbeng a maibuyog kadagitoy. ENSAYO: Basaem a napigsa dagiti sumaganad a paset ti Kasuratan, nga addaan rikna a ma- yanatup iti material: Mateo 20:29-34; Lucas 15:11-32.
PANAGKOMPAS KEN EKSPRESION TI RUPA
Ania ti masapul nga aramidem? Paggarawem dagiti ima, abaga, wenno ti intero a bagim a mang- yebkas kadagiti ideya, karirikna, wenno kababalin. Usarem dagiti mata ken ti ngiwat agraman ti panaggaraw ti ulo a mangpasingked iti naibalikas a sao ken mangipaawat iti rikrikna. DAGITI tattao iti dadduma a kultura ad-adda a nasanayda nga agkompas ngem kadagiti sabsabali. Kaskasdi, gistay amin a tao agbaliw ti ekspresion ti rupada ken agkompasda bayat nga agsasaoda. Agpayso daytoy agpadpada iti personal a pannakisarsarita ken no agpalpalawagda iti publiko. Natural ti panagkompas ken ni Jesus ken kadagiti immuna nga adalanna. Naminsan, adda nangipadamag ken Jesus a kayat ti inana ken dagiti kakabsatna ti makisarita kenkuana. Insungbat ni Jesus: "Asino ti inak, ken asino dagiti kakabsatko?" Kalpasanna, in- nayon ti Biblia: "Idi inyunnatna ti imana a maiturong kadagiti adalanna, kinunana: 'Adtoy! Ti inak ken dagiti kakabsatko!' " (Mat. 12:48, 49) Malaksid iti dayta, ipakita ti Biblia iti Aramid 12:17 ken 13:16 a nagusar met da apostol Pedro ken ni Pablo kadagiti natural a panagkompas. APAY A NASKEN? Ad-adda a makita ken marikna ti bileg ti palawagmo babaen ti panagkompas ken ekspresion ti rupa. Gutugotenda ti rikriknam ket iti kasta, biagenda ti ti- mekmo. Mayebkas dagiti ideya ken rikrikna saan laeng a babaen ti timek, no di pay ket babaen kadagiti panagkompas ken eks- presion ti rupa. Kasla awan gaganaygayan ti agpalpalawag no saanna nga ipakat a naimbag dagitoy. Ngem no umiso ti panangipakat ka- dagitoy nga instrumento ti komunikasion, ad-adda nga agbalin nga epekti- bo ti palawag. Uray no agtelteleponoka, no mayanatup ti panagkompasmo ken ti ekspresion ti rupam, nalaklaka nga ipaawat ti bosesmo ti pateg ti mensahem agraman ti personal a rikriknam maipapan iti ibagbagam. Ga- puna, agpalpalawagka man nga ekstemporaneo wenno agbasbasaka, kitki- taendaka man dagiti agdengdengngeg wenno basbasaenda ti Bibliada, na- pateg ti panagkompas ken ekspresion ti rupa. Saan koma nga iti libro ti pangtuladam iti panagkompas ken ekspresion ti rupam. Dimo pulos inadal no kasano ti agkatawa wenno agpungtot. Uray met ti panagkompas masapul nga iyebkasna ti mismo a rikriknam. Nasay- sayaat no ad-adda a natural ti panagkompasmo. Adda dua a gagangay a kategoria dagiti panagkompas: mangilada- wan ken mangipaganetget. Dagiti mangiladawan a panagkompas ket 121 12
122 Panagkompas ken Ekspresion ti Rupa iyebkasda ti tignay wenno ipakitada ti rukod ken lugar. Iti eskuelaan, no ti parang-ayem ket panagkompas, saanka koma a mapnek iti maysa wenno dua laeng a panagkompas. Ikagumaam ti agkompas a natural iti intero a palawagmo. No marigatanka a mangaramid iti daytoy, makatu- long no birokem dagiti sao a mangipakita iti turong, kaadayo, kadakkel, lugar, wenno agkakanaig a posision. Ngem kaaduanna, ti laeng kasapulan ket ipamaysam ti panunotmo iti palawagmo, a saanka a madanagan iti makunada kenka, no di ket agsao ken agtignayka a kas iti inaldaw nga ar- aramidem. No nakarelaks ti maysa a tao, natural ti panag- kompasna. DAGITI PUNTO A LAGLAGIPEM Dagiti kasayaatan a panagkom- pas ken ekspresion ti rupa ket aggubuay iti makin-uneg a kina- tao. Paliiwem ti ar-aramiden dagiti dadduma, ngem dimo tultuladen a detalyado. Adalem dagiti material iti palawagmo agingga a kabesa- domon. Riknaem, sirmataem, kalpasanna, usarem ti bosesmo, dagiti imam, ken ti rupam a mangyebkas iti dayta. Dagiti mangipaganetget a panagkompas iyebkasda ti rik- na ken kombiksion. Pagminaren, biagen, ken pasingkedanda dagiti ideya. Napateg dagiti mangipaganetget a panagkom- pas. Ngem, agannadka! Nalaka nga agbalin a manerismo da- giti mangipaganetget a panagkompas. No ulit-ulitem ti isu met la nga isu a kompas, dayta ti ad-adda a makitada imbes a pasayaatenna ti palawagmo. No ibaga ti manangaywan ti eskuelaanyo nga adda kastoy a problemam, padasem ti agu- sar pay laeng kadagiti mangiladawan a panagkompas. Kalpa- san ti sumagmamano a tiempo, padasem manen ti agusar kadagiti mangipaganetget a panagkompas. Tapno maikeddengmo no ania ti rumbeng nga usarem ka- dagiti mangipaganetget a panagkompas ken no ania a kita a panagkompas ti maikanatad, ikonsiderarmo ti rikrikna dagi- diay palpalawagam. Amangan no alusiisen dagiti agdengdengngeg no itu- dom ida. Iti dadduma a kultura, adda dagiti panagkompas a no aramiden ti maysa a lalaki, a kas koma no iyapputna ti imana iti ngiwatna gapu ta nakigtot, matmatanda daytoy a kas binabai. Iti dadduma a paset ti lu- bong, saan a nanakman kadagiti babbai no kanayon ti panagkompas ti imada. Isu a kadagita a lugar, sanayen koma nga usaren dagiti kakabsat a babbai ti ekspresion ti rupa. Ken iti gistay amin a paset ti lubong, ti nala- bes a panagkompas iti sanguanan ti bassit a grupo ket mamatmatan a na- kakatkatawa. Inton masansanaykan ken nataltalgeden ti riknam nga agpalawag, ania- man a mangipaganetget a panagkompas nga usarem ket iyebkasna a natu- ral ti makin-uneg a rikriknam, nga iparangarangna ti kombiksion ken ki- napasnekmo. Dagita ti mangpasayaat iti palawagmo. Ti Ekspresion ti Rupam. No idilig iti aniaman a paset ti bagi, masan- san a ti rupam ti mangyebkas iti pudpudno a riknam. Adda amin maara- midan dagiti matam, ti porma ti ngiwatmo, ti panaggaraw ti ulom. Uray
Panagkompas ken Ekspresion ti Rupa dika agsao, agminar iti rupam ti kinaawan interes, panagrurod, pannaka- buribor, panagsiddaaw, wenno kinaragsak. No mabuyogan iti sao ti kakas- ta nga ekspresion ti rupa, ad-adda a makita ken marikna ti bilegna. Nangi- kabil ti Namarsua iti adu a masel iti rupam - nasurok a 30 amin. Gistay kagudua kadagitoy ti aggaraw no umisemka. Addaka man iti plataporma wenno makipaspasetka iti tay-ak ti ministe- rio, ikagkagumaam nga iranud kadagiti tattao ti makaay-ayo a mensahe, mensahe a mangparagsak iti puspusoda. Ti nabara nga isem ti mangpa- singked iti dayta. Iti kasumbangirna, no awan a pulos ti ekspresion ti ru- pam, pagduaduaanda ti kinapasnekmo. Malaksid iti dayta, ti isem ipasimudaagna kadagiti dadduma a naasika kadakuada. Nangnangruna a nasken dayta kadagitoy nga aldaw yanta- ngay masansan a maamak dagiti tattao kadagiti saanda nga am-ammo. Makatulong ti isemmo a mamagrelaks kadagiti tattao ken ad-adda nga ipangagda ti ibagam. ENSAYO: (1) Basaem ti Genesis 6:13-22. Iti bukodmo a sasao, deskribirem ti pannakaba- ngon ti daong ken ti pannakaurnong dagiti animal. Saanmo a pakadanagan dagiti detalye; ibagam laeng ti natandaanam. Agusarka kadagiti mangiladawan a panagkompas bayat nga ibagbagam. Kiddawem nga adda mangpaliiw kenka ken mangipaay iti komento. (2) Agsaoka a kasla adda kaskasabaam maipapan iti Paga- rian ti Dios ken dagiti bendision nga iyegna. Siguraduem nga agminar iti ekspresion ti rupam no kasano a talaga ti riknam maipapan iti desdeskribirem. 123
13 PANNAKIKINNITA ITI AGDENGDENGNGEG
Ania ti masapul nga aramidem? Kitaem dagidiay palpalawagam, a palubosam nga agsabat iti apagbiit dagiti matayo no maitutop ti kasta iti lugaryo. Kitaem dagiti indibidual, saan laeng a kas grupo. DAGITI matatayo ipalgakda dagiti kababalin ken emosion. Mabalin nga ipasimudaagda ti panagsiddaaw wenno panagbuteng. Mabalin nga ipara- ngarangda ti asi wenno ayat. No dadduma, ibatadda ti panagduadua wen- no ipamatmatda ti panagleddaang. Maipapan kadagiti kailianna, a nakaro ti sinagabada, kinuna ti maysa a lakay: "Agsaokami babaen kadagiti mata- mi." Dagiti dadduma mangbukelda iti opinion maipapan kada- tayo ken iti ibagbagatayo sigun iti nakaiturongan dagiti mata- tayo. Iti adu a kultura, ad-adda a talken dagiti tattao ti maysa no nainggayyeman ti pannakikinnitana kadakuada. Iti kasunganina, pagduaduaanda ti kinapasnek wenno abilidad ti maysa a tao a nakadumog wenno sabali a banag ti kitki- taenna imbes a daydiay kasarsaritana. Iti dadduma a kultura, matmatanda a nasabrak, agresibo, wenno mangkarit ti ania- man a panangperreng. Nangnangruna a kasta no makisar- saritaka iti kasungani a sekso wenno iti maysa a panguluen wenno tao a titulado. Ket iti dadduma a lugar, maibilang a kinaawan pa- nagraem no makikinnita ti maysa a naub-ubing bayat a makisarsarita iti natataengan. APAY A NASKEN? Iti adu a kultura, ti panna- kikinnita iti kasarsaritam ipasimudaagna ti panaginte- resmo kenkuana. Maibilang met dayta kas pammaneknek nga agsasaoka a buyogen ti kombiksion. Nupay kasta, no saan la ketdi a naalas, ti pannakikinnita iti maysa a tao no napateg ti ibagbagam ad-adda nga ipaganetgetna ti sasawem. Maibilang dayta a kas pammaneknek a kombinsidoka iti ibagbagam. Imutektekam ti reaksion ni Jesus idi nasdaaw unay dagiti adalanna ket kinunada: "Siasino a pudpudno ti mabalin a maisalakan?" Kuna ti Biblia: "Idi matmatmatan- na ida iti rupa, kinuna kadakuada ni Jesus: 'Kadagiti tattao di mabalin day- toy, ngem iti Dios amin a bambanag mabalin.' " (Mat. 19:25, 26) Ipakita met ti Kasuratan a pinaliiw a naimbag ni apostol Pablo ti reaksion dagidiay dumdumngeg kenkuana. Naminsan, bayat nga agsasao ni Pablo, adda sa- diay ti maysa a lalaki a pilay manipud pannakayanakna. Kuna ti Aramid 14: 9, 10: "Daytoy a lalaki inim-imdenganna ni Pablo nga agsasao, nga, idi si- papasnek a minatmatanna ken idi nakitana nga isu addaan pammati a ma- 124
Pannakikinnita iti Agdengdengngeg paimbag, kinunana iti natbag a timek: 'Tumakderka a sililinteg kadagita sa- kam.' " Dagiti Singasing Para iti Tay-ak ti Ministerio. No makiramanka iti tay- ak ti ministerio, nabara ken nainggayyeman koma ti iyaasidegmo kadagiti tattao. No maitutop, agusarka kadagiti mamagpanunot a saludsod a ma- ngirugi iti saritaan maipapan iti banag nga agpada a paginteresanyo. Ba- yat nga aramidem daytoy, ikagumaam a kitaen dagiti matana - wenno uray matmatam laeng ti rupana iti nadayaw ken naayat a wagas. Makaallukoy unay ti nabara nga isem iti rupa ti maysa a tao nga agminar kadagiti mata- na ti makin-uneg a rag-o. Ti kasta a langa ket adu ti maibagana iti maysa a tao maipapan iti kinataom ken tumulong kenkuana tapno nalag-an ti riknana a makisarita kenka. Ti panangpaliiw iti ekspresion dagiti mata ti maysa a tao, no la ket maikanatad, mabalin nga ikkannaka iti pangripi- ripan no ania ti aramidem. Mabalin a mailasinmo no ma- kaunget dayta a tao wenno talaga a saan nga interesado. No dinaka maawatan, mabalin a madlawmo dayta. Kaaduan- na, mailasinmo no saanen a makaanus. No interesado unay, madlaw met daytoy. Ti ekspresion dagiti matana ti mangiba- ga kenka no kasapulan a baliwam ti kapartakmo, ad-adda pay nga ikagumaam nga iraman iti tungtongan, ingudom ti sari- taan wenno nalabit idemostram pay no kasano nga adalen ti Biblia. DAGITI PUNTO A LAGLAGIPEN Agbalinka a natural ken na- inggayyeman, a pudno nga interesadoka kadagidiay kasar- saritam. No agbasbasaka, iggamam ti material a basbasaem ken dika agdumog tapno dagiti laeng matam ti aggaraw, saan a ti ulom. Mangaskasabaka man iti publiko wenno mangyad-adalka iti Biblia, ikagumaam a taginayonen ti nadayaw a pannaki- kinnita iti kasarsaritam. Nupay kasta, saanmo a perperrengen, di la ket ta mabainan. (2 Ar. 8:11) Ngem iti natural, nainggayyeman a wagas, kadarato a matmatam ti rupa ti kasarsaritam. Iti adu a pagilian, ipasimudaag daytoy ti napasnek a panaginteres. Siempre, no ibasbasam ti Biblia wenno ti may- sa a publikasion, nakasentro ti matam iti basbasaem. Ngem tapno maipa- ganetget ti maysa a punto, nalabit a kayatmo a kitaen a direkta ti kasarsari- tam, nupay apagbiit laeng. No kumitaka sagpaminsan, mapaliiwmo met ti reaksionna iti ibasbasam. No marigatanka a makikinnita iti damo gapu ta managbabainka, saanka a maupay. No sanayem, agbalinto a natural ti umiso a pannakikinnita, ket agbalin nga ad-adda nga epektibo ti pannakisaritam iti sabsabali. No Agdisdiskursoka. Ibaga ti Biblia kadatayo a sakbay nga inru- gi ni Jesus ti Sermonna iti Bantay, "intannawagna dagiti matana kada- giti adalanna." (Luc. 6:20) Makasursuroka iti ulidanna. No agpalawagka iti sanguanan ti maysa a grupo, kitaem ida ket kalpasanna, agsardengka 125
126 Pannakikinnita iti Agdengdengngeg iti sumagmamano a segundo sakbay nga irugim ti agsao. Kadagiti adu a lugar, ramanen daytoy ti pannakikinnitam iti sumagmamano kadagi- ti agdengdengngeg. Daytoy apagbiit a panagsarimadeng tulongannaka a mangparmek iti nerbios a mariknam iti damo. Tulonganna met dagiti ag- dengdengngeg a makibagay iti aniaman a kababalin wenno emosion nga ipamatmat ti rupam. Kanayonanna, ti panangaramidmo iti kastoy ikkanna dagiti agdengdengngeg iti gundaway nga agtalna ken agsagana a dumngeg kenka. Bayat nga agpalpalawagka, kitaem dagiti agdengdengngeg. Saanmo a basta kitaen ida a kas grupo. Ikagumaam a kitaen dagiti indibidual. Iti gis- tay amin a kultura, namnamaenda iti maysa a pumapalawag iti publiko a makikinnita kadagiti agdengdengngeg. Ti panangkita kadagiti agdengdengngeg ket saan a basta panangtaldiap iti maysa a bangir ken iti sabali a bangir. Siraraem a makikinnitaka iti may- sa nga indibidual iti tallaong, ken no maikanatad, leppasem ti maysa a sen- tensia kenkuana. Kalpasanna, kitaem ti sabali ket agsaoka iti maysa wenno dua a sentensia iti dayta a tao. Saanmo a mingmingan a mabayag ti asino- man di la ket ta mabainan, ken saanmo nga ipamaysa ti matam iti sumag- mamano laeng a tattao iti intero a tallaong. Itultuloymo ti kastoy a panna- kikinnita kadagiti agdengdengngeg, ngem bayat a kasaritam ti maysa a tao, talaga a makisaoka kenkuana ket paliiwem ti reaksionna sakbay a kumitaka iti sabali. Adda koma dagiti notam iti rabaw ti podium, iti imam, wenno iti Bibliam tapno mataldiapam dagitoy a dagiti laeng matam ti aggaraw. No masapul nga igarawmo ti intero nga ulom tapno kitaem dagiti notam, ma- apektaran ti pannakikinnitam kadagiti agdengdengngeg. Utobem no ka- sano ti kasansan ti panangkitam kadagiti notam ken no kaano nga ara- midem dayta. No kitkitaem dagiti notam bayat nga addaka iti tampok ti palawag, saan laeng a maliwayam a kitaen ti reaksion dagiti agdengdeng- ngeg no di ket kumapuy pay ti bileg ti palawagmo. Kasta met, no kana- yonmo a kitaen dagiti notam, maliwayam ti makikinnita kadagiti agdeng- dengngeg. No ipuruakmo ti bola iti maysa a tao, kitaem no nasippawna. Tung- gal kapanunotan iti palawagmo ket kasla nagduduma a banag a "maipu- ruak" kadagiti agdengdengngeg. Madlawmo no "nasippawda" babaen ti reaksionda - panagtang-ed, panagisem, napasnek a panangkita. No tagina- yonem ti nasayaat a pannakikinnita, masiguradom a "masipsippawda" da- giti dakdakamatem nga ideya. No nadutokanka nga agbasa iti sanguanan ti kongregasion, rumbeng aya a kitaem dagiti agdengdengngeg bayat ti panagbasam? No sursurotenda ti
Pannakikinnita iti Agdengdengngeg panagbasam iti Biblia, saan a madlaw ti kaaduan no kitkitaem ida wenno saan. Ngem no kitaem dagiti agdengdengngeg, rumayray ti panagbasam gapu ta sipapanunotka unay iti reaksionda. Ket no adda asinoman iti talla- ong a di aguk-ukrad iti Bibliada ken nalabit agtawtawataw ti panunotda, ti pannakikinnitada iti agpalpalawag ti mabalin a tumulong a mangisubli iti atensionda iti maibasbasa. Siempre, apagbiit laeng ti panangkitam kada- kuada, ket saan koma a dayta ti mamagtibbakol kenka iti panagbasam. Tap- no maaramidmo dayta, nasayaat no iggamam ti Bibliam ken dika agdu- mog, a mayasideg ti timidmo iti barukongmo. No dadduma, madutokan dagiti panglakayen nga agdiskurso iti kom- bension nga agusarda iti manuskrito. Tapno epektibo ti panagpalawag- da masapul ti panagsanay, naannad a panagsagana, ken adu a panagensa- yo. Siempre, malimitaran ti pannakikinnita kadagiti agdengdengngeg no manuskrito ti usaren. Ngem no nakasagana a naimbag ti agpalawag, ka- baelanna a kitaen a kadarato dagiti agdengdengngeg a di mayaw-awan iti basbasaenna. No kasta ti aramidenna, matengngelna ti atension dagiti ag- dengdengngeg ken magunggonaanda a naan-anay iti nagpateg a naespiri- tuan nga instruksion a maidatdatag. ENSAYO: Iti inaldaw a pannakisarita iti pamiliam ken kadagiti gagayyemmo, ikagumaam a pa- rang-ayen ti pannakikinnitam kadakuada, nga aramidem dayta iti wagas a saan a maikaniwas iti lokal a kustombre. 127
14 KINANATURAL
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka a natural - kasla makisarsarita, napasnek, ken napay- payso. NO NATURAL ti panangyebkasmo iti pampanunotem, agtalek kenka dagi- ti sabsabali. Agtalekka aya iti ibaga ti maysa a tao a nakamaskara? Adda aya pagsayaatanna no napimpintas ti maskara ngem ti mismo a rupa ti agpalpalawag? Mabalin nga awan. Isu nga imbes a manglimlimoka, agsao- ka a natural. APAY A NASKEN? Mabalin a saan a maipamaysa dagiti dadduma ti panunotda iti ipalpalawagmo no agnerner- bioska, nairteng, wenno saan a relaks ti panagsaom gapu ta maseknanka iti maibagada kenka. Saanmo koma nga ipapan a ti kinanatural kaipapananna ti kinaawan-annad. Saan a mayanatup ti nakapuy a gramatika, di umiso a panagibalikas, ken di nalawag a panagsao. Dika met agusar kadagiti sao a manmano ti makaammo. Kayattayo a ka- nayon nga iparangarang ti mayanatup a dignidad, iti panagsa- sao ken aw-awidtayo. Ti maysa a natural ti panagpalawagna ket saan a nakaporpormal wenno maseknan unay iti pammada- yaw dagiti sabali. Iti Tay-ak ti Ministerio. Agnerbioska aya no mapanka iti maysa a balay wenno asitgam a kasabaan ti maysa a tao iti pub- liko a lugar? Kaaduan kadatayo ti kasta, ngem nakarkaro kadagiti dadduma. Ti panagdanag pairtengenna wenno pagtigergerenna ti timek, wenno mad- law ti panagnerbios babaen ti di maitutop a panaggaraw ti ima wenno ulo. Nadumaduma ti rason a mapasaran ti maysa nga agibumbunannag day- toy a problema. Nalabit pampanunotenna no ania ti makuna dagiti tattao kenkuana wenno parikutna no agballiginto ngata ti pannakisaritana. Gaga- ngay laeng dagitoy, ngem rumsua dagiti parikut no maseknanka unay kada- gita a banag. No agnerbioska sakbay a mangasabaka, ania ti makatulong? Ti naannad a panagsagana ken nasged a panagkararag ken ni Jehova. (Ara. 4:29) Utobem ti naindaklan nga asi ni Jehova a mangawis kadagiti tattao a mangtagiragsak iti perpekto a salun-at ken agnanayon a biag idiay Paraiso. Panunotem dagidiay ikagkagumaam a tulongan ken ti kinapateg ti panna- kangngegda iti naimbag a damag. Laglagipem met nga addaan dagiti tattao iti wayawaya nga agpili, isu nga adda kadakuada no awatenda wenno saan ti mensahem. Kasta met la ti kasasaad idi nangasaba ni Jesus iti nagkauna nga Israel. Ti annongem ket mangasaba laeng. (Mat. 24:14) Uray no didaka pagsawen dagiti tattao, na- 128
Kinanatural kakasabakan babaen ti mismo a kaaddam. Nagballigikan agsipud ta nagpa- usarka ken Jehova a mangaramid iti pagayatanna. No adda gundawaymo nga agsao kadagita a kasasaad, komusta ti panagsaom? No sipapanunotka iti kasapulan dagiti tattao, makaay-ayo ken natural ti panagsaom. No mangasabaka, saan nga alusiisen ti agim-imdeng kenka no agtignay ken agsaoka iti gagangay a wagasmo. Ad-adda pay ketdi a denggenda dagiti Nainkasuratan a kapanunotan a kayatmo nga iranud kadakuada. Imbes a palawagam ida, kasaritam ida. Nainggayyemanka koma. Ipakitam nga inte- resadoka kadakuada, ken denggem dagiti komentoda. Siempre, no kadaw- yan iti lenguahe wenno kulturada ti mangipakita iti panagra- em no makisarsarita kadagiti tattao a saanmo nga am-ammo, masapul nga annurotem dagitoy. Ngem kanayon koma a sida- daanka nga umisem a di mapilpilit. NO KASANO NGA ARAMIDEN Agsaoka a kas iti inaldaw a panagsasaom. Ipamaysam ti pa- nunotmo, saan nga iti bagim, no di ket ken ni Jehova ken iti kinapateg ti panangammo ken- kuana dagiti tattao. Iti Plataporma. Iti panagpalawagmo iti maysa a grupo, nasaysayaat ti natural, kasla makisarsarita nga estilo ti panag- palawag. Siempre, no dakkel ti tallaong, masapul a napuer- puersa ti timekmo. No ikabesam ti palawagmo wenno de- talyado unay dagiti notam, mabalin a maseknanka unay iti umiso a pannakaisao ti bambanag. Nasken ti mayanatup a pannakaisao dagita, ngem no dayta ti kangrunaan a pakasek- nam, agbalin a nairteng ken pormal ti panagpalawagmo. Ma- pukaw ti kinanaturalna. Masapul a nasakbay a panunotem a siaannad dagiti ideyam, ngem dagita nga ideya ti kangruna- an nga ipaayam iti atension, saan a ti eksakto a pannakai- saoda. No isagsaganam ti palawagmo, dagiti ideya ti nangnangruna nga ipamaysam, saan a ti eksak- to a pannakaisaoda. No agpalpalawag ken maki- sarsaritaka iti inaldaw a pannakitungtong, liklikam ti nadarasudos a panagsasao ag- raman ti panangusar kadagiti kualidad ti panagpalawag a ma- ngiturong iti atension iti bagim. Kasta met laeng no mainterbiuka iti gimong. Agsaganaka a nalaing, ngem saanmo a basaen wenno ikabesa dagiti isung- batmo. Ipalawagmo dagita a buyogen ti natural a modula- sion, iti kasta, natural ken makaallukoy dagiti komentom. No agbasaka iti publiko, ag- saganaka a nalaing. Nabuyogan koma iti rikna ti panagbasam ken tarusam a naimbag ti kaba- bagas ti basbasaem. Mabalin nga ipapan dagiti agdengdengngeg a saan a natu- ral uray dagiti makaay-ayo a kualidad ti panagpalawag no ma- sobraan dagitoy. Kas pagarigan, rumbeng a nabatad ti panag- saom ken umiso ti panagibalikasmo ngem saan koma a napalalo di la ket ta agbalin a nairteng wenno saan a natural. Ti panagkompas a mangipaganet- get wenno mangiladawan, no nasayaat ti panangaramidmo iti dayta, bia- genna ti palawagmo, ngem dagiti panagkompas a nairteng wenno aglabla- bes singaenda ti ibagbagam. Umdas koma ti kapigsa ti timekmo, ngem saan koma a nakapigpigsa. No dadduma, nasayaat no pagbalinem a napuersa ti panagpalawagmo, ngem saan koma a bombastiko. Ti modulasion, entu- siasmo, ken addaan rikna ket mausar koma amin, ngem iti pamay-an a saan 129
130 Kinanatural a sika ti pakaiturongan ti atension wenno mamagalusiis kadagiti agdeng- dengngeg. Adda masnup a natural a wagas dagiti dadduma a tattao a mangyebkas iti kapanunotanda, uray no saanda nga agpalpalawag. Adda met dagidiay ka- dawyan ti panagsasaoda. Ti nasken isu ti makaay-ayo a panagsao iti inaldaw ken natakneng koma ti konduktam kas maysa a Kristiano. Iti kasta, no ad- dakan iti plataporma, ad-adda a sisasaganaka nga agsao ken agtignay iti ma- kaay-ayo ken natural a wagas. No Agbasaka iti Publiko. Masapul ti panagregget tapno natural ti panag- basam iti publiko. Tapno maaramidmo dayta, siputam dagiti kangrunaan nga ideya iti material nga ibasam, ket amirisem no kasano ti pannakabukel dagitoy. Masapul a nalawag dagitoy iti isipmo; ta no saan, agbasbasakanto laeng iti sasao. Ammuem ti pannakaibalikas dagiti sao a saanmo a kabesa- do. Agsanayka nga agbasa iti napigsa tapno maalam ti maitutop a kangato ken kapigsa ti bosesmo ken tapno mapagkakaduam dagiti sasao a silala- wag a mangyebkas kadagiti kapanunotan. Ulit-ulitem nga aramiden dayta agingga a naannayas ti panagbasam. Adalem a naimbag ti material tapno inton ibasam iti napigsa, ti panagbasam ket kasla nabiag a pannakisarita. Ki- nanatural dayta. Siempre, kaaduan nga ibasbasatayo iti publiko ket aggapu kadagiti publi- kasiontayo a naibatay iti Biblia. Malaksid kadagiti naituding a basaentayo iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, agbasatayo kadagiti kasura- tan iti tay-ak ti ministerio ken no agpalawagtayo iti plataporma. Dagiti ka- kabsat a lallaki ti matudingan a para basa iti adalen iti Panagadal iti Pag- wanawanan ken Panagadal iti Libro ti Kongregasion. Dagiti dadduma a kualipikado a kakabsat a lallaki matudinganda nga agbasa iti manuskrito kadagiti kombension. Biblia man wenno dadduma pay a publikasion ti iba- sam, basaem dagiti nakotar a paset iti wagas a nabiag ti pannakaidatag ti material. No nadumaduma ti adda a nakotar, baliwam bassit ti bosesmo para iti tunggal maysa kadakuada. Tandaanam: Saan koma a nakaar-arte ti panagbasam, no di ket nabiag koma ken natural. Ti natural a wagas ti panagbasa ket kasla makisarsarita laeng. Saan nga ar- tipisial no di ket buyogen ti kombiksion. ENSAYO: (1) Siuulimek a basaem ti Malakias 1:2-14, ket imutektekam no asino dagiti agsasao. Ita, pigsaam nga ibasa a buyogen ti mayanatup a panangyebkas. (2) Iti tallo a nagdu- duma a gundaway sakbay a makiramanka iti tay-ak ti ministerio, basaem dagiti umuna a dua a parapo daytoy a leksion agraman ti material iti babaen ti subtitulo nga "Iti Tay-ak ti Ministerio," iti panid 128. Ikagumaam nga ipakat ti balakad.
MAKAAY
AYO A PANAGLANGLANGA
Ania ti masapul nga aramidem? Nadalimanek, nadalus, ken nanakman koma ti panagkawkawesmo. Naurnos koma ti pannakasagaysay ti buokmo. Rumbeng nga ipa- matmat ti posturam a maseknanka iti langam. TI PANAGLANGLANGAM adu ti ipalnaadna maipapan kenka. Nupay ti lina- on ti puso ti kitkitaen ni Jehova, "ti agparang kadagiti mata" ti pangibasaran ti kaaduan a tattao a mangbukel iti opinionda. (1 Sam. 16:7) No nadalus ken nanakman ti panaglanglangam, ipapan dagiti dadduma nga adda panagra- emmo iti bagim, ket ad-adda nga umimdengda kenka. No mayanatup ti pa- nagkawkawesmo, nasayaat met ti iparangarangna maipapan iti organisasion nga irepresentarmo ken iti panangmatmat dagiti agim-imdeng kenka maipapan iti Dios a daydayawem. APAY A NASKEN? Ti panaglanglangam mabalin nga impluensiaanna ti panang- matmat dagiti sabsabali maipapan kadagiti patpatiem kas maysa a Kristiano ken iti wagas ti panagbiag nga irepresentarmo. Dagiti Mayaplikar a Giya. Saan a naglaon ti Biblia iti adu a pagannurotan maipapan iti panaglanglanga. Ngem mangted kadagiti natimbeng a prinsipio a tumulong kadatayo a manga- ramid kadagiti umiso a pangngeddeng. Ti kangrunaan amin kadagitoy, "aramiden[tayo] ti amin a bambanag a maipaay iti dayag ti Dios." (1 Cor. 10:31) Aniada a prinsipio ti nainaig iti panaglanglangatayo? Umuna, paregtaennatayo ti Biblia nga agbalin a nadalus, iti bagi ken kawestayo. Iti Linteg nga intedna iti nagkauna nga Israel, nangipasdek ni Jehova kadagiti pagalagadan maipapan iti kinadalus. Kas pagarigan, no agannong dagiti papadi, masapul nga agdigusda ken labaanda dagiti pa- gan-anayda kadagiti naituding a tiempo. (Lev. 16:4, 24, 26, 28) Awanen da- giti Kristiano iti sidong ti Mosaiko a Linteg, ngem agaplikar pay laeng da- giti prinsipio a linaonna. (Juan 13:10; Apoc. 19:8) Nangruna no mapantayo iti paggigimongan wenno makiraman iti tay-ak ti ministerio, rebbeng a na- dalus ti bagi ken kawestayo, ken saan a naangot ti sang-awtayo tapno saan- datay a karugit dagiti dadduma. Rumbeng a mapagulidanan iti daytoy a banag dagidiay agpalawag wenno mangiparang kadagiti demostrasion iti sanguanan ti kongregasion. Panagraem ken ni Jehova ken iti organisasion- na no asikasuentayo ti panaglanglangatayo. Maikadua, bagbagaannatayo ti Biblia a naemma ken nasimbeng koma ti panunottayo. Indagadag ni apostol Pablo kadagiti Kristiano a babbai nga "arkosanda ti bagbagida . . . buyogen ti kinaemma ken kinasimbeng ti pa- nunot, saan a kadagiti estilo a panangsallapid iti buok ken balitok wenno 131 15
132 Makaay-ayo a Panaglanglanga kadagiti perlas wenno nangina unay a lupot, no di ket iti wagas a maitutop kadagiti babbai nga agkunkuna nga agraemda unay iti Dios." (1 Tim. 2: 9, 10) Nasken met ti kinaemma ken kinasimbeng ti panunot iti panagkaw- kawes ken panagbubuok dagiti lallaki. Ti tao a naemma ket maseknan iti saanna a panangsair kadagiti sabsa- bali ken panangiturong iti di maiparbeng nga atension iti bagina. No na- simbeng ti panunotmo, naannad, wenno nasayaat ti panangtingitingmo iti bambanag. Ti tao a mangipakita kadagitoy a kualidad ket addaan iti kina- timbeng a resulta ti panangraem kadagiti nadiosan nga estan- darte. Ti panangiparangarang kadagitoy a kualidad dina iparit ti panagkawes a makaay-ayo, ngem tulongannatayo nga agba- lin a nanakman iti panaglanglangatayo ken mangliklik kada- giti aglablabes nga estilo ti panagkawkawes ken panagbubu- ok. (1 Juan 2:16) Kayattayo nga iyaplikar dagitoy a prinsipio, mapantayo man iti paggigimongan, makiraman iti tay-ak ti ministerio, wenno iti dadduma pay nga aktibidad. Maipara- ngarang koma ti kinaemma ken kinasimbeng ti panunot uray iti gagangay a panagkawkawestayo. Iti eskuelaan wenno pang- gedantayo, adda dagiti gundaway a mabalintay ti mangasa- ba iti impormal a pamay-an. Nupay saantayo a nakakawes a kas iti no tumabunotayo kadagiti gimong, kombension, ken asamblea, rumbeng a nadalimanek, nadalus, ken naemma lat- ta koma ti panagkawkawestayo. KITAEM TI LANGAM Nadalus aya ti amin a bamba- nag? Iparangarang aya ti langam ti kinanakman ken nasayaat a pa- nangtingiting iti bambanag? Naurnos aya ti amin a bamba- nag? Naurnos aya ti buokmo? Adda aya aniaman maipapan iti langam a mangyanninaw nga ay-ayatem ti lubong? Adda aya nainkalintegan a ra- son tapno ipapan dagiti sabsabali a makaitibkol ti pa- naglanglangam? Siempre, saan nga agpapada ti panagkawkawestayo. Saan a manamnama nga agpapadatayo. Nagduduma ti kayat dagiti tattao, ket mayanatup daytoy. Ngem masapul a kanayon a su- rotentayo dagiti pagannurotan ti Biblia. Impakita ni apostol Pedro a napatpateg ti pagan-anay a nainaig iti "nali- med a kinatao ti puso" ngem kadagiti estilo ti panagbubuok ken panagkaw- kawes. (1 Ped. 3:3, 4) No napno ti pusotayo iti ayat, rag-o, talna, kinama- nangngaasi, ken pammati a natibker ti nakaibatayanna, agbalin dagitoy a naespirituan a pagan-anaytayo a pudpudno a pakaidayawan ti Dios. Maikatlo, idagadag ti Biblia a kitaentayo no nasayaat ti panaglanglangata- yo. Iti 1 Timoteo 2:9, nadakamat ti maipapan iti "naimbag-pannakaurnos- na a kawes." Nupay kawes ti babbai ti tuktukoyen ni apostol Pablo, agaplikar met dayta a prinsipio kadagiti lallaki. Ti banag a nasayaat ti pannakaurnos- na ket nadalimanek ken saan a kuso-kuso. Nabaknangtay man wenno saan, mapagbalintayo a nanakman ti panaglanglangatayo. Maysa kadagiti umuna a madlaw dagiti sabali iti langatayo isu ti buokta-
Makaay-ayo a Panaglanglanga yo. Nasayaat koma ti pannakaurnosna. Agpada a ti lokal a kustombre ken dagiti tinawid a kaugalian ti pangibatayan dagiti tattao no kasano ti estilo ti panagbubuokda. Masarakantayo iti 1 Corinto 11:14, 15 ti balakad ni apos- tol Pablo maipapan kadagiti estilo ti buok, a nabatad nga inkonsiderarna dagitoy a dua a banag. Nupay kasta, no ipamatmat ti estilo ti buok ti maysa a tao a tultuladenna ti langa ti kasungani a sekso, maikaniwas daytoy kada- giti prinsipio ti Biblia. - Deut. 22:5. Para kadagiti lallaki, nanakman ti panaglanglangada no nakaibarbasda a naimbag. Kadagiti lugar a maibilang a natakneng ti adda imingna, marimi- riman koma ti iming ti asinoman nga addaan iti dayta. Maikapat, ti langatayo ket saan koma a mangiparangarang iti panagayat iti lubong ken kadagiti aramidna. Namallaag ni apostol Juan: "Dikay aya- ten ti lubong wenno uray ti bambanag nga adda iti lubong." (1 Juan 2:15- 17) Adu a dakes a tarigagay ti gagangay ditoy lubong. Kas dinakamat ni Juan, maibilang kadagitoy ti tarigagay ti managbasol a lasag ken panangi- parammag kadagiti sanikua. Iturong pay ti Kasuratan ti atension iti espiri- tu ti iyaalsa, wenno isusukir iti autoridad. (Prov. 17:11; Efe. 2:2) Masansan a maiparangarang dagitoy a tarigagay ken kababalin iti panagkawkawes ken panagbubuok dagiti tattao. Pagbanaganna, ti langada ket saan a na- nakman, makagargari, saan a naurnos, narugit, saan a nadalimanek, wen- no uray ania lattan. Kas ad-adipen ni Jehova, liklikantayo dagiti estilo a mangiparangarang kadagiti langa a di mayanatup kadagiti Kristiano. Imbes a tuladem ti lubong, anian a naim-imbag no alaem a pagwadan ti panagkawkawes ken panagbubuok dagiti mapagulidanan a nataengan iti naespirituan a lallaki ken babbai iti uneg ti kongregasion Kristiano! Da- giti agtutubo a lallaki nga agtarigagay nga agbalin a pumapalawag iti pub- liko paliiwenda koma ti panagkawkawes dagidiay kualipikadon nga ag- palpalawag iti publiko. Makasursuro ti tunggal maysa iti ulidan dagidiay sisusungdo a makiramraman iti publiko a ministerio iti adun a tawen. - 1 Tim. 4:12; 1 Ped. 5:2, 3. Maikalima, no ikeddengtayo no ania ti mayanatup, laglagipentay koma nga "uray ti Kristo saanna nga inay-ayo ti bagina." (Roma 15:3) Kangruna- an a pakaseknan ni Jesus ti panangaramid iti pagayatan ti Dios. Inyun- una met ni Jesus ti panangtulong kadagiti sabsabali imbes a ti bukodna a pagimbagan. No adda makuna dagiti tattao a kaskasabaantayo maipapan kadagiti estilo ti panagkawkawes ken panagbubuoktayo, ania ti rumbeng nga aramidentayo? Ti panangtulad iti napakumbaba nga espiritu nga im- pakita ni Kristo matulongannatayo a mangaramid iti nainsiriban a pang- ngeddeng. Intuyang ni apostol Pablo daytoy a prinsipio: "Saankami a pu- los mangmangted ti aniaman a pakaigapuan ti pannakaitibkol." (2 Cor. 133
134 Makaay-ayo a Panaglanglanga 6:3) Dayta ti gapuna nga idiantayo dagiti estilo ti buok wenno panagkaw- kawes a mabalin a pangbabalawan dagiti tattao a kayattayo a kasabaan. Postura. Ti makaay-ayo a panaglanglanga ramanenna met ti umiso a postura. Siempre, saan nga agpapada ti taktakdertayo, ket ditay koma ag- balin nga agtutulad. Nupay kasta, sigun iti pannakaaramatna iti Biblia, ti diretso a panagtakder ipalnaadna ti personal a dignidad ken positibo a ka- babalin. (Lev. 26:13; Luc. 21:28) Kaskasdi, gapu ta nagtartrabaho a naka- kubbo iti adun a tawen wenno gapu iti kinalakay wenno kinakapsut ti bagi, mabalin a ti maysa a kabsat dina kabaelan ti agtakder a diretso wen- no masapul nga adda pagkaptanna. Ngem kadagidiay a makabael, maika- likagum nga agtakderda a diretso no makisarsaritada tapno saan nga agpa- rang a dida maseknan wenno mababainda. Kasta met, nupay mabalin ti agpalpalawag nga isadag sagpaminsan ti imana iti podium, nasaysayaat ti impresion kenkuana dagiti agdengdengngeg no saanna nga isadag ti imana. Nadalimanek nga Aruaten. Saan laeng koma a ti panaglanglangatayo ti nadalus ken naurnos no di pay ket dagiti us-usarentayo iti ministerio. Kitaem ti Bibliam. Saantay a kabaelan amin ti mangala iti baro a Biblia no dimmaanen ti kopiatayo. Ngem uray kasano kadaanen ti Bibliatayo, madlaw koma nga an-annadantay dayta. Siempre, adu ti pamay-an a panangikarga kadagiti aruaten iti bag a pa- ngasaba, ngem naurnos koma. Nakakitakan aya kadagiti papel nga agtin- nag iti Biblia ti maysa nga agibumbunannag no ukradenna dayta tapno ibasana ti teksto iti bumalay wenno nalabit ti maysa a kabsat a lalaki nga agpalpalawag iti kongregasion? Saanka aya a masinga? No makasinga da- giti papel a naisigpit iti Biblia, nalabit naur-urnos dagiti aruatem no adda ti sabali a pangikabilam kadagita. Matmatan met koma a kinaawan panag- raem kadagiti dadduma a kultura ti panangidisso iti Biblia wenno daddu- ma a narelihiosuan a publikasion iti suelo. Napateg koma kadatayo ti makaay-ayo a panaglanglanga. Impluensia- anna met ti panangmatmat dagiti tattao kadatayo. Ngem kangrunaan iti amin, asikasuentay a naimbag dayta agsipud ta kayattayo a 'maarkosan ti sursuro ti Manangisalakantayo, ti Dios, iti amin a bambanag.' - Tito 2:10. ENSAYO: Maminsan iti kada aldaw iti intero a makalawas, uray pay ania ti naiplanom nga ara- miden, idiligmo ti bagim iti listaan a napauluan "Kitaem ti Langam," iti panid 132.
KINATANANG
Ania ti masapul nga aramidem? Agtakder, aggaraw, ken agsaoka iti kalmado, natakneng a wagas a mangipakita iti kinatimbeng. GAGANGAY nga agnerbios ti maysa a pumapalawag no dandanin agpala- wag, aglalo no manmano nga agdiskurso. Mabalin nga agnerbios met ti maysa nga agibumbunannag kadagiti umuna a makasaritana iti tay-ak ti ministerio. Idi madutokan nga agbalin a propeta, kinuna ni Jeremias: "Ad- toy pudno a saanko nga ammo ti agsao, ta maysaak laeng nga ubing." (Jer. 1:5, 6) Tinulongan ni Jehova ni Jeremias, ket tulongannaka met. Inton agangay, masursurom ti agbalin a natanang. Kalmado ti maysa a natanang a pumapalawag. Agminar daytoy a kinatanang iti taktakderna. Natural ti posturana ken mayanatup iti kasasaad. Adda kaipapanan ti panaggaraw dagi- ti imana. Nabagas ken kontrolado ti timekna. APAY A NASKEN? No natanangka, ad-adda nga ipamaysada a denggen ti ibagbagam imbes a sika ti sipsiputanda. Nupay mabalin nga ipapanmo a saan a mayataday ken- ka daytoy a deskripsion ti tao a natanang, mabalinmo ti ru- mang-ay. Kasano? Usigentayo no apay nga agnerbios ken saan a natanang ti maysa a pumapalawag. Mabalin a pisikal ti makagapu. No maipasangoka iti maysa a karit ket kayatmo ti agballigi ngem dimo masigurado no kabaelam dayta, madanaganka. Kas resultana, ti utek tig- nayenna ti bagi a mangpataud iti ad-adu pay nga adrenaline. Ti bigla nga iyaadu ti adrenaline ti pakaigapuan ti naparpartak a panagpitik ti puso, panagbaliw ti kapartak ti panaganges, panagkalimduosan, wenno panag- tigerger pay ketdi dagiti ima ken tumeng agraman panagpigerger ti bo- ses. Tultulongannaka ti bagim a mangtaming iti kasasaadmo babaen ti pa- nangtedna kenka iti kanayonan nga enerhia. Ti parikut ket no kasano nga usaren ti kasta nga enerhia tapno sumayaat ti panagpanunot ken agbalin nga entusiastiko ti panagpalawagmo. No Kasano a Kissayan ti Panagdanag. Laglagipem a gagangay ti pa- nagdanag. Ngem tapno agtalinaedka a natanang, masapul a kissayam ti danagmo ket sanguem ti kasasaad iti kalmado ken natakneng a wagas. Ka- sano a maaramidam daytoy? Agsaganaka a naimbag. Mangbusboska iti umdas a tiempo a mangisaga- na iti palawagmo. Siguraduem a maawatam a silalawag ti topikom. No ti palawagmo ket daydiay sika ti mangpili kadagiti punto nga ilawlawagmo, 135 16
136 Kinatanang panunotem no aniada a banag iti topikom ti ammon dagiti agdengngeg ken no ania ti namnamaem a magapuanan. Daytoy ti tumulong kenka a mangpili iti material a makagunggona unay. No marigatanka iti damo, makiumanka iti aduan iti kapadasan a pumapalawag. Matulongannaka a manganag a naimbag iti materialmo ken kadagidiay agdengngeg. No ma- siguradom a makagunggona ti materialmo kadagiti agdengngeg ken nala- wag dayta iti panunotmo, ti tarigagaymo a mangiranud iti dayta parme- kenna ti danagmo a mangipalawag. NO KASANO TI AGBALIN A NATANANG Agsaganaka a naimbag. Ensayuem ti palawagmo iti na- pigsa a timek. "Ipalladawmo ti dadagsenmo ken Jehova" babaen ti kararag. - Sal. 55:22. Makiramanka a regular iti tay-ak ti serbisio, masansan nga agko- mentoka kadagiti gimong, ken agboluntarioka kadagiti daddu- ma a paset iti eskuelaan. Ammuem dagiti pagilasinan ti di natanang a panagpalawag, ket sursuruem no kasano a lap- dan wenno kontrolen dagitoy. Asikasuem a nalaing ti introduksionmo. Ammuem no ka- sano ti panangirugim. Apaman a nairugimon ti agpalawag, mabalin nga agin-inut a maawan ti nerbiosmo. Agaplikar met dagita nga addang no agsagsaganaka para iti tay-ak ti ministerio. Saan laeng a ti topiko a panggepmo nga ilawlawag ti panunotem no di pay ket ti klase dagiti tattao a kasabaam. Iplanom a naimbag ti introduksionmo. Agsursu- roka iti kapadasan dagiti nataengan nga agibumbunannag. Nalabit ipapanmo a natantanangka no agusarka iti manus- krito iti panagpalawagmo iti maysa a grupo. Kinapudnona, mabalin nga agresulta daytoy iti ad-adda a panagdanag tung- gal agpalawagka. Pudno nga adda dagiti pumapalawag nga agus-usar iti adu a nota, idinto a sumagmamano laeng ti usa- ren dagiti dadduma. Ngem saan a dagiti sasao a naisurat iti papel ti mangbaliw iti nakaipamaysaan ti panunotmo ken mangkissay iti danagmo, no di ket ti kombiksion nga adda iti pusom a ti insaganam para kadagiti agdengngeg ket pudno a makagunggona. Ensayuem ti palawagmo iti napigsa a timek. Ti kasta a panagensayo ikkannaka iti panagtalek a kabaelam nga ibalikas dagiti adda iti panu- notmo. Bayat nga agen-ensayoka, masanayka nga agpanunot iti wagas a maipakatmo a dagus dayta no agpalawagkan. Pagbalinem a realistiko ti panagensayom. Iladawanmo iti panunotmo nga addaka iti sanguanan ti tallaong. Agtugawka iti sango ti lamisaan wenno agtakderka, kas iti arami- dem inton agpalawagka. Ikararagmo ken Jehova a tulongannaka. Sungbatanna kadi ti kasta a ka- rarag? "Daytoy ti adda kadatayo a panagtalek kenkuana, nga, uray ania ti dawatentayo maitunos iti pagayatanna, denggennatayo." (1 Juan 5:14) No tarigagayam nga idaydayaw ti Dios ken tulongan dagiti tattao a magung- gonaan iti Saona, sigurado a sungbatanna ti kararagmo. Makatulong unay dayta a pammatalged a mangpabileg kenka a mangiparang iti pasetmo.
Kanayonanna, no patanorem dagiti bunga ti espiritu - ayat, rag-o, talna, kinaalumamay, ken panagteppel - mapatanormo ti panagpampanunot a kasapulan tapno matamingmo dagiti kasasaad iti natanang a pamay-an. - Gal. 5:22, 23. Agsanayka. No sansanem ti makiraman iti tay-ak ti serbisio, maksayan ti nerbiosmo. No sansanem ti agkomento kadagiti gimong ti kongregasion, nalaklakanto para kenka ti makisarita kadagiti sabsabali. No kankanayon nga agpalawagka iti kongregasion, nalabit a saankanto unayen a madana- gan sakbay ti kada panagpalawagmo. Kayatmo kadi ti maaddaan iti ad-adu pay a gundaway nga agpalawag? No kasta, agboluntarioka a mangsandi no adda dagiti di makaiparang iti pasetda iti eskuelaan. Kalpasan a maaramidmo dagiti nadakamat nga addang, makatulong kenka ti panangusig kadagiti nalawag a pagilasinan ti di natanang a pa- nagpalawag. Ti panangilasin kadagita a problema ken panagsursuro no ka- sano a parmeken dagitoy tulongannaka nga agsao iti natanang a pamay- an. Dagiti pagilasinan ket mabalin a pisikal wenno adda pakainaiganna iti boses. Dagiti Pisikal a Pagilasinan. Ti kinatanang, wenno ti kaawan dayta, ket mailasin babaen ti taktakdermo ken ti panaggaraw dagiti imam. Usi- gem nga umuna dagiti ima. Dagiti ima a nagpinnetpet iti likudan, na- kaunnat kadagiti sikigan, wenno nakakapet iti podium; dagiti ima nga agkarakaut iti bulsa, agkarabutones iti amerikana, di mapupuotan a pa- nangsagid iti pingping, agong, antipara; dagiti ima a mangay-ayam iti relo, lapis, singsing, wenno dagiti nota; kellaat wenno agsarisarimadeng a panagkompas ti ima - amin dagitoy ket pagilasinan ti di kinatanang. Madlaw met ti kaawan ti panagtalek babaen ti masansan a panaggaraw ' dagiti sakam, ken ti bagim, nasikkil a panagtakder, panagbuk ot, masansan a panangdilpat kadagiti bibig, panagkaratilmon, ken napartak ken nara- baw a panaganges. No talaga a pagreggetam, mabalin a kontrolen dagitoy a pagilasinan ti panagnerbios. Saggaysaem a parmeken dagitoy. Mangpilika no ania kada- gita a problema ti kayatmo a parmeken ket adalem a nasaksakbay no ka- sano a lapdan dayta. No ikagumaam, agminarto ti kinatanang iti taktak- dermo. Dagiti Problema iti Boses. Mabalin a karaman kadagiti pagilasinan ti panagnerbios ti nasinggit unay wenno agpigerger a boses. Nalabit agkara- sig-amka wenno napartak unay ti panagsaom. Maparmek dagitoy a prob- lema ken manerismo babaen ti napasnek a panagregget a mangkontrol iti boses. Kinatanang 137
138 Kinatanang No agnerbioska, agsarimadengka ket umangeska iti nauneg sakbay a mapanka iti plataporma. Ikagumaam nga irelaks ti intero a bagim. Imbes a panunotem ti nerbiosmo, ipamaysam a panunoten no apay a kayatmo nga ipalawag dagiti banag nga insaganam. Sakbay nga irugim ti agsao, ki- taem iti apagbiit dagiti agdengdengngeg, agbirokka iti naamo a rupa, ket umisemka. Inayadem ti agsao iti introduksion, ket kalpasanna, ipamay- sam a panunoten ti palawagmo. No Ania ti Namnamaem. Dimo namnamaen a maawan nga intera- mente ti nerbiosmo. Adu a pumapalawag ti agnerbios sakbay a suma- ngoda iti tallaong, nupay adun a tawen nga agpalpalawagda. Nupay kasta, nasursuroda a kontrolen ti nerbiosda. Kinuna ti maysa a pumapala- wag: "Agkebbakebba pay la ti barukongko, ngem nasursurokon a kontro- len." No sipapasnek nga ikagumaam a parmeken dagiti pagilasinan ti panag- nerbios, matmatandakanto dagiti agdengdengngeg a kas natanang a pu- mapalawag. Mabalin nga adda pay la panagnerbiosmo, ngem dida madlaw. Laglagipem a ti bigla nga iyaadu ti adrenaline a pakaigapuan ti panag- nerbios ket mangpataud met iti kanayonan nga enerhia. Usarem dayta nga agsao nga addaan rikna. Sanayem amin dagitoy uray no awanka pay iti plataporma. Sursuruem ti agbalin a natanang ken kontrolado ken agsao a buyogen ti mayanatup a rikna iti inaldaw a panagbiagmo. Ti panangaramidmo iti kasta dakkel ti maitulongna kenka a maaddaan iti panagtalek inton addaka iti platapor- ma ken iti tay-ak ti ministerio, a pakasapulan unay iti dayta. ENSAYO: Kada lawas iti uneg ti makabulan, ikagumaam ti agkomento iti nasursurok ngem maminsan iti Panagadal iti Pagwanawanan ken iti Panagadal iti Libro ti Kongrega- sion. Mapaliiwmo a saanka unayen nga agnerbios iti maikadua wenno maikatlo a panagkomentom iti dayta met la a gimong.
PANANGUSAR ITI MIKROPONO
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem a siuumiso ti mikropono no mausar a pangpapigsa iti timek kadagiti gimongyo. ADU a tiempo ti busbusbosen dagiti Kristiano a kakabsattayo ken adu a sakripisio ti ar-aramidenda tapno makatabunoda kadagiti Nakristianuan a gimong. Tapno magunggonaanda, masapul a mangngegda a naimbag ti maipalpalawag. Idi tiempo ti nagkauna nga Israel, awan ti de-koriente nga alikamen a pangpapigsa iti timek. Idi nagpalawag ni Moises iti nasion ti Israel iti Tanap ti Moab sakbay a simrekda iti Naikari a Daga, kasano a nangngeg dagiti amin nga adda sadiay, nga agdagup iti minilion? Nalabit nagusar ni Moises kadagiti lallaki a para yallatiw iti sasaona, nga apagisu ti kaaddayo ti nagpuestuan- da, ket inulitda nga imbaga iti intero a pakarso dagiti sinao ni Moises. (Deut. 1:1; 31:1) Di nagbayag kalpasan nga inrugi da- giti Israelita a sakupen ti daga a lauden ti Jordan, inummong ni Josue ti nasion iti sanguanan ti Bantay Gerizim ken Bantay Ebal, a nala- bit nagpuesto dagiti Levita iti tanap iti nagbaetan dagita a bantay. Nang- ngeg ken sinungbatan ti amin nga umili dagiti naidatag kadakuada a ben- dision ken lunod nga aggapu iti Dios. (Jos. 8:33-35) Mabalin nga adda met idi dagiti tattao a nausar a para yallatiw iti sasao, ngem di pagduaduaan a nakatulong met ti ekselente nga akostika daydi a disso, kayatna a sawen, agallangogan ti timek sadiay. APAY A NASKEN? Magunggonaan laeng dagiti sabsabali no mangngegda a naimbag ti maipalpalawag. Agarup 1,500 a tawen kalpasanna, idi a "maysa a dakkel unay a bunggoy ti naguurnong" iti Baybay ti Galilea tapno denggenda ni Jesus, limmugan ni Jesus iti barangay, immadayo manipud iti takdang, sa nagtugaw ket pi- nalawaganna dagiti tattao. (Mar. 4:1, 2) Apay a nagpuesto ni Jesus iti bara- ngay idi nagpalawag? Agsipud ta nalawag a mangngeg ti timek no addaka iti nalinak a baybay. Agingga idi rugrugi ti maika-20 a siglo, ti kapigsa ken kalawag ti boses ti agpalawag ti masansan a mangikeddeng no kasano kaadu kadagiti naital- laong ti makangngeg iti ibagbagana. Nupay kasta, idi dekada 1920, rinu- gian dagiti adipen ni Jehova nga usaren kadagiti kombensionda ti de-ko- riente nga alikamen a mangpapigsa iti timek. Alikamen a Mangpapigsa iti Timek. Napigpigsa nga amang ti timek ti 139 17
140 Panangusar iti Mikropono agpalawag ken mamantener latta ti kualidad ken tono ti bosesna no mau- sar ti kasta nga alikamen. Saan a masapul nga ipukkawna ti agsao. Saan met nga agpakarigat dagiti agim-imdeng a mangtiliw iti maipalpalawag. Imbes ketdi, maipamaysada ti dumngeg iti mensahe. Adun ti naaramid tapno masigurado nga adda dagiti nasayaat nga alika- men a mangpapigsa iti timek a mausar kadagiti kombension ken asam- blea dagiti Saksi ni Jehova. Kanayonanna, adu dagiti King- dom Hall nga agus-usar kadagiti alikamen a mangpapigsa iti timek dagiti agdiskurso, mangidaulo kadagiti gimong, wenno agbasa iti plataporma. Addaan met dagiti dadduma a kongre- gasion kadagiti mikropono nga usaren dagiti agkomento ka- dagiti gimong. No adda kasta nga alikamen iti kongregasion- yo, sursuruem ti umiso a panangusar iti dayta. NO KASANO NGA ARAMIDEN Iyadayom ti ngiwatmo iti uppat agingga iti innem a pul- gada manipud iti mikropono. Siguraduem a saka la agsao no nakabatog ti ngiwatmo iti mik- ropono. Sumagmamano a Napateg a Giya. Tapno umiso ti pa- nangusarmo iti mikropono, laglagipem dagiti sumaganad a punto: (1) Kadawyanna, agarup uppat agingga iti innem a pulgada koma ti kaadayo ti mikropono manipud iti ngiwat- mo. No asideg unay ti mikropono, mabalin nga agbanar- bar dagiti saom. No adayo unay, saan a nalawag ti timekmo. (2) Masapul nga adda ti mikropono iti sangom, saan nga iti sikigan. No nakaturong ti ulom iti sikigan, saka la agsao no nakasangokan iti mikropono. (3) Ipigpigsam bassit ti timek- mo ken napuerpuersa ngem no makisarsaritaka. Ngem saan a masapul nga ipukkawmo ti agsao. Kabaelan ti alikamen a pangpapigsa iti timek nga idanon ti bosesmo kadagiti kaadaywan nga agdengdengngeg. (4) No masapul nga agsig-amka, makauy-uyek wenno makababaenka, si- guraduem nga iyadayo ti ulom iti mikropono. Ipigpigsam bassit ti timekmo ken napuerpuersa ngem no makisarsaritaka. No masapul nga agsig-amka, iyadayom ti ulom iti mikro- pono. No Agdiskursoka. No addakan iti podium, masansan nga adda kabsat a mangisimpa iti mikropono. Agtakderka a natural, a kitkitaem dagiti ag- dengdengngeg bayat nga isimsimpana ti mikropono. Iparabawmo iti po- dium dagiti notam, ket siguraduem a saan a lingdan ti mikropono no tal- diapam dagita. No irugimon ti agsao, imdengam ti timekmo nga aggapu iti loudspeak- er. Napigsa unay aya, wenno agbigsot ti panagsaom? Mabalin a kasapulan nga agsanudka iti maysa wenno dua a pulgada. No taldiapam dagiti no- tam, laglagipem a saka la agsao ken agbasa no nakabatog ti ngiwatmo iti mikropono wenno nangatngato bassit, saan a nababbaba. No Agbasaka iti Plataporma. Kasayaatan no iggamam ti Bibliam wen- no aniaman a publikasion tapno nakaturong ti rupam kadagiti agdeng-
Panangusar iti Mikropono dengngeg. Yantangay mabalin a direkta nga adda iti sanguanam ti mikro- pono, ilisim bassit ti material a basbasaem. Kayat a sawen daytoy a saan nga eksakto a nakabatog ti ulom iti mikropono. Iti kasta inton agbasaka, direkta a maiturong ti timekmo iti mikropono. Agtakder ken agbasa iti sango ti mikropono ti kaaduan a kakabsat a para basa iti Panagadal iti Pagwanawanan. Nawaywayada nga aganges ken napuerpuersa ti panagbasada no nakatakderda. Laglagipem a ti pannaka- ibasa dagiti parapo ket napateg a paset ti gimong. Agpannuray unay ti magunggona dagiti agdengdengngeg iti pannakangngegda iti material a maibasbasa. No Agkomentoka Kadagiti Gimong. No agus-usar ti kongregasionyo kadagiti mikropono para kadagiti agkomento, laglagipem a masapul latta a nalawag ti panagsaom ken umdas ti kapigsa ti timekmo. No agkomento- ka, iggamam ti maadal a publikasion wenno ti Bibliam. Iti kasta, makitam a naimbag ti publikasion bayat nga agsasaoka iti mikropono. Iti dadduma a kongregasion, adda dagiti kakabsat a lallaki a madutokan a mangyawat iti mikropono kadagidiay maawagan nga agkomento. No kasta ti kasasaad iti kongregasionyo, pagtalinaedem a nakangato ti imam no maawaganka, tapno nalaka a makita ti kabsat a para iyawat iti mikro- pono no sadino ti tugawmo ket maasitgannaka a dagus. No ti mikropo- no ket daydiay iggaman a mismo ti agkomento, sidadaanka koma a ma- ngawat iti dayta. Saanmo a rugian ti agkomento no di pay nakasagana ti mikropono. No nalpaskan a nagkomento, isublim a dagus ti mikro- pono. No Agpasetka iti Demostrasion. No agusarka iti mikropono bayat ti de- mostrasion, masapul a panunotem a nasaksakbay no ania ti aramidem. No adda nakaisaadan ti mikropono, nawaya ti dua nga imam a mangukrad iti Biblia ken mangiggem kadagiti notam. Nawaywayaka nga aggaraw no ti mikropono ket daydiay sika a mismo ti mangiggem, ngem mabalin nga ipaiggemmo dayta iti kaduam. Iti kasta, nawaya dagiti imam a mangukag iti Biblia. Masapul nga agensayokayo iti kaduam tapno ammona no kasa- no ti umiso a panangiggem iti mikropono. Laglagipem met a no addaka iti plataporma, dimo koma tallikudan dagiti agdengdengngeg, nangruna no agsasaoka. Kadagiti demostrasion iti Gimong ti Serbisio, mabalin nga adu dagi- ti agpaset, ken agduduma ti posisionda no addada iti plataporma. No kasta, mabalin a kasapulan ti sumagmamano a mikropono. Nasaksakbay koma a maisimpa dagitoy wenno mayawat kadagiti agpaset no mapandan iti plataporma. Nasken ti nasakbay a panagplano tapno masigurado nga 141
142 Panangusar iti Mikropono adda dagiti mikropono iti umiso a lugar ken iti umiso a tiempo. No ma- ensayo dagiti demostrasion sakbay a maiparangda, masursuro dagiti ag- paset no kasano ti umiso a panangusar iti mikropono. No saan a ma- balin ti agensayo iti plataporma, nasayaat no adda banag nga iggaman dagiti agpaset a kas iti kadakkel ti mikropono tapno masanayda ti umi- so a panangiggem iti mikropono. Kalpasan ti demostrasion, in-inayaden koma dagiti nagpaset nga isubli dagiti mikropono, nga aluadanda a dida masikkarud ti kable dagiti dadduma a mikropono no bumabadan iti pla- taporma. Ti panangasikasotayo iti panangusar iti mikropono ket direkta a naina- ig iti maysa kadagiti kangrunaan a panggep dagiti gimongtayo, nga isu ti pannakagunggona ti tunggal maysa babaen ti panangadaltayo iti Sao ti Dios. (Heb. 10:24, 25) No sursuruentayo ti umiso a panangusar iti mikro- pono, makatulongtayo a mismo a mangibanag iti dayta a napateg a pang- gep. ENSAYO: No maus-usar dagiti mikropono iti Kingdom Hall-yo, paliiwem a nalaing no kasa- no ti panangusar dagiti nasanay a pumapalawag kadagiti mikropono a permanente a nakaplastar ken dagidiay masapul nga iggaman. Siputam dagiti pamay-an a kayat- mo nga usaren wenno liklikan, ken amirisem no apay a kayatmo nga usaren wenno liklikan dagita.
PANANGUSAR ITI BIBLIA NO SUMUNGBATKA
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem a naimbag ti Biblia a mismo no sungbatam dagiti salud- sod. NO DAMAGENDA ti maipapan iti patpatientayo, kabibiagtayo, panangmat- mattayo kadagiti agdama a pasamak, namnamatayo iti masanguanan, ikagu- maantay nga usaren ti Biblia no sumungbattayo. Apay? Agsipud ta Sao ti Dios dayta. Ti Biblia ti gubuayan dagiti patpatientayo. Naibatay iti Biblia ti wagas ti panagbiagtayo. Impluensiaanna ti panangmatmattayo kadagiti pasamak di- toy lubong. Ti namnamatayo iti masanguanan ket sititibker a nairamut kada- giti naipaltiing a kari ti Biblia. - 2 Tim. 3:16, 17. Maseknantayo unay iti responsabilidad a nainaig iti naganta- yo. Saksinatayo ni Jehova. (Isa. 43:12) Isu a sungbatantayo dagiti saludsod, saan a sigun iti natauan a pilosopia, no di ket sigun iti kuna ni Jehova iti naipaltiing a Saona. Pudno, kas indibidual ad- daantayo kadagiti kapanunotan maipapan iti bambanag, ngem palubosantayo ti Sao ti Dios a mangimpluensia iti panangmat- mattayo gapu ta naan-anay a kombinsidotayo nga isu dayta ti ki- napudno. Siempre, ikkannatayo ti Biblia iti wayawaya nga agpili mainaig iti adu a banag. Imbes nga ipilittayo kadagiti sabsabali ti bukodtayo a kapanunotan, kayattayo nga isuro dagiti prinsipio a nailanad iti Kasuratan, iti kasta, mausar dagiti agim-imdeng ti wayawayada nga agpili a kas kadatayo. Kas ken apostol Pablo, ikagumaantay nga "itandudo ti kinatul- nog babaen ti pammati." - Roma 16:26. APAY A NASKEN? Annongentayo nga 'ikasaba ti sao.' Impasdek ni Jesus ti ulidan. Kinunana: "Saanko a sawen iti bukodko a par- nuay." - 2 Tim. 4:2; Juan 14:10. Iti Apocalipsis 3:14, nadeskribir ni Jesu-Kristo kas "ti matalek ken napudno a saksi." Kasano ti panangsungbatna kadagiti saludsod ken panangtaming- na kadagiti kasasaad a naipasango kenkuana? Adda dagiti tiempo a nagusar kadagiti pangngarig a mamagpanunot kadagiti tattao. Adda met dagiti gun- daway a damagenna daydiay agsalsaludsod maipapan iti bukodna a pannaka- awat iti maysa a kasuratan. Masansan nga agadaw kadagiti kasuratan, ibagana ti kababagasda, wenno iparipiripna dagita. (Mat. 4:3-10; 12:1-8; Luc. 10:25- 28; 17:32) Idi umuna a siglo, kaaduanna adda kadagiti sinagoga dagiti lukot a naglaon iti Kasuratan. Awan ti pammaneknek nga addaan idi ni Jesus kada- gita a lukot, ngem kabesadona unay dagiti Kasuratan ken masansan a tuko- yenna dagita no isursurona dagiti sabsabali. (Luc. 24:27, 44-47) Sipupudno a makunana a saan a naggapu kenkuana ti insurona. Imbagana ti nangngegna ken Amana. - Juan 8:26. 143 18
144 Panangusar iti Biblia No Sumungbatka Kayattayo a suroten ti ulidan ni Jesus. Saantay a nangngeg a mismo a nag- sao ti Dios, a kas pannakangngeg ni Jesus. Ngem ti Biblia ket Sao ti Dios. No usarentay dayta a pangibasaran kadagiti sungbattayo, maliklikantayo nga itu- rong ti atension iti bagbagitayo. Ipakitatayo nga imbes a sawentayo ti kapa- nunotan ti maysa nga imperpekto a tao, determinadotayo unay a mangipalu- bos a ti Dios ti mangibaga no ania ti pudno. - Juan 7:18; Roma 3:4. NO KASANO A MASURSUROM NGA USAREN TI BIBLIA NO SUMUNGBATKA Inaldaw a basaem ti Biblia. Ad- daanka koma iti nasayaat nga eskediul iti personal a panaga- dal. Iyugalim nga iraman dagiti teks- to no agkomentoka kadagiti gimong ti kongregasion. No maipasangoka kadagiti sa- ludsod wenno kasasaad, sakbay a sumungbat wenno agdesision- ka, kanayon nga isaludsodmo iti bagim, 'Ania ti kuna ti Biblia?' Siempre, saantay a basta usaren ti Biblia no di ket usarentay dayta a pakagunggonaan unay daydiay dumngeg kadatayo. Ka- yattayo nga isu ket agimdeng a buyogen ti silulukat nga isip. Depende iti panangmatmatna, mabalinmo nga iruangan dagi- ti kapanunotan nga adda iti Biblia babaen ti panangikunam iti kastoy: "Dika aya umanamong a ti napateg ket no ania ti kuna ti Dios?" Wenno mabalinmo nga ibaga: "Ammom kadi a sungba- tan ti Biblia dayta a saludsod?" No ti kasarsaritam ket dina rae- men ti Biblia, mabalin a baliwam ti introduksionmo. Mabalin- mo a kunaen: "Kayatko nga iranud kenka daytoy nagkauna a padto." Wenno mabalinmo nga ibaga: "Kastoy ti kuna ti libro a kasaknapan ti pannakaiwarasna iti pakasaritaan ti tao . . . " No saanmo nga ammo ti kuna ti Biblia maipapan iti maysa a ba- nag, dika mamugpugto wenno mangted iti bukodmo a kapanu- notan. Ibagam nga agsukimatka pay. Iti dadduma a kasasaad, mabalin a kayatmo nga ibaga laeng ti kababagas ti maysa a teksto. Nupay kasta, no mabalbalin, ka- sayaatan no ukagem ti Biblia a mismo ket ibasam ti ibagbaga- na. No adda pannakabalinna, ipakitam kenkuana ti kasuratan iti mismo a Bibliana. Masansan a nabileg ti epektona kadagiti tat- tao ti kastoy a direkta a panangusar iti Biblia. - Heb. 4:12. Dagiti Kristiano a panglakayen nangnangruna a rebbeng nga usarenda ti Biblia no sungbatanda dagiti saludsod. Tapno kualipikado ti may- sa a kabsat a lalaki nga agserbi kas panglakayen, masapul a 'kumpet a sititib- ker iti matalek a sao no maipapan iti arte ti panangisurona.' (Tito 1:9) Ma- balin a mangaramid iti napateg a desision iti biagna ti maysa a kameng ti kongregasion kalpasan a binalakadan ti maysa a panglakayen. Anian a nagpa- teg a ti balakad ket sititibker a naibasar iti Kasuratan! No usaren ti maysa a panglakayen ti Kasuratan, mabalin a kasta met ti aramiden dagiti adu a dad- duma pay no mangisursuroda. ENSAYO: Mangilistaka iti maysa wenno dua a saludsod a dinamagda kenka (1) iti tay-ak ti ser- bisio, (2) maipapan iti maysa a kasasaad a naipadamag iti media, ken (3) maipapan iti pannakiraman iti popular nga aktibidad. Iti tunggal maysa kadagita, mangpilika iti maysa a teksto a mayanatup nga usarem a pangsungbat.
MAIPAREGTA TI PANANGUSAR ITI BIBLIA
Ania ti masapul nga aramidem? Paregtaem dagiti agdengdengngeg a surotenda a basaen iti Bibliada dagiti teksto a maibasbasa. TARIGAGAYANTAYO nga iturong ti atension dagiti tattao iti Sao ti Dios, ti Biblia. Dayta a sagrado a libro ti nakaibasaran ti mensahe nga ikaskasabatayo, ket kayattayo a mabigbig dagiti tattao a ti ibagbagatayo ket saan a naggapu ka- datayo no di ket iti Dios. Masapul a mapatanor ti panagtalekda iti Biblia. Iti Tay-ak ti Ministerio. No agsagsaganaka a mapan mangasaba, kanayon a mangpilika iti maysa wenno dua a teksto nga iranudmo kada- giti tattao a madadaan a dumngeg. Uray pay no panggepmo nga apagbiit laeng ti panangiparangmo iti literatura ti Biblia, ma- sansan a makagunggona ti panangbasa iti mayanatup a teksto ti Biblia. Nabilbileg ti Biblia a mangiturong kadagiti marakarnero a tattao ngem ti aniaman a personal a maibagatayo. No saanmo nga aktual a maibasa ti Biblia, mabalinmo ti agadaw iti dayta. Idi umuna a siglo, saan a nalaka ti makaala iti kopia dagiti lukot a nakailanadan ti Kasuratan. Nupay kasta, namin-adu a naga- daw ni Jesus ken dagiti apostolna iti Kasuratan. Ikagumaantay met koma ti mangikabesa kadagiti teksto ket usarentayo dagitoy a mayanatup iti ministe- riotayo, a no dadduma adawentay laeng dagita. APAY A NASKEN? Ad-adda a matandaanan ti maysa a tao ti makitana kadagi- ti mismo a matana, nangruna iti Bibliana. No adda gundawaymo a mangbasa iti Biblia, iyasidegmo tapno mabasa met ti bumalay bayat nga ibasbasam. No suroten ti bumalay a basaen ti teks- to iti mismo a Bibliana, mabalin a nasaysayaat pay ti reaksionna iti basbasa- enna. Ngem laglagipem nga adda dagiti nagipatarus iti Biblia nga impaulog- da ti Sao ti Dios sigun iti kayatda. Mabalin nga adda dagiti patarusda a di mayataday kadagiti orihinal a lenguahe a nausar iti pannakaisurat ti Biblia. Adu dagiti moderno a patarus a nangikkat iti personal a nagan ti Dios, lini- begda ti ibagbaga ti teksto iti orihinal a lenguahe maipapan iti kasasaad da- giti natay, ken inlimedda ti kuna ti Biblia maipapan iti panggep ti Dios iti daga. Tapno maipakitam iti bumalay no ania ti napasamak, mabalin a nas- ken a pagdidinniligem dagiti napateg a teksto iti nadumaduma a Biblia wen- no kadagiti immun-una a patarus iti dayta met la a lenguahe. Kadagiti adu a topiko, pinagdidilig ti Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan dagiti wagas a panangipaulog ti nadumaduma a patarus kadagiti napateg a bali- kas kadagiti bersikulo a masansan a mausar. Agyaman la ketdi ti asinoman 145 19
146 Maiparegta ti Panangusar iti Biblia a mangipatpateg iti kinapudno no maammuanna dagiti pudno a napasa- mak. Kadagiti Gimong ti Kongregasion. Maiparegta koma iti amin nga usa- renda ti Bibliada kadagiti gimong ti kongregasion. Adu ti pagsayaatan day- toy. Matulonganna dagiti agdengdengngeg a mangipamaysa iti atensionda iti maipalpalawag. Ad-adda a maipaganetget kadakuada ti ibagbaga ti agpal- palawag no mabasada a mismo dayta. Ken maimula iti isip dagiti kabbaro nga interesado a ti Biblia, kinapudnona, ti gubuayan dagiti pat- patientayo. NO KASANO NGA ARAMIDEN Ipakitam ti teksto iti bumalay bayat nga ibasbasam ti Bib- lia, wenno awisem a surotenna a basaen dayta iti mismo a Bib- liana. Sumurot dagiti agdengdengngeg a mangbasa kadagiti teksto iti bukodda a Biblia no gutugotem ida. Ti direkta a panangawis ti maysa kadagiti kasayaatan a pamay-an. Sika nga agpalpalawag ti mangikeddeng no aniada a teksto ti kayatmo nga ipaganetget babaen ti panangawismo kadagiti agdengdengngeg a mangkita kadagita. Nasaysayaat nga ibasa dagiti teksto a tumulong a mangbukel kadagiti kangrunaan a puntom. Kalpasanna, no ipalubos ti tiempo, mangnayonka iti sumagmamano pay a teksto a mangsuporta iti puntom. No agpalpalawagka iti kon- gregasion, direkta nga awisem dagiti agdengdengngeg a mangkita kadagiti napateg a teksto, sa ikkam ida iti umdas a tiempo a mangkita kadagita. Siempre, masansan a saan nga umdas a dakamaten laeng ti teksto wenno awisen dagiti agdengdengngeg a mangkita iti ka- suratan. No mangbasaka iti maysa a teksto sa umallatiwka iti sabali idinto ta di pay nabirokan dagiti agdengdengngeg day- diay immuna, inton agangay maupayda ket saandan a suroten a basaen da- giti teksto iti Bibliada. Agpaliiwka. Basaem ti teksto no nasarakanen ti kaa- duan. Agpanunotka a nasakbay. Dakamatem a nasapsapa ti teksto sakbay nga ibasam, iti kasta awan masayang a tiempo a resulta ti pananguray kadagiti agdengdengngeg a mangbirok iti teksto. Nupay basbassit ti material a ma- saklaw no ikkam dagiti agdengdengngeg iti gundaway a mangkita kadagiti teksto, dakkel ti magunggonada. ENSAYO: Inton agsarungkarka, ipadasmo dagiti sumaganad: (1) Ipaiggemmo ti Bibliam iti bu- malay, ket damagem no kayatna nga ibasa ti bersikulo a naukagmon. (2) Damagem iti bumalay no kayatna nga alaen ti bukodna a Biblia ket ibasana ti maysa a napateg a teksto.
EPEKTIBO A PANANGIRUANGAN ITI KASURATAN
Ania ti masapul nga aramidem? Isaganam ti panunot dagiti umim-imdeng kenka sakbay a ba- saem ti kasuratan. DAGITI Kasuratan ti nakaibatayan ti instruksion a maipapaay kadagiti gi- mongtayo iti kongregasion. Kasta met, dagiti teksto ti Biblia ti nakaipamay- saan dagiti ibagbagatayo iti tay-ak ti ministerio. Ngem ti kinapateg dagitoy iti panagsasaritatayo ket agpannuray iti no kasano kasayaat ti pannakairua- nganda. Saanmo a basta dakamaten ti kasuratan ken awisen ti maysa a makipagba- sa kenka. No iruanganmo ti kasuratan, adda dua a banag nga ikagumaam nga aramiden: (1) Pagseggaem ti agdengdengngeg, ken (2) ipamaysam ti atension iti makagapu nga usarem ti teks- to. Maaramidmo dagitoy babaen ti nadumaduma a wagas. APAY A NASKEN? Ti epektibo a panangiruangan iti kasuratan ket makatulong kadagiti agdengdengngeg a mangtarus iti pudpudno a pateg ti ibagbaga ti teksto. Agsaludsodka. Epektibo unay daytoy no ti sungbat ket saan pay a nabatad kadagiti agdengdengngeg. Ikagumaam a buklen ti saludsod iti wagas a mamagpanunot kadagiti tattao. Kasta ti inaramid ni Jesus. Idi inasitgan dagiti Fariseo idiay templo ket sinubokda ti pannakaawatna iti Kasuratan iti imatang dagi- ti tattao, sinaludsod ni Jesus kadakuada: "Ania ti pagarupyo maipapan iti Kristo? Makin-anak kenkuana?" Ti insungbatda: "Ni David." Gapuna, insa- ludsod ni Jesus: "Kasano, ngarud, a babaen iti paltiing isu awagan ni David iti 'Apo'?" Ket kalpasanna, inadawna ti Salmo 110:1. Nagulimek dagiti Fari- seo. Ngem dagiti tattao siraragsak a dimngegda ken Jesus. - Mat. 22:41-46. Iti tay-ak ti ministerio, mabalinmo nga usaren dagiti mangiruangan a sa- ludsod a kas kadagiti sumaganad: "Addaanta a dua iti nagan. Adda aya perso- nal a nagan ti Dios? Masarakanta ti sungbat iti Salmo 83:18." "Addanto ngata maymaysa a gobierno para iti intero a sangatauan? Imutektekam ti sungbat ti Daniel 2:44." "Talaga kadi a dakdakamaten ti Biblia dagiti kasasaad iti ka- aldawantayo? Pagdiligem ti kuna ti 2 Timoteo 3:1-5 ken dagiti kasasaad a pa- gaammom." "Agpatingganto pay ngata ti panagsagaba ken ipapatay? Masa- rakan ti sungbat ti Biblia iti Apocalipsis 21:4, 5." No agdiskursoka, magutugot dagiti agdengdengngeg a mangukag kadagi- ti teksto a buyogen ti napabaro nga interes no siaannad nga agusarka kada- giti saludsod a mangiruangan iti kasuratan, uray pay dagidiay kabesadodan. Ngem agukagda ngata? Agpannuray dayta no dagiti saludsodmo ket pud- pudno a pakaseknanda wenno saan. Uray pay no ti topiko ket pakaseknan 147 20
148 Epektibo a Panangiruangan iti Kasuratan dagiti agdengdengngeg, mabalin nga agtawataw ti panunotda no ibasba- sam dagiti teksto a namin-adun a nangngegda. Tapno malapdan dayta, ma- sapul a panunotem a naimbag dayta a banag tapno makaallukoy ti presen- tasionmo. Mangidatagka iti Problema. Mabalinmo ti mangidatag iti problema ket kalpasanna iturongmo ti atensionda iti kasuratan nga adda pakainaigan- na iti solusion. Dimo pangnamnamaen dagiti agdengdengngeg iti nalabla- bes ngem iti magun-odda. Masansan a paset ti solusion ti ipaay laeng ti maysa a kasuratan. Nupay kasta, bayat nga ibasbasam ti teks- to, mabalinmo a kiddawen kadagiti agdengdengngeg nga usi- genda no kasano a makatulong dayta a mangtaming iti kasa- saad. NO KASANO NGA ARAMIDEN No mangpilika iti pamay-an a mangtukay iti interes, ikonsiderarmo no ania ti datin nga ammo dagiti agdengdeng- ngeg kenka ken no kasano ti panagriknada maipapan iti topikom. Kasta met, mabalinmo ti mangdakamat iti maysa a prinsi- pio maipapan iti nadiosan a kondukta ket kalpasanna agusar- ka iti salaysay ti Biblia a mangyilustrar iti kinasirib ti panang- surot iti dayta. No naglaon ti kasuratan iti dua (wenno nalabit ad-adu pay) nga espesipiko a punto a nainaig iti adda a mapag- sasaritaan, dagiti dadduma a pumapalawag kiddawenda ka- dagiti agdengdengngeg a siputanda dagitoy. No agparang a narikut unay ti problema para kadagiti agdengdengngeg, ma- balinmo a pagpanunoten ida babaen ti panangidatagmo iti sumagmamano a posibilidad ket kalpasanna bay-am a ti teks- to ken ti aplikasionna ti mangipaay iti sungbat. Siguraduem nga ammuen no ania ti maibanag ti tunggal teksto, ket iyanninaw koma dayta ti mangiruangan a komentom. Dakamatem ti Biblia a kas Autoridad. No natukaymon ti interesda iti topikom ken nadakamatmon ti maysa wenno ad-adu pay a ka- panunotan maipapan iti dayta, mabalinmo nga iruangan ti kasuratan baba- en ti panangibagam laeng iti kastoy: "Imutektekanyo no ania ti kuna ti Sao ti Dios iti daytoy a punto." Daytoy ti mangipakita no apay nga addaan auto- ridad ti material nga ibasam. Inusar ni Jehova dagiti lallaki a kas kada Juan, Lucas, Pablo, ken ni Pedro a nangisurat iti dadduma a paset ti Biblia. Ngem mannuratda laeng; ni Je- hova ti Autor. Nangruna no ti kasarsaritam ket tattao a saan nga agad-adal iti Nasantuan a Kasuratan, ti panangiruangan iti maysa a teksto babaen ti panangikunam iti "insurat ni Pedro" wenno "kinuna ni Pablo" ket mabalin a saan a kas kabileg ti panangiruangan a mangipakita a ti teksto ket sao ti Dios. Makapainteres ta adda dagiti kasasaad a binilin ni Jehova ni Jeremias a kastoy ti panangirugina kadagiti mensahena: "Denggenyo ti sao ni Jeho- va." (Jer. 7:2; 17:20; 19:3; 22:2) Usarentay man wenno saan ti nagan ni Jeho- va iti panangiruangan iti kasuratan, sakbay nga ingudotayo ti palawagtayo, masapul nga ikagumaantay a pagminaren a ti linaon ti Biblia ket saona.
Epektibo a Panangiruangan iti Kasuratan Ikonsiderarmo ti Konteksto. Masapul nga ammom ti konteksto no iked- dengmo no kasano nga iruangan ti maysa a kasuratan. Iti dadduma a kasa- saad, direkta a dakamatem ti konteksto; nupay kasta, iti dadduma a wagas, mabalin nga impluensiaan ti konteksto ti ibagam. Kas pagarigan, agpada aya ti panangiruanganmo iti sasao ni managbuteng-Dios a Job ken iti sinao ti maysa kadagiti sinsinan a manangliwliwana? Insurat ni Lucas ti libro nga Aramid, ngem malaksid kadagiti dadduma, inadawna dagiti sasao da San- tiago, Pedro, Pablo, Felipe, Esteban, ken dagiti anghel, agraman ni Gamaliel ken dadduma pay a Judio a saan a Kristiano. Siasino ti ibagam a naggapuan dagiti sasao nga inadawmo? Laglagipem, kas pagarigan, a saan nga amin a salmo ket pinutar ni David ken saan nga amin iti libro dagiti Proverbio ket insurat ni Solomon. Makagunggona met nga ammom no asino ti nakaitu- rongan ti mensahe ti mannurat ti Biblia ken no ania ti kangrunaan a mai- salsalaysay. Usarem Dagiti Kanayonan nga Impormasion. Epektibo unay daytoy no maipakitam a dagiti kasasaad idi panawen a napasamak ti salaysay a naisu- rat iti Biblia ket umarngi kadagiti madama a salsalaysayem. Iti dadduma a kaso, nasken dagiti kanayonan nga impormasion tapno maawatanda ti maysa a teksto. Kas pagarigan, no usarem ti Hebreo 9:12, 24 iti palawag ma- ipapan iti subbot, mabalin a sakbay nga ibasam ti teksto, nasken nga ilaw- lawagmo iti apagbiit ti maipapan iti kaunegan a siled ti tabernakulo, a kas ipasimudaag ti kasuratan, iladawanna ti disso a simrekan ni Jesus idi immu- li sadi langit. Ngem saanmo nga iraman ti adu unay a kanayonan a material di la ket ta ringbawanna ti teksto a kayatmo nga iruangan. Tapno sumayaat ti panangiruanganmo iti kasuratan, anagem ti ar-arami- den dagiti nasanay a pumapalawag. Paliiwem ti nagduduma a pamay-an nga us-usarenda. Anagem ti kinaepektibo dagitoy a pamay-an. No isagsaga- nam ti palawagmo, ilasinmo dagiti kangrunaan a kasuratan, ket ipangpang- runam nga utoben no ania ti rumbeng a maibanag ti tunggal teksto. Ipla- nom a naimbag no kasanom nga iruangan ti tunggal teksto tapno ad-adda nga epektibo ti panangusarmo iti dayta. Inton agangay, iramanmo dagiti amin a teksto nga usarem. Bayat a rumangrang-ay daytoy nga aspeto ti pre- sentasionmo, ad-adda a maiturongmo ti atension iti Sao ti Dios. ENSAYO: Mangpilika iti kasuratan nga ammom a mausarmo a sieepektibo iti teritoriayo. Iplanom (1) no ania a saludsod wenno problema ti idatagmo a mamagsegga iti bumalay ken (2) no kasano nga ipamaysam ti atension iti makagapu a basaem day- ta a teksto. 149
21 PANANGBASA ITI KASURATAN BUYOGEN TI MAITUTOP A PANANGIPAGANETGET
Ania ti masapul nga aramidem? Ipaganetgetmo dagiti sasao ken ebkas a mangitampok iti argu- mentom. Agbasaka a buyogen ti mayanatup a rikna. NO KASARITAM ti dadduma maipapan kadagiti panggep ti Dios, pribado man wenno iti plataporma, masapul a ti salsalaysayem ket naipamaysa iti Sao ti Dios. Masansan a ramanen daytoy ti panangbasa kadagiti kasuratan iti Bib- lia, a rumbeng a nasayaat ti pannakaibasana. Ti Maitutop a Panangipaganetget Ramanenna ti Rikna. Rumbeng nga ibasa ti kasuratan nga addaan rikna. Amirisem ti sumagmama- no a pagarigan. No ibasam iti napigsa ti Salmo 37:11, agminar koma iti timekmo ti naragsak a panangsegga iti talna a naika- ri sadiay. No ibasam ti Apocalipsis 21:4 maipapan iti panagpa- tingga ti panagsagaba ken ipapatay, masapul nga ipasimudaag ti timekmo ti nabara a panangapresiar iti nakaskasdaaw a bang- ar a naipadto. Rumbeng a maibasa nga addaan naganat a tono ti Apocalipsis 18:2, 4, 5, a mangidagdagadag iti iruruar iti nap- nuan basol a "Babilonia a Dakkel." Siempre, mayebkas koma ti rikna a naimpusuan ngem saan nga aglablabes. Ti maitutop a pannakayebkas ti emosion ket agpannuray iti teksto a mismo ken iti wagas a pannakausarna. Ipaganetget Dagiti Umiso a Sasao. No dagiti komentom iti maysa a bersi- kulo ket naisentro iti maysa la a paset, itampokmo dayta a paset no ibasam ti teksto. Kas pagarigan, no ibasbasam ti Mateo 6:33, saan a "ti kinalintegna" wenno "amin dagitoy sabali pay a bambanag" ti kangrunaan nga igunamgu- nammo no panggepmo nga ilawlawag ti kaipapanan ti "sapulen nga umuna ti pagarian." APAY A NASKEN? Mapagminar ti naan-anay a puersa dagiti maibasbasa a kasuratan no maitutop ti pan- nakaipaganetgetda. No agpalawagka iti Gimong ti Serbisio, mabalin a panggepmo nga ibasa ti Mateo 28:19. Aniada a sasao ti masapul nga ipaganetgetmo? No kayatmo nga iparegta ti kinasaet iti panangirugi kadagiti panagadal iti Biblia, "manga- ramidkayo iti ad-adalan" ti igunamgunammo. Iti sabali a bangir, no pang- gepmo a salaysayen ti maipapan iti responsabilidad dagiti Kristiano a ma- ngiranud iti kinapudno a masarakan iti Biblia kadagiti tattao a taga sabali a pagilian wenno kayatmo a paregtaen dagiti dadduma nga agibumbunannag nga agserbi iti lugar a dakdakkel ti pakasapulan, "tattao iti amin a nasion" ti igunamgunammo. Masansan a mausar ti maysa a teksto a kas sungbat iti maysa a saludsod wenno kas pangsuporta iti argumento a kontrobersial kadagiti dadduma. No 150
Panangbasa iti Kasuratan Buyogen ti Maitutop a Panangipaganetget agpapada ti pannakaipaganetget ti amin a kapanunotan a nayebkas iti dayta a teksto, mabalin a saan a makita dagiti agdengdengngeg no ania ti pakainai- gan ti teksto iti punto. Mabalin a nabatad kenka ti punto ngem saan kada- kuada. Kas pagarigan, no ibasam ti Salmo 83:18 iti Biblia a naglaon iti nagan ti Dios, mabalin a saan a maawatan ti bumalay ti nakabatbatad a kinapudno nga adda personal a nagan ti Dios no ti laeng sasao a "ti Kangatuan" ti ipaga- netgetmo. Masapul nga igunamgunammo ti nagan a "Jehova." Ngem no day- ta met la a teksto ti usarem a mangilawlawag iti kinasoberano ni Jehova, ti sasao a "ti Kangatuan" ti kangrunaan nga ipaga- netgetmo. Kasta met, no usarem ti Santiago 2:24 a mangipaki- ta a masapul a mapakuyogan ti pammati iti aramid, mabalin a saan a maala dagiti dadduma nga agdengdengngeg ti punto no "maideklara a nalinteg" ti nangnangruna nga ipaganetgetmo imbes a "kadagiti aramid." NO KASANO TI MANGIPAGANETGET No maipapan iti aniaman a ka- suratan a panggepmo nga ibasa, isaludsodmo iti bagim: 'Ania a rikna wenno emosion ti iyebkas dagitoy a sasao? Kasa- nok nga iyallatiw dayta?' Masarakan iti Roma 15:7-13 ti sabali pay a makatulong a pa- garigan. Paset daytoy ti surat ni apostol Pablo iti kongregasion a buklen dagiti Gentil ken natural a Judio. Inlawlawag ditoy ti apostol a saan laeng a dagiti nakugit a Judio ti mabenepisia- ran iti ministerio ni Kristo no di pay ket dagiti tattao iti nasna- sion tapno "dagiti nasion maidaydayawda ti Dios gapu iti asi- na." Kalpasanna, nagadaw ni Pablo iti uppat a kasuratan, nga inturongna ti atension iti dayta a gundaway nga agpaay kadagi- ti nasion. Kasano ti panangbasam kadagita a naadaw a teksto tapno maipaganetgetmo ti punto a pampanunoten ni Pablo? No markaam dagiti sasao nga igunamgunammo, mabalinmo nga itampok "dagiti nasion" iti bersikulo 9, "dakayo a nasnasion" iti bersiku- lo 10, "dakayo amin a nasion" ken "dagiti amin nga ili" iti bersikulo 11, ken "dagiti nasion" iti bersikulo 12. Padasem a basaen ti Roma 15:7-13 a buyogen ti kasta a panangipaganetget. No aramidem dayta, nalawlawag ken nalaklaka a matarusan ti intero nga argumento ni Pablo. Anagem dagiti teksto a pang- gepmo nga usaren. Iti tunggal teksto, isaludsodmo iti ba- gim: 'Ania a panggep ti nakairantaan daytoy a teksto? Ania a sasao ti masapul a mai- paganetget tapno maibanag dayta a panggep?' Dagiti Pamay-an ti Panangipaganetget. Mabalin nga ipaganetget iti na- dumaduma a wagas dagiti mangiruar iti ideya a sasao a kayatmo a pagmina- ren. Dagiti pamay-an nga usarem ket mayataday koma iti kasuratan ken iti ek- sena ti palawagmo. Adda sumagmamano a maisingasing ditoy. Panangigunamgunam babaen ti timek. Ramanen daytoy ti panagbaliwba- liw iti timek a mamagminar kadagiti mangiruar iti ideya a sasao tapno mai- duma kadagiti sabali a paset ti sentensia. Mabalin a maipaganetget ti maysa a punto no baliwam ti kapigsa ti timek - pigsaam wenno pakapsutem. Iti adu a lenguahe, ad-adda a maipaganetget ti punto no mabaliwan ti kangato ti 151
152 Panangbasa iti Kasuratan Buyogen ti Maitutop a Panangipaganetget timek. Ngem iti dadduma a lenguahe, mabalin a baliwanna a mamimpinsan ti kaipapananna. No maibambannayat dagiti kangrunaan a sasao, ad-adda ti pannakaigunamgunam dagita. Kadagiti lenguahe a dida palubosan ti pana- ngigunamgunam babaen ti timek a kas pamay-an ti panangipaganetget kada- giti sasao, nasken nga usaren ti aniaman a kadawyan iti dayta a lenguahe tap- no maibanag ti matarigagayan a resulta. Panagsarimadeng. Mabalin nga aramiden daytoy sakbay wenno kalpasan ti panangbasa iti kangrunaan a paset ti kasuratan - wenno agpada. Ti panag- sarimadeng sakbay la unay nga ibasam ti kangrunaan a kapanunotan par- nuayenna ti panagsegga; ti panagsarimadeng kalpasanna ipasagepsepna day- diay naigunamgunam. Nupay kasta, no adu unay ti panagsarimadeng, awan ti maitampok. Panangulit. Maipaganetgetmo ti maysa a punto babaen ti panagsardeng- mo, sa ulitem nga ibasa ti sao wenno grupo ti sasao. Ti pamay-an a masansan a maus-usar isu ti aglaylayon a panangibasa iti teksto ket kalpasanna uliten ti kangrunaan a sasao. Panagkompas. Masansan a ti panaggaraw ti bagi agraman ti ekspresion ti rupa nayonanna iti emosion ti maysa a sao wenno grupo ti sasao. Tono ti timek. Iti dadduma a lenguahe, no dadduma maibasa dagiti sao iti tono a mangimpluensia iti kaipapananda ken mangilasin kadagita. Uray di- toy, masapul ti panagannad, nangnangruna no mausar a panglais. No Sabali ti Mangibasa Kadagiti Teksto. No ti bumalay ti mangibasa iti kasuratan, mabalin a sabali a sasao wenno awan pay ketdi a pulos ti maigu- namgunamna. Ania ngarud ti mabalin nga aramidem? Kaaduanna, nasay- sayaat no pagminarem ti kaipapananna babaen ti panangyaplikarmo kadagiti teksto. Kalpasan a mailawlawagmo ti aplikasionna, mabalinmo a direkta nga ipamaysa ti atensionna kadagiti mangiruar iti ideya a sasao iti Biblia. ENSAYO: (1) Anagem ti maysa a kasuratan a panggepmo nga usaren iti tay-ak ti serbisio. Sa- nayem a basaen dayta buyogen ti mayanatup a rikna. Bayat a silalagipka iti wagas a panangusarmo iti teksto, basaem iti napigsa ket ipaganetgetmo dagiti umiso a sasao. (2) Iti madama a maad-adal a publikasion, mangpilika iti maysa a parapo a naglaon kadagiti naadaw a kasuratan. Anagem no kasano a nausar dagiti teksto. Markaam dagiti mangiruar iti ideya a sasao. Sipipigsa a basaem ti intero a parapo iti wagas a maipaganetget a siuumiso dagiti kasuratan.
UMISO A PANANGYAPLIKAR ITI KASURATAN
Ania ti masapul nga aramidem? Siguraduem nga aniaman a panangyaplikar iti kasuratan ket maitunos iti konteksto ken iti intero a Biblia. Ti aplikasionna ket masapul met a maitunos iti impablaak ti "matalek ken masirib nga adipen." NO ISURSUROTAYO dagiti sabali, saan nga umdas ti basta panangbasa ka- dagiti bersikulo iti Biblia. Insurat ni apostol Pablo iti kaduana a ni Ti- moteo: "Aramidem ti amin a kabaelam a mangiparang iti bagim a naa- namongan iti Dios, maysa a mangmangged nga awan ti aniaman nga ibainna, nga aramatem a siuumiso ti sao ti kinapudno." - 2 Tim. 2:15. Tapno maaramid daytoy, masapul a ti panangilawlawagtayo iti kasuratan ket maitunos iti isursuro ti Biblia. Masapul nga ikonsiderartayo ti konteksto, imbes nga agpilitayo laeng kada- giti sasao a magustuantayo ken inayon dagiti bukodtayo nga ideya. Babaen ken ni propeta Jeremias, pinakdaaran ni Jeho- va dagiti mammadto a nagkuna a nagtaud ken ni Jehova ti sasawenda idinto ta iti kinapudnona, "sirmata ti bukodda a puso" ti ibagbagada. (Jer. 23:16) Pinakdaaran ni apostol Pablo dagiti Kristiano maipapan iti pananglaok iti Sao ti Dios kada- giti natauan a pilosopia idi insuratna: "Nagpanawanmi ti ma- ilimlimed a bambanag nga ibain, a saan a magmagna a sisisi- kap, wenno lalaokan ti sao ti Dios." Kadagidi a tiempo, laokan dagiti nakusit a komersiante dagiti arakda tapno umadu ket dakdakkel ti makuartada. Saantay a lalaokan ti Sao ti Dios babaen ti panangigamporta- yo iti dayta kadagiti natauan a pilosopia. "Saantayo a managilako iti sao ti Dios a kas iti adu a tattao," kuna ni Pablo, "no di ket gapu iti kinapasnek, wen, kas naibaon manipud iti Dios, iti imatang ti Dios, a maikuyog ken Kristo, agsasaotayo." - 2 Cor. 2:17; 4:2. APAY A NASKEN? Serioso a banag ti panangisu- ro iti Sao ti Dios kadagiti sabali. Pagayatanna a maad- daan dagiti tattao iti "umiso a pannakaammo iti kinapudno." (1 Tim. 2:3, 4) Naipabaklay ka- datayo ti responsabilidad a mangisuro a siuumiso iti Sao ti Dios. No dadduma, mabalin a mangadawka iti kasuratan a mangitampok iti maysa a prinsipio. Naglaon ti Biblia kadagiti prinsipio a mangipaay iti na- simbeng a giya iti panangtaming iti nadumaduma a kasasaad. (2 Tim. 3:16, 17) Ngem siguraduem nga umiso ti panangyaplikarmo ken saanmo a balli- kugen ti maysa a kasuratan, a pagparangem a ti ibagbagana ket daydiay ka- yatmo nga ibaga. (Sal. 91:11, 12; Mat. 4:5, 6) Masapul a maitunos iti pang- gep ni Jehova ti aplikasionna, mayataday iti intero a Sao ti Dios. 153 22
154 Umiso a Panangyaplikar iti Kasuratan Ti 'panangaramat a siuumiso iti sao ti kinapudno' ramanenna met ti pa- nangtarus iti kababagas ti ibagbaga ti Biblia. Saan a "pang-or" dayta a pang- butbuteng kadagiti sabali. Nagadaw iti Kasuratan dagidi narelihiosuan a mannursuro a nangbusor ken Jesu-Kristo, ngem liniwayanda dagiti na- patpateg a banag - kas iti kinahustisia ken asi ken kinamatalek - nga ipa- rebbeng ti Dios. (Mat. 22:23, 24; 23:23, 24) Idi insurona ti Sao ti Dios, inyanninaw ni Jesus ti personalidad ti Amana. Ti regta ni Jesus maipaay iti kinapudno ket napakuyogan iti nauneg a panagayatna kadagiti tattao a sinursuruanna. Ikagumaantay koma a suroten ti ulidanna. - Mat. 11:28. NO KASANO A PATANOREN TI ABILIDAD A MANGYAPLIKAR A SIUUMISO ITI KASURATAN Basaem a regular ti Biblia. Siaannad nga adalem Ti Pagwa- nawanan, ket agsaganaka a nalaing para kadagiti gimong ti kongregasion. Siguraduem nga ammom ti kai- papanan ti sasao iti aniaman a kasuratan a panggepmo nga usaren. Siaannad a basaem ti teksto tapno siuumiso a mataru- sam ti kaipapananna. Iyugalim ti agsukimat kada- giti Nakristianuan a publikasion- tayo. Kasanotay a masigurado nga umiso ti panangyaplikartayo iti maysa a kasuratan? Makatulong ti regular a panagbasa iti Biblia. Nasken met nga apresiarentayo ti "matalek ken ma- sirib nga adipen," a buklen dagiti napulotan iti espiritu a Kristiano nga us-usaren ni Jehova a mangipaay iti naespiri- tuan a taraon iti sangakabbalayan ti pammati. (Mat. 24:45) Magunggonaantayo met iti instruksion nga ipapaay ti klase matalek ken masirib nga adipen babaen ti personal a pana- gadal agraman ti regular nga itatabuno ken pannakiraman kadagiti gimong. No adda iti lenguahem ti libro a Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan ket masursurom nga usaren a naimbag, adda ti sidadaan a mangiwanwan kenka tapno siuumiso a mayaplikarmo dagiti ginasut a kasuratan a masansan a mau- sar iti ministeriotayo. No panggepmo ti agusar iti kasuratan a saanmo a kabesado, ti kinaemma tignayennaka nga agsu- kimat tapno inton agpalawagka, maaramatmo a siuumiso ti sao ti kinapudno. - Prov. 11:2. Pagbalinem a Nalawag ti Aplikasionna. No isursurom dagiti sabali, si- guraduem a makitada a silalawag no kasano a nainaig dagiti kasuratan nga us-usarem iti topiko a salsalaysayem. No iruanganmo ti kasuratan babaen ti maysa a saludsod, maawatan koma dagiti agim-imdeng kenka no kasano a sungbatan ti kasuratan dayta a saludsod. No usarem ti kasuratan a pang- suporta iti imbagam, siguraduem a matarusan a naimbag ti iyad-adalam no kasano a paneknekan ti teksto dayta a punto. Masansan a saan nga umdas ti panangbasa laeng iti kasuratan, uray pay no maipaganetget. Laglagipem, ti ordinario a tao saanna a kabesado ti Bib- lia ken nalabit dina maawatan ti puntom babaen ti maminsan laeng a pa- nagbasa. Iturongmo ti atension iti paset ti teksto a direkta nga agaplikar iti salsalaysayem.
Umiso a Panangyaplikar iti Kasuratan Masansan a kalikaguman daytoy ti panangilasinmo kadagiti kangruna- an a sasao, dagidiay adda direkta a pakainaiganna iti punto a maisalsa- laysay. Ti kasimplean a pamay-an ket babaen ti panangulitmo kadagiti mangiruar iti ideya a sasao. No maymaysa a tao ti kasarsaritam, mabalin- mo ti mangibangon kadagiti saludsod a tumulong kenkuana a mangi- lasin iti kangrunaan a sasao. No grupo ti palawaganda, kaykayat dagiti dadduma a pumapalawag ti agusar iti umarngi a sasao wenno ulitenda nga ibaga ti ideya tapno maibanag ti panggepda. Ngem no kastoy ti pi- liem nga aramiden, annadam di la ket ta di makita dagiti agdengdeng- ngeg no kasano a nainaig ti pannakaisao ti kasuratan iti punto a maisal- salaysay. No nailasinmon ti kangrunaan a sasao, nakaipasdekkan iti nasayaat a pundasion. Surnadamon dayta. Iti panangiruanganmo iti kasuratan, siba- batad kadi nga impasimudaagmo no apay nga inusarmo dayta a teksto? No kasta, pagminarem no kasano a ti sasao nga intampokmo ket nainaig iti daydiay banag nga imbagam a namnamaen dagiti agdengdengngeg. Ibatadmo no ania ti pakainaigan ti teksto iti punto a dakdakamatem. Uray pay no saanmo nga inusar ti kasta a nabatad nga introduksion iti teksto, masapul a surnadam dayta. Inyimtuod dagiti Fariseo ken Jesus ti impagarupda a narikut a saludsod, nga isu daytoy: "Nainkalintegan aya a ti maysa a lalaki idiborsiona ti asa- wana iti tunggal kita ti pangibatayan?" Imbasar ni Jesus ti sungbatna iti Genesis 2:24. Paliiwem ta impamaysana ti atension iti maysa la a paset ti nadakamat a teksto, ket kalpasanna, inlawlawagna no ania ti kaipapanan dayta. Idi napagminarnan a ti lalaki ken babai ket agbalinda a 'maymaysa a lasag,' kinuna ni Jesus: "Gapuna, ti pinagsinnangol ti Dios saan koma a pagsinaen ti tao." - Mat. 19:3-6. Kasano kabayag ti panangilawlawagmo tapno nabatad ti aplikasion ti kasuratan? Agpannuray dayta iti no siasino dagiti agdengdengngeg ken iti kinapateg ti punto a maisalsalaysay. Simple ken di agpalpalikaw koma ti panangilawlawagmo. Makirinnason Manipud iti Kasuratan. Maipapan iti ministerio ni apostol Pablo idiay Tesalonica, ibaga kadatayo ti Aramid 17:2, 3 nga isu ket 'nakirinnason manipud iti Kasuratan.' Daytoy ket abilidad a rebbeng a patanoren dagiti amin nga adipen ni Jehova. Kas pagarigan, dinakamat ni Pablo dagiti bambanag maipapan iti biag ken ministerio ni Jesus, nga impakitana a naipadto dagitoy iti Hebreo a Kasuratan, ket kalpasanna, nangted iti nabileg a konklusion babaen ti panagkunana: "Isu daytoy ti Kristo, daytoy Jesus nga ibumbunannagko kadakayo." 155
156 Umiso a Panangyaplikar iti Kasuratan Iti suratna kadagiti Hebreo, maulit-ulit a nagadaw ni Pablo iti Hebreo a Kasuratan. Tapno maipaganetget wenno mailawlawag ti maysa a punto, masansan nga ilasinna ti maysa a sao wenno grupo ti sasao, sana ipakita ti kaipapananna. (Heb. 12:26, 27) Iti salaysay a masarakan iti Hebreo kapi- tulo 3, nagadaw ni Pablo iti Salmo 95:7-11. Imutektekam ta pinalawana ti tallo a paset dayta a teksto: (1) ti pannakatukoy ti puso (Heb. 3:8-12), (2) ti kinapateg ti sasao nga "Ita nga aldaw" (Heb. 3:7, 13-15; 4:6-11), ken (3) ti kaipapanan ti sasao a: "Saanda a sumrek iti panaginanak" (Heb. 3: 11, 18, 19; 4:1-11). Ikagumaam a tuladen dayta nga ulidan bayat nga iyap- likarmo ti tunggal kasuratan. Paliiwem ti kinaepektibo ti pannakirinnason ni Jesus manipud iti Kasu- ratan kas naisalaysay iti Lucas 10:25-37. Insaludsod ti maysa a lalaki a na- laing iti Linteg: "Mannursuro, babaen ti panangaramidko iti ania a mata- widko ti agnanayon a biag?" Kas sungbat, dinamag ni Jesus nga umuna no ania ti kapanunotan ti lalaki maipapan iti dayta, ket kalpasanna, im- paganetget ni Jesus ti kinapateg ti panangaramid iti ibagbaga ti Sao ti Dios. Idi agparang a di maala ti lalaki ti punto, naan-anay nga inlawlawag ni Jesus ti maysa laeng a sao manipud iti kasuratan - "kaarruba." Imbes nga itedna laeng ti kayulogan dayta a sao, nagusar iti pangngarig tapno matulonganna ti lalaki a makagteng iti umiso a konklusion. Nabatad nga iti panangsungbatna kadagiti saludsod, saan a basta naga- daw ni Jesus kadagiti teksto a mangted iti direkta ken nalawag a sungbat. Inusigna ti ibagbaga dagitoy, sana inyaplikar dagita iti saludsod a naida- tag kenkuana. Idi sinupiat dagiti Saduceo ti maipapan iti namnama a panagungar, im- pamaysa ni Jesus ti atensionda iti maysa nga espesipiko a paset ti Exodo 3:6. Ngem saan a nagsardeng kalpasan nga inadawna ti kasuratan. Naki- rinnason iti dayta tapno silalawag a maipakitana a ti panagungar ket pa- set ti panggep ti Dios. - Mar. 12:24-27. Ti panagsursuro nga agrason a siuumiso ken epektibo manipud iti Ka- suratan ket napateg iti panagbalinmo a nalaing a mannursuro. ENSAYO: Ilawlawagmo ti kaipapanan ti 2 Pedro 3:7. Paneknekanna aya a madadaelto ti daga babaen ti apuy? (No ilawlawagmo ti kaipapanan ti "daga," ikonsiderarmo met ti kaipapanan ti "langlangit." Ania dagiti kasuratan a mangipakita a mabalin a pi- guratibo ti pannakausar ti "daga"? Siasino wenno ania ti talaga a madadael, kas nadakamat iti bersikulo 7? Kasano a maitunos dayta iti napasamak idi tiempo ni Noe, a nadakamat iti bersikulo 5 ken 6?)
NAIBATAD TI PRAKTIKAL A PATEGNA
Ania ti masapul nga aramidem? Tulongam dagiti agdengdengngeg a mangamiris no kasano a ti to- pikom apektaranna ti biagda wenno no kasano a mausarda dayta iti makagunggona a wagas. SAAN a nainsiriban ti panangipapan a dagiti umim-imdeng kenka, indibi- dual man wenno maysa a grupo, ket interesado iti topikom gapu la ta inte- resadoka iti dayta. Napateg ti mensahem, ngem no saanmo a maibatad ti praktikal a pategna, mabalin a saanmo a matengngel ti interes dagiti agdeng- dengngeg. Pudno daytoy uray kadagiti tumabuno iti Kingdom Hall. Mabalin nga umimdengda no agusarka iti ilustrasion wenno kapadasan a dida pay nangnangngeg. Ngem saanda nga umimdeng no datin nga ammoda ti ibagbagam, aglalo no saanmo a mailawlawag a nala- ing. Masapul a tulongam ida a mangamiris no apay ken kasano a talaga a makagunggona kadakuada ti ibagbagam. APAY A NASKEN? No saan a maamiris dagiti tattao ti praktikal a pateg ti sa- sawem, mabalin nga ibagada kenka a saanda nga interesado, wenno saanda a dumngeg, ket agtawataw ti panunotda. Paregtaennatayo ti Biblia nga agpanunot iti praktikal a pa- may-an. (Prov. 3:21) Inusar ni Jehova ni Juan a Mammautisar a mangiturong kadagiti tattao "iti praktikal a kinasirib dagiti nalinteg." (Luc. 1:17) Kinasirib daytoy a nairamut iti umno a pa- nagbuteng ken Jehova. (Sal. 111:10) Dagidiay mangipateg iti day- toy a sirib ket matulongan a mangsango a sibaballigi iti biag ita ken mangragpat iti pudpudno a biag, biag nga agnanayon iti masanguanan. - 1 Tim. 4:8; 6:19. Aramidem a Praktikal ti Palawagmo. Tapno agbalin a praktikal ti pala- wagmo, saan laeng a ti material ti panunotem a naimbag no di pay ket dagiti agdengngeg. Saanmo nga ibilang ida a kas maysa laeng a grupo. Dayta a gru- po ket buklen dagiti indibidual ken pampamilia. Mabalin nga adda dita dagi- ti ubbing, agtutubo, nataengan, ken lallakay wenno babbaket. Mabalin nga adda dagiti kabbaro nga interesado agraman dagidiay agserserbin ken Jehova sakbay pay a nayanakka. Nataengan iti naespirituan dagiti dadduma; adda met dagidiay napalalo a maim-impluensiaan pay laeng kadagiti kababalin ken aramid ti lubong. Isaludsodmo iti bagim: 'Kasano a makagunggona kada- giti agdengdengngeg ti material nga ipalawagko? Kasano a matulongak ida a mangtarus iti punto?' Mabalin a kayatmo nga ipangpangruna nga ipaayan iti atension ti maysa wenno dua kadagiti grupo a nadakamat ditoy. Nupay kas- ta, dimo lipaten a mamimpinsan dagiti dadduma. No ngay natudinganka a mangilawlawag iti pagdamdamuan a sursuro ti Biblia? Kasanom nga ipalawag tapno makagunggona kadagiti agdeng- 157 23
158 Naibatad ti Praktikal a Pategna dengngeg a datin a mamati iti dayta a sursuro? Ikagumaam a pabilgen ti pam- matida iti dayta. Kasano? Babaen ti panangilawlawagmo kadagiti Nainkasu- ratan a pammaneknek a mangsuportar iti dayta. Mabalinmo met a paunegen ti apresasionda iti dayta a sursuro ti Biblia. Maaramidmo daytoy babaen ti pa- nangipakitam no kasano a maitunos dayta a sursuro iti dadduma pay nga isursuro ti Biblia ken iti mismo a personalidad ni Jehova. Agusarka kadagiti ehemplo - dagiti pudno a pasamak iti biag no mabalbalin - a mangipakita no kasano a daytoy a sursuro ket nakatulong kadagiti tattao ken no ania ti epektona iti panangmatmatda maipapan iti masangua- nan. NO KASANO NGA ARAMIDEN No isagsaganam ti palawag- mo, saan laeng a ti material ti amirisem no di pay ket dagiti agdengngeg kenka. Idatagmo dayta iti wagas a pudpudno a magunggonaanda. Saan laeng koma nga iti kon- klusionmo ti pangaramidam iti praktikal nga aplikasion. Agmi- nar koma dayta iti intero a palawagmo. No agsagsaganaka a mangasa- ba, amirisem no ania ti pakaseknan unay dagiti tattao iti teritoriayo. No mangaskasabaka, imde- ngam a naimbag ti kasarsa- ritam, ket ibagaymo ti presen- tasionmo. Saan laeng nga iti sumagmamano nga ababa a komento iti konklusion ti palawagmo nga ipakitam ti praktikal nga aplika- sion ti material. Manipud iti rugi, maikuna koma ti tunggal ag- dengdengngeg nga "agaplikar kaniak daytoy." No naisaadmon dayta a pundasion, itultuloymo ti mangaramid iti praktikal nga aplikasion bayat nga isalsalaysaymo ti tunggal maysa kadagiti kangrunaan a punto ti palawagmo agingga iti konklusion. No iyaplikarmo ti maysa a punto, siguraduem nga aramiden dayta iti pamay-an a maitunos kadagiti prinsipio ti Biblia. Ania ti kayat a sawen dayta? Kayatna a sawen nga aramidem dayta iti naayat a pamay-an ken buyogen ti empatia. (1 Ped. 3:8; 1 Juan 4:8) Uray idi inasikasona dagiti narikut a problema idiay Tesalo- nica, impangruna ni apostol Pablo nga inturong ti atension ka- dagiti positibo nga aspeto ti naespirituan nga irarang-ay dagiti Kristiano a kakabsatna sadiay. Inyebkasna met ti panagtalekna a no maipapan kadagiti banag nga insalaysayna, sigurado a ka- yatda nga aramiden ti umiso. (1 Tes. 4:1-12) Anian a nagsayaat a pagwadan a tuladen! Nairanta aya ti palawagmo a mangtignay kadagiti kakabsat a makiraman a mangikasaba ken mangisuro iti naimbag a damag kadagiti sab- sabali? Parayrayem ti gagar ken panangipategda iti dayta a pribilehio. Ngem bayat nga aramidem ti kasta, laglagipem a nagduduma ti kabaelan ti tunggal maysa a makiraman iti dayta a pribilehio, ket dinakamat daytoy ti Biblia. (Mat. 13:23) Saanmo a konsiensiaen dagiti kakabsatmo. Idagadag ti Hebreo 10:24 a "mangparegta[tayo] iti ayat ken nasayaat nga ar-aramid." No mang- paregtatayo iti ayat, aramidenda dagiti banag a naibatay iti nasayaat a moti- bo. Imbes nga idiktartayo ti itutunosda, bigbigentayo a ti kayat ni Jehova isu ti panangiparegtatayo iti "kinatulnog babaen ti pammati." (Roma 16:26) No silalagiptayo iti daytoy, ikagumaantay a pabilgen ti pammati - ti bukodtayo a pammati ken ti pammati dagiti kakabsattayo.
Naibatad ti Praktikal a Pategna Panangtulong Kadagiti Dadduma a Mangtarus iti Punto. Bayat a kaska- sabaam dagiti dadduma, dimo liwayan nga itampok ti praktikal a kinapateg ti naimbag a damag. Masapul nga amirisem no ania ti pakaseknan dagiti tat- tao iti teritoriayo. Kasanom a maammuan? Agdengngegka iti damdamag iti radio wenno telebision. Basaem ti umuna a panid ti diario. Kasta met, maki- tungtongka kadagiti tattao, ken umimdengka no agsaoda. Mabalin a mata- kuatam a sarsarangtenda dagiti makaburibor a problema - pannakapukaw ti panggedan, panagbayad iti abang, panagsakit, ipapatay ti kameng ti pamilia, panagpeggad iti krimen, kinaawan hustisia iti ima ti tao nga addaan autori- dad, panagsina ti agassawa, panangkontrol kadagiti ubbing, ken dadduma pay. Matulongan aya ida ti Biblia? Wen. No mangirugika iti tungtongan, nalabit adda topiko a pampanunotem. Ngem no ipasimudaag ti katungtongmo nga adda sabali a banag a pagintere- sanna unay, dika bumdeng a makisarita maipapan iti dayta no la ket ta ka- baelam, wenno ibagam kenkuana a mangitugotka iti makatulong nga im- pormasion inton agsublika. Siempre, liklikantayo ti 'makibiang iti saantay a pakaseknan,' ngem maragsakantayo a mangiranud kadagiti dadduma iti praktikal a balakad nga ipaay ti Biblia. (2 Tes. 3:11) Nabatad a ti kangrunaan a manggutugot kadagiti tattao isu ti balakad ti Biblia a mangapektar iti mis- mo a biagda. No di mabigbig dagiti tattao no kasano a personal nga apektaran ida ti mensahetayo, mabalin nga isardengda a dagus ti makitungtong. Uray no pa- lubosandatayo nga agsao, no ditay maipabigbig kadakuada ti praktikal a pa- teg ti topiko, mabalin a bassit unay ti epekto ti mensahetayo iti biagda. Iti sabali a bangir, no ibatadtayo ti praktikal a pateg ti mensahe, ti pannakisari- tatayo mabalin a dakkel ti epektona iti biag dagiti tattao. No mangyad-adalka iti Biblia, itultuloymo nga itampok ti praktikal nga ap- likasion. (Prov. 4:7) Tulongam dagiti iyad-adalam a mangtarus kadagiti Na- inkasuratan a balakad, prinsipio, ken ulidan a mangipakita kadakuada no kasano ti magna kadagiti dalan ni Jehova. Igunamgunammo dagiti pagimba- gan ti panangaramid iti kasta. (Isa. 48:17, 18) Daytoy ti manggutugot kadagi- ti iyad-adalam a mangaramid kadagiti kasapulan a panagbalbaliw iti biagda. Patanorem ti panagayatda ken ni Jehova ken ti panagtarigagayda a mangay- ayo kenkuana, ken bay-am nga aggubuay iti pusoda ti pannakagutugotda a mangyaplikar iti balakad ti Sao ti Dios. ENSAYO: Repasuem dagiti adda kenka a ruar Ti Ministeriotayo iti Pagarian, ket mangpilika iti maysa wenno dua a presentasion nga ad-adda a praktikal a mausar iti teritoriayo. Usa- rem dagita iti tay-ak ti serbisio. 159
24 PANANGPILI ITI SASAO
Ania ti masapul nga aramidem? Agusarka iti sasao a mangipakita iti panagraem ken konsidera- sion, nalaka a maawatan, mamagbalin iti palawagmo a makaay- ayo gapu iti panagduduma dagiti balikas, ken mangyebkas iti mayanatup a puersa ken rikna. Agusarka iti sasao a mayataday ka- dagiti pagannurotan ti gramatika. TI SASAO ket napateg unay iti komunikasion. Ngem tapno maibanag ti sa- saotayo ti nakairantaanda, masapul a siaannad a pilientayo dagita. Ti sao a maitutop iti maysa nga okasion ket mabalin a saan a nasayaat ti epektona iti dadduma a kasasaad. No di maitutop ti pannakausarna, ti makapainte- res a balikas ket agbalin a "sao a makapasakit." Saan a naannad ti pana- ngusar iti kasta a sasao, nga ipalnaadna ti kinaawan ti konsi- derasion. Adda dagiti termino a dua ti kayuloganna, a maysa kadagita ket makasair wenno mangpabain. (Prov. 12:18; 15:1) Iti sabali a bangir, "ti naimbag a sao" - sao a mangparegta - ket mangparag-o iti puso daydiay nakaisaoanna. (Prov. 12:25) Na- rigat ti sumapul kadagiti umiso a sasao, uray iti masirib a tao. Ibaga ti Biblia kadatayo a sipapanunot ni Solomon a nasken ti mangbirok kadagiti "makaparagsak a sasao" ken "umiso a sa- sao ti kinapudno." - Ecl. 12:10. APAY A NASKEN? Ipakitana ti panagraemmo iti mensahe nga ipalpalawagmo ken dakkel ti ipalnaadna mai- papan iti panangmatmatmo kadagiti tattao a kasarsaritam. Impluensiaanna ti reaksion da- giti dadduma iti ibagbagam. Iti dadduma a lenguahe, adda masnup a sasao nga usarem no kasasaom dagiti natataengan wenno dagidiay adda saad- na, idinto a sabali met a sasao ti usarem no kapatadam wenno ub-ubing ngem sika ti kasarsaritam. Maibilang a kinasabrak ti panangliway iti kakas- ta a pammadayaw. Saan met a maitutop nga iyaplikarmo iti bagim ti sasao a pammadayaw a sigun iti lokal a kustombre ket nairanta para kadagiti sabali. No maipapan iti panangpadayaw, nangatngato nga estandarte ti ipa- alagad ti Biblia ngem ti nalabit ipaannurot ti linteg wenno lokal a kustom- bre. Idagadagna kadagiti Kristiano a "padayawan[da] dagiti amin a kita ti tattao." (1 Ped. 2:17) Dagidiay mangipapuso iti daytoy kasaoda dagiti tat- tao, aniaman ti edadda, iti wagas a mangipakita iti panagraem. Siempre, adu dagiti saan a pudno a Kristiano a nasabrak ken narasaw ti panagsasaoda. Mabalin nga ipapanda nga ad-adda a maipaganetget ti ibag- bagada no agusarda iti nagubsang a sasao. Wenno saan, kasta ti panagsasa- oda gapu ta limitado ti bokabularioda. No nayugali ti maysa a tao ti kasta a panagsasao sakbay a nasursurona dagiti dalan ni Jehova, mabalin a mariga- 160
Panangpili iti Sasao tan a mangikkat iti dayta nga ugali. Ngem maaramidna dayta. Makatulong ti espiritu ti Dios a mangbalbaliw iti panagsasao ti maysa a tao. Nupay kas- ta, masapul met nga isu ket situtulok a mangpatanor iti bokabulario a nap- no iti nasayaat a sasao - sasao a mangyebkas iti banag a naimbag, sasao a mangpabileg - sa kanayon nga usarenna dagitoy. - Roma 12:2; Efe. 4:29; Col. 3:8. Sasao a Nalaka a Maawatan. Tapno makaay-ayo ti panagsaom, nalaka koma a maawatan dagiti balikas nga usarem. (1 Cor. 14:9) No ti sasao nga usarem ket saan a matarusan dagiti agdengdengngeg, agpa- rang a kasla agsasaoka iti ganggannaet a lenguahe. Adda sasao a naisangsangayan ti kaipapananna kadagiti tat- tao nga adda iti maysa a propesion. Mabalin nga usarenda ti kakasta a termino iti inaldaw a panagsasaritada. Ngem no usarem dagita iti di maitutop a kasasaad, mabalin a dayta ti mangtubeng iti abilidadmo a makisarita. Maysa pay, uray no agusarka iti gagangay a sasao, no maisagudka met kadagiti de- talye a di kasapulan, mabalin nga agtawataw ti panunot dagi- ti agdengdengngeg kenka. Usaren ti nakonsiderasion a pumapalawag ti sasao a maa- watan uray dagidiay limitado ti adalda. Kas panangtulad ken ni Jehova, ikabilanganna "daydiay nanumo." (Job 34:19) No nasken nga agusar ti agpalawag iti di pamiliar a sao, ikonek- tarna koma dayta kadagiti simple a balikas a mangibatad iti kaipapananna. NO KASANO A PARANG-AYEN Manipud kadagiti naisingasing iti daytoy a leksion, mangpilika iti maysa laeng a punto a ka- yatmo nga ipakat. Pagbalinem a kalat dayta iti makabulan wen- no nasursurok pay. Laglagipem ti kalatmo no ag- basbasaka. Tandaanam dayta no umim-imdengka kadagiti na- laing a pumapalawag. Isuratmo dagiti sasao a kayatmo nga usa- ren. Iti las-ud ti maysa wenno dua nga aldaw, usarem ti tung- gal maysa nga insuratmo. Napuersa ti pannakayebkas dagiti ideya no mausar ti sim- ple a sasao a nasayaat ti pannakapilina. Nalaka a matarusan dagiti ababa a sentensia ken simple a sasao. Mabalin nga iballaballaet da- gitoy kadagiti atitiddog a sentensia tapno saan a puted-puted ti panagpa- lawagmo. Ngem kadagiti ideya a kayatmo a matandaanan dagiti agdeng- dengngeg, agusarka kadagiti simple a sasao ken ababa a sentensia. Panagduduma ken Kinaumiso ti Sasao. Saantay nga agkurang iti nasa- yaat a sasao. Imbes a parepareho a sasao ti usarem iti amin a situasion, agu- sarka iti nagduduma a sasao. Iti kasta, makapainteres ken nabagas ti panag- saom. Kasanom a mapalawa ti bokabulariom? No agbasbasaka, markaam dagiti sao a saanmo unay a matarusan, ket kitaem dagitoy iti diksionario iti lenguahem no adda. Mangpilika iti su- magmamano kadagita a sasao, ket ikagumaam nga usaren no mayanatup. Kitaem nga umiso ti panangibalikasmo kadagita ken usarem ida sigun iti konteksto a nalaka a maawatan ken saan a basta mangawis iti atension. No 161
162 Panangpili iti Sasao palawaem ti bokabulariom, saan a makauma ti panagsaom. Ngem adda masapul nga annadam - no di umiso ti panangibalikasmo wenno di umi- so ti panangusarmo kadagiti sasao, mabalin nga ipagarup dagiti dadduma nga, iti kinaagpaysuanna, saanmo nga ammo ti sasawem. Palawaentayo ti bokabulariotayo, saan a tapno dayawendatayo dagiti ag- dengdengngeg, no di ket tapno mayallatiwtayo ti impormasion. Ti kom- plikado a palawag ken atiddog a sasao iturongna ti atension iti agpalpala- wag. Kayattay nga iranud ti napateg nga impormasion ken pagbalinen a makapainteres kadagidiay dumngeg iti dayta. Laglagipem ti kuna ti Biblia: "Ti dila dagidiay masirib nasayaat ti maaramidanna buyogen ti pannaka- ammo." (Prov. 15:2) Ti panagusar iti nasayaat a sasao - mayanatup a sasao a nalaka a maawatan - pagbalinenna ti palawagtayo a makapabang-ar ken makagutugot imbes a makauma ken saan a makaguyugoy. Bayat a palpalawaem ti bokabulariom, kitaem a naimbag nga umiso a sao ti usarem. Mabalin nga agkaarngi ngem adda bassit nagdumaan ti kai- papanan ti dua a sao no mausar iti nagduma a sirkumstansia. No mabig- bigmo daytoy, maparang-aymo ti kinalawag ti panagsaom ken saanmo a masair dagiti umim-imdeng kenka. Imdengam a nalaing dagidiay nasaya- at ti panagpalawagda. Iti dadduma a diksionario, nailista iti baba ti kada sao dagiti kaarngina a sasao (sasao nga agkaasping, nupay saan nga ag- papada ti kaipapananda) ken dagiti kasunganina (sasao nga adda nagsupa- di a kaipapananda). Iti kasta, saan laeng a nagduduma a sasao ti mausarmo para iti maysa nga ideya no di pay ket ti nagduduma a kaipapananda. Ma- katulong unay daytoy no agsapsapulka iti umiso a sao para iti partikular a sirkumstansia. Sakbay nga inayonmo ti maysa a sao iti bokabulariom, sigu- raduem nga ammom ti kaipapananna, no kasano a baliksen, ken no kaano nga usaren. Nalawlawag ti pannakailadawan dagiti bambanag no agusarka kadagi- ti espesipiko a sao imbes a dagiti sao a nalawa ti saklawenda. Mabalin a kunaen ti agpalawag: "Iti daydi a tiempo, adu a tattao ti nagsakit." Wen- no mabalinna a kunaen: "Kalpasan ti Gubat Sangalubongan I, iti las-ud ti sumagmamano laeng a bulan, agarup 21,000,000 a tattao ti natay gapu ˜ nol." Anian a nagdakkel ti nakaidumaanna no sibabatad iti trangkaso Espa nga ibaga ti agpalawag no ania ti kayatna a sawen iti "iti daydi a tiempo," "adu a tattao," ken "nagsakit"! Tapno mayebkasmo dagiti bambanag iti kasta a wagas, masapul nga ammom dagiti banag a nainaig iti topikom ken piliem a naimbag dagiti sasao nga usarem. Ti panangaramat iti umiso a sao matulongannaka met a mangiruar iti punto a saankan nga agpalpalikaw pay. Saan a mairuar dagiti ideya no na- likaw ti panagsasaom. No simple, nalaklakada a matiliw ken matandaanan
dagiti napateg nga impormasion. Tumulong dayta a mangyallatiw iti umi- so a pannakaammo. Nagsayaat ti panangisuro ni Jesu-Kristo gapu iti simple a sasaona. Agsursuroka kenkuana. (Kitaem dagiti pagarigan a nailanad iti Mateo 5:3-12 ken Marcos 10:17-21.) Iruammo ti agsao iti ababa ken direkta, nga usarem dagiti maitutop a sasao. Sasao a Mangyebkas iti Puersa, Rikna, ken Mangiladawan. Bayat a palpalawaem ti bokabulariom, saan laeng a dagiti kabbaro a sao ti panuno- tem no di pay ket dagiti sao nga addaan nagpaiduma a galad. Amirisem, kas pagarigan, dagiti berbo (verbs) a mangyebkas iti puersa; dagiti adhe- tibo (adjectives) a mangiladawan; ken sasao a mangiparikna iti kinabara, mangipamatmat iti kinaimbag, wenno mangyebkas iti kinapasnek. Napno ti Biblia kadagiti pagarigan ti kakasta a nabagas a sasao. Babaen ken propeta Amos, indagadag ni Jehova: "Birokenyo ti naimbag, ket saan a ti dakes . . . Guraenyo ti dakes, ket ayatenyo ti naimbag." (Amos 5:14, 15) Im- baga ni propeta Samuel ken Ari Saul: "Pinisang ni Jehova ti naarian a pa- nagturay ti Israel manipud kenka ita nga aldaw." (1 Sam. 15:28) Idi kinasa- ona ni Ezequiel, nagusar ni Jehova kadagiti balikas a narigat a malipatan, a kinunana: "Amin dagiti kameng ti balay ti Israel natangken ti panagul-ulo- da ken natangken ti panagpuspusoda." (Ezeq. 3:7) Kas panangipaganetget- na iti nakaro a kinadakes ti Israel, insaludsod ni Jehova: "Ti naindagaan a tao takawannanto aya ti Dios? Ngem dakayo taktakawandak." (Mal. 3:8) Idi dineskribirna ti pannakasubok ti pammatida idiay Babilonia, nalawag nga impadamag ni Daniel a "ni met laeng Nabucodonosor napno iti rung- sot" gapu ta saan a nagdayaw da Sidrac, Mesac, ken Abednego iti ladawan a binangonna, isu nga imbilinna a parautan ken ipalladawda ida "iti gumil- gil-ayab a naapuy nga urno." Tapno maammuantayo no kasano kabara ti urno, impadamag ni Daniel nga imbilin ti ari a "papudotenda ti urno iti mamimpito nga ad-adda ngem ti kadawyan a pannakapapudotna" - napala- lo ti barana ta idi immasidegda iti urno, natay dagiti soldado ti ari. (Dan. 3: 19-22) Idi pinalawaganna dagiti umili idiay Jerusalem sumagmamano nga aldaw sakbay ti ipapatayna, napnuan rikna a kinuna ni Jesus: "Anian a na- min-adu a kinayatko nga urnongen a sangsangkamaysa ti annakmo, iti wa- gas a ti upa urnongenna a sangsangkamaysa dagiti piekna iti sirok dagiti payakna! Ngem saanyo a kinayat dayta. Adtoy! Ti balayyo mabaybay-an ka- dakayo." - Mat. 23:37, 38. Ti nasayaat pannakapilina a sasao pagbalinenda a nalawag dagiti bamba- nag iti isip dagiti agdengdengngeg kenka. No agusarka iti sasao a makaab- bukay iti sentido, kas man la "makita" ken "masagid" dagiti umim-imdeng dagiti banag a sasawem, "maramanan" ken "maangotda" dagiti taraon a dakdakamatem, ken "mangngegda" dagiti aweng a desdeskribirem ken Panangpili iti Sasao 163
164 Panangpili iti Sasao dagiti tattao a dakdakamatem. Maipamaysa ti isip dagiti agdengdengngeg iti ibagbagam gapu ta nabiag ti panangiladawanmo kadagiti bambanag. Ti sasao a nalawag ti panangyallatiwna kadagiti ideya mabalin a pagkata- waen wenno pagsangitenda dagiti tattao. Mangtedda iti namnama, ikkan- da ti maup-upay a tao iti tarigagay nga agbiag ken gutugotenda a mangayat iti Namarsua. Dakkel ti epektona kadagiti tattao iti intero a daga ti namna- ma a parnuayen ti sasao a masarakan kadagiti teksto ti Biblia a kas iti Salmo 37:10, 11, 34; Juan 3:16; ken Apocalipsis 21:4, 5. Bayat a basbasaem ti Biblia ken dagiti publikasion "ti matalek ken masi- rib nga adipen," mapaliiwmo ti nagadu a nagduduma a sasao ken grupo ti sasao. (Mat. 24:45) Saanmo a basta basaen dagita ket kalpasanna lipate- mon. Mangpilika kadagiti sao a magustuam, ket iramanmo dagita iti inal- daw a bokabulariom. Panagsao a Mayataday Kadagiti Pagannurotan ti Gramatika. Adda dagidiay makabigbig a ti panagsaoda ket saan a kanayon a mayataday kada- giti pagannurotan ti gramatika. Ngem kasanoda a marisut dayta? No ages-eskuelaka pay laeng, gundawayam nga adalen ti nasayaat a gra- matika ken naannad a panangpili iti sasao. No adda pagduaduaam a pagan- nurotan ti gramatika, agsaludsodka iti maestrom. Saanmo koma a basta adalen. Adda ti pakagutugotam a nalabit awan kadagiti dadduma nga estu- diante. Kayatmo ti agbalin nga epektibo a ministro ti naimbag a damag. No ngay nataengankan ket dinakkelam ti maysa a lenguahe a naiduma iti agdama nga us-usarem? Wenno nalabit saanka unay a nasursuruan iti nakayanakam a lenguahe. Saanka a maup-upay. Imbes ketdi, ipasnekmo nga ikagumaan ti rumang-ay, nga aramidem dayta maigapu iti naimbag a damag. Adu ti maadaltayo maipapan iti gramatika babaen ti panagimdeng iti panagsao dagiti sabali. Isu nga umimdengka a nalaing no agpalawag da- giti nasanay a pumapalawag. No basaem ti Biblia ken dagiti publikasion a naibasar iti Biblia, sipapanunotka koma iti pannakabukel dagiti sentensia, pannakaurnos dagiti sasao, ken ti konteksto a nakausaranda. Ituladmo ti mismo a panagsaom kadagitoy a nasayaat a pagwadan. Adda dagiti nalatak nga artista ken kumakanta nga agus-usar iti sasao ken wagas ti panagsao a saan a mayannurot iti umiso a gramatika. Agduyos dagiti tattao a mangtulad iti kakasta nga indibidual. Masansan nga adda bukod a bokabulario dagiti aglaklako iti droga ken dadduma pay a tattao a dakes wenno imoral ti kabibiagda, nga agusarda iti sasao a naigidiat ti ka- yuloganda iti gagangay a kaipapananda. Saan a nainsiriban a tuladen dagi- ti Kristiano ti asinoman kadagita a tattao. Maituladtayto kadakuada ken iti wagas ti panagbiagda no aramidentayo ti kasta. - Juan 17:16.
Panangpili iti Sasao 165 Iyugalim ti nasayaat a panagsasao iti inaldaw. No saan a naannad ti pa- nagsasaom iti inaldaw a pannakisaritam, dimo namnamaen a nasayaat ti panagsaom kadagiti naisangsangayan nga okasion. Ngem no nasayaat ti panagsasaom kadagiti gagangay a kasasaad, nalaka ken natural kenka day- ta inton agpalawagka iti plataporma wenno no ikaskasabam ti kinapudno kadagiti dadduma. ENSAYO: Bayat nga agsaganaka para iti Panagadal iti Pagwanawanan wenno Panagadal iti Libro ti Kongregasion ita a lawas, pumilika iti sumagmamano a sasao a saanmo nga ammo ti kaipapananda. Kitaem dagita iti diksionario no adda, wenno damagem ti kaipapananda iti daydiay nalawa ti pannakaammona iti sasao. Sasao a kayatko nga inayon iti inaldaw a bokabulariok Para iti panagduduma ken kinaumiso Mangyebkas iti puersa, rikna, wenno mangiladawan
25 PANANGUSAR ITI BALABALA
Ania ti masapul nga aramidem? Agusarka iti balabala no agpalawagka, adda man iti isip wenno naisurat, imbes nga agpalawagka nga usarem ti sao-por-sao a ma- nuskrito. AGNERBIOS dagiti adu no panunotenda a balabala laeng ti usarenda nga agpalawag. Nataltalged ti riknada no nakasurat wenno inkabesada ti amin nga ibagada. Ngem kinapudnona, inaldaw nga agsasaotayo amin nga awan ti manus- krito. Kasta no makisarsaritatayo iti pamilia ken gagayyemtayo, no ma- ngaskasabatayo, ken no agkarkararagtayo iti naimpusuan, pri- bado man wenno irepresentartayo ti maysa a grupo. APAY A NASKEN? No adda naisaganam a ba- labala, maorganisarmo ti pampanunotmo. No usarem dayta, nalaklaka a makapagpa- lawagka iti wagas a kasla makisarsarita ken naimpusuan. Adda aya nagdumaanna no mangusarka iti manuskrito wenno balabala no agpalawagka? Nupay makatulong ti ma- nuskrito tapno masiguradom nga umiso ti ibagbagam ken maitutop ti sasao nga usarem, adda limitasionna no maipapan iti panangdanon iti puso dagiti agdengdengngeg. No agbasa- ka iti adu a sentensia, masansan a ti kapartak ken kapigsa ti panagsaom ket naigidiat iti natural nga estilo ti pannakisari- tam. No naipamaysa ti atensionmo iti manuskritom imbes a kadagiti agdengdengngeg, mabalin a saan unay a maipasnek dagiti adu ti agdengngeg, saan a kas no talaga a pampanunotem ida ken ibagaymo ti materialmo iti kasasaadda. Tapno pudpudno a makagutugot ti palawag, ti ekstemporaneo a panagpalawag ti kasayaatan. Nairanta ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro a tumulong kada- tayo iti inaldaw a panagbiagtayo. No agsasaraktayo kadagiti gagayyemtayo, saantay a mangiruar iti papel ket ibasatayo kadakuada dagiti kapanunotan- tayo tapno masigurado a dagiti kasayaatan a sasao ti mausartayo. Iti tay-ak ti serbisio, saantay a mangitugot iti manuskrito a basaentayo iti amaktayo a malipatantayo dagiti dadduma a punto a kayattay nga iranud kadagiti tat- tao. No idemostram iti Teokratiko nga Eskuelaan no kasano ti mangasaba kadagita a kasasaad, ruamem ti agsao a natural aginggat' mabalin. No na- kasaganaka a naimbag, matakuatam a ti panangusar iti balabala, adda man iti isip wenno naisurat, ket masansan nga umdasen a mangipalagip kenka kadagiti kangrunaan a punto a kayatmo a salaysayen. Ngem kasano a ma- addaanka iti kompiansa a mangusar iti balabala? Organisarem ti Pampanunotmo. Tapno mausarmo ti balabala no agpa- 166
Panangusar iti Balabala lawagka, masapul nga organisarem ti pampanunotmo. Di kayat a sawen daytoy a piliem ti sasao a panggepmo nga usaren. Kaipapananna laeng nga agpanunotka sakbay nga agsaoka. Iti inaldaw a panagbiag, adda daydiay di agpampanunot a mangyibbet lattan iti sasao a pagbabawyanna kalpasanna. Adda met daydiay agsisimpa- rat ti sasawenna. Marisut dagitoy dua a pagannayasan no agsarimadengka ket mangbukelka iti simple a balabala iti panunotmo sakbay nga agsaoka. Umuna, tandaanam ti panggepmo, sa piliem da- giti addang a kasapulam tapno maibanagmo dayta a pang- gep, ket kalpasanna irugimon ti agsao. NO KASANO NGA ARAMIDEN Laglagipem dagiti pagimbagan ti panagpalawag manipud iti balabala. Agsagsaganaka aya a mapan mangasaba? Saan laeng a bas- ta isaganam ti bagmo a pangasaba no di pay ket organisarem ti pampanunotmo. No ikeddengmo nga usaren ti maysa ka- dagiti naisingasing a presentasion iti Ti Ministeriotayo iti Pa- garian, mamin-adu a basaem dayta tapno nalawag iti panu- notmo dagiti kangrunaan nga ideya. Ibagam ti kababagasna iti maysa wenno dua nga ababa a sentensia. Ibagaymo dagiti sasao iti personalidadmo ken iti kasasaad ti teritoriayo. Ma- katulong kenka no nabukelen iti panunotmo ti ibagam. Ania ti mabalin nga iraman iti dayta? (1) Kas introduksion, maba- linmo a dakamaten ti maysa a banag a pakaseknan ti adu a tattao iti lugaryo. Awisem ti bumalay nga agkomento. (2) Mangpanunotka iti espesipiko a banag a mabalinmo nga iraman iti dayta a topiko, agraman ti maysa wenno dua a teksto a mangipakita no ania ti kari ti Dios a mangyeg iti bang-ar. No adda gundawaymo, ipaganetgetmo nga arami- dento ni Jehova daytoy babaen ti Pagarianna, ti nailangitan a gobiernona. (3) Paregtaem ti bumalay nga agtignay a maitunos iti na- pagsaritaanyo. Mabalinmo nga itukon ti literatura ken/wenno panagadal iti Biblia ken mangaramidka iti piho nga urnos tapno maituloy ti panag- saritayo. Iti inaldaw a pannakisaritam, organisarem ti pampanunotmo sakbay nga agsaoka. Tapno maaddaanka iti panagta- lek a mangusar iti balabala, agkararagka ken ni Jehova, ket iyugalim ti makiraman a di bumbumdeng kadagiti gimong ti kongregasion. Aramidem a simple ti balaba- lam, a nalaka a basaen no kitaem. Isaganam ti panagpalawagmo babaen ti panangrepaso kada- giti ideya, saan a babaen ti panangikabesa iti sasao. Nalabit a mental a balabala laeng ti masapulmo iti kasta a presenta- sion. No kayatmo a kitaen ti naisurat a balabala sakbay ti damo a pannaki- tungtongmo, mabalin a naglaon laeng ti balabala iti sumagmamano a sa- sao nga usarem iti introduksionmo, maysa wenno dua a teksto, ken ababa a sasao a kayatmo nga iraman iti konklusionmo. Saan nga agkakanat ti ibagatayo no mangisagana ken mangusartayo iti kasta a balabala; tumu- long dayta kadatayo a mangiranud iti nalawag a mensahe a nalaka a ma- tandaanan. 167
168 Panangusar iti Balabala No adda saludsod wenno isusupiat a masansan a rumsua iti teritoriayo, makatulong ti panagsukimatmo maipapan iti dayta. Kaaduanna, ti laeng kasapulam ket dua wenno tallo a napateg a punto agraman dagiti teksto a nakaibasaran dagita. Mabalin nga ipaay ti "Dagiti Topiko ti Biblia a Pagsa- saritaan" wenno dagiti napuskol ti pannakaisuratda a subtitulo iti Panaki- rinnason Manipud Kadagiti Kasuratan ti apagisu a balabala a kasapulam. Mabalin nga adda masarakam a mayanatup a sasao a naadaw iti sabali a re- perensia a kayatmo nga inayon. Mangisuratka iti ababa a balabala, iragpin- mo ti kopia ti sasao a naadaw, sa idulinmo daytoy iti bag a pangasabam. No agsaludsod wenno sumupiat ti bumalay, ibagam kenkuana a maragsa- kanka ta adda gundawaymo a mangilawlawag iti patpatiem. (1 Ped. 3:15) Usarem ti balabala a pagibasaran iti sungbatmo. No idauluam ti pamiliam, ti maysa a grupo iti panagadal iti libro, wen- no ti kongregasion iti kararag, nasayaat met no organisarem ti pampanu- notmo. Sigun iti Lucas 11:2-4, nangted ni Jesus iti simple a balabala iti nabagas a kararag. Idi naidedikar ti templo sadi Jerusalem, atiddog daydi kararag ni Solomon. Nabatad nga inutobna a nasaksakbay ti maipapan iti dayta. Impamaysana nga umuna ti atension ken ni Jehova ken ti karina ken ni David; sa iti templo; ket kalpasanna, sinaggaysa nga imbinsabinsa- na dagiti espesipiko a situasion ken grupo ti tattao. (1 Ar. 8:22-53) Ma- gunggonaantayo kadagitoy nga ehemplo. Aramidem a Simple ti Balabala ti Palawagmo. Nairanta aya ti balaba- lam para iti diskurso? Kasano kawadwad ti ramanenna? Laglagipem a nairanta ti balabala a tumulong kenka a mangtandaan ka- dagiti ideya. Mabalin a nasayaat no isuratmo ti sumagmamano a sentensia nga usarem a kas introduksion. Ngem kalpasan dayta, ipamaysam kadagi- ti ideya, saan nga iti sasao. No isuratmo a sentensia dagita nga ideya, aba- ba laeng koma dagiti sentensia. Agminar koma a sibabatad iti balabalam dagiti sumagmamano a kangrunaan a punto a kayatmo nga ilawlawag. Maaramidmo daytoy no isuratmo dagita iti dadakkel a letra, ugedam dagi- ti punto, wenno markaam ida iti sabali a kolor. Iti baba ti tunggal kangru- naan a punto, ilistam dagiti ideya a kayatmo nga usaren no buklemon dayta. Isuratmo dagiti teksto a panggepmo a basaen. Kadawyanna a nasay- sayaat no aktual nga ibasam ti Biblia. Inotarmo dagiti ilustrasion a kayat- mo nga usaren. Mabalin nga adda dagiti mayanatup ken napateg a sasao nga inadawmo iti sekular a gubuayan. Umdas koma ti kawadwad dagiti nainotarmo a naglaon kadagiti espesipiko nga impormasion a kayatmo nga idatag. Nalaklaka nga usaren ti balabala no naurnos ti pannakaara- midna.
Panangusar iti Balabala Adda dagidiay mangusar kadagiti balabala a nakasimsimple. Mabalin a ti balabala ket naglaon iti sumagmamano a kangrunaan a sasao, teksto a na- imemoria ti agpalawag, ken dagiti drowing wenno ladawan a tumulong kenkuana a manglagip kadagiti ideya. Babaen kadagitoy simple a nota, ma- idatag ti agpalawag ti impormasion iti lohikal nga urnosna ken iti wagas a kasla makisarsarita. Dayta ti panggep daytoy a leksion. Iti panid 39 agingga iti 42 daytoy a libro, nasalaysay ti "Panangaramid iti Balabala." Makatulong unay no basaem dayta a material bayat a tamtami- ngem daytoy a leksion, "Panangusar iti Balabala." No Kasano nga Usaren ti Balabala. Ngem ti kalatmo iti daytoy a punto ket saan laeng a basta panangisagana iti naibalabala a diskursom, no di ket ti panangusar a sieepektibo iti balabala. Ti umuna nga addang iti panangusar iti balabala isu ti panangisaganam iti palawagmo. Kitaem ti tema, basaem ti tunggal kangrunaan a punto, ket dakamatem iti bagim ti pakainaigan dagita a kangrunaan a punto iti tema. Kitaem no mano a minuto ti maituding iti tunggal kangrunaan a punto. Ita, subliam ket adalem ti umuna a kangrunaan a punto. Repasuem da- giti argumento, teksto, ilustrasion, ken pagarigan a panggepmo nga usa- ren tapno mabukelmo dayta a punto. Mamin-adu a repasuem ti material agingga a nalawagen dayta a benneg iti panunotmo. Kasta met laeng ti ara- midem kadagiti dadduma pay a kangrunaan a punto. Amirisem no ania ti mabalinmo nga ikkaten, no masapul, tapno apagisu ti orasmo. Kalpasan- na, repasuem ti intero a palawag. Ipamaysam kadagiti ideya, saan a kadagi- ti sasao. Dimo ikabesa ti palawag. No agdiskursokan, kumitaka kadagiti agdengdengngeg. Kalpasan a mai- basam ti maysa a teksto, irasonam dayta babaen ti panangusarmo iti Biblia ngem dimo sublianan a kitaen dagiti notam. Kasta met, no agusarka iti ilustrasion, isalaysaymo a kasla makisarsaritaka kadagiti gagayyemmo im- bes a basbasaem ti notam. Bayat nga agpalpalawagka, saanmo a sangkakita ti tunggal sentensia iti notam. Agsaoka manipud iti puso, ket madanonmo ti puso dagidiay umim-imdeng kenka. No nairuammon ti arte ti panagpalawag manipud iti balabala, naragpat- mon ti nakapatpateg nga addang iti panagbalin nga epektibo a pumapala- wag iti publiko. ENSAYO: Sakbay a mapanka mangasaba ita a lawas, buklem iti panunotmo ti espesipiko a banag a kayatmo nga ibaga. (Kitaem ti panid 167, parapo 2.) Bayat ti panangasabam, tanda- anam no namin-ano a nausarmo ti implanom a topiko wenno uray naibagam laeng ti kababagas ti mensahem. 169
26 LOHIKAL A PANNAKABUKEL TI MATERIAL
Ania ti masapul nga aramidem? Urnosem ti materialmo iti wagas a maibatad no kasano a nainaig ti maysa nga ideya iti dadduma nga ideya ken kadagiti konklusion a mabukelmo wenno iti panggep nga ikagkagumaam nga ibanag. SAKBAY a maorganisar a lohikal ti materialmo, masapul nga adda pam- panunotem a panggep. Ti aya panggepmo ket mangidatag laeng iti im- pormasion maipapan iti partikular a suheto - maysa a sursuro, kababalin, kualidad, kita ti kondukta, wenno wagas ti panagbiag? Kayatmo aya a pa- neknekan nga umiso wenno di umiso ti maysa nga ideya? Rantam aya a pabilgen ti apresasionda iti maysa a banag wenno gutugoten ida nga agtignay? Tapno epektibo ti panangidatagmo iti mate- rial iti maysa a tao wenno grupo, masapul nga ikonsiderarmo no ania ti datin nga ammoda maipapan iti dayta a banag ken no ania ti panangmatmatda iti dayta. Kalpasan a maaramidmo daytoy, balabalaem ti materialmo iti wagas a makatulong ken- ka a mangibanag iti panggepmo. APAY A NASKEN? No lohikal ti pannakaidatag ti impormasion, nalaklaka a ma- awatan, akseptaren, ken matandaanan dagiti agdeng- dengngeg. No maipapan iti ministerio ni Saulo (Pablo) idiay Damas- co, ipadamag ti Aramid 9:22 a "tiktikawenna idi dagiti Judio a nagnaed idiay Damasco bayat a lohikal a pampaneknekanna a daytoy isu ti Kristo." Ania ti ramanen dayta a lohikal a pammaneknek? Kas ipasimudaag ti rekord maipapan iti naud-udi a ministerio ni Pablo idiay An- tioquia ken Tesalonica, dinakamatna nga umuna ti kinapudno nga aksepta- ren dagiti Judio ti Hebreo a Kasuratan ken ibagbagada a patienda ti sasawen dagitoy maipapan iti Mesias. Kalpasanna, nangpili ni Pablo manipud kadagi- toy a Kasuratan iti paspaset a nangdakamat iti biag ken ministerio ti Mesias. Inadaw ken indiligna dagitoy kadagiti aktual a pasamak a nainaig ken Jesus. Kamaudiananna, inruarna ti nabatad a konklusion, a ni Jesus isu ti Kristo, wenno Mesias. (Ara. 13:16-41; 17:2, 3) No lohikal met ti panangidatagmo iti kinapudno a masarakan iti Biblia, makaallukoy dayta kadagiti sabsabali. Panangorganisar iti Presentasion. Mabalin nga urnosen ti material iti nagduduma a wagas a lohikal. No nasaysayaat para kenka, mabalinmo a pagtitiponen dagiti pamay-an nga usarem. Ikonsiderarmo dagitoy sumag- mamano a posibilidad. Panangurnos sigun iti topiko. Kaipapanan daytoy a bennebennegem nga urnosen ti materialmo, a tunggal benneg ket tumulong a mangibanag iti 170
Lohikal a Pannakabukel ti Material panggepmo. Mabalin a dagiti benneg ket kangrunaan a punto a nasken tap- no maawatanda ti topikom. Mabalin nga espesipiko dagitoy nga argumen- to a mangpaneknek nga umiso wenno di umiso ti maysa a banag. Dagiti dadduma a punto, nupay nainaigda iti topiko, ket mabalin nga inayon wen- no ikkaten, depende kadagiti agdengngeg kenka wenno iti panggepmo. Usigem ti maysa a pagarigan ti panangurnos sigun iti topiko. Ti ababa a presentasion maipapan iti nagan ti Dios ket mabalin nga iramanna ti (1) no apay a napateg nga ammuentayo ti Dios babaen ti naganna, (2) no ania ti nagan ti Dios, ken (3) no kasanotay a dayawen dayta a nagan. Adu ti maadalmo maipapan iti panangurnos iti material sigun iti topiko no usigem dagiti publikasion nga insagana "ti matalek ken masirib nga adipen" a maus-usar iti panaga- dal iti Biblia kadagiti pagtaengan. (Mat. 24:45) Masansan nga adu a suheto, wenno topiko, ti iraman dagitoy a publikasion a tumulong kadagiti iyad-adalam a mangkita iti pakabuklan dagiti pamunganayan a kinapudno a linaon ti Biblia. Kadagi- ti daddadakkel a publikasion, nausar dagiti subtitulo a naka- bingbingayan ti tunggal kapitulo. Tunggal topiko isaganana ti estudiante iti sumaganad a material ken tumulong tapno ma- tarusanna ti pakabuklan dayta a material. ISALUDSODMO ITI BAGIM . . . Ania ti panggepko? Nalawag aya a nainaig ti tung- gal kangrunaan a punto iti dayta a panggep? Iti panangpilik iti material, in- konsiderarko aya ti kasapulan dagiti agdengngeg? Inurnosko met laeng aya ti materialko tapno maiturongko ti panunot dagiti agim-im- deng manipud iti maysa nga ideya nga agsasagadsad, iti kasta saanda a marigatan a ma- magnanaig kadagiti ideya? Makagapu ken epekto. Ti panangilawlawag a mangrugi iti makagapu agingga iti epekto ket sabali pay a pamay-an ti lohi- kal a panangidatag iti impormasion. Mabalin nga epektibo daytoy a pamay-an no makisarsarita- ka iti maysa a grupo wenno kadagiti indibidual a masapul a mangamiris a naimbag iti pagbanagan ti ar-aramidenda wenno panggepda nga aramiden. Mangipaay ti Proverbio kapitulo 7 iti nagsayaat a pagarigan iti daytoy. Silalawag a deskribirenna no kasano a ti awan padasna nga agtu- tubo a lalaki "nga awanan puso" (ti makagapu) ket naisagmak iti maysa a balangkantis ket nasaem ti nagbanaganna (ti epekto). - Prov. 7:7. Tapno ad-adda a maipaganetget, mabalinmo a paggidiaten ti dakes a nag- banagan dagidiay saan a magmagna kadagiti dalan ni Jehova ken ti nasayaat a nagbanagan dagidiay mangipangpangag ken Jehova. Tinignay idi ti espi- ritu ni Jehova ni Moises a mangaramid iti kasta a panamaggidiat idi nag- palawag iti nasion ti Israel sakbay a simrekda iti Naikari a Daga. - Deut., kap. 28. Iti dadduma a kasasaad, nasaysayaat no irugim ti presentasionmo babaen ti panangibatadmo iti maysa a situasion (ti epekto) ket kalpasanna idatag- mo ti ebidensia a mangipakita kadagiti kasasaad a nangiturong iti dayta (ti 171
172 Lohikal a Pannakabukel ti Material makagapu). Masansan a ramanen daytoy ti panangidatag iti problema ken solusion. Problema ken solusion. Iti tay-ak ti ministerio, mabalin a matignay ti may- sa a tao a dumngeg no salaysayem ti problema a pakaseknan dagiti tattao ken ipakitam nga adda makapnek a solusion. Mabalin a sika wenno ti kasar- saritam ti nangdakamat iti problema. Dayta a problema ket mabalin a maipapan iti panaglakay ken ipapatay da- giti tattao, panagraira ti krimen, wenno ti nasaknap a kinaawan ti hustisia. Saan a masapul ti atiddog a saritaan a mangipakita nga adda kasta a proble- ma, yantangay nabatad dayta. Irugim laeng babaen ti panangdakamatmo iti problema, ket kalpasanna idatagmo ti solusion nga ipaay ti Biblia. Iti sabali a bangir, mabalin a personal ti problema, a pakairamanan dagi- ti karit a sarsarangten ti agsolsolo a nagannak, pannakaupay gapu iti grabe a sakit, wenno rigat a mapaspasaran ti maysa gapu iti panangirurumen ken- kuana ti sabali. Tapno nasayaat ti magapuanam, masapul nga umuna pay nga umimdengka a naimbag. Naglaon ti Biblia iti napateg nga imporma- sion maipapan kadagita a problema. Ngem masapul nga usaren dayta a bu- yogen ti pannakaawat. Tapno makagunggona ti panagsaritayo iti maysa a tao, masapul a realistikoka. Ibatadmo no ti salsalaysayem ket permanente a solusion, temporario a pannakapabang-ar, wenno panagibtur laeng iti si- tuasion a di mabalin a balbaliwan iti agdama a sistema ti bambanag. Iti sabali a pannao, siguraduem a dagiti idatdatagmo a Nainkasuratan a rason ket umdas a mangsuporta iti konklusion a mabukelmo. Ta no saan, ti solu- sion a dakdakamatem ket mabalin a saan nga agparang a lohikal iti kasarsa- ritam. Kronolohikal a panagsasaganad. Adda dagiti material a nasaysayaat no maidatag sigun iti panagsasaganadda. Kas pagarigan, iti libro ti Exodo, nai- salaysay ti Sangapulo a Saplit sigun iti urnos a pannakapasamakda. Iti Heb- reo kapitulo 11, kronolohikal ti panangilista ni apostol Pablo kadagiti lalla- ki ken babbai a mapagwadan ti pammatida. No salaysayem dagiti pasamak iti napalabas sigun iti kronolohikal a pa- nagsasaganadda, mabalin a tumulong daytoy kadagiti agdengdengngeg a mangtarus no kasano a rimsua dagiti sirkumstansia. Agaplikar daytoy iti historia iti moderno a panawen ken kasta met kadagiti pasamak idi pana- wen ti Biblia. Iti kasta, mabalinmo a pagtiponen ti kronolohikal a panagsa- sagadsad ken ti makagapu-ken-epekto a panangilawlawag. No panggepmo a balabalaen dagiti ipakita ti Biblia a mapasamak iti masanguanan, nalabit a ti kronolohikal a panangidatag ti kalakaan a masurotan ken matandaanan dagiti agdengdengngeg kenka.
Lohikal a Pannakabukel ti Material Ti panagusar iti kronolohikal a pamay-an dina kaipapanan a kanayon nga ipuonmo iti rugina. Iti dadduma a kasasaad, mabalin nga ad-adda nga epek- tibo no isalaysaymo ti maysa a dramatiko a paset ti estoria. Kas pagarigan, no mangisalaysayka iti kapadasan, mabalin a dakamatem ti maysa a kasasa- ad idi nasuot ti kinatarnaw ti maysa a tao iti Dios. No natukaymon ti inte- res iti dayta a paset ti salaysay, mabalinmon nga idatag iti kronolohikal a panagsasaganad dagiti detalye a nangiturong iti dayta. Panangusar Kadagiti Nasken Laeng a Material. Aniaman ti kayatmo a panangorganisar iti materialmo, annadam a dagidiay laeng nasken ti usa- rem. Ti panagpilim ket agpannuray koma iti tema ti palawagmo. Ikonside- rarmo met no siasino dagiti agdengngeg kenka. Mabalin a nakapatpateg ti maysa a punto para iti maysa a grupo, ngem saan a napateg dayta iti sabali a grupo. Siguraduem met nga amin a materialmo ket makatulong a mangi- banag iti panggepmo. Ta no saan, saan nga epektibo ti palawagmo, nupay makapainteres. No agsukimatka, adu dagiti masarakam a makapainteres a material a nai- naig iti topikom. Kasano kaadu kadagita ti usarem? No adu unay ti impor- masion nga idatagmo kadagiti agdengdengngeg, madadael ti panggepmo. Nalaklaka a matandaanan ti sumagmamano a kangrunaan nga ideya a na- sayaat ti pannakabukelna ngem ti nakaad-adu nga ideya a napardas ti pan- nakaidatagna. Di kayat a sawen daytoy a pulos a dika manginayon kadagiti makapainteres a detalye. Ngem saanda koma a libegen ti panggepmo. Imu- tektekam no kasano a ti kakasta a detalye ket siaannad a nainayon iti Biblia sigun iti Marcos 7:3, 4 ken Juan 4:1-3, 7-9. No umallatiwka iti sabali a punto, dimo biglaen di la ket ta di masurotan dagiti agdengdengngeg ti turturongen ti ibagbagam. Tapno nasayaat ti pa- nagaallot dagiti ideya, masapul a rangtayam ti maysa nga ideya no umalla- tiwka iti sabali. Ti rangtay ket mabalin a buklen ti sasao wenno maysa a kompleto a sentensia a mangipakita iti panagnanaig dagiti ideya. Iti adu a lenguahe, mausar dagiti simple a mamagsilpo a sasao wenno sumagma- mano a sasao a mangipakita iti pakainaigan ti maysa a baro nga ideya iti daydiay sinarunona. Maibanagmo ti panggepmo no ti laeng nasken a material ti usarem ken organisarem dayta iti lohikal nga urnosna. ENSAYO: Ita ta nabasamon daytoy a leksion, repasuem ti material iti kalalainganna a kapartak, nga ibinsabinsam iti bagim ti kababagas ti tunggal parapo. Imutektekam no kasano a tumulong ti tunggal parapo a mangibanag iti panggep daytoy a leksion. 173
27 EKSTEMPORANEO A PANAGPALAWAG
Ania ti masapul nga aramidem? Agpalawagka iti wagas a di napili a nasaksakbay dagiti sao nga usarem ken naannad ti pannakaisagana dagiti ideya. MABALIN nga inaramidmo ti amin a kabaelam a nangbukel iti palawag- mo. Mabalin a napnuan impormasion ti materialmo, nasayaat ti lohikana, ken naannayas a maipalawagmo. Ngem kasano ti kaepektibo ti palawagmo no nabingay ti atension dagiti agdengdengngeg - a saggabassit la a paset iti ibagbagam ti denggenda agsipud ta masansan nga agtawataw ti isipda? Madanonmo ngata dagiti pusoda no marigatanda a mangipa- maysa iti isipda iti palawagmo? APAY A NASKEN? Ti ekstemporaneo a panagpala- wag ti kaepektibuan a wagas no kayatmo a tenglen ti atension dagiti agdengdengngeg ken gutugoten ida. Ania ti makagapu iti kasta a problema? Adda nadumadu- ma a makagapu. Kaaduanna, gapu ta saan nga ekstemporaneo ti pannakaiparang ti palawag. Iti sabali a pannao, masansan a kitaen ti agpalpalawag dagiti notana, wenno pormal unay ti estilo ti panagpalawagna. Nupay kasta, nainaig dagitoy a problema iti wagas a pannakaisagana ti palawag. No isuratmo nga umuna ti palawagmo ket kalpasanna ara- midem a balabala, mabalin a marigatanka a mangipalawag iti dayta iti ekstemporaneo a wagas. Apay? Agsipud ta pinilim dagiti mismo a sasao a panggepmo nga usaren. Uray no balabala ti usarem no agpalawagka, ikarka- rigatamto a lagipen dagiti sao nga inusarmo idi insuratmo dayta. No naka- surat ti palawagmo, mas pormal ti pannakaisaona ken ad-adda a kom- plikado ti pannakabukel dagiti sentensia ngem iti inaldaw a panagsaom. Agminar dayta iti panagpalawagmo. Imbes nga isuratmo a detalyado ti palawagmo, padasem dagiti sumaga- nad: (1) Piliem ti temam ken dagiti kangrunaan nga aspeto ti suheto nga usa- rem inton buklem dayta a tema. Iti ababa a palawag, mabalin nga umdasen ti dua a kangrunaan a punto. Mabalin nga uppat wenno lima iti at-atiddog a palawag. (2) Iti baba ti tunggal kangrunaan a punto, isuratmo dagiti kangru- naan a teksto a panggepmo nga usaren inton buklem dayta; isuratmo met dagiti usarem nga ilustrasion ken kangrunaan nga argumento. (3) Panuno- tem no kasanom nga irugi ti palawagmo. Mabalin pay ketdi a mangisuratka iti maysa wenno dua a sentensia. Kasta met, iplanom ti konklusionmo. Napateg ti panagsagana no agpalawagka. Ngem dimo repasuen a sao por sao ti palawagmo a rantaem nga ikabesa dayta. Iti ekstemporaneo a panag- 174
Ekstemporaneo a Panagpalawag palawag, saan a dagiti sasao no di ket dagiti ideya ti maipangpangruna iti panagsaganam. Masapul a repasuem dagiti ideya agingga a naannayas ti pa- nagsasaganadda iti isipmo. No lohikal ti pannakabukel ken naiplano a na- imbag ti palawagmo, saan a narikut daytoy, ket natural ken naannayas dagi- ti ideya iti panagpalawagmo. Panunotem Dagiti Pagimbagan. Adda napateg a pagimbagan ti ekstem- poraneo a panagpalawag. Natural ti panagsaom a nalaka a matarusan dagi- ti tattao. Narayrayray ti panagpalawagmo ket iti kasta ad-adda a makapain- teres kadagiti agdengdengngeg. Ti kastoy a wagas ti panagpalawag palubosannaka a naynay a makikinnita kadagiti agim-imdeng kenka, ket dayta ti mang- pasayaat iti pannakisaritam kadakuada. Tangay dika agpannu- ray kadagiti notam iti pannakaisao ti kada sentensia, ad-adda a patien dagiti agim-imdeng a talaga a kabesadom ti topikom ken sipapasnek a patiem ti ibagbagam. Gapuna, ti kasta a wa- gas iwayaanna ti nabara, kasla makisarsarita, ken naimpusuan a panagpalawag. NO KASANO NGA ARAMIDEN Laglagipem dagiti pagimbagan ti ekstemporaneo a panagpala- wag. Imbes nga isuratmo ti palawag- mo, mangaramidka iti simple a balabala. Sakbay nga agsaoka, saggaysa a repasuem iti panunotmo ti kada kangrunaan a punto. Imbes a maseknanka unay iti pannakaisaoda, ipaganetgetmo ti lohikal a pannakabukel dagiti ideya. Ti ekstemporaneo a panagpalawag ipalubosna met ti pana- ngibagaybagay. Mabalinmo nga ibagaybagay agsipud ta saan a nainget unay ti pannakabukel ti material. Kas pagarigan, iti agsapa sakbay nga agpalawagka, adda naisangsangayan a da- mag a direkta a mainaig iti topikom. Saan ngata a maitutop a dakamatem dayta? Wenno nalabit inton agpalpalawagka, madlawmo nga adu dagiti agdengdengngeg nga ages-eskue- la nga ubbing. Anian a nagsayaat no ibagaymo dagiti ilustra- sion ken ti panangilawlawagmo tapno maapresiarda no kasano a ti material apektaranna ti biagda! Adda maysa pay a pagimbagan ti ekstemporaneo a panagpalawag - pagpa- nunotennaka. No apresiaren ken imdenganda ti ibagbagam, gumanaygay- ka nga agpalawag ket iti kasta mapalawam dagiti ideya wenno mabalinmo nga uliten dagiti dadduma a punto a kayatmo nga ipaganetget. No madlaw- mo a bumabaaw ti interes dagiti agdengdengngeg, ipamuspusam a parayra- yen ti interesda imbes a palpalawagam lattan dagiti tattao nga agtawtawa- taw ti isipda. Liklikam Dagiti Peggad. Tandaanam koma nga adda met dagiti peggad a mabalin a parnuayen ti ekstemporaneo a panagpalawag. Mabalin a lumbes- ka iti oras. No adu unay ti inayonmo nga ideya bayat nga agpalpalawagka, mabalin nga agproblemaka iti oras. Marisutmo daytoy no isuratmo iti bala- balam no mano a minuto ti usarem iti kada benneg ti palawag. Ket surotem a naimbag ti naituding nga oras. 175
176 Ekstemporaneo a Panagpalawag Ti sabali pay a peggad, nangruna kadagiti nasanay a pumapalawag, isu ti sobra a panagtalek. Gapu ta nairuamdan nga agpalpalawag iti publiko, ma- balin a saan a marigatan dagiti dadduma a mangpanunot a dagus kadagiti ideya ken agpalawag iti las-ud ti naituding nga oras. Ngem ti kinapakumba- ba ken panangapresiar iti kinapudno a makiramramantayo iti programa a panangisuro a ni Jehova a mismo ti Naindaklan nga Instruktor ti manggu- tugot koma kadatayo a mangtaming iti tunggal pasettayo a buyogen ti kara- rag ken agsagana a naimbag. - Isa. 30:20; Roma 12:6-8. Nalabit a ti ad-adda a pakaseknan dagiti adu nga agpalpalawag a saan a nasanay iti ekstemporaneo a panagpalawag isu ti pannakalipatda iti kayat- da nga ibaga. Saanmo nga ipalubos a daytoy a parikut ti mangtuben kenka a mangaramid iti daytoy nga addang a mangiturong iti epektibo a panagpa- lawag. Agsaganaka a nalaing, ket agpannurayka iti tulong ti espiritu ni Jeho- va. - Juan 14:26. Adda dagiti agpalpalawag a maseknan unay kadagiti sasao nga usarenda, isut' gapuna a bumdengda nga agpalawag iti ekstemporaneo a wagas. Pud- no, no ekstemporaneo ti panagpalawagmo, mabalin a dagiti sasao nga usa- rem ken ti gramatikam ket saan a kas kaeksakto dagiti usarem no naima- nuskrito ti palawagmo, ngem ti makaay-ayo ken makisarsarita nga estilo sulnitanna dayta. Matarusan a naimbag dagiti tattao dagiti ideya a naidatag kadakuada iti sasao a nalaka a maawatan ken kadagiti sentensia a saan a komplikado. No nakasaganaka a nalaing, natural ti pannakayebkas dagiti maitutop a sasao, saan a gapu ta inkabesam dagita, no di ket gapu ta rinepa- som a naan-anay dagiti ideya. Ket no nasayaat ti panagsasaom iti inaldaw a pannakisarsaritam, natural ti panagsaom no addaka iti plataporma. No Ania Dagiti Nota nga Usarem. No nairuamkan, inton agangay ma- balin a mapaababamon ti balabalam iti sumagmamano la a sasao para iti tunggal punto ti palawagmo. Mabalin nga ilistam dagitoy, agraman dagiti kasuratan a panggepmo nga usaren, iti maysa a kard wenno bassit a papel a nalaka a taldiapan. Iti tay-ak ti ministerio, kaaduanna ikabesam ti maysa a simple a balabala. No nagsukimatka iti maysa a topiko para iti sarungka- ram, mabalin nga isuratmo dagiti ababa a notam iti bassit a papel a naisig- pit kadagiti panid ti Bibliam. Wenno saan, usarem lattan ti balabala iti "Da- giti Topiko ti Biblia a Pagsasaritaan" wenno ti material iti Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan a kas pangibasaran iti pagsaritaanyo. Nupay kasta, no natudinganka a mangiparang iti sumagmamano a paset iti gimong iti las-ud ti agsasaruno a lawas ken nalabit mangtedka iti palawag publiko, mabalin a kasapulam ti ad-adu a nota. Apay? Tapno marepaso iti isipmo ti material sakbay nga ipalawagmo ti tunggal maysa kadagita a pa- set. Uray pay kasta, no agpannurayka unay iti notam kadagiti usarem a sa-
Ekstemporaneo a Panagpalawag sao bayat ti panagpalawagmo - a taldiapam ida iti gistay tunggal sentensia - saanmo a maibanag ti pagimbagan nga ipaay ti ekstemporaneo a panagpa- lawag. No adu dagiti nota nga usarem, markaam dagita tapno nalaka a ma- kitam dagiti sumagmamano a naitampok a sasao ken naisitar a teksto a mangbukel iti balabalam. Nupay ekstemporaneo ti kangrunaan a pamay-an nga usaren ti nasanay a pumapalawag, mabalin nga adda pagsayaatanna ti panangusar iti dadduma a wagas ti panagpalawag. Iti introduksion ken konklusion, a ti pannakikin- nita kadagiti agdengdengngeg ket masapul a mapakuyogan iti nabileg, na- sayaat ti pannakaisaona a sentensia, mabalin nga epektibo ti panangikabe- sa iti sumagmamano a sentensia. No mausar dagiti impormasion, numero, naadaw a sasao, wenno kasuratan, maitutop ken mabalin a nasayaat ti epek- to ti panangbasa kadagita. No Kalikagumanda ti Panangilawlawag. No dadduma, dawatenda nga ilawlawagtayo dagiti patpatientayo a ditay nakapagsagana a nasaksakbay. Mapasamak daytoy no adda makasaritatayo iti tay-ak ti serbisio a di umana- mong iti sursurotayo. Mabalin a rumsua met dagiti umarngi a kasasaad no kaduatayo dagiti kabagiantayo, no addatayo iti panggedan, wenno iti eskue- laan. Nalabit kalikaguman met dagiti opisial ti gobierno nga ilawlawagtayo dagiti patpatientayo ken ti wagas ti panagbiagtayo. Idagadag ti Kasuratan: "Kankanayon a sisasagana nga agikalintegan iti sanguanan ti tunggal may- sa nga agkalikagum kadakayo iti rason maipaay iti namnama nga adda ka- dakayo, ngem aramidenyo ti kasta buyogen ti naalumamay a kababalin ken nauneg a panagraem." - 1 Ped. 3:15. Imutektekam no kasano ti isusungbat da Pedro ken Juan iti Sanhedrin da- giti Judio, kas nailanad iti Aramid 4:19, 20. Iti dua laeng a sentensia, silala- wag nga imbagada ti takderda. Simmungbatda iti wagas a maitutop kadagiti agdengdengngeg kadakuada - nga imbatadda a ti isyu a naipasango kadagi- ti apostol ket naipasango met iti Sanhedrin. Idi ud-udina, naisaklang ni Es- teban iti dayta met la a pangukoman gapu kadagiti ulbod a pammabasol. Basaem ti nabileg a di naisagana a sungbatna a nailanad iti Aramid 7:2-53. Kasano ti panangorganisarna kadagiti ideya? Indatagna dagiti pasamak si- gun iti historikal a panagsasagadsadda. Iti maitutop a paset ti palawag, inru- gina nga impaganetget ti kinasukir ti nasion ti Israel. Iti konklusion, impa- kitana nga imparangarang ti Sanhedrin ti isu met laeng a kababalin babaen ti panangpapatayda iti Anak ti Dios. No dawatenda kenka nga ilawlawagmo dagiti patpatiem nupay saan- ka a nakasagana, ania ti tumulong kenka tapno nasayaat ti panangilawla- wagmo? Tuladem ni Nehemias, a nagkararag a siuulimek sakbay a sinung- batanna ti insaludsod kenkuana ni Ari Artaxerxes. (Neh. 2:4) Sumaganad, 177
178 Ekstemporaneo a Panagpalawag mangpanunotka a dagus iti ibagam. Mabalin a kastoy ti aramidem: (1) Pu- milika iti maysa wenno dua a punto a kayatmo nga ilawlawag (mabalinmo nga usaren dagiti punto a masarakan iti Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan). (2) Ikeddengmo no aniada a kasuratan ti usarem a mangsupor- ta kadagita a punto. (3) Iplanom no kasano ti nataktika a panangirugi iti pa- nangilawlawagmo tapno madadaan nga umimdeng ti nagsaludsod. Kalpa- sanna, irugimon ti agsao. No mabiglaka, malagipmo ngata ti aramidem? Kinuna ni Jesus kadagiti pasurotna: "Dikay maringgoran no kasano wenno no ania ti sawenyo; ta ti sawenyo maitedto kadakayo iti dayta nga oras; ta saan laeng a dakayo dagi- ti agsasao, no di ket ti espiritu ni Amayo ti agsao babaen kadakayo." (Mat. 10:19, 20) Di kayat a sawen daytoy a maaddaanka iti namilagruan a "pa- nagsao iti kinasirib" a naited kadagiti Kristiano idi umuna a siglo. (1 Cor. 12:8) Ngem no regular a gundawayam ti edukasion nga ipapaay ni Jehova kadagiti adipenna iti uneg ti kongregasion Kristiano, ipalagipto kenka ti nasantuan nga espiritu ti impormasion iti kanito a kasapulam dayta. - Isa. 50:4. Di pagduaduaan, mabalin nga epektibo unay ti ekstemporaneo a panag- palawag. No kanayon nga aramidem dayta no adda pasetmo iti kongrega- sion, saanka a marigatan a sumungbat no kasapulan uray pay saanka a na- kapagsagana, yantangay ti wagas a panagaramid iti balabala ket agaplikar met ditoy. Dika bumdeng. No sursuruem ti agsao iti ekstemporaneo a pa- may-an, tumulong dayta kenka nga agbalin nga ad-adda nga epektibo iti tay-ak ti ministerio. Ket no maikkanka iti pribilehio nga agpalawag iti kon- gregasion, ad-adda a matengngelmo ti atension dagiti agdengdengngeg ken matignaymo ti pusoda. ENSAYO: (1) No agsagsaganaka para iti Panagadal iti Pagwanawanan, iyugalim nga ugedan dagiti laeng kangrunaan a sasao imbes a ti intero a sentensia. Sumungbatka iti bu- kodmo a sasao. (2) No isagsaganam ti sumaganad a pasetmo iti eskuelaan, irugim babaen ti panangulitmo iti panunotmo ti tema ken ti dua wenno tallo a kangruna- an a puntom.
WAGAS A KASLA MAKISARSARITA
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka iti wagas a kas iti inaldaw a pannakisarsaritam ngem maitutop kadagiti agdengdengngeg. NATALGED ti rikna ti kaaduan a tattao no makisarsaritada kadagiti gagay- yemda. Natural ti panagsasaoda. Naganaygay dagiti dadduma; adda met dagidiay di unay maun-uni. Nupay kasta, makaay-ayo no natural ti kasta a panagsao. Ngem no kasaritam ti tao a dimo am-ammo, saan a maikanatad ti agsao iti wagas a pamiliar wenno impormal unay. Kinapudnona, iti dadduma a kultura, nakaporpormal ti panangirugida no ma- kisaritada iti tao a dida am-ammo. Ngarud, no nalpasen dagi- ti kadawyan a pammadayaw, nainsiriban nga usaren ti di unay pormal a panagsao ken ti wagas a kasla makisarsarita. APAY A NASKEN? Ti maitutop a kasla makisar- sarita a wagas ti panagpalawag patalgedenna ti rikna dagiti agdengdengngeg ken tumu- long kadakuada a sidadaan nga umimdeng iti ibagbagam. No agpalawagka iti plataporma, masapul met ti panagan- nad. Ti impormal unay a wagas ti panagsao kissayanna ti dig- nidad ti Nakristianuan a gimong ken ti pateg ti maibagba- ga. Iti dadduma a lenguahe, adda dagiti sasao a rumbeng nga usaren no ti kasarsaritam ket nataengan, mannursuro, opisial, wenno nagannak. (Imutektekam dagiti termino a naaramat iti Aramid 7:2 ken 13:16.) Sabali a sasao ti mausar no asawam wenno nasinged a gayyem ti kasasaom. Nupay saan koma a pormal unay ti panagsaotayo iti platapor- ma, nadayaw koma dayta. Ngem adda dagiti makagapu a mamagbalin a nainget wenno pormal unay ti panagpalawag ti maysa a tao. Ti maysa kadagitoy isu ti pannakabu- kel dagiti sentensia, wenno ti panagkakadua ti sasao. Rumsua ti parikut no isao nga eksakto ti agpalpalawag dagiti naisurat a sasao. Adda naggidiatan ti naisurat ken ti naisawang a sao. Pudno nga agusarka iti naipablaak a ma- terial no agsukimatka para iti palawagmo. Nalabit a nayimprenta a balaba- la ti nakaibasaran ti palawagmo. Ngem no isaom dagiti ideya nga eksakto sigun iti pannakaisuratda wenno basaem a direkta iti naipablaak a balaba- la, mabalin a saan a kasla makisarsarita ti panagpalawagmo. Tapno kasla makisarsarita ti panagpalawagmo, iyebkasmo dagiti kapanunotan iti bu- kodmo a sasao ket liklikam dagiti narikut ti pannakabukelna a sentensia. Ti sabali pay a makagapu isu ti panagduduma iti kapartak ti panag- sao. Ti nainget ken pormal a panagpalawag masansan a ramanenna ti 179 28
180 Wagas a Kasla Makisarsarita panangibbet iti sasao a parepareho ti kapaut ti panagsarimadeng ken ka- bannayat wenno kapartak ti panagsao. Iti gagangay a pannakisarsarita, ag- baliwbaliw ti kapartak ken masansan ti panagsarimadeng a nagduduma ti kapautna. Siempre, no dakkel a tallaong ti palawagam, masapul a ti kasla makisar- sarita nga estilo ket nabuyogan iti napigpigsa a boses, napu- puersa a timek, ken entusiasmo tapno matengngelmo ti aten- sionda. NO KASANO A PATANOREN DAYTOY NGA ABILIDAD Irugim iti panangmatmatmo kadagiti agdengdengngeg. Matmatam ida a kas gagay- yem, ngem saanmo a sobraan ti kinapasigmo. Ipakitam ti pa- nagraem kadakuada. Tapno maipakatmo ti wagas a kasla makisarsarita a maitu- top iti ministerio, masapul a saysayaatem ti agsao iti inaldaw. Di kayat a sawen daytoy a nasken a nangato ti adalmo. Ngem nasayaat a sursuruem ti agsao iti wagas nga addaan panagra- em tapno denggen dagiti sabsabali ti ibagam. Bayat a sipapa- nunotka iti dayta, amirisem no masapul a tandaanam dagiti sumaganad a punto iti inaldaw a pannakisarsaritam. Agsaoka iti ekstemporaneo a wagas. Saanmo nga usaren ti eksakto a sasao iti nayimpren- ta a material. Iyebkasmo dagiti ideya iti bukodmo a sasao. Agusarka kadagiti ababa a sen- tensia, ken baliwbaliwam ti kapartakmo. (1) Liklikam dagiti ekspresion a di maitunos iti umiso a gramatika wenno daydiay manginaig kenka kadagiti tattao a ti kabibiagda ket maisalungasing kadagiti nadiosan a pagala- gadan. Maitunos iti balakad ti Colosas 3:8, liklikam ti panag- sasao a nagubsang wenno narasaw. Iti sabali a bangir, awan pagdaksanna ti panangusar kadagiti gagangay nga ekspresion (colloquial). Impormal dagiti gagangay nga ekspresion, ngem maitunos dagita iti maawat nga estandarte ti panagsao. Ti koma tarigagaymo a maki- komunikar ti panunotem. Agsaoka manipud iti puso. Ti mensahe ti nasken, saan a ti makuna dagiti sabsabali mai- papan kenka. (2) Saanmo nga ulit-uliten ti isu met la nga ekspresion ken sasao a mangyebkas iti tunggal naiduma nga ideya a pampa- nunotem. Sursuruem ti agusar iti sasao a sibabatad a mang- yebkas iti kayatmo a sawen. Parang-ayem ti inaldaw a pan- nakisaritam. Saggaysaem nga ipakat dagiti naisingasing iti daytoy a panid. (3) Nalawag koma iti panunotmo ti kayatmo nga ibaga tap- no saanmo nga uliten; kalpasanna, rugiamon ti agsao. (4) Saanmo a gaburan dagiti nasayaat nga ideya babaen ti adu unay a sasao. Iyugalim nga iyebkas iti simple a sentensia ti punto a ma- sapul a tandaanan. (5) Agsaoka nga addaan panagraem kadagiti sabsabali. ENSAYO: Usigem ti pannakisarsaritam. Aramidem dagiti lima a punto a nailista iti ngato, nga ipamaysam ti maysa laeng iti agmalmalem. No agkamalika, iyebkasmo manen ti kapanunotam, uray no iti isipmo laeng, nga aramidem dayta a siuumiso.
KALIDAD TI BOSES
Ania ti masapul nga aramidem? Pasayaatem ti bosesmo, saan a babaen ti panangtuladmo iti sabali, no di ket babaen ti umiso a panaganges ken panangirelaks kadagiti nairteng a masel. DAKKEL ti epektona kadagiti tattao ti aniaman a mangngegda ken ti wagas a pannakaibagana. No makaay-ayo, nadungngo, nainggayyeman, ken naa- yat ti boses ti makisarsarita kenka, saan aya a kaykayatmo a denggen ngem no awan biagna wenno nagubsang ti bosesna? Ti panangpatanor iti makaay-ayo a boses ket saan a basta panangpapintas iti boses. Mabalin a ramanenna met ti personalidad ti maysa a tao. Bayat a rumangrang-ay ti pannakaammo ken panangyap- likar ti maysa a tao iti kinapudno a linaon ti Biblia, agbalbaliw ti panagsasaona. Maiparangarang iti bosesna dagiti galad a kas iti ayat, rag-o, ken kinamanangngaasi. (Gal. 5:22, 23) No pud- pudno a maseknan kadagiti sabsabali, agbatad dayta iti boses- na. No sandian ti panagyaman ti kanayon a panagreklamo, ag- minar dayta kadagiti sasao ken iti tono ti boses. (Un. 3:39-42; 1 Tim. 1:12; Jud. 16) Uray no dimo matarusan ti us-usarenda a lenguahe, no ti maysa ket arogante, awan an-anusna, manang- babalaw, ken nagubsang ti panagsasaona, ngem ti sabali a tao ket napakumbaba, naanus, manangngaasi, ken naayat ti panagsasaona, na- laka a mailasinmo ti nagdumaanda. APAY A NASKEN? Mabang-aran ken maragsakan a dumngeg kenka dagiti sabsaba- li no nasayaat ti kalidad ti bosesmo. Makasinga iti komu- nikasion ti nakapuy a kalidad ti boses, ken mabalin a paayenna ti agpalpalawag ken dagiti ag- dengdengngeg. No dadduma, ti di makaay-ayo a boses ket mabalin a maigapu iti tinawid a pisikal a depekto wenno sakit a nangperdi iti larynx ti maysa a tao. Maba- lin a nakaro unay ti kakasta a kasasaad ket saan a naan-anay a makorehir da- gitoy iti agdama a sistema ti bambanag. Ngem kaaduanna, mapasayaat ti boses no sursuruem nga usaren a siuumiso dagiti organo iti panagsao. Umuna, nasken a bigbigem a nagduduma ti kalidad ti boses dagiti tattao. Ti panggepmo ket saan koma a ti panangtulad iti boses ti sabali. Imbes ket- di, usarem ti bosesmo iti wagas a mairuar dagiti nagpaiduma a kalidadna. Ania ti makatulong kenka a mangaramid iti daytoy? Adda dua a kangruna- an a banag. Umiso a Panangkontrol iti Panaganges. Tapno mausarmo a nasayaat ti bosesmo, masapulmo ti umdas nga angin agraman ti umiso a panangkon- trol iti panaganges. No awan dagitoy, mabalin a nakapsut ti bosesmo, ket narigat a maawatan ti panagpalawagmo. 181 29
182 Kalidad ti Boses Saan a ti makinngato a parte ti barukongmo ti kadakkelan a paset dagiti baram; agparang laeng a dakkel dayta gapu kadagiti tulang ti abagam. Im- bes ketdi, adda laeng iti ngatuen ti diaprama (diaphragm) ti kadakkelan a paset dagiti bara. Nakadekket ti diaprama kadagiti makimbaba a paragpag. Dayta ti mamagsina iti barukong ken rusok. No agangeska ket ti laeng makinngato a paset dagiti baram ti makargaan iti angin, mabiitka a maangsan. Awan ti puersa ti bosesmo, ken nalakaka a mabannog. Tapno umiso ti panagangesmo, masapul nga agtugaw wenno agtakderka a diretso ken iliadmo dagiti abagam. Saan laeng a ti makinnga- to a paset ti barukongmo ti kargaam iti angin no agangeska nga agsao. Ti makimbaba a paset dagiti baram ti umuna a punnuem iti angin. No mapun- no daytoy a paset, agbennat ti agsumbangir a bakrangmo. Maigiddato iti dayta, bumaba ti diaprama, nga agin-inayad nga agsaad iti lugar ti bituka ken dagiti bagis, ket mariknam nga umilet ti sinturonmo wenno dadduma a naibarikes iti tianmo. Ngem saan a bimmaba dagiti baram; naikubong- da kadagiti paragpagmo. Kas pamadasan, ikabilmo dagiti imam iti agsum- NO KASANO A MAPATAUD TI PANAGSAO Amin a timek ket mapataud gapu iti angin nga aggapu kadagiti baram. Agserbi dagiti bara a kas yubuyoban a mangiturong iti angin iti ang-angu- yob (windpipe) agingga iti larynx a masarakan iti tengnga ti karabukobmo. Iti uneg ti larynx, iti ag- sinnumbangir, adda dua a babassit a masel a ma- awagan kuerdas bokales. Dagitoy ti kangrunaan a mangpataud iti aweng. Dagitoy a masel ti mangi- lukat ken mangiserra iti paglasatan ti angin baba- en ti larynx tapno makastrek ken makaruar ti angin ken lapdanda ti aniaman a banag a di maiparbeng a sumrek kadagiti bara. Iti gaga- ngay a panaganges, awan ti tumaud nga aweng bayat a lumasat ti angin kadagiti kuerdas bokales. Ngem no kayatmo ti agsao, pairtengen dagiti ma- sel dagiti kuerdas bokales, ket agbanerber dagitoy bayat a mapuersa a rummuar ti angin manipud kadagiti bara a lumasat kadagita. Aweng ti resul- tana. No nair-irteng ti pannakabennat dagiti kuer- das bokales, naparpartak ti panagbanerberda ket nasingsinggit ti timek a tumaud. Iti kasumbangir- na, no naluklukay dagiti kuerdas, nabangbangag ti timek. Apaggapuna iti larynx, lumasat ti aweng iti makinngato a paset ti karabukob a maawagan pharynx. Kalpasanna, rummuar iti ngiwat ken iti agong. Mainayon sadiay dagiti tono a mangbaliw, mangpapigsa, ken mangpabileg iti kangrunaan a tono. Agtitinnulong ti ngadas ti ngiwat agraman ti dila, dagiti ngipen, panga, ken dagiti bibig a ma- magsisina kadagiti agbanbanerber nga aweng, ket rummuarda a kas maawatan a sasao. Nakaskasdaaw ti boses ti tao, a di maartapan ti aniaman nga aramid-tao nga instrumento no iti ka- adu ti maaramidna. Kabaelanna nga iyebkas dagi- ti rikna ken emosion manipud nalailo, nadungngo nga ayat agingga iti nagubsang, naranggas a pa- nanggura. No umiso ti pannakapatanor ken panna- kasanayna, agingga iti tallo nga octave dagiti nota ti magaw-at ti boses ken kabaelanna ti mangparnuay kadagiti makaay-ayo nga ayug ti musika ken maka- tukay-puso a panagsao.
bangir a paset dagiti makimbaba a paragpagmo. Ita, umangeska iti nauneg. No umiso ti panagangesmo, saan nga umpes ti tianmo ken saan a ngumato dagiti abagam. Imbes ketdi, mariknam a medio ngumato ken agruar dagiti paragpag. Sumaruno, kontrolem ti panagruar ti angin. Saanmo a bigla nga iruar, no di ket in-inutem. Saanmo a kontrolen babaen ti panangpailet iti karabukob- mo, ta agresulta dayta iti agpaparaw wenno nasinggit a boses. Dagiti masel ti tian ken iti nagbabaetan dagiti paragpag ti mangiduron iti angin, ket ti diaprama ti mangkontrol iti kapardas ti iruruar ti angin. Dagiti Mausar iti Panagsao Ngadas Dila Ngipen Bibig Panga Dagiti Kuerdas Bokales (no matmatan manipud ngato) Panagsao Panaganges Nauneg a panaganges Kalidad ti Boses 183 Dagiti Paset ti Bagi a Pagrikusan ti Angin Agong Ngiwat Karabukob Kuerdas Bokales Ang-anguyob (trachea) Bara Diaprama
184 Kalidad ti Boses No kasano a ti tumataray ket agsanay para iti lumba, kasta met a mapa- rang-ay ti pumapalawag ti umiso a panangkontrol iti panaganges babaen ti panagensayona. Agtakderka a diretso ken iliadmo dagiti abagam, umanges- ka tapno mapno iti angin ti makimbaba a paset dagiti baram, sa in-inutem nga iruar ti angin bayat nga in-inayadem ken an-anatem ti agbilang aging- ga iti kangatuan a numero a kabaelam iti mammaminsan a panaganges. Kalpasanna, ensayuem ti agbasa a sipipigsa bayat nga umang-angeska iti kasta met laeng a wagas. Irelaksmo Dagiti Nairteng a Masel. Ti maysa pay a napateg a banag tap- no sumayaat ti kalidad ti boses isu daytoy - agrelakska! Talaga a nakaskasda- aw ti magapuanam nga irarang-ay no sursuruem ti agrelaks bayat nga agsa- saoka. Masapul a nakarelaks ti isip agraman ti bagim, ta nairteng dagiti masel no saan a natalinaay ti isip. PANANGPARMEK KADAGITI ESPESIPIKO A PROBLEMA Nakapsut a boses. Ti nalamuyot a boses dina kayat a sawen a nakapsut dayta. No nasayaat ken makaay-ayo, maayatan dagiti dadduma a dum- ngeg. Ngem tapno epektibo, masapul nga um- das ti kapigsa ti boses. Tapno pumigsa ti bosesmo, masapul a pa- rang-ayem ti kinatibongna. Masapul a sursuruem nga irelaks ti intero a bagim, iti wagas a nades- kribir iti daytoy a leksion. Makatulong ti inggaga- ra a panangirelaks iti bagim ken panagdayyeng. Masapul nga apagkaem laeng dagiti bibig, saan a nagdinnekket unay. Bayat ti panagdayyeng- mo, riknaem ti panagbanerber iti ulo ken baru- kongmo. nom. Igagaram nga aramiden ti kasta iti inaldaw a pannakisaritam. Tumulong met ti nauneg a pa- naganges. Panagbaed. Adda dagiti tiempo a rumsua day- toy a problema gapu ta barado ti agong, ngem kaaduanna, saan a kasta. No dadduma, no na- irteng dagiti masel ti karabukob ken ngiwatmo, maserraan ti pagangsan ket saan a makaruar unay ti angin. Agresulta daytoy iti panagbaed. Tapno maliklikan daytoy, kasapulan ti panagrelaks. Banarbar a boses. Ti kasta a boses ket saan a makaallukoy iti nainggayyeman a panagsinnukat kadagiti ideya. Mabalin a pagamakenna dagiti dadduma. No dadduma kasla nakapsut wenno banarbar ti boses gapu ta adda an-annayem wenno napu- yatka. Nabatad a no pumipia ti riknam, sumaya- at ti timekmo. Boses a nasinggit unay. Suminggit ti timek no nairteng unay dagiti kuerdas bokales. Ti nairteng a boses pagalusiisenna dagiti agdengdengngeg. No irelaksmo dagiti masel ti karabukob tapno lu- mukay dagiti kuerdas bokales, bumangag ti to- Iti dadduma a kasasaad, masapul nga agtul- tuloy a pagreggetan ti maysa a baliwan ti per- sonalidadna. (Col. 3:8, 12) No naaramidnan dayta, makatulong ti panangipakat kadagiti prin- sipio a mangpasayaat iti boses. Irelaksmo ti kara- bukobmo ken ti pangam. Daytoy ti mamagbalin iti boses nga ad-adda a makaay-ayo ket saan a maipit ti timek no siuumiso nga inganga ti ngi- wat.
Kalidad ti Boses Pagkalmaem ti isip babaen ti umiso a panangmatmatmo kadagiti agdeng- dengngeg. No dagitoy ket isuda dagidiay makasaritam iti tay-ak ti ministe- rio, laglagipem nga uray sumagmamano pay laeng a bulan nga agad-adalka iti Biblia, ammom dagiti napateg a banag maipapan iti panggep ni Jehova a mabalinmo nga iranud kadakuada. Sarsarungkaram ida agsipud ta masa- pulda ti tulong, mabigbigda man dayta wenno saan. Iti kasumbangirna, no agpalpalawagka idiay Kingdom Hall, ad-adipen ni Jehova ti kaaduan kada- giti agdengdengngeg. Gagayyemmo ida, ket kayatda nga agballigika. Saan a kas kadagiti dadduma a tattao, regular a makasaritatayo dagiti kasta a naa- yat a gagayyem. Irelaksmo dagiti masel ti karabukob babaen ti panangipa- maysam iti isipmo kadagita a masel ket ikagumaam a paluka- yan. Laglagipem nga agbanerber dagiti kuerdas bokalesmo no lumasat ti angin kadagita. Agbaliw ti tono ti boses bayat nga umirteng wenno lumukay dagiti masel ti karabukob, kas iti panagbaliw ti tono ti kuerdas ti gitara wenno biolin no mapa- irutan wenno mapalukayan. No palukayam dagiti kuerdas bo- kales, bumangag ti tonom. Ti panangirelaks kadagiti masel ti karabukob tumulong met tapno nawaya a lumasat ti angin ka- dagiti abut ti agong, ket adda epekto daytoy iti kalidad ti bo- sesmo. NO KASANO A PARANG-AYEN Patanorem dagiti galad ti Na- kristianuan a personalidad. Sanayem ti umiso a panaga- nges, a punnuem iti angin ti makimbaba a paset dagiti ba- ram. No agsasaoka, irelaksmo dagiti maselmo - ti karabukobmo, ti tengngedmo, dagiti abagam, ti intero a bagim. Irelaksmo ti intero a bagim - dagiti tumengmo, imam, aba- gam, ti tengngedmo. Tumulong daytoy a mangpabukel iti ti- mekmo. Natinggaw ti boses no ti intero a bagi ket agserbi a kas sounding board, ngem malapdan daytoy no nairteng ti bagi. Ti tono ti bo- ses, nga agtaud iti larynx, ket saan laeng a kadagiti abut ti agong ti pagawe- nganna no di pay ket kadagiti tulang ti barukong, ngipen, iti ngadas ti ngi- wat, ken kadagiti sinus. Makatulong amin dagitoy iti kinabukel ti boses. No pandagam ti kaha ti gitara, saan a natinggaw ti awengna; masapul a nawa- ya nga agbanerber tapno husto ti tinggawna. Kasta met kadagiti tulang ti bagitayo, a pinagkakapet dagiti masel. No nabukel ti bosesmo, mabaliwba- liwam ti kapigsa, kangato, wenno tono ti timekmo ken mayebkasmo ti na- dumaduma a rikna. Adu ti makangngeg kenka uray no saanmo a puersaen ti bosesmo. ENSAYO: (1) Iti sumagmamano a minuto iti kada aldaw iti makalawas, sanayem ti aganges a punnuem iti angin ti makimbaba a paset dagiti baram. (2) Uray maminsan laeng iti kada aldaw iti makalawas, igagaram nga irelaks dagiti masel ti karabukobmo bayat nga agsasaoka. 185
30 PANANGIPAKITA ITI INTERES KADAGITI SABSABALI
Ania ti masapul nga aramidem? Ipakitam nga interesadoka iti pampanunoten dagiti dadduma a tattao ken maseknanka iti pagimbaganda. NO IRANUDTAYO kadagiti tattao dagiti kinapudno a linaon ti Biblia, masapul a saantay a basta mangted iti impormasion. Masapul a gutugotentayo ti puso- da. Ti maysa a pamay-an tapno maaramidtayo daytoy isu ti panangipakita iti napasnek a personal nga interes kadagiti umim-imdeng kadatayo. Adda nadu- maduma a wagas a panangipakita iti kasta nga interes. Ikonsiderarmo ti Panangmatmat Dagiti Agdengdengngeg Kenka. Inkon- siderar idi ni apostol Pablo ti kasasaad ken mentalidad dagiti agim-imdeng kenkuana. Inlawlawagna: "Kadagiti Judio nagbali- nak a kas maysa a Judio, tapno magun-odko dagiti Judio; kadagi- diay adda iti sidong ti linteg nagbalinak a kas adda iti sidong ti linteg, nupay awanak a mismo iti sidong ti linteg, tapno magun- odko dagidiay adda iti sidong ti linteg. Kadagidiay awanan linteg nagbalinak a kas awanan linteg, nupay saanak nga awanan linteg iti Dios no di ket adda iti sidong ti linteg ken Kristo, tapno magun- odko dagidiay awanan linteg. Kadagidiay nakapuy nagbalinak a nakapuy, tapno magun-odko dagiti nakapuy. Nagbalinak nga amin a bamba- nag iti amin a kita ti tattao, tapno iti amin a pamay-an maisalakanko ti sumag- mamano. Ngem aramidek ti amin a bambanag maipagapu iti naimbag a da- mag, tapno agbalinak a manangiranud iti dayta iti sabsabali." (1 Cor. 9:20-23) Kasano nga 'agbalintayo nga amin a bambanag iti amin a kita ti tattao' itatta? APAY A NASKEN? Daytoy ti maysa a pamay-an a panangtuladtayo iti ayat nga impakita ni Jehova, ket maba- lin a dayta ti tumulong kadatayo a mangdanon iti puso ti maysa a tao. No adda gundawaymo a mangpaliiw kadagiti sabsabali, uray apagbiit laeng, sakbay a kasaritam ida, mabalin a madlawmo no ania dagiti paginteresan ken kasasaadda. Maibagam aya no ania ti panggedanda? Adda aya pakakitaan no ania dagiti narelihiosuan a patpatienda? Adda aya pangripiripan iti kasasaad ti pamiliada? Maibatay iti napaliiwmo, mabalinmo aya nga ibagay ti presen- tasionmo tapno ad-adda a makaallukoy kadagiti kasarsaritam? Tapno makaallukoy ti presentasionmo, masapul a panunotem a nasaksak- bay no kasanom nga asitgan dagiti tattao iti teritoriayo. Iti dadduma a lugar, ramanen daytoy dagiti residente a ganggannaet. No adda dagiti kasta a tat- tao iti teritoriayo, adda aya napadasmon nga epektibo a wagas ti panangasa- ba kadakuada? Yantangay pagayatan ti Dios nga "amin a kita ti tattao ken dumtengda iti umiso a pannakaammo iti kinapudno," pagbalinem a kalat nga idatag ti mensahe ti Pagarian iti wagas a makaallukoy kadagiti amin a maka- saritam. - 1 Tim. 2:4. 186
Panangipakita iti Interes Kadagiti Sabsabali Umimdengka a Naimbag. Nupay kabaelan ni Jehova nga ammuen ti amin a kayatna nga ammuen, isu ket umimdeng kadagiti dadduma. Iti maysa a sir- mata a dimteng ken ni propeta Mikaias, parparegtaen ni Jehova dagiti anghel a mangyebkas kadagiti kapanunotanda maipapan iti pannakataming ti may- sa a parikut. Kalpasanna, impalubos ti Dios nga aramiden ti maysa nga anghel ti insingasingna. (1 Ar. 22:19-22) Idi inyebkas ni Abraham ti pannakaseknan- na maipapan iti pannakaukom ti Sodoma, siaayat nga impangag ni Jehova. (Gen. 18:23-33) Iti ministeriotayo, kasanotay a matulad ti ulidan ni Jehova no maipapan iti panagimdeng? Paregtaem dagiti sabsabali a mangyebkas iti adda iti panunotda. Agsa- ludsodka iti maitutop, ket ikkam ida iti gundaway a sumung- bat. Umimdengka a nalaing. Nawayada nga agsao no sipapasnek nga umimdengka. No ti sungbatda ket iyanninawna dagiti pa- ginteresanda, sitataktika nga agsaludsodka pay. Ikagumaam nga am-ammuen a nalaing ida, ngem saan koma a ti la adda a mai- salsaludsodmo. Komendaram dagiti kapanunotanda no la ket ta maaramidmo a sipapasnek dayta. Uray no saanmo nga ana- mongan ti kapanunotanda, siaayat ng ikabilangam ti imbagada. - Col. 4:6. NO KASANO NGA IPAKITA TI PUDPUDNO A PANAGINTERES Umimdengka no agsasao ti kasarsaritam. Agyamanka ken- kuana no iyebkasna dagiti kapanunotan ken rikriknana. Ag- saludsodka tapno maawatam a naimbag ti pampanunotenna. Ngem masapul nga agannadtayo di la ket ta ti panaginteresta- yo kadakuada ket lumbes iti maitutop. Ti pannakaseknantayo ka- dakuada dinatay ikkan iti wayawaya a makibiang iti kabibiagda. (1 Ped. 4:15) Masapul nga agannadtayo di la ket ta sabali ti pangi- pagarupan ti maysa a ditay kasekso iti ipakpakitatayo a naayat a pannakaseknan. Yantangay ti makuna a maitutop a panaginteres kadagiti sabsabali ket saan nga agpapada iti nagduduma a pagi- lian, uray iti nagduduma a tattao, masapul ti panagannad. - Luc. 6:31. Panunotem ti maipapan iti dayta a tao kalpasan ti panagsaritayo. Dimo baybayagen a sarungka- ran manen. Iranudmo dagiti kinapudno a li- naon ti Biblia a maitutop unay iti kasasaadna. Aramidem dagiti banag a ma- katulong kenkuana. Panunotem nga agpada dagiti kasapulanna iti agdama ken iti napaut a pana- wen. Ti panagsagana ket makatulong iti napasnek a panagimdeng. No ti mensahetayo ket nalawag iti isiptayo, tulongannatay dayta nga agrelaks ken dumngeg a natural kadagiti dadduma. Iti kasta, saanda nga alusiisen ket mabalin nga ad-adda a kayatda ti makisarita kadatayo. Maipakitatayo ti panagraem kadagiti dadduma no umimdengtayo kadakua- da. (Roma 12:10) Dayta ti mangipakita a napateg kadatayo dagiti kapanuno- tan ken rikriknada. Mabalin pay ketdi a matignayda nga ad-adda nga umim- deng iti ibagbagatayo. Ngarud, adda naimbag a rason a balakadannatayo ti Sao ti Dios a "nasiglat[tayo koma] no iti panagdengngeg, nainayad no iti pa- nagsao." - Sant. 1:19. Tulongam Dagiti Dadduma a Rumang-ay. No maseknantayo kadagiti dadduma, sipapanunottayo kadagidiay mangipakita iti interes ken sarungka- rantayo manen ida tapno iranud dagiti kinapudno a masarakan iti Biblia a 187
188 Panangipakita iti Interes Kadagiti Sabsabali maitutop unay iti kasasaadda. No panggepmo a sarungkaran ida, tandaanam ti naammuam maipapan kadakuada iti naudi nga isasarungkarmo. Mangisa- ganaka iti impormasion maipapan iti banag a pakaseknanda. Itampokmo ti praktikal a pateg ti material, a tulongam ida a mangamiris no kasano a ma- gunggonaanda iti maad-adalda. - Isa. 48:17. No ipanayag ti kasarsaritam ti maysa a kasasaad wenno parikut a mangbur- buribor kenkuana, matmatam daytoy a kas naisangsangayan a gundaway a mangiranud iti naimbag a damag kenkuana. Tuladem ti ulidan ni Jesus, a si- dadaan a nangliwliwa kadagidiay adda pakarigatanda. (Mar. 6:31-34) Anna- dam ti mangted iti nadarasudos a solusion wenno parawpaw a balakad di la ket ta ipapanda a saanka a pudpudno a maseknan. Imbes ketdi, ipakitam ti empatia. (1 Ped. 3:8) Kalpasanna, agsukimatka kadagiti publikasion a naiba- sar iti Biblia, ket iranudmo ti makapabileg nga impormasion a tumulong ka- dakuada a mangtaming iti kasasaad. Siempre, ti naayat a pannakaseknan iti kasarsaritam ti manglapped kenka a mangipalgak kadagiti kompidensial a ba- nag nga inyumanna kenka, malaksid no adda nasayaat a rason tapno arami- dem ti kasta. - Prov. 25:9. Nangnangruna a maseknantayo koma kadagidiay iyad-adalantayo iti Biblia. Sipapasnek a panunotem dagiti kasapulan ti tunggal iyad-adalam, ket iti pa- nagsaganam para iti panagadalyo, sipapanunotka koma kadagita a kasapulan. Isaludsodmo iti bagim, 'Ania ti masapul a sumaruno nga aramidenna tapno agtultuloy a rumang-ay iti naespirituan?' Siaayat a tulongam ti iyad-adalam a mangapresiar iti kuna ti Biblia ken dagiti publikasion "ti matalek ken masirib nga adipen" maipapan iti maysa a banag. (Mat. 24:45) Iti dadduma a kasasa- ad, mabalin a saan nga umdas ti basta panangilawlawag. Masapul nga ipaki- tam iti iyad-adalam no kasano nga iyaplikar ti maysa a prinsipio ti Biblia, a duakayo a mangaramid iti maysa a banag a mangidemostra iti aplikasionna. - Juan 13:1-15. Masapul ti kinatimbeng ken panagannad no tulongam dagiti sabsabali a mangitunos iti biagda kadagiti pagalagadan ni Jehova. Nagduduma dagiti na- likudan ken abilidad ti tattao, ken saan nga agpapada ti kapartak ti irarang- ayda. Nainkalintegan koma ti namnamaem kadakuada. (Fil. 4:5) Saanmo ida a pilpiliten a mangbalbaliw iti biagda. Bay-am a ti Sao ti Dios ken ti espiritu- na ti mangtignay kadakuada. Kayat ni Jehova nga agserbi dagiti tattao kenkua- na buyogen ti situtulok a puso, saan a mapilpilit. (Sal. 110:3) Liklikam nga iyebkas dagiti bukodmo a kapanunotan maipapan kadagiti personal a pang- ngeddeng a sangsanguenda, ket uray pay no damagenda ti opinionmo, anna- dam a dika agdesision para kadakuada. - Gal. 6:5. Mangtedka iti Praktikal a Tulong. Nupay ti pagimbagan dagiti tattao iti naespirituan ti kangrunaan a pakaseknan idi ni Jesus, inkabilanganna met da- giti dadduma a kasapulanda. (Mat. 15:32) Uray no awan ti kasano a sanikua- tayo, adda dagiti praktikal a wagas a makatulongtayo.
Panangipakita iti Interes Kadagiti Sabsabali Ti pannakaseknan kadagiti sabsabali tignayennatayo nga agbalin a nakon- siderasion. Kas pagarigan, no saan a komportable ti kasarsaritam gapu ta da- kes ti panniempo, umakarkayo iti nasaysayaat a lugar, wenno saan, iyurnos- mo nga ituloyyonto ti agsarita iti sabali a gundaway. No naiparna a saan a kombiniente kenkuana ti oras ti isasarungkarmo, ibagam a baliwamto ti su- marungkar. No masakit wenno adda iti ospital ti kaarrubam wenno ti maysa nga interesado, ipakitam a maseknanka babaen ti panangipatulodmo iti kard wenno ababa a surat wenno sarungkaram. No maitutop, mabalinmo met nga ipaayan iti makan wenno agaramid iti dadduma pay a banag nga agpaay iti pa- gimbaganna. Bayat a rumangrang-ay dagiti iyad-adalam iti Biblia, mabalin a mariknada a kasla adda kurang iti biagda gapu ta saanda unayen a makalangen dagiti dati a kakaduada. Gayyemem ida. Iwayaam ti makitungtong kadakuada kalpasan ti panagadalyo iti Biblia ken iti dadduma pay a gundaway. Paregtaem ida a makitimpuyog kadagiti nasayaat a kakadua. (Prov. 13:20) Tulongam ida a tu- mabuno kadagiti Nakristianuan a gimong. Katugawmo ida kadagiti kasta a taripnong ket tumulongka a mangaywan kadagiti annakda tapno magunggo- naanda a naan-anay iti programa. Ipakitam ti Naimpusuan nga Interes. Ti panaginteres kadagiti tattao ket saan a maysa a pamay-an a masapul nga adalen a naimbag, no di ket maysa a kualidad ti puso. Adu dagiti wagas a maipakita ti kinapasnek ti pannakasek- nantayo kadagiti dadduma. Maipakita dayta iti iyiimdengtayo ken iti sawenta- yo. Maiparangarang dayta iti kinaimbag ken konsiderasion nga ipakitatayo kadagiti tattao. Uray no awan ti ibagbaga wenno ar-aramidentayo, agminar dayta iti kababalin ken ekspresion ti rupatayo. No pudpudno a maseknantayo kadagiti dadduma, sigurado a madlawda dayta. Ti kangrunaan a makagapu nga ipakitatayo ti napasnek nga interes kadagi- ti dadduma isu daytoy: No aramidentayo dayta, tultuladentayo ti ayat ken asi ti nailangitan nga Amatayo. Tumulong daytoy tapno maallukoy dagiti umim- imdeng kadatayo ken ni Jehova ken iti mensahe nga intedna nga isaknaptayo. Gapuna, bayat nga iranudmo ti naimbag a damag, itultuloymo a kitaen 'saan a ti personal a panaginteres iti laeng bukodmo a bambanag, no di ket kasta met ti personal a panaginteres iti bambanag ti sabsabali.' - Fil. 2:4. ENSAYO: (1) Sakbay a mangrugi ti gimong ti kongregasion, ipakitam ti personal nga interes iti maysa a timmabuno. Saanmo a basta komustaen. Ikagumaam nga am-ammuen a na- imbag. Ipakitam a maseknanka. Iyugalim nga aramiden daytoy. (2) Iti tay-ak ti serbisio, ipakitam ti personal nga interes iti daydiay makasaritam. Saanmo a basta kasabaan. Am-ammuem a naimbag. Ibagaymo ti ibagam ken ti aramidem sigun iti maadalmo maipapan kenkuana. Ikagumaam ti agbirok iti gundaway a mangaramid iti dayta. 189
31 PANANGIPAKITA ITI PANAGRAEM KADAGITI SABSABALI
Ania ti masapul nga aramidem? Ipakitam ti konsiderasion kadagiti sabsabali, a padayawam ida. KUNAEN ti Kasuratan a 'padayawantayo dagiti amin a kita ti tattao' ken 'saanta- yo nga agsao iti makadangran iti asinoman.' (1 Ped. 2:17; Tito 3:2) Wen, amin a tao a makasaritatayo ket "napaaddada 'a kalanglanga ti Dios.' " (Sant. 3:9) Na- tay ni Kristo maigapu iti tunggal tao. (Juan 3:16) Ket maikari ti amin a makang- ngeg iti naimbag a damag tapno agtignayda a maitunos iti dayta ket maisala- kanda. (2 Ped. 3:9) Addaan dagiti dadduma a tattao kadagiti kualidad wenno iti autoridad a maikari iti naisangsangayan a pammadayaw. Apay a bumdeng dagiti dadduma a mangipakita iti klase ti pa- nagraem nga idagdagadag ti Biblia? Mabalin a ti lokal a kultura ti mangikeddeng no siasino dagiti rumbeng a padayawan sigun iti posision, puli, sekso, salun-at, edad, kinabaknang, wenno kasasa- ad iti kagimongan. Awanen ti panagraem dagiti dadduma iti auto- ridad gapu iti nasaknap a panagkunniber dagiti opisial ti gobier- no. Iti dadduma a pagilian, saan a pulos a mapnek dagiti tattao iti kasasaadda iti biag, a nalabit agtrabahoda iti adu nga oras tapno la- eng adda pagbiagda, ken nalikmutda kadagiti tattao nga awanan panagraem. Mapasaran dagiti agtutubo ti panangpilit dagiti kapa- tadanda a makiraman nga agrebelde kadagiti kabusbusorda a mannursuro ken dadduma pay nga addaan iti autoridad. Adu dagidiay naimpluensiaan kadagiti pabuya iti telebision maipapan kadagiti annak a mangsiksikap ken mangdom- dominar kadagiti nagannak kadakuada. Dakkel a panagregget ti kasapulan tap- no ti kakasta a nailubongan a kapanunotan dida baliwan ti panagraemtayo ka- dagiti sabsabali. Ngem no padayawantayo dagiti tattao, mangpataud daytoy iti kasasaad a nalaklaka ti panagsisinnukat kadagiti ideya. APAY A NASKEN? Ti panangipakita iti panagraem ket maiparebbeng kadagiti Kris- tiano tapno nalaklaka nga akseptaren dagiti sabsabali ti idatdatagmo a mensahe ti Bib- lia. Nadayaw a Pannakisarita. Ti tao a makiramraman iti narelihiosuan a tra- baho ket manamnama a mangipakita iti panagraem babaen ti maitutop a pa- nagkawkawes ken panagtigtignay. Saan nga agpapada kadagiti nagduduma a lugar no ania ti maibilang a maitutop a kababalin wenno panaglanglanga. Ibi- lang dagiti dadduma a kinaawan panagraem ti makisarita iti sabali no naka- kallugongka wenno nakakaut iti bulsa ti maysa nga imam. Kadagiti dadduma a lugar, maipalubos ti kasta a kababalin. Ikonsiderarmo ti panangmatmat da- giti umili tapno awan ti masairmo. Ti panangaramid iti kasta ket tumulong tapno maliklikan dagiti tubeng iti epektibo a panangipakaammo iti naimbag a damag. 190
Panangipakita iti Panagraem Kadagiti Sabsabali Agaplikar met dayta iti panangawagtayo kadagiti sabsabali, nangnangruna kadagiti lallakay ken babbaket. Kaaduanna, mamatmatan nga awan dayda- yawna no dagiti agtutubo awaganda dagiti nataengan babaen ti naganda ma- laksid no mapalubosan dagiti agtutubo a mangaramid iti kasta. Kadagiti dad- duma a lugar, maiparit met kadagiti adulto nga awaganda dagiti ganggannaet babaen ti naganda. Kasta met, iti adu a lenguahe maus-usar ti plural a porma a "dakayo" wenno dadduma a sasao a mangipakita iti panagraem iti maysa a tao a natataengan wenno addaan autoridad. Nadayaw a Panangbigbig. Kadagiti babbabassit a komunidad, manam- nama a dimo iyaleng-aleng ti tao a masabatmo, iti man kalsada wenno no sumrekka iti siled. Maaramid daytoy babaen ti simple a pa- nangkablaaw, panagisem, panagtang-ed, wenno uray panagkid- day. Mamatmatan a kinaawan panagraem ti di panangikankano iti maysa a tao. NO KASANO NGA ARAMIDEN Bigbigem ti panangmatmat ni Je- hova kadagiti tattao. Ngem mabalin a marikna dagiti dadduma a saanda a maikab- kabilangan uray no ikaskasom ida. Kasano a kasta? Gapu ta mad- lawda a saanmo ida nga ibilang a kas indibidual. Gagangay a ma- isalumina dagiti tattao gapu iti pisikal a kasasaadda. Masansan a liklikan dagiti dadduma dagidiay addaan iti pisikal a depekto ken sakit. Ngem ipakita ti Sao ti Dios no kasanotay a tratuen ti kakas- ta nga indibidual a buyogen ti ayat ken panagraem. (Mat. 8:2, 3) Addaantayo amin iti pakapilawan gapu iti basol a natawidtayo ken Adan. Mariknam aya nga adda panagraem kenka dagiti dadduma no ka- nayon a dagiti pakapilawam ti pakabigbiganda kenka? Saan aya a kaykayatmo a dagiti naimbag a galadmo ti pakabigbiganda kenka? Bigbigem ti kinaulo, edad, ken autoridad. Palubosam dagiti tattao a mang- yebkas kadagiti opinionda. Tarusam dagiti agdengdeng- ngeg kenka. Ti panagraem ramanenna met ti panangbigbig iti kinaulo. Kadagiti daddu- ma a lugar, nasken a kasaritam ti ulo ti sangakabbalayan sakbay a kasabaam dagiti dadduma a kameng ti pamilia. Nupay naggapu ken Jehova ti annongen- tayo a mangasaba ken mangisuro, bigbigentayo a dagiti nagannak ti inikkan ti Dios iti kalintegan a mangsanay, mangdisiplina, ken mangiwanwan kadagi- ti annakda. (Efe. 6:1-4) Gapuna, no sarungkaram ti maysa a pagtaengan, ka- dawyanna a maitutop a kasaritam nga umuna dagiti nagannak sakbay a ma- kisaritaka iti mabayag kadagiti annakda. Addaan dagiti nataengan kadagiti kapadasan iti biag a masapul a raemen. (Job 32:6, 7) Ti panangbigbigna iti dayta ti nakatulong iti maysa nga agtutu- bo a payunir a babai idiay Sri Lanka idi sinarungkaranna ti maysa a lakay. Idi damo, nagkedked ti lakay iti isasarungkar ti agtutubo, a kunana: "Kasano a ti agtutubo a kas kenka ti mangisuro kaniak iti Biblia?" Ngem insungbatna: "Ki- napudnona, saanak nga immay mangisuro no di ket kayatko nga iranud kada- kayo ti banag a naadalko a nangparagsak unay kaniak ket masapul nga iba- gak dayta kadagiti dadduma." Natukay ti interes ti lakay gapu iti nadayaw a 191
192 Panangipakita iti Panagraem Kadagiti Sabsabali sungbat ti payunir. "Ala ngarud, ania ti naadalmo?" insaludsod ti lakay. "Naa- dalko no kasano ti agbiag nga agnanayon," kuna ti agtutubo. Inrugi ti lakay ti nagadal iti Biblia iti tulong dagiti Saksi ni Jehova. Saan nga amin a nataengan ket iyebkasda ti tarigagayda a maipakitaan iti kasta a panagraem, ngem apre- siaren dayta ti kaaduan. Nupay kasta, mabalin a masobraantayo ti mangpadayaw. Kadagiti isla ti Pa- cifico ken dadduma pay a lugar, ti nadayaw a panangusar iti kadawyan a kab- laaw iti pannakisarita kadagiti panguluen ti maysa a purok wenno tribu ket makatulong kadagiti Saksi tapno imdengan ida dagiti tattao ken maaddaanda iti gundaway a makisarita agpadpada kadagiti panguluen ken umili a masaku- panda. Nupay kasta, di rumbeng wenno di maitutop ti panangpasablog. (Prov. 29:5) Kasta met, mabalin a paset ti gramatika ti maysa a lenguahe dagiti sao a pammadayaw, ngem ti Nakristianuan a panagraem dina kalikaguman ti nala- bes a pammadayaw. Nadayaw a Panagpalawag. Idagadag ti Biblia a sisasaganatayo koma nga agpalawag kadagiti agsaludsod maipapan iti namnamatayo "buyogen ti naa- lumamay a kababalin ken nauneg a panagraem." (1 Ped. 3:15) Gapuna, nupay mabalin a kabaelantayo a dagus nga ipakita a di umiso ti kapanunotan ti may- sa a tao, nainsiriban aya nga aramiden dayta iti wagas a pakaibabainanna? Saan ngata a nasaysayaat no umimdengtayo a siaanus, a nalabit saludsodenta- yo no apay a kasta ti makunana, ket kalpasanna ikabilangantayo ti rikriknana bayat a makirinnasontayo kenkuana manipud iti Kasuratan? Ti panagraem nga ipakitatayo iti maysa a tao ket rumbeng nga ipakitatayo met no agpalpalawagtayo iti plataporma. Ti pumapalawag nga addaan panag- raem kadagiti agdengdengngeg dina sigugubsang a babalawen ida wenno ipa- rangarang ti kababalin a kas man la kunkunana: "Maaramidyo daytoy no ta- laga a kayatyo." Ti kasta a panagsasao upayenna laeng dagiti dadduma. Anian a nasaysayaat no matmatam dagiti agdengdengngeg a kas grupo dagiti tattao a mangay-ayat ken ni Jehova ken kayatda ti agserbi kenkuana! Kas panangtu- lad ken Jesus, mannakaawattayo koma no kasarsaritatayo dagidiay nakapuy iti naespirituan, basbassit ti kapadasanda, wenno nabambannayat a mangyapli- kar iti balakad ti Biblia. Marikna dagiti agdengdengngeg ti panagraem kadakuada ti agpalpalawag no iramanna ti bagina kadagiti rumbeng a mangyaplikar nga ad-adda iti Sao ti Dios. Gapuna, iti panangyaplikar kadagiti kasuratan, nainsiriban a likli- kan ti kanayon a panangusar iti personal a pronombre a "dakayo." Intona- ram, kas pagarigan, ti naggidiatan ti saludsod nga "Ar-aramidenyo aya ti amin a kabaelanyo?" ken ti sentensia a "Nasayaat no tunggal maysa kadatayo isa- ludsodna iti bagina: 'Ar-aramidek aya ti amin a kabaelak?' " Agpada ti punto dagita a saludsod, ngem ipasimudaag ti umuna a ti agpalpalawag idaddadu- mana ti bagina kadagiti agdengdengngeg. Ti maikadua paregtaenna ti tunggal
Panangipakita iti Panagraem Kadagiti Sabsabali maysa, agraman ti agpalpalawag, a mangusig iti bukodna a kasasaad ken mo- tibo. Liklikam ti pagannayasan a mangyebkas kadagiti makapakatawa a komento tapno laeng mapagkatawam dagiti agdengdengngeg. Kissayan daytoy ti kinapa- teg ti mensahe ti Biblia. Pudno, rumbeng a pagragsakantayo ti agserbi iti Dios. Mabalin nga adda pay ketdi dagiti paset ti naituding a materialtayo a kasla naka- katkatawa. Ngem no pagbalinem a nakakatkatawa dagiti serioso a banag, ipak- pakitam nga awan panagraemmo kadagiti agdengdengngeg ken iti Dios. Sapay koma ta ti iyaasidegtayo, kababalintayo, ken panagsasaotayo kanayon nga ipakitana a matmatmatantayo dagiti sabsabali sigun iti wagas nga insuro ni Jehova a panangkitatayo kadakuada. ENSAYO: Mangpanunotka iti maysa a tao a natataengan wenno ub-ubing ngem sika. Utobem no kasanom nga asitgan, no ania ti mabalinmo nga ibaga a pangirugi iti saritaan, ken no ania ti aramidem tapno maipakitam ti pudpudno a panagraem kenkuana ken ka- dagiti ibagana. Aramidem a mayannurot iti pinanggepmo. Dagiti wagas a maipakitak ti dakdakkel a panagraem
193
32 PANAGSAO NGA ADDAAN ITI KOMBIKSION
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka iti wagas a mangipakita a naan-anay a kombinsidoka iti kinapudno ken kinapateg ti ibagbagam. NO AGSAO ti maysa a tao nga addaan iti kombiksion, makita dagiti sabsaba- li a talaga a patienna ti ibagbagana. Nabatad ti kasta a kombiksion iti minis- terio ni apostol Pablo. Kadagidiay nagbalin a manamati idiay Tesalonica, in- suratna: "Ti naimbag a damag nga ikaskasabami saan a dimteng kadakayo buyogen ti sasao laeng no di ket kasta met a buyogen ti . . . nabileg a pana- mati." (1 Tes. 1:5) Naiparangarang ti kasta a kombiksion iti pa- nagsasaona ken iti wagas ti panagbiagna. Maiparangarang met koma ti nabileg a kombiksion iti panangidatagtayo kadagiti ki- napudno a linaon ti Biblia. APAY A NASKEN? Ti kombiksionmo, wenno nabi- leg a panamatim, paregtaenna dagiti sabsabali a mangutob a sipapasnek iti ibagbagam ken agtignay a maitunos iti dayta. Ti panangyebkas iti kombiksion dina kaipapanan ti panagba- lin a naakikid ti panagpampanunotna, dogmatiko, wenno aro- gante. Imbes ketdi, no ti maysa nga addaan iti kombiksion ket agsao maipapan kadagiti banag a linaon ti Sao ti Dios, agsao iti wagas a mangipakita iti nabileg a pammati. - Heb. 11:1. Dagiti Gundaway a Panangyebkas iti Kombiksion. Nasken nga agsaoka a buyogen ti kombiksion no addaka iti tay-ak ti ministerio. Masansan nga imutektekan dagiti tattao ti panagsasaom a kas iti panangimutektekda iti mensahem. Madlawda no kasano a talaga ti panagriknam iti ibagbagam. Ipa- matmat ti kombiksionmo, a nabilbileg ngem babaen ti sasao laeng, nga adda nakapatpateg a banag nga iranudmo. Nasken met ti panangyebkas iti kombiksion no dagiti kapammatiam ti pa- lawagam. Insurat ni apostol Pedro ti umuna a naipaltiing a suratna 'tapno mangipaay iti pammaregta ken napasnek a panangsaksi nga isu daytoy ti pudno a di kaikarian a kinamanangngaasi ti Dios.' Iti daytoy a banag, inda- gadagna kadagiti kakabsat: "Agtakderkayo a sititibker." (1 Ped. 5:12) Idi sinu- ratanna ti kongregasion idiay Roma, inyebkas ni apostol Pablo ti kombiksion a nakatulong kadakuada. Insuratna: "Kumbinsidoak nga uray ti ipapatay wenno ti biag wenno dagiti anghel wenno dagiti gobierno wenno ti bamba- nag nga addan wenno ti bambanag nga umayto wenno dagiti pannakabalin wenno ti kangato wenno ti kauneg wenno ti aniaman a sabali pay a parsua saandatayto a kabaelan nga isina iti ayat ti Dios nga adda ken Kristo Jesus nga Apotayo." (Roma 8:38, 39) Makaguyugoy met ti insurat ni Pablo maipapan 194
Panagsao nga Addaan iti Kombiksion iti kinapateg ti panangasaba kadagiti sabsabali, ket ti mismo a kinaregtana iti dayta a trabaho nalawag a paneknekanna nga isu ket personal a kombinsido iti kinapateg dayta a trabaho. (Ara. 20:18-21; Roma 10:9, 13-15) Kasta met la a kombiksion ti rumbeng nga iparangarang dagiti Kristiano a panglakayen itatta no isuroda ti Sao ti Dios. No tiempo ti panagadal ken iti dadduma pay a gundaway, masapul nga ag- sao dagiti nagannak nga addaan iti kombiksion no kasarsaritada dagiti an- nakda maipapan kadagiti naespirituan a banag. Kalikaguman daytoy a pa- tanoren dagiti nagannak iti mismo a pusoda ti panagayat iti Dios ken iti daldalanna. Iti kasta mabalinda a kasarita dagiti annakda nga addaan iti naimpusuan a kombiksion, 'ta manipud iti naruay iti puso agsao ti ngiwat.' (Luc. 6:45; Deut. 6:5-7) Ti kaadda ti kasta a kombiksion gutugotenna met dagiti nagannak a ma- ngipakita iti ulidan ti 'pammati nga awanan panaginsisingpet.' - 2 Tim. 1:5. NO KASANO NGA ARAMIDEN Agsaoka nga addaan rikna a maitutop iti topikom. Agusarka kadagiti sasao a mangiparangarang iti kombik- sionmo. Nangnangruna a nasken nga agsaoka nga addaan iti kombik- sion no agsaludsod dagiti dadduma maipapan iti pammatim. Nalabit agsiddaaw ti kaeskuelaam, maestrom, wenno katraba- huam no apay a dika makiraman iti maysa a selebrasion. Ti na- tibker, nasayaat ti pannakailawlawagna a sungbat ti mabalin a tumulong kenkuana a mangraem iti naibasar iti Biblia a tak- dermo. No ngay allukoyendaka nga agaramid iti dakes - panag- kusit, panagdroga, wenno seksual nga imoralidad? Nasken nga ibatadmo nga uray kaano dimo maaramid dayta ket uray ania ti aramidenda a mangallukoy kenka, saanda a mapagbaw-ing ti panunotmo. Masapul nga ipatangkenmo a pagkedkedan ti tukonda. Idi sina- ranget ni Jose ti pananggargari kenkuana ti asawa ni Potifar, sititibker a kinu- nana: "Kasano koma a maaramidko daytoy dakkel a kinadakes ket pudno nga agbasolak a maikaniwas iti Dios?" Idi saan a sardengan ti babai, nagtaray ni Jose a rimmuar iti balay. - Gen. 39:9, 12. Adalem ti materialmo agingga a maawatam a naimbag ken ma- yebkasmo iti bukodmo a sasao. Masapul a naan-anay a kombin- sidoka iti kinapudno ti material nga ipalawagmo ken iti pategna kadagiti agdengdengngeg. No Kasano a Maiparangarang ti Kombiksion. Dakkel ti maaramidan ti sasao nga usarem a mangyebkas iti kombiksionmo. Iti adu a gundaway, inru- gi ni Jesus dagiti napateg a sasaona babaen ti panagkunana: "Pudno unay ku- nak kenka." (Juan 3:3, 5, 11; 5:19, 24, 25) Naiparangarang ti kombiksion ni Pablo kadagiti sasao a kas iti "Kumbinsidoak," "Ammok ken maguyugoyak ken Apo Jesus," ken "Ibagbagak ti kinapudno, saanak nga agul-ulbod." (Roma 8:38; 14:14; 1 Tim. 2:7) Maipapan iti kaitungpalan ti saona, adda dagiti tiem- po a pinaltiingan ni Jehova dagiti mammadtona a mangyebkas kadagiti na- ganetget a sasao kas iti "Di bumurong a pumudnonto." (Hab. 2:3) No daka- matem dagitoy a padto, mabalinmo nga usaren dagiti umarngi a sasao. No 195
196 Panagsao nga Addaan iti Kombiksion saanka nga agtalek iti bagim no di ket ken ni Jehova ken no nadayaw ti pan- nakisaritam kadagiti sabsabali, dagiti sasaom a mangiparangarang iti umas- ping a kombiksion ti mangipakita nga addaanka iti nabileg a pammati. Maipakita met ti kombiksion babaen ti kinapasnek ken puersa ti panag- saom. Dagiti ekspresion ti rupa, panagkompas, ken tigtignaymo ket ma- katulong iti daytoy, nupay mabalin a nagduduma dagita. Uray pay no managbabainka wenno naalumamay ti panagsasaom, maiparangarang ti kombiksionmo no naan-anay a mamatika a pudno ti ibagbagam ken masa- pul a mangngeg dayta dagiti dadduma. Siempre, masapul a napudno ti panangyebkastayo iti kombiksion. No madlaw dagiti tattao nga aginkukunatayo imbes a naimpusuan ti panagsasa- otayo, mabalin nga ipagarupda nga awan pategna ti mensahetayo. Ngarud, kangrunaan iti amin, agbalinka a natural. Depende iti kaadu dagiti agdeng- dengngeg kenka, mabalin a masapul a napigpigsa ti panagsaom ngem ti ga- gangay ken napuerpuersa. Ngem ikagumaam ti agsao a sipapasnek ken natu- ral. Dagiti Makatulong a Mangyebkas iti Kombiksion. Yantangay ti kom- biksionmo ramanenna ti panangmatmatmo iti materialmo, nasken ti nasa- yaat a panagsagana. Saan nga umdas ti basta panangkopia iti material mani- pud iti publikasion ket kalpasanna ipalawagmo dayta. Masapul a matarusam a naimbag ti material ken kabaelam nga ilawlawag iti bukodmo a sasao. Ma- sapul a naan-anay a kombinsidoka a pudno dayta ken napateg ti ibagbagam kadagiti agdengdengngeg. Kaipapanan daytoy a no isagsaganam ti palawag- mo, ikonsiderarmo ti kasasaadda agraman ti datin nga ammoda maipapan iti topikom wenno no kasano ti panagriknada maipapan iti dayta. Nalaklaka a madlaw dagiti dadduma ti kombiksiontayo no naannayas ti panagpalawagtayo. Gapuna, malaksid iti panangisaganam iti nasayaat a ma- terial, isaganam a naimbag ti panagpalawagmo. Ikkam iti naipangruna nga atension dagiti benneg ti materialmo a kasapulan ti ad-adda a kinapasnek tapno maipalawagmo dagita a dika unay agpannuray kadagiti notam. Lagla- gipem met ti dumawat iti pamendision ni Jehova iti panagreggetmo. Iti kas- ta, 'makaurnongka iti tured babaen iti Diostayo' nga agsao iti wagas a mangi- parangarang iti kombiksionmo iti kinapudno ken kinapateg ti mensahem. - 1 Tes. 2:2. ENSAYO: Adalem dagiti sumaganad a salaysay ti Biblia: Exodo 14:10-14; 2 Ar-ari 5:1-3; Daniel 3:13-18; Aramid 2:22-36. Kadagiti pasamak a nadeskribir, kasano nga inyebkas dagiti adipen ti Dios ti kombiksionda? Ania ti nakaibasaran ti kombiksionda? Kasano a ma- iparangarangmo ti umarngi a kombiksion itatta?
NATAKTIKA NGEM NATIBKER
Ania ti masapul nga aramidem? Tapno maliklikam ti di inggagara a panangsair kadagiti sabsabali, annadam no ania ti ibagam ken kasta met no kasano ken kaano nga ibagam dayta. TI KINATAKTIKA isu ti abilidad a makilangen kadagiti sabsabali iti wa- gas a saanda a masair nga awan gapgapuna. Ramanenna no kasano ken kaano nga ibaga dagiti bambanag. Di kayat a sawen daytoy ti panangi- kompromiso iti umiso wenno panangballikug iti pudno. Ti kinataktika ket saan a panagbuteng iti tao. - Prov. 29:25. Dagiti bunga ti espiritu ti kasayaatan a pundasion iti panag- balin a nataktika. Gapuna, ti tao a ginutugot ti ayat dina kayat a ruroden dagiti sabsabali; kayatna ida a tulongan. Ti tao a naanus ken naemma ket naanat ti panangaramidna kadagi- ti bambanag. Ti tao a mannakikappia nasayaat ti pannakila- ngenna kadagiti sabsabali. Uray pay nagubsang ti kababalin dagiti tattao, agtalinaed a kalmado ti maysa a mabayag ti pa- nagituredna. - Gal. 5:22, 23. APAY A NASKEN? No nataktikaka, mabalin a sidadaan a dumngeg dagiti tattao iti naimbag a damag. Tumulong met kenka ti kina- taktika a mangtaginayon iti nasayaat a relasion kadagiti padam a Kristiano. Ngem uray kasano ti pannakaidatag ti mensahe ti Biblia, adda dagiti tattao a mangbusor iti dayta. Gapu iti dakes a pa- nagpuspuso ti kaaduan kadagiti Judio idi umuna a siglo, nag- balin ni Jesus kadakuada a "bato a pakaitibkolan ken dakkel a bato a pa- kabasolan." (1 Ped. 2:7, 8) Mainaig iti trabahona a panangiwaragawag iti Pagarian, kinuna ni Jesus: "Immayak a mangirugi iti apuy ditoy daga." (Luc. 12:49) Ti mensahe ti Pagarian ni Jehova, agraman ti banag a masapul a bigbigen dagiti tattao ti kinasoberano ti Namarsua kadakuada, ket isu pay laeng ti napateg nga isyu a naipasango iti sangatauan. Adu a tattao ti kumontra iti mensahe nga iti saanen a mabayag ikkatento ti Pagarian ti Dios ti agdama a dakes a sistema ti bambanag. Ngem kas panagtulnog iti Dios, itultuloytayo ti mangasaba. Nupay kasta, bayat nga aramidentay day- ta, laglagipentayo ti balakad ti Biblia: "No mabalin, agingga a makapag- pannuray kadakayo, makikappiakayo iti amin a tattao." - Roma 12:18. Nataktika No Mangasabaka. Adu dagiti kasasaad a makasaritatayo da- giti sabsabali maipapan iti pammatitayo. Siempre, aramidentay ti kasta no addatayo iti tay-ak ti ministerio, ngem ikagumaantayo met a kasarita kada- giti maitutop a gundaway dagiti kabagian, katrabahuan, ken kaeskuelaan- tayo. Kadagitoy a kasasaad, masapul a nataktikatayo. 197 33
198 Nataktika Ngem Natibker Mabalin a marurodda no idatagtayo ti mensahe ti Pagarian iti wagas a kasla sersermonantay ida. No saanda nga agpatpatulong ken nalabit saanda a kasapulan ti tulong, mabalin a tagidaksenda no iparipiriptayo a kasapulan a mailintegda. Ania ti mabalintay nga aramiden tapno ditay makaited iti di umiso nga impresion? Makatulong ti panagsursuro iti na- inggayyeman a pannakisarita. Ikagumaam nga irugi ti saritaan babaen ti panangdakamat iti topiko a paginteresan ti tao a kasaom. No kabagiam, katrabahuam, wenno kaes- kuelaam dayta a tao, nalabit ammomon ti paginteresanna. Uray no damoyo ti agam-ammo, mabalinyo a pagsaritaan ti damag a nangngegmo wenno nabasam iti pagiwarnak. Dagi- ti kasta a banag ti masansan nga adda iti panunot dagiti adu a tattao. No mamalaybalayka, agpaliiwka. Dagiti dekorasion iti pagtaengan, ay-ayam iti arubayan, narelihiosuan a banag, ken bumper sticker iti kotse a nakaparada ket mabalin a mang- ted met iti pangripiripan iti paginteresan ti bumalay. No umasideg a makisarita kenka ti bumalay, imdengam ti ania- man nga ibagana. Ti ibagana ti mangpasingked wenno mang- korehir iti impagarupmo a paginteresan ken panangmatmat- na ken ikkannaka pay iti pamalatpatan no ania ti masapul nga ikonsiderarmo tapno makasabaam. NO KASANO NGA ARAMIDEN Makisaritaka kadagiti tattao imbes a sermonam ida. Panunotem a naimbag no kasano ti panagsaad ti kayatmo nga ibaga iti tao a kasaritam. Sakbay nga agsaoka, utobem no daytoy ti umiso a tiempo a panangibagam iti maysa a banag. No mabalin, sipapasnek a mangkomendarka. Dika agpudot no supiatenda ti imbagam. Dika aginlilinteg; dimo ukomen dagiti sabsabali. Bayat ti panagsaritayo, iranudmo dagiti punto manipud iti Biblia ken kadagiti literatura a naibatay iti Biblia a mainaig iti pagsarsaritaanyo. Ngem dimo bukbukodan ti agsao. (Ecl. 3:7) Pagsawem met ti bumalay no la ket ta mayat. Aginte- reska iti panangmatmat ken kadagiti kapanunotanna. Makai- paay dagitoy iti pamalatpatan a kasapulam tapno maipaki- tam ti kinataktika. Sakbay nga agsaoka, panunotem no kasano ti panagsaad dagiti ibagam iti bumalay. Komendaran ti Proverbio 12:8 ti 'ngiwat a masirib.' Ti sao a Hebreo a nausar ditoy ket mainaig kadagiti ideya a kas iti pannakaawat ken kinaannad. No kasta, ramanen ti kinasirib ti naannad a panagsasao a resul- ta ti naan-anay a panangusig iti maysa a banag tapno makapagtignay a na- insiriban. Mamakdaar ti bersikulo 18 ti isu met laeng a kapitulo ti Prover- bio maipapan iti 'panagsao a siaaleng-aleng a kas kadagiti panangsugat ti kampilan.' Mabalintay nga itandudo ti kinapudno a linaon ti Biblia a ditay mangsasair. Ti naannad a panangpili iti sasao ket makatulong kenka tapno saan a malapdan ti pannakisaritam. No ti sao a "Biblia" ket mangpataud iti isusu-
Nataktika Ngem Natibker piat, usarem ti sasao a kas iti "nasantuan a sursurat" wenno "maysa a libro a maipabpablaak iti nasurok a 2,000 a lenguahe." No dakamatem ti Biblia, mabalinmo a damagen iti tao a kasarsaritam no ania ti makunana maipa- pan iti dayta, sa laglagipem ti komentona bayat nga itultuloyyo ti agsarita. Ti kinataktika masansan a ramanenna ti panangammo iti maitutop a tiempo a panangisao kadagiti bambanag. (Prov. 25:11) Mabalin a dimo anamongan amin nga ibaga ti bumalay, ngem saan a masapul a supiatem amin dagiti di nainkasuratan a kapanunotanna. Saanmo a mamimpinsan nga ibaga kenkuana ti amin nga ammom. Kinuna ni Jesus kadagiti adalan- na: "Adu pay a banag ti sawek kadakayo, ngem saanyo a kabaelan nga awi- ten ida iti agdama." - Juan 16:12. No mabalin, sipapasnek a komendaram dagidiay kasarsaritam. Uray no mannakisupiat ti bumalay, mabalinmo latta a komendaran ti panangyeb- kasna iti kapanunotanna. Inaramid daytoy ni apostol Pablo idi pinalawa- ganna dagiti pilosopo iti Areopago idiay Atenas. Dagiti pilosopo "nakipat- patangda kenkuana buyogen ti pannakisupiat." Kasanona a mailawlawag ti puntona nga awan ti masairna? Sakbay dayta, napaliiwna dagiti adu nga altar nga agpaay kadagiti didiosenda. Imbes a kondenarenna dagiti taga Atenas gapu iti panagrukbabda kadagiti idolo, sitataktika a kinomen- daranna ida gapu iti napalalo a kinarelihiosoda. Kinunana: "Makitak nga iti amin a bambanag kasla ad-adda a managbutengkayo kadagiti didiosen ngem ti dadduma." Daytoy a pamay-an ti nangted kenkuana iti gundaway a mangipakaammo iti mensahena maipapan iti pudno a Dios. Kas resulta- na, adda dagiti nagbalin a manamati. - Ara. 17:18, 22, 34. Dika agpudot no sumupiat ti bumalay. Agtalinaedka a kalmado. Matma- tam dayta a kas gundaway a mangtarus iti panagpampanunotna. Mabalin- mo a pagyamanan ta inyebkasna ti kapanunotanna. Kasanon no bigla a kunaenna: "Adda relihionkon"? Mabalinmo a sitataktika a damagen: "Da- tin aya a relihiosoka?" Sa kalpasan ti isusungbatna, inayonmo: "Ti panag- kunam agkaykaysanto ngata ti sangatauan iti maymaysa a relihion?" Ma- balin nga ikkannaka daytoy iti gundaway a mangituloy iti saritaanyo. Makatulong kadatayo nga agbalin a nataktika no addaantayo iti umiso a panangmatmat iti bagbagitayo. Kombinsidotayo unay iti kinaumiso ti daldalan ni Jehova ken iti kinapudno ti Saona. Agsaotayo nga addaan iti kombiksion maipapan kadagitoy a bambanag. Ngem awan ti rason nga aginlilintegtayo. (Ecl. 7:15, 16) Agyamantayo ta naammuantayo ti kina- pudno ken sagsagrapentayo ti bendision ni Jehova, ngem pagaammotayo unay a ti kaadda kadatayo ti anamongna ket maigapu iti di kaikarian a kinamanangngaasina ken iti pammatitayo ken Kristo, saan a maigapu iti 199
200 Nataktika Ngem Natibker bukodtayo a kinalinteg. (Efe. 2:8, 9) Bigbigentayo a nasken nga 'itultuloy- tay a suboken no addatayo iti pammati, nga itultuloytay a paneknekan no aniatayo.' (2 Cor. 13:5) Isu a no kasaritatayo dagiti tattao maipapan iti kinapateg ti panagbiag a mayannurot kadagiti pagalagadan ti Dios, si- papakumbaba nga iyaplikartay met dagiti balakad ti Biblia iti mismo a biagtayo. Awan kalintegantayo a mangukom iti padatayo a tao. "Isuamin a panangukom impabiang [ni Jehova] iti Anak," ket isu ti mangukom ka- datayo sigun iti aramidtayo. - Juan 5:22; 2 Cor. 5:10. Kadagiti Pamilia ken Pada a Kristiano. Saan laeng koma nga iti tay-ak ti ministerio nga agbalintayo a nataktika. Yantangay ti kinataktika ket pa- kakitaan iti bunga ti espiritu ti Dios, nataktika met koma ti pannakila- ngentayo kadagiti kameng ti pamiliatayo. Ti ayat ti mangtignay kadatayo a mangikabilangan iti rikrikna dagiti sabsabali. Saan nga agdaydayaw ken Jehova ti asawa ni Reyna Ester, ngem impakitana ti panagraem kenkuana ken napalalo ti annadna a nangidatag kadagiti banag a pakaseknan dagiti adipen ni Jehova. (Ester, kap. 3-8) Iti dadduma a kasasaad, ti nataktika a pannakilangen kadagiti di Saksi a kameng ti pamilia mabalin a kalikagu- manna a bay-antay ti kababalintayo, imbes nga ilawlawagtayo dagiti pat- patientayo, a mangguyugoy kadakuada iti kinapudno. - 1 Ped. 3:1, 2. Kasta met, uray no am-ammotayo unay dagiti kameng ti kongrega- sion, saantay koma nga agbalin a nagubsang wenno nasabrak kadakuada. Saantay koma nga irason a gapu ta nataengandan, saanda koma a laglagi- dawen dayta. Ditay met koma agpambar a kunaentayo: "Kastaak la nga- min a talaga." No madlawtayo a makasair kadagiti dadduma ti panagsa- saotayo, determinadotay koma nga agbalbaliw. Ti "nasged nga ayat[tayo] iti maysa ken maysa" ti mangtignay koma kadatayo nga 'agaramid iti naimbag kadagidiay nainaig kadatayo iti pammati.' - 1 Ped. 4:8, 15; Gal. 6:10. No Palpalawagam ti Tallaong. Masapul met a nataktika dagiti ag- palpalawag iti plataporma. Nagduduma ti nalikudan ken kasasaad dagi- ti agdengdengngeg. Saan nga agpapada ti tukad ti naespirituan a panag- rang-ayda. Adda dagidiay damoda ti tumabuno iti Kingdom Hall. Dagiti dadduma mabalin a mapaspasaranda ti narikut a kasasaad a saan nga ammo ti agpalpalawag. Ania ti makatulong iti agpalpalawag tapno dina masair dagiti agdengdengngeg? Maitunos iti balakad ni apostol Pablo ken Tito, dika "agsao iti maka- dangran iti asinoman, . . . nga agbalin[ka] a nainkalintegan, nga ipaki- ta[m] ti isuamin a kinaalumamay kadagiti amin a tattao." (Tito 3:2) Sa- anmo a tultuladen ti panangusar ti lubong kadagiti termino a manglais
Nataktika Ngem Natibker kadagiti tattao a sabali ti puli, lenguahe, wenno nasionalidadda. (Apoc. 7: 9, 10) Sipaprangka nga ilawlawagmo dagiti iparebbeng ni Jehova, ken ipa- kitam a nainsiriban ti panangyaplikar kadagitoy; ngem dika mangisawang kadagiti makapainsulto a sasao maipapan kadagidiay saan pay a magmag- na a naan-anay iti dalan ni Jehova. Paregtaem ketdi amin ida a mangilasin iti pagayatan ti Dios ken mangaramid iti makaay-ayo kenkuana. No mang- balakadka, mabuyogan koma dayta iti nabara ken napasnek a komenda- sion. Babaen ti wagas ti panagsaom ken tono ti bosesmo, ipariknam ti na- inkabsatan nga ayat a rumbeng nga ipakitatayo iti tunggal maysa. - 1 Tes. 4:1-12; 1 Ped. 3:8. ENSAYO: Basaem a naimbag dagiti sumaganad a salaysay ti Biblia: 2 Samuel 12:1-9; Aramid 4: 18-20. Iti tunggal salaysay, imutektekam (1) dagiti pakakitaan iti kinataktika ken (2) dagiti sasao a mangipakita iti natibker a panangsalimetmet iti nalinteg a daldalan ni Jehova. 201
34 MAKAPABILEG KEN POSITIBO
Ania ti masapul nga aramidem? Imbes nga ipamaysam a salaysayen dagiti negatibo a banag, sa- ritaem ti maipapan kadagiti banag a mangpasayaat iti maysa a kasasaad wenno makaliwliwa. NAIMBAG a damag ti mensahe a naipaannong kadatayo nga ikasaba. Kinu- na ni Jesus: "Kadagiti amin a nasion kasapulan a maikaskasaba nga umu- na ti naimbag a damag." (Mar. 13:10) Ni Jesus a mismo ti nangted iti uli- dan babaen ti panangitampokna iti "naimbag a damag ti pagarian ti Dios." (Luc. 4:43) Naawagan met ti inkasaba dagiti apostol a "ti naimbag a da- mag ti Dios" ken "ti naimbag a damag maipapan iti Kristo." (1 Tes. 2:2; 2 Cor. 2:12) Makapabileg ken positibo ti kasta a mensahe. APAY A NASKEN? Madagdagensenan dagiti tattao iti daytoy lubong nga awanan iti ayat. Adu dagidiay addaan kada- giti nadagsen a personal a prob- lema. No umiso ti panna- kaidatagna, pasayaaten ti men- sahe ti Biblia ti panangmatmat dagiti tattao a nasingpet ti pa- nagpuspusoda. Maitunos iti naideklara nga "agnanayon a naimbag a da- mag" babaen ti "anghel nga agtaytayab iti nagtangatangan," idagadagtayo kadagiti tattao: "Agbutengkayo iti Dios ket ida- yawyo." (Apoc. 14:6, 7) Ibagatayo kadagiti tattao iti amin a lu- gar ti maipapan iti pudno a Dios, ti naganna, dagiti nagsaya- at a galadna, dagiti nakaskasdaaw nga aramidna, ti naayat a panggepna, ti sungsungbatantayo kenkuana, ken ti kalikagu- manna kadatayo. Ramanen ti naimbag a damag ti maipapan iti panangdadael ni Jehova a Dios kadagiti nadangkes, nga awanan panag- raem kenkuana ken mangrirriribuk iti biag dagiti dadduma a tattao. Ngem saantayo a biang ti mangukom kadagiti tattao a makasabaantayo. Napasnek ti tarigagaytayo nga adu koma dagiti mangakseptar iti mensahe ti Biblia tapno pudpudno nga agbalin a naimbag a damag dayta kadakuada. - Prov. 2:20-22; Juan 5:22. Limitaram Dagiti Negatibo a Material. Siempre, adda dagiti negatibo nga aspeto ti biag. Saantayo nga ikidem dagiti matatayo kadagitoy. Tapno marugiam ti saritaan, mabalin a mangidatagka iti parikut nga adda iti pa- nunot dagiti tattao iti teritoriayo ket saritaem iti apagbiit dayta. Ngem bas- sit ti maitulongna no dayta ti kangrunaan a pagsaritaanyo. Kanayon a ma- kangngeg dagiti tattao kadagiti makapaupay a damag, isu a no dagiti di makaay-ayo a banag ti pagsaritaanyo, mabalin nga iserraandaka iti ridaw wenno saanda a dumngeg. Ikagumaam nga iti rugi pay laeng ti saritaan, itu- rongmo ti atension kadagiti makapabang-ar a kinapudno a linaon ti Sao ti 202
Makapabileg ken Positibo Dios. (Apoc. 22:17) Iti kasta, uray no di kayat ti bumalay nga ituloy ti panag- saritayo, makaibatika iti banag a makapabileg a pagpanunotanna. Mabalin nga ad-addanto a madadaan a makisarita iti sumaruno a gundaway. Kasta met, no naawiska nga agpalawag, saanmo a gabsuonan dagiti ag- dengdengngeg iti negatibo nga impormasion gapu laeng ta adu dayta. Ma- kapaupay ti epektona no atiddog ti panangsalaysay ti agpalpalawag kadagiti pagkurangan dagiti turayen, dagiti damag maipapan iti krimen ken kina- ranggas, ken ti nakaam-amak a panagraira ti imoralidad. Mangdakamat- ka laeng iti negatibo nga impormasion no adda napateg a pakausaranna. Ti apagbiit a panangdakamat iti kasta nga impormasion maipaganetgetna ti kinanaintiempuan ti palawagmo. Mabalin nga ipabigbigna pay dagiti kangrunaan a makagapu a nangpakaro iti kasasaad ket iti kasta mausar a mangipakita no apay a praktikal ti solu- sion a nailanad iti Biblia. No mabalin, espesipiko ngem apag- biit laeng a dakamatem dagiti problema. NO KASANO NGA ARAMIDEN Laglagipem a ti annongentayo isu ti panangikasaba iti naimbag a damag. Masansan a di mabalin wenno di nasayaat nga ipuera amin a negatibo nga impormasion iti maysa a palawag. Ti karit isu ti panangidatag agpadpada iti positibo ken negatibo nga impor- masion iti pamay-an a positibo ti epektona. Tapno maaramid- mo daytoy, masapul nga ikeddengmo no ania ti iramanmo, no ania ti ipueram, ken no ania ti ipaganetgetmo. Iti Sermon iti Bantay, binalakadan ni Jesus dagiti umim-imdeng kenkua- na a saanda a tultuladen dagiti agimbubukodan nga eskriba ken Fariseo, ken nangdakamat iti sumagmamano a pagarigan a mangyilustrar iti puntona. (Mat. 6:1, 2, 5, 16) Nupay kasta, imbes nga ipamaysana kadagiti di umiso nga aramid dagita a panguluen ti relihion, impaganetget ni Jesus ti panangtarus kadagiti umiso a dalan ti Dios ken panangsurot kadagitoy. (Mat. 6:3, 4, 6-15, 17-34) Positibo unay ti epekto daytoy. Makapabilegka koma imbes a manangbabalaw. Patanorem ti positibo a panangmatmat kadagidiay kasarsaritam. Iti pannakisaritam, panunotem no kasano a maapektaran dagiti dadduma iti ibagbagam. Taginayonem a Positibo ti Panagsaom. No natudinganka nga agpala- wag iti kongregasionyo maipapan iti maysa nga aspeto ti Nakristianuan nga aktibidad, ikagumaam ti agbalin a makapabileg imbes a manang- babalaw. Siguraduem nga ar-aramidem ti iparparegtam kadagiti dadduma nga aramidenda. (Roma 2:21, 22; Heb. 13:7) Ayat koma, imbes a rurod, ti manggutugot iti ibagbagam. (2 Cor. 2:4) No agtalekka a tarigagayan dagiti kapammatiam nga ay-aywen ni Jehova, ipalnaad ti ibagbagam dayta a pa- nagtalek, ket nasayaat ti epekto daytoy. Intonaram no kasano nga inyebkas ni apostol Pablo ti kasta a panagtalek, kas nailanad iti 1 Tesalonica 4:1-12; 2 Tesalonica 3:4, 5; ken Filemon 4, 8-14, 21. 203
204 Makapabileg ken Positibo Adda dagiti tiempo a nasken a mamakdaar dagiti panglakayen maipapan iti di nainsiriban a kondukta. Ngem ti kinapakumbaba tulonganna ida a sia- alumamay a mangbalakad kadagiti kakabsatda. (Gal. 6:1) Ti wagas a pan- nakaisao dagiti bambanag ipasimudaagna koma a mamatmatan dagiti ka- meng ti kongregasion a buyogen ti panagraem. (1 Ped. 5:2, 3) Balakadan ti Biblia dagiti ub-ubing a lallaki a nangnangruna a tandaananda koma day- toy. (1 Tim. 4:12; 5:1, 2; 1 Ped. 5:5) No kasapulan ti mangtubngar, mangdi- siplina, mangilinteg iti bambanag, rumbeng nga aramiden daytoy a maitu- nos iti ibagbaga ti Biblia a mismo. (2 Tim. 3:16) Saan koma a pulos a lumbes wenno maballikug ti aplikasion ti Kasuratan tapno masuportaran ti ideya a magustuan ti agpalpalawag. Uray no kasapulan ti pannubngar, mapagtali- naed a positibo ti kababagas ti palawag no ad-adda a maipaganetget no ka- sano a maliklikan ti pannakairubo iti dakes nga aramid, marisut dagiti pa- rikut, maparmek dagiti pakarigatan, makorehir ti dakes nga aramid, ken no kasano a saluadannatayo dagiti pagannurotan ni Jehova. - Sal. 119:1, 9-16. No isagsaganam ti palawagmo, panunotem a naimbag no kasano nga ingudom ti kada kangrunaan a punto ken ti intero a palawag. Masansan a ti maudi nga ibagam ti kabayagan nga agtalinaed iti panunotda. Positibo aya dayta? No Makisarsaritaka Kadagiti Kapammatiam. Apresiaren dagiti adipen ni Jehova dagiti gundaway a makapaglalangenda kadagiti Nakristianuan a gimong. Panawen dagitoy ti naespirituan a pannakapabang-ar. Idagadag ti Biblia a laglagipentayo ti 'agpipinnaregta' no agtataripnongtayo kadagiti lugar a pagdaydayawantayo. (Heb. 10:25) Maaramid dayta saan laeng a ba- baen dagiti palawag ken komento no di pay ket babaen ti panagtutungtong sakbay ken kalpasan dagiti gimong. Nupay gagangay a mapagsasaritaan dagiti banag iti inaldaw a panagbiag, ti kangrunaan a pammaregta ket agtaud iti panagsasarita maipapan kadagi- ti naespirituan a banag. Karaman kadagitoy dagiti kapadasan iti sagrado a panagserbitayo. Makapabileg met ti umiso a panaginteres iti tunggal maysa. Masapul nga agannadtayo di la ket ta impluensiaannatayo ti lubong a nanglikmut kadatayo. Iti surat ni Pablo kadagiti Kristiano idiay Efeso, kinu- nana: "Ita ta inwaksiyon ti kinaulbod, sawenyo ti kinapudno tunggal may- sa kadakayo iti padana a tao." (Efe. 4:25) Ti panagsao iti kinapudno imbes a kinaulbod ramanenna ti di panangidayaw kadagiti bambanag ken tattao a pagrukrukbaban ti lubong. Kasta met, namallaag ni Jesus maipapan iti "makaallilaw a pannakabalin ti kinabaknang." (Mat. 13:22) Isu a no agsasari- tatayo, agannadtayo a ditay itantandudo ti kasta a panangallilaw babaen ti panangitan-ok iti panangtagikua kadagiti material a banag. - 1 Tim. 6:9, 10. Idi nangbalakad ni apostol Pablo maipapan iti kinapateg ti panagpipin-
Makapabileg ken Positibo nabileg, indagadagna a ditay ukomen wenno laisen ti maysa a kabsat nga agkedked a mangaramid iti dadduma a banag gapu "kadagiti pagkapuyan iti pammatina," kayatna a sawen, agsipud ta dina pay matarusan ti amin a saklawen ti Nakristianuan a wayawaya. Kinapudnona, tapno makapabileg ti panagsasaritatayo, masapul a panunotentayo ti nalikudanda ken ti rim- mang-ayanda iti naespirituan. Anian a nakalkaldaang no "mangikabil[tayo] iti sanguanan ti maysa a kabsat iti pakaitibkolan wenno pakaigapuan ti pan- nakaikulbo"! - Roma 14:1-4, 13, 19. Dagidiay mangsarsaranget kadagiti nadagsen a personal a parikut - kas pa- garigan, napaut a panagsakit - apresiarenda dagiti makapabileg a panagsasa- rita. Mabalin nga ikagkagumaan ti kasta a tao ti tumabuno kadagiti gimong. Mabalin a kunaen dagidiay makaammo iti kasasaadna: "Komustaka?" Di pagduaduaan nga apresiarenna ti pannakaseknanda. Nupay kasta, mabalin a saan a ti kasasaad ti salun-atna ti kangrunaan a makaparegta kenkuana a pag- tungtonganyo. Nalabit nga ad-adda a maragsakan no apresiarem ti maar-ara- midanna ken komendaram. Makitam kadi a di agbalbaliw ti panagayatna ken ni Jehova ken agtultuloy nga ib-ibturanna ti narigat a kasasaad? Mapar- paregtaka kadi kadagiti komentona? Saan ngata nga ad-adda a makapabileg no iturongmo ti atension kadagiti kabaelanna nga aramiden ken maitultu- longna iti kongregasion imbes a kadagiti dina kabaelan? - 1 Tes. 5:11. Tapno makapabileg ti panagsasaritatayo, nangnangruna a nasken a lagla- gipentayo ti panangmatmat ni Jehova iti adda a mapagsasaritaan. Iti nagka- una nga Israel, nakapungtot unay ni Jehova kadagidiay nagsao a maibusor kadagiti pannakabagina ken nagreklamo maipapan iti manna. (Num. 12:1- 16; 21:5, 6) Pampaneknekantayo a nakasursurotayo kadagita a pasamak no raementayo dagiti panglakayen ken apresiarentayo ti naespirituan a taraon a maipapaay babaen ti klase matalek ken masirib nga adipen. - 1 Tim. 5:17. Adu dagiti makagunggona a banag a mabalintay a pagsasaritaan no kadua- tayo dagiti kapammatiantayo. Nupay kasta, no pammabalaw laeng ti sasa- wen ti maysa, pagbalinem a makapabileg ti saritaan. Mangaskasabatayo man kadagiti sabsabali, agpalpalawag iti plataporma, wenno makisarsarita kadagiti kapammatiantayo, naannadtayo koma tapno mayebkastayo manipud kadagiti gameng ti pusotayo "ti aniaman a sasao a naimbag a maipaay a pangpabileg kas iti kasapulan, tapno maipaayna no ania ti mainugot kadagiti agdengdengngeg." - Efe. 4:29. ENSAYO: Sarungkaram ti maysa a baldado wenno di makarkaruar iti balayna. Irugim ti maka- pabileg a saritaan. Makipagriknaka, ngem pagbalinem a positibo dagiti komentom. Panunotem a nasaksakbay ti aramidem tapno maibanagmo dayta. 205
35 PANANGULIT KAS PANANGIPAGANETGET
Ania ti masapul nga aramidem? Saan laeng a maminsan nga ibagam dagiti punto a nangnang- runa a kayatmo a matandaanan dagiti agdengdengngeg. TI EPEKTIBO a panangisuro ramanenna ti panangulit. No saan laeng a ma- minsan ti pannakaibaga ti napateg a punto, ad-adda a matandaanan dayta dagiti agdengdengngeg. No naiduma bassit ti wagas a pannakaulit ti ideya, mabalin nga ad-adda a maawatanda a naimbag. No saan a matandaanan dagiti agdengdengngeg ti imbagam, saan nga impluensiaan ti sasaom ti patpatienda wenno ti wagas ti pa- nagbiagda. Mabalin a pampanunotendanto dagiti punto nga impaganetgetmo a naimbag. APAY A NASKEN? Malaksid a makatulong iti pa- nangtandaan, ti panangulit ket epektibo a wagas ti panangitam- pok kadagiti kangrunaan nga ideya ken tumulong kadagiti ag- dengdengngeg a mangtarus a silalawag kadagita nga ideya. No maipapan iti panangulit, impaayannatayo iti ulidan ni Jehova, ti Naindaklan nga Instruktortayo. Intedna ti Sangapu- lo a Bilin iti nasion ti Israel. Babaen ti anghel a pannakangi- watna, impangngegna iti nasion dagita a bilin idiay Bantay Sinai. Kalpasanna, insurat ken intedna dagita ken ni Moises. (Ex. 20:1-17; 31:18; Deut. 5:22) Iti panangiwanwan ni Jehova, impalawag manen ni Moises iti nasion dagita a bilin sakbay a simrekda iti Naikari a Daga, ket babaen ti nasantuan nga espi- ritu, insurat ni Moises dayta, kas masarakan iti Deuteronomio 5:6-21. Ka- raman kadagiti bilin a naited iti Israel ti rebbengenda a mangayat ken ag- serbi ken ni Jehova iti amin a puso, kararua, ken pigsada. Naulit-ulit met a naibaga daytoy. (Deut. 6:5; 10:12; 11:13; 30:6) Apay? Agsipud ta, kas ki- nuna ni Jesus, isu dayta "ti kadakkelan ken umuna a bilin." (Mat. 22:34- 38) Babaen ken propeta Jeremias, pinalagipan ni Jehova dagiti umili ti Juda iti nasurok a 20 a daras maipapan iti kinainget ti panagtulnog ka- dagiti amin nga imbilinna kadakuada. (Jer. 7:23; 11:4; 12:17; 19:15) Ket babaen ken Ezequiel, nasurok nga 60 a daras nga imbaga ti Dios a da- giti nasion "kasapulanto a maammuanda a siak ni Jehova." - Ezeq. 6:10; 38:23. Iti rekord maipapan iti ministerio ni Jesus, mapaliiwtayo met ti epekti- bo a panangulit. Kas pagarigan, adda dagiti uppat nga Ebanghelio. Naisa- laysay iti tunggal maysa kadagita dagiti napateg a pasamak nga impada- mag ti maysa wenno dadduma pay nga Ebanghelio ngem naiduma bassit ti pannakaisalaysay dagitoy a pasamak. Iti mismo a panangisurona, saan la 206
Panangulit kas Panangipaganetget a namnaminsan nga insuro ni Jesus ti maysa a punto ngem nadumaduma ti wagas a panangidatagna iti dayta. (Mar. 9:34-37; 10:35-45; Juan 13:2-17) Ket idi adda iti Bantay dagiti Olibo sumagmamano nga aldaw sakbay ti ipapatayna, inulit ni Jesus daytoy nagpateg a balakad tapno maipaganet- get: "Agtultuloykayo nga agbantay, . . . agsipud ta saanyo nga ammo no ania nga aldaw nga umay ti Apoyo." - Mat. 24:42; 25:13. Iti Tay-ak ti Ministerio. No kasabaam dagiti tattao, kayatmo a matanda- ananda koma ti ibagam. Makatulong a mangibanag iti dayta a panggep ti epektibo a panangulit. Masansan a ti panangulit no madama a mapagsasaritaan ti maysa a banag ket makatulong tapno maimula dayta iti panu- not ti tao a kasarsaritam. Gapuna, kalpasan a maibasa ti maysa a kasuratan, mabalinmo nga ipaganetget dayta babaen ti pa- nangdakamatmo iti napateg a pasetna, sa isaludsodmo: "Nad- lawmo kadi ti pannakaisao dayta a teksto?" NO KAANO NGA ARAMIDEN Kalpasan la unay a maibagam ti maysa a napateg a punto wen- no kalpasan a mailawlawagmo a naan-anay ti maysa a kangru- naan nga ideya. Iti ngudo ti saritaanyo wenno ti diskursom. Mabalin met nga usaren a sieepektibo dagiti maudi a sen- tensia iti saritaan. Kas pagarigan, mabalinmo a kunaen: "Ti kangrunaan a punto iti nagsaritaanta a namnamaek a matan- daanamto isu daytoy . . ." Sa ulitem nga ibaga dayta iti simple a wagas. Mabalin a kastoy: "Panggep ti Dios nga agbalin a pa- raiso ti daga. Di bumurong a matungpalto dayta a panggep." Wenno nalabit: "Nalawag nga ipakita ti Biblia nga agbibiagta- yon iti maudi nga al-aldaw ti agdama a sistema dagiti bamba- nag. Tapno makalasattayo inton manungpal dayta, masapul nga ammuentayo no ania ti kalikaguman ti Dios kadatayo." Wenno mabalin a kastoy: "Kas nakitatan, mangipaay ti Biblia kadagiti praktikal a balakad no kasano a risuten dagiti proble- ma ti pamilia." Iti dadduma a kasasaad, mabalin nga ulitem laeng ti maysa a teksto iti Biblia a kas punto a tandaananna. Siempre, masapul ti panagsa- gana tapno epektibo a maaramidmo daytoy. No madlawmo a marigatan dagiti agdengdengngeg a mangtarus iti napateg a punto. Saan laeng a maminsan, na- labit sumagmamano nga aldaw wenno lawas kalpasanna no su- marungkar ken mangyadalka iti Biblia. No agsarungkarka, ken no mangyadalka iti Biblia, ti panangulit mabalin a ramanenna dagiti pangrepaso a saludsod. No marigatan ti maysa a tao a mangtarus wenno mangyaplikar iti bala- kad ti Biblia, mabalin a saan laeng a maminsan a nasken a pagsaritaanyo dayta. Ikagumaam a pagsaritaanyo dayta iti nagduduma a punto de bista. Saan a masapul a napaut a pagsaritaanyo ngem magutugotna koma ti iyad- adalam a mangpampanunot iti dayta a banag. Laglagipem, inusar ni Jesus ti kastoy a panangulit idi tinulonganna dagiti adalanna a mangparmek iti ta- rigagayda a maibilang a katan-okan. - Mat. 18:1-6; 20:20-28; Luc. 22:24-27. No Agdiskursoka. No agpalawagka iti plataporma, saan a basta mangi- 207
208 Panangulit kas Panangipaganetget datag iti impormasion ti panggepmo. Kayatmo a maawatan dagiti agdeng- dengngeg, matandaananda, ken iyaplikarda ti impormasion. Tapno maiba- nagmo daytoy, ulitem dagiti punto. Ngem no sangkadagullitmo dagiti kangrunaan a punto, mabalin a mau- ma dagiti agdengdengngeg. Piliem a siaannad dagiti punto a rebbeng a ma- ipaganetget a naimbag. Masansan a dagitoy dagiti kangrunaan a punto a mangbukel iti palawagmo, ngem mabalin nga iramanda met dagiti daddu- ma a kapanunotan nga addaan iti naisangsangayan a pateg kadagiti agdeng- dengngeg. Iti panangulit kadagiti punto, mabalinmo a dakamaten nga umuna dagi- ti kangrunaan a puntom iti introduksion. Ibagam dagita iti ababa a senten- sia a mangted iti nalawa a pamalatpatan no ania ti saklawem, babaen dagi- ti saludsod, wenno babaen dagiti ababa a pagarigan a mangidatag kadagiti parikut a masapul a masolbar. Mabalinmo nga ibaga no mano dagiti kang- runaan a punto a masaklaw ken nanumeruan nga ilistam dagita. Kalpasan- na, salaysayem ti tunggal maysa kadagita a punto iti bagi ti palawagmo. Ad-adda a maipaganetget dagita iti bagi ti palawagmo no ulitem ti tunggal kangrunaan a punto sakbay nga umallatiwka iti sumaruno. Wenno maara- midmo dayta babaen ti panangusar iti pagarigan a mangiraman iti aplika- sion ti kangrunaan a punto. Ad-adda pay a maipaganetget dagiti kangruna- an a puntom babaen ti panangusarmo iti konklusion a mangulit kadagita, mangitampok kadagita babaen ti panamagdidilig, mangsungbat kadagiti naibangon a saludsod, wenno mangipakita kadagiti solusion dagiti naida- tag a problema. Malaksid kadagiti nadakamaten, ti nasanay a pumapalawag paliiwenna a naimbag dagiti agdengdengngeg kenkuana. No adda kadakuada ti mariga- tan a mangtarus iti maysa nga ideya, madlaw dayta ti agpalpalawag. No na- pateg dayta a punto, ulitenna a dakamaten. Nupay kasta, mabalin a saan a maibanag ti panggepna no ulitenna dagiti isu met la a sasao. Saan a ma- kaisuro no kasta laeng. Masapul nga ammona ti mangibagay. Mabalin nga adda masapul nga inayonna iti palawagna. No masursurom nga iyataday iti kasta a wagas dagiti puntom iti kasapulan dagiti agdengdengngeg, dakkel ti maitulong dayta iti kinaepektibom a kas mannursuro. ENSAYO: (1) No ingudomon ti saritaanyo iti tao a damo a naam-ammom iti tay-ak ti mi- nisterio, ulitem ti maysa laeng a napateg a punto a napagsaritaanyo ken ka- yatmo a matandaananna. (2) Iti ngudo ti isasarungkarmo, ulitem ti maysa wen- no dua a napateg a punto a napagsaritaanyo tapno matandaanan ti interesado a tao.
NASAYAAT TI PANNAKABUKEL TI TEMA
Ania ti masapul nga aramidem? Dakamatem ti temam ket iti nadumaduma a wagas, palawaem dayta iti intero a panagpalawagmo. AMMO dagiti nasanay a pumapalawag ti pateg ti kaadda ti tema. No ma- ngisagsaganada iti palawag, tumulong kadakuada ti tema a mangipamay- sa iti atensionda iti espesipiko a paset ti impormasion ken ad-adda a ma- utobda a nalaing dayta. Isu nga imbes a palabasanda laeng a dakamaten dagiti adu a punto, buklenda ti materialda iti pamay-an nga ad-adda a ma- kagunggona kadagiti agdengdengngeg. No tunggal kangru- naan a punto ket direkta a nainaig iti tema ken tumulong a mangbukel iti dayta, matandaanan dagiti agdengdengngeg dagita a punto ken makitada ti pategda. APAY A NASKEN? Pagtutunosenna ti presenta- sionmo ken tulonganna dagiti agdengdengngeg a mangtarus ken mangtandaan iti ibagba- gam. Nupay makuna a ti temam isu ti topiko nga ipalawagmo, sumayaat dagiti palawagmo no panunotem a ti temam ket isu ti espesipiko a punto de bista a pangbuklam iti topikom. Ti Pagarian, Biblia, ken panagungar ket nalawa ti saklawenda a topiko. Adda nadumaduma a tema a mabukel kadagitoy a topiko. Adtoy ti sumagmamano a pagarigan: "Ti Pagarian, Pudpudno a Gobierno," "Ti Pagarian ti Dios Pagbalinennanto a Paraiso ti Daga," "Ti Biblia Ket Impaltiing ti Dios," "Ti Biblia Ket Praktikal a Giya iti Kaalda- wantayo," "Ti Panagungar Ikkanna Dagiti Agledleddaang iti Namnama," ken "Ti Namnama a Panagungar Tulongannatayo nga Agtalinaed a Natib- ker No Maidadanestayo." Mabukel amin dagitoy a tema iti interamente a nagduduma a punto de bista. Maitunos iti kangrunaan a tema ti Biblia, ti panangaskasaba ni Jesu- Kristo kabayatan ti ministeriona ditoy daga intampokna ti tema a: "Ti pa- garian ti langlangit asidegen." (Mat. 4:17) Kasano a nabukel dayta a tema? Nasurok a 110 a daras kadagiti uppat nga Ebanghelio a nadakamat ti mai- papan iti dayta a Pagarian. Ngem saan a basta inulit-ulit ni Jesus nga inu- sar ti termino a "pagarian." Babaen dagiti insuro ken milagro nga ina- ramidna, imbatad ni Jesus nga isu, daydiay adda a kalanglangen dagiti tattao, ti Anak ti Dios, ti Mesias, a pangtedan ni Jehova iti Pagarian. Im- pakita met ni Jesus a babaen kenkuana maikkan dagiti dadduma iti gun- daway a makipagturay iti dayta a Pagarian. Imbagana no ania dagiti ga- lad a masapul nga iparangarang dagidiay maikkan iti dayta a pribilehio. 209 36
210 Nasayaat ti Pannakabukel ti Tema Babaen dagiti pannursuro ken nakaskasdaaw nga aramidna, imbatadna no ania ti kaipapanan ti Pagarian ti Dios iti biag dagiti tattao ken impabig- bigna a ti panangparuarna kadagiti sairo babaen ti espiritu ti Dios ket pammaneknek a 'ti pagarian ti Dios ket nagtengnan' dagiti agdengdeng- ngeg kenkuana. (Luc. 11:20) Binilin ni Jesus dagiti pasurotna a mangpa- neknek maipapan iti dayta a Pagarian. - Mat. 10:7; 24:14. Panangusar iti Maitutop a Tema. Saanka a makiddaw a mangbukel iti tema a kas iti panangbukel ti Biblia, ngem napateg met ti kaadda ti mai- tutop a tema. No sika ti mangpili iti temam, panunotem nga umuna ti panggep ti palawagmo. Kalpasanna, bayat a piliem dagiti kangrunaan a punto a mangbukel iti balabalam, siguraduem a talaga a su- portaran dagita a punto ti tema a pinilim. NO KASANO NGA ARAMIDEN No isagsaganam ti palawagmo, mangpilika kadagiti kangruna- an a punto ken mangsuporta a detalye a talaga a makatulong iti pannakabukel ti temam. No adda naituding a tema, anagem a naimbag no ania ti ipasimudaagna maipapan iti wagas a pannakabukel ti mate- rialmo. Mabalin a masapul nga ikagumaam a tarusan ti pateg ken potensial ti kasta a tema. No agpilika iti material a pang- bukelmo iti naituding a tema, annadam ti agpili tapno agmi- nar ti tema. Iti sabali a bangir, no naited ti material, masapul latta a panunotem no kasano nga usarem dayta a maitunos iti tema. Nasken nga amirisem met no apay a napateg ti ma- terial kadagiti agdengdengngeg ken no ania ti panggepmo a mangipalawag iti dayta. Daytoy ti tumulong kenka a mangi- keddeng no ania ti ipaganetgetmo inton agpalawagka. Inton ensayuem ti palawagmo, panunotem no ania a benneg ti palawagmo ti pangipaganetge- tam iti tema ken no kasanom nga ipaganetget. Mabalin a markaam pay ketdi dagiti pun- to iti balabalam a panggepmo a pangipaganetgetan iti temam. Sagpaminsan bayat nga ag- palpalawagka, ulitem dagiti kangrunaan a sasao wenno ide- ya iti temam. No Kasano nga Ipaganetget ti Tema. Tapno umiso ti pan- nakaipaganetget ti tema, masapul nga isaadmo ti pundasion no agpilika iti materialmo ken organisarem dayta. No day- diay laeng mangsuporta iti temam ti usarem ken no surotem dagiti prinsipio iti panangisagana iti nasayaat a balabala, gis- tay automatiko a maipaganetgetmo ti tema. Ti panangulit ket makatulong a mangipaganetget iti tema. Kadagiti kla- sikal a musika, ti tema ket isu ti tonada a masansan a maulit-ulit a pakai- lasinan ti intero a komposision. Saan a maymaysa a porma ti pagpara- ngan ti tonada. No dadduma, agparang dayta iti maysa wenno dua laeng a kapaset, sa sagpaminsan a mabaliwan bassit, ngem ti kompositor siaan- nad nga iballaballaetna ti tonada iti komposision agingga nga agminar dayta iti intero a komposision. Kasta met koma iti tema ti maysa a pala- wag. Ti panangulit kadagiti kangrunaan a sasao manipud iti tema ket ma- yasping iti maulit-ulit a tonada ti naputar a musika. Saan a parepareho ti
Nasayaat ti Pannakabukel ti Tema pannakayebkas ti tema no mausar dagiti agkakaarngi a sasao wenno ma- baliwan ti pannakaisao ti tema. Ti panangusar iti kasta a pamay-an ti ma- magbalin iti tema a kas kangrunaan nga ideya a matandaanan dagiti ag- dengdengngeg. Agaplikar dagitoy a prinsipio saan laeng a kadagiti palawag iti platapor- ma no di pay ket iti pannakisaritam kadagiti tattao iti tay-ak ti ministerio. Nalaklaka a matandaanan ti ababa a pannakisarita no adda mapagminar a tema. Nalaklaka a malagip ti instruksion a maipaay iti panagadal iti Biblia no adda naipaganetget a tema. Ti panagreggetmo a mangpili ken mangbukel kadagiti maikanatad a tema ket makatulong unay iti panagba- linmo nga epektibo a pumapalawag ken mannursuro iti Sao ti Dios. ENSAYO: Para iti tay-ak ti serbisio, mangpilika iti tema a maitunos iti espesipiko nga artikulo iti kabbaro a Pagwanawanan wenno Agriingkayo! Ikagumaam a makatukay iti interes ti introduksionmo, buklem dayta nga addaan iti maysa wenno dua a punto bayat ti pan- nakisaritam, sa itampokmo ti pategna iti konklusionmo. TI NABATAD A TEMA ITI DAKKEL A KOMPOSISION Tapno maawatam ti usar ti maysa a tema, ma- katulong no adalem no kasano a ni Jehova a Dios, babaen ti panangusarna kadagiti tattao a mannu- rat, imballaballaetna ti maysa a nabatad a tema iti 66 a libro a mangbukel iti Biblia. Dayta a tema isu ti pannakaalangon ti kalintegan ni Jehova a ma- ngituray iti sangatauan ken ti pannakatungpal ti naayat a panggepna babaen ti Pagarianna. Nangrugi a maibuksilan daytoy a tema kadagi- ti panglukat a kapitulo ti Genesis, ket kalpasanna nabukel dagiti pasetna iti intero a Biblia. Mau- lit-ulit a naiturong ti atension iti mismo a nagan ti Dios, iti nasurok a 7,000 a daras. Ti kalintegan ni Jehova a mangituray ket naibatad iti salaysay maipapan iti panamarsua. Naipadamag ti pan- nakakarit ti panagturayna, agraman dagiti nakal- kaldaang a bunga ti kinasukir. Naiparangarang ti naindaklan nga ayat, sirib, kinahustisia, ken kina- mannakabalin-amin ni Jehova babaen ti panna- kilangenna kadagiti parsuana. Dagiti gunggona nga itden ti panagtulnog iti Dios ken dagiti dakes nga ibunga ti panagsukir ket naipakita babaen dagiti nagadu nga ehemplo. Nailawlawag ken naidemostra ti urnos ni Jehova babaen ken Jesu- Kristo a mangpunas iti basol ken ipapatay. Naila- nad dagiti detalye maipapan iti nailangitan a gobierno a mangdadaelto kadagiti dakes nga es- piritu ken tattao a di mangbigbig iti kalintegan ni Jehova a mangituray kadagiti parsuana. Naiba- tad nga itungpalto ti Pagarian ti panggep ti Dios a ti daga ket agbalin a paraiso a napno kadagiti tattao a mangipatpateg ken agdaydayaw iti may- maysa a pudno a Dios ken addaan ayat iti tung- gal maysa. 211
37 PANANGITAMPOK KADAGITI KANGRUNAAN A PUNTO
Ania ti masapul nga aramidem? Organisarem ken ipalawagmo ti material iti wagas a maipaayan iti naipangruna nga atension dagiti kangrunaan a punto. ANIA dagiti kangrunaan a punto ti palawag? Saan a basta makapainteres a punto dagitoy nga apagbiit laeng a madakamat. Napapateg dagitoy nga ideya a masapul a masalaysay a naimbag. Dagitoy dagiti nasken nga ideya tapno maibanag ti panggepmo. Tapno maitampok dagiti kangrunaan a punto, nasken a piliem ken organi- sarem a naimbag ti materialmo. Iti panagsukimat para iti palawag, masansan nga ad-adu ti impormasion a magun-od ngem ti mausar. Kasano a maikeddengmo no aniada nga impormasion ti usarem? APAY A NASKEN? Makatulong dayta iti panangtandaan, iti kasta makatulong met iti panagmennamenna ken panangyaplikar. Umuna, ikonsiderarmo dagiti agdengngeg kenka. Adu aya ka- dakuada ti di makaammo iti topikom, wenno pagaammodan dayta? Umanamong aya ti kaaduan kadakuada iti ibagbaga ti Biblia maipapan iti dayta, wenno agduadua dagiti dadduma? Ania dagiti karit a pakaipasanguanda iti inaldaw a panagbiag no ikagumaanda nga iyaplikar ti kuna ti Biblia maipapan iti dayta a topiko? Maikadua, siguraduem a nalawag iti panunotmo no ania ti panggep- mo a mangipalawag iti topiko a planom nga usaren. Babaen dagita a dua a giya, tingitingem ti material ket daydiay laeng talaga a maitutop ti usarem. No naikkanka iti pagibasaran a balabala nga addaan iti tema ken kadagiti kangrunaan a punto, masapul a surotem dayta. Nupay kasta, ad-adda a mai- tampok ti pateg ti ipalawagmo no laglagipem dagiti nadakamat a punto bayat a bukbuklem ti tunggal kangrunaan a punto. No awan naited kenka a balaba- la, sika ti mangpili kadagiti kangrunaan a punto. No nalawag iti panunotmo dagiti kangrunaan a punto ken naorganisar- mon dagiti detalye a saklawen dagita a punto, nalaklaka nga ipalawag dagita. Mabalin nga ad-adda a magunggonaan met dagiti agdengngeg kenka. Nadumaduma a Wagas a Panangorganisar iti Materialmo. Adda nadu- maduma a pamay-an a mabalinmo a suroten no organisarem ti palawagmo. No masursurom dagitoy, matakuatam nga epektibo ti sumagmamano kada- gita, depende iti panggepmo. Ti pamay-an nga adu ti pakausaranna isu ti panangbingaybingay kadagiti topiko. (Kasapulan ti tunggal kangrunaan a punto agsipud ta nayonanna ti pannakaawat dagiti agdengdengngeg iti topiko wenno tumulong a mangiba- nag iti panggep ti palawagmo.) Ti sabali pay a pamay-an isu ti kronolohikal. (Kas pagarigan, dagiti pasamak sakbay ti Layus ket mabalin a sarunuen dagiti 212
Panangitampok Kadagiti Kangrunaan a Punto pasamak sakbay ti pannakadadael ti Jerusalem idi 70 K.P., ket kalpasanna, sa- runuen dagiti pasamak iti mismo a kaaldawantayo.) Ti maikatlo a pamay-an isu ti panangusar iti makagapu ken epekto. (Mabalin a buklen ti palawag a mangrugi iti uray ania kadagita a dua. Kas pagarigan, mabalinmo nga irugi iti maysa nga agdama a situasion, nga isu ti epekto, ket kalpasanna ipakitam ti makagapu.) Ti maikapat a pamay-an isu ti panamaggidiat. (Mabalin a paggi- diatem ti naimbag ken dakes wenno ti positibo ken negatibo.) No dadduma, saan la a maymaysa a pamay-an ti mausar iti maysa a palawag. Idi di nainkalintegan a napabasol iti saklang ti Sanhedrin da- giti Judio, nangipaay ni Esteban iti nabileg a palawag a nagusar iti kronolohikal a pamay-an. Bayat a basaem dayta iti Aramid 7: 2-53, mapaliiwmo a nairanta dagiti pinilina a punto. Imbatad nga umuna ni Esteban nga isalsalaysayna ti historia a di ma- ilibak dagiti agdengdengngeg kenkuana. Kalpasanna, inlawla- wagna a nupay ni Jose ket linaksid dagiti kakabsatna, isu ti inu- sar ti Dios a mangisalakan. Insarunona nga impakita a sinukir dagiti Judio ni Moises, nga us-usaren idi ti Dios. Inngudona ti palawagna babaen ti panangipaganetgetna a ti kababalin nga imparangarang dagiti immun-una a kaputotan dagiti Judio ket isu met laeng ti impakita dagidiay nangisungsong iti ipapatay ni Jesu-Kristo. NO KASANO NGA ARAMIDEN Sakbay a piliem dagiti kangrunaan a punto, panunotem no ania ti ammon dagiti agdengngeg maipapan iti topikom ken ikeddengmo no ania ti panggepmo. Laglagipem dagita bayat nga organisarem ti materialmo. Ipakitam a silalawag no kasano a nainaig dagiti pammaneknek, kasuratan, ken dadduma pay a material iti kangrunaan nga ideya a supsuportaran dagitoy. Dika Agusar iti Adu Unay a Kangrunaan a Punto. Su- magmamano laeng ti kasapulan iti panangbukel iti aniaman a tema. Kaaduanna, mabilangmo dagitoy kadagiti ramaymo. Pudno daytoy uray no agpalawagka iti 5 a minuto, 10 a minuto, 30 a minuto, wenno napapaut pay. Dimo itampok ti adu unay a punto. Sumagmamano laeng a nagduduma nga ideya ti kaba- elan a tiliwen dagiti agdengngeg iti maysa a palawag. Ket no at- atiddog ti palawag, nasaysayaat ti pannakaipaganetget ken na- lawlawag koma ti pannakaidatag dagiti kangrunaan a punto. Iturongmo ti atension iti tunggal kangrunaan a punto. Maaramidmo daytoy babaen ti panangnumero kadagita, babaen ti panangdakamat iti tunggal kangrunaan a punto sakbay nga idatagmo dagiti mangsuporta a material, wenno babaen ti panangulitmo iti punto kalpasan ti panangilawlawagmo iti dayta. Uray mano dagiti kangrunaan a punto nga usarem, sigura- duem nga umdas ti pannakasalaysay ti tunggal punto. Ikkam dagiti agdeng- dengngeg iti umdas a tiempo a mangusig iti tunggal kangrunaan a punto tap- no maimula a naimbag dayta iti panunotda. Agparang a simple koma ti palawagmo. Saan a kanayon nga agpannuray daytoy iti kawadwad ti material a maidatag. No nalawag ti pannakagrupo da- giti ideyam iti babaen ti sumagmamano laeng a kangrunaan a paulo ken sag- gaysaem nga ilawlawag dagitoy, nalaka a suroten ti palawag ken narigat a ma- lipatan. Itampokmo Dagiti Kangrunaan a Punto. No umiso ti pannakaorganisar 213
214 Panangitampok Kadagiti Kangrunaan a Punto ti materialmo, saan a narigat nga ipaganetget ti pateg dagiti kangrunaan a punto babaen ti panagpalawagmo. Ti kangrunaan a pamay-an ti panangitampok iti kangrunaan a punto isu ti panangidatag kadagiti pammaneknek, kasuratan, ken dadduma pay a mate- rial iti wagas nga ipamaysa dagitoy ti atension iti kangrunaan nga ideya ken pagminarenda dayta. Amin a segundario a punto ket rumbeng a manglawla- wag, mangpaneknek, wenno mamagminar iti kangrunaan a punto. Saanka a manginayon kadagiti ideya nga awan pakainaiganda gapu laeng ta makapa- interes dagitoy. No idatagmo dagiti segundario a punto, ibatadmo ti pakai- naiganda iti kangrunaan a punto a supsuportaranda. Saanmo a bay-an dagiti agdengdengngeg a makaammo a mangtarus no kasano a nainaig dagita. Ma- ipakitam no ania ti pakainaigan dagita a punto babaen ti panangulit iti kang- runaan a sasao a mangibuksil iti kangrunaan nga ideya wenno babaen ti sag- paminsan a panangulit iti kababagas ti mismo a kangrunaan a punto. Dagiti dadduma a pumapalawag itampokda dagiti kangrunaan a punto ba- baen ti panangnumeroda kadagita. Nupay maysa dayta a wagas ti panangi- tampok kadagiti kangrunaan a punto, saan koma a daytoy ti mangsandi iti naannad a panangpili ken lohikal a panangbukel iti mismo a material. Mabalin a kayatmo a dakamaten laeng a dagus ti kangrunaan a puntom sakbay nga idatagmo dagiti mangsuporta nga argumento. Daytoy ti tumu- long kadagiti dumdumngeg a mangapresiar iti pateg dagiti sumaganad nga idatagmo, ken ipaganetgetna pay ti kangrunaan a punto. Mabalinmo nga ipa- ganetget ti punto babaen ti panangsumaria iti dayta kalpasan a nailawlawag a naan-anay. Iti Tay-ak ti Ministerio. Saan laeng a kadagiti pormal a diskurso ti paka- yaplikaran dagiti prinsipio a nasalaysay ditoy no di pay ket iti pannakisaritam kadagiti tattao iti tay-ak ti ministerio. No agsagsaganaka, ikonsiderarmo ti aniaman a kangrunaan a pakaseknan dagiti tattao iti teritoriayo. Mangpilika iti tema a mangted kenka iti gundaway a mangipakita no kasano a ti nam- nama nga ipaay ti Biblia risutenna dayta a kasasaad. Mangpilika iti nalabit dua a kangrunaan a punto a mangbukel iti dayta a tema. Ikeddengmo no ania dagiti kasuratan nga usarem a mangsuporta kadagita a punto. Kalpasanna, iplanom no kasanom nga irugi ti saritaan. Ti kasta a panagsagana ti tumu- long kenka a makibagay kadagiti tattao a makasaritam. Tulongannaka met a mangdakamat iti banag a malaglagipto dagiti bumalay. ENSAYO: Repasuem ti artikulo iti Pagwanawanan a maadal ita a lawas. Babaen ti panangusarmo kadagiti subtitulo a napuskol ti pannakaisuratna ken dagiti saludsod iti kahon a pangre- paso, ikagumaam nga ilasin dagiti kangrunaan a punto. Makagunggona no linawas nga aramidem daytoy.
MAKATUKAY
INTERES NGA INTRODUKSION
Ania ti masapul nga aramidem? Kadagiti panglukat a sasaom, mangibagaka iti maitutop a ba- nag a mangtukay iti atension dagiti agdengdengngeg ken direkta a tumulong a mangibanag iti panggepmo. TI INTRODUKSION ket nakapatpateg a paset ti aniaman a palawag. No ta- laga a matukaymo ti interes dagiti agdengdengngeg kenka, ad-adda nga imdenganda a sipapasnek dagiti sumaruno nga ibagam. Iti tay-ak ti mi- nisterio, no ti introduksionmo ket saan a makatukay iti interes, mabalin a saanmo a maituloy ti ibagam. No agpalawagka iti Kingdom Hall, saan a pumanaw dagiti timmabuno, ngem mabalin nga agta- wataw ti panunot dagiti dadduma no dimo naala ti inte- resda. APAY A NASKEN? Ti introduksionmo ti mangi- keddeng no adda dumngeg kenka ken no kasano ti kapas- nekda nga agimdeng. Laglagipem dagitoy a panggep bayat nga isagsaganam ti introduksionmo: (1) alaem ti atension dagiti agdengngeg, (2) ibatadmo ti topikom, ken (3) ipakitam no apay a napa- teg ti topikom kadagiti agdengngeg. Adda dagiti gundaway a gistay aggigiddan a maibanagmo dagitoy a tallo a panggep. Ngem no dadduma, mabalin a saggaysaem a tamingen dagi- ta, ken agsasabali ti panagsasagadsadda. No Kasano a Maalam ti Atension Dagiti Agdengdengngeg. Nu- pay immay dumngeg dagiti tattao iti diskurso, dina kaipapanan a sida- daanda a mangipaay iti naipamaysa nga atension. Apay a saan? Adu a banag ti pampanunotenda. Mabalin a maseknanda iti problema idiay balayda wenno iti sabali a pakadukotan iti biag. Kas agpalawag, may- sa a karit kenka ti panangala ken panangtengngel iti atension dagiti ag- dengdengngeg. Saan la a maymaysa ti pamay-an tapno maaramidmo day- toy. Ti maysa kadagiti kalatakan pay laeng a diskurso isu ti Sermon iti Ban- tay. Kasano ti pannakairugina? Sigun iti salaysay ni Lucas, kinuna ni Jesus: "Naragsakkayo a napanglaw, . . . naragsakkayo a mabisbisin ita, . . . naragsakkayo nga agsangsangit ita, . . . naragsakkayo inton guraenda- kayo dagiti tattao." (Luc. 6:20-22) Apay a nangtukay dayta iti interes? Iti sumagmamano la a sasao, binigbig ni Jesus ti dadduma kadagiti nadagsen a problema dagiti dumdumngeg kenkuana. Sa imbes a naan-anay a si- nalaysayna dagita a problema, impakitana a dagiti tattao nga addaan iti 215 38
216 Makatukay-Interes nga Introduksion kakasta a problema mabalinda latta ti agragsak, ket inaramidna dayta iti wagas a nanggutugot kadakuada a dumngeg iti ad-adu pay. Mabalin nga usaren a sieepektibo dagiti saludsod a mangtukay iti in- teres, ngem masapul a maitutop dagita. No ipasimudaag dagiti salud- sodmo a ti ipalawagmo ket nangngegda idin, mabalin a nalaka a maa- wan ti interesda. Saanka nga agsalsaludsod iti mangpabain kadagiti agdengdengngeg wenno mangpadakes kadakuada. Imbes ketdi, ikaguma- am ti agsaludsod iti wagas a mamagpanunot kadakuada. Agsarimadeng- ka iti apagbiit kalpasan ti tunggal saludsod tapno adda gundaway dagi- ti agim-imdeng a mangpanunot iti sungbat. No mariknada a kasla makisarsarita ti panunotda kenka, naalam ti aten- sionda. NO KASANO NGA ARAMIDEN Ikonsiderarmo dagiti ag- dengngeg - dagiti kasasaad, pakaseknan, panangmatmat- da, ken no ania ti ammodan maipapan iti topikom. Ikeddengmo no ania ti linaon ti topikom a nangnangruna a paginteresanda ken napateg kadakuada. Ti maysa pay a nasayaat a pamay-an tapno maala ti aten- sion isu ti panangusar iti pudpudno a kapadasan. Ngem ma- balin a saan a maibanag ti panggepmo no basta agestoria- ka iti kapadasan a makapainsulto kadagiti agdengdengngeg. No matandaananda ti estoriam ngem malipatanda ti lek- sion a nainaig iti dayta, saanmo a naibanag ti panggepmo. No maaramat ti maysa a kapadasan iti introduksion, dayta koma ti pamuon ti napateg nga aspeto ti palawagmo. Nupay mabalin a kasapulan ti dadduma a detalye tapno nabiag ti estoriam, agannadka di la ket ta nakaat-atiddog dagiti kapa- dasan. Adda dagiti agpalawag a rugianda ti diskursoda babaen ti panangdaka- matda iti kabbaro a damag, sasao a naadaw iti lokal a pagiwarnak, wenno ti imbaga ti maysa a mabigbigbig nga autoridad. Epektibo met dagitoy no la ket talaga a maikanatad iti topiko ken maitutop kadagiti agdengdeng- ngeg. No ti palawagmo ket paset ti maysa a simposium wenno iti Gimong ti Serbisio, nasaysayaat no ababa ken direkta ti introduksionmo. No pala- wag publiko ti pasetmo, saanka a lumbes iti oras a nairanta iti introduk- sion. Ti bagi ti palawagmo a mangyallatiw iti impormasion ti kapatgan kadagiti agdengdengngeg. Mabalin nga adda dagiti gundaway nga agpalawagka iti sanguanan da- giti tattao a managduadua wenno bumusbusor pay ketdi. Kasano a maa- lam ti atensionda? Ni Esteban, maysa kadagiti nagkauna a Kristiano ken nadeskribir a "napno iti espiritu ken sirib," ket naisaklang iti Sanhedrin dagiti Judio. Nagsayaat ti panangidepensana iti Kristianidad. Kasano ti panangirugina? Babaen ti nadayaw a wagas ken panangtukoyna iti ba- nag nga akseptaren dagiti amin nga adda sadiay. "Lallaki, kakabsat ken
Makatukay-Interes nga Introduksion amma, denggenyo. Ti Dios ti dayag nagparang ken amatayo nga Abra- ham." (Ara. 6:3; 7:2) Iti Areopago sadi Atenas, imbagay ni apostol Pab- lo ti introduksionna iti naiduma unay a grupo, a kunkunana: "Lallaki a taga Atenas, makitak nga iti amin a bambanag kasla ad-adda a managbu- tengkayo kadagiti didiosen ngem ti dadduma." (Ara. 17:22) Gapu kadagi- ti epektibo nga introduksion, dagita a dua a grupo kayatda pay idi ti dum- ngeg. No mangaskasabaka, nasken met nga alaem ti atension dagiti tattao. No di naitulag ti ibibisitam, mabalin nga adda dagiti sabali a pakakumiko- man ti bumalay. Iti dadduma a paset ti lubong, manamnama a dagiti di naawis a bisita ibagada a dagus ti gagarada. Adda met dagiti lugar a naka- yugalian ti panangannurot iti sumagmamano a pormalidad sakbay nga ibagam ti gagaram. - Luc. 10:5. Iti aniaman kadagita a kasasaad, makatulong ti pudpudno a pannaki- gayyem tapno nalaklaka a mairugi ti saritaan. Masansan a nasaysayaat nga irugi iti banag a direkta a mainaig iti pampanunoten ti bumalay. Ka- sano a maikeddengmo no ania ti usarem? Bueno, iti iyaasidegmo iti bu- malay, adda kadi ar-aramidenna? Nalabit agmulmula, as-asikasuenna ti arubayan ti balayna, agtartarimaan iti lugan, aglutluto, aglablaba, wen- no agay-aywan kadagiti ubbing. Adda kadi matmatmatanna - pagiwarnak wenno ti mapaspasamak iti kalsada? Mailasin kadi iti aglawlawna nga adda naisangsangayan a panaginteresna iti panagkalap, ay-ayam, musika, panagbiahe, kompiuter, wenno dadduma pay a bambanag? Masansan a maseknan dagiti tattao iti nabiit pay a nangngegda iti radio wenno nabu- yada iti telebision. Ti panangdamag wenno ababa a komento maipapan iti aniaman kadagita a banag ket mabalin a mangiturong iti nainggayye- man a panagsarita. Daydi pannakisarita ni Jesus iti maysa a Samaritana iti abay ti bubon iti asideg ti Sicar ket nagsayaat nga ehemplo no kasano nga irugi ti panagsa- rita nga addaan panggep a mangasaba. - Juan 4:5-26. Masapul nga isaganam a nalaing ti introduksionmo, nangruna no ma- sansan a wanasen ti kongregasionyo ti teritoriayo. Ta no saan, mabalin nga awan makasabaam. Ibatadmo ti Topikom. Iti kongregasion Kristiano, adda tserman wenno kabsat nga umun-una ngem sika a mangyanunsio iti paulo ti palawagmo ken mangyam-ammo kenka. Nupay kasta, iti introduksionmo, nasayaat no ipalagipmo kadagiti agdengdengngeg no ania ti temam. Mabalin a daytoy, nupay saan nga inkapilitan, ket sao-por-sao a panangdakamat iti temam. Aniaman ti kasasaad, agin-inut koma a maibuksilan ti tema bayat 217
218 Makatukay-Interes nga Introduksion ti panagpalawagmo. Iti introduksionmo, iturongmo ti atension iti topi- kom. Idi imbaonna dagiti adalanna a mangasaba, imbatad ni Jesus kadakua- da no ania ti mensahe nga idanonda. "Bayat a mapankayo, mangasa- bakayo, a kunkunayo, 'Ti pagarian ti langlangit asidegen.' " (Mat. 10:7) Maipapan iti kaaldawantayo, kinuna ni Jesus: "Daytoy naimbag a damag ti pagarian maikaskasabanto." (Mat. 24:14) Naidagadag nga 'ikasabatayo ti sao,' kayatna a sawen, ti Biblia ti pakaibatayan ti ikasabatayo. (2 Tim. 4:2) Ngem sakbay a luktam ti Biblia wenno iturongmo ti atension iti Pa- garian, masansan a nasken a dakamatem dagiti banag a pakaseknan da- giti tattao. Mabalin nga agkomentoka maipapan iti krimen, kaawan ti panggedan, kinaawan hustisia, gubat, no kasano a tulongan dagiti agtutu- bo, sakit, wenno ipapatay. Ngem dimo kaaduen ti komentom maipapan kadagiti negatibo a banag; positibo ngamin ti mensahem. Ikagumaam nga iturong ti saritaan iti Sao ti Dios ken iti namnama nga ipaay ti Paga- rian. Ipakitam No Apay a Napateg ti Topikom Kadagiti Agdengdengngeg. No agpalawagka iti kongregasion, masiguradom nga interesado iti pa- lawagmo ti kaaduan kadagiti timmabuno. Ngem umimdengda ngata a kas iti iyiimdeng ti maysa a tao nga adda piho a masursurona a mainaig iti biagna? Dumngegda ngata gapu ta mabigbigda a ti mangmangngeg- da ket mayanatup iti kasasaadda iti biag ken gapu ta tignayenna ida a mangtaming iti kasasaadda? Sa la mapasamak ti kasta no inkonsiderarmo a naimbag dagiti agdengdengngeg - dagiti kasasaad, pakaseknan, ken pa- nangmatmatda - idi isagsaganam ti palawagmo. No kasta ti inaramidmo, iramanmo ngarud iti introduksionmo ti banag a mangipasimudaag iti dayta. Agpalpalawagka man iti plataporma wenno adda kaskasabaam, ti may- sa kadagiti kasayaatan a pamay-an tapno aginteresda iti topikom isu ti pa- nangiramanmo kadagiti agdengdengngeg. Ipakitam no kasano a nainaig iti topiko nga ipalpalawagmo dagiti parikut, kasapulan, wenno dagiti sa- ludsod nga adda iti panunotda. No ibatadmo a saanmo a basta dakama- ten dagiti topiko a nalawa ti saklawenda no di ket salaysayem dagiti espe- sipiko nga aspeto ti maysa a banag, napaspasnek ti iyiimdengda. Tapno maaramidmo dayta, masapul nga agsaganaka a nalaing. Ti Wagas a Panangidatagmo. Napateg unay no ania ti ibagam iti in- troduksionmo, ngem no kasano ti panangibagam iti dayta ket mabalin met a mangtukay iti interes. Gapuna, saan laeng a ti ibagam ti isaganam no di pay ket no kasano nga ibagam dayta.
Makatukay-Interes nga Introduksion Napateg ti panangusarmo iti umiso a sasao tapno maibanag ti panggep- mo, isu a nasayaat no isaganam a nalaing ti umuna a dua wenno tallo a sentensia. Masansan a kasayaatan dagiti ababa ken simple a sentensia. No agpalawagka iti kongregasion, mabalin a kayatmo nga isurat wenno ika- besa dagita tapno husto ti pannakayablat ti panglukat a sasaom. Ti epek- tibo nga introduksion a saan a maap-apura matulongannaka nga agtalina- ed a kalmado agingga a malpasmo ti palawagmo. No Kaano nga Isagana. Nagduduma dagiti opinion iti daytoy a banag. Patien dagiti dadduma a nasanay a pumapalawag a ti panangisagana iti palawag ket mangrugi iti introduksion. Kuna met dagiti dadduma a na- ngadal iti panagpalawag iti publiko a buklem ti introduksion no nalpasen ti bagi ti palawag. Masapul a siertuem no ania ti topikom ken no ania dagiti kangruna- an a punto a panggepmo a buklen sakbay nga iserrekmo dagiti detalye ti maikanatad nga introduksion. Ngem no ngay nayimprenta a balabala ti pangalaam iti ipalawagmo? Kalpasan a nabasam ti balabala, no adda mapanunotmo nga introduksion, awan pagdaksanna no isuratmo day- ta. Laglagipem met a tapno epektibo ti introduksionmo, masapul nga ikonsiderarmo dagiti agdengngeg agraman ti material a linaon ti bala- bala. ENSAYO: (1) Sakbay a mapanka mangasaba iti binalaybalay, mangisaganaka iti introduksion a maikanatad iti mensahem ken iti nabiit pay a pasamak iti teritoriayo. (2) Repasuem ti panglukat a parapo ti lima wenno innem nga artikulo iti Ti Pagwanawanan ken Agri- ingkayo! Isaludsodmo iti bagim no ania ti mamagbalin nga epektibo iti tunggal introduksion. 219
39 EPEKTIBO A KONKLUSION
Ania ti masapul nga aramidem? Iti pangserra a sasaom, mangdakamatka iti banag a manggu- tugot kadagiti agdengdengngeg nga agtignay a maitunos iti nangngegda. MABALIN a siaannad a sinukimat ken inorganisarmo ti material nga usarem iti palawagmo. Nalabit nangisaganaka met iti makatukay-interes nga intro- duksion. Ngem adda pay maysa a kasapulam - ti epektibo a konklusion. Sa- anmo a tagibassiten ti pateg ti konklusion. Ti maudi nga ibagam ti masansan nga agpaut iti panunot dagiti agdengngeg. No nakapuy ti konklusion, maba- lin a maksayan ti pateg ti immun-una nga imbagam. APAY A NASKEN? Ti naibaga iti konklusion ti masansan nga agpaut iti pa- nunot dagiti agdengdengngeg. Impluensiaanna ti kinaepektibo ti intero a palawag. Usigem ti sumaganad: Idi dandanin agngudo ti biagna, na- ngipaay ni Josue iti nakallalagip a diskurso kadagiti panglaka- yen ti nasion ti Israel. Kalpasan ti panangisalaysayna iti pan- nakilangen ni Jehova iti Israel manipud pay idi kaaldawan ni Abraham, inulit laeng aya ni Josue nga intampok dagita babaen ti pananggupgopna? Saan. Imbes ketdi, sipapasnek nga inda- gadagna kadagiti umili: "Agbutengkayo ken Jehova ket agser- bikayo kenkuana iti kinaawan pagkurangan ken iti kinapud- no." Basaem a mismo ti konklusion ni Josue, a nailanad iti Josue 24:14, 15. Ti sabali pay a naisangsangayan a palawag, a masarakan iti Aramid 2:14-36, ket impaay ni apostol Pedro kadagiti umariwekwek a tattao sadi Jerusalem iti Piesta ti Pentecostes idi 33 K.P. Inlawlawagna nga umuna a maim-imata- nganda ti kaitungpalan ti padto ni Joel maipapan iti pannakaiparukpok ti es- piritu ti Dios. Sumaganad, impakitana no kasano a nainaig daytoy kadagiti padto maipapan iti Mesias a nailanad kadagiti Salmo a nangipakpakauna iti panagungar ni Jesu-Kristo ken iti pannakaitan-okna iti makannawan ti Dios. Kalpasanna, iti konklusionna, imbatad ni Pedro ti isyu a masapul a sanguen dagiti amin nga agdengdengngeg kenkuana. Kinunana: "Gapuna ammuen koma ti intero a balay ti Israel nga awan duadua a ti Dios pinagbalinna nga agpadpada nga Apo ken Kristo, daytoy Jesus nga inlansayo." Inimtuod dagiti adda sadiay: "Lallaki, kakabsat, ania ti aramidenmi?" Insungbat ni Pedro: "Agbabawikayo, ket mabautisaran koma ti tunggal maysa kadakayo iti nagan ni Jesu-Kristo." (Ara. 2:37, 38) Iti dayta nga aldaw, agarup 3,000 kadagiti tat- tao nga adda sadiay ti nagutugot iti kasta unay gapu iti nangngegda ket ina- watda ti kinapudno maipapan ken Jesu-Kristo. 220
Epektibo a Konklusion Dagiti Punto a Laglagipen. Masapul a ti ibagam iti konklusionmo ket di- rekta a nainaig iti tema ti palawagmo. Agserbi koma dayta a kas lohikal a kon- klusion kadagiti kangrunaan a punto nga impalawagmo. Nupay mabalin a kayatmo nga iraman ti sumagmamano a kangrunaan a sasao a nausar iti te- mam, saan nga inkapilitan nga ulitem dagita a sao-por-sao. Kadawyanna, ti panggepmo nga agpalawag ket tapno maparegtam dagiti sabsabali nga agtignay a maitunos iti impormasion nga idatag- mo. Maysa kadagiti kangrunaan a panggep ti konklusion ti pa- nangipakitam kadakuada no ania ti aramidenda. Idi pinilim ti temam ken dagiti kangrunaan a puntom, inamirismo met la aya a naimbag no apay a napateg ti material kadagiti agdeng- ngeg ken no ania ti panggepmo a mangipalawag iti dayta? No kasta, ammom ti kayatmo nga aramidenda. Ita, nasken nga ilawlawagmo no ania ti rumbeng nga aramidenda ken nalabit no kasanoda nga aramiden. NO KASANO NGA ARAMIDEN Siguraduem a direkta a nainaig ti konklusionmo kadagiti kapa- nunotan a kalkalpasmo nga indatag. Ipakitam kadagiti agdengdeng- ngeg no ania ti aramidenda a maitunos iti nangngegda. Malaksid iti panangipakitam kadagiti agdengdengngeg no ania ti aramidenda, ti konklusionmo gutugotenna koma ida nga agtignay. Rumbeng a ramanen dayta dagiti nainkalintegan a ra- son no apay nga agtignayda ken nalabit dagiti pagimbagan ti panangaramidda iti dayta. No pinanunotmo a naimbag ken na- sayaat ti pannakayablat ti maudi a sasaom, ad-adda nga epekti- bo ti intero a palawagmo. Gutugotem dagiti dumdum- ngeg babaen ti inka ibaga ken no kasano nga ibagam dayta. Laglagipem nga aglepleppasen ti palawagmo. Ti ibagbagam ti mangipasi- mudaag koma iti dayta. Maitutop met koma ti kapartak ti panagsaom. Dimo partakan ti agsao agingga iti ngudo ket kalpasanna bigla a sumardengka. Iti sabali a bangir, saan koma a basta agin-inut a kumapsut ti bosesmo. Umdas koma ti kapigsa ti timekmo ngem saan a nalabes. Malasin koma nga aggibu- sen ti palawagmo bayat nga ibagbagam dagiti maudi a sasaom. Rumbeng a napasnek ken addaan kombiksion ti panangyibbetmo kadagita a sasao. No isagsaganam ti palawagmo, dimo liplipatan nga ensayuen ti konklusionmo. Kasano ti kaatiddog ti konklusion? Saan laeng a ti oras ti mangikeddeng iti dayta. Saan koma a maapura ti konklusion. Maikeddeng ti mayanatup a kaa- tiddogna babaen ti epektona kadagiti agdengdengngeg. Apresiaren dagiti ag- dengdengngeg ti simple, direkta, ken positibo a konklusion. Epektibo met ti at-atiddog bassit a konklusion nga addaan iti ababa nga ilustrasion no dayta ket naiplano a naimbag. Pagdiligem ti ababa a konklusion ti intero a libro ti Eclesiastes, a masarakan iti Eclesiastes 12:13, 14, ken ti ab-ababa nga amang a konklusion ti Sermon iti Bantay, a nailanad iti Mateo 7:24-27. Iti Tay-ak ti Ministerio. Iti tay-ak ti ministerio, ad-adda a masansan a kasapulam ti konklusion. No agsaganaka ken addaanka iti naayat a pan- 221
222 Epektibo a Konklusion nakaseknan kadagiti tattao, adu ti nasayaat a magapuanam. Makatulong ti balakad a naipaay kadagiti immun-una a panid uray no duakay laeng iti bu- malay nga agsarsarita. Mabalin nga ababa unay ti panagsaritayo. Nalabit okupado ti bumalay. Mabalin a maysa la a minuto ti panagsaritayo. No maitutop, mabalin a kas- toy ti ibagam: "Makitak nga okupadokayo. Ngem palubosandak koma a ma- ngibati kadakayo iti makaparegta a kapanunotan. Ipakita ti Biblia nga adda nagsayaat a panggep ti Namarsua kadatayo - pagbalinenna ti daga a maysa a disso nga iti dayta matagiragsak dagiti tattao ti biag nga agnanayon. Mabalin nga addatayto iti dayta a Paraiso, ngem masapul nga ammuentayo dagiti ka- likaguman ti Dios." Wenno mabalin nga ibagam laeng a baliwamto ti suma- rungkar iti tiempo a kombiniente kenkuana. No maguped ti pannakisaritam gapu ta bigla a bumallaet ti bumalay - na- sabrak pay ketdi - adu latta ti nasayaat a maaramidam. Laglagipem ti bala- kad a masarakan iti Mateo 10:12, 13 ken Roma 12:17, 18. No naalumamay ti sungbatmo, mabalin nga agbaliw ti panangmatmatna kadagiti Saksi ni Jeho- va. Nasayaat a gapuanan dayta. Iti sabali a bangir, mabalin a naragsak ti panagsaritayo iti bumalay. Apay a dimo uliten nga ibaga ti kangrunaan a punto a kayatmo a laglagipenna? Gu- tugotem nga agtignay a maitunos iti dayta. No makitam a mabalinyo ti agsaritanto manen iti sabali a gundaway, ik- kam ti bumalay iti panggapuanna a mangsegga iti dayta. Mangibangonka iti saludsod - nalabit maysa a saludsod a nasalaysay iti Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan wenno iti publikasion a maus-usar iti panagadal iti Biblia iti pagtaengan. Laglagipem ti panggepmo, kas intuyang ni Jesus ken naila- nad iti Mateo 28:19, 20. Ingudngudomon aya ti panagadalyo iti Biblia iti pagtaengan? No ulitem nga ibaga ti tema, matulongam ti iyad-adalam a manglagip iti inadalyo. No agusarka kadagiti pangrepaso a saludsod, matulongam ti iyad-adalam a ma- ngimula kadagiti kangrunaan a punto iti panunotna, nangruna no saanmo a dardarasen ti kasta a panagrepaso. No saludsodem ti iyad-adalam no kasa- no a magunggonaan iti nasursurona wenno no kasano a mairanudna dayta kadagiti sabsabali, mabalin a makatulong dayta kenkuana a mangutob no kasano a mayaplikarna ti naadalna iti praktikal a pamay-an. - Prov. 4:7. Laglagipem - ti konklusionmo impluensiaanna ti kinaepektibo ti amin a napagsaritaanyo. ENSAYO: Mangisaganaka iti dua a konklusion para iti tay-ak ti ministerio: (1) no ania ti ibagam no bigla a gupden ti bumalay ti saritaan ket awan unayen ti gundawaymo nga agsao ken (2) maysa a saludsod a pagsaritaanyo inton sumarungkarka manen.
UMISO NGA IMPORMASION
Ania ti masapul nga aramidem? Iyallatiwmo ti impormasion a maitunos a naan-anay kadagiti pudno a pasamak wenno kasasaad. APAY a makaisawang ti maysa a Kristiano iti banag a saan a pudno? Mabalin nga ul-ulitenna laeng ti naalimadamadna, a dina sinigurado dagiti pudno a pasamak. Wenno dina napupuotan a nasobraanna ti imbagana ta sabali ti pannakatarusna iti material a nangalaanna. No siguraduentayo nga umi- so dagiti ibagbagatayo uray kadagiti babassit a banag, makapagtalek dagiti agim-imdeng kadatayo iti kinapudno dagiti napatpateg nga as- peto ti mensahetayo. Iti Tay-ak ti Ministerio. Gapu ta ammoda nga adu pay ti ma- sapul nga adalenda, adu dagiti bumdeng a mangrugi a maki- raman iti tay-ak ti ministerio. Ngem matakuatanda a dagus a kabaelanda ti mangasaba a sieepektibo, nupay pamunganayan laeng ti ik-ikutanda a pannakaammo iti kinapudno. Kasanoda a maaramidan daytoy? Ti tulbek isu ti panagsagana. APAY A NASKEN? No umiso ti ibagbagam, nasa- yaat ti makuna dagiti tattao maipapan kenka, iti organisa- sion a nakaitimpuyogam, ken iti Dios a pagdaydayawam. Sakbay a mapanka mangasaba, kabesaduem ti topiko a kayat- mo a salaysayen. Saganaam dagiti mabalin nga isaludsod dagiti makasaritam. Agsukimatka kadagiti makapnek a sungbat a naibatay iti Bib- lia. Daytoy ti mangisagana kenka a mangted kadagiti umiso a sungbat a dika maringgoran. Mangyadalka kadi iti Biblia? Repasuem a naimbag ti adalenyo. Siguraduem a maawatam dagiti Nainkasuratan a pakaibatayan dagiti sung- bat kadagiti nayimprenta a saludsod. No ngay agsaludsod ti bumalay wenno ti katrabahuam ket saanka a naka- sagana a sumungbat? No saanmo a masigurado ti sungbat, saanmo a pug- pugtuan. "Ti puso daydiay nalinteg agmennamenna tapno makasungbat." (Prov. 15:28) Mabalin a matulongannaka ti libro a Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan wenno "Dagiti Topiko ti Biblia a Pagsasaritaan." No awa- nanka kadagitoy, ibagam nga agsukimatka pay ket agsublikanto. No napas- nek daydiay nagsaludsod, maragsakan nga aguray iti umiso a sungbat. Kina- pudnona, mabalin a dayawenna ti kinapakumbabam. Ti pannakikadua kadagiti aduan kapadasan nga agibumbunannag iti tay- ak ti ministerio matulongannaka nga agsursuro a mangaramat a siuumiso iti Sao ti Dios. Paliiwem no ania dagiti kasuratan nga usarenda ken no kasa- no ti panangilawlawagda kadagita. No adda dagiti singasingda wenno no 223 40
224 Umiso nga Impormasion korehirendaka, sipapakumbaba nga awatem. Nabenepisiaran ti naregta nga adalan a ni Apolos iti tulong dagiti dadduma. Dineskribir ni Lucas ni Apolos a kas "nalaing nga agbitla," "nalaing iti Kasuratan," "nasged iti espiritu," lalaki nga 'agsasao ken agsursuro a siuumiso iti bambanag maipapan ken Jesus.' Ngem kurang ti pannakaawatna. Idi nadlaw daytoy da Priscila ken Aquila, "inkuyogda ket ad-adda a siuumiso nga imbinsabinsada kenkuana ti dalan ti Dios." - Ara. 18:24-28. "Kumkumpet a Sititibker iti Matalek a Sao." Iyanninaw koma dagiti palawagtayo kadagiti gimong ti nauneg a panagraem iti akem ti kongregasion a kas "adigi ken sadiri ti kinapudno." (1 Tim. 3:15) Tapno maitandudo ti kinapudno, nasken a matarusanta- yo ti kababagas dagiti kasuratan a panggeptayo nga usaren ka- dagiti palawag. Amirisem ti konteksto ken kaipapananda. NO KASANO NGA ARAMIDEN Dimo sungbatan ti maysa a saludsod no saanmo a masigu- rado ti sungbat. Ibasarmo dagiti komentom iti "pagtuladan iti makapasalun- at a sasao" iti Biblia. Agsukimatka maipapan iti topikom. Siertuem ti kinaumiso dagiti estadistika, naadaw a sasao, ken kapkapadasan, ket usarem dagita a dimo lablabsen. Saan- mo a pugpugtuan dagiti detalye a di nalawag iti panu- notmo. Mabalin nga isarsaritadanto ti ibagam iti gimong ti kongre- gasion. Siempre, "maitibkoltayo amin iti adu a daras." (Sant. 3:2) Ngem mabenepisiaranka no patanorem dagiti ugali a ma- katulong iti panagsao iti umiso. Adu a lallaki a nagpasalista iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro ti agbalinto a pa- panglakayen inton agangay. "Ad-adu ngem iti gagangay" ti ma- kalikaguman kadagiti nakaitalkan ti kasta a responsabilidad. (Luc. 12:48) No awanan annad a makaited ti maysa a panglaka- yen iti di umiso a balakad nga agbanag kadagiti serioso a pari- kut kadagiti kameng ti kongregasion, mabalin a di maay-ayo ti Dios iti dayta a panglakayen. (Mat. 12:36, 37) Gapuna, ti kabsat a kualipikado nga agbalin a panglakayen ket masapul a "kum- kumpet a sititibker iti matalek a sao no maipapan iti arte ti pa- nangisurona." - Tito 1:9. Annadam a ti panangilawlawagmo ket maitunos iti "pagtuladan iti maka- pasalun-at a sasao" a nabatad iti pakadagupan ti Nainkasuratan a kinapud- no. (2 Tim. 1:13) Saan koma a daytoy ti mamagamak kenka. Nalabit masapul a turposem pay a basaen ti intero a Biblia. Itultuloymo nga ikagumaan nga aramiden dayta. Ngem kabayatanna, panunotem no kasano a makatulong kenka dagiti sumaganad a singasing a manganag iti material a pampanuno- tem nga usaren iti panangisurom. Umuna, isaludsodmo iti bagim: 'Maitunos aya daytoy a material iti datin a nasursurok iti Biblia? Iturongna aya ken Jehova dagiti dumdumngeg ka- niak, wenno itan-okna ti nailubongan a sirib, a paregtaenna dagiti tattao nga agpaiwanwan iti dayta?' Kinuna ni Jesus: "Ti saom ket kinapudno." (Juan 17:17; Deut. 13:1-5; 1 Cor. 1:19-21) Sumaganad, usarem a naimbag dagiti katulongan iti panagadal nga impaay ti klase matalek ken masirib nga adi-
Umiso nga Impormasion pen. Tulongannaka dagitoy a mangtarus a siuumiso kadagiti kasuratan ken mangyaplikar kadagita iti natimbeng ken nainkalintegan a pamay-an. No ibasarmo dagiti palawagmo iti "pagtuladan iti makapasalun-at a sasao" ken agpannurayka iti kalasugan nga us-usaren ni Jehova no ilawlawag ken iyap- likarmo dagiti kasuratan, umiso ti impormasion a mayallatiwmo. Panangsierto iti Kinaumiso ti Impormasion. Makatulong dagiti kaudian a damdamag, naadaw a sasao, ken kapkapadasan no iyilustrar ken iyaplikar- mo dagiti dadduma a punto. Kasanom a masigurado no husto dagita? Dagiti mapagtalkan a gubuayan ti pangalaam kadagiti kasta nga impormasion. Lag- lagipem a siertuen a kabbaro ti impormasion. Agpaso dagiti estadistika; naka- dardaras a masandian dagiti natakuatan ti siensia; ket bayat nga umad-adu ti matarusan dagiti tattao maipapan iti historia ken kadagiti nagkauna a lengua- he, masapul a mapabaro dagiti konklusion a naibasar iti dati nga ammoda. Agannadka unay no pampanunotem ti agusar iti impormasion nga aggapu kadagiti diario, telebision, radio, electronic mail, wenno iti Internet. Ibalakad ti Proverbio 14:15: "Ti asinoman nga awanan kapadasan maaddaan pammati iti tunggal sao, ngem daydiay nasaldet utobenna dagiti addangna." Isaludsod- mo iti bagim: 'Agdinamag aya nga umiso dagiti impormasion nga adda iti dayta? Mabalin kadi a masierto ti impormasion iti sabali a gubuayan?' No pagduaduaam ti kinapudno ti impormasion, saanmo nga us-usaren. Malaksid iti panangsierto iti kinamapagtalkan ti pangalaam iti imporma- sion, panunotem a naimbag no kasano nga usarem ti impormasion. Sigura- duem a ti panangusarmo kadagiti naadaw a sasao ken estadistika ket maitu- nos iti konteksto a nakaadawanda. No ipaganetgetmo ti puntom, annadam a ti "sumagmamano a tattao" di agbalin a "kaaduan a tattao," ti "adu a tattao" di agbalin nga "isuamin a tattao," ket ti "no dadduma" di agbalin a "kana- yon." Pagduaduaanda ti kinamapagtalkam no agsursurok ti ibagam wenno aglablabes ti panangipadamagmo maipapan iti numero, kawadwad, wenno kaserioso ti kasasaad. No umiso a kanayon ti ibagam, maaddaanka iti reputasion a kas maysa a tao a mangraraem iti kinapudno. Pakaidayawan daytoy dagiti Saksi ni Jeho- va kas grupo. Napatpateg pay, maidaydayaw ni "Jehova a Dios ti kinapud- no." - Sal. 31:5. ENSAYO: Kiddawem iti maysa a nataengan a Saksi nga imdengan ken siputanna ti kinaumiso ti sa- sawem bayat nga ilawlawagmo dagiti sumaganad iti bukodmo a sasao: (1) Ania a kita a persona ni Jehova, ken kasano ti pannakaammom? (2) Apay nga indaton ni Jesus ti biag- na, ket kasanotayo a mabenepisiaran iti daytoy? (3) Manipud idi naisaad a kas Ari, ania ti ar-aramiden ni Jesu-Kristo? 225
41 MAAWATAN DAGITI AGDENGDENGNGEG
Ania ti masapul nga aramidem? Agsaoka iti wagas a nalaka a maawatan ti kaipapanan ti ibagba- gam. NO AGSAOKA, saan a basta mangtedka laeng iti impormasion. Ikagumaam nga ipaawat ti ibagbagam kadagiti agim-imdeng. Makatulong daytoy kenka a makikomunikar a sieepektibo, palpalawagam man ti kongregasion wenno makisarsaritaka kadagiti saan a Saksi. Adu dagiti aspeto ti nalaka a maawatan a panagsao. Nasalaysay ti daddu- ma kadagita iti Adalen 26, "Lohikal a Pannakabukel ti Mate- rial," ken iti Adalen 30, "Panangipakita iti Interes Kadagiti Sab- sabali." Iti daytoy nga adalen, masalaysay ti sumagmamano a kanayonan a punto. APAY A NASKEN? No nalaklaka a maawatan ti materialmo, ad-adda a mabenepisiaran dagiti agdengdengngeg iti dayta. Simple a Sasao, Simple nga Estilo. Makatulong unay iti ko- munikasion dagiti simple a sasao ken ababa a sentensia. Ti Ser- mon ni Jesus iti Bantay ket nagsayaat nga ehemplo ti palawag a maawatan ti uray siasino a tattao wenno sadino man ti pag- nanaedanda. Mabalin a kabarbaro a kapanunotan kadakuada dagita. Ngem maawatanda dagiti imbaga ni Jesus agsipud ta dagitoy ket ma- ipapan kadagiti banag a pakaseknantay amin: no kasano ti agbalin a narag- sak, no kasano a pasayaaten ti relasiontayo kadagiti sabsabali, no kasano a sanguen dagiti pakaringgoran, ken no kasano a maaddaan iti kaipapanan ti biagtayo. Maysa pay, inyebkasna dagiti kapanunotanna iti sasao a nalaka a maawatan. (Mat., kap. 5-7) Siempre, adu ti linaon ti Biblia nga ehemplo dagiti sentensia a nagduduma ti kaatiddog ken pannakabukelda. Ti koma panggepmo isu ti panangyebkas kadagiti kapanunotan iti wagas a nalawag ken nalaka a maawatan. Uray no narigat a matarusan ti material nga ipalawagmo, nalaklaka a ma- awatan no simple ti estilom. Kasano a maaramidmo a simple? Saanmo a gabsuonan dagiti agdengdengngeg kadagiti di nasken a detalye. Organisa- rem ti materialmo tapno suportaranna dagiti kangrunaan a puntom. Piliem a siaannad dagiti kangrunaan a teksto nga usarem. Imbes nga umallatiwka a dagus kadagiti sabali a teksto, basaem ken salaysayem dagitoy. Saanmo a gaburan ti nasayaat nga ideya iti adu a sasao. No mangyadalka iti Biblia iti pagtaengan, iyaplikarmo dagita a prinsipio. Saanmo nga ilawlawag amin a detalye. Tulongam ti iyad-adalam a mangta- 226
Maawatan Dagiti Agdengdengngeg rus a silalawag kadagiti kangrunaan nga ideya. Inton agangay, iti personal a panagadal ken kadagiti gimong ti kongregasion, masursuronanto dagiti de- talye. Tapno simple ti pannakaidatag ti material, nasken ti nasayaat a panag- sagana. Masapul a matarusam a naimbag ti topikom tapno maipaawat- mo dayta kadagiti dadduma. No talaga a maawatam ti maysa a banag, ma- ilawlawagmo dayta. Mayebkasmo met dayta iti bukodmo a sasao. Ilawlawagmo Dagiti Termino a Saan a Pamiliar. No dad- duma, ti panangipaawat iti bambanag kalikagumanna nga ilawlawagmo ti kaipapanan dagiti termino a saan a pamiliar kadagiti agdengdengngeg. Dimo lablabsen ti panangrukodmo iti pannakaammo dagiti agdengdengngeg kenka, ngem dimo met tagtagibassiten ti pannakaawatda. Gapu iti panagad-adal- mo iti Biblia, mabalin a makausarka kadagiti termino a kar- karna kadagiti dadduma. No dimo ilawlawag, dagidiay saan a naitimpuyog kadagiti Saksi ni Jehova saanda a maawatan a ti "natda," "matalek ken masirib nga adipen," "sabsabali a kar- nero," ken "dakkel a bunggoy" ket agaplikar kadagiti espesipi- ko a grupo dagiti tattao. (Roma 11:5; Mat. 24:45; Juan 10:16; Apoc. 7:9) Kasta met, malaksid no adun ti ammo ti maysa a tao maipapan iti organisasion dagiti Saksi ni Jehova, mabalin a dina maawatan ti kaipapanan dagiti termino a kas iti "agi- bumbunannag," "payunir," "manangaywan iti sirkito," ken "Memorial." NO KASANO NGA ARAMIDEN Agusarka iti simple a sasao; usa- rem dagiti ababa a sentensia para kadagiti kangrunaan nga ideya. Sumagmamano la a punto ti ipaganetgetmo. Ilawlawagmo dagiti termino a saan a pamiliar kadagiti ag- dengdengngeg. Ilawlawag ken iyaplikarmo dagi- ti kasuratan. Utobem no kasano a ti uli- danmo apektaranna dagidiay palpalawagam. Mabalin a masapul a mailawlawag dagiti dadduma a sasao iti Biblia a ka- nayon nga us-usaren uray dagiti saan a Saksi. Kadagiti adu a tattao, nuklear a pannakaikisap ti kaipapanan ti "Armagedon." Mabalin nga inaigda ti "Pa- garian ti Dios" iti kasasaad nga adda iti puso ti maysa a tao wenno iti la- ngit ngem saan nga iti gobierno. No madakamat ti maipapan iti "kararua," mabalin a sumiplot iti panunotda ti makunkuna nga espiritu ti tao nga ag- tultuloy nga agbiag no matay ti bagi. Sigun iti naisuro kadagiti minilion a tattao, ti "espiritu santo" ket maysa a persona, a paset ti Trinidad. Yan- tangay nagadu dagiti di mangikankano iti moral a pagalagadan ti Biblia, mabalin a kasapulanda pay ketdi ti tulong tapno maawatanda no ania ti kayat a sawen ti Biblia no kunana: "Adaywanyo ti pannakiabig." - 1 Cor. 6:18. Malaksid no regular nga agbasbasa dagiti tattao iti Biblia, mabalin a saan- da a maawatan no kunam laeng, "Insurat ni Pablo . . ." wenno "Kuna ni Lu- cas . . ." Nalabit adda gayyem wenno kaarrubada a kasta ti naganda. Mabalin 227
228 Maawatan Dagiti Agdengdengngeg a masapul a nayonam iti sasao a mangilawlawag a maysa a Kristiano nga apostol wenno mannurat iti Biblia ti tuktukoyem. Dagiti tattao kadagitoy a tiempo masansan a kasapulanda ti tulong tapno matarusanda dagiti teksto a naglaon kadagiti rukod wenno kustombre ka- dagiti nagkauna a tiempo. Kas pagarigan, mabalin a bassit ti kaipapananna kadakuada no ibagam a ti daong ni Noe ket 300 a kasiko ti kaatiddogna, 50 a kasiko ti kalawana, ken 30 a kasiko ti kangatona. (Gen. 6:15) Ngem no des- kribirem dagita met laeng a rukod babaen ti panangipadam kadagiti lokal a patakder a pamiliar kadakuada, mailadawan a dagus dagiti agdengdeng- ngeg ti kadakkel ti daong. Ilawlawagmo No Kasapulan. Tapno nalawag ti maysa a banag kadagiti agdengdengngeg, mabalin a saan laeng a ti umiso a depinasion dagiti ter- mino ti kasapulan. Idiay Jerusalem idi tiempo ni Esdras, ti pannakaibasa ti Linteg ket napakuyogan iti panangilawlawag. Tapno maala dagiti umili ti kababagasna, impaawat dagiti Levita ti Linteg ken inyaplikarda kadagiti ka- sasaad dagiti umili iti daydi a tiempo. (Neh. 8:8, 12) Iti umasping a pamay- an, ilawlawag ken iyaplikarmo dagiti teksto nga ibasam. Kalpasan ti ipapatay ken panagungar ni Jesus, inlawlawagna kadagiti ada- lanna a ti banag a kapaspasamak ket kaitungpalan ti Kasuratan. Impaganet- getna met ti responsabilidadda a kas saksi kadagita a banag. (Luc. 24:44-48) No tulongam dagiti tattao a mangamiris no kasano a ti naadalda ket rum- beng nga impluensianna ti mismo a biagda, nalaklakada a maawatan ti ta- laga a kaipapananna. No Kasano a Nainaig ti Puso. Siempre, uray no nabatad ti panangilaw- lawagmo, adda dagiti dadduma a makagapu no matarusan wenno saan ti maysa a tao ti sasawem. No natangken ti panagpuspusona, saanna a maa- watan ti ibagbagam. (Mat. 13:13-15) Kadagidiay saan a naespirituan ti pa- nangmatmatda kadagiti bambanag, minamaag kadakuada dagiti naespiri- tuan a banag. (1 Cor. 2:14) No kasta ti kababalin ti maysa a tao, nainsiriban a gupden laengen ti saritaan - uray iti dayta laeng a gundaway. Ngem iti dadduma a kasasaad, saan a matignay ti puso gapu kadagiti na- rigat a sirkumstansia iti biag. No maipaayan iti umdas a panawen a dum- ngeg iti kinapudno a linaon ti Biblia, mabalin a lumukneng ti puso ti kasta a tao. Idi imbaga ni Jesus kadagiti apostolna nga isu ket masapsaplit ken ma- papatayto, dida idi maawatan. Apay? Saan a dayta ti ninamnamada ken si- gurado a saan a dayta ti kayatda a mapasamak! (Luc. 18:31-34) Nupay kas- ta, idi agangay, 11 kadagita nga apostol ti nakatarus, ket imparangarangda dayta babaen ti panagtignayda a maitunos kadagiti insuro kadakuada ni Je- sus.
Maawatan Dagiti Agdengdengngeg Epekto ti Nasayaat nga Ulidan. Matulongan dagiti tattao a mangta- rus, saan laeng a babaen dagiti sawentayo no di pay ket babaen dagiti ara- midtayo. No maipapan iti damo nga iyaayda iti Kingdom Hall, adu dagi- diay mangibaga a ti malaglagipda isu ti ayat a naimatanganda, saan a dagiti nangngegda. Kasta met, gapu iti kinaragsak nga iparparangarangtayo, adu a bumalay ti natulongan a mangawat iti kinapudno a linaon ti Biblia. Gapu ta naimatanganda ti naayat a kinamanangngaasi nga ipakpakita dagiti tat- tao ni Jehova iti maysa ken maysa ken ti naasi a konsiderasionda kadagiti sabsabali iti sidong dagiti narigat a kasasaad, nakombinsir dagiti dadduma a pudno ti relihion dagiti Saksi. Isu a bayat nga ikagumaam a tulongan da- giti tattao a mangtarus iti kinapudno a linaon ti Biblia, utobem ti pamay- am a mangilawlawag iti dayta ken ti ulidanmo. ENSAYO: Ikagumaam nga ibaga iti saan a Saksi a kabagiam, kaarrubam, katrabahuam, wenno kaeskuelaam ti maipapan iti banag a nagustuam iti gimong ti kongregasion ita a la- was. Siguraduem nga ilawlawag dagiti termino a dina maawatan. 229
42 MAKAISURO KADAGITI AGDENGDENGNGEG
Ania ti masapul nga aramidem? Iyallatiwmo ti pannakaammo iti wagas a mamagpanunot ken marikna dagiti agdengdengngeg nga adda napateg a na- adalda. TAPNO makaisuro kadagiti agdengdengngeg ti palawagmo, saanmo a basta ipalawag ti maysa a napateg a topiko. Isaludsodmo iti bagim: 'Apay a masapul a denggen daytoy a tallaong daytoy a topiko? Ania ti mabalinko nga ibaga tap- no marikna dagiti agdengdengngeg a talaga a nagunggonaanda iti daytoy a palawag?' Iti eskuelaan, no matudinganka a mangidemostra no kasano a kasabaan ti maysa a tao, daydiay agakem a bumalay ti kasaritam. No daddu- ma, mabalin nga agpalawagka iti maysa a kongregasion. APAY A NASKEN? No ibagam laeng kadagiti tattao dagiti banag a datin nga ammo- da, mabalin a saanmo a matengngel iti napaut ti aten- sionda. No Ania ti Ammo Dagiti Agdengdengngeg. Isaludsodmo iti bagim, 'Ania ti ammo dagiti agdengdengngeg maipapan iti day- toy a topiko?' Dayta koma ti mangikeddeng no sadino ti pangru- giam. No palawagam ti kongregasion a pakairamanan dagiti adu a nataengan a Kristiano, saan a basta ulitem nga ibaga dagiti pa- munganayan a kinapudno, nga ammon ti kaaduan. Palawaem dagitoy. Siempre, no adu met dagiti kabbaro nga interesado a tu- mabuno, ikonsiderarmo ti kasapulan dagitoy dua a grupo. Iyatadaymo ti kapartak ti panagpalawagmo iti datin nga ammo dagiti ag- dengdengngeg. No iramanmo dagiti detalye a nalabit ammon ti kaaduan, apagbiit laeng a dakamatem dagitoy. Ngem ibambannayatmo no agidatagka kadagiti ideya a mabalin a kabbaro kadagiti kaaduan nga agdengdengngeg tapno nalawag a maawatanda. No Ania ti Makaisuro. Ti panagbalin a makaisuro dina kanayon a kai- papanan nga adda baro a banag nga ibagam. Dagiti dadduma a pumapala- wag adda simple a pamay-anda a mangibaga kadagiti pamiliar a kinapudno a maawatan a naan-anay ti adu kadagiti agdengdengngeg uray damdamoda a mangngeg dagitoy. Iti tay-ak ti ministerio, saan nga umdas a dakamatem laeng ti maysa a da- mag a mangipaneknek nga agbibiagtayon iti maudi nga al-aldaw. Usarem ti Biblia a mangipakita iti kaipapanan ti pasamak. Talaga a makaisuro daytoy iti bumalay. Kasta met, no dakamatem dagiti detalye maipapan iti linteg ti na- kaparsuaan wenno maipapan kadagiti mula wenno animal, ti panggepmo ket saan koma a mangidatag kadagiti makapainteres a sientipiko nga imporma- sion a di pay pulos nangnangngeg ti bumalay. Imbes ketdi, pagtiponem ti 230
Makaisuro Kadagiti Agdengdengngeg sientipiko nga ebidensia ken ti kuna ti Biblia a mangipakita nga adda Namar- sua a mangay-ayat kadatayo. Daytoy ti tumulong iti bumalay a maaddaan iti baro a panangmatmat iti bambanag. Mabalin a maysa a karit ti panangidatag iti maysa a topiko kadagiti namin- adun a nakangngeg iti dayta. Ngem tapno agbalinka nga epekti- bo a mannursuro, masapul nga ammom no kasano nga idatag a naimbag ti topiko. Kasano a maaramidmo dayta? Makatulong ti panagsukimat. Imbes nga inayonmo laeng iti palawagmo dagiti impormasion a sumiplot lattan iti panunot- mo, usarem dagiti reperensia a pagsukimatan a nasalaysay iti panid 33 agingga iti 38. Laglagipem dagiti naipaay a singasing maipapan kadagiti panggep a pagreggetam nga ibanag. Iti pa- nagsukimatmo, mabalin a makasarakka iti di unay pagaammo a pasamak iti historia a direkta a nainaig iti topikom. Wenno ma- balin nga adda mabasam a kabbaro nga impormasion iti pagi- warnak a mangpasingked iti punto a panggepmo nga ipalawag. Bayat nga us-usigem ti material, agpanunotka babaen ti pa- nagsaludsodmo iti ania? apay? kaano? sadino? siasino? ken ka- sano? Kas pagarigan: Apay a pudno daytoy? Kasano a mapa- neknekak dayta? Ania dagiti kadawyan a sursuro a makagapu a narigat a maawatan dagiti dadduma daytoy a kinapudno a ma- sarakan iti Biblia? Apay a nasken dayta? Kasano nga apektaran daytoy ti biag ti maysa a tao? Ania nga ehemplo ti mangipa- kita iti pagsayaatan ti panangyaplikar iti dayta? Ania ti ipalgak daytoy a kinapudno a masarakan iti Biblia maipapan iti perso- nalidad ni Jehova? Depende iti material nga ipalawagmo, ma- balinmo nga isaludsod: Kaano a napasamak daytoy? Kasano a praktikal a mayaplikartayo daytoy a material itatta? Mabalin- mo pay ketdi a parayrayen ti panagpalawagmo no iyimtuod ken sungbatam ti dadduma kadagita a saludsod bayat nga agpalpa- lawagka. NO KASANO NGA ARAMIDEN Ikonsiderarmo no ania ti datin nga ammo dagiti agdengdeng- ngeg maipapan iti topikom. Kontrolem ti kapartak ti pa- nangidatagmo iti impormasion - naparpartak kadagiti pamiliar a punto, nabambannayat kada- giti kabbaro a punto. Saanmo a basta dakamaten ti impormasion; ilawlawagmo ti kayuloganda wenno ti pategda. Agpanunotka babaen ti pa- nagsaludsodmo iti: Ania? Apay? Kaano? Sadino? Siasino? Kasano? Ilawlawagmo a naimbag dagiti Kasuratan; palawaem dagiti es- pesipiko a pasetda. Usarem ti panagdinnilig ken pa- namaggidiat. Iramanmo ti ababa a panang- gupgop iti materialmo. Ipakitam no kasano a mausar ti impormasion a mangrisut ka- dagiti parikut ken mangaramid kadagiti desision. Iti palawagmo, mabalin a nasken nga agusarka kadagiti ka- suratan a kabesadon dagiti agdengdengngeg. Kasano a pagbali- nem a makaisuro ti panangusarmo kadagitoy? Saanmo a basta basaen; ilaw- lawagmo. Ad-adda a makaisuro ti panangusigmo iti pamiliar a teksto no bingaybinga- yem, isinam dagiti paset a nainaig iti tema ti palawagmo sa ilawlawagmo da- gitoy. Amirisem dagiti mabalinmo nga aramiden iti teksto a kas iti Mikias 6:8 iti Baro a Lubong a Patarus. Ania ti "kinahustisia"? Makin-estandarte ti kina- hustisia ti masalsalaysay? Kasanom nga iyilustrar ti kaipapanan ti "panang- watwat iti kinahustisia"? Wenno ti "panangayat iti kinamanangngaasi"? Ania 231
232 Makaisuro Kadagiti Agdengdengngeg ti kinaemma? Kasanom nga iyaplikar ti material iti kasasaad ti maysa a lakay? Siempre, ti material nga aktual nga usarem ket agpannuray koma kadagiti ba- nag a kas iti temam, panggepmo, dagiti agdengdengngeg, ken oras. Masansan a makatulong dagiti simple a depinasion dagiti termino. Para kadagiti dadduma, masdaawda a makaammo iti kaipapanan ti "pagarian" a nadakamat iti Mateo 6:10. Ti panangipalagip iti depinasion ti termino ket mabalin a tumulong pay ketdi iti nabayagen a Kristiano a mangtarus a nalaw- lawag iti talaga a kayat a sawen ti maysa a teksto. Nabatad daytoy no basaen- tayo ti 2 Pedro 1:5-8 kalpasanna, ilawlawagtayo ti kaipapanan dagiti nagdu- duma nga aspeto a nadakamat kadagita a bersikulo: pammati, kinasingpet, pannakaammo, panagteppel, panagibtur, nadiosan a debosion, nainkabsa- tan a panagayat, ken ayat. No dagiti sasao a medio agpapada ti kayuloganda ket mausar iti isu met laeng a konteksto, ti panangdepinarmo kadagita ket makatulong a mamaggidiat iti kaipapanan ti tunggal sao. Pudno dayta kada- giti termino a kas iti sirib, pannakaammo, panangilasin, ken pannakaawat, a nausar iti Proverbio 2:1-6. Makaisuro met kadagiti agdengdengngeg no irasonam ti maysa a teksto. Adu dagiti masdaaw no damo a mabigbigda nga iti Genesis 2:7 iti dadduma a patarus ti Biblia, naikuna a ni Adan ket sibibiag a kararua ken sigun iti Eze- quiel 18:4, matay dagiti kararua. Naminsan, pinagsiddaaw ni Jesus dagiti Sa- duceo idi tinukoyna ti Exodo 3:6, nga ibagbagada a patienda, sana inyaplikar dayta iti panagungar dagiti natay. - Luc. 20:37, 38. No dadduma, makaisuro ti panangilawlawag iti konteksto ti kasuratan, da- giti kasasaad idi naisurat dayta, ken no siasino ti nagsao wenno ti kasasaona. Kabesado unay dagiti Fariseo ti Salmo 110. Kaskasdi, inturong ni Jesus ti aten- sionda iti maysa a napateg a detalye a masarakan iti umuna a bersikulo. Insa- ludsodna: " 'Ania ti pagarupyo maipapan iti Kristo? Makin-anak kenkuana?' Kinunada kenkuana: 'Ni David.' Kinunana kadakuada: 'Kasano, ngarud, a ba- baen iti paltiing isu awagan ni David iti "Apo," a kunkunana, "Kinuna ni Je- hova iti Apok: 'Agtugawka iti makannawanko agingga nga ikabilko dagiti ka- busormo iti baba dagiti sakam' "? No, ngarud, isu awagan ni David iti "Apo," kasano nga isu ket anakna?' " (Mat. 22:41-45) No agrasonka iti Kasuratan a kas iti inaramid ni Jesus, matulongam dagiti tattao nga ad-adda a mangbasa a siaannad iti Sao ti Dios. No dakamaten ti agpalawag no kaano a naisurat ti maysa a libro ti Biblia wenno no kaano a napasamak ti maysa a banag, masapul met a deskribiren- na dagiti kasasaad iti dayta a tiempo. Iti kasta, nalawlawag a matarusan dagi- ti agdengdengngeg ti pateg dayta a libro wenno pasamak. Ti panagdinnilig ket makatulong a mamagbalin a makaisuro ti ibagbagam. Mabalinmo a paggidiaten ti nalatak a kapanunotan ken ti kuna ti Biblia mai-
Makaisuro Kadagiti Agdengdengngeg papan iti dayta met la a punto. Wenno mabalinmo a pagdiligen ti dua nga ag- pada a salaysay iti Biblia. Adda aya naggidiatanda? Apay? Ania ti maadaltayo kadagita? No aramidem ti kasta, maaddaan dagiti agdengdengngeg iti baro a panangmatmat iti dayta a topiko. No natudinganka a mangipalawag iti maysa nga aspeto ti Nakristianuan a ministerio, mabalinmo a parayrayen ti panangidatagmo no irugim babaen ti panangsumario. Salaysayem no ania ti masapul nga aramiden, no apay a ma- sapul nga aramiden, ken no kasano a nainaig dayta kadagiti kalattayo kas Saksi ni Jehova. Kalpasanna, ilawlawagmo no sadino, kaano, ken kasano nga aramiden dayta. No ngay kalikaguman ti palawagmo a salaysayem ti dadduma kadagiti "na- uneg a bambanag ti Dios"? (1 Cor. 2:10) No irugim babaen ti panangdakamat ken panangilawlawag kadagiti kangrunaan nga elemento ti topikom, nalakla- ka a maawatan dagiti detalye. Ket no agngudoka babaen ti ababa a panangsu- mario iti materialmo, mabalin a kapkapnekan dagiti agdengdengngeg a tala- ga nga adda naadalda. Balakad Maipapan iti Nakristianuan a Panagbiag. Nangnangruna a magunggonaan dagiti agdengdengngeg kenka no tulongam ida a mangami- ris no kasano nga agaplikar iti biagda ti impormasion iti palawagmo. Ba- yat a sukimatem dagiti kasuratan iti naituding a materialmo, isaludsodmo iti bagim, 'Apay a nataginayon iti Kasuratan daytoy nga impormasion agingga iti kaaldawantayo?' (Roma 15:4; 1 Cor. 10:11) Panunotem dagiti kasasaad iti biag a sangsanguen dagiti agdengdengngeg. Ikonsiderarmo dagita a mismo a kasasaad sigun kadagiti balakad ken prinsipio iti Kasuratan. Iti palawagmo, ilawlawagmo a naimbag dagiti Kasuratan tapno maipakita no kasano a maka- tulong dagita iti maysa a tao a mangtaming a nainsiriban kadagiti kasta a ka- sasaad. Saanmo a basta gupgopen dagiti bambanag. Dakamatem dagiti espe- sipiko a kababalin ken tigtignay. Kas pangrugian, ipakatmo ti maysa wenno dua kadagiti nadakamat a singa- sing iti palawag nga isagsaganam. Bayat nga umad-adu ti kapadasam, ipakat- mo ti dadduma pay kadagita a singasing. Inton agangay, madlawmo a segseg- gaanda dagiti palawagmo, nga agtalekda a makangngegda iti banag a talaga a makagunggona kadakuada. ENSAYO: (1) Agsukimatka tapno makasarakka iti makaisuro nga aspeto ti maysa a pamiliar a ka- suratan, kas iti Mateo 24:14 wenno Juan 17:3. (2) Basaem ti Proverbio 8:30, 31 ken Juan 5:20. Kasano a ti panangmennamennam iti relasion ni Jehova a Dios ken ni Kristo Jesus, kas nadeskribir kadagitoy a bersikulo, tulongannaka a mangusar kadagita a teksto tapno magunggonaan ti maysa a pamilia? 233
43 PANANGUSAR ITI NAITUDING A MATERIAL
Ania ti masapul nga aramidem? Buklem ti palawagmo sigun iti naituding a topiko, ket no naited ti espesipiko a gubuayan ti material, usarem dagiti kasuratan ken kangrunaan a punto nga adda iti dayta. ITI Biblia, nayarig ti kongregasion Kristiano iti bagi ti tao. Nasken ti tunggal paset, ngem "saanda nga agpapada amin iti pakausaran." Maitunos iti dayta, masapul nga asikasuentayo ti aniaman a pribilehio a naitalek kadatayo. Kali- kaguman daytoy a tarusan ken tamingentayo a nalaing ti aniaman a palawag a naituding kadatayo, imbes a tagibassitentayo ti kinapateg ti dadduma a to- piko gapu ta ipapantayo nga ad-adda a makapainteres dagiti sa- bali a topiko. (Roma 12:4-8) Responsabilidad ti klase matalek ken masirib nga adipen nga ipaay ti naespirituan a taraon "iti umiso a tiempo." (Mat. 24:45) No usarentayo dagiti personal nga abilidadtayo a mangbukel kadagiti palawag sigun kadagiti instruksion a maaw-awattayo, ipakpakitatayo ti panangapresiar iti dayta nga urnos. Tumulong daytoy iti naannayas a panagan- dar ti kongregasion. APAY A NASKEN? No usarentayo ti naituding a material a mangbukel iti pa- lawagtayo, ipakpakitatayo ti panagraem iti programa a pa- nangtaraon nga inyurnos ti klase matalek ken masirib nga adipen. No Ania ti Iraman. No adda naituding kenka a topiko iti es- kuelaan, siguraduem a buklen dayta a topiko a saan ket a ti saba- li. Kaaduanna, maited ti espesipiko a material a reperensiam. No awan ti naibaga kenka a naipablaak a material nga usarem a pangibasaran iti palawagmo, mabalinmo ti agala iti material kadagiti pinilim a publika- sion. Nupay kasta, iti panangisaganam iti palawagmo, siguraduem a naisen- tro iti naituding a topiko ti intero a presentasionmo. Iti panangikeddeng no ania ti iramanmo, masapul met nga ikonsiderarmo dagiti agdengngeg kenka. Adalem a naimbag ti material a reperensiam, nga anagem dagiti kasuratan nga adda iti dayta. Kalpasanna, panunotem no kasano ti kasayaatan a pa- nangusarmo iti dayta a pakagunggonaan dagiti agdengngeg. Mangpilika iti dua wenno nalabit tallo a punto iti naipablaak a material nga usarem a kas kangrunaan a punto iti palawagmo. Kasta met, pumilika manipud iti naitu- ding a material kadagiti kasuratan a panggepmo a basaen ken ilawlawag. Kasano kawadwad ti material a saklawem? Daydiay laeng kabaelam nga ipalawag a sieepektibo. Dimo isakripisio ti nasayaat a panangisuro gapu la- eng ta kayatmo nga iserrek ti nakaad-adu nga impormasion. No ti dadduma a material ket di maikanatad iti panggep ti palawagmo, ipamaysam kadagiti paset a tumulong a mangibanag iti dayta a panggep. Iti naituding a material, 234
Panangusar iti Naituding a Material usarem daydiay makaisuro ken makagunggona unay kadagiti agdengngeg. Ti panggepmo iti daytoy a punto a pakabalakadan ket, saan a ti kawadwad ti masaklawmo, no di ket ti panangusarmo iti naituding a material a pangiba- saran iti palawagmo. Saan a nairanta ti palawagmo a basta pananggupgop iti naituding a mate- rial. Masapul nga adda dagiti punto a panggepmo nga ilawlawag, palawaen, iyilustrar, ken nalabit mangtedka iti pagarigan ti aplikasionda. Mausar koma dagiti kanayonan nga ideya a mangbukel kadagi- ti napateg a punto iti naituding a materialmo imbes a mangsu- kat iti dayta a material. NO KASANO NGA ARAMIDEN Usarem laeng ti material a direk- ta a nainaig iti naituding a topikom. Dagiti kakabsat a lallaki nga addaan kadagiti kasapulan a kualipikasion kas mannursuro ket mabalin a maawisda inton agangay a mangted iti instruksion iti Gimong ti Serbisio. Ma- awatanda a nasken ti epektibo a panangusar iti naituding a material imbes a sukatanda dayta iti sabali. Kasta met, dagiti kakabsat a mangipaay iti palawag publiko maikkanda kadagiti balabala a surotenda. Mabalin nga ibagaybagay dagitoy, ngem sibabatad nga ipakitada dagiti kangrunaan a punto a mailawla- wag, dagiti mausar a mangsuporta nga argumento, ken dagiti kasuratan a maaramat a pundasion ti palawag. Ti panagsursu- ro no kasano nga usaren ti naituding a material a kas pangiba- saran ket napateg a paset ti panagsagana para iti dadduma pay a pribilehio a panagpalawag. No ramanen ti naituding a pasetmo ti panangusar iti naipablaak a material a kas pangibasaran iti palawagmo, piliem dagiti kangrunaan a pun- to ken napateg a kasuratan iti dayta a material imbes a kada- giti sabali a reperensia. Ti kastoy a panagsanay matulongannaka met a mangikondukta kadagiti progresibo a panagadal iti Biblia iti pagtaengan. Masursurom nga ipamaysa ti atension iti material a maadal imbes nga umadayo iti topiko babaen ti pana- ngitampok kadagiti sabali a banag a nalabit makapainteres ngem saan a nas- ken iti pannakatarus iti dayta a topiko. Ngem no maawatam ti punto daytoy a leksion, saanka nga agbalin a nainget unay di la ket ta maliwayam ti mangi- paay iti kanayonan a panangilawlawag a nalabit kasapulan ti iyad-adalam. ENSAYO: Iti tallo a nagduduma nga aldaw, no basaem ti teksto iti dayta nga aldaw, sirkuluam ti sao wenno sasao a mangibatad iti topiko a masalsalaysay. Ugedam ti maysa wenno dua nga ababa a komento a direkta a nainaig iti dayta a topiko. Kalpasanna, iti bu- kodmo a sasao, komentuam dayta a topiko babaen ti panangusarmo iti kasuratan ken dagiti punto a minarkaam. 235
44 EPEKTIBO A PANANGUSAR KADAGITI SALUDSOD
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem dagiti saludsod iti wagas a maibanag ti namnamaem a resulta. Mabalin a ti panggepmo ket mangawis iti berbal a sung- bat; mangallukoy iti mental a sungbat. Ti saludsodmo ken ti wagas a panangidatagmo iti dayta ti mangikeddeng no kasano kaepekti- bo ti panangusarmo kadagiti saludsod. YANTANGAY kasapulanda ti sungbat, dagiti saludsod - berbal man wenno mental - tulonganda dagiti agdengdengngeg a makiraman. Matulongannaka dagiti saludsod a mangirugi iti saritaan ken mangtagiragsak iti makagutugot a panagsisinnukat kadagiti kapanunotan. Kas pumapalawag ken mannursu- ro, mabalinmo nga usaren dagiti saludsod a mangtukay iti interes, tumulong iti maysa nga agrason maipapan iti maysa a banag, wenno ad-adda a mangi- paganetget iti ibagbagam. No nasayaat ti panangusarmo kadagi- ti saludsod, maparegtam dagiti sabsabali nga agpanunot imbes a basta dumngeg laeng. Tandaanam ti panggepmo, ket agsalud- sodka iti wagas a makatulong a mangibanag iti dayta. APAY A NASKEN? Dagiti epektibo a saludsod tulonganda dagiti agdengdeng- ngeg a makiraman. Dagiti sungbat kadagiti maitutop a sa- ludsod mabalin a mangipaayda met iti napateg nga imporma- sion para iti mannursuro. Tapno Mairugi ti Saritaan. No mangaskasabaka, siputam da- giti gundaway a mabalinmo nga awisen dagiti tattao a mangyeb- kas iti kapanunotanda no la ket ta situtulokda. Adu dagiti Saksi a mangirugi iti makapainteres a saritaan babaen laeng ti panangisaludsodda iti, "Pinampanunotyo ka- din . . . ?" No mangpilida iti saludsod a talaga nga adda iti panu- not ti adu a tattao, sigurado a matagiragsakda ti kaaddada iti tay- ak ti ministerio. Uray pay kabbaro ti saludsod iti panunot ti maysa a tao, mabalin a matukay ti interesna. Nadumaduma a banag ti mabalin nga irua- ngan babaen dagiti saludsod a kas iti "Ania ti makunam . . . ?," "Kasano ti pa- nagriknam . . . ?," ken "Mamatika kadi . . . ?" Idi inasitgan ni ebanghelisador a Felipe ti maysa nga Etiope nga opisial ti palasio nga agbasbasa a sipipigsa iti padto ni Isaias, dinamag laeng ni Felipe: "Ammom kadi nga agpayso [wenno, maawatam kadi] no ania ti basbasaem?" (Ara. 8:30) Daytoy a saludsod ti nangted ken ni Felipe iti gundaway a ma- ngilawlawag kadagiti banag maipapan ken Jesu-Kristo. Iti panangusarda iti umarngi a saludsod, adda dagiti Saksi ita a nakasarak kadagiti tattao a sipa- pasnek nga agtarigagay iti nalawag a pannakaawat iti kinapudno a masarakan iti Biblia. No maikkanda iti gundaway a mangyebkas kadagiti kapanunotanda, adu dagidiay madadaan nga umimdeng kenka. Kalpasan ti panagsaludsodmo, umimdengka a naimbag. Anusam imbes a babalawem ti sungbat ti kasarsa- 236
Epektibo a Panangusar Kadagiti Saludsod ritam. Komendaram no la ket ta maaramidmo a sipapasnek dayta. Namin- san, kalpasan a "simmungbat a sisasaririt" ti maysa nga eskriba, kinomenda- ran ni Jesus, a kunkunana: "Saanka nga adayo iti pagarian ti Dios." (Mar. 12:34) Uray no saan nga agpada ti panangmatmatyo, mabalinmo a pagyama- nan ti panangyebkasna iti kapanunotanna. Nalabit a ti imbagana ti mangted kenka iti pamalatpatan iti panangmatmatna a nasken nga ikon- siderarmo no iranudmo kenkuana ti kinapudno a masarakan iti Biblia. NO KASANO NGA ARAMIDEN Tapno maallukoymo a makisarita ti maysa a tao, agusarka kadagiti saludsod maipapan iti bamba- nag a pudno a napateg kenkuana. Tapno Mangiruangan Kadagiti Napateg a Kapanunotan. No agpalawagka iti maysa a grupo wenno kasaritam ti maysa a tao, padasem ti agusar kadagiti saludsod a mangiturong kadagi- ti napateg a kapanunotan. Siguraduem a dagiti saludsodmo ket maipapan kadagiti banag a talaga a paginteresan dagiti agdeng- dengngeg. Mabalinmo met ti agusar kadagiti mamagpanunot a saludsod agsipud ta saan a dagdagus a masungbatan dagitoy. No agsarimadengka iti apagbiit kalpasan ti panagsaludsodmo, ma- balin nga umimdengda a naimbag ken seggaanda ti sumaruno nga ibagam. Sakbay nga ibagam ti maysa a napateg nga ideya, padasem ti agusar iti saludsod a mang- pagagar kadagiti sabsabali a dumngeg iti dayta. Agusarka kadagiti saludsod a tumulong kadagiti tattao a ma- nganag iti nakaibasaran dagiti ibagbagam, iti kinaumiso dagiti impormasion a naidatag, ken dagiti nasayaat nga ibunga dagi- toy iti biagda. Naminsan, nagusar ni propeta Mikias iti adu a saludsod. Kal- pasan nga inyimtuodna no ania ti namnamaen ti Dios kadagi- diay agdaydayaw kenkuana, nangidatag ti propeta iti uppat pay a saludsod, a tunggal maysa ket mabalin a sungbatan. Amin da- gita a saludsod pagseggaenda dagiti agbasa a mangammo iti na- bagas a sungbat nga inusarna a nangingudo iti dayta a paset ti salaysayna. (Mik. 6:6-8) Maaramidmo met kadi ti kasta no ma- ngisursuroka? Padasem. Agusarka kadagiti saludsod a mangawis iti iyad-adalam a saan laeng a mangdakamat kadagiti impormasion no di pay ket mangyebkas iti kapanunotanna maipapan iti maad-adalna. Tapno Makirinnason. Mausar dagiti saludsod a tumulong kadagiti sabsabali a manganag iti lohika ti argumento. Idi adda nadagsen a mensahe nga impakaammona iti Israel, kasta ti ina- ramid ni Jehova, kas naipakita iti Malakias 1:2-10. Imbagana nga umuna ka- dakuada: "Inayatkayo." Saanda nga impateg dayta nga ayat, isu nga insa- ludsodna: "Saan kadi a ni Esau kabsat ni Jacob?" Kalpasanna, dinakamat ni Jehova ti langalang a kasasaad ti Edom kas pammaneknek a gapu iti kinada- kesda, saan nga inayat ti Dios dayta a nasion. Pinasarunuanna daytoy kadagi- ti pangngarig a naballaetan kadagiti saludsod tapno ipaganetgetna ti di pa- nangsubad ti Israel iti ayatna. Adda dagiti saludsod a kas man la dagiti di matalek a papadi ti nangyimtuod kadagita. Dagiti dadduma ket salsaludsod nga inyimtuod ni Jehova kadagiti papadi. Ti kasta a panagsasarita ket maka- tukay iti rikna ken tenglenna ti atensiontayo; di mabalusingsing dagiti argu- mento; di malipatan ti mensahe. Adda dagiti pumapalawag nga epektibo met ti panangusarda kadagiti 237
238 Epektibo a Panangusar Kadagiti Saludsod saludsod. Nupay saan a manamnama ti berbal a sungbat, mairaman dagiti ag- dengdengngeg iti mental a wagas, a kas man la makisarsaritada. No mangyadaltayo iti Biblia, usarentayo ti wagas a mangkalikagum iti panna- kipaset ti iyad-adalantayo. Siempre, ad-adda a makagunggona no sumungbat ti iyad-adalantayo iti bukodna a sasao. Buyogen ti nadayaw a timek, agusarka ka- dagiti kanayonan a saludsod a makirinnason kenkuana. Kadagiti kangrunaan a punto, paregtaem nga usarenna ti Biblia a kas pangibasaran iti sungbatna. Ma- balinmo met nga iyimtuod: "Kasano a mainaig daytoy pagsarsaritaanta iti day- diay sabali a punto a naadaltan? Apay a nasken daytoy? Kasano nga apektaran- na ti biagtayo?" Ad-adda nga epektibo ti kasta a wagas ngem ti panangibagam iti bukodmo a kombiksion wenno sika a mismo ti mangted iti atiddog a pa- nangilawlawag. Iti kastoy a wagas, matulongam ti iyad-adalam a mangusar iti "pannakabalin[na] nga agrason" nga agdayaw iti Dios. - Roma 12:1. Aganuska no ti iyad-adalam dina matarusan ti maysa nga ideya. Nalabit idildiligna ti ibagbagam iti daydiay patpatienna iti adun a tawen. Mabalin a makatulong no ikonsiderarmo dayta a banag manipud iti sabali nga anggu- lo. Ngem no dadduma, kasapulan ti simple a pannakirinnason. Agusarka iti adu a Kasuratan. Agaramatka kadagiti ilustrasion. Malaksid kadagitoy, agusar- ka kadagiti simple a saludsod a mangawis kenkuana nga agrason sigun iti adda a pammaneknek. Tapno Maipalnaad ti Rikrikna. No sungbatan dagiti tattao dagiti salud- sod, saan a kanayon nga ipalnaadda ti pudno a riknada. Mabalin a mangted- da laeng iti sungbat nga ipapanda a kayatmo. Masapul ti pannakaawat. (Prov. 20:5) Kas iti inaramid ni Jesus, mabalinmo nga isaludsod: "Patiem kadi day- toy?" - Juan 11:26. Idi adu kadagiti adalan ni Jesus ti naitibkol iti imbagana ket pinanawanda, inawis ni Jesus dagiti apostolna a mangyebkas iti riknada. Kinunana: "Kayat- yo kadi met ti mapan?" Inyebkas ni Pedro ti rikriknada, a kunkunana: "Apo, iti siasino ti papananminto? Addaanka iti sasao ti agnanayon a biag; ket na- matikami ken naammuanmi a sika Daydiay Santo ti Dios." (Juan 6:67-69) Iti sabali a gundaway, insaludsod ni Jesus kadagiti adalanna: "Siasino ti Anak ti tao sigun iti panagkuna dagiti tattao?" Pinasarunuanna daytoy iti maysa a sa- ludsod a nangawis kadakuada a mangyebkas iti adda kadagiti pusoda. "Daka- yo, nupay kasta, siasinoak iti panagkunayo?" Kas sungbat, kinuna ni Pedro: "Sika ti Kristo, ti Anak ti sibibiag a Dios." - Mat. 16:13-16. No mangyadalka iti Biblia, mabalin a makagunggona no aramidem met ti kasta kadagiti dadduma nga isyu. Mabalinmo nga isaludsod: "Kasano ti pa- nangmatmat dagiti kaeskuelaam (wenno katrabahuam) iti daytoy a banag?" Kalpasanna, mabalinmo nga iyimtuod: "Ania ti makunam maipapan iti day- toy?" No maammuam ti pudno a rikrikna ti iyad-adalam, dakkel ti maitu- longmo kenkuana kas maysa a mannursuro.
Epektibo a Panangusar Kadagiti Saludsod Tapno Ad-adda a Maipaganetget. Mabalin met nga usaren dagiti salud- sod tapno ad-adda a maipaganetget dagiti punto. Kasta ti inaramid ni apostol Pablo, kas nailanad iti Roma 8:31, 32: "No ti Dios adda kadatayo, siasinonto ti bumusor kadatayo? Daydiay saan a nangipaidam uray pay ti bukodna nga Anak no di ket inyawatna a maipaay kadatayo amin, apay a saannanto a siaa- si nga ipaay met kadatayo mairaman kenkuana ti amin a dadduma a bamba- nag?" Imutektekam nga iti tunggal kasasaad, palawaen ti saludsod dagiti si- narunona a sasao. Kalpasan ti panangilanadna iti panangukom ni Jehova a maibusor iti ari ti Babilonia, inyebkas ni propeta Isaias ti nabileg a kombiksion idi innayonna: "Ni met laeng Jehova ti buybuyot impatigmaanna, ket siasino ti makadadael iti dayta? Ket ti imana isu daydiay nayunnat, ket siasino ti makaibaw-ing iti dayta?" (Isa. 14:27) Babaen ti mismo a kababagasda, ipasimudaag dagiti kas- ta a saludsod a ti ideya a nayebkas ket nabatad. Saanen a kasapulan ti sungbat. Tapno Ibutaktak ti Di Umiso a Panagpampanunot. Dagiti saludsod a na- sayaat ti pannakautobna ket epektibo met a pamay-an a mangibutaktak iti di umiso a panagpampanunot. Sakbay a pinaimbagna ti maysa a lalaki, sinalud- sod ni Jesus kadagiti Fariseo ken sumagmamano a nalaing iti Linteg: "Nain- kalintegan kadi ti mangagas iti sabbath wenno saan?" Kalpasan ti pananga- gasna, insarunona ti sabali pay a saludsod: "Asino kadakayo, a no ti anakna wenno ti torona matnag iti bubon, saannanto nga aonen a dagus iti aldaw ti sabbath?" (Luc. 14:1-6) Awan ti sungbat a ninamnamana, ken awan met ti in- sungbatda. Imbutaktak dagiti saludsod ti di umiso a panagpampanunotda. No dadduma, mabalin a di umiso ti panagpampanunot uray dagiti pudno a Kristiano. Dagiti dadduma kadagiti taga Corinto idi umuna a siglo insak- langda dagiti kakabsatda iti pangukoman tapno marisut dagiti parikut a ka- baelanda koma a risuten a mismo. Kasano ti panangtaming ni apostol Pablo iti dayta a banag? Nangidatag iti agsasagadsad nga agkakadagsen a saludsod tapno mailinteg ti panagpampanunotda. - 1 Cor. 6:1-8. No sanayem, masursurom ti epektibo a panangusar kadagiti saludsod. Nu- pay kasta, laglagipem ti agbalin a nadayaw, nangruna no natataengan dagiti kasarsaritam, dagiti tattao a saanmo a personal nga am-ammo, ken dagidiay addaan iti autoridad. Usarem dagiti saludsod a mangidatag iti kinapudno a masarakan iti Biblia iti makaallukoy a wagas. ENSAYO: (1) No ammom ti teritoria a pangasabaam, mangisaganaka iti sumagmamano a saludsod a mausarmo a mangiruangan iti nabagas a pannakisarita kadagiti tattao. (2) Basaem ti Roma kapitulo 3, ket imutektekam a nalaing ti panangusar ni Pablo ka- dagiti saludsod idi inlawlawagna ti takder dagiti Judio ken Gentil iti imatang ti Dios. 239
45 DAGITI ILUSTRASION/EHEMPLO A MAKAISURO
Ania ti masapul nga aramidem? Agusarka kadagiti piguratibo a sasao (figure of speech), estoria, wenno aktual a kapadasan a tumulong kenka a mangibanag kada- giti panggepmo kas mannursuro. TI PANANGUSAR kadagiti ilustrasion ken ehemplo ket nagsayaat a pamay-an ti panangisuro. Masansan nga awisen ken tenglenda ti atension a buyogen ti nagpaiduma a kinaepektibo. Pagpanunotendatayo. Tukayenda ti rikrikna ket iti kasta madanonda ti konsiensia ken puso. No dadduma, mausar dagiti ilus- trasion a mangparmek iti di umiso a panangipapan. Makatulong met dagi- toy iti pananglagip. Us-usarem kadi dagita iti panangisurom? Dagiti piguratibo a sasao ket ilustrasion a sumagmamano la a balikas ti kasapulan; ngem mangparnuayda kadagiti nalawag a mental a ladawan. No maitutop dagiti usarem, nabatad ti kai- papananda. Ngem ad-adda a maipakita ti mannursuro ti pateg- da babaen ti ababa a panangilawlawag kadagita. Naglaon ti Bib- lia kadagiti ehemplo a pakasursuruam. APAY A NASKEN? Ti umiso a panangusar kadagi- toy a katulongan iti panangisuro pasayaatenna ti palawagmo, apektaranna ti biag dagiti tat- tao, ken pagbalinenna a nalaka a matandaanan ti instruksion. No di umiso ti pannakausarda, ma- balin a saanda a maiturong ti atension iti napateg nga instruk- sion. Mangrugika Kadagiti "Simile" ken "Metaphor." Dagi- ti simile (panangidilig) ti kasimplean a piguratibo a sasao. No agad-adalka pay laeng nga agusar kadagiti ilustrasion, makatu- long no dagitoy ti pangirugiam. Masansan a mangrugi dagita iti sasao a "mayasping iti" wenno "kas iti." Nupay pagdiligen dagiti simile ti dua a banag nga aggidiat, itampokda ti pagpadaan dagitoy. Naglaon ti Biblia iti adu a piguratibo a sasao a naibatay kadagiti banag a na- parsua - dagiti mula, animal, ken bambanag iti langit - agraman dagiti kapa- dasan ti tao. Iti Salmo 1:3, naibaga kadatayo a ti tao a regular nga agbasbasa iti Sao ti Dios ket "kas iti kayo a naimula iti igid dagiti pagayusan ti danum," kayo a nabunga ken kanayon a nalangto. Naikuna a ti nadangkes a tao ket "kas iti leon" a mangpadpadaan iti tukmaanna. (Sal. 10:9) Inkari ni Jehova ken Abraham a ti bin-ina agbalinto a "kas kadagiti bituen ti langlangit" no iti kaaduda ken "kas kadagiti binukel ti darat nga adda iti aplaya." (Gen. 22:17) Maipapan iti nasinged a relasion ni Jehova ken ti nasion ti Israel, kinuna ti Dios: "No kasano a ti maysa a sinturon kumpet kadagiti padingpading ti maysa a lalaki," kasta met ti ikakapet Kenkuana ti Israel ken Juda. - Jer. 13:11. Dagiti metaphor (panangipadis) itampokda met ti pagpadaan ti dua nga agduma unay a banag. Ngem napuerpuersa ti metaphor agsipud ta pagpara- ngenna a ti maysa a banag ket kas man la isu daydiay sabali, ket ngarud adda kualidad ti maysa a banag a maikuna met maipapan iti sabali. Kinuna ni Je- 240
Dagiti Ilustrasion/Ehemplo a Makaisuro sus kadagiti adalanna: "Dakayo ti silaw ti lubong." (Mat. 5:14) Maipapan iti pagdaksan ti di magawidan a panagsasao, insurat ni adalan a Santiago: "Ti dila maysa nga apuy." (Sant. 3:6) Inkanta ni David ken Jehova: "Sika ti napas- dok a batok ken salindegko." (Sal. 31:3) Masansan a bassit wenno awan ti masapul a panangilawlawag iti maitutop a metaphor. Epektibo dayta gapu iti kaababana. Ti metaphor tulonganna dagiti agdengdengngeg a manglagip iti maysa a punto iti wagas a di maaramid ti simple a panangibaga kadagiti bambanag. Ti hyperbole ket aglablabes a panangyebkas kadagiti bamba- nag. Masapul a naannad ti pannakausarna di la ket ta sabali ti pagawatan dagiti agdengdengngeg. Inusar ni Jesus ti kastoy a piguratibo a sasao tapno dagiti agdengdengngeg saanda a ma- lipatan ti puntona idi insaludsodna: "Apay . . . a matmatam ti garami iti mata ni kabsatmo, ngem saanmo nga imutektekan ti pasanggir iti bukodmo a mata?" (Mat. 7:3) Sakbay a padasem nga usaren daytoy wenno dagiti dadduma pay a piguratibo a sa- sao, adalem ti epektibo a panangusar kadagiti simile ken met- aphor. NO PANGALAAN KADAGITI MAITUTOP NGA ILUSTRASION KEN EHEMPLO Regular a basaem ti Biblia; intonaram dagiti ilustrasion; utobem ti pateg dagiti ehemplo a linaonna. Iti panangpalpaliiwmo kadagiti bambanag nga adda iti aglaw- lawmo, panunotem no kasano a nainaig dagiti kababalin ken tig- tignay dagiti tattao kadagiti topiko nga ipalawagmo. Agusarka Kadagiti Ehemplo. Imbes nga agusarka iti pigura- tibo a sasao, mabalin a kayatmo nga usaren dagiti ehemplo, pi- narparbo man nga estoria wenno aktual a kapadasan, kas pa- may-an ti panangisuro. Mabalin a masobraan dagitoy, isu a masapul a naannad ti panangusarmo kadagita. Mausar laeng koma dagiti kasta nga ehemplo a mangsuportar kadagiti punto a talaga a napateg, ken maidatagda iti wagas a matandaanan da- giti agdengdengngeg ti punto ti instruksion, saan laeng a ti es- toria. Agurnongka kadagiti epektibo nga ilustrasion ken ehemplo. Mabalin nga aggapu dagitoy kadagiti mabasam, palawag a mangngegmo, wenno kadagiti banag a mapaliiwmo. Isuratmo ta mausarmonto dagita. Nupay saan nga amin nga ehemplo ket aktual a pasamak, masapul nga iyanninawda dagiti aktual a kababalin wenno kasasaad. Isu nga idi insurona no kasano ti rumbeng a panangmatmat kadagiti nakaba- sol nga agbabbabawi, inyilustrar ni Jesus ti puntona babaen ti panangisari- tana iti maipapan iti maysa a tao a naragsakan idi nabirokanna ti napukaw a karnerona. (Luc. 15:1-7) Kas sungbatna iti maysa a lalaki a di nakatarus iti naan-anay a kaipapanan ti Linteg a nangibilin nga ayatem ti kaarrubam, si- narita ni Jesus ti maipapan iti Samaritano a nangtulong iti nadangran a la- laki a binaybay-an ti maysa a padi ken maysa a Levita. (Luc. 10:30-37) No paliiwem a naimbag ti kababalin ken tigtignay dagiti tattao, sieepektibo a mausarmo daytoy a pamay-an ti panangisuro. Insalaysay ni propeta Natan ti maysa a pinarparbo a kasasaad kas pamay- anna a nangtubngar ken Ari David. Epektibo daydi nga estoria agsipud ta 241
242 Dagiti Ilustrasion/Ehemplo a Makaisuro saan a nangparnuay iti kasasaad a mabalin a nangtignay koma ken David a mangikalintegan iti bagina. Maipapan dayta iti maysa a baknang nga aduan iti karnero ken maysa a nanumo a lalaki nga addaan iti maymaysa nga urbon a kabaian a karnero a tinartarakenna a sidudungngo. Pastor met idi ni David, isu a maawatanna ti rikna ti makinkukua iti dayta a karnero. Nainkalintegan laeng a nakapungtot ni David iti daydi baknang a nangagaw iti karnero nga ipatpateg ti napanglaw a lalaki. Kalpasanna, direkta a kinuna ni Natan ken David: "Sika a mismo ti lalaki!" Nadanon ti puso ni David, ket sipapasnek a nagbabawi. (2 Sam. 12:1-14) No sanayem, masursurom a tamingen dagiti emosional a problema iti makaguyugoy a wagas. Adu nga ehemplo a makatulong iti panangisuro ti mabalin a maadaw ka- dagiti pasamak a nailanad iti Kasuratan. Kasta ti inaramid ni Jesus idi kinu- nana iti sumagmamano a sasao: "Laglagipenyo ti asawa ni Lot." (Luc. 17:32) Idi intedna dagiti detalye ti pagilasinan ti kaaddana, dinakamat ni Jesus ti "kaaldawan ni Noe." (Mat. 24:37-39) Iti Hebreo kapitulo 11, dinakamat ni apostol Pablo ti nagan ti 16 a lallaki ken babbai kas ulidan ti pammati. Bayat nga umad-adu ti ammom iti Biblia, mabalinmo ti agadaw kadagiti nagsaya- at nga ehemplo manipud iti ibagbaga ti Kasuratan maipapan kadagiti pasa- mak ken tattao a nadakamat iti dayta. - Roma 15:4; 1 Cor. 10:11. No dadduma, mabalin a nasayaat nga agusarka iti aktual a kapadasan iti moderno a panawen tapno maipaganetget ti maysa a punto. Ngem no ara- midem dayta, annadam a dagiti laeng napasingkedan a kapadasan ti usarem ken saanmo nga aramaten dagidiay makapabain kadagiti agdengdengngeg wenno mangiturong iti atension iti mapagsusupiatan a topiko nga awan pa- kainaiganna iti temam. Laglagipem met nga adda koma maitulongna ti ka- padasan nga usarem. Saanka a mangdakamat kadagiti di kasapulan a detalye a mangyadayo iti atension iti panggep ti palawagmo. Maawatan Kadi? Aniaman nga ilustrasion wenno ehemplo ti usarem, adda koma piho a panggep a maibanagna. Maibanagna aya dayta no dimo iyaplikar iti topiko a salsalaysayem? Kalpasan ti panangtukoyna kadagiti adalanna a kas "silaw ti lubong," nag- sao pay ni Jesus maipapan iti usar ti pagsilawan ken ti responsabilidad nga ipasimudaag daytoy kadakuada. (Mat. 5:15, 16) Pinasarunuanna ti pangnga- rigna maipapan iti napukaw a karnero babaen ti panangdakamatna iti rag-o sadi langit no agbabawi ti maysa a tao a nakabasol. (Luc. 15:7) Ket kalpasan ti estoriana maipapan iti naimbag a Samaritano, adda mamagpanunot a salud- sod nga inimtuod ni Jesus iti kasarsaritana sana pinasarunuan dayta iti direk- ta a balakad. (Luc. 10:36, 37) Maigidiat iti dayta, inlawlawag ni Jesus kadagiti laeng sipapakumbaba nga agsaludsod, saan a kadagiti bunggoy dagiti tattao, ti pangngarigna maipapan iti nagduduma a kita ti daga ken maipapan kada-
Dagiti Ilustrasion/Ehemplo a Makaisuro giti dakes a ruot iti talon. (Mat. 13:1-30, 36-43) Tallo nga aldaw sakbay ti ipa- patayna, sinarita ni Jesus ti pangngarig maipapan kadagiti mammapatay nga agtaltalon iti kaubasan. Saanna nga inlawlawag ti kaipapananna, ta saanen a kasapulan. "Ti panguluen a papadi ken dagiti Fariseo . . . nadlawda nga isu agsasao maipapan kadakuada." (Mat. 21:33-45) No kasta, ti kababagas ti ilus- trasion, panangmatmat dagiti agdengdengngeg, ken ti panggepmo ti mangi- keddeng no masapul nga ilawlawagmo ti aplikasion ti ilustrasion ket no ma- sapul, kasano kaadu ti ilawlawagmo. Kasapulan ti panawen iti panagsursuro a mangusar a sieepektibo kadagiti ilustrasion ken ehemplo, ngem makagunggona ti panangaramidmo iti day- ta. Dagiti maitutop nga ilustrasion gutugotenda ti isip ken puso. Iti kasta, mayallatiw ti mensahe iti wagas a masansan a di maaramid ti simple a pana- ngibaga kadagiti bambanag. ENSAYO: Usigem dagiti ilustrasion a masarakan kadagitoy a teksto: Isaias 44:9-20; Mateo 13:44; Mateo 18:21-35. Ania ti isuro ti tunggal maysa kadagita nga ilustrasion? Apay nga epek- tibo? Dagiti piguratibo a sasao a kayatko nga usaren no mangisuroak Dagiti aktual a kapadasan a kayatko a tandaanan ken usaren
243
46 DAGITI ILUSTRASION A NAADAW KADAGITI GAGANGAY A KASASAAD
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem dagiti ilustrasion a mainaig kadagiti aktibidad a pakiram- ramanan dagiti agdengdengngeg wenno bambanag a pamiliar unay kadakuada. SIEMPRE, nasken a mayataday iti material a salsalaysayem ti aniaman nga ilustrasion nga usarem. Ngem tapno ad-adda nga epektibo, nasken a mayata- day met dagita kadagiti agdengdengngeg. Kasano a ti panangpilim kadagiti ilustrasion nga usarem iti palawagmo iti maysa a grupo ket mabalin nga agpannuray iti no siasino dagiti agdeng- ngeg? Ania ti inaramid idi ni Jesu-Kristo? Iti panagpalawag ni Jesus kadagiti man umariwekwek a tattao wenno kadagiti ada- lanna, saan a nagusar kadagiti ehemplo a naadaw kadagiti kasa- saad ti biag iti ruar ti Israel. Saan a pamiliar kadagiti agdeng- dengngeg kenkuana dagiti kasta nga ehemplo. Kas pagarigan, awan ti dinakamat ni Jesus maipapan iti kasasaad ti biag iti pa- lasio ti Egipto wenno dagiti narelihiosuan a kaugalian ti India. Nupay kasta, naadaw dagiti ilustrasionna kadagiti aktibidad a kadawyan kadagiti tattao iti amin a pagilian. Nadakamatna ti maipapan iti panangtakup kadagiti kawes, panagnegosio, pannakapukaw ti banag a napa- teg, ken pannakiboda. Maawatanna ti reaksion dagiti tattao iti nadumaduma a sirkumstansia, ket inusarna daytoy a pannakaammo. (Mar. 2:21; Luc. 14:7- 11; 15:8, 9; 19:15-23) Tangay dagiti umili ti Israel ti kangrunaan a kinaskasa- baan ni Jesus, dagiti banag ken aktibidad a paset ti inaldaw a panagbiagda ti kaaduan a nangadawanna kadagiti ilustrasionna. Gapuna, dinakamatna da- giti banag a kas iti panagtalon, kinatulnog dagiti karnero iti pastorda, ken pa- nangusar kadagiti lalat a pangikargaan iti arak. (Mar. 2:22; 4:2-9; Juan 10:1-5) Dinakamatna met dagiti historikal a pasamak a pagaammoda - ti pannaka- parsua ti immuna a pagassawaan, ti Layus idi kaaldawan ni Noe, ti pannaka- dadael ti Sodoma ken Gomorra, ti pannakatay ti asawa ni Lot, ken daddu- ma pay. (Mat. 10:15; 19:4-6; 24:37-39; Luc. 17:32) Iti panangpilim kadagiti ilustrasion nga usarem, ikonkonsiderarmo met kadi a naimbag dagiti aktibi- dad a kadawyan kadagiti agdengdengngeg kenka ken ti kultura a nabango- nanda? APAY A NASKEN? Matukay ti puso dagiti agdengdengngeg kadagiti ilustrasion a naadaw kadagiti gagangay a kasasaad. No ngay maymaysa wenno nalabit sumagmamano laeng ti kasarsaritam, imbes a dakkel a grupo? Mangpilika iti ilustrasion a maitutop kadakuada. Idi kinasabaan ni Jesus ti maysa a Samaritana iti abay ti bubon iti asideg ti Sicar, 244
Dagiti Ilustrasion a Naadaw Kadagiti Gagangay a Kasasaad dinakamatna ti maipapan iti "nabiag a danum," 'saanton a pulos a pannaka- waw,' ken "ubbog ti danum nga agburburayok a mangipaay iti agnanayon a biag" - a bin-ig a piguratibo a sasao a direkta a nainaig iti ar-aramiden daydi a babai. (Juan 4:7-15) Ket idi kinasaritana dagiti lallaki a mangug-ugas kada- giti iketda, nainaig iti panagkalap ti pangngarig nga inusarna. (Luc. 5:2-11) Kadagita a kasasaad, mabalinna koma a dakamaten ti panagtalon, tangay ag- rikultura ti pagbibiagan dagiti tattao sadiay, ngem anian a mas epektibo ti panangtukoyna iti personal a trabahoda ta dayta ti namagbalin iti puntona a nalawag iti panunotda! Ikagkaguma- am kadi nga aramiden ti kasta? NO KASANO A MASURSUROM TI AGUSAR ITI ILUSTRASION Saan laeng a ti kayatmo nga ibaga ti panunotem no di pay ket dagiti agdengngeg kenka. Inturong ni Jesus ti atensionna "kadagiti napukaw a karnero iti balay ti Israel," ngem ni apostol Pablo ket naibaon saan la- eng nga iti Israel no di pay ket kadagiti Gentil a nasion. (Mat. 15:24; Ara. 9:15) Adda kadi nakaidumaan ti panagsao ni Pab- lo? Adda. Idi sinuratanna dagiti Kristiano idiay Corinto, dina- kamatna ti maipapan kadagiti lumba, ti ugali a pannangan iti uneg dagiti templo ti didiosen, ken dagiti parada ti panagballigi a pamiliar kadagidiay a Gentil. - 1 Cor. 8:1-10; 9:24, 25; 2 Cor. 2:14-16. Paliiwem a nalaing dagiti kasasaad ti biag iti aglawlawmo. Pagbalinem a kalat iti kada lawas ti mangusar iti uray maysa laeng a maitutop nga ilustrasion a dimo pay naus-usar. Kas met kadi kada Jesus ken Pablo ti kaannad ti panagpi- lim kadagiti ilustrasion ken ehemplo nga us-usarem iti pana- ngisurom? Ikonkonsiderarmo kadi ti kasasaad ken ti inaldaw nga aktibidad dagiti agdengdengngeg kenka? Siempre, adun ti nagbaliwan ti lubong manipud idi umuna a siglo. Adu ti makadamdamag iti telebision ka- dagiti mapaspasamak iti sangalubongan. Masansan nga ammoda dagiti kasa- saad kadagiti sabali a pagilian. No pudno dayta iti lugaryo, saan a dakes nga agadawka kadagiti kasta a damag nga usarem kas ilustrasion. Nupay kasta, dagiti banag nga ad-adda a makaallukoy kadagiti tattao ket dagidiay maina- ig iti personal a panagbiagda - ti pagtaenganda, pamiliada, trabahoda, tara- on a kankanenda, paniempo iti lugarda. No kasapulan nga ilawlawagmo a naimbag ti ilustrasionmo, mabalin a saan a pamiliar kadagiti agdengdengngeg ti ibagbagam. Ti kasta nga ilustra- sion nalakana a gaburan ti puntom. Pagbanaganna, matandaanan dagiti ag- dengdengngeg ti ilustrasionmo ngem saan a ti Nainkasuratan a kinapudno a kayatmo nga iyallatiw. Imbes a nagaramat kadagiti komplikado a pangngarig, nagusar ni Jesus ka- dagiti simple ken inaldaw a kasasaad. Inusarna dagiti babassit a banag tap- no mailawlawagna dagiti dadakkel a banag ken dagiti banag a nalaka a ma- tarusan tapno mailawlawagna dagiti banag a narigat a maawatan. Babaen ti panangipakitana no kasano a nainaig dagiti inaldaw a pasamak kadagiti 245
246 Dagiti Ilustrasion a Naadaw Kadagiti Gagangay a Kasasaad naespirituan a kinapudno, tinulongan ni Jesus dagiti tattao tapno nalaklaka- da a maawatan dagiti naespirituan a kinapudno nga isursurona ken matan- daananda dagitoy. Anian a nagsayaat nga ulidan a tuladen! ENSAYO: Usigem ti ilustrasion a nausar iti Mateo 12:10-12. Apay nga epektibo dayta? Dagiti ilustrasion a mabalinko nga usaren a makirinnason iti maysa nga agtutubo maipapan kadagiti moral a pagalagadan Dagiti ilustrasion a mabalinko nga usaren a makirinnason iti maysa a nataengan maipapan iti pamunganayan a kinapudno nga isursuro ti Biblia
EPEKTIBO A PANANGUSAR KADAGITI MAKITA A KATULONGAN (VISUAL AID)
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem dagiti ladawan, mapa, tsart, wenno dadduma pay a ba- nag tapno nalawlawag ti pannakaidatag dagiti napateg a punto. APAY nga agusarka kadagiti makita a katulongan no mangisuroka? Agsipud ta pagbalinenna a mas epektibo ti panangisurom. Nagusar ni Jehova a Dios ken ni Jesu-Kristo kadagiti makita a katulongan, ket makaadaltayo kadakua- da. No mapakuyogan ti berbal a sao kadagiti makita a katulongan, dua a sen- tido ti pakayallatiwan ti impormasion. Makatulong daytoy a mangtengngel iti atension dagiti agdengdengngeg ken ad-adda a maitukit ti impormasion. Kasano a mausarmo dagiti makita a katulongan iti panangidatagmo iti naimbag a damag? Kasano a masigura- dom nga epektibo ti panangusarmo kadagita? APAY A NASKEN? Ti makita a katulongan ket masansan a nalawlawag wenno napapaut ti pannakaitukitna iti isip ngem ti berbal a sao. No Kasano nga Inusar Dagiti Katatan-okan a Mannursu- ro Dagiti Makita a Katulongan. Nagaramat ni Jehova kadagi- ti nalaka a matandaanan a makita a katulongan iti panangisu- rona kadagiti napateg a leksion. Iti maysa a rabii, impanna ni Abraham iti ruar ket kinunana: "Tumangadka, pangngaasim, iti langlangit ket bilangem dagiti bituen, no kabaelam a bilangen ida. . . . Kasta ti pagbalinanto ti bin-im." (Gen. 15:5) Nupay kasla imposible ti naikari ken- kuana no iti panangmatmat ti tao, natukay iti kasta unay ti rikna ni Abraham ket insaadna ti pammatina ken Jehova. Naminsan, imbaon ni Jehova ni Jere- mias iti balay ti agdamdamili ket pinastrekna iti pagdamdamilian tapno bu- yaenna ti panangmolde ti agdamdamili iti pila. Pudno a maysa daytoy a nari- gat a malipatan a leksion maipapan iti kinaturay ti Namarsua kadagiti tattao! (Jer. 18:1-6) Ken kasano a malipatan ni Jonas ti asi nga insuro ni Jehova ken- kuana babaen ti mula a tabungaw? (Jon. 4:6-11) Binilin pay ni Jehova dagiti mammadtona nga idramada dagiti naimpadtuan a mensahe babaen ti pana- ngusarda kadagiti maitutop nga alikamen. (1 Ar. 11:29-32; Jer. 27:1-8; Ezeq. 4: 1-17) Dagiti mismo a paset ti tabernakulo ken ti templo ket representasion a tumulong kadatayo a mangtarus kadagiti nailangitan a banag. (Heb. 9:9, 23, 24) Nagusar met ti Dios iti adu a sirmata a mangyallatiw kadagiti napateg nga impormasion. - Ezeq. 1:4-28; 8:2-18; Ara. 10:9-16; 16:9, 10; Apoc. 1:1. Kasano nga inaramat ni Jesus dagiti makita a katulongan? Idi pinadas dagi- ti Fariseo ken dagiti pasurot ni Herodes a tiliwen kadagiti saona, nagkiddaw ni Jesus iti denario ket impakitana ti ladawan ni Cesar iti sinsilio. Kalpasanna, inlawlawagna a rumbeng nga itedda ken Cesar ti kukua ni Cesar ngem itedda 247 47
248 Epektibo a Panangusar Kadagiti Makita a Katulongan iti Dios ti kukua ti Dios. (Mat. 22:19-21) Tapno maisurona ti leksion maipa- pan iti panangpadayaw iti Dios babaen ti amin nga ik-ikutantayo, idi adda iti templo intudo ni Jesus ti maysa a napanglaw a balo a ti kontribusionna - dua a babassit a sinsilio - ket isu laeng ti adda a pagbiagna. (Luc. 21:1-4) Iti sabali a gundaway, inusarna ti maysa nga ubing a kas ulidan ti kinapakumbaba, nga awanan iti tarigagay a maitan-ok. (Mat. 18:2-6) Personal met nga indemostra- na ti kaipapanan ti kinapakumbaba babaen ti panangbuggona iti saksaka da- giti adalanna. - Juan 13:14. DAGITI EPEKTIBO A MAKITA A KATULONGAN . . . Masapul nga itampok wenno lawlawaganna dagiti banag a rumbeng a maipaganetget a naimbag. Masapul a makaisuro ti kangrunaan a panggepna. No mausar iti plataporma, masapul a nalawag a makita dagiti amin nga agdeng- dengngeg. No Kasano nga Usaren Dagiti Makita a Katulongan. Saan a kas ken Jehova, ditay kabaelan ti makisarita babaen dagiti sir- mata. Nupay kasta, adu dagiti mamagpanunot a ladawan nga agparang kadagiti publikasion dagiti Saksi ni Jehova. Usarem dagita a tumulong kadagiti interesado a tattao a mangsirma- ta iti Paraiso a daga, a naikari iti Sao ti Dios. No mangyadalka iti Biblia iti pagtaengan, mabalinmo nga iturong iti atension ti iyad-adalam ti ladawan a nainaig iti ad-adalenyo ket kiddawem nga ibagana kenka no ania ti makitana. Makapainteres ta idi dimteng dagiti sirmata ken ni propeta Amos, insaludsod ni Je- hova: "Ania ti makitam, Amos?" (Amos 7:7, 8; 8:1, 2) Mabalin- mo nga usaren dagiti kasta met laeng a saludsod tapno mai- turong ti atension dagiti tattao kadagiti ladawan a nairanta a makita a katulongan iti panangisuro. No isuratmo dagiti kalkulasion ti matematika wenno usarem ti tsart ti kro- nolohia a mangipakita iti panagsasagadsad dagiti napateg a pasamak, nalak- laka a matarusan dagiti tattao dagiti padto a kas iti "pito a panawen" iti Da- niel 4:16 ken ti "pitopulo a lawas" iti Daniel 9:24. Agparang dagiti kasta a makita a katulongan iti dadduma kadagiti publikasion nga ad-adalentayo. Iti sangapamiliaan a panagadalyo iti Biblia, nalaklaka a maawatan ti panna- kailawlawag dagiti banag a kas iti tabernakulo, ti templo sadi Jerusalem, ken ti templo a nasirmata ni Ezequiel no agusarkayo iti ladawan wenno diagrama. Masarakan dagitoy iti Insight on the Scriptures, apendise ti New World Trans- lation of the Holy Scriptures - With References, ken iti nadumaduma a ruar Ti Pagwanawanan. Iti sangapamiliaan a panagbasayo iti Biblia, usarenyo a naimbag dagiti mapa. Surotenyo ti dinaliasat ni Abraham manipud Ur agingga idiay Haran nga agturong idiay Bethel. Usigenyo ti ruta a sinurot dagiti Israelita idi pi- nanawanda ti Egipto ken nagturongda iti Naikari a Daga. Birokenyo ti lugar a naited iti tunggal tribu ti Israel kas tawid. Kitaenyo ti masakupan ti pa- garian ni Solomon. Surotenyo ti ruta ni Elias idi nagtalaw manipud Jezrael agingga a dimmanon iti let-ang iti labes ti Beer-seba kalpasan a pinangtaan ni Jezebel. (1 Ar. 18:46-19:4) Birokenyo dagiti siudad ken ili a nangaskasabaan
Epektibo a Panangusar Kadagiti Makita a Katulongan ni Jesus. Surotenyo dagiti lugar a dinaliasat ni Pablo a nadeskribir iti libro da- giti Aramid. Epektibo dagiti makita a katulongan no ilawlawagmo kadagiti iyad-adalam iti Biblia ti panagandar ti kongregasion. Mabalinmo nga ipakita iti iyad-ada- lam ti nayimprenta a programa ket ilawlawagmo no ania dagiti imporma- sion a maidatag kadagiti asamblea ken kombension. Adu dagiti nagsiddaaw iti personal a panagpasiarda iti Kingdom Hall wenno iti maysa kadagiti sanga nga opisina dagiti Saksi ni Jehova. Epektibo daytoy a pamay-an a mangiwak- si kadagiti di umiso a kapanunotan maipapan iti trabahotayo ken ti panggep daytoy. No ipasiarmo ida iti Kingdom Hall, ibagam ti nakaidumaanna kada- giti dadduma a lugar a pagdayawan. Itampokmo ti kinasimple dayta a lugar a pagadalan. Itudom dagiti benneg a nangnangruna a nadisenio para iti minis- teriotayo iti publiko - ti pagalaan iti literatura, mapa ti teritoria, ken kahon a pagitinnagan iti kontribusion (imbes a pinggan a pagur-or). No addaanka kadagiti video a naisagana iti panangiturong ti Bagi a Mana- rawidwid, usarem dagitoy a mangpabileg iti panagtalek iti Biblia, mangisuro kadagiti iyad-adalam maipapan iti trabaho dagiti Saksi ni Jehova, ken mang- paregta kadagiti agbuya nga agbiag a maitunos kadagiti prinsipio ti Biblia. Panangusar Kadagiti Makita a Katulongan Para Kadagiti Dadakkel a Grupo. No nasayaat ti pannakaisaganana ken umiso ti pannakausarna, dagi- ti makita a katulongan ket epektibo iti panangisuro kadagiti dadakkel a gru- po. Ipapaay ti klase matalek ken masirib nga adipen ti kakasta a nadumadu- ma a porma ti makita a katulongan. Dagiti maadal nga artikulo iti Ti Pagwanawanan ket masansan a napakuyo- gan kadagiti ladawan nga usaren ti konduktor a mangipaganetget kadagiti na- pateg a punto. Pudno met dayta kadagiti publikasion a mausar iti Panagadal iti Libro ti Kongregasion. Adda dagiti balabala para iti palawag publiko a mabalin ti agusar kadagiti makita a katulongan a mangyilustrar kadagiti punto. Nupay kasta, masansan a dakdakkel ti magunggona no maipamaysa ti atension iti ibagbaga ti Biblia, nga ig-iggaman ti kaaduan kadagiti agdengdengngeg. No kas pagarigan ta masapul nga agusarka iti ladawan wenno ababa a balabala dagiti kangrunaan a punto tapno maipaawat ti maysa wenno sumagmamano a kangrunaan a punto ti palawag, siguraduem a nasaksakbay a ti makita a katulongan nga usarem ket nalawag a makita (wenno mabasa) dagidiay nakatugaw iti liku- dan. Sagpaminsan la koma a mausar ti kakasta a banag. Saan a manglinglingay ti panggeptayo a mangusar kadagiti makita a katu- longan no agpalawag ken mangisurotayo. No mausar ti nadayaw a makita a katulongan, maipaganetgetna koma dagiti ideya a rumbeng a maitampok a naimbag. Nasayaat ti maaramidan dagiti kasta a katulongan no tumulongda 249
250 Epektibo a Panangusar Kadagiti Makita a Katulongan a mangilawlawag iti berbal a sao, a pagbalinenda a nalaklaka a maawatan, wenno pasingkedanda ti kinaumiso daydiay naisao. No umiso ti pannakau- sarna, mabalin a nagsayaat ti epekto ti maikanatad a makita a katulongan ket dagiti sabsabali malaglagipdanto dayta ken ti punto a nasursuroda uray kal- pasan ti adu a tawen. Ti panagdengngeg ken panagkita ket agpada nga addaan iti napateg a pa- set iti panagsursuro. Laglagipem no kasano nga inusar dagiti katatan-okan a Mannursuro dagitoy a sentido, ket ikagumaam a tuladen ida iti panagregget- mo a mangdanon iti puso dagiti sabsabali. ENSAYO: Ilistam iti baba dagiti makita a katulongan a mabalinmo nga usaren . . . A mangparayray iti apresasion iti organisasion ni Jehova No isurom iti maysa nga ubing dagiti kinapudno a linaon ti Biblia
ITI WAGAS A MAKIRINNASON
Ania ti masapul nga aramidem? Usarem dagiti teksto, ilustrasion, ken saludsod iti lohikal a pamay- an ken iti wagas a mangparegta kadagiti tattao nga umimdeng ken agpanunot. MARAGSAKANTAYO kadagiti panagbalbaliw nga inyeg ti Sao ti Dios iti biag- tayo, ket kayattayo a magunggonaan met dagiti sabsabali. Kanayonanna, mabigbigtayo a ti reaksion dagiti tattao iti naimbag a damag apektaranna ti masakbayanda. (Mat. 7:13, 14; Juan 12:48) Sipapasnek a tarigagayantayo nga akseptarenda ti kinapudno. Nupay kasta, ti nabileg a kombiksion ken regta- tayo ket masapul a mapakuyogan iti pannakaawat tapno nasa- yaat unay ti magapuanantayo. Kaaduanna, saan nga akseptaren dagiti tattao ti nagubsang a panangyebkas iti kinapudno a mangibutaktak a di umiso ti ipatpategda a sursuro, uray pay no agusarka iti nagadu a mang- suportar a teksto iti Kasuratan. Kas pagarigan, no basta ibagam laeng a nagtaud kadagiti pagano dagiti popular a selebrasion, mabalin a saanna a mabalbaliwan daytoy ti pammatida maipa- pan kadagita. Ad-adda a makombinsirmo ida no nainkalinte- ganka. Ania ti ramanen ti panagbalin a nainkalintegan? APAY A NASKEN? Saan nga aginteres dagiti tattao no nagubsang ken dogmatiko ti pannakisaritam. No makirinnasonka, magutu- gotmo ida a makitungtong, maikkam ida iti banag a pagpa- nunotanda, ken mabalin a ma- kasaritamto pay ida iti sabali a gundaway. Makaguyugoy unay dayta. Ibaga kadatayo ti Kasuratan a "ti sirib manipud ngato [ket] . . . natalna, nainkalintegan." (Sant. 3:17) "Natulok" ti literal a kai- papanan ti sao a Griego a naipatarus ditoy a "nainkalintegan." Iti dadduma a patarus, naipaulog dayta a kas "nakonsiderasion," "naaluma- may," wenno "naanus." Paliiwem ta ti kinanainkalintegan ket nainaig iti ki- natalna. Iti Tito 3:2, agkadua a nadakamat ti kinanainkalintegan ken kinaa- lumamay ket naigidiat dagita iti pannakiringgor. Idagadag ti Filipos 4:5 nga ipakitatayo ti 'kinanainkalintegan.' Ti tao a nainkalintegan ikonsiderarna ti nalikudan, kasasaad, ken rikrikna ti kasarsaritana. Madadaan a tumulok no mayanatup nga aramidenna ti kasta. Ti kasta a pannakilangen kadagiti tattao ket tumulong a manglukat iti panunot ken pusoda tapno ad-adda a denggen- datayo no makirinnasontayo kadakuada manipud iti Kasuratan. No Sadino nga Irugi. Impadamag ni historiador a Lucas nga idi adda ni Pablo idiay Tesalonica, inaramatna ti Kasuratan, "nga inlawlawagna ken pi- nampaneknekanna babaen kadagiti reperensia a masapul a ti Kristo agsaga- ba ken bumangon manipud kadagiti natay." (Ara. 17:2, 3) Makapainteres ta 251 48
252 Iti Wagas a Makirinnason inaramid ni Pablo daytoy idi adda iti sinagoga dagiti Judio. Dagidiay kasarsa- ritana minatmatanda ti Hebreo a Kasuratan a kas autoridad. Mayanatup nga inrugina iti banag nga akseptarenda. Idi pinalawagan ni Pablo dagiti Griego iti Areopago idiay Atenas, saan a nangrugi babaen ti panangdakamatna iti Kasuratan. Imbes ketdi, nangrugi kadagiti banag nga ammo ken akseptarenda, ket inusarna dagi- toy a nangiturong kadakuada a mangutob maipapan iti Namar- sua ken kadagiti panggepna. - Ara. 17:22-31. NO KASANO NGA ARAMIDEN Iti panangikeddengmo no ka- sano nga irugi ti saritaan, ikonsiderarmo ti nalikudan ken panangmatmat dagiti agdeng- dengngeg. Iti moderno a panawen, binilion a tattao ti di mangbigbig iti Biblia a kas autoridad iti biagda. Ngem ti biag ti gistay amin a tattao ket maap-apektaran kadagiti nasaem a kasasaad iti ag- dama a sistema ti bambanag. Il-iliwen dagiti tattao ti banag a nasaysayaat. No ipakitam nga umuna a maseknanka iti banag a pakariribukanda ket kalpasanna ipakitam no kasano nga ilaw- lawag ti Biblia dayta, ti kasta a pannakirinnason ti mabalin a mangtignay kadakuada a dumngeg iti ibagbaga ti Biblia maipa- pan iti panggep ti Dios iti sangatauan. Saanmo a supiaten ti tunggal di umiso nga ibagada. Agsaoka nga addaan kombik- sion, ngem bigbigem nga adda wayawaya dagiti sabsabali nga agpili iti kayatda a patien, a kas met kenka. Mabalin a karaman dagiti narelihiosuan a sursuro ken kus- tombre iti impatawid dagiti dadakkel ti iyad-adalam iti Biblia. Ita, naammuan ti iyad-adalam a di makaay-ayo iti Dios dagita a sursuro ken kustombre, ket laksidenna dagita ken awatenna da- giti sursuro ti Biblia. Kasano a mailawlawag ti iyad-adalam kada- giti dadakkelna dayta a pangngeddengna? Nalabit ipapan dagiti nagannak a no tallikudanna ti narelihiosuan a tawidna, taltalli- kudanna metten ida. Mabalin nga ikeddeng ti iyad-adalam iti Biblia a sakbay nga ilawlawagna manipud iti Biblia ti nakaibata- yan ti pangngeddengna, masapul nga ipatalgedna kadagiti da- dakkelna nga ay-ayaten ken raraemenna ida. Imbes a sungbatam a dagus dagiti saludsod, agusarka kada- giti dadduma a saludsod wen- no ilustrasion a tumulong iti agim-imtuod nga agrason mai- papan iti dayta a banag. Iyugalim a rasonan ti maysa a teksto babaen ti panangi- lawlawag kadagiti kangrunaan a sasao, panangipakita no kasa- no a lawlawagan dayta ti kon- teksto wenno dadduma pay a teksto, wenno panangusar iti ehemplo a mangipakita iti apli- kasion ti teksto. No Kaano a Tumulok. Nupay naan-anay ti autoridadna nga agmandar, impakita a mismo ni Jehova ti nagpaiduma a kon- siderasion. Idi inispalna ni Lot ken ti pamiliana idiay Sodo- ma, indagadag ti anghel ni Jehova: "Agtalawka nga agturong iti nakabambantay a rehion ta amangan no mapunaska!" Ngem nagkiddaw ni Lot: "Saan a kasta, pangngaasim, Jehova!" Inda- watna a mapalubosan koma nga agkamang idiay Zoar. Impakita ni Jehova ti konsiderasion ken Lot babaen ti panangipalubosna kenkuana a mangaramid iti indawatna; isu nga idi nadadael dagiti sabali a siudad, saan a nadadael ti Zoar. Ngem idi agangay, tinungpal ni Lot daydi bilin ni Jehova ket immakar iti kabambantayan. (Gen. 19:17-30) Ammo ni Jehova nga umiso ti pagaya- tanna, ngem siaanus nga impakitana ti konsiderasion ken ni Lot agingga a naawatanna ti pagayatan ni Jehova.
Iti Wagas a Makirinnason Tapno nasayaat ti pannakilangentayo kadagiti dadduma, masapul met a saantayo a dogmatiko. Mabalin a kombinsidotayo a saan nga umiso ti patpa- tien ti maysa a tao, ket mabalin nga adda dagiti nalagda nga argumento a pampanunotentayo a mangpaneknek a di umiso ti patpatienna. Ngem no dadduma nasaysayaat a ditay pilpiliten nga aklonenna nga isu ket nagbid- dut. Ti kinanainkalintegan dina kaipapanan nga ikompromisotayo dagiti pa- galagadan ni Jehova. Mabalin a nasaysayaat no pagyamanam ti panangyeb- kasna iti kapanunotanna wenno palabsem dagiti di umiso nga imbagana tapno maipamaysayo a pagsaritaan ti banag nga ad-adda a makagunggona. Uray no babalawenna ti patpatiem, saanka nga agpudot. Mabalinmo a dama- gen no apay a kasta ti makunana. Imdengam a nalaing ti sungbatna. Ikkan- naka daytoy iti pamalatpatan maipapan iti panagpampanunotna. Mabalin a daytoy pay ti mangted kenka iti gundaway a maaddaan iti nasayaat a panna- kisarita kenkuana iti masanguanan. - Prov. 16:23; 19:11. Pinaraburan ni Jehova dagiti tattao iti abilidad nga agpili. Ipalubosna nga usarenda dayta nga abilidad, nupay mabalin a saan a nainsiriban ti panangu- sarda iti dayta. Kas pannakangiwat ni Jehova, rinepaso ni Josue dagiti panna- kilangen ti Dios iti Israel. Ngem kalpasanna kinunana: "Ita no dakes kadagiti matayo ti panagserbi ken Jehova, agpilikayo ita nga aldaw maipaay iti bagba- giyo no siasino ti pagserbianyonto, no ti didios a nagserbian dagidi ammayo nga adda idi iti ballasiw ti Karayan wenno ti didios dagiti Amoreo nga iti da- gada ti pagnanaedanyo. Ngem no maipapan kaniak ken iti sangakabbalayak, agserbikamto ken Jehova." (Jos. 24:15) 'Mangsaksi' ti annongentayo ita, ket agsaotayo nga addaan kombiksion, ngem ditay piliten dagiti dadduma a ma- mati. (Mat. 24:14) Masapul nga agpilida, ket ditay ipaidam kadakuada dayta a kalintegan. Agsaludsodka. Nangted ni Jesus iti nagsayaat nga ulidan iti pannakirinna- son kadagiti tattao. Inkonsiderarna dagiti kasasaadda ken nagusar kadagiti ilustrasion a nalakada a maawatan. Sieepektibo met a nagusar kadagiti salud- sod. Daytoy ti nangted kadagiti dadduma iti gundaway a mangyebkas iti ka- panunotanda ken impalgakna ti linaon dagiti pusoda. Ginutugotna met ida nga agrason maipapan iti banag a mapagsasaritaan. Adda idi lalaki a nalaing iti Linteg a nagsaludsod ken Jesus: "Mannursuro, babaen ti panangaramidko iti ania a matawidko ti agnanayon a biag?" Nala- ka laeng koma a sungbatan ni Jesus dayta a saludsod. Ngem inawisna ti lala- ki a mangyebkas iti kapanunotanna. "Ania ti naisurat iti Linteg? Kasano ti pa- nangbasam?" Umiso ti insungbat ti lalaki. Nagngudo aya dita ti saritaan? Saan. Pinalubosan ni Jesus nga agsao pay ti lalaki, ket adda insaludsod ti la- laki a mangipasimudaag nga ikagkagumaanna a paneknekan nga isu ket na- linteg. Insaludsodna: "Asino a pudpudno ti padak a tao?" Imbes a nangted iti 253
254 Iti Wagas a Makirinnason depinasion, a nalabit sinupiat koma ti lalaki gapu iti panangmatmat idi da- giti Judio kadagiti Gentil ken Samaritano, nangted ni Jesus iti ilustrasion a pagpanunotanna. Maipapan daytoy iti naimbag a Samaritano a timmulong iti maysa a biahero a natakawan ken nakabkabil, ngem saan a timmulong ti maysa a padi ken maysa a Levita. Babaen ti simple a saludsod, sinigurado ni Jesus a naawatan ti lalaki ti punto. Ti wagas a panagrason ni Jesus inikkanna iti kaipapanan ti sao a "pada a tao" nga idi laeng a naamiris daydi a lalaki. (Luc. 10:25-37) Anian a nagsayaat nga ulidan a tuladen! Imbes a bukbuko- dam ti agsao, a kas man la ipanunotam ti bumalay, adalem no kasano ti agu- sar kadagiti nataktika a saludsod ken ilustrasion a mangparegta iti umim-im- deng kenka nga agpanunot. Mangtedka Kadagiti Rason. Idi nagpalawag ni apostol Pablo iti sinagoga idiay Tesalonica, saanna nga imbasa laeng ti adda iti autoridad nga aksepta- ren dagiti agdengdengngeg. Impadamag ni Lucas nga inlawlawag, pinanek- nekan, ken impakita ni Pablo ti aplikasion dagiti imbasana. Nagbanagan- na, "sumagmamano kadakuada ti nagbalin a manamati ket nakitimpuyogda kada Pablo ken Silas." - Ara. 17:1-4. Uray no siasino dagiti agdengdengngeg, makagunggona ti kasta a panna- kisarita a buyogen ti pannakirinnason. Pudno dayta no kasabaam dagiti ka- bagiam, kasaritam dagiti katrabahuam wenno kaeskuelaam, kasaom dagiti saanmo nga am-ammo iti pangasabaan, mangyadalka iti Biblia, wenno ag- palawagka iti kongregasion. No mangibasaka iti teksto, mabalin a nalawag kenka ti kaipapananna ngem nalabit saan a maawatan ti kasarsaritam. Ma- balin nga agparang a kasla dogmatiko ti panangilawlawag wenno panang- yaplikarmo. Makatulong ngata ti panangilasin ken panangilawlawagmo iti kangrunaan a sasao iti kasuratan? Adda aya maidatagmo a mangsuporta nga ebidensia, nalabit manipud iti konteksto wenno iti sabali a teksto a nainaig iti topiko? Maipakita ngata ti maysa nga ilustrasion ti kinanainkalintegan ti imbagam? Makatulong aya dagiti saludsod kadagiti agdengdengngeg nga agrason maipapan iti dayta a banag? Ti kasta a pannakisarita a buyogen ti pannakirinnason ket mangibati iti nasayaat nga impresion ken pagpanuno- tenna a naimbag dagiti sabsabali. ENSAYO: (1) Kalpasan a kinasabaam ti maysa nga addaan kadagiti maisupadi a kapanunotan, anagem ti pamay-am a nakisarita. Ania dagiti ebidensia nga indatagmo? Ania nga ilus- trasion ti inramanmo? Ania dagiti saludsod nga inusarmo? Kasano nga impakitam ti konsiderasion iti nalikudan ken rikriknana? No dimo maaramid daytoy iti tay-ak ti ser- bisio, ipadasmo a sanayen a kaduam ti sabali nga agibumbunannag. (2) Ensayuem no kasanoka a makirinnason iti maysa a tao (iti kapatadam wenno maysa nga ubing) nga agpangpanggep nga agaramid iti di umiso.
PANANGIDATAG KADAGITI MAKAPNEK NGA ARGUMENTO
Ania ti masapul nga aramidem? Mangipaayka iti makapnek a pammaneknek a mangsuporta iti ibagbagam. NO ADDA ibagam, nainkalintegan unay nga isaludsod dagiti agdengdeng- ngeg: "Apay a pudno dayta? Ania ti pammaneknek a masapul nga akseptarek ti ibagbaga ti agpalpalawag?" Kas mannursuro, masapul a sungbatam dagiti kasta a saludsod wenno tulongam ida a mangbirok kadagiti sungbat. No ti punto ket napateg iti argumentom, siguraduem nga ikkan dagiti agdeng- dengngeg kadagiti nabileg a rason tapno akseptarenda dayta. Tumulong daytoy a mamagbalin iti palawagmo a makaguyu- goy. APAY A NASKEN? Saan a mamati dagiti ag- dengdengngeg iti ibagbagam wenno agtignay a maitunos iti dayta malaksid no kombinsido- da a pudno dayta. Makaguyugoy ti panagpalawag ni apostol Pablo. Babaen ti makapnek nga argumento, lohikal a panagrasrason, ken napas- nek a panagpakpakaasi, inkagumaanna a binaliwan ti panag- pampanunot dagiti kinasaritana. Nangibati kadatayo iti nasa- yaat nga ulidan. (Ara. 18:4; 19:8) Siempre, adda dagiti orador a mangguyugoy kadagiti tattao tapno maallilawda ida. (Mat. 27:20; Ara. 14:19; Col. 2:4) Mabalin nga irugida iti di umiso a kapanunotan a pangibasaranda, agtalekda kadagiti adda idaddadumana a gubuayan ti im- pormasion, agusarda kadagiti ubbaw nga argumento, iwaksida dagiti kina- pudno a maisupadi iti kapanunotanda, wenno ad-adda nga allukoyenda ti emosion imbes a ti panunot. Ditay koma usaren dagiti kasta a pamay-an. Sititibker a Naibatay iti Sao ti Dios. Masapul a saan nga aggapu kadata- yo ti isursurotayo. Ikagumaantayo nga iranud kadagiti tattao ti naadaltayo iti Biblia. Iti daytoy a banag, dakkel ti maitulong kadatayo dagiti publika- sion ti klase matalek ken masirib nga adipen. Paregtaendatayo dagitoy a publikasion a mangsukimat a siaannad iti Kasuratan. Iturongtayo met da- giti tattao iti Biblia, saan a tapno paneknekan nga umisotayo, no di ket sipapakumbaba a tarigagayantayo a sukimatenda a mismo ti ibagbagana. Umanamongtayo ken Jesu-Kristo, a nagkuna iti kastoy idi nagkararag ken Amana: "Ti saom ket kinapudno." (Juan 17:17) Awanen ti dakdakkel nga autoridad ngem ni Jehova a Dios, ti Namarsua iti langit ken daga. Umiso da- giti argumentotayo no naibasarda iti Saona. No dadduma, mabalin a makasaritam dagiti tattao a di unay makaam- mo iti Biblia wenno di mangbigbig iti dayta a kas Sao ti Dios. Masapul a 255 49
256 Panangidatag Kadagiti Makapnek nga Argumento panunotem a naimbag no kaano ken kasano nga iserrekmo dagiti teksto ti Biblia. Ngem rumbeng a madagdagus nga ikagumaam nga iturong ti aten- sionda iti dayta addaan autoridad a gubuayan ti impormasion. Rumbeng kadi nga ipapanmo a ti panangadaw laeng iti maitutop a teks- to ket mangipaay iti di masupiat nga argumento? Saan. Nalabit masapul nga iturongmo ti atension iti konteksto tapno maipakitam a ti teksto ket ta- laga a suportaranna ti ibagbagam. No mangad-adawka laeng iti prinsipio manipud iti maysa a teksto ket saan a dayta a topi- ko ti salsalaysayen ti konteksto, mabalin nga ad-adu a pamma- neknek ti kasapulan. Mabalinmo ti agusar kadagiti dadduma a teksto a nainaig iti dayta a banag tapno mapennekmo dagiti agdengdengngeg a ti ibagbagam ket pudno a sititibker a naiba- tay iti Kasuratan. NO KASANO NGA ARAMIDEN Imbes nga ibagam laeng ti may- sa a banag, mangtedka iti makapnek a pammaneknek a mangsuporta kadagiti napateg a punto. Sititibker nga ibasarmo iti Kasu- ratan dagiti argumento. Agusarka kadagiti kanayonan a pammaneknek a maitutop kadagiti panggepmo ken kasa- pulan dagiti agdengdengngeg kenka. Saanmo a sobraan ti pampaneknekan ti maysa a teksto. Ba- saem a siaannad. Mabalin a mainaig ti teksto iti adu ti sakla- wenna a topiko a salsalaysayem. Ngem tapno makaguyugoy ti argumentom, masapul a maawatan dagiti agdengdengngeg no ania a pasetna ti ibagbagam a pampaneknekanna. Suportaran Dagiti Kanayonan a Pammaneknek. Iti dad- duma a kasasaad, makatulong no agusarka iti mapagtalkan a pammaneknek a saan a naggapu iti Biblia tapno mabigbig da- giti tattao a nainkalintegan ti ibagbaga ti Kasuratan. Kas pagarigan, mabalinmo a dakamaten ti makitkita nga uniberso a kas pammaneknek nga adda Namarsua. Iturongmo ti atension kadagiti linteg ti nakaparsuaan, kas iti grabidad, ket irasonmo a ti kaadda dagiti kasta a linteg paneknekanna nga adda Nangted iti linteg. Umiso ti panagrasrasonmo no maitunos dayta iti ibagbaga ti Sao ti Dios. (Job 38:31-33; Sal. 19:1; 104:24; Roma 1:20) Makatulong ti kasta a pammaneknek gapu ta ipalnaadna a ti ibagbaga ti Biblia ket maitunos kadagiti pudno a makita a kasasaad. Ikagkagumaam aya a tulongan ti maysa a tao a mangbigbig a ti Biblia ket pudno a Sao ti Dios? Mabalin a dakamatem ti ibagbaga dagiti eskolar nga agkuna a pudno dayta, ngem dayta ngata ti mangpaneknek? Dagiti laeng tattao a mangraraem kadagita nga eskolar ti matulongan dagiti sasao nga inadawmo. Mabalinmo kadi nga usaren ti siensia a mangpaneknek a pud- no ti Biblia? No usarem ti opinion dagiti sientista a kas autoridadmo, naka- puy ti pundasion a pagbatbatayam. Iti sabali a bangir, no irugim iti Sao ti Dios ket kalpasanna dakamatem dagiti natakuatan ti siensia a mangitam- pok iti kinaumiso ti Biblia, nalagda ti nakaibatayan dagiti argumentom. Aniaman ti ikagkagumaam a paneknekan, mangidatagka iti umdas nga ebidensia. Ti kawadwad ti ebidensia a kasapulam ket agpannuray kadagiti
Panangidatag Kadagiti Makapnek nga Argumento agdengdengngeg kenka. Kas pagarigan, no salsalaysayem dagiti maudi nga al-aldaw kas nadeskribir iti 2 Timoteo 3:1-5, mabalin nga iturongmo ti aten- sionda iti maysa a nalatak a damag a mangipakita nga "awanan [dagiti tat- tao iti] nainkasigudan a panagayat." Mabalin nga umdasen dayta a pagari- gan a mangpaneknek a matungtungpalen dayta a paset ti pagilasinan dagiti maudi nga al-aldaw. Masansan a makatulong no pagdiligem ti dua a banag nga addaan kada- giti napateg nga aspeto. Ti panagdinnilig saanna a paneknekan a mismo ti maysa a banag; masapul a maidilig ti kinaumisona iti ibagbaga a mismo ti Biblia. Ngem ti panagdinnilig matulonganna ti maysa a tao a mangbigbig iti kinarasonable ti maysa nga ideya. Kas pagarigan, mabalin nga usaren ti kasta a panagdinnilig no ilawlawagmo a ti Pagarian ti Dios ket maysa a go- bierno. Mabalin a dakamatem a kas kadagiti gobierno ti tao, addaan ti Paga- rian ti Dios kadagiti agturay, iturayan, linteg, hudisial a sistema, ken siste- ma ti edukasion. Masansan a mabalin met nga usaren dagiti aktual a kapadasan a mangi- pakita iti pagimbagan ti panangyaplikar kadagiti balakad ti Biblia. Mabalin met nga usaren dagiti personal a kapadasan a mangsuporta kadagiti banag a nadakamat. Kas pagarigan, no ibagam iti maysa a tao ti kinapateg ti panag- basa ken panagadal iti Biblia, mabalinmo nga ilawlawag no kasano a ti pa- ngaramidmo iti kasta pinasayaatna ti biagmo. Tapno maparegta dagiti ka- kabsatna, dinakamat ni apostol Pedro ti panagbalbaliw ti langa ni Jesus, a naimatanganna a mismo. (2 Ped. 1:16-18) Dinakamat met ni Pablo dagiti bukodna a kapadasan. (2 Cor. 1:8-10; 12:7-9) Siempre, dimo unay usaren da- giti personal a kapadasam di la ket ta sika ti pakaiturongan ti atension. Tangay nagduduma ti kasasaad ken panagpampanunot dagiti tattao, ti ebidensia a makakombinsir iti maysa ket mabalin a dina mapennek ti saba- li. Gapuna, ikonsiderarmo ti panangmatmat dagiti agdengdengngeg kenka no ikeddengmo no aniada nga argumento ti usarem ken no kasanom nga idatag dagita. Kuna ti Proverbio 16:23: "Ti puso daydiay masirib tignayen- na ti ngiwatna a mangipakita iti pannakatarus, ket kadagiti bibigna mangi- nayon iti panangguyugoy." ENSAYO: (1) Kitaem ti kangrunaan a paulo a "Jesu-Kristo" iti Panakirinnason Manipud Kadagiti Kasuratan. Imutektekam no kasano a nasungbatan dagiti saludsod a ti Biblia ti kang- runaan a naipaganetget. (2) Usigem dagiti panglukat a serye dagiti artikulo iti maysa a ruar Ti Pagwanawanan wenno Agriingkayo! Mangpilika iti sumagmamano a kang- runaan a punto a nabukel. Ugedam dagiti kangrunaan a teksto a nausar, ken markaam dagiti kanayonan a pammaneknek. 257
50 PANANGIKAGUMAAN A MANGDANON ITI PUSO
Ania ti masapul nga aramidem? Ikonsiderarmo ti panangmatmat dagiti tattao kadagiti banag a mapagsasaritaan. Tulongam ida a mangpatanor iti rikrikna ken motibo nga agresulta iti iyaadanida iti Dios ken panagbalinda a gagayyemna. MALAKSID iti panangasabam kadagiti tattao, masapul nga ikagumaam a da- nonen ti pusoda. Iti Biblia, masansan a maigidiat ti puso iti makinruar a la- nga ti maysa a tao. Irepresentar ti piguratibo a puso no ania ti adda iti uneg ti maysa a tao - ti panagriknana, ti amin a pampanunotenna, no apay a pampa- nunotenna dagita, ken no kasano a ti pampanunotenna impluensiaanna ti tigtignayna. Dayta a piguratibo a puso ti pakaimulaan ti bin-i ti kinapudno. (Mat. 13:19) Ket masapul nga agubbog iti puso ti panagtulnog iti Dios. - Prov. 3:1; Roma 6:17. APAY A NASKEN? Tapno maay-ayoda ni Jehova, masapul a maitukit a sititibker ti Sao ti Dios iti puspuso dagiti tattao. Tapno sumarut iti puso ti pannursurom, tandaanam dagitoy a panggep: (1) Ammuem no ania ti adda iti puso ti agdengdeng- ngeg kenka. (2) Pabilgem dagiti positibo a kualidad, kas iti ayat ken nadiosan a panagbuteng. (3) Paregtaem ti umim-imdeng a mangusig kadagiti makin-uneg a motibona tapno naan-anay a makaay-ayo ken Jehova. Tarusam. Nagduduma ti makagapu no apay a saan pay nga inawat dagiti tattao ti kinapudno. No mangyadalka iti Biblia iti pagtaengan, mabalin a ma- sapul a paksiatem ti di umiso a panangipapan ket mangtedka kadagiti impor- masion a mangsumra kadagiti di umiso a kapanunotan ti iyad-adalam, wen- no masapul a mangtedka laeng iti pammaneknek. Isaludsodmo iti bagim: 'Mabigbig ngata daytoy a tao nga isu ket addaan kadagiti naespirituan a kasa- pulan? Kasano kaadun ti patienna? Ania ti dina patien? Apay a kakasta ti konklusionna? Masapulna aya ti tulong a mangparmek kadagiti tarigagay a nalabit manglaplapped kenkuana a mangawat kadagiti responsabilidad a ka- kuyog ti panangammo iti kinapudno?' Saan a kanayon a nalaka a maammuam no apay a mamati dagiti tattao ka- dagiti bambanag. "Ti pammatigmaan iti puso ti maysa a tao ket kas iti adalem a dandanum," kuna ti Proverbio 20:5, "ngem ti tao nga addaan panangilasin isu ti mangyaonto iti dayta." Ti panangilasin isu ti abilidad a mangtarus iti banag a saan a nalaka a maawatan. Kalikaguman daytoy ti napasnek a pa- nangpaliiw ken pannakaseknan. Saan nga amin a komunikasion ket berbal. Adda topiko a mabalin a mang- 258
Panangikagumaan a Mangdanon iti Puso balbaliw iti ekspresion ti rupa wenno tono ti boses ti iyad-adalam. No may- saka nga ama wenno ina, di pagduaduaan a mabigbigmo a ti panagbalbaliw ti kababalin ti anakmo ipasimudaagna ti reaksionna iti baro nga impluensia iti biagna. Dimo iyaleng-aleng dagitoy a pagilasinan. Ipalnaad dagita ti lina- on ti pusona. Matulongannaka dagiti maitutop a saludsod a mangammo iti adda iti puso ti maysa a tao. Mabalinmo nga isaludsod: "Ania ti makunam maipapan iti . . . ?" "Ania ti nakakombinsir kenka a . . . ?" "Ania ti aramidem no . . . ?" Ngem agannadka di la ket ta pagsa- sagadsadem dagiti saludsodmo kadagiti tattao. Mabalin a sita- taktika nga irugim ti agsaludsod babaen ti panangibagam iti, "Di la mabalin a damagek . . . ?" Saan a kaskarina ti panangta- kuat iti linaon ti puso ken di mabalin nga apuraen dayta. Ka- aduanna, masapul a patanorem ti panagtalekna bayat nga agla- bas ti panawen sakbay a situtulok nga ibuksilan ti maysa a tao ti adda iti kaungganna. Nupay kasta, masapul nga agannadka tap- no dina ipagarup nga agsalsaludsodka maipapan kadagiti ba- nag a di rumbeng a biangam. - 1 Ped. 4:15. NO KASANO A PARANG-AYEN Ipakitam ti pudpudno nga ayat. Ammuem no ania ti nangim- pluensia iti puso ti agdeng- dengngeg kenka. Ipaganetgetmo dagiti nagsaya- at a galad ni Jehova. Tulongam dagiti umim-imdeng a mangtarus no kasanoda nga usigen ken gugoran dagiti mo- tiboda. Masapul met nga annadam ti reaksionmo iti mangngegmo. Laglagipem a ti panggepmo isu ti panangtarus kadagiti tattao tapno maikeddengmo no ania a naibatay iti Biblia nga impormasion ti maba- lin a manggutugot kadakuada. Dika agdarasudos a mangibutaktak kadagiti di umiso a kapanunotanda. Imbes ketdi, alertoka koma a mangilasin iti rikrikna a kakuyog ti sasaoda. Iti kasta ammom no kasano ti isusungbatmo iti iyad- adalam; ket gapu ta mariknana a matarusam, mabalin nga ad-adda a sipapas- nek a panunotenna ti ibagbagam. - Prov. 16:23. Uray no dakkel a grupo ti palpalawagam, magutugotmo latta dagiti indibi- dual. No nasayaat ti pannakikinnitam kadagiti agdengdengngeg, paliiwem dagiti ekspresion ti rupada, ken mangibangonka kadagiti mamagpanunot a saludsod, maaddaanka iti pamalatpatan no kasano ti panagrikna dagiti ag- dengdengngeg maipapan iti ibagbagam. No kabesadom dagiti agdengdeng- ngeg, tarusam ti kasasaadda. Ikonsiderarmo ti kasasaad ti kongregasion ba- yat a makirinnasonka kadakuada manipud iti Sao ti Dios. - Gal. 6:18. Panangabbukay Kadagiti Makagunggona a Rikna. Kalpasan a maam- muam no ania ti patpatien ti maysa a tao, no ania ti dina patien, ken no apay, mabalinmo nga irugi iti dayta. Kalpasan ti panagungarna, dinanon ni Jesus ti puspuso dagiti adalanna babaen ti 'pananglukatna a naan-anay kadagiti Kasuratan' kadakuada a nainaig kadagiti banag a kapaspasamak. (Luc. 24:32) Ikagumaam met koma nga ipakita no kasano a ti napasaran ken ti tariga- gay dayta a tao ket nainaig iti nabasana iti Sao ti Dios. Matignay ti puso ti 259
260 Panangikagumaan a Mangdanon iti Puso iyad-adalam iti makagunggona a wagas no silalawag a mabigbigna nga: "Isu daytoy TI KINAPUDNO!" No ipaganetgetmo ti kinaimbag, ayat, di kaikarian a kinamanangngaasi, ken ti kinaumiso dagiti dalan ni Jehova, matulongam dagiti iyad-adalam a mangpatanor iti panagayatda iti Dios. No ipakitam kadagiti agdengdengngeg dagiti nasayaat a galad a makita ti Dios kadakuada kas indibidual, maipaayam ida iti panggapuan a mamati a mabalinda ti maaddaan iti personal a relasion kenkuana. Maaramid daytoy babaen ti panangutob kadagiti teksto a kas iti Salmo 139:1-3, Lucas 21:1-4, ken Juan 6:44 ken babaen ti panangtulongmo kadagiti agdengdengngeg a mangapresiar iti kauneg ti naayat a relasion ni Je- hova kadagiti matalek nga adipenna. (Roma 8:38, 39) Ilawlawagmo a saan la- eng a dagiti bidduttayo ti makita ni Jehova no di ket makitana ti intero a ki- nataotayo, ti regtatayo maipaay iti nasin-aw a panagdayaw, ti panagayattayo iti naganna. (2 Cron. 19:2, 3; Heb. 6:10) Ammona ti amin a maipapan kada- tayo, uray dagiti kabassitan a detalye, ket iti nakaskasdaaw a wagas, pagunga- rennanto "amin dagidiay adda kadagiti pakalaglagipan a tanem." (Juan 5:28, 29; Luc. 12:6, 7) Tangay naaramid dagiti tattao iti ladawan ken sigun iti langa ti Dios, masansan a magutugot ti puso ti maysa a tao no pagsaritaanyo dagi- ti galad ti Dios. - Gen. 1:27. Matukay met ti puso ti maysa a tao no masursurona a matmatan dagiti dad- duma a tattao a kas iti panangmatmat ni Jehova. Nainkalintegan laeng a no ipakpakita ti Diostayo ti nadungngo a panangikabilanganna kadatayo kas in- dibidual, ngarud ipakitana met ti kasta a konsiderasion kadagiti sabsabali, uray pay no ania ti nalikudan, nasionalidad, wenno pulida. (Ara. 10:34, 35) No maawatan dayta ti maysa a tao, adda natibker a Nainkasuratan a pangiba- tayanna a mangiwaksi iti gura ken panangidumduma manipud iti pusona. Daytoy ti tumulong kenkuana a makilangen a sikakappia kadagiti sabsabali bayat a masursurona a tungpalen ti pagayatan ti Dios. Masapul a tulongam met dagiti sabsabali nga agbuteng iti Dios. (Sal. 111:10; Apoc. 14:6, 7) Ti kasta a nauneg a panagraem, wenno panagbuteng iti Dios, magutugotna ti maysa a tao a mangaramid iti nalabit dina kabaelan iti bukodna a pigsa. No pagsaritaanyo dagiti nakaam-amak nga aramid ni Jeho- va ken ti naisangsangayan a naayat a kinamanangngaasina, matulongam da- giti dadduma a maaddaan iti umiso a panagbuteng a mangpaluksaw kenkua- na. - Sal. 66:5; Jer. 32:40. Siguraduem a maawatan dagiti agdengdengngeg a napateg ken Jehova ti konduktada. Addaan ni Jehova iti rikrikna, ket babaen ti reaksiontayo iti pa- nangiturongna, mabalin nga isu ket mapagleddaangtayo wenno maparagsak- tayo. (Sal. 78:40-42) Ipakitam kadagiti tattao no apay a ti personal a konduk- tada ket makatulong a mangsungbat iti karit ni Satanas iti Dios. - Prov. 27:11.
Panangikagumaan a Mangdanon iti Puso Tulongam dagiti agdengdengngeg a mangbigbig nga agpaay iti pagimba- ganda ti panangtungpal kadagiti iparebbeng ti Dios. (Isa. 48:17) Ti maysa a pamay-an tapno maaramid daytoy ket babaen ti panangipakita kadakuada kadagiti pisikal ken emosional a pagdaksan ti pananglaksid iti sirib ti Dios, uray no apagbiit laeng. Ilawlawagmo no kasano a ti basol iyadayonatayo iti Dios, paidamanna dagiti dadduma iti gundaway a makaammo iti kinapudno kadatayo, ken dina ikabilangan dagiti kalinteganda. (1 Tes. 4:6) Tulongam dagiti agdengdengngeg a mangipateg kadagiti bendision a sagsagrapendan a kas resulta ti panangtungpalda kadagiti linteg ti Dios. Parayrayem ti panag- yamanda iti banag a ti pannagna kadagiti nalinteg a dalan ni Jehova ilisina- tayo iti adu a parikut. No mamati ti maysa a tao a nainsiriban ti panangsurot kadagiti dalan ti Dios, kagurana ti aniaman nga aramid a maibusor kadagita. (Sal. 119:104) Ibilangna ti panagtulnog, saan a kas dadagsen, no di ket kas ebkas iti naayat a debosion ken Jehova kas maysa a persona. Panangtulong Kadagiti Sabsabali a Mangsukimat iti Bagbagida. Tap- no agtultuloyda a rumang-ay iti naespirituan, masapul nga ammuen dagiti tattao no ania ti adda iti pusoda. Ilawlawagmo no kasano a matulongan ida ti Biblia a mangaramid iti dayta. Tulongam dagiti agdengdengngeg a mangbigbig a ti Biblia ket saan laeng a maysa a libro a nakailanadan dagiti bilin, balakad, historikal a pasamak, ken padto. Ipalgakna met ti kapanunotan ti Dios. Iti Santiago 1:22-25, naidi- lig ti Sao ti Dios iti maysa a sarming. Babaen ti reaksiontayo kadagiti ibag- bagana ken iti wagas a panangtungpal ni Jehova iti panggepna, ipalnaad ti mensahe ti Biblia no ania ti adda iti pusotayo. No kasta, ipalgakna no kasa- no ti panangmatmat kadatayo ti Dios, ti "manangsukimat kadagiti puso." (Prov. 17:3) Paregtaem dagiti agdengdengngeg a laglagipenda daytoy. Idaga- dagmo nga utobenda dagiti banag nga impailanad ti Dios iti Biblia para ka- datayo ken no ania dagiti panagbalbaliw a masapul nga aramidenda iti biag- da tapno ad-adda a makaay-ayoda kenkuana. Tulongam ida a mangmatmat iti panagbasa iti Biblia a kas pamay-an tapno maammuantayo ti panangti- ngiting ni Jehova kadagiti 'panunot ken panagem ti puso,' iti kasta, makitu- nosda iti Dios a mangaramid kadagiti nasken a panagbalbaliw. - Heb. 4:12; Roma 15:4. Adda dagiti agad-adal iti Biblia a mayat a mangipakat iti maad-adalda, ngem madanaganda iti makuna dagiti dadduma a tattao. Mabalin nga ikar- karigatanda a parmeken dagiti napigsa a nainlasagan a tarigagay. Wenno na- labit ipagarupda a mabalinda ti agserbi iti Dios bayat nga al-alagadenda pay laeng dagiti aramid ti lubong. Ipakitam dagiti pagdaksan ti kasta a panagpa- ngadua. (1 Ar. 18:21) Idagadagmo nga ikararagda iti Dios a sukimaten ken gugoranna dagiti pusoda. - Sal. 26:2; 139:23, 24. 261
262 Panangikagumaan a Mangdanon iti Puso Ipakitam kadakuada a maawatan ni Jehova ti mapaspasaranda ket ilawla- wag ti Biblia no ania ti mapaspasamak. (Roma 7:22, 23) Tulongam ida nga agannad tapno saanda a maiturayan dagiti pagannayasan ti imperpekto a puso. - Prov. 3:5, 6; 28:26; Jer. 17:9, 10. Paregtaem ti tunggal maysa a mangusig no ania ti motibona a mangaramid kadagiti bambanag. Isurom a damagenna iti bagina: 'Apay a kayatko nga ara- miden daytoy? Ipakita aya daytoy ken ni Jehova a pudpudno nga apresiarek amin nga inaramidna para kaniak?' Ikagumaam a pabilgen ti pammatina a ti naanamongan a relasion ken ni Jehova ti kapatgan a banag a matagikua ti asi- noman. Tulongam dagiti agdengdengngeg a mangtarus iti kinapateg ti panagserbi ken Jehova a buyogen ti "intero a puso[da]." (Luc. 10:27) Kaipapanan daytoy a masapul a maitunos kadagiti dalan ni Jehova ti amin a rikrikna, tarigagay, ken motiboda. Isu nga isurom dagiti agdengdengngeg nga anagenda, saan la- eng a ti ar-aramidenda no di pay ket ti panangmatmatda kadagiti kalikagu- man ti Dios ken no ania ti motiboda nga agserserbi kenkuana. (Sal. 37:4) No mailasin dagiti iyad-adalam no ania nga aspeto ti biagda ti masapul a balbali- wanda, paregtaem ida nga ikararagda ken Jehova: "Pagkaykaysaem ti pusok nga agbuteng iti naganmo." - Sal. 86:11. No mapatanor ti iyad-adalam ti personal a relasionna ken Jehova, agtul- nogto iti Dios gapu iti pammatina ket saan a gapu laeng iti panangidagadag- mo. Iti kasta, 'itultuloynanto [a mismo] a siguraduen no ania ti makaay-ayo iti Apo.' (Efe. 5:10; Fil. 2:12) Makaay-ayo ken ni Jehova ti kasta a naimpusuan a panagtulnog. - Prov. 23:15. Laglagipem a ni Jehova ti mangtingiting kadagiti puso ken mangguyu- goy kadagiti tattao a maaddaan iti relasion kenkuana. (Prov. 21:2; Juan 6:44) Tumultulongtayo laeng. (1 Cor. 3:9) 'Kasla agpakpakaasi ti Dios babaen ka- datayo.' (2 Cor. 5:20; Ara. 16:14) Saan a pilpiliten ni Jehova ti asinoman a mangawat iti kinapudno, ngem bayat nga usarentayo ti Kasuratan, mabalin nga ipabigbigna kadagiti umim-imdeng kadatayo a ti mangmangngegda ket isu ti sungbat kadagiti saludsodda - wenno kadagiti kararagda. Sipapanunot- ka koma iti daytoy tunggal adda gundawaymo a mangisuro, ket sipapasnek nga idawatmo ken Jehova nga iwanwan ken tulongannaka. - 1 Cron. 29:18, 19; Efe. 1:16-18. ENSAYO: (1) Basaem ti Mateo 6:21, ket usigem no kasano nga agaplikar daytoy a teksto iti biagmo. Basaem met ti bersikulo 19 ken 20, ket amirisem no ania a panagbalbaliw ti gutugoten ti pusom nga aramidem. (2) Usigem no ania ti nanggutugot kenka a mangrugi nga agser- bi ken Jehova. Ania ti manggutgutugot kenka iti agdama? Aniada a motibo ti makaay-ayo ken Jehova ti kayatmo a pabilgen?
APAGISU TI ORAS, UMISO TI PANNAKABINGBINGAYNA
Ania ti masapul nga aramidem? Agpalawagka iti las-ud ti naituding nga oras, ken bingaybinga- yem ti orasmo para iti tunggal benneg ti palawag. NUPAY ti kalidad ti panangisurom ti masapul a kangrunaan a maipaganetget, nasken met nga asikasuem ti kapaut ti oras a panagpalawagmo. Nayeskediul dagiti espesipiko nga oras a panagrugi ken panagngudo dagiti gimongtayo. Masapul ti kooperasion dagiti amin nga addaan paset iti programa tapno ma- aramid daytoy. Idi tiempo ti Biblia, ti panangmatmat dagiti tattao iti panagbiag ket nai- duma iti adu a lugar itatta. Nayebkas ti oras kadagiti di masnup a termino a kas iti "agarup maikatlo nga oras" wenno "agarup maikasangapulo nga oras." (Mat. 20:3-6; Juan 1:39) Manmano idi ti maseknan iti masnup nga oras a panangaramid kadagiti inaldaw nga aktibidad. Iti dadduma a paset ti lubong itatta, kas- ta met laeng ti panangmatmatda iti oras. APAY A NASKEN? Masapul a maituding ti umdas nga oras iti tunggal maysa ka- dagiti kangrunaan a punto. Nasken nga agngudo ti gi- mong iti naikeddeng nga oras. Nupay kasta, uray no saan a nainget dagiti tattao no maipa- pan iti oras gapu iti lokal a kustombre wenno personal a ka- yat, magunggonaantayo no sursuruentayo nga ipaayan dayta iti maitutop nga atension. No adda sumagmamano a kakabsat nga agpaset iti programa, masapul a maikkan iti atension ti oras a naituding iti tunggal paset. Ti prinsipio nga "amin a bambanag maaramid koma a sitatakneng ken sigun iti urnos" ket mayaplikar unay iti oras a naituding para kadagiti pasettayo iti gimong. - 1 Cor. 14:40. Panangragpat iti Umiso nga Oras. Ti panagsagana isu ti tulbek. Ka- aduanna, kurang ti panagsagana dagiti agpalpalawag a saan nga apagisu ti orasda. Mabalin a sobra ti kompiansada. Wenno saan, naladawda nga agsa- gana. Apagisu ti orasmo no apresiarem ti pasetmo ken situtulokka nga ag- sagana a naimbag. Panagbasa aya ti naituding a pasetmo? Umuna, repasuem ti Adalen 4 agingga iti 7. Maipapan dagitoy iti kinaannayas, panagsarimadeng, pana- ngigunamgunam iti nasken a sasao, ken panangipaganetget kadagiti kang- runaan nga ideya. Kalpasanna, ipakatmo dayta a balakad bayat a basba- saem a napigsa ti material a naituding kenka. Orasam ti bagim. Masapul aya a naparpartak ti panagbasam tapno malpasmo iti las-ud ti naituding nga oras? Partakam a basaen dagiti benneg a saan unay a napateg, ngem 263 51
264 Apagisu ti Oras, Umiso ti Pannakabingbingayna agsarisarimadengka ken ibambannayatmo ti agbasa no ipaganetgetmo da- giti napateg nga ideya. Ulit-ulitem ti agensayo. Bayat nga uman-annayas ti panagbasam, nalaklaka a kontrolen ti orasmo. Agusarka aya kadagiti nota? Saan a masapul a detalyado unay dagiti no- tam - a gistay kasla manuskrito - tapno masigurado nga umiso ti orasmo. Idi inikkam iti atension ti Adalen 25, adda nasursurom a nasaysayaat a wagas. Laglagipem dagitoy lima a punto: (1) Mangisaganaka iti nasayaat a mate- rial, ngem saan unay nga adu. (2) Nalawag koma iti panunot- mo dagiti kangrunaan nga ideya, ngem saanmo nga ikabesa nga interamente dagiti sentensia. (3) Markaam ti balabalam no mano a minuto ti panggepmo nga usaren iti kada paset ti palawagmo wenno no mano a minuto ti mabusbos no mada- nonmo dagiti dadduma a punto. (4) Iti panagsaganam, amiri- sem no aniada a detalye ti mabalin nga ikkaten no makitam a masobraam ti orasmo. (5) Ensayuem ti panagpalawagmo. NO KASANO NGA ARAMIDEN Agsaganaka a naimbag - ken nasapa. Mangitudingka iti maitutop a kawadwad ti oras para iti tung- gal benneg ti palawagmo, ket surotem dayta. Ensayuem ti panagpala- wagmo. Nasken ti panagensayo. Iti panagensayom, siputam ti oras ti tunggal benneg ti palawagmo. Ulit-ulitem nga ensayuen ti pa- lawagmo agingga a malpas ti intero a palawagmo iti naituding nga oras. Dika mangiserrek iti adu unay a material. Mangiwa- yaka iti sumagmamano a minuto ta ti panagpalawagmo iti sa- nguanan ti tallaong ket mabalin a napapaut bassit ngem no agen-ensayoka a bukodmo. Panangbingbingay Kadagiti Benneg. Nainaig unay ti umiso nga oras iti umiso a panangbingbingay kadagiti benneg ti palawag. Rumbeng nga ad- adu a tiempo ti mausar iti bagi ti palawag a naglaon kadagiti kangrunaan a punto. Ti kapaut ti introduksion ket umdas laeng koma a mangibanag iti tallo a panggep a nasalaysay iti Adalen 38. Saan koma a nakaat-atiddog ti bagi ti palawag nga uray la awanen ti mabati a tiempo para iti epektibo a konklusion, maitunos iti Adalen 39. No ikagumaam ti agpalawag iti las-ud ti naituding nga oras, nasaysayaat ti panagpalawagmo ken ipakpakitam ti panagraem kadagiti dadduma nga addaan paset iti programa agraman iti intero a kongregasion. ENSAYO: Iplanom ti sumangpet iti 15 agingga iti 20 a minuto sakbay a mangrugi dagiti gimong ti kongregasion babaen ti panangiwayam iti tiempo a kasapulan iti panagsaganam a mis- mo ken ti pamiliam. Mangiwayaka iti tiempo a panagbiaheyo. Panunotem no kasano a risuten dagiti kadawyan a problema a pakaigapuan ti pannakaladawyo. Ipadasmo ti pla- nom iti sumagmamano a daras, a mangaramidka kadagiti kasapulan a panagbalbaliw. Agaplikar met dagita a prinsipio no agpalawagka.
EPEKTIBO A PAMMAGBAGA
Ania ti masapul nga aramidem? Gutugotem dagiti sabsabali nga agtignay babaen ti makakom- binsir a panagrasrason wenno balakad a naggapu iti mararaem a gubuayan. Kalikaguman daytoy ti napasnek a panagsao. DAGITI Kristiano a panglakayen masapul a kabaelanda ti "mamagbaga baba- en ti sursuro a makapasalun-at." (Tito 1:9) No dadduma, masapul nga arami- denda daytoy iti sango dagiti narikut unay a kasasaad. Nasken a mangbala- kadda a maitunos kadagiti Nainkasuratan a prinsipio. Gapuna, masapul nga ipangag dagiti panglakayen daytoy a balakad: "Itultuloymo nga igaed ti ba- gim . . . iti panangbagbaga." (1 Tim. 4:13) Nupay ti masalsalay- say ditoy ket naiturong a nangnangruna kadagiti panglakayen wenno kadagidiay agtarigagay a mangragpat iti dayta a pribile- hio, adda dagiti tiempo a masapul a bagbagaan dagiti nagannak ti annakda wenno nasken a bagbagaan dagidiay mangyad-adal iti Biblia dagiti iyad-adalanda. Kadagita a kasasaad, agaplikar dagiti isu met laeng a prinsipio. APAY A NASKEN? Ti epektibo a pammagbaga ipa- bigbigna kadagiti sabsabali ti kinaganetget ti panangaramid iti banag nga anamongan ni Jehova. Dagiti Kasasaad a Pakasapulan iti Pammagbaga. Tapno maikeddengtayo no kaano a kasapulan ti pammagbaga, maka- tulong no usigentayo dagiti kasasaad a nakaitedan ti pammag- baga kas nailanad iti Biblia. Binagbagaan ni apostol Pedro dagiti panglakayen nga asikasuenda ti responsabilidadda kas papastor ti arban ti Dios. (1 Ped. 5: 1, 2) Binalakadan ni Pablo ni Tito a bagbagaanna dagiti ub-ubing a lallaki a "nasimbengda koma iti panunot." (Tito 2:6) Indagadag ni Pablo kadagiti padana a Kristiano nga 'agsaoda a sangsangkatunos' ket liklikanda dagidiay mamagsisina kadagiti kakabsat. (1 Cor. 1:10; Roma 16:17; Fil. 4:2) Nupay ki- nomendaran ni Pablo dagiti kameng ti kongregasion idiay Tesalonica gapu kadagiti nasayaat a maar-aramidanda, binagbagaanna ida nga ipaspasnekda pay nga iyaplikar iti biagda dagiti nasursuroda. (1 Tes. 4:1, 10) Indawat ni Ped- ro kadagiti padana a Kristiano nga "itultuloy[da] ti umadayo kadagiti nainla- sagan a tarigagay." (1 Ped. 2:11) Binagbagaan ni Judas dagiti kakabsatna a "makidangadang[da] a sipipinget maipaay iti pammati" gapu iti impluensia dagiti di nadiosan a tattao a naigamer iti nalulok a kababalin. (Jud. 3, 4) Naidagadag kadagiti amin a Kristiano a bagbagaanda ti tunggal maysa tap- no awan ti agbalin a nasukir babaen ti makaallilaw a pannakabalin ti basol. (Heb. 3:13) Binagbagaan ni Pedro dagiti Judio a di pay namati ken Kristo: "Maisalakankayo iti daytoy nakillo a kaputotan." - Ara. 2:40. 265 52
266 Epektibo a Pammagbaga Ania dagiti kualidad a kasapulan tapno makaipaaytayo iti epektibo a pam- magbaga kadagiti kasta a kasasaad? Kasano a daydiay mamagbaga maiparik- nana ti kinaganetget ti balakadna iti wagas a saan a nasabrak wenno nagub- sang? "Maibatay iti Ayat." No ti pammagbagatayo ket saan a "maibatay iti ayat," mabalin a nainget ti panagsaadna iti agdengdengngeg. (Flm. 9) Pud- no a no kasapulan ti madagdagus a panagtignay, ti panagsao ti agpalawag masapul nga ipariknana ti kinaganetget ti kasasaad. Mabalin a kasla agpadpadispensar no naalumamay ti panagsa- ona. Kasta met, napasnek koma ken nabuyogan iti pannakipag- rikna ti pammagbagana. Ti naayat a pammagbaga ket ad-adda a makagutugot kadagiti agdengdengngeg. Maipapan kenkuana ken kadagiti kakaduana, kinuna ni Pablo kadagiti taga Tesaloni- ca: "Pagaammoyo unay no kasano, kas iti aramiden ti maysa nga ama iti annakna, a nagtultuloy a binagbagaanmi ti tunggal maysa kadakayo." (1 Tes. 2:11) Nabuyogan iti ayat ti panagpa- kaasi dagita a Kristiano a manangaywan kadagiti kakabsat. Ag- gubuay koma dagiti ibagam iti napaypayso a pannakaseknan kadagiti agdengdengngeg kenka. NO KASANO NGA ARAMIDEN Ipakitam ti ayat ken mabayag a panagitured, ken agsaoka a si- papasnek. Sititibker nga ibataymo ti pam- magbagam iti Sao ti Dios. Ipangagda ti pammagbagam no ipakitam ti nasayaat a pag- wadan. Agbalinka a nataktika. Dimo ruroden dagidiay ikagkagumaam a tignayen. Ngem dika bumdeng a mangibaga kadagiti agdengdengngeg iti "isuamin a pammatigmaan ti Dios." (Ara. 20:27) Saan a masair wenno gumura kenka da- giti managyaman gapu iti naayat a panangidagadagmo kadakuada nga agara- mid iti umiso. - Sal. 141:5. Sakbay a mamagbagaka, kaaduanna nasaysayaat no mangtedka iti espesipi- ko ken napasnek a komendasion. Panunotem dagiti nasayaat a magapgapua- nan dagiti kakabsatmo - bambanag a sigurado a pakaay-ayuan ni Jehova: ti pammati a maiparangarang iti trabahoda, ti ayat a mangtignay kadakuada a mangaramid iti amin a kabaelanda, ken ti panagibturda iti laksid dagiti nari- gat a kasasaad. (1 Tes. 1:2-8; 2 Tes. 1:3-5) Daytoy ti mangiparikna kadagiti ka- kabsatmo nga ipatpateg ken maawatam ida, ket tumulong dayta kadakuada a madadaan a mangipangag iti pammagbaga nga isarunom. "Buyogen ti Isuamin a Mabayag a Panagitured." Maited koma ti pam- magbaga a "buyogen ti isuamin a mabayag a panagitured." (2 Tim. 4:2) Ania ti ramanen daytoy? Ramanen ti mabayag a panagitured ti naanus a panangib- tur iti di umiso wenno makaparurod a kasasaad. Ti tao a mabayag ti panagi- turedna ket mangnamnama a dagiti agdengdengngeg kenkuana aramiden- danto ti ibagbagana. No nabuyogan ti pammagbagam iti kasta nga espiritu, saan a panunoten dagiti agdengdengngeg kenka a nagdakes ti pangipagaru- pam kadakuada. Magutugot dagiti kakabsatmo nga agaramid iti umiso no ag- talekka a kayatda ti agserbi ken Jehova iti amin a kabaelanda. - Heb. 6:9.
Epektibo a Pammagbaga "Babaen iti Sursuro a Makapasalun-at." Kasano a mabalinan ti maysa a panglakayen ti "mamagbaga babaen iti sursuro a makapasalun-at"? Babaen ti 'ikakapetda a sititibker iti matalek a sao no maipapan iti arte ti panangisuro.' (Tito 1:9) Imbes nga ibagam ti personal nga opinionmo, usarem a panggutu- got ti Sao ti Dios. Ti Biblia koma ti tumulong kenka a mangpanunot no ania ti masapul nga ibagam. Ilistam dagiti pagimbagan ti panangyaplikar iti ibag- baga ti Biblia maipapan iti banag a pakaseknam. Panunotem a naimbag dagi- ti pagdaksan - agpadpada iti agdama ken iti masanguanan - ti di panagbiag a mayannurot iti Sao ti Dios, ket usarem dagitoy a mangkombinsir kadagiti ag- dengdengngeg iti kinapateg ti panangaramid iti umiso. Siguraduem a nabatad nga ilawlawagmo kadagiti agdengdengngeg no ania ti rumbeng nga aramidenda ken no kasanoda nga aramiden dayta. Ibatadmo a ti ibagbagam ket sititibker a naibatay iti Kasuratan. No ikkannatayo ti Ka- suratan iti wayawaya nga agdesision maipapan iti maysa a banag, ipakitam no ania ti pagpatinggaan dayta a wayawaya. Kalpasanna, iti konklusionmo, mangtedka iti maudi a pammagbaga a mangpabileg iti determinasion dagiti agdengdengngeg nga agtignay. Buyogen ti "Wayawaya nga Agsao." Tapno epektibo a mabagbagaanna dagiti dadduma, masapul a ti maysa ket addaan "wayawaya nga agsao iti pam- mati." (1 Tim. 3:13) Ania ti tumulong kenkuana nga agsao a siwayawaya? No ti 'nasayaat nga ar-aramidna' ket pudno a maitunos iti idagdagadagna nga aramiden dagiti kakabsatna. (Tito 2:6, 7; 1 Ped. 5:3) Iti kasta, dagidiay ma- balbalakadan nga agtignay mabigbigda a daydiay mamagbaga kadakuada ket dina namnamaen nga aramidenda daydiay dina ar-aramiden a mismo. Maki- tada a mabalinda a tuladen ti pammatina no kasano nga ikagkagumaanna met a tuladen ni Kristo. - 1 Cor. 11:1; Fil. 3:17. Adu ti naimbag a maaramidan ti pammagbaga a naibasar iti Sao ti Dios ken nabuyogan iti ayat. Dagidiay addaan iti rebbengen a mangipaay iti kasta a pammagbaga saysayaatenda koma nga aramiden dayta. - Roma 12:8. ENSAYO: Basaem ti surat ni apostol Pablo ken ni Filemon. Siputam dagitoy a paset: (1) nabara a komendasion, (2) ti nakaibatayan ti panagpakaasi ni Pablo maipuon ken Onesimo, (3) ti argumento a nausar a mangkombinsir ken Filemon no kasano ti rumbeng a pa- nangawatna iti agsubsubli nga adipenna, ken (4) ti panagtalek ni Pablo nga aramiden ni Filemon ti umiso. Utobem no kasano a matuladmo daytoy a pagwadan no mamag- bagaka. 267
53 NAPAREGTA KEN NAPABILEG DAGITI AGDENGDENGNGEG
Ania ti masapul nga aramidem? Liwliwaen wenno pakirdem dagiti agdengdengngeg. Paregtaen ken pabilgem ida. URAY pay ania dagiti problema a sarsarangtenda, rumbeng a makasarak da- giti adipen ti Dios iti pammaregta iti uneg ti kongregasion Kristiano. Gapu- na, masapul a siguraduen nangnangruna dagiti panglakayen a makapareg- ta dagiti palawag ken balakadda. Agbalin koma dagiti panglakayen a "kas paglemmengan a lugar manipud iti angin ken lugar a pakaitalimengan ma- nipud iti natutudo a bagyo, kas barbaresbes ti danum iti awa- nan danum a pagilian, kas salinong ti maysa a nadagsen a na- pasdok a bato iti napaksuyan a daga." - Isa. 32:2. APAY A NASKEN? Nakaro ti panangparigat ti lu- bong kadagiti tattao. Adu dagiti maup-upay. Ti ibaga ti agpalawag ken ti wagas a pana- ngibagana iti dayta mabalin a dakkel ti epektona kadagiti agdengdengngeg. No maysaka a panglakayen, makapabang-ar ken makaliwli- wa kadi dagiti palawagmo? Pakirdenda kadi dagidiay mangi- kagkagumaan nga agserbi a simamatalek ken Jehova? Pabil- genda kadi ida nga agtultuloy a mangaramid iti pagayatan ti Dios nupay iyaleng-aleng wenno busoren ida ti kaaduan a tattao? No ngay masmasnaayan ti dadduma kadagiti agdeng- dengngeg, madagdagsenanda gapu iti kinarigat ti panagbiag, wenno agsagsagabada iti nakaro a sakit nga awan pay ti natakuatan nga agasna? 'Mapapigsam ti kakabsatmo iti sasao ti ngiwatmo.' - Job 16:5. Usarem ti gundawaymo kas pumapalawag a tumulong kadagiti kakabsat- mo a makagun-od iti liwliwa ken kired manipud ken ni Jehova ken kadagi- ti probision nga impaayna. - Roma 15:13; Efe. 6:10. Ipalagipmo Dagiti Nagapuanan ni Jehova. Ti maysa a napateg a wagas a panangpakired ket babaen ti panangipakitam no kasano a tinulongan ni Jehova ti ilina kadagiti pakarigatanda kadagidi naglabas a tiempo. - Roma 15:4. Imbaga ni Jehova ken Moises a 'paregtaen' ken 'papigsaenna' ni Josue sakbay a sumrek ti Israel iti Naikari a Daga, a pagnanaedan idi dagiti nasion a kabusorda. Kasano nga inaramid ni Moises dayta? Iti imatang ni Josue, impalagip ni Moises iti intero a nasion dagiti bambanag nga inaramid ni Je- hova maipaay kadakuada idi pimmanawda idiay Egipto. (Deut. 3:28; 7:18) Imbinsabinsa pay ni Moises ti panamagballigi ni Jehova kadakuada maibu- sor kadagiti Amoreo. Kalpasanna, indagadag ni Moises ken Josue: "Bumileg- ka ken pumigsaka." (Deut. 31:1-8) No parparegtaem dagiti kakabsatmo, tul- 268
Naparegta ken Napabileg Dagiti Agdengdengngeg tulongam kadi ida a kumired babaen ti pananglagipda kadagiti inaramid ni Jehova maipaay kadakuada? No dadduma adda dagidiay malapunos kadagiti problemada ket pampa- nunotenda no masagrapdanto met la ngata dagiti bendision ti Pagarian. Ipalagipmo kadakuada a mapagtalkan dagiti kari ni Jehova. - Jos. 23:14. Iti dadduma a pagilian, adda dagiti linteg ti gobierno a mangiparparit kadagiti kakabsat a mangikasaba iti naimbag a damag. Kadagita a kasasa- ad, dagiti naayat a panglakayen matulonganda dagiti kapammatianda a gu- mun-od iti kired babaen dagiti kapadasan dagiti apostol ni Jesu-Kristo. (Ara. 4:1-5:42) Ket ti panangitampok iti wagas a panangimaniobra ti Dios kada- giti pasamak a nailanad iti libro nga Ester sigurado a pabilgenna ti nakem dagiti kakabsat. No dadduma adda dagiti tumabtabuno kadagiti gimong ti kongregasion ngem saanda a rumangrang-ay. Mabalin nga ipapanda a pulos a dinto ida pakawanen ti Dios gapu ta nagdakes ti dati a kabibiagda. Nalabit maba- linmo nga isalaysay no kasano a nakilangen ni Jehova ken Ari Manasses. (2 Cron. 33:1-16) Wenno mabalinmo a saritaen ti maipapan kadagiti tattao iti nagkauna a Corinto a nangbalbaliw iti kabibiagda, nagbalin a Kristiano, ket ti Dios imbilangna ida a nalinteg. - 1 Cor. 6:9-11. Adda kadi dagidiay mangipagarup a dagiti problema a mapaspasaranda ipasimudaagna nga awanen kadakuada ti parabur ti Dios? Mabalinmo nga ipalagip kadakuada ti napagteng ni Job ken no kasano a sibabaknang a na- bendisionan gapu ta nagtalinaed a natarnaw ken Jehova. (Job 1:1-22; 10:1; 42:12, 13; Sal. 34:19) Siuulbod nga imbaga dagiti sinsinan a manangliwliwa ni Job nga isu ket nakabasol. (Job 4:7, 8; 8:5, 6) Iti kasupadina, idi pinapig- sada dagiti adalan ken "pinarparegtada ida nga agtalinaed iti pammati," ki- nuna da Pablo ken Bernabe: "Masapul a sumrektayo iti pagarian ti Dios babaen iti adu a rigat." (Ara. 14:21, 22) Kasta met itatta, mapakiredmo dagi- diay masusuot babaen ti panangdakamat kadakuada a ti panagibtur iti si- dong ti rigat ket makalikaguman kadagiti amin a Kristiano ken nakapatpa- teg dayta iti imatang ti Dios. - Prov. 27:11; Mat. 24:13; Roma 5:3, 4; 2 Tim. 3:12. Paregtaem dagiti agdengdengngeg a mangpanunot no kasano a tinung- pal ni Jehova dagiti karina iti mismo a biagda. No palagipam ida, na- labit mabigbigda no kasano a nagtignayen ni Jehova maipuon kadakua- da a mismo, kas inkarina. Iti Salmo 32:8, mabasatayo: "Pagbalinenkanto nga addaan iti pannakatarus ket isuroka iti dalan a rebbeng a papanam. Ma- ngipaayakto iti balakad a ti matak situturong kenka." No tulongam dagi- ti agdengdengngeg a manglagip no kasano nga inwanwan ken pinapigsa ida ni Jehova, maipabigbigmo kadakuada iti personal unay a pamay-an a 269
270 Naparegta ken Napabileg Dagiti Agdengdengngeg maseknan ni Jehova kadakuada, ket pudno a tulonganna ida iti uray ania a suot a mapasaranda iti agdama. - Isa. 41:10, 13; 1 Ped. 5:7. Ipakitam a Maragsakanka Kadagiti Ar-aramiden ti Dios Iti Agdama. No parparegtaem dagiti kakabsatmo, dakamatem dagiti ar-aramiden ni Je- hova iti agdama. Ti panangisarsarita kadagitoy a banag iti wagas a mangipa- kita a maragsakanka kadagita parnuayenna ti umasping a rikrikna kadagiti puso dagiti agdengdengngeg. Usigem no kasano a tultulongannatayo ni Jehova a mangparmek ka- dagiti pakarigatan iti biag. Ipakitana kadatayo ti kasayaatan a wagas ti panagbiag. (Isa. 30:21) Ilawlawagna no apay nga adda krimen, kinakillo, kinapanglaw, sakit, ken ipapatay ken ibagana kadatayo no kasano a pagpatinggaennanto amin da- gita. Pinalikmutannatayo iti naayat a panagkakabsat. Maba- lintayo ti agkararag kenkuana, a maysa a napateg a pribilehio nga impaayna kadatayo. Intalekna kadatayo ti pribilehio nga agbalin a Saksina. Impalgakna kadatayo nga agturturayen ni Kristo sadi langit ket asidegen nga agngudo dagiti maudi nga al-aldaw ti daan a sistema. - Apoc. 12:1-12. NO KASANO NGA ARAMIDEN No isagsaganam ti palawagmo, laglagipem dagiti problema a sarsarangten dagiti agdeng- ngeg kenka. Panunotem a naimbag no kasanom a paregta- en ken pabilgen ida. Usarem a sieepektibo ti Sao ti Dios. Ipakitam no kasano a ti ibagbagana ket nainaig kadagi- ti kasasaad a sarsarangtentayo. Inayonmo kadagita a bendision dagiti gimong ti kongrega- sion, asamblea, ken kombension. No dakamatem dagitoy a probision iti wagas a mangipakita iti pudpudno a pananga- presiar kadagita, mapabilegmo ti determinasion dagiti dad- duma a di mangliway iti pannakitaripnongda kadagiti ka- kabsatda. - Heb. 10:23-25. Agsaoka a buyogen ti napasnek a rikna. Makapabileg met dagiti report a mangpaneknek a bembendisionan ni Jehova ti panagbannogtayo iti tay-ak ti ministerio. Idi umuna a siglo, idi nagturong da Pablo ken Bernabe idiay Jerusalem, nangpataudda iti "dak- kel a rag-o iti amin a kakabsat" babaen ti detalyado a panangipadamagda iti pannakakomberte dagiti tattao iti nasnasion. (Ara. 15:3) Mapagrag-om met dagiti kakabsat no saritaem kadakuada dagiti makapabileg a kapada- san. Ad-adda pay a maparegta dagiti indibidual no ipabigbigmo kadakuada ti kinapateg ti ar-aramidenda. Komendaram ti pannakiramanda iti Nakris- tianuan a ministerio. Komendaram dagidiay limitado unayen ti maarami- danda gapu iti kinalakay ken sakit ngem simamatalek nga agib-ibturda. Ipalagipmo kadakuada a di lipaten ni Jehova ti ayat nga ipakpakitada ma- ipaay iti naganna. (Heb. 6:10) Di magatadan a sanikua ti nasubok a pam- mati. (1 Ped. 1:6, 7) Masapul a maipalagip daytoy kadagiti kakabsattayo. Agsaoka nga Addaan Rikna Maipapan iti Namnama iti Masangua- nan. Dagiti naipaltiing a kari maipapan kadagiti banag a dumteng iti
Naparegta ken Napabileg Dagiti Agdengdengngeg masanguanan ket dakkel a gubuayan ti pammaregta kadagiti amin nga agayat iti Dios. Mabalin a masansan a mangngeg dagita ti kaaduan kadagi- ti umim-imdeng kenka. Ngem no napnuan panagyaman ti panangipala- wagmo kadagita a kari, mapagbalinmo a nabiag dagitoy, maitukitmo ti panagtalek iti kaitungpalanda, ken malapunos iti panagyaman ti puspuso dagiti agdengdengngeg. Matulongannaka a mangaramid iti dayta ti pana- ngipakatmo kadagiti naadalmo iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagmi- nistro. Ni Jehova a mismo ti Naindaklan a Manangparegta ken Manangted iti pigsa kadagiti tattaona. Ngem mabalinmo ti makitinnulong kenkuana a mangipaay iti kakasta a parabur. No palawagam ti kongregasion, usarem a naimbag ti gundaway a mangaramid iti kasta. ENSAYO: Iti panagbasam iti Biblia wenno personal a panagadalmo ita a lawas, mangpilika iti paset a mausarmo a mangparegta kadagiti sabsabali. Iranudmo dayta iti maysa a kabsat iti kongregasion. Itultuloymo ti Rumang-ay PERSONAL kadi nga impakatmon ti tunggal maysa kadagiti punto a pakabalakadan iti daytoy a programa ti eskuelaan? Inaramidmo met kadi dagiti nairekomenda nga ensayo? Iyap-aplikarmo kadi ti tunggal punto no agpalawagka, iti eskuelaan man wenno kadagi- ti dadduma a gimong, ken no addaka iti tay-ak ti ministerio? Agtultuloy koma a magunggonaanka iti edukasion nga ipapaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Uray kasano ti kaba- yagmon nga agpalpalawag, adda dagiti mabalinmo pay a parang- ayen. 271
TI MENSAHE A MASAPUL NGA IWARAGAWAGTAYO Inikkannatayo ni Jehova iti responsabilidad ken dakkel a pribilehio, a kunana: "Dakayo dagiti saksik, . . . ket siak ti Dios." (Isa. 43:12) Saantayo a manamati laeng. Saksitayo a mangpaneknek iti publiko kadagiti napateg a kinapudno a linaon ti naipaltiing a Sao ti Dios. Ania ti mensahe nga impaannong kadatayo ni Jehova nga ipakaammo iti kaaldawantayo? Naipamaysa dayta ken ni Jehova a Dios, ni Jesu-Kristo, keniti Mesianiko a Pagarian. "AGBUTENGKA ITI PUDNO A DIOS KET SALIMETMETAM DAGITI BILINNA" NABAYAG kasakbayan ti panawen dagiti Kristia- imbaga ni Jehova ken matalek nga Abra- no, ham ti maipapan iti urnos para kadagiti "amin a nasion iti daga" tapno mabendisionanda ti bag- bagida. (Gen. 22:18) Pinaltiinganna met ni Solo- mon a mangisurat iti maipapan iti kangrunaan a rebbengen dagiti amin a tattao: "Agbutengka iti pudno a Dios ket salimetmetam dagiti bilinna. Ta daytoy isu ti intero a pagrebbengan ti tao." (Ecl. 12:13) Ngem kasano a maammuan dagiti tattao nga agnanaed iti amin a nasion dagitoy a bamba- nag? Nupay kanayon nga adda dagiti tattao a ma- mati iti sao ti Dios, ipasimudaag ti Biblia a naiked- deng a maaramid iti "aldaw ti Apo" ti naganetget a sangalubongan a panangikasaba iti naimbag a damag nga aktual a dumanon iti amin a nasion. Nangrugi daytoy idi 1914. (Apoc. 1:10) Maipa- pan iti dayta a tiempo, impakpakauna ti Apoca- lipsis 14:6, 7 a ti napateg a panangiwaragawag babaen ti panangiturong dagiti anghel ket ma- aramid "iti tunggal nasion ken tribu ken pagsa- sao ken ili." Maidagadag kadakuada: "Agbuteng- kayo iti Dios ket idayawyo, agsipud ta dimtengen ti oras ti panangukomna, ket ngarud agdayda- yawkayo iti Daydiay nangaramid iti langit ken iti daga ken baybay ken kadagiti ubbog ti danda- num." Pagayatan ti Dios a maipakaammo daytoy a mensahe. Pribilehiotayo ti makiraman iti dayta a trabaho. "Ti Pudno a Dios." Idi kinuna ni Jehova, "Daka- yo dagiti saksik," masupsupiat idi ti isyu maipa- pan iti Kinadios. (Isa. 43:10) Ti mensahe a masa- pul a maipakaammo ket saan a basta maaddaan koma dagiti tattao iti relihion wenno mamatida iti maysa a dios. Imbes ketdi, masapul a maikkanda iti gundaway a mangammo a ti Namarsua iti la- ngit ken daga ket isu ti maymaysa a pudno a Dios. (Isa. 45:5, 18, 21, 22; Juan 17:3) Ti laeng pudno a Dios ti mapagtalkan a makaibaga iti mapasa- mak iti masanguanan. Pribilehiotayo a mangipa- kaammo a ti pannakatungpal ti sao ni Jehova iti napalabas ket mangted iti natalged a pangnam- namaan a pumudnonto dagiti amin nga inkarina a mapasamak iti masanguanan. - Jos. 23:14; Isa. 55:10, 11. 272
Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo Siempre, adu kadagiti makaskasabaantayo ti agdaydayaw kadagiti sabali a didios wenno ma- ngibagbaga nga awan a pulos ti dios a dayda- yawenda. Tapno maallukoytay ida a dumngeg, mabalin a kasapulan nga irugitayo ti makisarita maipapan kadagiti banag a paginteresanda. Ma- katulong kadatayo ti ehemplo a nailanad iti Ara- mid 17:22-31. Paliiwem a nupay nataktika ni apos- tol Pablo, sibabatad nga imbagana nga amin a tattao adda sungsungbatanda iti Dios a Namarsua iti langit ken daga. tao ti nagan ti Dios? Awan ti mas epektibo ngem ti panangipakita iti dayta kadakuada iti Biblia - iti mismo a kopiada no mabalbalin. Kadagiti dadduma a patarus, agparang dayta a nagan iti rinibu a daras. Kadagiti dadduma, iti laeng Sal- mo 83:18 wenno Exodo 6:3-6 ti mabalin a pag- footnote ti paranganna, wenno masarakan iti Exodo 3:14, 15 wenno 6:3. Iti adu a patarus, agparang dagiti sandi a sasao a kas iti "Apo" ken "Dios," a naiduma ti pannaka- isuratda no naglaon iti perso- nal a nagan ti Dios ti manus- krito iti orihinal a lenguahe. No ti personal a nagan ti Dios inikkat nga interamente ket dagiti moderno a managipa- tarus, mabalin a kasapulan nga agusarka iti immun-una a patarus ti Biblia tapno maipa- kitam kadagiti tattao no ania ti inaramid dagiti nagipatarus. Kadagiti dadduma a pagilian, mabalinmo nga ipakita ti na- gan ti Dios nga agparang ka- dagiti narelihiosuan a himno wenno naikitikit iti maysa a MASAPUL A MAAMMUAN DAGITI AMIN A TATTAO . . . A ni Jehova isu ti Namarsua iti langit ken daga. Panangipakaammo iti Na- gan ti Dios. Dimo liplipatan a dakamaten ti pudno a Dios babaen ti naganna. Ipatpateg ni Jehova ti naganna. (Ex. 3: 15; Isa. 42:8) Kayatna a maam- muan dagiti tattao dayta a na- gan. Impaisuratna iti Biblia ti nangayed a naganna iti nasu- rok a 7,000 a daras. Respon- sabilidadtayo nga ipakaammo dayta a nagan kadagiti tattao. - Deut. 4:35. A ni Jehova ti maymaysa a pudno a Dios. A ni Jehova ket maysa a Dios a naisangsangayan ti ayatna, di maartapan ti siribna, awan pagkurangan ti kinahustisiana, ken mannakabalin-amin. A sungsungbatantayo ken ni Jehova ti aniaman nga arami- dentayo. Agpannuray ti masakbayan ti amin a tattao iti panangammoda ken ni Jeho- va ken iyaawagda kenkuana buyogen ti pammati. (Joel 2:32; Mal. 3:16; 2 Tes. 1:8) Nupay kasta, ka- aduan a tattao ti di makaammo ken ni Jehova. Ka- raman kadakuada dagiti nagadu nga agkunkuna nga agdaydayawda iti Dios a sarsaritaen ti Bib- lia. Uray no adda Bibliada ken basbasaenda day- ta, mabalin a saanda latta nga ammo ti personal a nagan ti Dios agsipud ta naikkat dayta kadagiti adu a moderno a patarus. Ti laeng nakaammuan dagiti dadduma a tattao iti nagan a Jehova ket idi imbilin dagiti relihioso a panguluenda a saanda nga usaren dayta. publiko a patakder. Uray kadagiti agdaydayaw iti sabali a didio- sen, mabalin nga usaren a sieepektibo ti Jeremias 10:10-13 iti Baro a Lubong a Patarus. Saanna la- eng a dakamaten ti nagan ti Dios no di pay ket si- babatad nga ilawlawagna ti kinasiasinona. Dimo suksukatan ti nagan ni Jehova kadagi- ti awag a kas iti "Dios" ken "Apo," a kas ar-ara- miden ti Kakristianuan. Di kayat a sawen daytoy nga usarem dayta a nagan tunggal irugim ti sari- taan. Gapu iti di umiso a panangipapanda, gup- den dagiti dadduma ti kasta a saritaan. Ngem no makitam a mabalinmo nga ituloy ti saritaan, dika bumdeng a mangusar iti nagan ti Dios. Kasanotayo a maipakaammo kadagiti tat- 273
274 Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo Makapainteres ta iti Biblia ad-adu a daras a na- usar ti personal a nagan ti Dios ngem kadagiti titulo a kas iti "Apo" ken "Dios" uray no pagtitipo- nen amin dagita. Ngem uray no kasta, saan nga inkagumaan dagiti nagsurat iti Biblia nga inusar ti nagan ti Dios iti tunggal sentensia. Inaramatda dayta iti natural, sibubulos, ken nadayaw a wa- gas. Nasayaat dayta a pagwadan a suroten. ngarang ni Jehova kadagiti galadna. Mangngeg koma dagiti tattao ti panangyebkasmo iti mismo a rikriknam maipapan ken Jehova. Ti panagayat- mo ken Jehova matukayna kadagiti dadduma ti kasta a panagayat. Ti naganetget a mensahe iti kaaldawantayo idagadagna kadagiti amin a tattao nga agbu- tengda iti Dios. Babaen ti ibagbagatayo, ikagu- maantay nga abbukayen ti kasta a nadiosan a pa- nagbuteng. Daytoy a buteng ket umiso a panagbuteng, pa- nagamak ken Jehova, nauneg a panagraem kenkuana. (Sal. 89:7) Ramanenna ti panang- bigbigtayo a ni Jehova ti katan- okan nga Ukom ket ti biagtayo iti masanguanan agpannuray iti anamongna. (Luc. 12:5; Roma 14:12) No kasta, naising- galut ti kasta a panagbuteng iti nauneg a panagayattayo kenkuana ket, pagbanaganna, iti nasged a tarigagay a ma- ngay-ayo kenkuana. (Deut. 10: 12, 13) Ti nadiosan a panagbuteng tignayenna- tayo met a manggura iti dakes, agtulnog kada- giti bilin ti Dios, ken agdayaw kenkuana a bu- yogen ti naan-anay a puso. (Deut. 5:29; 1 Cron. 28:9; Prov. 8:13) Saluadannatayo dayta maibu- sor iti panagserbi iti Dios bayat nga ay-ayatenta- yo dagiti banag nga adda iti lubong. - 1 Juan 2: 15-17. Ti Persona a Tuktukoyen Dayta a Nagan. Nupay napateg a kinapud- no ti banag nga adda perso- nal a nagan ti Dios, pangru- gian la dayta ti panangammo kenkuana. TI PANAGDAYAWTAYO KEN JEHOVA KET . . . Rumbeng a naibatay iti pana- gayattayo kenkuana. Tapno ayatenda ni Jehova ken umawagda kenkuana a buyogen ti pammati, masapul a maammuan dagiti tattao no ania a kita a Dios ni Jehova. Idi impakaammona ti naganna ken Moises idiay Bantay Sinai, saanna a basta inulit-ulit ti sao a "Jehova." Dinakamatna ti su- magmamano kadagiti nagsa- sayaat a galadna. (Ex. 34:6, 7) Maysa dayta a pag- wadan a tuladentayo. Rumbeng nga agtaud iti naan- anay a puso, saan nga iti puso a mangay-ayat met ka- dagiti banag nga adda iti lubong. Rumbeng a paneknekanna no kasano kapateg kadatayo ti naanamongan a relasion ken- kuana. Mangaskasabaka man iti kabbaro nga interesa- do a tao wenno agpalpalawagka iti kongregasion, no saritaem ti maipapan kadagiti bendision ti Pa- garian, ipakitam no ania ti ipasimudaag dagitoy maipapan iti Dios a nangikari kadagita. No mada- kamatmo dagiti bilinna, igunamgunammo ti si- rib ken ayat nga iyanninaw dagita. Ibatadmo a saan a makapadagsen kadatayo dagiti kalikagu- man ti Dios, no di ket nairanta dagita nga agpaay iti pagimbagantayo. (Isa. 48:17, 18; Mik. 6:8) Ipa- kitam no kasano a tunggal ebkas ti pannakabalin ni Jehova adda ipalgakna maipapan iti personali- dad, dagiti pagalagadan ken panggepna. Daka- matem ti kinatimbeng ti wagas a panangipara- Ti Nagan ti Dios - "Napigsa a Torre." Sagra- pen dagiti tattao a pudpudno a makaammo ken Jehova ti dakkel a salaknib. Daytoy ket saan la- eng a gapu ta us-usarenda ti personal a nagan- na wenno maibinsabinsada ti sumagmamano ka- dagiti galadna. Maigapu daytoy iti panagtalekda ken Jehova a mismo. Maipapan kadakuada, kuna ti Proverbio 18:10: "Ti nagan ni Jehova ket napig-
Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo sa a torre. Iti dayta nga agtaray ti nalinteg ket ma- ipaayan iti salaknib." Usarem a naimbag dagiti gundaway a mangi- dagadag kadagiti sabsabali nga agtalek ken Je- hova. (Sal. 37:3; Prov. 3:5, 6) Ti kasta a panagta- lek ipamatmatna ti pammati ken ni Jehova ken kadagiti karina. (Heb. 11:6) No 'umawag [dagi- ti tattao] iti nagan ni Jehova' gapu ta ammoda nga isu ti Soberano iti Uniberso, ayatenda dagi- ti dalanna, ken naan-anay a patienda nga agta- ud laeng kenkuana ti pannakaisalakan, maisa- lakandanto kas impanamnama kadatayo ti Sao ti Dios. (Roma 10:13, 14) Bayat nga isursurom dagiti sabsabali, tulongam ida a mangpatanor iti dayta a kita ti pammati iti amin a benneg ti biag. Adu a tattao ti mangsarsaranget kadagiti na- karo a personal a problema. Nalabit awan ma- kitada a solusion. Idagadagmo nga adalenda ti daldalan ni Jehova, agtalekda kenkuana, ken iyaplikarda ti maadalda. (Sal. 25:5) Paregtaem ida nga agdawat a sipapasnek iti tulong ti Dios ken agyaman kenkuana gapu kadagiti bendision nga ipapaayna. (Fil. 4:6, 7) Inton maam-ammo- da ni Jehova, saan laeng a gapu iti mabasba- sada iti Biblia no di pay ket gapu ta mapaspa- saranda ti kaitungpalan dagiti karina iti mismo a biagda, mangrugi a mariknada ti kinatalged nga itden ti pudpudno a pannakaawatda iti ka- ipapanan ti nagan ni Jehova. - Sal. 34:8; Jer. 17: 7, 8. Usarem a naimbag ti amin a gundaway a tumulong kadagiti tattao a mangipateg iti kinasirib ti panagbuteng iti pudno a Dios, ni Jehova, ken panangsalimetmet kadagiti bi- linna. "PANANGSAKSI KEN JESUS" KALPASAN ti panagungarna ken sakbay ti isusub- lina sadi langit, binilin ni Jesu-Kristo dagiti ada- lanna, a kunkunana: "Dakayto dagiti saksik . . . agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Nadeskribir dagiti nasungdo nga adipen ti Dios iti kaaldawantayo a kas dagidiay "addaan iti trabaho a panangsaksi ken Jesus." (Apoc. 12:17) Kasano ti kasaetmo a mangipapaay iti kasta a pa- nangsaksi? na iti pannakatungpal ti panggep ti Dios. Saanda nga ammo no ania ti ar-aramidenna ita, ken sa- anda a mabigbig no kasano a ti aramidennanto iti masanguanan apektaranna ti biagda. Mabalin a sibibiddut nga ipagarupda pay ketdi a di ma- mati dagiti Saksi ni Jehova ken Jesus. Pribilehiota- yo nga ikagumaan nga ipakaammo ti kinapudno maipapan kadagitoy a bambanag. Adu dagidiay sipapasnek nga agkuna a ma- matida ken Jesus ngem awan a pulos ti am- moda maipapan iti kaaddana sakbay a nagbalin a tao. Saanda a mabigbig nga isu ket pudpud- no a tao idi adda ditoy daga. Saanda a mata- rusan ti kaipapanan ti panagbalinna nga Anak ti Dios. Bassit la ti ammoda maipapan iti paset- Adda met dagiti tattao a saan a mamati a pud- pudno a nagbiag ti maysa a tao a kas ken Jesus a nadeskribir iti Biblia. Maysa laeng a natan-ok a tao ti pangibilangan dagiti dadduma ken Jesus. Laksiden dagiti adu ti ideya nga isu ket Anak ti Dios. Ti "panangsaksi ken Jesus" kadagita a tat- tao kalikagumanna ti ad-adda a regget, anus, ken kinataktika. 275
276 Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo Uray pay no ania ti panangmatmat dagiti umim-imdeng kenka, masapul a maammuanda ti maipapan ken Jesu-Kristo tapno masagrapda ti probision ti Dios maipaay iti biag nga agna- nayon. (Juan 17:3) Nabatad a pagayatan ti Dios nga amin a sibibiag masapul a 'sipapanayag a bigbigenda a ni Jesu-Kristo ket Apo' ken agpasakupda iti autoridadna. (Fil. 2:9-11) Ga- puna, ditay mabalin a liklikan ti isyu no makasaritatayo da- giti tattao nga addaan kada- giti natibker ngem di umiso a kapanunotan wenno agda- data a bumusbusor. Iti dad- duma a kasasaad, nawayatayo a makapagsao maipapan ken Jesu-Kristo - uray iti damo nga isasarungkartayo - ngem iti dadduma, mabalin a kasapu- lan nga annadantay ti agsao tapno matulongantayo dagiti umim-imdeng nga agpanu- not a siuumiso maipapan ken- kuana. Nalabit kasapulan met a mangpanunottayo kadagiti pamay-an no kasano nga iser- rek dagiti kanayonan nga as- peto dayta a topiko iti ma- sanguanan nga isasarungkartayo. Nupay kasta, mabalin a saantayo a masalaysay amin a nainaig iti dayta agingga a ditay mayadalan ti maysa a tao iti Biblia iti pagtaenganna. - 1 Tim. 2:3-7. matina ken Jesu-Kristo. (Juan 14:6) Malaksid no mabigbigna ti napateg nga akem nga intuding ni Jehova iti inauna nga Anakna, dina maawa- tan ti Biblia. Apay? Agsipud ta daytoy nga Anak ti inaramid ni Jehova a kangrunaan nga agakem iti pannakatungpal ti amin a panggepna. (Col. 1:17-20) Naisentro dagiti pad- to ti Biblia iti daytoy a kina- pudno. (Apoc. 19:10) Babaen ken Jesu-Kristo, maipaay ti so- lusion kadagiti amin a parikut a pinataud ti iyaalsa ni Sata- nas ken panagbasol ni Adan. - Heb. 2:5-9, 14, 15. TULONGAM DAGITI TATTAO A MANGTARUS . . . A magun-odan ti naanamo- ngan a relasion iti Dios babaen laeng ken Jesu-Kristo. A posible ti pannakaispal ma- nipud iti basol ken ipapatay babaen laeng ti pammati ken Jesu-Kristo. Tapno maawatanna ti akem ni Kristo, masapul a bigbi- gen ti maysa a tao ti naka- kaasi a kasasaad a nakaadipe- nan dagiti tattao. Nayanaktayo amin iti basol. Apektarannata- yo daytoy iti nadumaduma a wagas iti unos ti panagbiag- tayo. Nupay kasta iti di agba- yag, agbanag dayta iti ipapa- tay. (Roma 3:23; 5:12) Ibagam dayta a kinapudno kadagiti tattao a kasabaam. Kalpasan- na, ilawlawagmo a babaen ti subbot a daton ni Jesu-Kristo, siaayat a pinagbalin ni Jehova a posible ti panna- kaispal manipud iti basol ken ipapatay a maipa- ay kadagidiay mamati iti dayta a probision. (Mar. 10:45; Heb. 2:9) Daytoy ti mangted kadakuada iti gundaway a mangsagrap iti biag nga agnana- yon iti perpekto a kasasaad. (Juan 3:16, 36) Saan a posible daytoy iti aniaman a sabali a pamay-an. (Ara. 4:12) Kas mannursuro, iti pribado man wen- no iti kongregasion, saanmo a basta ibaga dagi- toy a kinapudno. Siaayat ken siaanus a patanorem A pagayatan ti Dios nga amin a tattao bigbigenda ni Jesus a kas Apo, saan a babaen ti iyaawag laeng kenkuana a kas Apo no di ket babaen ti pa- nangtungpal kadagiti bilinna. A pudno ti ibagbaga ti Bib- lia maipapan ken Jesu-Kristo, ket saan a pudno ti adu nga isursuro ti Kakristianuan mai- papan kenkuana. Ti Napateg nga Akem ni Jesus iti Panggep ti Dios. Masapul a tulongantayo dagiti tattao a mangtarus a tangay ni Jesus "ti dalan" ken 'awan ti makapan iti Ama malaksid no baeten kenkua- na,' di mabalin a maaddaan ti maysa a tao iti naanamongan a relasion iti Dios no awan pam-
kadagiti umim-imdeng kenka ti panagyamanda iti akem ni Kristo kas Mannubbottayo. Ti pana- ngapresiar iti daytoy a probision dakkel ti epekto- na iti panangmatmat, kababalin, ken kadagiti ka- lat iti biag ti maysa a tao. - 2 Cor. 5:14, 15. Siempre, namimpinsan nga indaton ni Jesus ti biagna. (Heb. 9:28) Nupay kasta, isu ket aktibo nga agserserbi kas Nangato a Padi ita. Tulongam dagiti sabsabali a mangtarus iti kaipapanan day- ta. Maburburiborda aya, maup-upay, agsagsa- gaba, wenno agparparikut gapu iti kinaawan asi dagiti tattao nga adda iti aglawlawda? Idi nag- balin a tao ni Jesus, napasaranna amin dagitoy. Ammona ti riknatayo. Gapu ta imperpektotayo, mariknatay aya a kasapulantayo ti asi ti Dios? No dawatentayo ti pammakawan ti Dios maibatay iti daton ni Jesus, agtignay ni Jesus kas "katulo- ngan iti Ama." Siaasi nga 'agdawat maipaay ka- datayo.' (1 Juan 2:1, 2; Roma 8:34) Maibatay iti daton ni Jesus ken babaen ti panagserbina kas Nangato a Padi, mabalintayo ti umadani "iti tro- no ti di kaikarian a kinamanangngaasi" ni Jehova tapno makaawattayo iti tulong iti umiso a tiem- po. (Heb. 4:15, 16) Nupay imperpektotayo, ma- kapagserbitayo iti Dios buyogen ti nadalus a kon- siensia babaen ti tulong nga ipaay ni Jesus kas Nangato a Padi. - Heb. 9:13, 14. Kanayonanna, ar-aramaten ni Jesus ti dakkel nga autoridadna a kas daydiay dinutokan ti Dios nga Ulo ti kongregasion Kristiano. (Mat. 28:18; Efe. 1:22, 23) Kas Ulo, ipaayna ti kasapulan a pa- nangiturong a maitunos iti pagayatan ti Dios. No isurom dagiti sabsabali, tulongam ida a mangta- rus a ni Jesu-Kristo, saan ketdi nga asinoman a tao, ti Ulo ti kongregasion. (Mat. 23:10) Iti damo pay laeng a pannakisaritam kadagiti interesado, awisem idan kadagiti gimong ti lokal a kongrega- sion, a pakaadalantayo iti Biblia iti tulong dagi- ti publikasion a maipapaay babaen "ti matalek Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo ken masirib nga adipen." Ilawlawagmo kadakua- da saan laeng a no siasino ti "adipen" no di pay ket no siasino daydiay Apo tapno mabigbigda ti kinaulo ni Jesus. (Mat. 24:45-47) Iyam-ammom ida kadagiti panglakayen, ket ilawlawagmo da- giti Nainkasuratan a kualipikasion para kadagiti agbalin a panglakayen. (1 Tim. 3:1-7; Tito 1:5-9) Ilawlawagmo a ti kongregasion ket saan a kukua dagiti panglakayen no di ket tultulongandatayo a mangsurot kadagiti addang ni Jesu-Kristo. (Ara. 20:28; Efe. 4:16; 1 Ped. 5:2, 3) Tulongam dagi- toy nga interesado a mangtarus nga adda ti or- ganisado, sangalubongan a sosiedad nga agtig- tignay iti sidong ti kinaulo ni Kristo. Kadagiti Ebanghelio, maammuantayo nga idi simrek ni Jesus idiay Jerusalem idi umad-adanin ti ipapatayna, isu ket intan-ok dagiti adalanna kas "ti Maysa nga um-umay kas Ari iti nagan ni Jeho- va!" (Luc. 19:38) Bayat nga umad-adu ti maad- adal dagiti tattao iti Biblia, maammuanda a ni Jehova ginaladannan ni Jesus iti autoridad a ma- ngituray a mangapektar kadagiti tattao iti amin a nasion. (Dan. 7:13, 14) No agpalawagka iti kon- gregasion wenno mangyadalka, tulongam ida a mangapresiar iti kaipapanan kadatayo amin ti panagturay ni Jesus. Ipaganetgetmo a ti wagas ti panagbiagtayo ipakitana no pudpudno met laeng a mamatitayo a ni Jesu-Kristo ket Ari ken no situtuloktayo nga agpaituray kenkuana. Itampokmo ti trabaho nga impaannong ni Jesus kadagiti pasurotna kalpasan ti pannakapulotna kas Ari. (Mat. 24:14; 28:18-20) Ilawlawagmo ti kinuna ni Jesus, ti Nakaskasdaaw a Manangbalakad, maipapan iti ipangpangruna- tayo iti biag. (Isa. 9:6, 7; Mat. 6:19-34) Iturongmo ti atension iti kababalin nga imbaga ti Prinsipe ti Kappia nga iparangarang dagiti pasurotna. (Mat. 20:25-27; Juan 13:35) Agannadka a dimo iked- deng no kasano kaadu ti rumbeng nga aramiden 277
278 Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo dagiti sabsabali, no di ket paregtaem ida a ma- ngutob no ania ti ipasimudaag ti tigtignayda ma- ipapan iti panagpasakupda iti kinaari ni Kristo. Iti panangaramidmo iti dayta, bigbigem a masapul nga aramidem met ti kasta. iti bagina: 'Ania ngata ti aramiden ni Jesus iti kas- toy a kasasaad? Ipakita ngata ti panagtigtignayko ti umiso a panangapresiar iti inaramidna maipa- ay kaniak?' No palawagam ti kongregasion, dimo ipapan a tangay mamatin ken Jesus dagiti kakabsat- mo, saanen a kasapulan nga iturong ti naisang- sangayan nga atension kenkuana. Naun-uneg ti kaipapanan ti ibagbagam no usarem a kas pamuon day- ta a pammati. No dakamatem ti maipapan kadagiti gimong, inaigmo daytoy iti akem ni Je- sus kas Ulo ti kongregasion. No salaysayem ti maipapan iti tay- ak ti ministerio, iturongmo ti atension iti kababalin nga im- pakita ni Jesus idi intungpalna ti ministeriona, ken idatagmo ti ministerio maitunos iti kina- pudno a madama nga ur-ur- nongen ni Kristo kas Ari dagiti tattao a maisalakan nga agtu- rong iti baro a lubong. Panangisaad ken Kristo kas Pamuon. Iyarig ti Biblia ti trabaho a panangaramid iti Kris- tiano nga adalan iti panangbangon iti maysa a patakder a naisaad ken Jesu- Kristo kas pamuon. (1 Cor. 3: 10-15) Tapno maaramid day- toy, tulongam dagiti tattao a mangammo ken Jesus sigun ibagbaga ti Biblia maipa- iti pan kenkuana. Agannadka di la ket ta agbalinda a pasurot- mo. (1 Cor. 3:4-7) Iturongmo ti atensionda ken Jesu-Kristo. ISALUDSODMO ITI BAGIM: Pampaneknekak aya a nala- wag a bigbigek ti akem ni Jesu-Kristo kas nadutokan nga Ulo ti kongregasion? Ti aya panangapresiarko iti daton ni Kristo ket nabileg a manggutugot iti biagko a kas rebbengna? No nasayaat ti pannakaisa- ad ti pamuon, maawatan da- giti iyad-adalam a nangibati ni Kristo iti pagwadan "tapno si- sisinged a suroten[tayo] dagiti addangna." (1 Ped. 2:21) Tap- no mapatanormo dayta, pa- regtaem dagiti iyad-adalam a mangbasa kadagiti Ebanghe- lio a saan a basta agpaypayso a historia no di ket kas pagwadan a suroten. Tulongam ida a mangi- papuso kadagiti kababalin ken galad nga impa- rangarang ni Jesus. Paregtaem ida a mangimu- tektek no kasano ti panagrikna ni Jesus maipapan iti Amana, no kasano a dinaeranna dagiti suli- sog ken suot, no kasano a nagpasakup iti Dios, ken no kasano a nakilangen kadagiti tattao iti na- dumaduma a kasasaad. Ipaganetgetmo ti aktibi- dad nga impangpangruna ni Jesus iti biagna. Iti kasta, inton maipasango ti iyad-adalam kadagi- ti pangngeddeng ken suot iti biag, isaludsodna Kasano nga ad-adda a mai- tunosko ti tigtignay ken kababalinko iti ulidan nga im- pasdek ti Anak ti Dios? Nabatad a saan nga umdas ti panangammo laeng kadagi- ti pamunganayan a kinapud- no maipapan ken Jesus. Tapno agbalin dagiti tattao a pudpudno a Kristiano, masapul a ma- matida kenkuana ken pudpudno nga ayatenda. Ti kasta nga ayat gutugotenna ti nasungdo a pa- nagtulnog. (Juan 14:15, 21) Dayta ti tumulong kadagiti tattao nga agtakder a sititibker iti pam- mati iti baet ti rigat, agtultuloy a mangsurot ka- dagiti addang ni Kristo iti intero a panagbiagda, ken mangpaneknek nga isuda ket natataengan a Kristiano a sititibker a 'naparamut ken naipasdek iti pamuon.' (Efe. 3:17) Pakaidayawan dayta ni Jehova, ti Dios ken Ama ni Jesu-Kristo.
Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo "DAYTOY NAIMBAG A DAMAG TI PAGARIAN" IDI intedna dagiti detalye ti pagilasinan ti kaad- dana ken ti panungpalan ti sistema ti bamba- Jesus: "Daytoy naimbag a nag, damag ti pagarian maikaskasabanto iti intero a mapagnaedan a daga maipaay a pangsaksi ka- dagiti amin a nasion; ket iti kasta umayton ti pa- nungpalan." - Mat. 24:14. manipud "iti Kadaanan iti Al-aldaw," ni Jehova a Dios, iti "panagturay ken dayaw ken pagarian, tapno dagiti ili, nasional a bungbunggoy ken pagsasao agserbida koma amin kenkuana a mis- mo." (Dan. 7:13, 14) Natungpal idi tawen 1914 idiay langit dayta a pasamak a mangapektar iti intero nga uniberso. Kalpa- sanna, naitappuak ditoy daga ti Diablo ken dagiti demonio- na. (Apoc. 12:7-10) Simreken ti daan a sistema ti bambanag kadagiti maudi nga al-aldaw- na. Ngem sakbay a naan-anay a maikkat, maiwarwaragawag iti intero a lubong nga agtur- turayen manipud iti nailangi- tan a tronona ti Mesianiko nga Ari nga insaad ni Jehova. Ma- pakpakaammuan dagiti tattao iti amin a lugar. Ti reaksionda ti mangpaneknek no kasano ti panangmatmatda iti Kanga- tuan kas Agturay "iti pagarian ti sangatauan." - Dan. 4:32. impadto ni Ania aya nga agpayso day- toy mensahe a masapul a ma- irakurak? Maipapan daytoy iti Pagarian nga insuro ni Jesus nga ikararagtayo iti Dios, a kunkunana: "Umay koma ti pagariam." (Mat. 6:10) Iti Apocalipsis 11:15, nadeskribir dayta kas ti "pagarian ni Apo- tayo [ni Jehova] ken ni Kris- tona" agsipud ta nagtaud ken ni Jehova ti autoridad a ma- ngituray ket naited dayta ken ni Kristo kas Ari. Nupay kas- ta, imutektekam a ti mensahe nga imbaga ni Jesus a maiwa- ragawag iti kaaldawantayo ket ad-adu ti ramanenna ngem ti inkasaba dagiti pasurotna idi umuna a siglo. Imbagada kadagiti tattao: "Ti pagarian ti Dios immasidegen kadakayo." (Luc. 10:9) Ni Jesus, daydiay napulotan nga Ari, ket adda idi iti nagtetengngaanda. Ngem kas naila- nad iti Mateo 24:14, impadto ni Jesus ti sangalu- bongan a pannakaipakaammo ti napateg a pa- samak a kaitungpalan ti panggep ti Dios. MAAMMUAN KOMA DAGITI TATTAO . . . Nga agturturayen ti Pagarian ti Dios idiay langit ket iti saa- nen a mabayag sukatanna amin a natauan a turay. A ti Pagarian pagbalinennan- to ti daga a paraiso a napno kadagiti tattao a mangay-ayat iti Dios ken iti padada a tao. A babaen laeng ti Pagarian a mapennekto a naan-anay da- giti nasayaat a tarigagay ti amin a tattao. A ti ar-aramidentayo ita ipaki- tana no kayattayo met laeng ti agpaituray iti Pagarian ti Dios. Pudno, adu pay ti mapa- samak - ad-adu nga amang! Ikarkararagtayo pay laeng nga, "Umay koma ti pagariam," ngem dina kayat a sawen a mai- pasdekto pay laeng iti masanguanan ti Paga- rian ti Dios. Imbes ketdi, kaipapananna nga ag- tignayto ti nailangitan a Pagarian iti pamay-an a tungpalenna a naan-anay dagiti padto a kas iti Daniel 2:44 ken Apocalipsis 21:2-4. Pagbali- nennanto ti daga a paraiso a napno kadagiti tattao a mangay-ayat iti Dios ken iti padada a tao. Bayat nga ikaskasabatayo "daytoy naimbag Adda idi nasirmata ni propeta Daniel maipa- pan iti daytoy a pasamak. Nakitana ti "maysa a kasla anak ti tao," ni Jesu-Kristo, nga umaw-awat 279
280 Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo a damag ti pagarian," saritaentayo dagiti banag a mapasamak iti masanguanan. Ngem addaan panagtalek nga ipakaammotayo met a ginalada- nen ni Jehova ti Anakna iti naan-anay nga auto- ridad a mangituray. Ipagpaganetgetmo kadi daytoy a naimbag a damag no ikaskasabam ti Pagarian? Panangilawlawag iti Pagarian. Kasanotay a maitungpal ti annongentayo a mangipakaam- mo iti Pagarian ti Dios? Mabalin a matukayta- yo ti interes babaen ti panangirugi iti saritaan maipapan iti nadumaduma a topiko, ngem iti di agbayag agbatad koma a ti mensahetayo ket maipapan iti Pagarian ti Dios. Ti napateg nga aspeto daytoy a trabaho isu ti panangbasa wenno panangadaw kadagiti teksto a mangdakdakamat iti Pagarian. No dakamatem ti Pagarian, siguraduem a maawatan dagidiay kasarsaritam no ania dayta. Nalabit saan nga umdas ti basta panangibaga a ti Pagarian ti Dios ket maysa a gobierno. Adda dagidiay marigatan a mangpanunot a gobierno ti maysa a banag a dida makita. Mabalinmo ti makirinnason kada- kuada iti nagduduma a wagas. Kas pagarigan, ti grabidad ket di makita ngem dakkel ti epektona iti biagtayo. Ditay makita Daydiay nangaramid iti linteg ti grabidad, ngem nabatad a dakkel ti pannakabalinna. Iti Biblia, isu ket naawagan iti "Ari ti kinaagnanayon." (1 Tim. 1:17) Wenno mabalinmo nga irason nga iti maysa a dakkel a pagilian, adu dagiti umili a di pay nakapan iti kabesera wenno nakakita iti mismo nga agturay kadakuada. Madamdamagda ti maipapan kada- gitoy babaen kadagiti pagiwarnak. Kasta met, ti Biblia, a naipablaak iti nasurok a 2,200 a lengua- he, ibagana kadatayo ti maipapan iti Pagarian ti Dios; ipakaammona kadatayo no asino ti nakai- talkan ti autoridad ken no ania ti ar-aramiden ti Pagarian. Ti Pagwanawanan, a maipabpablaak iti ad-adu a lenguahe ngem iti aniaman a saba- li a magasin, ket nairanta a 'Mangibunannag iti Pagarian ni Jehova,' kas nadakamat iti akkubna. Tapno matulongan dagiti tattao a mangta- rus no ania ti Pagarian, mabalin a dakamatem ti sumagmamano a banag a kayatda nga ipa- ay dagiti gobierno: natalged nga ekonomia, tal- na, kinaawan ti krimen, di panangidumduma iti amin a grupo etniko, edukasion, ken pannakaay- wan ti salun-at. Ibagam a babaen laeng ti Paga- rian ti Dios a mapennekto a naan-anay dagitoy ken amin a dadduma pay a nasayaat a tarigagay. - Sal. 145:16. Ikagumaam a tukayen ti tarigagay dagiti tat- tao nga agpaituray iti Pagarian, a ni Jesu-Kristo ti agturay kas Ari. Ibagam a dagiti milagro nga ina- ramidna ket pakauna ti aramidennanto kas nai- langitan nga Ari. Masansan a dakamatem dagi- ti makaay-ayo a kualidad nga imparangarangna. (Mat. 8:2, 3; 11:28-30) Ilawlawagmo nga inda- tonna ti biagna gapu kadatayo ket kalpasanna, pinagungar ti Dios iti imortal a biag idiay langit. Manipud langit, isu ket agturay kas Ari. - Ara. 2: 29-35. Ipaganetgetmo nga agturturayen ti Pagarian ti Dios idiay langit. Ngem tandaanam a ti nam- namaen ti kaaduan a tattao a mangpanek- nek iti kasta a turay ket saan a dagiti kasasaad nga aktual a makitkita wenno mapaspasaran- da. Bigbigem dayta, ket damagem no ammoda no ania ti imbaga ni Jesu-Kristo a kas pamma- neknek iti dayta. Itampokmo ti sumagmama- no a paset ti ragup a pagilasinan a nailanad iti Mateo kapitulo 24, Marcos kapitulo 13, wenno Lucas kapitulo 21. Kalpasanna, isaludsodmo no apay a ti pannakaisaad ni Kristo a kas ari sadi la- ngit ket nangiturong iti kakasta a kasasaad ditoy daga. Iturongmo ti atension iti Apocalipsis 12:7- 10, 12.
Ti Mensahe a Masapul nga Iwaragawagtayo Kas aktual a pammaneknek iti ar-aramiden ti Pagarian ti Dios, ibasam ti Mateo 24:14, ket ilaw- lawagmo ti sangalubongan a programa a pana- ngisuro iti Biblia a maar-aramid ita. (Isa. 54:13) Ibagam kadagiti tattao ti maipapan iti naduma- duma nga eskuelaan a pakagunggonaan dagiti Saksi ni Jehova - a bin-ig a naibatay iti Biblia ken awan bayadna. Ilawlawagmo a malaksid iti mi- nisteriotayo iti binalaybalay, ituktukontayo kadagiti indibi- dual ken pampamilia ti libre a panagadal iti Biblia iti pagta- engan iti nasurok a 230 a pa- gilian. Ania a natauan a go- bierno ti makaipaay iti kasta a nasaknap a programa a pana- ngisuro, saan laeng a kadagi- ti iturayanna, no di ket kada- giti tattao iti intero a daga? Awisem dagiti tattao a ma- pan iti Kingdom Hall, tuma- buno kadagiti asamblea ken kombension dagiti Saksi ni Jehova, tapno maki- tada ti pammaneknek no kasano nga ap-apekta- ran ti kasta nga edukasion ti biag dagiti tattao. - Isa. 2:2-4; 32:1, 17; Juan 13:35. giti pangngeddeng a masapul nga aramidenna. Ania ti lugar ti Pagarian ti Dios iti mismo a biag- na? Indagadag ni Jesus kadagiti adalanna nga 'itultuloyda a sapulen nga umuna ti pagarian.' (Mat. 6:33) Kasanotayo a matulongan dagiti pa- datayo a Kristiano a mangaramid iti dayta? Ba- baen ti panangipakitatayo a mismo iti nasa- yaat nga ulidan ken panangisarsarita kadagiti adda a gundaway. No daddu- ma, babaen ti panangdamag no inutoben ti maysa a tao dagiti posibilidad ken pana- ngisalaysay kadagiti kapada- san a mangipakita no ania ti ar-aramiden dagiti dadduma. Babaen ti panangisarita kada- giti salaysay iti Biblia iti wagas a mangpauneg iti panagayat ken ni Jehova. Babaen ti pa- nangigunamgunam iti kina- agpayso ti Pagarian. Babaen ti panangipaganetget no ka- sano kapateg a talaga ti trabaho a panangiwara- gawag iti Pagarian. Masansan a ti kasayaatan a magapuanan ket, saan a babaen ti panangibaga kadagiti tattao no ania ti masapul nga aramiden, no di ket babaen ti panangabbukay kadakuada iti tarigagay a mangaramid iti dayta. ISALUDSODMO ITI BAGIM: Ipakita kadi ti wagas ti panag- biagko nga ipangpangrunak ti Pagarian? Adda kadi dagiti nasken a balbaliwak tapno ad-adda a maaramidko a naan-anay dayta? Ania ti mabalinko nga ara- miden tapno maabbukay kadagiti dadduma ti tarigagay a mangipangruna iti Paga- rian? Ngem mabigbig ngata ti bumalay no kasa- no a maapektaran ti mismo a biagna? Maba- lin a sitataktika nga ibagam a simmarungkarka tapno ilawlawagmo ti maipapan iti gundaway a mangpili iti biag kas iturayan ti Pagarian ti Dios, ket silulukat dayta a gundaway kadagiti amin a tattao. Kasano? Babaen ti panangadal no ania dagiti kalikaguman ti Dios ken panagbiag a mayannurot kadagita. - Deut. 30:19, 20; Apoc. 22:17. Panangtulong Kadagiti Sabsabali a Mangi- pangruna iti Pagarian. Uray no inawaten ti maysa a tao ti mensahe ti Pagarian, adda da- Di pagduaduaan a kangrunaan a naipamay- sa ken ni Jehova a Dios, ni Jesu-Kristo, ken iti Pagarian ti nagpateg a mensahe a masapul nga iwaragawagtayo amin. Maipaganetget koma da- giti nagpateg a kinapudno maipapan kadagitoy iti panangasabatayo iti publiko, kadagiti kongre- gasiontayo, ken iti personal a kabibiagtayo. No aramidentayo dayta, ipakpakitatayo a pud- pudno a magunggonaantayo iti edukasion nga ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagminis- tro. 281
PAGSUROTAN PARA KADAGITI MANANGAYWAN ITI ESKUELAAN ITI tunggal kongregasion, adda panglakayen a nadutokan a kas manangaywan iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. No naipabaklay ken- ka dayta a responsabilidad, ti panaginteresmo iti eskuelaan ken ti pannakaseknanmo iti irarang-ay ti tunggal estudiante ket dakkel ti maitulongna iti magapuanan ti eskuelaan iti kongregasionyo. Ti maysa a napateg a paset ti annongem isu ti panangidaulom iti linawas a Teokratiko nga Es- kuelaan ti Panagministro iti kongregasionyo. Lag- lagipem a malaksid kadagiti estudiante nga ad- daan paset iti naituding a lawas, adda dagiti dadduma pay a tumabuno. Ikonduktam ti eskue- laan iti wagas nga umawat ti intero a kongrega- sion kadagiti makagutugot, praktikal a pammala- gip a nainaig iti uray maysa kadagiti panggep ti eskuelaan a nadakamat iti panid 5 agingga iti 8 daytoy a libro. Maseknanka koma kadagiti amin nga estudian- te, natudinganda man nga agbasa, mangiparang iti demostrasion, wenno agpalawag. Tulongam ida a mangmatmat iti ar-aramidenda a saan a basta naituding a paset, no di ket kas gundaway a rumang-ay iti panagserbida ken Jehova. Siempre, napateg unay iti irarang-ayda ti panagreggetda a mismo. Ngem nasken met nga ipakitam ti naayat a panaginteres, tulongam ida a mangtarus iti pa- teg dagiti punto a pakabalakadan, ken ilawlawag- mo no kasanoda nga iyaplikar dagita a balakad. Gapuna, imdengam a naimbag ti tunggal pala- wag tapno makaipaayka kadagiti napateg a kapa- liiwan. Siguraduem nga irugi ken ileppas ti eskuela- an iti umiso nga oras. Mangipaayka iti nasayaat nga ulidan babaen ti panagkomentom iti las-ud ti naituding nga oras. No agsobra ti oras a panag- palawag ti estudiante, mangtedka wenno ti katu- longam iti senias. Rumbeng a leppasen ti estu- diante ti sentensia sa bumaba iti plataporma. No adda agsobra ti oras ti pasetna iti programa, iya- babam ti komentom, ket kasaritam ti kabsat kal- pasan ti gimong. No presenteka, ikonduktam ti eskuelaan. No kas pagarigan ta awanka, ti sabali a panglaka- yen a datin a dinutokan ti bagi dagiti panglaka- yen ti mangikondukta iti eskuelaan. No kasapu- lam ti tulong iti panangisagana kadagiti eskediul, panangsurat ken panangiwaras kadagiti porma a pakaisuratan dagiti paset, wenno panangyurnos kadagiti mangsandi iti programa, mabalin a tu- mulong kadagitoy a banag ti maysa a ministerial nga adipen a dinutokan ti bagi dagiti panglaka- yen. Panangipasalista Kadagiti Estudiante. Pareg- taem amin nga agibumbunannag nga agpasa- lista iti eskuelaan. Dagiti dadduma nga aktibo a makitimtimpuyog iti kongregasion mabalin- da ti agpasalista no umanamongda la ketdi ka- dagiti pannursuro ti Biblia ken agbibiagda a ma- yannurot kadagiti Nakristianuan a prinsipio. No adda agtarigagay nga agpasalista, sibabara a ko- mendaram. No saan pay nga agibumbunannag, kas manangaywan iti eskuelaan ibagam kenkua- na dagiti kualipikasion para kadagiti agpasalista iti eskuelaan, a no mabalbalin sisasango koma ti mangyad-adal iti Biblia kenkuana (wenno ti may- sa kadagiti manamati a dadakkelna). Dagitoy a kualipikasion ket kas met laeng kadagidiay para iti maysa nga agbalin a di bautisado nga agibumbu- nannag. Masarakan dagita iti panid 97 agingga iti 99 ti Organisado a Mangitungpal iti Ministerio- tayo. Kanayon a pabaruem ti listaan dagiti amin a nagpasalista iti eskuelaan. Panangusar iti Porma a Pangbalakadan. Ti porma a pangbalakadan para iti tunggal estu- diante ket adda iti bukodna a libro, iti panid 79 282
Pagsurotan Para Kadagiti Manangaywan iti Eskuelaan agingga iti 81. Kas ipasimudaag ti nakoloran a benneg, mabalin nga usaren ti aniaman a punto a pangbalakadan manipud 1 agingga iti 17 no na- tudingan nga agbasa ti estudiante. Para kadagi- ti demostrasion, mabalin nga usaren ti aniaman a punto a pangbalakadan malaksid iti 7, 52, ken 53. Ti balakad para kadagiti palawag ramanenna amin a punto malaksid iti 7, 18, ken 30. No maituding ti punto a pangbalakadan, iti baba ti "Petsa a Naiparang," suratan ti mana- ngaywan iti eskuelaan babaen ti lapis ti espa- sio nga adda iti batog dayta a punto iti porma a pangbalakadan iti libro ti estudiante. Kalpasan ti panangiparang ti estudiante iti pasetna, dama- gem iti pribado no inaramidna dagiti ensayo a masarakan iti ngudo ti artikulo a mangsalaysay iti punto a pangbalakadan. No inaramidna, mar- kaam iti tsek ti kahon nga adda iti porma. No irekomendam nga ituloyna a parang-ayen dayta met laeng a punto a pangbalakadan, awan ka- nayonan nga isuratmo iti porma a pangbalaka- dan; saanmo a suratan ti espasio para iti "Pet- sa a Nakompleto." Sa la markaan dayta no isu ket nakasaganan nga umallatiw iti sabali a punto. Kanayonanna, iti panid 82 ti libro ti estudiante, iti kannigid ti eksena a nausar, masapul nga isu- ratmo ti petsa ti panangiparang ti estudiante iti tunggal pasetna. Adda espasio iti porma a pang- balakadan ken iti listaan dagiti eksena a mangi- palubos a mabalin nga usaren iti mamindua ti tunggal eksena. Kanayon koma nga awit dagiti estudiante ti libroda bayat ti programa. Mangitudingka iti maysa laeng a punto a pangbalakadan tunggal agpaset ti estudiante. Kadawyanna, kasayaatan no surotem ti panag- sasaganad dagiti punto a pangbalakadan sigun iti pannakailistada. Ngem no naisangsangayan ti abilidad dagiti dadduma nga estudiante, maba- lin a paregtaem ida a mangadal ken mangyap- likar a bukodda iti sumagmamano nga adalen. Kalpasanna, tulongam ida kadagiti punto a pa- garupem a dakkel ti maitulongna iti irarang-ayda kas epektibo a pumapalawag ken mannursuro. Uray no adun a tawen nga agpaspaset ti maysa nga estudiante iti eskuelaan, dakkel ti magung- gonana no adalen ken iyaplikarna ti tunggal lek- sion. Tapno matulongan dagiti estudiante nga addaan kadagiti espesipiko a kasapulan, mabalin a mangpilika kadagiti kualidad ti panagpalawag a parang-ayenda imbes a surotem nga agsasaga- nad dagiti punto iti porma a pangbalakadan. Panangbalakad. No mangbalakadka, usarem a naimbag dagiti ehemplo ken prinsipio ti Biblia. Marikna koma dagiti estudiante a ti balakad a na- ited ken ti wagas a pannakaipaayna ket mayan- nurot kadagiti natan-ok a prinsipio ti Sao ti Dios. Laglagipem a 'katrabahuandaka' dagiti kakab- satmo. (2 Cor. 1:24) Kas kadakuada, masapul nga itultuloymo ti rumang-ay a kas pumapala- wag ken mannursuro. Adalem a personal ti libro a Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teo- kratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, ipakatmo dagiti balakadna, ken ipakitam ti nasayaat nga ulidan a tuladen dagiti dadduma. Bayat nga aramidem dayta, pagbalinem a ka- latmo ti panangtulong kadagiti estudiante nga agbalin a nalaing nga agbasa, makabael nga ag- palawag, ken epektibo a mannursuro. Tapno ma- ibanag dayta, ikagumaam nga ipaay ti aniaman a tulong a kasapulan tapno maawatan dagiti es- tudiante ti nadumaduma a kualidad ti panagpa- lawag, no apay a napateg dagitoy, ken no kasa- no a patanoren dagita. Nadisenio daytoy a libro iti wagas a mangtulong kenka a mangaramid iti dayta. Nupay kasta, saan nga umdas ti basta pa- nangibasam iti sasao a linaon ti libro. Salaysayem ti ideya nga adda kadagita a sasao ken no kasano nga ipakat dayta. No nasayaat ti naaramidan ti estudiante ma- inaig iti maysa a punto, komendaram. Iba- gam iti apagbiit no ania ti namagbalin iti day- ta nga epektibo wenno no apay a napateg ti 283
284 Pagsurotan Para Kadagiti Manangaywan iti Eskuelaan inaramidna. No adda nasken nga ipaayanna pay iti atension a makatulong kenkuana, siguraduem a maawatanna no apay. Ibagam no kasanona nga aramiden dayta. Espesipiko ngem naayat koma ti panangilawlawagmo. Tandaanam a para kadagiti adu, saan a kaska- rina ti agpalawag iti maysa a grupo. No ipapan ti maysa a tao a nakapuy ti nagapuananna, pag- duaduaanna no rumbeng nga itultuloyna nga ikagumaan nga aramiden dayta. Tuladem ni Je- sus, a dina rinumek ti "naparpar a runo" wen- no iniddep ti "agkurkuridemdem a pabilo a lino." (Mat. 12:20) Ikonsiderarmo ti emosional a kasasaad ti estudiante. No mangbalakadka, pa- nunotem no ti estudiante ket agdadamo wenno aduanen iti kapadasan nga agibumbunannag. Ti nabara ken napudno a komendasion mapabileg- na dagiti tattao a mangaramid iti amin a kabae- landa. Nadayaw koma ti panangtratom iti tunggal es- tudiante. Ibaga kadatayo ti Roma 12:10: "Iti pa- nangipakita ti pammadayaw iti maysa ken maysa mangidaulokayo." Anian a maitutop a patigma- an agpaay iti para balakad iti Teokratiko nga Es- kuelaan ti Panagministro! No natataengan ti es- tudiante ngem sika, siaannad nga iyaplikarmo ti pammagbaga a masarakan iti 1 Timoteo 5:1, 2. Ngem aniaman ti edad ti maysa a tao, no naayat ti panangbalakadmo kenkuana a mangbalbaliw iti wagas a panangaramidna iti bambanag, ma- sansan a nalaklaka nga akseptaren dayta. - Prov. 25:11. No mangbalakadka, igunamgunammo iti es- tudiante ti panggep ti panagsanay. Dayta a panggep ket saan a basta lalaingenna ti agpaset tapno makomendaran ken maibaga kenkuana a mabalinnan ti umallatiw iti sumaruno a pun- to a pakabalakadanna. Ti kalat ket saan a tapno agbalin a pumapalawag ken mannursuro a day- dayawen dagiti sabsabali. (Prov. 25:27) Tarigaga- yantayo nga usaren ti sagudaytayo nga agpala- wag a mangidayaw ken ni Jehova ken tumulong kadagiti sabsabali a mangammo ken mangayat kenkuana. Ti panagsanaytayo tulongannatayo a sieepektibo a mangitungpal iti trabaho a naitu- yang iti Mateo 24:14 ken 28:19, 20. Dagiti kualipi- kado a bautisado a kakabsat a lallaki ket mabalin a maawis inton agangay a makiraman a mangay- wan iti "arban ti Dios" a kas pumapalawag ken mannursuro iti publiko. - 1 Ped. 5:2, 3. Isingasingmo a basaen dagiti estudiante ti pa- nangsalaysay ti libro iti sumaruno a punto a pa- kabalakadanda iti las-ud ti sumagmamano nga aldaw apaman a naikkanda iti paset. Paregtaem ida a mangyaplikar iti naadalda no isagsaganada ti pasetda iti eskuelaan, iti inaldaw a pannakisar- saritada, no agkomentoda kadagiti gimong, ken iti tay-ak ti serbisio. Panangtuding Kadagiti Agpaset. Gagangay a maaramid daytoy iti di kumurang a tallo a lawas a nasaksakbay. No mabalbalin, maisurat koma dagiti amin a naituding a paset iti porma a nai- ranta para kadagita. Dagiti paset a ramanenna ti panangisuro iti kongregasion ket maituding kadagiti pang- lakayen, nasaysayaat no kadagidiay epektibo ti panangiparangda iti kakasta a paset, ken kada- giti ministerial nga adipen a makabael a mangi- suro. No maipapan iti panangikeddeng no ania a paset ti estudiante ti maituding kadagiti lallaki ken no ania dagiti maited kadagiti babbai, suro- tem dagiti instruksion a nailanad iti eskediul ti es- kuelaan. No manmano dagiti lallaki ngem adu dagiti babbai a mangiparparang kadagiti paset ti estudiante, annadam koma tapno maikkan dagi- ti lallaki iti umdas a gundaway nga agpalawag imbes nga agbasa laeng. Ikonsiderarmo ti kasasaad dagiti indibidual no ikkam ida iti paset. Nasken aya a pagpalawagem iti eskuelaan ti maysa a panglakayen wenno mi- nisterial nga adipen iti isu met la a rabii nga adda
Pagsurotan Para Kadagiti Manangaywan iti Eskuelaan pasetna iti Gimong ti Serbisio wenno iti isu met la a lawas nga isu ti mangted iti palawag publiko iti kongregasion? Nasken aya a tudingam ti maysa a kabsat a babai nga agdemostra iti isu met la a ra- bii nga adda met paset ti agtutubo nga anakna, a nalabit masapul a tulonganna? Nangruna no iti kaso ti maysa nga agtutubo wenno estudiante a di pay nabautisaran, maikanatad aya kenkua- na ti topiko? Siguraduem a ti naituding a paset ket mayanatup iti punto a pakabalakadan ti estu- diante. Kadagiti paset a maituding kadagiti babbai, masansan a ti estudiante ti mangpili iti eksena nga usarenna sigun iti instruksion iti panid 78 ken 82. Adda matudingan a maysa a kaduana (assistant), ngem mabalin nga usaren ti kana- yonan a kadua. No kiddawen ti estudiante a ti kaduana ket daydiay koma maibagay la unay a mangidemostra iti maysa nga eksena, mapatgan koma ti kasta a kiddaw. Dagiti Kanayonan a Klase. No adda nasurok a 50 nga estudiante a nagpasalista, mabalin a ka- yatmo nga ikonsiderar ti pannakausar ti kanayo- nan a klase para kadagiti paset dagiti estudiante. Sigun iti lokal a kasapulan, mabalin nga ipatung- pal daytoy nga urnos kadagiti amin a paset dagi- ti estudiante wenno iti laeng dua a maudi a pa- set. Addaan koma ti tunggal kanayonan a klase iti kualipikado a para balakad, no mabalbalin may- sa a panglakayen. No kasapulan, mabalin a su- mandi ti maysa a kualipikado a ministerial nga adipen. Ti bagi dagiti panglakayen ti mangapro- bar kadagitoy a para balakad. Makikooperarka a naimbag kadakuada tapno sieepektibo a masur- nadan dagiti punto a pakabalakadan dagiti estu- diante uray pay no sadino a klase ti pangipara- nganda iti sumaruno a pasetda. Espesial a Klase iti Panagbasa. No ikeddeng ti bagi dagiti panglakayen nga adda sumagmama- no a kameng ti kongregasion a makasapul iti ins- truksion para kadagiti agdadamo nga agbasa iti lenguahe a maar-aramat iti kongregasion, maba- linmo nga iyurnos daytoy mainaig iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Mabalin a sak- lawen daytoy ti panagsursuro nga agbasa, wen- no ti panggepna ket panangparang-ay iti panag- basa. Saan a masapul a maigiddan ti kakasta a klase iti tiempo a panangiparang dagiti estudiante ka- dagiti pasetda iti Teokratiko nga Eskuelaan ti Pa- nagministro. Tapno maipaay ti umdas a tulong, mabalin nga ad-adu a tiempo ti kasapulan ngem iti mabusbos kabayatan ti programa iti eskuela- an. Dagiti lokal a panglakayen ti mangikeddeng no ania ti kasapulan ken no kaano a maangay ti kasta nga instruksion. Sigun iti kasapulan, maba- lin nga iyurnos ti pannakaisuro ti maysa a grupo wenno sinaggaysa a panangisuro kadakuada. Masapul nga adda kualipikado a mangisuro. Nasaysayaat no madutokan ti maysa a kabsat a lalaki a nalaing nga agbasa ken kabesadona unay ti lenguahe. No awan ti kabsat a lalaki, mabalin a kiddawen dagiti panglakayen iti maysa a maka- bael, mapagulidanan a kabsat a babai a tumu- long. Masapul nga agdalungdong no isurona ti klase. - 1 Cor. 11:3-10; 1 Tim. 2:11, 12. Naipatarus ti bokleta nga Apply Yourself to Reading and Writing iti adu a lenguahe. Nairan- ta daytoy a mangisuro kadagiti agdadamo no kasano ti agbasa ken agsurat. Mabalin nga usa- ren dagiti dadduma a material a mangisuro, si- gun iti abilidad nga agbasa dagidiay nagpasalis- ta. No rimmang-ayen dagiti estudiante, nasken a maparegtada a makiraman iti regular a progra- ma ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro. Kas manangaywan iti Teokratiko nga Eskuela- an ti Panagministro, adu ti maaramidmo a paka- gunggonaan ti kongregasion. Agsaganaka a na- laing, ket maitunos iti balakad ti Roma 12:6-8, asikasuem ti annongem a kas napateg a sagut a naggapu iti Dios. 285
Agipatarus 55 Asamblea ken kombension 16, 50 Audiocassette 44, 91-2 Balabala mental 167, 178 naipablaak 50, 52-5, 179 panangaramid 39-42, 168-9, 174 panangusar 52, 126, 166-9, 176-7, 264 Biblia - Kitaem ti Kasuratan Bokabulario 26, 94-5, 160-5 Demostrasion 44-5, 49-50, 78, 82, 141-2, 166 Diakritiko 90 Diskurso publiko 52-5, 249 Ehemplo, panangusar 34, 57, 158, 216, 240-6, 257 Eksena 44-5, 78, 82, 283, 285 Ekspresion ti rupa 116-17, 119, 121-5, 196 Ekstemporaneo a panagpalawag 50, 114, 129-30, 166, 174-8 Entusiasmo 115-17, 270-1 Gimong panagsagana 28-31 pannakipaset 70, 141 Gimong ti Serbisio 49-50, 141-2, 216, 235 Gramatika 164-5 Hyperbole 241 Ilustrasion 53, 57, 240-6, 253-4, 257 Impromptu a panagpalawag 177-8, 207-8 Interbiu 49-50, 129 Interes kadagiti sabsabali 62-5, 119, 125, 159, 186-9, 198, 218 Introduksion 215-19 kasuratan 144, 147-9 palawag 208, 215-19 INDISE tay-ak ti ministerio 62-4, 167, 186, 202, 217-19, 236-7 Irarang-ay 6-8, 21, 74-7, 271 Jehova a Dios 272-5 Jesu-Kristo 275-8 Kalat 56, 77 Kalidad ti boses 119, 137-8, 181-5 Kangrunaan a punto 29, 39-42, 105-6, 146, 168, 212-14 Kapadasan 76-7, 137 Kapigsa ti timek 102, 107-12 panangusar iti mikropono 139-42 Kararag 14, 28, 56, 178 publiko 168 sungbat 136-7 Kasuratan konteksto 34-5, 149, 232, 256 pakaibatayan ti pannursuro 52-3, 143-4, 148, 224-5, 255-6, 267 panagbasa buyogen ti panangi- paganetget 104, 150-2 panangiparegta a panangusar 145-6 panangiruangan 144, 147-9 pannakirinnason manipud 155-6, 231-3, 254 umiso a panangyaplikar 153-6, 203-4, 256 Kinaannayas 93-6, 196 panagbeddal 95 Kinabara 118-20, 122-3, 125, 266 Kinanatural 121, 128-30, 166, 175-6, 179-80, 196 Kinataktika 69, 192-3, 197-201, 236-7, 242, 251-4 Kinatanang 43, 125-6, 128, 135-8 Kinaumiso impormasion 38, 223-5, 242 panagbasa 83-5 Kombiksion 194-6 kapigsa ti timek 109 kompas 121-2 286 no agngudon 221 panangigunamgunam iti nasken a sasao 103 panangusar kadagiti salud- sod 239 pannakikinnita 124 Kompas 121-3, 196 Konklusion 177, 208, 220-2 Libraria, Kingdom Hall 34, 37 Lohikal a panangbukel 41, 170-3, 214 Maawatan 161, 226-9, 232-3, 242-6 Makaisuro 33-4, 46, 116, 157-8, 218, 230-3 Makaisuro a palawag 48-9 Makapabileg ken positibo 158, 192, 202-5, 266 Makapnek nga argumento 255-7 Makita a katulongan (Visual aid) 247-50 Managipatarus - Kitaem ti Agipatarus Manuskrito a palawag 50 kinanatural 130 naipaganetget dagiti kangruna- an nga ideya 105-6 panangigunamgunam iti nasken a sasao 102-3 panangusar iti mikropono 141 pannakikinnita 127 Mapa 12, 248-9 Memoria 17-20 ilustrasion 240 makita a katulongan (visual aid) 249-50 panagensayo 136 panangulit 206 pangrepaso 31 tumulong ti nasantuan nga espi- ritu 19-20, 178 Metaphor 240-1 Mikropono 139-42 Modulasion 111-14
Nalawag a panangibalikas 86-8 Nasantuan nga espiritu 19-20, 178 Negatibo a material 202-3 Oras 34, 45, 176, 263-4, 282 Pagarian 58, 209-11, 257, 279-81 Pamilia panagadal iti Biblia 31-2, 195, 248 panagbasa iti Biblia 11, 60, 248-9 panangsanay iti annak 16, 60 Pammagbaga 221, 265-7 Pammaregta 266, 268-71 Panagadal 27-32 Panagadal iti Biblia - Kitaem ti Panangasaba Panagatension 14, 25 Panagbasa 21-6 espesial a klase iti panagbasa 21-3, 285 naulimek a panagbasa 95 panagbasa iti kasuratan buyo- gen ti panangipaganetget 104, 150-2 panagbasa iti publiko 43-4, 85, 97-8, 105, 116, 126-7, 130, 140-1 panangipaganetget kadagiti kangrunaan nga ideya 105-6 panangisagana kadagiti paset 43-4, 94-5, 98, 105-6, 116, 130, 263-4 panangtarus 18, 24-6, 85 umiso 83-5 Panagbasa iti Biblia 9-12, 60, 248-9 Panagbeddal 95 Panagensayo demostrasion 49-50, 141-2 palawag 54-5, 136, 264 paset a panagbasa 94-5, 130, 263-4 Panagibalikas 89-92 diakritiko 90 nagnagan iti Biblia 91 nalawag 86-8 parikut iti panagsao 88 umiso 162 Panagimdeng 13-16, 64, 187 Panagkawkawes ken panaglanglanga 131-4, 190 Panagkomento kadagiti gimong 70, 141 Panaglanglanga 131-4, 190 Panagmennamenna 18-19, 25, 31, 261 Panagnerbios 43, 125-6, 128, 135-8 Panagpakatawa 193 Panagraem 67-8, 124, 187, 190-3, 200-201, 203-4, 252 Panagsarimadeng 97-100, 125-6, 152 Panagsarungkar - Kitaem ti Panangasaba Panagsukimat 12, 29, 33-8, 40, 226, 231-2 Panamagdilig 57-8, 232 Panangasaba isusupiat 168, 177-8, 195, 198-9, 253 kadagidiay saan a mangakseptar iti Biblia kas autoridad 68-9, 144, 198-9, 252 konklusion 222 mensahe 272-81 panagadal iti Biblia 60, 69-70, 188-9, 221-2, 227-8, 235, 238, 248-9, 258-62 panagsarungkar 222 panangirugi iti saritaan 62-4, 100, 125, 159, 167, 186, 198, 202, 217, 236-7 sursurat 71-3 Panangidilig 257 Panangipaganetget iti sasao 101-4, 150-2 Panangirekord audiocassette 44, 91-2 bukod a timek 88 Panangirelaks kadagiti nairteng a masel 87, 184-5 Panangisagana kadagiti palawag 39-55 demostrasion 44-5, 49-50, 78, 82, 141-2, 166 diskurso publiko 52-5, 249-50 eksena 44-5, 78, 82, 283, 285 Gimong ti Serbisio 49-50, 141-2, 216, 235 Indise 287 makaisuro a palawag 48-9 manuskrito a palawag 50, 105-6, 127, 130 panagensayo 46, 54-5, 136, 264 panangaramid iti balabala 39- 42, 168-9, 174 paset a panagbasa 43-4, 94-5, 98, 105-6, 116, 130, 263-4 paset dagiti estudiante 43-6 paset iti asamblea ken komben- sion 50 tampok iti panagbasa iti Biblia 47-8 Panangisuro 56-61 adu unay a material 41, 98, 173, 214, 226-7, 234-5, 264 ilustrasion 53, 57, 240-6, 253-4, 257 lohikal a panangbukel 41, 170-3, 214 naibatay iti Kasuratan 143-4, 148, 225, 255-6, 267 pammagbaga 265-7 panagpakatawa 193 panamagdilig 57-8, 233 panangdanon iti puso - Kitaem ti Puso panangusar iti Kasuratan 52-4, 155-6, 231-3, 254 papanglakayen - Kitaem ti Papanglakayen pattapatta ken opinion 54, 153, 188 praktikal nga aplikasion 53-4, 60, 157-9, 219, 233 salsaludsod - Kitaem ti Salsa- ludsod Panangkontrol iti panaganges 109, 181-5 Panangmatmat iti agdengdengngeg - Kitaem ti Pannakikinnita iti agdengdengngeg Panangpili iti maitutop a material 54, 146, 234-5 Panangpili iti sasao 160-5, 176, 198-9, 220 maawatan 227-8
288 Indise panangyebkas iti kombiksion Puso Tema 39-40, 209-11, 218-19, 195-6 simile ken metaphor 240-1 panangdanon 33-4, 48-9, 59-60, 166, 238-9, 258-62 221, 234 Teokratiko nga Eskuelaan ti Panangulit 152, 206-8, 210-11, 214 Pannakikinnita 124-7, 169, 175 Pannakisarita 62-5 panangisagana 13-14, 27-8, 115-16 Panagministro eksena 44-5, 78, 82, 283, 285 espesial a klase iti panagbasa makapabileg 204-5 panagimdeng 159, 187 panagsarimadeng 99-100 panangirugi 198, 217 pannakikinnita 124-5 salsaludsod 236-7 Papanglakayen pammagbaga 265 pammaregta 268 panangbalakad 203-4 panangisuro iti kongregasion 47-9, 284 panangsungbat kadagiti salud- sod 144 umiso ti isursuroda 225 Parikut iti panagsao 88 Postura 109, 134, 137 Praktikal nga aplikasion 53-4, 60, Rikna 115-16, 118-20, 122, 150, 266, 270-1 Sabali a lenguahe agipatarus 55 panangasaba 64, 186 Salsaludsod panangimtuod 58-9, 64, 147-8, 187, 216, 222, 231, 236-9, 253-4, 259 panangsungbat 64, 66-70, 143-4, 177-8, 188, 223 Sasao nalawag pannakayebkasna 86-8 panangpili iti maitutop 160-5, 195-6, 198, 219, 228, 240-1 Simile 240 Sursurat 71-3 21-3, 285 kadua (assistant) 285 kanayonan a klase 285 libro, panangusar iti 6-7, 283 manangaywan 45, 78, 282-5 panagbasa iti Biblia 11, 47-8 panagpasalista 282 panggep 5-8 paspaset 7, 43-9, 78, 284-5 punto a pakabalakadan 43-5, 78-81, 283-4 sandi nga agpalawag 7, 137 Ulidan, panangipakita 61, 195, 229, 267 Video 249 157-9, 220, 233 Tampok iti panagbasa iti Biblia Wagas a kasla makisarsarita 129- Punto a pakabalakadan 43-5, 78- 47-8 30, 166, 175-6, 179-80 81, 282-4 Tay-ak ti ministerio - Kitaem ti Wagas a makirinnason 66-70, 192, Puntuasion 84, 97-8 Panangasaba 198-200, 237-8, 251-4 Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion? Mabalinmo a kontaken dagiti Saksi ni Jehova iti
Mannakipagrikna Di mangidumduma "Awan pay a pulos sabali
Napakumbaba a tao a nagsao iti kastoy" Naanus Managkararag be-IL