Dagiti Kangrunaan nga Aramid iti Salun-at ken Kinatalged Tarabay ti Agtartaripato iti Ubing
Dagiti Kangrunaan nga Aramid iti Salun-at ken Kinatalged Tarabay ti Agtartaripato iti Ubing DEVELOPMENT TEAM Grace F. Fong, EdD Mary Ann Nemoto, MEd Angela Choy, MEd Ann Tom, Ed.M Dana Senaha, PhD Genee DeMello, MEd Annalynn Macabantad, BS Marianne Berry, PhD ACKNOWLEDGEMENTS We extend our thanks to the following individuals who helped us with the development of Basic Health and Safety Practices: Child Care Provider's Guide. Gail Omoto Frederika Bain Denise Low-Liu Gina Lewis Dr. Ardis Eschenberg SUGGESTED CITATION: Choy, A., Nemoto, M., Fong, G., Tom A., Senaha, D., Macabantad. A., et al. (2017). Basic health and safety practices: Child care provider's guide (3rd ed.). University of Hawai'i, Windward Community College, Learning to Grow Project. The development of this Health and Safety Guide is supported by funding from the Hawai'i State Department of Human Services through a contract with the Learning to Grow Project, University of Hawai'i, Windward Community College ©2014, revised 2015, 2017
Linaonna PAKAUNA ... SALUN-AT ... 1 PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT ... 2 Inaldaw a Panangamiris iti Salun-at Dagiti Ubbing ... 3 Imunisasion ... 5 Kasano ti Panangisina Kadagiti Ubbing a Kinapet Dagiti Gagangay a Sakit ... 6 Panangipaay iti Agas ... 8 Nutrision ken Aramid a Pisikal ... 9 KINAMANAGDALDALUS ... 11 Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima ... 12 Kasano ti Agusar iti Guantes ... 14 Kasano ti Panangsukat iti Lampin ... 16 Kasano ti Panagdalus, Panagsanitario, ken Panagdis-impektar ... 18 KINATALGED ... 21 KINATALGED ITI KARRO ... 22 Kinatalged iti Tugaw iti Karro ... 23 Kasano ti Panagbiahe Babaen ti Lugan ... 25 Pananglapped iti Atake iti Pudot (Heat Stroke) ... 27 KINATALGED KEN PANNAKAIDULIN TI TARAON ... 28 Kinatalged ti Taraon ... 29 Dagiti Alerdyi a Maala iti Taraon ... 30 Natalged a Pannakaidulin ti Gatas ti Ina ... 32 PANAMAGBALIN ITI LUGAR A NATALGED KADAGITI UBBING ... 33 Dagiti Wagas Tapno Agbalin ti Lugar a Pagtaripatuan a Natalged Kadagiti Ubbing ... 34 Tarabay iti Pannakalapped ti Pannakasabidong ... 36 Kinatalged Bayat ti Kaadda iti Danum ... 37 KINATALGED DAGITI ABALBALAY KEN GAMIGAM A PARA ITI RUAR ... 38 Kinatalged Dagiti Abalbalay ... 39 Kinatalged Dagiti Gamigam a Maaramat iti Pagay-ayaman ... 41 PANNAKAABUSO KEN PANNAKABAYBAY-A TI UBING ... 43 Panangireport iti Maatap a Pannakaabuso ken/wenno Pannakabaybay-a ti Ubing ... 44 Pananglapped iti Shaken Baby Syndrome ... 45 NATALGED A PANNATUROG ... 47 Dagiti Aramiden Tapno Natalged ti Pannaturog ... 48 Kinatalged iti Kona ... 50 KASANO NO ADDA EMERHENSIA ... 52 Kasano ti Panangipakat iti Umuna a Panagagas (First Aid)/CPR ... 53 Kinamanagsagana iti Dumteng nga Emerhensia ... 55 DAGITI REPERENSIA ... 57 DAGITI NAYON ... 61 iv
iv Pakauna Nayanak dagiti ubbing nga addaan iti adu a kabaelan ken nakaisigudan a regget nga agsursuro, tuman-ay, ken dumur-as. Agsammakedda kadagiti nagannak ken kadagiti mangmangted-pannaripato iti pannakaipaay kadakuada ti natalged, nasalun-at, ken nasayaat nga aglawlaw tapno dumur-as ken agsantakda. Naisagana para kenka daytoy Dagiti Kangrunaan nga Aramid iti Salun-at ken Kinatalged: Tarabay ti Agtartaripato iti Ubing a kas tarabay iti panangipatungpalmo kadagiti kasasayaatan nga aramid iti salun-at ken kinatalged. Nabingay daytoy iti dua a paset: 1) Salun-at ken 2) Kinatalged. Ilawlawag ti tunggal paset dagiti aramid ken no kasano a mabalin nga iwayatmo iti lugar a pangtartaripatuam iti ubing tapno agtalinaed a nasalun- at ken natalged dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom, a pakaigunamgunaman no apay a napateg dagitoy a wagas. Kas nayonna, adda dagiti rekursos wenno makatulong nga impormasion ken pormulario a nainayon iti Dagiti Nayon (Appendices) iti udi daytoy a pagbasaan. Agpaay a reperensia daytoy a pagbasaan ti Department of Human Services Hawai'i Administrative Rules (HAR) for Infant and Toddler Child Care Centers (IT Chapter §17-895), Family Child Care Homes (FCC Chapter §17.891), Group Child Care Centers and Group Child Care Homes (GCC/GCCH Chapter §17.892.1), Before and After School Care Child Care Facilities (BAS Chapter §17-896), ken Child Care Services (CCS Chapter §17- 798.3), kas nailanad babaen ti listababa (footnote) kadagiti maseknan a panid. Iti daytoy sibubukel a pagbasaan, maaramat dagiti balikas nga "agipapaay-pannaripato" (caregiver), "agtartaripato iti ubing" (child care provider), wenno "mangmangted- pannaripato" (care provider) ken "lugar a pakataripatuan ti ubing" (child care environment) "lugar-taripato" (care environment). Dagiti balikas nga "agipapaay-pannaripato," "agtartaripato iti ubing," wenno "mangmangted-pannaripato" ket isu 'tay tao a mangipapaay iti pannaripato iti bassit pay nga ubing manipud kayanak agingga iti agtawen iti lima. Dagiti balikas a "lugar a pakataripatuan ti ubing" (child care environment) wenno "lugar-taripato" (care environment) ket isu 'tay disso a pakaipaayan ti pannaripato, kas koma ti sentro (center) a pakataraknan ti ubing, balay ti pamilia a mangtartaripato iti ubing, pagtaengan ti mangmangted-pannaripato, wenno ti pagtaengan ti ubing. Kas nayonna, mausar met dagiti balikas a "nagannak" wenno "dagiti nagannak." Kayat a sawen dagitoy ti asino man a kameng ti pamilia wenno agay-aywan a responsable iti ubing. Babaen ti panangammo, panangawat, ken panangaramat kadagitoy nga aramid iti salun- at ken kinatalged, matulongam dagti ubbing nga adda iti pannaripatom nga agbalin a natalged, nasalun-at, ken sisasagana nga agballigi! Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Salun-at Managtakuat dagiti ubbing ket us-usarenda dagiti pagriknada tapno ad-adu pay ti maammuanda maipanggep iti lubongda. Nayanakda nga addaan iti gagar nga agtakuat ken mangammo iti aglawlawda ken makipaset para iti bukodda a panagsursuro. Iti daytoy a proseso, a maawagan iti panagadal babaen ti panagrikna, sagiden, ramanan, dilpatan, wenno kagaten dagiti ubbing dagiti banag a maiggamanda iti panggepda a mangammo pay iti ad-adu maipanggep kadagitoy. Nupay napateg daytoy a proseso iti panagsursuro dagiti ubbing, mabalin met a mayasidegda kadagiti mikrobio ken makaakar a sakit. Ti paset a Salun-at ket iramanna dagitoy nga impormasion: Panamagtalinaed	Kadagiti	Ubbing	a	nasalUn-at ▫ Inaldaw a Panangamiris iti Salun-at Dagiti Ubbing ▫ Imunisasion ▫ Kasano ti Panangisina Kadagiti Ubbing a Kinapet Dagiti Gagangay a Sakit Kas mangmangted-pannaripato, napateg ti akemmo iti pannakapataud ken iti pannakapagtalinaed a natalged dagiti lugar a pagdakiwasan ken pagsursuruan dagiti ubbing. No agbalinka a pagwadan iti kinadalus ken nasalun-at a wagas ti panagbiag, dakdakkel ti gundaway a tuladendaka dagiti ubbing. No makaparnuayka kadagiti adu a wagas a mabalin a pagsasaritaan dagiti ubbing wenno panangipakat dagiti ubbing kadagitoy nga aramid ken ammo maipanggep iti salun-at, makatulongka iti pannakasursuroda kadagiti napateg a wagas a mamagbalin kadakuada a nasalun-at iti unos ti panagbiagda. ▫ Panangipaay iti Agas ▫ Nutrision ken Aramid a Pisikal KinamanagdaldalUs ▫ Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima ▫ Kasano ti Agusar iti Guantes ▫ Kasano ti Panangsukat iti Lampin ▫ Kasano ti Panagdalus, Panagsanitario ken Panagdis- impektar Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
2 SALUN-AT Panamagtalinaed Kadagiti Ubbing a Nasalun-at Napateg ti nasayaat a salun-at iti idudur-as ken pannakapatan-ay ti ubing. Dagiti nasalun-at nga ubbing, nalaklaka a makasursuro ken makaaddangda kadagiti napapateg a "sumaruno nga addang" iti pannakapatan-ayda. Gapu ta ti naturalesada - a makatulong kadakuada a manggubat kadagiti sakit ken impeksion - ket di pay unay nadebelop agingga iti edadda a pito wenno walo, maysa a karit, no dadduma, ti panamagtalinaed kadagiti ubbing a nasalun-at. Ti di pay unay natangkenan a naturalesada mabalin nga ibungana ti pannakapataud dagiti sakit a mabalin a mangibayag iti pannakapatan-ay ken panagsursuroda. Napateg ngarud ti imunisasion iti pannakapagtalinaed a nasalun-at dagiti ubbing; daytoy ti kapatgan a mabalin a maaramid dagiti nagannak tapno masalakniban dagiti annakda kadagiti nakaro a makaakar a sakit ken kadagiti komplikasion dagitoy. Maysa kadagiti wagas tapno maipanamnama ti kinasalun-at dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom ti inaldaw a panangkita iti kasasaad ti salun-at ti tunggal ubing. Makatulong ti regular a panangamiris iti salun-at (health check) a mangiruam kenka iti normal a langa ken tigtignayda, ngarud, nalaka laeng no kua a madlawmo no adda nagbaliwan ti ubing. Maysa pay a sabali a napateg a wagas para kenka, kas mangmangted-pannaripato, tapno agtalinaed a nasalun-at dagiti ubbing ket isu ti panangammo iti maipanggep kadagiti gagangay a sakit dagiti ubbing ken no kaano a nasken nga isinam dagiti masakit nga ubbing kadagiti dadduma, ken ti panangsurot kadagiti umno a wagas ti panangipaay iti agas. Kamaudiananna, ti panangallukoy ken panagbalinmo a pagwadan iti umno a pannangan ken panagwatwat ket makatulong tapno masuruan dagiti ubbing iti nasalun-at a wagas ti panagbiag ken mabalin a makalapped daytoy iti nalabes a kinalukmeg dagiti ubbing ken kadagiti sakit a maigapu iti daytoy. Ti kinasalun-at dagiti ubbing, agbatay met iti ammom ken iti kinamanagsaganam, kas mangmangted-pannaripato. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT inaldaW	a	PanangamiRis	iti	salUn-at	dagiti	Ubbing Apay a Napateg?
Ti nasapa a pannakaammo no ania ti sakit dagiti ubbing ket makatulong iti mangmangted- pannaripato tapno makaaramid kadagiti maitutop a tignay tapno maited iti ubing dagiti kasapulan a pangpasayaat iti salun-atna ken tapno maliklikan ti pannakayakar ti an-annayen wenno sakit kadagiti sabsabali . Dagiti Pamay-an: 1.	ipakat	ti	inaldaw	a	Panangamiris	iti	salun- at	apaman	a	sumangpet	ti	ubing	iti	lugar	a	pakataripatuan	ken	no	adda	pay	laeng	ti/ dagiti	nagannak.	ti	Panangamiris	iti	salun-at	(Health	Check)	ket	mabalin	a	maulit	iti	uneg	ti	maysa	nga	aldaw,	no	nasken. 2.	mangrugi	iti	batog	dagiti	mata	ti	ubing. 3.	saPUlen	dagiti	pagilasinan	ken	sintoma dagiti	sakit: ▫ Panagbaliw ti gagangay a templada wenno galad ▫ Panagbaliw ti kinaregta, di pannakaidna, wenno panagpakarigat nga aggaraw ▫ Panagbuteg; adda rumrummuar kadagiti mata, lapayag, wenno kaadda ti sugat ▫ Panagbaliw ti kudil kas koma kaadda ti binatlag, limteg, bukol, ken panaglabaga ▫ Panagkudkod, panangtengngel iti paset ti bagi wenno panangiggem iti paset ti bagi ▫ Panagbakuar wenno panagtakki 4.	DENGGEN	ti	ibingbinglay	ti/dagiti	nagannak	nga	impormasion	maipanggep	iti	ubing wenno	dadduma	pay	a	sakit	iti	pamilia.	denggen	ti	ania	man	a	reklamo	ken/wenno	di	gagangay	nga	uni	manipud	iti	ubing	a	mabalin	a	pagilasinan	a	madmadi	ti	riknana: ▫ Areng-eng ▫ Agtultuloy a panagsangit ken di mailawlawag a garaw ▫ Kasla agsagawisiw a panaganges, panagbaeng, panagpakarigat nga umanges ▫ Panagpaparaw ▫ Panaguyek continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 3
4 PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT inaldaW	a	PanangamiRis	iti	salUn-at	dagiti	Ubbing continued from previous page 5.	RiKnaen	no	adda	nagbaliw	iti	kudil	a	mabalin	a	pagilasinan	ti	gurigor	wenno pannakaparkag	(dehydration): ▫ Panagbabasa ▫ Di gagangay a kinabara ▫ Lumnek ken di agsubli iti dati ti kudil no pislen 6.	ANGOTEN	amangan	no	adda	naidumduma	nga	angotna	a	mabalin	a	pagilasinan ti	sakit: ▫ Agatprutas ken nasam-it a sang-aw ▫ Nabangsit a sang-aw ▫ Di gagangay a yiisbo wenno naangot unay a takki 7. isurat	dagiti	paliiwmo	iti	Inaldaw a Lista-amiris ti Salun-at	(kitaen	ti	nayon	a).	no	adda	madlawmo	nga	adda	uray	maysa	laeng	kadagiti	nailanad	a	sintoma	iti	ngato,	mabalin	a	masakit	ti	ubing	ken	mabalin	a	nasken	nga	aggunayka,	kas	mayannatup: ▫ Iti rugrugi pay laeng ti aldaw no adda pay laeng ti/dagiti nagannak: kaduam ida a mangikeddeng no kasano a maaywanan ti salun-at ti ubing. No nasken a maisina ti ubing kadagiti padana nga ubbing, nasken ngarud a yawid ti/dagiti nagannak daytoy tapno isuda ti mangaywan iti salun-at ti ubing (kitaen ti rekursos iti Kasano ti Panangisina Kadagiti Ubbing a Kinapet Dagiti Gagangay a Sakit). ▫ No agsakit ti ubing iti uneg dayta nga aldaw, pakaammuan ti/dagiti nagannak ti ubing ket agtinnulongkayo a mangikeddeng no kasano a mataripato ti ubing. Isina ti ubing a masakit wenno addaan iti sakit a mabalin a makaakar iti sabali tapno maikabassit ti gundaway a maalisan dagiti padana nga ubbing. Balakadan ti/dagiti nagannak no nasken nga ipakitada ti ubing iti mangngagas wenno iti mangay-aywan iti salun-at (health care provider) daytoy sakbay a maisubli iti pagtaripatuan. ▫ Iti ania man a kanito nga atapem a maab-abuso wenno mabaybay-an ti ubing, ireportmo iti Department of Human Services, kas mayataday iti Dagiti Rebisado a Paglintegan ti Hawai'i (Hawai'i Revised Statutes) §350-1.1. (kitaen ti rekursos iti Panangireport iti Pannakaabuso ken Pannakabaybay-a ti Ubing). HAR §17-891 .1-21 (4), §17-891 .1-23, §17-892 .1-21 (3), §17-892 .1-23, §17-895-22 (d), §17-895-23, §17-896-20 (c), §17-896-22 (b) (c) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT imUnisasiOn Apay a Napateg?
Tumulong ti imunisasion a mangsalaknib iti ubing kadagiti makaakar a sakit .
Ti panagpabakuna ti katalgedan a naibatay iti siensia a wagas a panglapped iti panagwaras dagiti adu a makapapatay a sakit .
Tapno agbalin nga epektibo dagiti bakuna, nasken a mabakunaan ti tao, kas maibatay iti iskediul ti panagpabakuna nga intuding ti Centers for Disease Control (CDC) . Dagiti Pamay-an: 1.	ammuen	ti	dagiti	Rekomendasion	iti	nailian	nga	imunisasion	(national	immunization	Recommendations)	ken	dagiti	Rekisito	ti	estado	iti	imunisasion	(state	immunization	Requirements).	mapan	kadagiti	sumaganad	a	websites	para	iti	impormasion: ▫ Centers for Disease Control and Prevention Guide, Dagiti Mairekomendar nga Imunisasion a Para Kadagiti Ubbing Manipud Kayanak Agingga iti Edad 6 pdf ▫ Napateg a Pakaammo Kadagiti Nagannak: Dagiti Rekisito iti Salun-at iti Pagadalan ti Estado ti Hawa'i 2.	siguraduen	a	dagiti	rekisito	iti	imunisasion	a	para	iti	programam	ket	mayayon	kadagiti regulasion	ti	estado. 3.	siguraduen	a	ti/dagiti	nagannak	ti	ubing	ket	ammoda	ti	iggemmo	a	pagannurotan	iti rekord	ti	salun-at	wenno	health	record	policy	(kas	iti	imunisasion,	pannakaamiris	ti	kaadda	ti	tb	wenno	sarut,	ken	eksaminasion	pisikal)	sakbay	a	yawatda	kenka	ti	anakda	tapno	taripatuem	ken	kas	pangsurot	met	kadagiti	bukodmo	a	rekisito. 4.	mapan	iti	rekursos	iti	Inaldaw a Panangamiris iti Salun-at Dagiti Ubbing	tapno	maiwayatmo ti	panangamiris	iti	salun-at	ti	ubing	nga	adda	iti	pannaripatom. 5.	mapan	iti	Kasano ti Panangisina Kadagiti Ubbing a Kinapet Dagiti Gagangay a Sakit	tapno maammuam	ti	aramidem	iti	ubing	a	posible	nayasideg	wenno	nakaala	iti	sakit	a	mabalin	a	malapdan	babaen	ti	bakuna. HAR §17-891 .1-20 (1), §17-892 .1-9 (6), §17-892 .1-20, §17-895-8 (6), §17-895-20 (3), §17-896-19 (a) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 5
6 PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT KasanO	ti	Panangisina	Kadagiti	Ubbing	a	KinaPet	dagiti	gagangaY	a	saKit Apay a Napateg? Makatulong ti panangisina kadagiti ubbing a masakit kadagiti sabsabali iti pannakaikabassit ti panagwaras ti an-annayen wenno sakit . Makatulong ti pannakaammo kadagiti sintoma dagiti gagangay a sakit iti panangipaaymo iti umno a pannaripato iti ubing . Dagiti Pamay-an: 1.	mapan	iti	rekursos	iti	Inaldaw a Panangamiris iti Salun-at Dagiti Ubbing	tapno	maiwayatmo	ti	panangamirismo	iti	salun-at	(health	check)	dagiti	ubbing	nga	adda	iti	pannaripatom. 2.	sapulen	dagiti	pagilasinan	ti	kaadda	ti	sakit. Para	iti	nayon	nga	impormasion,	mapan	kadagiti	pagbasaan	a	pakaammuan	iti	maipanggep	kadagiti	gagangay	a	sakit	dagiti	ubbing	iti	3.	no	adda	dagiti	pagilasinan	ti	kaadda	ti	sakit,	ammuen	no	ti	sakit	ket: ▫ Lapdanna ti ubing a makipartisipar a nasayaat kadagiti aktibidad ▫ Kasapulanna ti pannaripato a dakdakkel ngem ti mabalinmo nga ited a di maigasanggasat ti salun-at ken kinatalged dagiti dadduma nga ubbing ken sika ▫ Mabalin a mangyakar iti sakit kadagiti dadduma No adda uray maysa laeng kadagitoy a pagrukodan, masapul a maisina ti ubing kadagiti padana nga ubbing nga adda iti pannaripatom, ania man ti klase dayta a sakit . 4. ipan	ti	ubing	iti	lugar	a	nadalus	ken	natalged,	a	pakakitkitaam	ken	pakangkangngegam	kenkuana,	agingga	a	dumteng	ti/dagiti	nagannak	kenkuana. 5.	Pakaammuam	ti/dagiti	nagannak	ti	ubing	maipanggep	kadagiti	sintoma	ti	sakit	ken	surotem	dagiti	pagalagadam	iti	salun-at	(kas	iti	panangkiddawmo	nga	umayda	sukonen	ti	ubing). continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT KasanO	ti	Panangisina	Kadagiti	Ub- bing	a	KinaPet	dagiti	gagangaY	a	saKit continued from previous page 6.	no	addan	ti/dagiti	nagannak	ti	ubing,	ibalakadmo	a	makiumanda	iti mangngagas	wenno	iti	mangay-aywan	iti	salun-at	ti	ubing	sakbay	nga	isublida	ti	ubing	iti	pannaripatom.	no	mabalin,	ikkam	iti	surat	ti/dagiti	nagannak	a	maited	iti	mangay-aywan	iti	salun-at	ti	ubing.	mailanad	iti	surat	ti	oras	a	pannakakitam	kadagiti	sintoma,	dagiti	pammaliiwmo	maipanggep	iti	ubing,	dagiti	kangrunaan	a	pagilasinan	(vital	signs)	ken	oras	(kas	iti	temperatura	a	101.5°F	iti	10:30	am)	ken	ti	ania	man	nga	inaramidmo	ken	ti	oras	a	panangaramidmo.	. 7.	siguraduen	nga	amin	a	rabaw,	ramit,	ken	abalbalay	nga	inaramat	ti	ubing	ket	madalusan	ken	madis-impektar	sakbay	nga	usaren	dagiti	sabsabali	(kitaen	ti	rekursos	iti	Kasano ti Panagdalus, Panagsanitario ken Panagdis-impektar). HAR §17-891 .1-23 (d), §17-891 .1 (10), §17-891 .1-21, §17-892 .1-6 (15), §17-892 .1-23, §17-892 .1-24, §17-895-21 (d), §17-895-23 (a), §17-896-20, §17-896-22 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 7
8 PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT PanangiPaaY	iti	agas Apay a Napateg? Napateg iti salun-at ti agas (naipreskribir wenno di naipreskribir) ngem napeggad met no di umno ti pannakaaramatna
Idulin dagiti agas iti lugar a di maserrek dagiti ubbing . Dagiti Pamay-an: 1.	saKbaY	nga	ipaay	ti	agas: ▫ Siguraduen a ti/dagiti nagannak, nakompletoda ti Pormulario ti Pammalubos iti Pannakaipaay ti Agas (kitaen ti Nayon B). ▫ Amirisem amin nga impormasion iti pormulario ti pammalubos tapno masigurado a husto amin. ▫ Alaen ti agas iti lugar a pagidulinan a di mastrek dagiti ubbing. ▫ Bugguam a nasayaat dagiti imam (kitaen ti Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima). ▫ Agusar iti guantes nga awanan iti latex iti panangipaay kadagiti agas a maisapsapo wenno maipatedted iti mata ken lapayag. ▫ Baliwan nga amirisen ken siguraduen a nailanad iti agas ti nagan ti ubing, ti petsa a panagpaso ti agas, oras, nagan ti agas, dosis, ken ti bilin ti doktor. ▫ Ipaay ti agas iti ubing a kas naipreskribir. 2.	KALPASAN	a	maipaay	ti	agas: ▫ Isurat ti oras ken petsa a pannakaipaay ti agas ken ti kaadu daytoy. ▫ Isubli ti agas iti lugar a pagidulinan a di mastrek dagiti ubbing. ▫ Bugguam a nasayaat dagiti imam (Kitaen ti rekursos a Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima para iti nayon nga impormasion). ▫ Paliiwen ti pagbaliwan ti ubing gapu iti agas. No adda mapasamakna gapu iti agas, isurat ken awagan/pakaammuan a dagus ti/dagiti nagannak ti ubing ken no nasken, awagan ti 911. HAR §17-891 .1-23 (b)(1), §17-892 .1-23, §17-895-23 (c), §17-896-22 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT nUtRisiOn	Ken	aRamid	a	PisiKal Apay a Napateg?
Ti nakaro unay a panaglukmeg dagiti ubbing (childhood obesity) ket nasursurok payen ngem iti doble iti napalabas a 30 a tawen . Idi 2012, 10 .2% kadagiti dua agingga iti uppat ti tawenna nga ubbing manipud kadagiti nababa-ti-sapulna a pamilia iti Hawai'i ket nakaro la unay ti kinalukmegda (obese) idinto a ti 12 .8% ket sobra ti kinalukmegda (overweight) .
Ti nakaro unay ti kinalukmegda nga ubbing ket masansan nga agtalinaed a kasta agingga iti nataenganda ken agsagabada kadagiti parikut iti salun-at a pakairamanan ti type 2 diabetes, parikut iti tulang ken nagsusuopan, sakit ti puso, ken sumagmamano a kita ti kanser . Dagiti Pamay-an: 1.	ipakat	dagiti	nasayaat	ken	wagas	ti	panagpakan	a	mangipanamnama	iti	nasayaat	a	salun-at	ti	maladaga ▫ Ikalikagum ti pannakapasuso dagiti maladaga agingga iti ag-6 a bulanda ken agusar kadagiti umno a wagas ti panagsuso iti botelia a pannakaaramat ti gatas ti ina wenno panagusar iti napabaknang-iti-yero a polbos a gatas a para maladaga (iron-fortified infant formula. 2.	agidasar	laeng	kadagiti	nasustansia	a	makan	ken	mainum ▫ Ibasar dagiti taraon ken merienda iti pagrukodan nga impaulog ti Child and Adult Care Food Program (CACFP). ▫ Liklikan dagiti makan ken mainum a nanayonan iti asukar, asin, wenno preserbatibo. 3. itandudo	ti	aramid	a	pisikal	babaen	ti	inaldaw	nga	ay-ayam	a	para	iti	amin	nga	ubbing,	agraman	dagiti	maladaga	ken	ubbing	nga	agkasapulan	iti	espesial	a	pannaripato. ▫ Ipan dagiti maladaga iti lugar a pakaay-aywanda nga aggaraw, kas iti panagpakleb (tummy time), panaglagto, panagtulid, panagkugtar, panagkarayam. Bassit la koma nga oras ti ited kadakuada wenno liklikan ti panangipan kadakuada kadagiti lugar a pagtugtugawan wenno pagkuyakoyanda laeng. ▫ Masapul a maikkan dagiti babassit nga ubbing (toddlers) iti 60-90 a minuto iti kada 8-oras nga aldaw iti manipud kalalainganna agingga kadagiti makabannog nga ay-ayam. ▫ Dagiti dandanin sumrek nga agbasa (preschoolers), nasken a maikkanda iti 90-120 a minuto a manipud kalalainganna agingga kadagiti makabannog nga ay-ayam. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 9
10 PANAMAGTALINAED KADAGITI UBBING A NASALUN-AT nUtRisiOn	Ken	aRamid	a	PisiKal continued from previous page ▫ Dagiti aktibo nga ay-ayam iramanna dagiti maaramid iti uneg ken ruar ti pagtaripatuan, naplano (kas koma adda pagannurotanna), ken nawaya a panagay-ayamda. ▫ Mangituding met iti oras a pannaturog wenno panaginana, ta ti kurang a turog, mainanaig iti di nasayaat a pannakanayon ti dagsen ti ubing. 4.	limitaran	ti	oras	iti	sango	ti	iskrin	(kas	iti	telebision,	kompiuter,	ay-ayam	a	video,	smartphone/tablet). ▫ Dagiti ubbing nga agedad iti nakurkurang ngem 2, bassit wenno awan koma ti maited nga orasda iti sango ti iskrin. ▫ No maikkan dagiti ubbing iti oras iti sango ti iskrin, maaramat koma daytoy a para iti dekalidad nga interaksion, panagsursuro, wenno pangitantudo iti aramid a pisikal. ▫ Liklikan ti iskrin bayat ti pannangan wenno panagmerienda. 5. idiaya	dagiti	padas	a	mainaig	iti	nutrision	a	pakasursuruan	dagiti	ubbing	iti	unos	ti	agmalem,	a	pakairamanan	iti	panawen	ti	pannangan	ken	panagmerienda ▫ Agiparang kadagiti mensahe a mainaig iti nasalun-at a pannangan. Liklikan dagiti materiales nga agpanggep a mangallukoy iti igagatang ken dagiti edukasional a materiales a mangyanunsio kadagiti saan a makapasalun-at a taraon. ▫ Gutigoten ti pannakipartisipar kadagiti aramid, kas iti panangisagana iti makan, panaggarden, panangraman kadagiti taraon, ken ibibisita iti talon. 6. igullo	dagiti	pamilia	a	mangsuportar	kadagiti	nadumaduma	a	makapasalun-at	nga	aramid	iti	panagbiag	dagiti	nadumaduma	a	kultura	ken	puli. ▫ Makikadua iti/kadagiti nagannak iti pannakaaramid dagiti plano ken pagalagadan iti nutrision ken aramid a pisikal. Ibilang ti kabaelan, kayat, ken naggapuan a kultura ti ubing no planuen ti ipakan. ▫ Ipaay a regular kadagiti pamilia dagiti mabasa a materiales a mangisuro iti nasalun-at a panagbiag. Naadaw manipud iti Wellness Guidelines for Nutrition and Physical Activity in Hawai'i's Early Care and Education Settings HAR §17-891 .1-25, §17-891 .1-13, §17-892 .1-26, §17 .892 .1-13, §17-895-25, §17-895-12, §17-896-24, §17-896-13 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
SALUN-AT Kinamanagdaldalus Ti kinamanagdaldalus ti tulbek ti pananglapped iti panagwaras dagiti makadangran a mikroorganismo - makaakar a bakteria, bayrus, kdp . - a mabalin a makapataud iti makaakar a sakit . Nasken a malapdan ti pannakayakar dagiti kakastoy a makadangran a mikroorganismo . Ket ti umno a kinamanagdaldalus ti mangpukaw kadagitoy sakbay nga ad-adda pay nga agwarasda . gagangay	a	paggapuan	dagiti	sakit: ▫ TATTAO a naimpektaran wenno addaan iti sakit ▫ TARAON nangruna dagiti di naluto wenno di umno ti pannakaisagana wenno pannakaidulinna ▫ DANUM ken/wenno disso a pakaummongan ti narugit a danum, kas koma lababo, kasilia, ramit a pagdalus. labakara ▫ AYUP Kas maysa a mangmangted-pannaripato, addaka iti asideg dagiti ubbing a tartaripatuem, ket naipabaklay kenka ti pannakaipanamnama ti kinadalus ken kinasalun-at ti aglawlaw para iti amin . Ti kinamanagdaldalus, makatulong iti pannakapagtalinaed dagiti ubbing a nasalun-at, naregta, ken sisasagana nga agsursuro . Napateg ti panangtaginayon iti galad a kinamanagdaldalus iti unos ti agmalem . Sursurotem man ti umno a panangsukat iti lampin, panangbuggo kadagiti ima, ken panangusar iti guantes tapno malapdan dagiti mikrobio, wenno ti kanayon a panagdalus, panagsanitario, ken panangdis-impektar kadagiti rabaw ken abalbalay a maiggaman dagiti ubbing, saan laeng a ti salun-at dagiti ubbing (ken salun-atmo) ti salsalaknibam; sursuruam pay ida kadagiti ugali a makapasalun-at nga agbalin a tarabayda iti panamagtalinaedda iti napintas a salun-atda agingga iti sibibiagda . Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 11
12 KINAMANAGDALDALUS
KasanO	ti	PanangbUggO	Kadagiti	ima Apay a Napateg?
Ti panangbuggo kadagiti ima ti umuna a depensa kontra iti panagwaras dagiti mikrobio a makapataud kadagiti makaakar a sakit; daytoy ti kakaisuna a kasamayan a panglapped kadagiti sakit, ken ti kalakaan ti bayadna . Dagiti Pamay-an: 1.	luktan	ti	gripo. 2.	babasaen	dagiti	ima	iti	danum. 3. ikkan	iti	sabon	dagiti	ima. 4.	agbuggo	ken	sabonan	a	nasayaat	dagiti	ima	iti	uneg	ti	20	a	segundo	(kas	kapaut	ti	mamindua	a	panangkanta	iti	kanta	a	"Happy Birthday").	siguraduen	a	radradan	ti	bukot	ti	ima	ken	dakulap,	uneg	dagiti	kuko,	ken	nagbabaetan	dagiti	ramay. 5.	balnawan	dagiti	ima	iti	silulukat	a	gripo	iti di	nakurkurang	ngem	sangapulo	a	segundo. 6.	Pamagaan	dagiti	ima	iti	nadalus	a	paper towel. 7. iserra	ti	gripo	babaen	ti	panagusar	iti	paper	towel. 8. ibelleng	ti	paper	towel	iti	plastik	a	supot	iti	uneg	ti	makaluban	a	pagbasuraan. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	PanangbUggO	Kadagiti	ima continued from previous page Mamin-ano: ▫ Apaman a sumangpet ▫ Sakbay ken kalpasan a mangan, panagiggem iti taraon, wenno panangpakan iti ubing ▫ Kalpasan ti panagusar iti kasilia/ panangsukat iti lampin wenno panangtulong iti ubing a mangusar iti kasilia ▫ Kalpasan nga aguyek, agbaeng, wenno iti pannakaisagid iti ania man a likido manipud iti bagi (buteg, dara, sarua) ▫ Sakbay ken kalpasan ti panangusar ti nasursurok ngem maysa a tao iti lamisaan a yan dagiti abalbalay (water table) ▫ Kalpasan ti panagay-ayam iti ruar ▫ Kalpasan ti panangiggem iti taraken nga ayup wenno rugit daytoy ▫ Tunggal ,marugitan dagiti ima ▫ Sakbay nga agawid HAR §17-891 .1-34, §17-892 .1-35, §17-895-31, §17-896-33 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 13
14 KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	agUsaR	iti	gUantes Apay a napateg? Agpaay ti guantes a kas salaknib kontra kadagiti mikrobio a makaigapu kadagiti sakit . Dagiti Pamay-an: 1.	bugguan	dagiti	ima	sakbay	nga	isuot	dagiti	guantes	(kitaen	ti	Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima	para	iti	nayon	nga	impormasion). isuot	ti	nadalus	a	sangaparis	a	guantes.	liklikan	ti	"kontaminasion	gapu	iti	panangsagid":	di	sagiden	dagiti	banag	iti	aglawlaw	(kas	iti	pagsindian	ti	silaw,	seradura	ti	kabinet)	wenno	sika	(kas	iti	panangkudkod	iti	agong	wenno	panangipuesto	iti	anteohos)	a	mabalin	a	mangkontaminar	iti	nadalus	a	guantes	a	mabalin	a	mangyakar	kadagiti	mikrobio	iti	sabsabali. 1.	bugguan	dagiti	ima	sakbay	nga	isuot	dagiti	guantes	(kitaen	ti	Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima	para	iti	nayon	nga	impormasion). isuot	ti	nadalus	a	sangaparis	a	guantes.	liklikan	ti	"kontaminasion	gapu	iti	panangsagid":	di	sagiden	dagiti	banag	iti	aglawlaw	(kas	iti	pagsindian	ti	silaw,	seradura	ti	kabinet)	wenno	sika	(kas	iti	panangkudkod	iti	agong	wenno	panangipuesto	iti	anteohos)	a	mabalin	a	mangkontaminar	iti	nadalus	a	guantes	a	mabalin	a	mangyakar	kadagiti	mikrobio	iti	sabsabali. 3.	bayat	a	maar-aramat,	suktan	ti	guantes	no addan	pigisna	wenno	narugit	unayen 4.	siaannad,	saggaysa	nga	ikkaten	dagiti	guantes	nga	awan	ti	masagsagidmo	a	nakontaminaran	a	banag: ▫ Gammatan ti umuna a guantes iti dakulap daytoy sa uksoten . ▫ Babaen ti nabati a guantes, lukoten ti narugit a guantes . ▫ Babaen ti di naguantesan (nadalus) nga ima, uksoten ti guantes iti uneg ti pungopunguan a maballusong ti guantes . Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College continued on next page
KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	agUsaR	iti	gUantes continued from previous page 5. ibelleng	a	dagus	dagiti	narugit	a	guantes	iti	plastik	a	supot	iti	uneg	ti	makaluban	a	pagbasuraan.	saan	a	labaan	wenno	usaren	manen	dagiti	disposable	gloves	wenno	dagitay	maminsan	laeng	nga	aramaten	a	guantes. 6.	bugguan	dagiti	ima	kalpasan	nga	usaren	dagiti	disposable	gloves	(kitaen	ti	Kasano	ti	Panangbuggo	Kadagiti	ima	para	iti	nayon	nga	impormasion). Mairekomendar ti panagaramat kadagiti guantes no: ▫ No manamnama ti pannakaisagid iti dara wenno addaan dara a likido manipud iti ubing, nangruna no ti imam ket adda sugatna (kas koma panangipakat iti umuna a panagagas (first aid) iti sugat ti ubing, wenno suktam ti lampin nga addaan iti dara ti buris) ▫ Agdalus kadagiti rabaw wenno agiggem kadagiti bado ken suplay a narugitan iti dara wenno nakontaminaran kadagiti likido manipud iti bagi, kas koma iti sarua, isbo, wenno takki ▫ Taripatuen dagiti agnannana a radrad ti kudil wenno sakit ti kudil ▫ Ikkan iti pannaripato ti ngiwat wenno ti mata ken no ipaay dagiti espesial a panagamiris a kas iti panangtudok iti ramay para iti blood glucose test, kdp. HAR §17-895-30 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 15
16 KINAMANAGDALDALUS
KasanO	ti	PanangsUKat	iti	lamPin Apay a Napateg?
Ti panagsukat iti lampin iti umno a wagas ket isu ti maysa kadagiti kangrunaan a wagas a panglapped iti panagwaras ti bakteria ken dadduma pay a makaparnuay iti sakit nga organismo nga adda iti takki ken isbo .
Ti masansan a panangsukat iti lampin ken umdas a panangtaripato iti kudil ket salaknibanna ti ubing kadagiti irritasion ti kudil a mabalin a maigapu iti mabayag a pannakayuper iti isbo ken takki . Procedures: 1.	bugguam	dagiti	imam	(kitaen	ti	Kasano	ti	Panangbuggo Kadagiti	ima	para	iti	nayon	nga	impormasion). 2. isagana	dagiti	amin	a	nasken	a	kasapulan	iti	nalaka	a	magaw- atmo	iti	lugar	a	pagsukatan	iti	lampin.	iraman	dagitoy	a	kasapulan: ▫ Di nausar a lampin ▫ Agaramat iti non-absorbent paper liner a mangarpaw iti pagsukatan iti lampin manipud iti abaga ti ubing agingga iti labes dagiti sakana wenno agusar iti pangiparabawan iti ubing a di agagsep iti danum, nalinis, saan nga agurnong iti rugit ken nalaka a madis-impektaran. ▫ Pagpunas (wipes), nababasa a lupot, wenno nababasa a paper towels ▫ Maysa a bag a plastik a para iti ania man a marugitan a bado ▫ Ania man a maisapsapo iti lampin (diaper ointment) wenno produkto a para iti kudil, a maaramat laeng no adda pammalubos ti/dagiti nagannak para iti pannakalapped ken pannakaagas ti radrad ti kudil, a mayaon iti nagyananna babaen ti ania man a maibelleg a banag a kas iti non-absorbent paper liner wenno tisyu a para iti rupa wenno iti kasilia 3. idisso	ti	ubing	iti	nadalus	a	disso	a	pagsukatan	iti	lampin,	adayo	iti	panganan	wenno	iti	pakaisaganaan	ti	taraon.	Kanayon	nga	iggaman	ti	ubing	bayat	ti	kaaddana	iti	pagsukatan	iti	lampin. 4.	dalusan	ti	ubing: ▫ Luktan ti lampin, ngem bay-an ti narugit a lampin a nayap-ap iti ubing. ▫ Ingato dagiti saka ti ubing, kas kasapulan, tapno madalusan ti sango ken likud ti ubing babaen ti maibelleng a pagpunas (disposable wipes). ▫ Agusar iti baro a maibelleng a pagpunas tunggal punasan ti ubing. ▫ Ipan dagiti narugitan a pagpunas ken lampin iti plastik a supot iti makaluban a pagbasuraan. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	PanangsUKat	iti	lamPin continued from previous page 5. ikkaten	ti	narugit	a	lampin	ken	bado: ▫ Kupinen ti narugitan a paset ti lampin a pauneg. ▫ No narugitan ti bado ti ubing, iserrek iti bag a plastik a pagipanan iti bado sa sigloten a nasayaat sa ipan iti lugar a di mastrek dagiti ubbing ken ited iti/kadagiti nagannak inton umayda alaen ti ubing. 6.	Pananglampin	iti	baro	iti	ubing. ▫ Ipuesto ti nadalus ken di nausar a lampin iti baba ti ubing. ▫ Agusar iti tisyu a pangyapros iti ania man a nasken a cream a para iti lampin, sa ibelleng ti naaramat a tisyu iti plastik a supot iti makaluban a pagbasuraan. ▫ Iserra ti lampin. ▫ Punasam dagiti imam ken dagiti ima ti ubing iti agsabali a maibelleng a pagpunas. ▫ Ileppas a baduan ti ubing. 7.	bugguan	dagiti	imam	ken	dagiti	ima	ti	ubing	(kitaen	ti	rekursos	iti	Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima. 8.	dalusan	ken	dis-impektaran	ti	rabaw	ti	pagsukatan	iti	lampin. ▫ Ibelleng ti paper liner iti plastik a supot iti makaluban a pagbasuraan. ▫ Ikkaten ti ania man a rugit ket dalusan ken dis-impektaran ti rabaw (mapan iti rekursos iti Panagdalus, Panagsanitario, ken Panagdis-impektar). 9.	bugguam	dagiti	imam	(kitaen	ti	rekursos	iti	Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima). 10.	irekord	ti	ania	man	a	di	gagangay	a	langa	ti	kudil	wenno	takki	(radrad;	naidumduma	ti	kinalukneng	wenno	kinatangken	ti	takki,	maris,	angot,	wenno	no	mamin-ano	a	tumakki)	iti	pagilistaan	a	para	iti	ubing	a	maipakita	iti/kadagiti	nagannak	ti	ubing	iti	inaldaw. Palagip iti kita ti mausar a lampin: Kadagiti lugar a pakataripatuan ti ubing, mairekomendar ti panagusar laeng iti maibelleng a lampin (disposable diapers) nga addaan iti agsagepsep a material (kas iti polymers) malaksid no gapu iti medikal a rason, saan a mabalin nga agaramat ti ubing iti kastoy (kas koma gapu iti alerdyi). No lupot a lampin ti maaramat, adda koma pagagsep ti lampin iti unegna ket ti akinrabaw a paset, masapul a di agagsep iti danum. Maysa a pagpilian ti panagusar kadagiti lupot a lampin a nairanta a di agapsep iti danum ti akinruar a pasetna. No agusar iti lupot a lampin nga addaan iti naisina a pagagsep, ti akin-uneg ken akiruar a paset ti lampin ket masapul a masuktan nga aggiddan a kas maymaysa a paset ken saanen a mabalin a mausar manen iti pagtaripatuan iti ubing. Saan a maipalubos ti pananglaba wenno panangibati iti rugit iti pagtaraknan iti ubing. Amin a narugitan a lampin, masapul a mabungon a nasayaat iti saan nga agagsep a pagipanan, ken maidulin iti lugar a di mastrek dagiti ubbing, ken maited iti/kadagiti nagannak apaman nga umayda alaen ti ubing. HAR §17-895-30 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 17
18 KINAMANAGDALDALUS
KasanO	ti	PanagdalUs,	PanagsanitaR
iO,	Ken	Panagdis
imPeKtaR Apay a Napateg?
Ti panangdalus, panangsanitario, ken/wenno panangdis-impektar kadagiti rabaw ken abalbalay ket maysa kadagiti kapapatgan nga addang a pangikabassit iti panagwaras dagiti makaakar a sakit iti yan ti pagtaripatuan iti ubing .
Ti panangipakat kaagiti umno a wagas ti panagdalus, panagsanitario, ken panagdis- impektar lapdanna dagiti ubbing ken dagiti mangmangted-pannaripato a makalang-ab kadagiti mabalin a makasabidong nga angot . Dagiti laeng koma produkto a nairehistro iti U .S . Environmental Protection Agency (EPA) ti maaramat . Dagitoy a produkto ket napaneknekan ti kinasamayda iti pannakaikabassit wenno panagmagbalinda kadagiti mikrobio nga inutil ken di makapadakes iti salun-at ken iti aglawlaw no maaramat la ketdi a kas nailanad iti etiketa . Dagiti Pamay-an: 1.	Kitaen	no	ti	rabaw	wenno	ti	abalbalay	ket	masapul	a	madalusan,	masanitario,	ken/wenno	madis- impektar. ▫ Ammuem dagiti termino: PANAGDALUS kayatna a sawen ti pisikal a panangikkat kadagiti amin a rugit ken kontaminasion. Ti panaggusugos iti panagdalus ikkatenna ti kaaduanna kadagiti mikrobio ken iruarna dagiti nabatbati a mikrobio tapno nalaka a maikkat dagitoy babaen ti sanitario (sanitizer) wenno pagdis-impektar (disinfectant). PANAGSANITARIO kayatna a sawen ti panagusar iti produkto a mangikabassit kadagiti mikrobio iti agpang a maibilang a natalged iti babaen dagiti linteg wenno regulasion iti salun-at ti publiko ngem dina ida pukawen amin. Ti pagsanitario ket mabalin a maaramat kadagiti banag a pakaisagidan ti taraon (lunglongan, ramit iti kosina, langdet, nangato a tugaw a panganan ti ubing), dagiti abalbalay dagiti ubbing a maballin nga isuboda, ken pacifiers. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	PanagdalUs,	Panagsani- taRiO,	Ken	Panagdis-imPeKtaR continued from previous page PANAGDIS-IMPEKTAR kayatna a sawen ti panagusar iti produkto a mangpapatay wenno mamagbalin nga inutil kadagiti mikrobio. Ti pagdis-impektar ket mabalin a maaramat kadagiti natangken, di agagsep a banag a kas kadagiti lamisaan a pagsukatan iti lampin, pagiparabawan, seradura ken pagiggaman iti kabinet, ken iti kasilia ken banio. 2.	mapan	iti	Maibalakad nga Iskediul ti Panagdalus, Panagsanitario, ken Panagdis-impektar (kitaen	ti	nayon	C)	tapno	maammuan	no	kaano	nga	agdalus,	agsanitario	ken/wenno	agdis-impektar	kadagiti	banag. 3. isagana	ti	solusion	para	iti	panagsanitario	wenno	panagdis-impektar: ▫ Amirisen ti etiketa ti produkto no addaan met laeng iti numero ti rehistrasion ti EPA. ▫ Iserrek ti numero ti rehistrasion ti EPA iti f?p=PPLS:1 ▫ Rumbeng a makitam ditoy dagiti detalye maipanggep iti produkto ken iti baba daytoy, ti PDF document file a mangipakita kadagiti petsa ti pannakairehistro ti produkto iti EPA. I-click ti PDF document file nga adda iti ngatuen ti listaan, a mangited iti kaudian a naaprobaran a pagannurotan iti panangusar iti produkto a kas pagsanitario wenno pagdis-impektar. ▫ No isagana ti bleach solution: Pilien ti botelia a di makita ti nagunegna (kas iti saan a nalawag ti unegna a pagpasuyot a botelia) Agusar iti guantes ken pangsalaknib iti mata. Agusar iti embudo.
Inayon ti bleach iti danum saan ket a ti danum iti bleach tapno maikabassit ti alibungabong. Siguraduen a napintas ti bentilasion ti kuarto.
Iti kaano man, saan a paglimogen wenno idulin iti maymaysa a disso ti ammonia ken bleach wenno dagiti produkto nga addan iti bleach. Agaramid iti baro a solusion ti bleach iti inaldaw; ikkan iti etiketa ti botelia nga adda nagyanna a solusion ken ipan ti petsa ti pannakaaramidna. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College continued on next page 19
20 KINAMANAGDALDALUS KasanO	ti	PanagdalUs,	Panagsani- taRiO,	Ken	Panagdis-imPeKtaR continued from previous page 4.	agannad	iti	panagusar	iti	bleach	wenno	dadduma	pay	a	solusion	nga inaprobaran	ti	ePa: ▫ No adda makita a rugit, dalusan ti rabaw iti sabon sa balnawan iti danum sakbay nga usaren ti solusion. ▫ No agusar iti pagpasuyot a botelia, baliwan ti templa ti abutna tapno makaparnuay iti napigsa a pasuyot a saan ket a kasla sapri laeng. ▫ Ikkan iti naan-anay a panawen ti naipasuyot nga agtalinaed kadagiti banag a kas nailanad iti etiketa ti produkto. ▫ Usaren laeng daytoy no awan dagiti ubbing iti nasao a disso. ▫ Luktan dagiti tawa tapno nawaya ti panagrikus ti angin ken bay-an a mamagaan dagiti banag kalpasan ti kasapulan a kapaut sakbay a pagsublien dagiti ubbing iti lugar. ▫ Idulin amin a kemikal ken pagdalus a materiales iti wagas a di matuang ken maisuyat dagitoy, iti kabinet a matulbekan wenno di maluktan ti ubing, ken di magaw-at dagiti ubbing. HAR §17-891 .1-34 (6), §17-891 .1-36 (c), §17-892 .1-35 (6), §17-892 .1-38, §17-895-14 (d), §17-895-30 (a) (4), §17-895-32 (a) (c), §17-896-35 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Kinatalged Ti panamagtalinaed kadagiti ubbing a natalged - ti panangparnuay iti natalged nga aglawlaw ken pananglapped wenno panangikabassit iti panagpeggad kadagiti di naigagara a pannakadunor - ket iti amin nga oras, pagrebbengan daytoy dagiti nataengan a nakaipabaklayan ti pannakataripatoda. Bayat ti panagdakkel dagiti ubbing, patinayon nga ipadpadasda dagiti baro a kabaelanda, ageksperimentoda kadagiti baro a wagas a pangusaranda kadagiti bambanag, ken iti pannakaipasangoda kadagiti baro a situasion. Ti kuriosidad ken ti kinadarasudosda ti mangidurduron iti panagsursuroda. Daytoy met no dadduma ti mangikursong kadakuada kadagiti napeggad a situasion, a mangikadakkel iti peggad ti pannakadangranda. Gapu ta managtakuat dagiti ubbing, adda kadagiti nataengan a mangipanamnama iti kinatalgedda bayat ti panangallukoyda kadagitoy nga agsursuro. Ti panangikabassit ti gundaway a mabalin a pannakadangran ken pannakaaksidente ket napateg iti pannakapagtalined dagiti ubbing a natalged. Dagiti aksidente ti kangrunaan a makaigapu iti pannakadunor ken pannakatay dagiti babassit pay nga ubbing, ngem kaaduan met kadagitoy nga aksidente ti mabalin a malapdan. Dagiti panagannad a maipatungpal tapno agbalin a natalged dagiti maladaga ket maisabali kadagiti maipakat tapno agtalinaed a natalged dagiti di pay agbasa nga ubbing (preschoolers). Napateg para kadagiti mangmangted-pannaripato ti patinayon a panangpaliiwda kadagiti ubbing ken iti aglawlawda, panangipakatda kadagiti umno a panagannad, ken panangaywanda kadagiti ubbing iti amin a kanito. Daytoy a paset ti Kinatalged ket iramanna dagiti impormasion maipanggep kadagiti sumaganad: •	Kinatalged	iti	KaRRO Kinatalged iti Tugaw iti Karro Kasano ti Panagbiahe Babaen ti Lugan Pananglapped iti Atake iti Pudot (Heat Stroke) •	Kinatalged	ti	taRaOn	Ken	PanagidUlin ▫ ▫ ▫ ▫ ▫ ▫ Kinatalged ti Taraon Dagiti Alerdyi a Maala iti Taraon Kinatalged ti Gatas ti Ina Panamagbalin	iti	lUgaR	a	natalged Kadagiti	Ubbing	▫ Dagiti Wagas Tapno Agbalin ti Lugar a Pagtaripatuan a Natalged Kadagiti Ubbing Tarabay iti Pannakalapped ti Pannakasabidong Kinatalged Bayat ti Kaadda iti Danum ▫ ▫ Kinatalged	ti	abalbalaY	Ken	dagiti	gamigam	a	maaRamat	iti	RUaR	▫ ▫ Kinatalged Dagiti Abalbalay Kinatalged Dagiti Gamigam a Maaramat iti Pagay-ayaman Kas mangmangted-pannaripato, responsableka kadagiti adu dagiti aspekto iti panagaywan ken pananglapped. Mairaman dagitoy, ngem saan ketdi a malimitaran, iti pannakasiput dagiti pagilasinan iti pannakaabuso ken/wenno pannakabaybay-a ti ubing; mangipasigurado a dagiti ubbing ket adda natalged a pagtugawanda no agbiaheda; panangammo ken panangidulin kadagiti sabidong ken pestisidio iti ruar ken iti uneg ti lugar a pagtaraknan; naan-anay a panangamiris kadagiti abalbalay ken dagiti gamigam a maaramat a pagay-ayam dagiti ubbing tapno maipasigurado a natalged dagitoy ken maitutop iti edad ken kabaelanda; ken mangpaadda iti napanunot-a-naimbag nga aramiden no adda emerhensia; ken pannakasurot ti umno a pannaturog. PannaKaabUsO	Ken	PannaKabaYbaY-a ti	Ubing ▫ Panangireport iti Maatap a Pannakaabuso ken/wenno Pannakabaybay-a ti Ubing Pananglapped iti Shaken Baby Syndrome ▫ natalged	a	PannatUROg ▫ ▫ Dagiti Aramiden Tapno Natalged ti Pannaturog Kinatalged iti Kona KasanO	nO	adda	emeRHensia ▫ ▫ Kasano ti Panangipakat iti Umuna a Panagagas (First Aid) /CPR Kinamanagsagana iti Dumteng nga Emerhensia Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
22 KINATALGED Kinatalged Iti Karro Napateg ti panangipanamnama iti kinatalged dagiti ubbing iti uneg dagiti lugan (kas iti karro, SUVs, trak) . Dagiti babassit pay nga ubbing ti delikado unay kadagiti kellaat a panagsardeng/panagpreno wenno dinnungpar . Nakaro man wenno saan ti dinnungpar, kasla maipasayagda a bala no saanda a nakagalut iti aprubado a tugaw iti karro . Maitedmo kadagiti ubbing ti kasayaatan a pannalaknib babaen ti panangpili iti natalged a tugaw iti karro (care safety seat) nga apagisu unay iti ub- ing ken iti lugan ken kanayon nga usaren ti ubing iti tunggal biahe . Dagiti tugaw iti karro ken ti posision a pakaipasanguanda ket agbaliw bayat ti idadakkel ti ubing . Ti pannakibagaymo kadagitoy a panagbalbaliw ket ipanamnamana ti kangatuan a pannalaknib bayat ti kaadda iti luganmo dagitoy ubbing nga adda iti pannaripatom . Malaksid iti daytoy, masursuruan dagiti ubbing nga agan-annad bayat ti kaaddada iti agtartaray a lugan ken mairuamda ti agusar kadagiti pannalaknib iti uneg ti lugan no ammoda a namnamaentayo nga aramatenda dagitoy . Aggunggunay man wenno saan dagiti lugan, mabalin a pagpeggadenda dagiti ubbing . Mabalin nga agsagabada iti atake iti pudot (heat stroke) ken pannakatay no mabatida nga agmaymaysa kadagiti lugan . Iti aldaw, ti temperatura iti uneg ti lugan ket mabalin nga agbalin a nakapudpudot unay iti apagbiit laeng a tiempo . Nalaklaka nga agsagaba dagiti ubbing kadagiti sakit ken pannakadangran gapu iti pudot ta nalaklaka a serken ti pudot ti bassit pay a bagida ken saan pay a napatan- ay a nalaing ti pannakapalamiis ti bagida babaen ti panagling-et a kas kadagiti nataengan . Dagiti umno a wagas a maipakat no kasta nga agbiahe babaen ti lugan ket makatulong a mamagtalinaed kadagiti ubbing a natalged bayat ti biahe . Ti panamagtalinaed kadagiti ubbing a natalged ket iramanna ti panangamiris iti karro sakbay a panawam daytoy tapno masigurado nga awan ti ubing a nabati iti uneg . Kas nayonna, iti kaano man, saan nga ibatbati ti ubing nga agmaymaysa iti uneg ti lugan uray apagbiit laeng, ken di ibatbati ti lugan a di nakatulbek ken nawaya a serken dagiti ubbing nga awan kaduada a nataengan . Agpannuray dagiti ubbing kadagiti nataengan kadagiti rumbeng a maaramid a panagannad iti amin a kanito bayat ti kaaddada iti lugan . Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED ITI KARRO Kinatalged	iti	tUgaW	iti	KaRRO Apay a Napateg?
Ti kanayon a panagusar iti maitutop a natalged a tugaw/tengngel a para ubing a naipuesto a nasayaat kadagiti lugan a pagluganan ti ubing ket salaknibanna ti ubing iti pannakadunor (wenno pannakatay) iti kanito ti kellaat a panagsardeng/panagpreno, aksidente bayat ti nainayad a taray ti lugan, ken aksidente bayat ti napardas a taray ti lugan . . Dagiti Pamay-an: 1.	Pilien	ti	maitutop	a	kita	ti	tugaw	iti	karro	(car	seat)	wenno booster	seat	nga	apagisu	la	unay	iti	dagsen,	kadakkel,	ken	edad	ti	ubing,	agraman	ti	lugan	a	a	paglugananna	(kitaen	ti	Mairekomendar a Tugaw iti Karro a Para Ubbing	iti	nayon	d	wenno	para	iti	nayon	nga	impormasion).	▫ Nasken nga adda ti ubing iti natalged a tugaw a para ubing (child safety seat). ▫ Saan nga agusar iti tugaw a nadadaan ngem 6 a tawen wenno iti tugaw a naala iti nadesgrasia a lugan (uray pay aglanglanga nga OK, mabalin a saanen a nalagda). No adda panagduadua iti tugaw, no addaan rikki, wenno pagilasinan iti kinadaan, dimo us-usaren. 2.	adalen	no	kasano	ti	umno	a	panangipuesto	iti	natalged	a tugaw	iti	karro:	▫ Basaen a nasayaat ti pagbasaan maipanggep iti produkto. No kasapulam ti tulong iti pannakaipuesto ti safety seat wenno kayatmo nga amirisenti teknisian no husto met laeng ti panangipuestom, mapan iti child car sear inspection station ket kiddawen ti tulong ti sertipikado a child passenger safety technician. Adda dagitoy nga inspection stations iti amin nga estado kadagiti nadumaduma a sentro ti pakataripatuan ti salun-at, ospital, ken estasion ti bombero. ▫ Dagiti natalged a tugaw a para ubing ket masapul a maipuesto iti akinlikud a tugaw, kasayaatan iti tengnga. Ti maladaga wenno bassit nga ubing ket masapul a nakasango iti likudan ti lugan agingga iti agtawen iti dua wenno agingga iti madanonna ti kangatuan a dagsen ken tayag nga inrekomendar ti nangpartuat iti tugaw. No awan pagpiliam ket masapul nga ipuestom ti ubing iti tugaw iti sango (no dua laeng ti tugaw ti karrom wenno saan a makaanay ti tugaw iti likud), ipasanudmo ti tugaw a para pasahero agingga iti pagpatinggaanna (Kitaen met ti #4). ▫ Basaen ken suroten dagiti annuroten nga adda iti owner's manual ti lugan tapno maammuam no kasano ti panangusar iti seat belt ti lugan wenno iti sistema ti LATCH (Lower Anchors and Tethers for Children) ti natalged a tugaw a para. 3.	basaen	a	sibubukel	ti	pagbasaan	maipanggep	iti	natalged	a	tugaw	a	para	ubing.	siguraduen	a	maamiris	ti	rekomendado	a	pagliadan	ti	para	iti	tugaw	no	sumango	iti	sango	wenno	sumango	iti	likud. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 23
24 KINATALGED ITI KARRO Kinatalged	iti	tUgaW	iti	KaRRO continued from previous page 4.	saan	nga	ipuesto	ti	tugaw	a	nakasango	iti	likud	iti	akinsango	a	tugaw	a	para	pasahero	iti	lugan	nga	addaan	iti	airbag. ▫ Irekomendar ti National Highway Traffic Safety Administration a no nasken nga ipuestom ti ubing iti tugaw iti akinsango a tugaw ti lugan ket ti luganmo, addaan iti manual cut-off switch a temporario a di mangpaandar iti airbag iti batog ti pasahero, i-switch off ti airbag bayat ti biahe. Siguraduen nga i-switch met laeng ti airbag inton ikkatem ti tugaw ti ubing. 5.	siguraduen	nga	amirisen	ti	pannakaipuesto	ti	safety belt	sakbay	ti	tunggal	panangusar. 6.	Kitaen	nga	umno	ti	pannakaigalut	ti	ubing	iti	tunggal	ken	amin	a	biahe. ▫ Ti ulo ti ubing ket masapul a di nakurkurang ngem 2 a pulgada (6 a sentimetro) iti baba ti ngato ti safety belt . ▫ Siguraduen a dagiti galut ket kanayon a naipuesto kadagiti rumbeng a pakaipananda (slots) ken wenno adda iti baba ti abaga ti ubing . ▫ Kitaen amin a galut nga straps ket apagisu ti irtengna, nangruna iti abaga ken kadagiti luppo . Dagiti straps ket masapul a nakadaplat, saan a natiritir . No mapiritmo ti galut iti nagbaetan dagiti ramaymo, nalukay unay . ▫ Pilien ti ibado iti ubing tapno nawaya ti strap iti sellangna (latch crotch strap) a mai-buckle iti nagbaetan dagiti gurongna . No nalamiis iti ruar, igalut nga umuna ti ubing sa arpawan iti ules (saan nga abbongan ti ulo ti ubing) . Saan nga i-buckle ti ules iti baba wenno iti likud ti ubing . ▫ No agtingig ti maladaga iti maysa a bangir ti tugaw (gagangay kadagiti kayanak), mangipan iti nalukot a lupot a lampin wenno nalukot a labakara iti agsumbangir nga abagana . Saan a mangip-ipan iti ania man a napuskol nga ap-ap wenno ules iti baba ti maladaga - mabalin a makaapekto iti kabaelan ti galut a mangtengngel iti ubing . ▫ No agtamed a pasango iti maladaga (gagangay met kadagiti kayanak), amirisen ti anggulo ti tugaw . Agusar iti tualia wenno ules a pangiliad iti apagapaman iti tugaw (30 agingga iti 40 a degree nga anggulo ti kasayaatan) . ▫ Ibagay dagiti galut nga straps bayat ti panagdakkel ti ubing . 7.	limitaran	ti	kaadu	ti	kanito	nga	adda	ti	maladaga	iti	tugaw	iti	karro,	nangruna	no	awan	ti	maladaga	iti	uneg	ti	karro.	no	mabayag	unay	ti	kaaddana	iti	tugaw	iti	karro,	malimitaran	met	ti	panaggunayna	ken	ti	gundawayna	a	maig-iggaman,	a	napateg	iti	pannakapatan-ay	ti	kabaelanna	a	mangrikna	ken	agtignay. HAR §17-891 .1-12 (4), §17-892 .1-12, §17-895-11, §17-895-17 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED ITI KARRO KasanO	ti	agbiaHe	babaen	ti	lUgan Apay a Napateg?
Iti Estados Unidos, dagiti aksidente iti lugan ti kangrunaan a makaigapu iti pannakatay dagiti ubbing manipud iti edad a maysa agingga iti sangapulo ket uppat . Dagiti pagalagadan iti panagbiahe ken no kasano ti panagbiahe, iti man uneg wenno ruar ti lugan, ikabassitna ti peggad iti pannakadunor dagiti ubbing . Dagiti Pamay-an: SAKBAy NGA IBIAHE DAGITI UBBING: 1.	masapul	nga	adda	nakasurat	a	pagalagadan	nga	adda	iti	ikutmo	ken	iti	ikut	ti	nagannak	ken	pinirmaan	ti	nagannak	a	mangipanamnama	iti	natalged	a	pannakaibiahe	ti	ubing	iti	lugan	bayat	ti	kaadda	ti	ubing	iti	pannaripatom.	Kitaen	ti	Kasano ti Kinatalged iti Tugaw iti Karro	para	iti	nayon	nga	impormasion.	ti	pagalagadan	ket	nasken	nga	iramanna	dagiti	sumaganad: ▫ Kaadu ti ubing a maidilig iti kaadu ti agtartaripato bayat ti biahe ▫ Adda reserba a lugan iti kanito nga adda dagiti emerhensia ▫ Panagusar iti seat belt ken natalged a tugaw iti karro agraman booster seats kas ibilin ti linteg ti estado ▫ Kaadda ti kit para iti umuna a panagagas (first aid kit), emerhensia a pakakontakan ken impormasion maipanggep iti salun-at dagiti ubbing, ken selpon ▫ Pannakalisensia, rehistrasion, ken seguro dagiti lugan ken dagiti drayber ▫ Kabayagan a kapaut ti panagbiahe ▫ Dagiti pamay-an tapno masigurado nga awan ti ubing a mabati iti lugan iti panaggibus ti biahe wenno mabati nga awan kaduana a nataengan iti uneg wenno iti ruar ti lugan bayat ti pannakailugan wenno pannakaidissaag dagiti ubbing (kitaen ti rekursos iti Pananglapped iti Atake iti Pudot [Heat Stroke] para iti nayon nga impormasion) 2.	siguraduen	a	ti	lugan	a	mausar	ket	natalged,	awan	dadaelna,	umno	ti	pannakairehistrona, ken	naiseguro.Review	with	children	safe	transportation	practices	as	appropriate	for	age	and	stage	of	development. 3.	Kadua	dagiti	ubbing	a	mangrepaso	kadagiti	aramid	iti	panagbiahe	a	kas	maitutop	iti	edad ken	iti	kasasaad	ti	panagdakkel	dagitoy. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 25
26 KINATALGED ITI KARRO KasanO	ti	agbiaHe	babaen	ti	lUgan continued from previous page ITI ALDAw TI BIAHE: 1.	amirisen	dagiti	metal	a	paset	dagiti	tugaw	ti	karro,	seat	belts,	ken	plastik	nga	arpaw	a	salaknib	kontra	iti	pannakasinit.	no	napudot	ti	panawen,	salakniban	dagitoy	a	paset	kadagiti	ules	wenno	tualia	no	di	maar-aramat	ti	lugan. 2. iserrek	ti	ubing	iti	lugan	iti	disso	nga	adayo	iti	trapiko. 3.	agaramat	iti	para-iti-umno	nga edad	a	gamigam	a	pangtengngel	iti	ubing	nga	umno	ti	pannakaigalut	ken	pannakaikapetna	(kitaen	ti	Kinatalged iti Tugaw iti Karro	para	iti	nayon	nga	impormasion). 4. ipaay	ti	maitutop	a	panangaywan	dagiti	nataengan	kadagiti	ubbing	bayat	ti	kaaddada	kadagiti	lugan. 5.	amirisen	iti	listaan	ti	nagan	ti	ubing	ken	ti	rupana	no	sumrek	iti	lugan. 6.	Pagtalinaeden	a	komportable	ti	temperatura	para	iti	ubing. 7.	no	nakadanonkayon	iti	papananyo,	idissaag	ti	ubing	iti	adayo	ti	lugan	nga	adayo	iti trapiko,	iti	mismo	nga	abay	ti	kalsada	ti	papanan	a	lugar. 8.	amirisen	iti	listaan	ti	nagan	ti	ubing	ken	ti	rupana	no	dumsaag	ti	ubing	iti	lugan. 9.	amirisen	a	nasayaat	ti	lugan	tapno	masigurado	a	nakadissaag	ti	amin. 10.	saan	a	pampanawan	ti	ubing	iti	lugan	iti	uray	ania	a	kanito,	uray	pay	agan-andar	ti air	conditioner	wenno	nakalukat	ti	tawa. HAR §17-891 .1-6 (8), §17-891 .1-12, §17-892 .1-5 (12), §17-892 .1-12, §17-895-11, §17-895-17, §17-896-12 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED ITI KARRO PananglaPPed	iti	ataKe	iti	PUdOt Apay a Napateg? Delikado a kombinasion ti napudot a temperatura iti lugan ken ubbing ta makaparnuay daytoy iti pannakadangran wenno ipapatay . Mabalin a malapdan ti atake iti pudot (heat stroke) ken pannakatay gapu iti atake iti pudot . Dagiti Pamay-an: 1.	saan	a	pampanawan	ti	ubing	iti	lugan	iti	uray	ania	a	kanito,	uray	pay	agan-andar	ti	air	conditioner	wenno	nakalukat	ti	tawa. 2. ipakat	dagiti	addang	tapno	maliklikan	ti	di	naigagara	a	pannakaibati	ti	ubing	iti	karro: ▫ Mangisurat iti palagip ket ibatim iti mabalin a pakakitaam iti daytoy sakbay a panawam ti lugan. ▫ Ipanmo ti petakam, porpolio, kdp. iti akinlikud a tugaw tapno maamirismo ti akinlikud a tugaw sakbay a panawam ti lugan. 3.	di	liplipatan	nga	itulbek	dagiti	ridaw	ken	ti	pagikargaan	iti	likud	sakbay	a rummuarka	iti	lugan,	ken	di	ipalubos	a	maiggaman	dagiti	ubbing	ti	tulbek. 4.	di	ipalubos	nga	agay-ayam	ti	ubing	iti	uneg	ti	karro,	wenno	ikurikorna	ti	tulbek	iti ignision. 5.	no	adda	mapukpukaw	nga	ubing,	amirisen	amin	a	lugan,	agraman	dagiti pagikargaan	iti	likud	dagitoy. PALAGIP: Kas nayon ti panagannad, makitulag iti/kadagiti nagannak dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom nga awagam ida no dimo makita ti anakda iti naituding nga oras iti lugar a pagtaripatuan ken no dika napakaammuan nga immun-una iti pannakabaliw ti isasangpet ti ubing. HAR §17-891 .1-31, §17-892 .1-32, §17-895-34, §17-896-30 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 27
28 KINATALGED Kinatalged Ken Pannakaidulin Ti Taraon Inaldaw a maar-aramid ti panagisagana ken panagidasar iti taraon iti lugar a pakataripatuan ti ubing, ken napateg iti salun-at ken kinatalged dagiti ubbing ti panangisigurado a natalged ti taraon ti idasarmo. Nupay mabalin nga agsakit ti asino man gapu iti di naigagara a pannakaipaunegna kadagiti nakontaminaran-iti-bakteria a taraon, dakdakkel ti panagpeggad dagiti ubbing gapu ta nakapkapsut pay laeng ti panagtunaw ken ti kabaelan ti bagida a mangsaranget kadagiti bakteria. Gapu itoy, saan laeng a maikabassit dagiti kita ti taraon a maipasango kadakuada; maapektaran pay ti kabaelanda a manglaban kadagiti impeksion ken sakit a maigapu iti nakontaminaran a tarao ken mabalin a maipasangoda iti mabalin-a-makapatay nga alerdyi. No sika, kas mangmangted-pannaripato, ket maawatam ken kanayon nga ipakpakatmo dagiti panagannad iti panagidulin, panagisagana, ken panagidasar iti taraon, agraman iti gatas ti ina, malapdam ti kontaminasion, pannakadadael, ken ti mabalin a panagwaras dagiti sakit a maigapu iti taraon. Kas nayonna, no maammuam manipud iti pamilia ti ubing no adda ketdi taraon a makaipaay kenkuana iti alerdyi ket dimo it-ited iti ubing daytoy a taraon, makatulongka a manglapped iti panagsagaba ti ubing iti delikado nga alerdyi. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED KEN PANNAKAIDULIN TI TARAON Kinatalged	ti	taRaOn Apay a Napateg?
Ti umno a pannakaisagana ken pannakaidulin ti taraon, ikabassitna ti gundaway ti pannakasabidong iti taraon gapu iti pannangan iti nadadael a taraon . Napeggad, ken makapatay pay ketdi, kadagiti babassit pay nga ubbing, ti pannakaipaunegda iti nakontaminaran-iti-bakteria a taraon . Dagiti Pamay-an: 1.	Pagtalinaeden	a	nadalus	ti	wagas	ti	panagisagana	iti	taraon ken	ti	pagisaganaan	iti	taraon:	: ▫ Bugguan dagiti ima sakbay nga agiggem iti taraon, masansan no bayat ti panangisagana iti taraon, ken kalpasanna (kitaen ti rekursos iti Kasano ti Panangbuggo Kadagiti Ima para iti nayon nga impormasion). ▫ Bugguan ken isanitario amin a rabaw ken ramit a nausar iti panangisagana iti taraon (kitaen ti rekursos iti Panagdalus, Panagsanitario, ken Panagdis-impektar para iti nayon nga impormasion). ▫ Salakniban dagiti lugar a pagisaganaan iti taraon manipud kadagiti insekto, peste, ken dadduma pay nga ayup. 2.	Pagsinaen	dagiti	di	naluto	ken	dagiti	naluto	a	taraon: ▫ ▫ Isina dagiti di naluto a karne, poltri, ken taraon-baybay kadagiti dadduma a taraon. Agusar kadagiti sabali a ramit ken aramaten iti kosina a kas kadagiti kutsilio ken langdet iti panangisagana kadagiti di naluto a taraon. ▫ Idulin dagiti taraon kadagiti di agubo a pagikkan tapno maliklikan ti pannakaisagidda kadagiti di naluto ken naisaganan a taraon. 3.	lutuen	a	nasayaat: ▫ Lutuen a nasayaat dagiti taraon, nangruna dagiti karne, poltri, itlog, ken taraon-baybay, iti nairekomendar a temperatura. 4.	Pagtalinaeden	dagiti	taraon	iti	natalged	a	temperatura: ▫ ▫ Saan a pagtalinaeden dagiti naluto a taraon iti kas iti temperatura ti kuarto iti nalablabes ngem dua nga oras. Pagtalinaeden a napudot dagiti taraon a napudot ken nalamiis dagiti nalamiis. 5.	agusar	iti	nadalus,	natalged	a	danum	ken	di	pay	naluto	a	taraon: ▫ ▫ Bugguan dagiti prutas ken nateng, nangruna no kanen a di naluto. ▫ Saan nga agusar iti taraon iti labes ti petsa ti panagpaso daytoy. Agusar iti nadalus, natalged a danum a pangbuggo ken pangluto kadagiti taraon. HAR §17-891 .1-35, §17-892 .1-36, §17-892 .1-37, §17-895-38, §17-895-39 (a) (b), §17-896-34 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 29
30 KINATALGED KEN PANNAKAIDULIN TI TARAON aleRdYi	a	maala	iti	taRaOn Apay a Napateg?
Ti nakaro nga alerdyi a maala iti taraon ket mabalin a mangibunga iti narigat a panaganges, supotsupot, pannakaulaw, panagsarua, ken uray pay iti kellaat a panagbaba ti presion ti dara ken ipapatay, no di madagdagus a maagasan . Mabalin a mapadasan dagiti ubbing iti umuna a gundaway ti alerdyi a maala iti taraon bayat ti kaaddada iti pagtaripatuan, isu a napateg para iti mangipapaay-pannaripato nga ammona dagiti gagangay a pagilasinan ti alerdyi ken no kasano a matamingna dagitoy . Dagiti Pamay-an: 1.	no	irehistrom	ti	maysa	a	baro	nga	ubing	iti	programam: ▫ Alaen amin nga impormasion manipud iti pamilia maipanggep iti ammoda nga alerdyi iti taraon ti ubing. ▫ Kiddawen iti pamilia a mangitedda iti plano ti panangtaripato (care plan) nga isagana ti mangay-aywan iti salun-at ti ubing a pakailanadan dagiti sumaganad: Ti/Dagiti taraon a makapaalerdyi iti ubing. Dagiti espesipiko a pagilasinan a mabalin a mangipalnaad a nasken nga ipaayan ti ubing iti agas Dagiti nagan, dosis, ken no kasano nga ipaay iti ubing ti ania man kadagitoy nga agas ▫ No ti pamilia ket ikkannakayo iti EpiPen a para iti panangipaay iti agas iti ubing, kiddawen iti/dagiti nagannak nga isuroda no kasano nga aramaten: ▫ Kiddawen iti pamilia a kompletuenda ti Pormulario a Para iti Panangipaay iti Medikasion (kitaen ti pagarigan iti Nayon B). 2.	dagiti	addang	iti	pananglapped	iti	panagsagaba	kadagiti	makapaalerdyi: ▫ Ipaskil ti taraon a makapaalerdyi iti tunggal ubing iti lugar a pakaisaganaan ti taraon tapno makita dagiti para isagana ken/wenno no iti kanito a maidasar ti taraon. ▫ Kitaen no mabalin a saanen nga isagsagana ti taraon a makapaalerdyi tapno maikabassit ti peggad. ▫ Ipakaammo kadagiti pamilia iti ania man a taraon a makapaalerdyi kadagiti ubbing nga adda iti pannaripatom ken kiddawem kadakuada a didan agitugtugot iti kasta a taraon iti pagtaripatuan. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED KEN PANNAKAIDULIN TI TARAON aleRdYi	a	maala	iti	taRaOn continued from previous page 3.	Pannakabigbig	kadagiti	pagilasinan	iti	alerdyi: ▫ Katugaw ti ubing bayat ti pannangan. Paliiwen no adda pagilasinan iti alerdyi, kas iti pagammuan a panagbabaeng, panaglabaga, panagsupotsupot, nagatel a kudil, limteg wenno umasul a kudil wenno bibig, kasla pannakabekkel, wenno di makasao. ▫ Denggen ken siputan ti ania man a sabali a madlaw ti ubing iti bagina. Mabalin nga ibagana: Kasla adda marikriknak a sabali iti ngiwatko Adda mangtudtudok iti dilak Nabudo (wenno maur-uram) ti dilak (wenno ngiwatko) Napudot ti dilak Adda naisullat iti karabukobko Napuskol ti dilak Adda agkutkuti iti uneg ti lapayagko. 4.	Panangagas	iti	alerdyi: ▫ Dagdagusen nga ipaay ti agas, kas mainugot iti plano ti panangtaripato (care plan). ▫ Pakaammuan a dagus ti/dagiti nagannak ti ubing no adda ania man a maatap a panagalerdyi wenno pannakaisagid ti ubing iti makapaalerdyi, uray pay saan met a nagalerdyi daytoy. ▫ No naipaay iti ubing ti epinephrine, awagan a dagus ti 911. ▫ Itugot ti naisurat a plano ti panangtaripato, numero dagiti telepono nga awagan no adda emerhensia, ken dagiti agas no mapankayo agpasiar iti ruar wenno agbiahekayo. ▫ Awagan ti 911, no kasapulan. HAR §17-891 .1-25 (e), §17-892 .1-26 (f), §17-895-25 (f)(g), §17-896-24 (h) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 31
32 KINATALGED KEN PANNAKAIDULIN TI TARAON natalged	a	PannaKaidUlin	ti	gatas	ti	ina Apay a Napateg?
Ti umno a pannakaidulin ti gatas ti ina, ikabassitna ti posibilidad ti kontaminasion ken panagsakit dagiti maladaga ken babassit nga ubbing . Dagiti Pamay-an: 1.	siguraduen	a	naikkan	iti	petsa	amin	a	pagikkan	iti	gatas ti	ina. 2.	Panangidulin	iti	karuruarna	a	gatas	ti	ina	iti	repriheradora: ▫ Ipuesto dagiti pagikkan iti gatas ti ina iti tengnga ti repriheradora, saan nga iti rikep. ▫ Usaren ti gatas iti uneg ti 5-8 nga aldaw. 3.	temporario	a	panangidulin	iti	ruar	ti	repriheradora: ▫ Ipan dagiti pagikkan iti gatas ti ina iti cooler nga addaan iti yelo; agtalinaed a natalged agingga iti uppat nga oras no ti temperatura ket mapagtalinaed a di nababbaba ngem 100 degrees. 4.	Panangidulin	iti	freezer. ▫ Idulin ti natangken ti lamiisna (frozen) a gatas ti ina iti freezer compartment iti uneg ti repriheradora iti agingga iti 2 a lawas. ▫ Idulin ti natangken ti lamiisna a gatas ti ina iti freezer compartment nga addaan iti bukod a rikep iti agingga iti 3-4 a bulan. 5.	Panangtunaw	(defrost)	iti	natangken	ti	lamiisna	a	gatas	ti ina: ▫ Tunawen ti natangken ti lamiisna a gatas iti repriheradora wenno babaen ti nakalukat a gripo a nabara ti danumna. ▫ Saan a tunawen ti natangken ti lamiisna a gatas iti microwave wenno paburken iti dalikan. ▫ Usaren ti gatas ti ina a natunaw iti repriheradora iti uneg ti 24 nga oras kalpasan ti pannakatunawna. ▫ Usaren ti natunaw a gatas nga adda iti kuarto iti uneg ti 1 nga oras. ▫ Saan nga iserserrek iti freezer tapno maipalamiis manen ti natunaw a gatas. HAR §17-895-39(a)(b) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED Panamagbalin Iti Lugar A Natalged Kadagiti Ubbing Nakayanakan dagiti ubbing ti kinaarisgarda nga agsursuro, ket dagiti napateg a wagas ti panagsursuroda ket isu ti panangsawar ken panangtakuatda iti aglawlawda. Nupay kasta, no maminsan, daytoy a kinaarisgar ken kinamanagsawarda ti mangikadakkel iti panagpeggadda iti aksidente. Kasapulan ngarud ti kaadda dagiti nataengan a mangipaay kadakuada iti natalged a lugar a pagsawaranda - lugar a pakaikabassitan ti risgo ti pannakaaksidente ken panangbaliwda iti daytoy tapno maibagay iti kasapulanda ken iti kabaelanda bayat ti panagdakkelda. Gapu ta ti pisikal a kabaelan dagiti ubbing ket nadurdur-as ngem ti pannakaawat ken laingda nga agpanunot, mabalin a dida pay unay maawatan no kasano a dagiti nadumaduma a bambanag ken situasion ket makadangran kadakuada. Kas mangmangted-pannaripato, mabalin a maliklikan dagiti adu nga aksidente babaen ti panangammo no ania dagiti kabaelan nga aramiden dagiti ubbing bayat ti kaaddada iti nadumaduma nga agpang ti panagdakkelda, panangammo kadagiti bambanag ken siuasion iti lugar a pagtaraknan a mabalin a pagpeggadanda, ken panangiranta a panangbaliw iti aglawlawda tapno maikabassit dagiti peggad. Pagbalinen ti lugar a pagtaripatuan ken ti aglawlawna a natalged babaen ti panangsurot kadagiti kangrunaan a pagannurotan iti panamagbalin iti daytoy a natalged a pagyanan dagiti ubbing. Amirisen ti lugar a pagtaripatuan iti man uneg ken ruarna tapno masigurado a natalged a para iti amin. Buyaen dagiti ubbing bayat ti panagay-ayamda ket kitaen no ania dagiti mabalin a pagpeggadanda. Agkaradap met iti datar wenno iti daga tapno makitam no ania ti lubong iti panagkita dagiti babassit pay a kas kadakuada. Ikkaten wenno paritan dagiti ubbing a mapan kadagiti banag a mabalin a pakadangranda. Siputan a kanayon dagiti ubbing iti amin a gundaway addada man wenno iti ruar ti danum. Laglagipen a mabalin a malmes ti ubing iti uray sumagmamamo laeng a pulgada ti kaadalemna a danum. Kangrunaanna, ti kapintasan a panglapped ket isu ti panangaywan. Kasapulan laeng ti sumagmamano a kanito tapno mapasamak dagiti aksidente. Ti pananglapped ken panangaywan ket isuda dagiti tulbek iti pannakaipanamnama iti kinatalged dagiti ubbing. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 33
34 PANAMAGBALIN ITI LUGAR A NATALGED KADAGITI UBBING dagiti	Wagas	taPnO	agbalin	ti	lUgaR	a	PagtaRiPatUan	a	natalged	iti	Ubing Apay a Napateg?
Ti panagaramat kadagiti naaprobaran a ramit a pangpatalged kadagiti banag kadagiti ubbing (child-safety devices) ken ti panangsurot kadagiti dadduma pay a panagan-annad, ikabassitna ti risgo iti panakadunor ti ubing . Dagiti Pamay-an: 1.	Kitaen	ti	lugar	a	pakataripatuan	ti	ubing	ket	ammuen dagiti	disso	a	mabalin	a	pagpeggadan	ti	ubing.	sawaren	ti	tunggal	disso	a	kas	iti	panagkita	ti	ubing - babaen	ti	panagkarayam	ken	panangsawar	iti	kada	kuarto.	saludsodem	iti	bagim	no	ania	dagiti	aglanglanga	a	makaguyugoy	ken	no	ania	ti	mabalin	a	magaw-at	ti	ubing	(agarup	40	a	pulgada	ti	kangatona	manipud	iti	datar). 2. ikkaten	wenno	igalut	iti	ania	man	a	banag	a	mamagpeggad	iti	ubing.	siguraduen	nga	ania	man	a	paltog	wenno	armas	(imuko,	pana,	bb	guns,	airsoft	guns	ken	kapadada)	ken	addada	iti	matulbekan	a	pagipanan	ken	dagiti	bala,	addada	met	iti	sabali	a	pagidulinan	a	matulbekan. 3.	siguraduen	nga	amin	a	pagserkan	ken	pagruaran	ket	naiserra	ken	awan	ti	makabangen kadagiti	pagruaran	no	adda	ebakuasion. 4.	Kaptan	iti	ramit	a	pangpatalged	dagiti	gamigam,	aplayanses,	ken	muebles	tapno	saan	a makadangran.	Kas	pagarigan,	usaren	dagiti	sumaganad: ▫ NATALGED A KAWIT KEN TUTULBEKAN para kadagiti kabinet ken alud kadagiti kosina, banio, ken dadduma pay a disso. Kumita kadagiti natalged a kawit ken tutulbekan a nalaka nga ikapet ken usaren dagiti nataengan ngem nalagda tapno saanda a madadael no guyodguyoden dagiti ubbing. ▫ NATALGED A RIKEP DAGITI RUANGAN kadagiti agdan ken kadagiti kuarto a mabalin a pagpeggadan dagiti ubbing. Agsapul kadagiti natalged a rikep dagiti ruangan a saan a basta maluktan ngem a nalaka a luktan ken irikep dagiti nataengan. ▫ KALUB DAGITI SERADURA KEN MATUKBEKAN A SERADURA kadagiti ridaw. Siguraduen a dagiti seradura ket nalagda, ngem nalaka met a luktan ti maysa a nataengan no adda emerhensia. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGBALIN ITI LUGAR A NATALGED KADAGITI UBBING dagiti	Wagas	taPnO	agbalin	ti	lUgaR	a	PagtaRiPatUan	a	natalged	iti	Ubing continued from previous page ▫ RAMIT A PANGLAPPED ITI PANNAKADILNAK para kadagiti gripo ken shower heads. Ipan ti temperatura ti water heater iti 120°F tapno maliklikan ti pannakadilnak iti napudot a danum. ▫ ALARMA ITI ASUK KEN CARBON MONOXIDE iti amin a kadsaaran ken iti amin a kuarto ti lugar a pakataripatuan ti ubing. Amirisen dagiti bateria iti di nakurkurang ngem maminsan iti kada tawen. ▫ SARIPDA DAGITI TAWA KEN PANGPATALGED kadagiti tawa, balkonahe, pagtatakderan ken pagbabaan. Ikabassit ti awang ti pannakalukat dagiti tawa iti uppat a pulgada wenno basbassit pay, agraman ti espasio iti nagbaetan dagiti tawa ken dagiti saripda dagiti tawa (guard bars). ▫ SALUAD ITI PANNAKAIDUNGPAR KADAGITI SULI KEN SIKIGAN dagiti muebles. Siguraduen ti panagusar kadagiti saluad iti pannakaidungpar (bumpers) a maikapet a nasayaat kadagiti muebles. ▫ KALUB DAGITI PAGSAKSAKAN KEN PLATES DAGITI PAGSAKSAKAN kadagiti pagsaksakan iti koriente. Siguraduen a dagiti salaknib dagiti pagsaksakan ket saan a nalaka a maikkat dagiti ubbing ken dadakkel tapno saanda a matilmon no isuboda. ▫ AWAN KORDONNA NGA ABBONG DAGITI TAWA para kadagiti tawa (wenno kordon a di magaw-at dagiti ubbing). ▫ ANGKLA para kadagiti muebles ken aplayanses (kas koma iti pakaipuestuan ti telebision, pagipanan iti gamigam, pagipanan iti libro, tokador, tugaw, lakasa, ken paglutuan) tapno mairakedda iti datar wenno iti diding. ▫ ADU A SALAKNIB ITI AGLAWLAW DAGITI PAGDIGOSAN (POOLS) WENNO DADDUMA PAY A BAGI TI DANUM . Mangipan iti lapped iti aglawlaw ti pool wenno ti ania man a bagi a danum, agraman ti 4-kadapan ti katayagna nga alad nga agserra nga is-isuna wenno addaan iti rikep a maikawit nga is-isuna. 5.	amirisen	nga	inaldaw	ti	lugar	a	pakataripatuan	ti	ubing	tapno	masigurado	nga	amin	a	ramit	ket	adda	iti	umno	a	puesto	ken/wenno	mapasayaat	wenno	tapno	maikapet	dagiti	baro	a	pangsaluad	a	maibagay	iti	pannakasalaknib	ti	ubing	bayat	ti	idadakkel	wenno	ipipigsana. HAR §17-891 .1-31, §17-891 .1-32, §17-891 .1-36, §17-892 .1-32, §17-892 .1-33, §17-895-34 (1), §17-895-32, §17-895-35, §17-896-30, §17-896-31 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 35
36 PANAMAGBALIN ITI LUGAR A NATALGED KADAGITI UBBING taRabaY	iti	PannaKalaPPed	ti	PannaKasabidOng Apay a Napateg?
Ti kinatalged iti sabidong ken pannakaaywan dagiti ubbing ti kasamayan a wagas ti panangikabassit iti pagtaudan ti peggad ti di maigagara a pannakasabidong dagiti ubbing . Dagiti Pamay-an: 1.	ammUem	KOma: ▫ Siguraduen nga amin a produkto a para iti balay ken dagiti agas ket di makitkita dagiti ubbing isu nga idulin dagitoy iti kabinet nga adda tulbekna wenno addaan kawit a di kabaelan ti ubing a guyoden. ▫ Siguraduen nga amin nga agas ken produkto a para iti balay ket agtalinaed iti orihinal a nagyananda. ▫ Agkiddaw ken agusar kadagiti produkto a para iti balay ken agas a naipalaon iti di maluktan dagiti ubbing. ▫ No agidulin kdagiti produkto a para iti baly, pumili iti disso a pangidulinan a saan nga iti yan dagiti taraon ken agas. ▫ Liklikan ti agtomar iti agas no makitkitanaka ti ubing ta adda ugali dagiti ubbing a mangtulad kadagiti nataengan. ▫ Dakamaten dagiti agas babaen ti pudno a naganda. Saan a "kendi" dagiti agas. ▫ Siguraduen a nabasam ti etiketa sakbay nga usarem ti produkto. 2.	Usaren	ti	Pagbalinen a Natalged ti Balay iti Sabidong: Maysa a Kuarto iti Maminsan, Lista-amiris ti Pananglapped iti Pannakasabidong iti Pestisidio	(kitaen	ti	nayon	e)	iti	panangsaggaysa	a	pananginspeksion	kadagiti	kuarto	kadagiti	mabalin	a	paggapuan	ti	peggad	a	produkto	a	para	iti	balay.	(ibagay	kas	kasapulan	iti	lugar.) ▫ Aggunay a kas iti ubing iti panagsapulmo, iti kasta awan ti malabsam a mabalin a paggapuan ti peggad. 3.	bayat	ti	pananginspeksionmo	iti	tunggal	kuarto,	tsekam	ti	umno	a	kahon	nga	adda	iti	lista- amiris	(checklist). ▫ No adda sungbatmo a "saan" iti ania man a saludsod iti lista-amiris, suroten dagiti addang nga adda iti kanawan tapno mapasayaatmo ti kinatalged ti ubing. 4.	masansan	nga	usaren	daytoy	a	lista-amiris	a	pangammo	kadagiti	makapeggad	a	produkto	a mabalin	a	maiggaman	ti	ubing. 5.	no	atapem	nga	adda	nasabidongan,	dagus	nga	awagan	ti	Poison	Help	Hotline	iti	1-800-222- 1222	wenno	awagan	ti	911.	adda	latta	koma	dagitoy	a	numero	iti	asideg	ti	teleponom. HAR §17-891 .1-32 (6), §17-891 .1-23, §17-891 .1-29, §17-891 .1-36, §17-892 .1-33, §17-892 .1-23, §17-892 .1-30, §17-892 .1-32, §17-895-32 (b), §17-895-23, §17-895-35 (9)(10), §17-896-22, §17-896-30, §17-896-31 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANAMAGBALIN ITI LUGAR A NATALGED KADAGITI UBBING Kinatalged	baYat	ti	Kaadda	iti	danUm Apay a Napateg? Dagiti babassit nga ubbing, mabalin a malmes iti sumagmamano la a pulgada a danum, uray pay nasuruanda nga aglangoy . Dagiti Pamay-an: 1.	di	ibatbati	nga	agmaymaysa	ti	ubing	iti	danum	wenno	iti aglawlaw	ti	danum. 2.	ammuem	dagiti	mabalin	a	pagpeggadan	ti	ubing	iti	danum: ▫ Ipan dagiti batia, coolers, ken timba iti disso a di magaw-at ti ubing ken ikkaten a dagus ti danum a kargada kalpasan ti pannakaaramatda. ▫ Pagtalinaeden a nakakalub ti inodoro ken agusar iti adda tulbekna a tugaw ti inodoro. ▫ Mangipan iti lapped iti aglawlaw ti pool wenno ti ania man a bagi a danum, agraman ti 4-kadapan ti katayagna nga alad nga agserra nga is-isuna wenno addaan iti rikep a maikawit nga is-isuna. 3.	no	ti	ubing	ket	adda	iti	asideg/iti	danum,	suroten	dagitoy	a	pagannurotan	iti	kinatalged: ▫ Dagiti agaywan a nataengan ket masapul koma a nasanay iti CPR ken adda koma telepono iti asideg ti pool wenno yan ti danum iti amin a kanito. ▫ ▫ Asino man nga ubing nga aglanglangoy, uray pay iti yan dagiti babassit nga ubbing, ket magawgaw-at koma ti nataengan a mangipapaay iti "masagsagid a panangaywan." Ti "masagsagid a panangaywan" (touch supervision) ket isu ti kaadda laeng dagiti ubbing iti magawgaw-at ken makitkita ida iti amin a kanito. Ipakat dagiti pagannurotan iti kinatalged, kas iti awan agtaraytaray. ▫ No mausar ti life jacket, siguraduen nga umsek a nasayaat (kas koma ti diaket ket saan a mauksot manipud iti ulo ti ubing kalpasan a maikapet daytoy iti ubing). Kadagiti ubbing a 5 ti tawenda wenno naub-ubing, addaan koma iti kuelio a pagpatapaw tapno nakatakder latta ti ulo ti ubing ken nakaruar ti ulona iti danum no aglangoy. ▫ Amirisen dagiti pagruaran ti danum kadagiti pools tapno masigurado a natalgedda ken awananda iti rikki, ken addaanda kadagiti pannalaknib a kas iti kalub a pangontra iti pannakapupok ken sistema ti natalged a panangruk-atna iti mapupok (safety vacuum-release system). ▫ Kasapulan ti maysa a sertipikado a bantay iti danum (lifeguard) para iti: Ania man nga aplaya wenno aktibidad iti swimming pool. Pagnapagnaan a danum (wading pools) nga aguneg iti 24 a pulgada wenno ad-adu pay iti kaunegan a pasetna. HAR §17-891 .1-37, §17-892 .1-39, §17-895-40, §17-896-36 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 37
38 KINATALGED Kinatalged Dagiti Abalbalay Ken Gamigam A Para Iti Ruar Napateg ti panagay-ayam iti idadakkel ken idudur-as dagiti ubbing. Kasapulan dagiti ubbing dagiti adu a gundaway a makapagay-ayam, ken nadumaduma a napipintas-ti-kalidadna, natalged nga abalbalay ken materiales a mangsungrod iti imahinasionda. Napateg dagiti abalbalay iti paset ti biag ti tunggal ubing, ngem ti panangay-ayam kadagitoy, saan a kankanayon a natalged. Nupay kaaduan kadagiti agparpartuat kadagiti abalbalay ket ilistada dagiti impormasion iti kinatalged kadagiti pagbungonda, ti panangipanamnama iti kinatalged ti abalbalay ket saan laeng a ti panangibagay iti daytoy iti edad ti ubing. Kas mangipapaay-pannaripato, ti naannad a panangpili kadagiti natalged nga abalbalay ken gamigam a para iti panagay-ayam iti uneg ken iti ruar ti pagtaripatuan ket isu ti umuna nga addang iti pannakasalaknib dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom. Nupay kasta, ti umno a pannakausar ken pannakataripato dagitoy a materiales, ken nainget a panangaywan kadagiti ubbing bayat ti panagay-ayamda ket kasapulan met iti pannakasalaknib dagiti ubbing iti pannakadangran mainaig iti abalbalay ken iti panagay-ayam iti ruar. Ti pannakaammo iti kitaen no gumatangka kadagiti abalbalay ken gamigam iti panagay-ayam, pannakaammo no kasano ti pannakamantener ken pannakaidulin dagitoy, ken umno a panangaywan kadagiti ubbing ket napapateg a wagas ti panamagtalinaed kadagiti ubbing a naragsak ken natalged bayat ti panagay-ayamda. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED DAGITI ABALBALAy KEN GAMIGAM A PARA ITI RUAR Kinatalged	dagiti	abalbalaY Apay a Napateg?
Ti naannad a panagpili iti abalbalay, umno a pannakamantener dagiti abalbalay, ken responsable a panangaywan kadagiti ubbing bayat ti panagay-ayamda ket isu dagiti kapipintasan a wagas a pangsalaknib kadagiti ubbing kadagiti pannakadunor a mainaig iti abalbalay . . Dagiti Pamay-an: 1.	no	gumatang	iti	abalbalay: ▫ Pilien a siaannad dagiti abalbalay. Panunotem ti edad, paginteresan, ken kabaelan ti ubing (kitaen ti Para iti Pagsayaatan ti Ubing: Panunoten ti Kinatalged ti Abalbalay Babaen ti Panangammo Kadagiti Peggad nga Ipaay ti Abalbalay manipud iti US Consumer Product Safety Commission iti listaan dagiti reperensia para iti nayon nga impormasion). ▫ Kitaen nga addaan iti dekalidad a desinio ken nalagda ti pannakaaramid dagiti amin nga abalbalay a para iti ania man nga edad. ▫ Siguraduen nga amin a direksion, ballaag, wenno annuroten ket nalawag - para kenka, ken, no maikanatad, iti ubing. ▫ Managbasaka koma iti etiketa. Kitaen ti rekomendasion a para iti edad kas koma "Not recommended for children under three" (Saan a mairekomendar para kadagiti ubbing nga agtawen iti nababbaba ngem tallo). Kitaen met dagiti dadduma pay nga etiketa ti kinatalged a pakairamanan ti "Flame retardant/Flame resistant" (Saan a mauram) ken "Washable hygienic materials" (Di makadangran iti salun-at a materiales a mabalin a labaan) ▫ Ibelleng ti ania man a bag a plastik wenno pagbungon iti abalbalay apaman a maluktan. 2.	no	manteneren	dagiti	abalbalay: ▫ Kanayon nga amirisen dagiti abalbalay amangan no adda buongna wenno peggad a mabalin nga itedna. Masapul a matarimaan a dagus ti nadadael nga abalbalay wenno, no saan a posible ti pannakatarimaanna, ibelleng laengen. ▫ Lihaen ken palinisen amin nga iking dagiti abalbalay a naaramid manipud iti kayo a mabalin nga agbalin a natadem wenno dagiti rabaw dagitoy nga adda rusangerna. ▫ Patinayon met nga amirisen dagiti abalbalay a para iti ruar amangan no addan lati wenno nakapsuten a partesna a mabalin a makapeggad. ▫ Suruan ti ubing nga ibagana kenka no adda makitana nga adda dadael ti abalbalay. ▫ Ibagam kenkuana a dagiti adda dadaelna nga abalbalay ket mabalin a saan a natalged nga ay-ayamen. ▫ Saan a paaramat dagiti adda dadaaelna nga abalbalay ken gamigam. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 39
40 KINATALGED DAGITI ABALBALAy KEN GAMIGAM A PARA ITI RUAR Kinatalged	dagiti	abalbalaY continued from previous page 3.	no	idulin	dagiti	abalbalay: ▫ Suruan ti ubing a no malpasen nga agay-ayam, ipanna ti abalbalayna iti pagikkan wenno iti lakasa a para iti abalbalay tapno malapdan ti pannakasikkarudna kadagitoy a pakaigapuan ti pannakadalebna. ▫ Amirisen dagiti kahon/lakasa dagiti abalbalay para kadagiti kinatalgedda. Agusar iti lakasa a para abalbalay a ti kalubna agtalinaed a nakangato no nakalukat ken saan nga agrikep lattan a pakaipitan ti ubing. Para iti nayon a kinatalged, addaan koma iti abut ti bentilasion para iti sadiwa nga angin. ▫ Dalusan ken isanitario dagiti abalbalay sakbay nga idulin (kitaen ti rekursos iti Panagdalus, Panagsanitario, ken Panagdis-impektar para iti nayon nga impormasion). ▫ Masansan nga amirisen dagiti abalbalay a nausar ken naidulin iti ruar. Ti tudo ken linnaaw mabalin a paglatien ken dadaelenna dagiti abalbalay wenno partesda a mangigapu iti mabalin a pataudenda a peggad. 4.	ti	responsable,	kanayon	a	panangaywan	iti	ubing	nga	agay-ayam	ket	napateg	iti	pannakaipanamnama	ti	kinatalgedna	ken	pannakailiklikna	kadagiti	aksidente. ▫ Siputan no kasano ti panangay-ayam ti ubing kadagiti abalbalay ken dadduma pay ket makibiang no kasapulan tapno malapdan dagiti pannakadunor. ▫ Paliiwen no ania kadagiti abalbalay wenno materiales ti pagaayat ti ubing nga abalbalayen ken no kasano nga usarenna, ken tarabayen maipanggep iti umno (ken di umno) nga usarna no kasapulan. HAR §17-891 .1-32 (10), §17-891 .1-15, §17-892 .1, §17-892 .1-33 (8), §17-892 .1-15, §17-895-14 (d), §17-895-35 (8), §17-896-31 (7), §17-896-15 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED DAGITI ABALBALAy KEN GAMIGAM A PARA ITI RUAR Kinatalged	dagiti	gamigam	a	maaRamat	iti	PagaY-aYaman Apay a Napateg?
Ti pananginspeksion kadagiti maaramat a gamigam iti pagay-ayaman (playground equipment) tapno masigurado a nalagda ken nasayaat ti pannakamantenerda ket ikabassitna dagiti pannakadunor ti ubing a mainaig iti pagay-ayaman . Dagiti Pamay-an: 1.	siaannad	nga	aywanan	ti	ubing	no	adda	iti	pagay- ayaman	tapno	masigurado	a	natalged	isuna	ket	agay- ayam	kadagiti	gamigam	a	maikanatad	iti	edadna. 2.	amirisen	tapno	masigurado	a	nasayaat	ti	amin	a	mabaddekan	iti	baba	ken	iti	aglawlaw	dagiti	maaramat	a	gamigam	iti	pagay-ayaman. ▫ Dagiti arpaw, darat, ken ikamen a goma, ipaayda ti pangsippaw iti pannakadaleb. Ti material iti rabaw ket masapul a di nakurkurang ngem 12 a pulgada ti kapuskolna ken aglawa iti 6 a kadapan iti aglawlaw ti tunggal gamigam. 3.	sakbay	ti	panagay-ayam	dagiti	ubbing	iti	ruar,	inaldaw	nga	amirisen	ti	kinatalged	ti	pagay-ayaman	iti	ruar,	agraman	dagiti	gamigam. ▫ DAGITI PALPALLAYOG ket masapul nga apagisu ti kinaadayoda ladagiti dadduma a gamigam tapno awan ti madungpar ti agkutkuti a palpallayog (swing). Dua laeng nga indayon ti ipan iti tunggal maysa a pagibitinan, ket agaddayoda iti di ▫ DAGITI PAGKARUSKOSAN ket masapul a nayangkla a nasayaat ken addaan kadagiti natibker a pagiggaman ken di pakaigalisan dagiti pangalna. Awan koma met ti awang iti nagbaetan ti pagkaruskosan ken ti pagulian. Adda koma met pagiggaman iti tuktok ti pagkaruskosan (slide) tapno makapagtugaw ti ubing sakbay nga agkaruskos. ▫ DAGITI BUABOBUABO a paggunayen ti spring ti kapintasan a para iti bassit nga ubing. Addaan koma met dagiti tradisional a buabobuabo iti goma a ligay wenno umasping a banag iti baba ti pagtugawan tapno mailiklik ti pannakaitupa ti kutit iti daga. ▫ DAGITI PAGRIKUSRIKUSAN (MERRY-GO-ROUNDS) ket masapul nga addaan iti natibker a pagiggaman, ken planada, awanan iti natadem nga iking ken umdas ti kalawa ti agtintinek a pasetna. continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 41
42 KINATALGED DAGITI ABALBALAy KEN GAMIGAM A PARA ITI RUAR Kinatalged	dagiti	gamigam	a	maaRamat	iti	PagaY-aYaman continued from previous page ▫ TI GAMIGAM A PAGULIAN ket saan a nangatngato ngem 32" para kadagiti babassit nga ubbing (toddlers). Dagiti paidda nga agdan ket saan a nasursurok ngem 60" para kadagiti ubbing nga agtawen iti 4 ken 5. Amirisen a dagiti pangal ken pagiggaman ket adda iti nasayaat a kasasaad ken siguraduen nga adda alad wenno lapped a manglawlaw kadagiti naipangato a pagbatayan. 4.	amirisen	no	adda	ketdi	dagiti	natadem	nga	iking	ken	makadangran	a	naaramat	iti pannakaaramid	dagitoy	a	kas	iti	nakalukat	nga	"s"	a	kawit	wenno	agtutunnal	a	tornilio.	no	adda	ania	man	a	pagpeggadan,	di	ipalubos	ti	panagay-ayam	ti	ubing	kadagitoy	agingga	a	di	natarimaan	dagiti	estruktura. ▫ Tarimaanen dagiti rumbeng a matarimaan wenno ireport dagiti di natalged a kondision iti tao/ organisasion a mangmanmantener iti gamigam. 5.	baduan	ti	ubing	iti	maibagay	iti	panagay-ayamna	iti	ruar.	ikkaten	dagiti	abbong wenno	siglot	iti	bado	a	mabalin	a	maisirut	iti	gamigam.	siguraduen	a	saan	a	sobra	ti	panagkainitan	ti	ubing	bayat	ti	panagay-ayamna. HAR §17-891 .1-15 (e), §17-891 .1-32 (2), §17-892 .1-15 (e), §17-892 .1-33 (2), §17-895-14 (e), §17-895-35 (2), §17-896-31 (2) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED Pannakaabuso Ken Pannakabaybay-A Ti Ubing Kasapulan dagiti ubbing a marikna a natalged ken masalaknibanda iti pannakadangran tapno makadakkel ken makasursuroda. Dumur-as ti ubing no dagiti nataengan a mangtartaripato kadakuada ket positibo, patpatibkerenda ti nakemda, ken maitedda dagiti kasapulanda. Nupay kasta, no dagiti ubbing ket maab-abuso wenno mamalmaltrado a pisikal, emosional, wenno seksual, ti kasupadina ti mariknada. Ket dagiti negatibo nga epekto ket mabalin nga agpaut iti tungpal biagda. Ti nakaro a pannakaabuso, kas makita iti Shaken Baby Syndrome (nakaro a pannakayugyog ti maladaga) ket mabalin a makaigapu iti permanente a pannakadadael ti utek ken/wenno ipapatay. Ania man a kita ti pannakamaltrato ti ubing ket addaan iti negatibo nga epekto iti pisikal ken emosional a salun-atna. Ti maulit-ulit ken kanayon a pannakamaltrato ibungana ti makasabidong a pannakaburibor ti ubing a mabalin a mangdangran iti naturalesana ken pengdanna ti nasapa a pannakapatan-ay ti utekna. Kas resulta, dagiti ubbing a naab-abuso ken nabaybay-an ket dakdakkel ti risgoda a maaddaan kadagiti parikut iti salun-at inton naladaw a paset ti kinaagtutubo ken iti kinanataenganda. Mairaman kadagitoy a parikut ti alkoholismo, panagusar iti maiparit nga agas, di umno a pannangan, sobra a panaglukmeg, narisgo a pannakiseks, panagsigarilio, panagkamatay, ken sumagmamano a di pumampanaw a sakit. Ti pannakasalaknib ken pannakaipanamnama a natalged ti ubing manipud iti pannakaabuso ken pannakabaybay-a ket pagrebbengan ti amin. Asino man nga ubing iti ania man nga edad ket mabalin nga agsagaba iti ania man a kita ti pannakaabuso. Nupay dagiti mangipapaay-pannaripato ket saanda a maekspektar a mangammo wenno mangimbestigar iti pannakaabuso ken pannakabaybay-a ti ubing, napateg a maammuam dagiti gagangay a pagilasinan ken sintoma a pisikal ken emosional ti mamalmaltrato nga ubing, gapu ta kasapulan nga ireportmo daytoy iti Department of Human Services kas sagudayen Dagiti Rebisado a Paglintegan ti Hawai'i (Hawai'i Revised Statutes) §350-1.1, no adda atapem nga ubing a maab-abuso wenno mabaybay-an. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 43
44 PANNAKAABUSO KEN PANNAKABAyBAy-A TI UBING PanangiRePORt	iti	maataP	a	PannaKaa- bUsO	Ken/WennO	PannaKabaYbaY-a	ti	Ubing Apay a Napateg? Masapul nga ireport dagiti mangipapaay-pannaripato dagiti posible a pannakaabuso ken pannakabaybay-a ti ubing, kas sagudayen ti Dagiti Rebisado a Paglintegan ti Hawai'i §350-1 .1 .
Ti pannakabigbig kadagiti pagilasinan ken sintoma ti pannakaabuso ti ubing ken ti panangireport iti pannakaabuso ken pannakabaybay-a ket napateg iti pannakapagtalinaed dagiti ubbing a natalged ken masalsalakniban . Dagiti Pamay-an: 1.	no	adda	makitam	nga	ania	man	a	pagilasinan	ti	posible	a	pisikal,	seksual,	emosional	a	pannakaabuso	wenno	pannakabaybay-a,	wenno	ti	ubing	ket	imbagana	kenka	ti	maipanggep	iti	naaramid	kenkuana	a	pannakadangran,	isurat	ti	espesipiko	nga	impormasion	tapno	maidukomento	dagiti	paliiwmo	wenno	ti	kinuna	ti	ubing;	ilanad	ti	petsa	ken	oras.	(para	iti	nayon	nga	impormasion	kadagiti	pagilasinan	ken	sintoma	ti	maatap	a	pannakaabuso	ken	pannakabaybay-a	ti	ubing,	kitaen	ti	Pannakaawat iti Pannakamaltrato ti Ubing	babaen	ti	Centers	for	disease	Control	and	Prevention	ken	ti	national	Center	for	injury	Prevention	and	Control	iti	listaan	ti	reperensia). 2.	no	agatapka	a	ti	ubing	ket	naabuso	wenno	nabaybay-an,	ireport	a	dagus	iti	tumutop nga	ahensia.	tapno	makaireport,	awagan	ti	department	of	Human	services	ti	estado	ti	Hawai'i: ▫ manipud iti O'ahu: 832-5300 (silulukat iti 24 nga oras) ▫ manipud iti kaarruba nga isla: 1-800-494-3991 (libre ken silulukat iti 24 nga oras). 3.	Kadagiti	kaso	ti	emerhenisa	wenno	no	adda	pangta	wenno	panagdangran,	awagan	ti 911. HAR §17-891 .1-13 (3)(E), §17 .892 .1-13 (4)(E), §17-895-12 (2)(F), §17-896-13 (2)(E) Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
PANNAKAABUSO KEN PANNAKABAyBAy-A TI UBING PananglaPPed	iti	sHaKen	babY	sYndROme Apay a Napateg?
Ti Shaken Baby Syndrome (SBS) ket maysa a MALAPDAN a kita ti pisikal a pannakaabuso ti ubing; ti pannakaawat no apay a mapaspasamak ti SBS, no kasano a malapdan, ken kadagiti nakaro nga ibunga ti panangyugyog iti maladaga ket mabalin nga ikabassitna ti peggad ti SBS . Agsangit amin a maladaga, gagangay a maysa-dua nga oras iti maysa nga aldaw, nupay adda met dagiti di managsangit ken adda met dagiti managsangit . Agsangitda gapu ta adda rason: adda kasapulanda (kas koma iti pannakapakanda, pannakapaturogda, wenno pannakasukat ti lampinda) . Dagiti Pamay-an: 1.	no	agsangit	ti	ubing,	siguraduen	a	maitedmo ti	kasapulanna,	amirisen	no	mabisin	wenno	narugit	ti	lampinna. 2.	sapulen	ti	ania	man	a	pagilasinan	ti	sakit wenno	pannakadangran	nga	agkasapulan	iti	atension. 3.	Padasen	dagiti	nadumaduma	a	wagas	ti pangpakalma	iti	maladaga: ▫ Panangilili wenno panagpagnapana a kadua ti maladaga ▫ Panangdigos iti apagenem-em ti barana a danum ▫ Panangited iti ubing iti abalbalay tapno mayaw- awan ti panagsangitna ▫ Panangipasiar iti ubing iti duronduron (stroller) wenno iti karro ▫ Panangkanta wenno pannakisarita iti ubing ▫ Panagusar iti pagpakalma (pacifier) ▫ Panangpikpik wenno panangapros iti bukotna Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 45
46 PANNAKAABUSO KEN PANNAKABAyBAy-A TI UBING PananglaPPed	iti	sHaKen	babY	sYndROme continued from previous page no	awan	kadagitoy	a	pamuspusan	ti	mangpakalma	iti	maladaga	ket	makasuron	wenno	makapungtotka,	laglagipen	nga	iti	kaano	man	dimO	yugyogen	ti	maladaga. ▫ Ipaidda ti ubing a padata iti natalged a disso a kas iti kona. ▫ Aginana sangkabassit - naaramidmon ti amin ken naitedmon dagiti kasapulan ti ubing. ▫ Amirisen ti ubing iti kada 10-15 a minuto. ▫ Laglagipen, saan a makapadakes kadagiti maladaga ti agsangit - normal daytoy ken saan a makadangran kadakuada. ▫ No makasuron wenno makapungtotka latta, agkiddaw iti tulong! Awagan ti nagannak ti ubing, maysa a gayyem, wenno kameng ti pamilia ket kiddawen ti suporta wenno tulongda iti pannakataripato ti ubing tapno makapaginanaka. ▫ Makisarita iti/kadagiti nagannak ti ubing ket ammuen no adda met umasping a padasda iti di mapulsot a panagsangsangit ti ubing. No wen, mabalin nga isingasingmo nga ikonsultarda daytoy iti mangas-asikaso iti salun-at ti ubing amangan no adda ketdi rikriknaenna a gapu ti kinamangitna. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KINATALGED Natalged A Pannaturog Ar-aramaten dagiti maladaga ken babassit nga ubbing ti kaaduan nga orasda iti pannaturog. Napateg daytoy iti nasalun-at a panagdakkel ken panagdur-asda. Ti panangammo no kasano a natalged dagiti ubbing bayat ti pannaturogda ket napateg para kadagiti mangipapaay-pannaripato, aglalo kadagiti agtartaripato kadagiti maladaga. Dagiti di natalged a posision iti pannaturog (kas iti panagpakleb wenno panagsikig) ket ikadakkelna ti peggad ti pannakapasamak ti kellaat nga ipapatay ti maladaga a maawagan iti Sudden Infant Death Syndrome (SIDS) wenno napeggad nga aksidente a mainaig iti pannaturog. Ti panangpaturog iti ubing a padata ket ikabassitna ti peggad iti SIDS. Dagiti mangipapaay-pannaripato ket maitedda met ti natalged a pagturogan babaen ti panangikkatda kadagiti nalamuyot nga aramaten iti pannaturog a kas kadagiti pungan, stuffed toys, comforters, ken dagiti bumper guards iti lugar a pagturogan, panangisiguradoda nga awan asuk iti lugar a pagtaripatuan ken iti ania man a lugan a yan ti ubing, panangpaturog kadagiti maladaga iti naaprobaran-ti-kinatalgedna a kona wenno play yard, ken ti saan a panangikaidda iti ubing kadagiti sabsabali iti maymaysa a katre. Dagitoy nga aramid ket wagas a panangipanamnama iti nasalun-at nga aglawlaw a para iti pannaturog dagiti maladaga ken mangikabassit iti peggad a pannakapasamak ti aksidente a mainaig iti pannaturog gapu iti pannakaangsan, di pannakaanges, wenno pannakabekkel. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 47
48 NATALGED A PANNATUROG dagiti	aRamiden	taPnO	natalged	ti	PannatUROg Apay a Napateg?
Ti saan a natalged a posision ti pannaturog ket ikadakkelna ti peggad ti maladaga iti pannakatay . Dagiti simple nga ipatungpal nga aramid ket dakkel ti maaramidanna iti pannakaikabassit ti pannakapasamak ti Sudden Infant Death Syndrome (SIDS) ken dadduma pay nga ipapatay ti maladaga a mainaig iti pannaturog . Dagiti Pamay-an: 1.	Patinayon	nga	ipaidda	a	padata	ti	maladaga	(nababbaba	ngem	12	a	bulanna)	tapno	maturog - para	iti	iriridep	ken	iti	rabii.	ti	padata	a	posision	ti	pannaturog	ti	katalgedan. ▫ Dagiti maladaga a maturog a padata ket basbassit ti gundawayda a matay iti SIDS ngem dagiti maladaga a maturog a nakapakleb wenno nakasikig. ▫ Napateg ti amin a kanito a pannaturog. Dagiti maladaga a naruam a maturog a padata sa mapaturogda a nakapakleb wenno nakasikig, kas koma iti iriridep daytoy, ket nakadakdakkel ti panagpeggadda iti SIDS. 2. ipaidda	ti	maladaga	iti	natibker	ti	rabawna	a	pagturogan,	kas	iti	mattress	ti	kona	a	naabbongan	iti	di	magaraw	a	lupot,	iti	naaprobaran-ti-kinatalgedna	a	kona	(kitaen	rekursos	iti	Kinatalged	iti	Kona	para	iti	nayon	nga	impormasion)	tapno	maikabassit	ti	peggad	ti	sids	ken	dadduma	pay	nga	ipapatay	ti	maladaga	a	mainaig	iti	pannaturog. ▫ Dagiti natibker ti rabawna a pagturogan iramanna dagiti naaprobaran-ti-kinatalgedna a kona, ken playpens (kas iti pack and play, portable play yards). ▫ Saan nga agaramat iti tugaw ti karro, 'tay mabitbit, palpallayog, wenno umasping a produkto a para iti inaldaw a pagturogan ti maladaga. ▫ Iti kaano man, saan a patpaturogen ti ubing kadagiti nalamuyot ti rabawna a pagturogan, a kas iti couches wenno sopa, pungan, quilts/futons, dutdot ti karnero, wenno ules. 3.	Yadayo	amin	a	nalamuyot	a	banag,	abalbalay,	ken	nalaka	a	magunay	nga	aramaten	iti pannaturog	iti	pagturogan	ti	maladaga.	mairaman	ditoy	dagiti	pungan,	ules,	quilts/futons,	dutdot	ti	karnero,	wenno	kasla	pungan	a	crib	bumpers.	Yadayo	amin	a	banag	iti	rupa	ti	ubing	a	mabalin	a	makalapped	iti	panagangesna. 4.	maiparit	ti	agsigarilio	bayat	ti	panangtaripato	kadagiti	ubbing.	dagiti	maladaga	a	makalang-ab	iti	asuk	wenno	maturog	a	kaduana	ti	agsigsigarilio	ket	dakkel	ti	panagpeggadna	iti	kellaat	nga	ipapatay. 5.	Yasideg	ti	pagturogan	ti	maladaga,	ngem	maisina	ketdi,	iti	pagturogan	dagiti	dadduma.	maysa	laeng	a	maladaga	ti	ipan	iti	tunggal	kona	wenno	playpen.tapno	malapdan	ti	aksidente	a	pannakaangsan	wenno	pannakapandag,	saan	a	maturog	ti	maladaga	iti	katre	a	kaduana	dagiti	nataengan	wenno	sabsabali	nga	ubbing. continued on next page 5.	Yasideg	ti	pagturogan	ti	maladaga,	ngem	maisina	ketdi,	iti	pagturogan	dagiti	dadduma.	maysa	laeng	a	maladaga	ti	ipan	iti	tunggal	kona	wenno	playpen.tapno	malapdan	ti	aksidente	a	pannakaangsan	wenno	pannakapandag,	saan	a	maturog	ti	maladaga	iti	katre	a	kaduana	dagiti	nataengan	wenno	sabsabali	nga	ubbing. continued on next page
NATALGED A PANNATUROG dagiti	aRamiden	taPnO	natalged	ti	PannatUROg continued from previous page 6. ikkan	ti	maladaga	(nasursurok	ngem	makabulanna)	iti	namaga	a	pacifier	-	saan	a	nasingdanan	-	para	iti	iriridep	daytoy	ken	iti	rabii	tapno	maliklikan	ti	peggad	ti	sids. ▫ Di piliten ti maladaga no dina kayat ti pacifier. ▫ No matinnag ti pacifier nga ammal ti maladaga bayat ti pannaturogna, saan a nasken a suktam. 7.	di	ipalubos	a	mapudotan	unay	ti	maladaga	bayat	ti	pannaturogna.	no	mapudotan	unay	ti	ubing, dakdakkel	ti	panagpeggadna	iti	di	ninamnama	a	pannakatay. ▫ Baduan ti maladaga iti naingpis a pagturog (saan nga ad-adu iti uray maysa laeng a karutap a kas iti aramaten ti nataengan tapno komportable) ken pagtalinaeden ti kuarto a komportable a para iti nataengan. Ti maysa- pedaso a pagturog (sleeper) wenno sleep sack ket mabalin a maaramat a kas bado a pagturog ti maladaga. No madlawmo nga aglingling-et ti maladaga wenno napardas ti panagangesna, mabalin a mapudotan. 8.	liklikan	dagiti	produkto	nga	agkunkuna	nga	ikabassitda	ti	panagpeggad	iti	sids.	Kaaduanna kadagitoy	a	produkto	ti	saan	a	naipadas	ti	kinasamay	wenno	kinatalgedda. 9.	ti	maladaga	ket	nasken	a	direkta	a	mapaliiw	babaen	ti	panangkita	ken	panangdengngeg	iti	amin	a	kanito,	mairaman	ditoy	no	mapanen	maturog,	no	matmaturog,	wenno	no	agriingen.	saan	nga	agpannuray	iti/panagusar	iti	home	monitors	a	pangikabassit	iti	risgo	ti	sids.	makiuman	koma	dagiti	nagannak	iti	mangay-aywan	iti	salun-at	ti	anakda	maipanggep	iti	panagusar	kadagiti	monitors	ken	dadduma	pay	a	kasasaad. 10.	mangipaay	iti	-	"tiempo	a	panagpakleb"	(tummy	time)	ti	maladaga	bayat	a	siririing	ken	adda	magsipsiput	a	mangisigurado	a	makaanges	a	nasayaat	daytoy.	makapasayaat	iti	maladaga	ti	manipud	dua	agingga	iti	tallo	a	sesion	ti	tummy	time	iti	kada	aldaw	para	iti	ababa	a	kanito	(3	agingga	iti	5	a	minuto).	bayat	ti	panagdakkel	ti	ubing	ken	panangipakitana	a	magustuanna	daytoy,	mabalin	nga	ibayayagmo	dagiti	sesion.	ballaag:	di	ipalubos	a	makaturog	ti	maladaga	a	nakapakleb. Ti TIEMPO TI PANAGPAKLEB ket napateg gapu ta: ▫ Makatulong a manglapped iti kaadda ti daplat iti akinlikud a paset ti ulo ti maladaga ▫ Papigsaenna dagiti piskel ti tengnged ken ti abaga ti maladaga tapno mabalinton a makatugaw, makapagkarayam, ken makapagna . ▫ Pasayaatenna dagiti motor skills ti maladaga (panangaramat kadagiti piskel tapno makapaggunay ken mangkompleto iti tignay 11.	dagiti	aramaten	iti	pannaturog	ket	masapul	a	masuktan	sakbay	nga	usaren	ti	sabali	nga	ubing. no	adda	mausar	nga	ikamen,	masapul	a	madalusan	daytoy	sakbay	a	maaramat	manen	(kitaen	ti	rekursos	iti	Panagdalus,	Panagsanitario,	ken	Panagdis-impektar	para	iti	nayon	nga	impormasion). HAR §17-891 .1-15, §17-891 .1-41, §17-891 .1-42, §17-895-14, §17-895-45, §17-895-46 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 49
50 NATALGED A PANNATUROG Kinatalged	iti	KOna Apay a Napateg? Dagiti kona a saan a pasado kadagiti baro ken napasayaat a pagbatayan iti kinatalged ti pederal ket mabalin a makaipaayda iti peggad a pakatayan dagiti babassit nga ubbing . Dagiti kona a di nasayaat ti pannakaaramidda wenno addaan iti kurang, nalukay, wenno dadael a paset wenno natukkol a gisla ti datar ket mabalin a mangigapu iti pannakapupok, di pannakaanges, wenno pannakabekkel no maipisok dagiti maladaga kadagiti awang . Dagiti Pamay-an: 1.	Kanayon	nga	amirisen	ti	kona	para	iti kinatalged,	agraman	dagiti	sumaganad	a	kasasaad: ▫ Addaan iti natibker, di magaraw a mattress tapno di mapupok ti maladaga iti nagbaetan ti mattress ken ti kona ▫ Awanan iti kurang, nalukay, natukkol wenno biddut ti pannakaikapetna a roskas, brackets, wenno dadduma pay a pangpalagda iti kona wenno pangsuporta iti mattress. ▫ Awanan iti nagbirri ken maleklekkab a pintura ▫ Di nasursurok ngem 2-3/8 a pulgada (agarup kaakaba ti lata ti soda) ti nagbaetan dagiti gisla ti datar ti kona. ▫ Di nasursurok ngem dua a ramay ti umsek iti nagbaetan ti mattress ken ti igid ti kona iti kababaan a posision daytoy. ▫ Awan ti kurang wenno nagrikki a gisla ▫ Awan ti poste kadagiti nagsulian a nasursurok ngem 1/16 ti pulgada ti agdawadaw a pasetna a mabalin a pakaigawidan ti bado ti maladaga ▫ Awan ti awang iti paguluanan wenno iti kusayan a mabalin a pakaipupokan ti ulo ti maladaga ▫ Awan ti kona nga aglukat-ti-igidna, malaksid no addaan daytoy iti pangtengngel a ramit a manglapped iti pannakausar ti aglukat nga igid, kas sagudayen ti Consumer Product Safety Commission (CPSC). continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
NATALGED A PANNATUROG Kinatalged	iti	KOna continued from previous page 2.	mapan	iti	website	ti	Consumer	Product	safety	Commission	(CPsC)	para	iti kaudian	a	pagbatayan	ti	kalidad	ti	kona:	3.	tapno	maliklikan	dagiti	aksidente: ▫ Agusar laeng iti umsek nga akimbaba a crib sheet a naaramid para laeng iti kona. ▫ Iti kaano man, saan nga ipuesto ti kona iti asideg dagiti kordon dagiti naibitin a pannakarikep ti tawa (window blinds), kortina, wenno abbong. Mabalin a magammatan dagiti malada dagiti kordon a pakaigapuan ti pannakabekkelda. ▫ Di agip-ipan iti indayon ken dadduma pay nga agtillayon a ramit iti kona ta mabalin a pakaigapuan daytoy ti pannakabekkel ti maladaga. ▫ Ibaba ti mattress ti kona sakbay a makapagtugaw ti maladaga a bukbukodna. Maipuesto met ti mattress iti kababaan a puestona sakbay a makatakder ti maladaga. ▫ Ipuesto dagiti maibitin nga abalbalay a para iti kona (mobiles, crib gymns) iti di magaw-at ti maladaga. ▫ Ikkaten ti ania man nga abalbalay a para iti kona no mangrugin nga ikuti nga ipangato ti maladaga dagiti ima ken tumengna (wenno sakbay a magteng ti ubing ti 5 a bulan nga edad). Mabalin a pakabekkelan ti ubing dagitoy nga ay-ayam. ▫ Isardeng ti pannakausar it kona no agtayagen ti ubing iti 35 a pulgada, wenno kabaelannan a gaw-aten dagiti kawit ti kona wenno mabalin a kabaelannan ti umuli a tumapuak manipud iti kona. Iti daytoy a gundaway, masapul a mayalisen iti sabali a lugar a pagturogan, kas koma iti katre wenno ikamen a pagturogan. HAR §17-891 .1-41, §17-891 .1-42, §17-895-45, §17-895-46 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 51
52 KINATALGED Kasano No Adda Emerhensia Kas mangipapaay-pannaripato iti ubing, ammom a ti kangrunaan a kapatgan a trabahom ket isu ti panangsalaknibmo kadagiti ubbing nga adda iti pannaripatom . Nupay kasta, uray pay ipakatmo aminen nga addang a nasken iti pannakapataud ti natalged nga aglawlaw, mabalin a mapasamak latta dagiti emerhensia, kas koma iti di naigagara a pannakadunor wenno didigra nga aramid ti nakaparsuaan ken ti tao . Iti ania man nga emerhensia, mabalin a di maawatan dagiti ubbing ti mapaspasamak ket mabalin a dida maaywanan a bukbukodda ti bagida . Kadagiti kastoy a situasion, ti panangisagana iti bagi ken ti kaadda ti plano ket mabalin nga ikabassitna ti dakes nga ibunga ti didigra ken makatulong iti pannakapagtalinaed ti natalinaay ken natalged nga aglawlaw a para kadagiti ubbing . Ti panangparnuay, panangrepaso, ken panangsanay kadagiti plano/pamay-an, sakbay a mapasamak ti emerhensia, ikkannaka iti gundaway a mangisagana kadagiti suplay a kasapulan, addang nga ipakat tapno agtalinaedka ken dagiti ubbing a natalged, ken dagiti pamay-an tapno makasaritam a nasayaat dagiti pamilia dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom . Ti pannakaammo no ania ti aramiden ikkannaka iti gundaway a makapagkuti a dagus ken di agpugpugto, a napateg iti maysa nga emerhensia . Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KASANO NO ADDA EMERHENSIA KasanO	ti	PanangiPaKat	iti	UmUna	a	Panagagas	(FiRst	aid)/CPR Apay a Napateg?
Ti pannakabigbig kadagiti pagilasinan iti panagpakarigat ken ti pannakabael a mangipakat iti Umuna a Panangagas (First Aid) ken CPR iti ubing ket mabalin a mangsalbar iti biag . Dagiti Pamay-an: 1.	masapul	ti	umuna	a	panagagas	kadagiti sumaganad	a	sagsagabaen: ▫ Dunor iti mata ▫ Dunor iti ulo ▫ Pannakablo ken nables ▫ Pannakasabidong ▫ Pannakasilud ken pannakakagat ▫ Pannakatalimudaw ▫ Panagdaringungo ▫ Pannakasinit ▫ Dunor iti ngipen ▫ Sugat ti kudil ▫ Gurigor ▫ Panagkissiw 2.	amirisen	a	dagus	ti	kondision	ti	agsagsagaba nga	ubing. ▫ Aramaten ti ammo a nasursuro iti panagsanaymo iti First Aid ken CPR tapno matingiting ken/wenno maagasam ti nadunor nga ubing. ▫ Agusar iti maminsan laeng nga aramaten a guantes (disposable gloves) no agdardara ti ubing. Mapan iti rekursos iti Kasano ti Agusar iti Guantes. ▫ Usaren ti iggemmo a first aid kit a pangipakat iti umuna a panagagas. Mapan iti Lista-amiris ti Umuna a Panagagas (kitaen ti Nayon F tapno ammom no ania ti rumbeng a linaon ti first aid kit). 3.	bayat	nga	as-asikasuen	ti	agsagsagaba	nga ubing,	siguraduen	a	natalged	dagiti	dadduma	pay	nga	ubbing	nga	adda	iti	pannaripatom. Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College continued on next page 53
54 KASANO NO ADDA EMERHENSIA KasanO	ti	PanangiPaKat	iti	UmUna	a	Panagagas	(FiRst	aid)/CPR continued from previous page 4.	awagan	ti	911	no	ti	kasasaad	ti	ubing	ket	kasapulanna	ti	pannaripato	ti	doktor. 5.	Pakaammuan	ti/dagiti	nagannak	ti	ubing	maipanggep	iti	sagsagabaenna	ken	ibaga	kadakuada	dagiti	addang	nga	inaramidmo	tapno	mataripatom	ti	ubing. 6.	awagan	ti	kaduam	nga	agtartaripato	iti	ubing	no	kasapulam	ti	tulong	iti pannakataripato	dagiti	ubbing. DAGITI IMPORMASION ITI APRUBADO A PANAGSANAY ITI FIRST AID/CPR: ▫ ▫ HAR §17-891 .1 (6), §17-891 .1-21, §17-891 .1-22 (i), §17-892 .1-6 (9), §17-892 .1-21, §17-892 .1-22, §17-895-6 (12), §17-895-21 (a), §17-895-22 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
KASANO NO ADDA EMERHENSIA Kinamanagsagana	iti	dUmteng	nga	emeRHensia Apay a Napateg? Dagiti didigra ti nakaparsuaan ken dagiti emerhensia ket mabalin a parukmaenda ti panunottayo, dadaelenda dagiti sanikua, ken pagpeggadendaka ken dagiti ubbing nga adda iti pannaripatom . Ti kaadda dagiti plano nga aramiden no adda emerhensia ket makatulong tapno maipanamnama a sisasaganaka nga mangsango a dagus iti maysa nga emerhensia . Dagiti Pamay-an: 1.	adalen	ti	lugar	a	nakaipatakderan	ti	pasilidadyo ken	ammuen	no	ania	dagiti	pagtaudan	ti	peggad,	dagiti	didigra	ti	nakaparsuaan	ken	emerhensia	a	mabalin	a	mangbiang	iti	partikular	a	programam	(kas	koma,	tsunami,	ginggined,	bagyo,	layus,	ken	aramid	ti	biolensia).	mapan	kadagiti	sumaganad	a	websites	para	iti	impormasion: ▫ Department of Emergency Management ▫ Federal Emergency Management Agency ▫ Emergency Preparedness from the U.S. Department of Homeland Security ▫ Hawai'i State Chapter of the American Red Cross 2.	ammuen	no	ti	pasilidadyo	ket	kabaelanna	dagitoy	a	didigra	wenno	emerhensia. 3.	mangparnuay	iti	Plano	iti	emerhensia	(emergency	Plan)	a	mangrisut	kadagiti paggapuan	ti	peggad,	didigra	ti	nakaparsuaan,	ken	emerhensia	a	naitudom	iti	addang	1	(Kitaen	ti	nayon	g	para	iti	Pagarigan	ti	Plano	iti	Kinamanagsagana	iti	emerhensia). 4.	mangaramid	iti	agtipon	nga	emergency/evacuation	Kit	a	pangsuportar	iti planom	(kitaen	ti	nayon	H	para	iti	emergency	supply	tool	Kit). continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 55
56 KASANO NO ADDA EMERHENSIA Kinamanagsagana	iti	dUmteng	nga	emeRHensia continued from previous page 5.	Pakaammuan	dagiti	pamilia	maipanggep	iti	planom	iti	handbook	dagiti	nagannak	ken/ wenno	iti	maysa	a	surat	wenno	iti	babasaen	a	pakaimpormaran	(informational	flyer).	siguraduen	a	ti	tunggal	pamilia,	makaawat	iti	kopia	ti	planom. 6.	mangidulin	iti	bukodmo	a	kopia	ti	Plano	iti emerhensia	a	kas	reperensia	ken	mangipaskil	iti	kopia	daytoy	iti	nalaka	a	makita	ti/dagiti	nagannak	ti	ubing. 7.	sanayen	dagiti	aramiden	no	adda	dumteng	nga	emerhensia	maminsan	iti	kada	bulan	a	kaduam	dagiti	ubbing	nga	adda	iti	pannaripatom	tapno	mairuamda. HAR §17-891 .1-30, §17-892 .1-31, §17-895-33, §17-896-29 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Dagiti Reperensia
58 Dagiti Reperensia Adesman, A. (2010). Heat waves, hypothermia and hot cars (2010). Retrieved from and-hot-cars.html California Child Care Health Program (2003). Morning health check. Retrieved from BWMorningCheckEN.pdf Administration for Children and Families Office of Child Care (2014). Resource guide: emergency preparedness and response resources for child care programs. Retrieved from programs American Academy of Pediatrics (2007). Emergency Centers for Disease Control and Prevention (2014). Childhood obesity facts. Retrieved from Center for Disease Control and Prevention (2004). Guidance for the selection and use of personal protective equipment (PPE) in healthcare settings. Retrieved from ppeslides6-29-04.pdf guidelines for schools. Retrieved from emergencyguidelines2007.pdf American Academy of Pediatrics (2004). First aid. Retrieved from resources/FirstAid.pdf. Centers for Disease Control and Prevention (2013). Infectious disease information: Infants' and children's topics. Retrieved from diseases/children/symptoms.htm Centers for Disease Control and Prevention (2015). American Academy of Pediatrics (2016). Media and Vaccines and immunizations. Retrieved from Young Minds: Council on Communications and Media. Retrieved from content/138/5/e20162591 American Academy of Pediatrics, American Public Health Association, National Resource Center for Health and Safety in Child Care and Early Education (2011). Caring for our children: National health and safety performance standards; Guidelines for early care and education programs. 3rd edition. Elk Grove Village, IL: American Academy of Pediatrics; Washington, DC: American Public Health Association. Centers for Disease Control and Prevention (2013). Voluntary guidelines for managing food allergies in schools and early care and education programs. Washington, DC: US Department of Health and Human Services. Centers for Disease Control and Prevention & National Center for Injury Prevention and Control (2010). Understanding child maltreatment. Retrieved from factsheet-a.pdf American Heart Association (2014). Obesity in infants to preschoolers [infographic]. Retrieved from SubHomePage.jsp Center on the Developing Child (2015). Key concepts: Toxic stress. Retrieved from The Children's Trust of Massachusetts (2015). All babies cry. Retrieved from American Heart Association (2014). Preventing childhood obesity: Tips for parents and caretakers. Retrieved from Division of Child Development and Early Education, North Carolina Department of Health and Human Services (2012). Get ready, get set, go! Field trip and transportation safety: A handbook for North Carolina's early care and education workforce. Retrieved from Aronson, S.S. & Shope, T.R., ed. (2009). Managing infectious diseases in child care and schools: A quick reference guide. 2nd ed. Elk Grove Village, IL: American Academy of Pediatrics. Esquivel, M. (n.d.). Childcare Center Wellness Policy Best Practices Checklist. Retrieved from California Child Care Health Program (2009). Disposable gloves. Retrieved from gloves_en.pdf Federal Emergency Management Agency (2001). Sample childcare emergency action plan. Retrieved from Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Dagiti Reperensia Fong, G., Tom, A., Gorecki, D., Nemoto, M.A., Hisatake, T., Furoyama, L., & Yuen, S. (2006). Learning to Grow developmental guidelines for infants, toddlers and young preschoolers. Honolulu, HI: University of Hawai'i at Mānoa Center on the Family. National Safety Council (2009). Playground safety. Retrieved from ldV8E Food Safety World Health Organization (2012). Five keys to safer food. Retrieved from en.pdf?ua=1 Nemours Center for Children's Health Media (2013). Baby basics: Diapering your baby. Retrieved from newborn_care/diapering.html# Nemours Center for Children's Health Media (2011). Harms, T., Cryer, D., & Clifford, R. (2007). Family child care environmental rating scale-Revised edition. New York, NY: Teachers College Press. Keeping kids safe and secure. Retrieved from baby_toddler.html# Hawai'i State Department of Health (2010). Diseases and conditions. Retrieved from gov/docd/dib/disease/#C Hawai'i State Department of Health, Safe Sleep Hawai'i & Keiki Injury Prevention Coalition (2008). Keep me safe while I sleep. Retrieved from While%20I%20Sleep%202008.pdf Keiki Injury Prevention Coalition (2012). Car seat safety. Retrieved from car-seat-safety/ New Hampshire Child Development Bureau, Child Care Licensing Unit, Child Care Resource and Referral Network, NH Emergency Management of Department of Safety and Easter Seals NH. (n.d.). Family child care emergency preparedness guide. Retrieved February 27, 2015, from documents/famcareprepguide.pdf North Carolina Child Care Health & Safety Resource Center (2011). Daily health check. Retrieved from health_check.pdf Keiki Injury Prevention Coalition (2014). Inspection stations. Retrieved from North Carolina Child Care Health and Safety Resource Center (2011). Steps to administering medication. Retrieved from Kids Health (2015). Abusive Head Trauma (Shaken Baby Syndrome). Retrieved from Parents Central (2017). Car seat recommendations for children. Retrieved from Recommendations.htm?view=full Kyono, M. (2013). Hot topics: Health and safety cards. Parents Central (2013). Children in cars heatstroke Retrieved from prevention tips for parents and caregivers. Retrieved from National Association of Child Care Resource & Referral Agencies & Save the Children (2010). Protecting children in child care during emergencies. Retrieved from Penn State Extension (2015). Taking the fear out of food allergies. Retrieved from Prevent Child Abuse Hawaii (2015). Never shake a keiki (child). Retrieved from National Association for Family Child Care (2006). Health standards for NAFCC accreditation. Salt Lake City: National Association for Family Child Care. Sachs, M. & Tombrello, S. (2000). Car seat safety: When buckling up isn't always enough. Retrieved from National Association for Sport and Physical Education (2009). Active Start: a statement of physical activity guidelines for children birth to five years. 2nd ed. Reston, VA: NASPE Publications. Safe Kids Worldwide (2014). Poison. Retrieved from National Center on Shaken Baby Syndrome (2015). All about SBS/AHT. Retrieved from dontshake.org/learn-more Safe Kids Worldwide (2014). Safety tips. Retrieved from Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 59
60 Dagiti Reperensia Safe Kids Worldwide (2013). Swimming safety tips. Retrieved from pdf U.S. Department of Agriculture (2015). ChooseMyPlate. gov. Retrieved from U.S. Department of Agriculture and U.S. Department Safe Kids Worldwide (2013). Water safety at home. Retrieved from Safe to Sleep Public Education Campaign (2013). What does a safe sleep environment look like? Retrieved from of Health and Human Services (2013). Nutrition and wellness tips for young children: Provider handbook for the child and adult care food program. Alexandria, VA. Retrieved from U.S. Department of Health and Human Services (HHS) (2015). Vaccines.gov. Retrieved from vaccines.gov/ Strasburger V.C. (2011). Children, adolescents, obesity, and the media. Pediatrics. Jul 2011; 128(1):201-208 South Los Angeles Health Projects (2004). How to store breast milk. Retrieved from: Store_Breastmilk.pdf U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention (CDC), National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Nutrition, Physical Activity and Obesity (2015). Nutrition, Physical Activity and Obesity Data, Trends and Maps web site. Retrieved from State of Hawai'i Department of Health (DOH) Immunization Branch (2015). Important Notice to Parents: School Health Requirements. Retrieved from Trust for America's Health and the Robert Wood Johnson Foundation (2014). The state of obesity: Better policies for a better America. Retrieved from stateofobesity.org/states/hi/ U.S. Department of Health and Human Services, National Institutes of Health & Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (2007). Infant sleep position and SIDS: Questions and answers for health care providers. Retrieved from U.S. Environmental Protection Agency, Poison Control U.S. Consumer Product Safety Commission, Office of Information and Public Affairs (2011). Lock up poisons. Retrieved from PageFiles/114224/382.pdf Center (2012). Poison proof your home: One room at a time. Retrieved from checklist.pdf U.S. Consumer Product Safety Commission (2008). Childproofing your home: 12 safety devices to protect your children. Retrieved from U.S. Consumer Product Safety Commission (2012). For kids' sake: Think toy safety by knowing toy dangers. Retrieved from public/281(1).pdf Yuen, S., Fong, G.F., & Nielsen, S. (Eds.) (1998). Family Resource Kit. Food Safety. Honolulu, HI: University of Hawai'i at Mānoa, Center on the Family. Yuen, S., Fong, G.F., & Nielsen, S. (Eds.) (1998). Family Resource Kit. Indoor safety. Honolulu, HI: University of Hawai'i at Mānoa, Center on the Family. Yuen, S., Fong, G.F., & Nielsen, S. (Eds.) (1998). Family Resource Kit. Outdoor safety. Honolulu, HI: University of Hawai'i at Mānoa, Center on the Family. U.S. Consumer Product Safety Commission (2012). Yuen, S., Fong, G.F., & Nielsen, S. (Eds.) (1998). Family Toy-related deaths and injuries: Calendar year 2012. Retrieved from Statistics/Injury-Statistics/ Resource Kit. Safe healthy home. Honolulu, HI: University of Hawai'i at Mānoa, Center on the Family. U.S. Consumer Product Safety Commission & Kaboom (2001). Is your home playground a safe place to play? Retrieved from pg1.pdf Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Dagiti Nayon
62 Appendix A samPle	dailY	HealtH	CHeCKlist CHECKLIST FOR A HEAD TO TOE CHECK NO YES, COMMENTS Shows a change in behavior or mood: less active, less energy, more sleepy, easily irritated Looks different from normal Complains of not feeling well Has itchy skin or scalp Is pulling at ear Has drainage from the eyes Has a runny nose Is coughing severely Has skin rash or discoloration Has drainage from an open sore Has unusually warm or flushed (red) skin Eating or drinking more or less than usual Is vomiting Has abnormal stools: white bowel movement, gray bowel movement, diarrhea, or unusual odor Is not urinating Is off balance or walks unevenly Adapted from North Carolina Child Care Health & Safety Resource Center Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Appendix B samPle	COnsent	FORm	FOR	tHe	administRatiOn	OF	mediCatiOn I, (print name) ___________________________, authorize to give my child the prescribed dose of medication as follows: Name of Medication: Dose: At the following time(s): On the following date(s): Prescribed by Dr. Further, I agree to hold harmless and indemnify __________________________________(name of care provider or center) for any charges or damages not covered by insurance, arising out of mistakes in administering the medication. Parent (signature): Date: Date of prescription: ________________ Name of prescription: Medication must be in its original container . Long term medication must be renewed every 3 months. Possible side effects if any: Physician's Name: Physician's Signature: _____________________________ Date: For Care Provider to Complete Date prescription was filled (must be current): Physician's directions for use: Child's own name on label: Record of Dispensation DATE DAY OF THE WEEK AUTHORIZED STAFF'S SIGNATURE TIME ADMINISTERED _________ ____________________ ___________________ _________ ____________________ ___________________ _________ ____________________ ___________________ Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 63
64 Appendix C ROUtine	sCHedUle	FOR	Cleaning,sanitizing,	and	disinFeCting AREAS BEFORE EACH USE AFTER EACH USE DAILY (At the End of the Day) WEEKLY MONTHLY COMMENTS FOOD AREAS Food preparation surfaces Clean, Sanitize Clean, Sanitize Use a sanitizer safe for food contact Eating utensils & dishes Clean, Sanitize If washing the dishes and utensils by hand, use a sanitizer safe for food contact as the final step in the process; Use of an automated dishwasher will sanitize Tables & highchair trays Clean, Sanitize Clean, Sanitize Countertops Clean Clean, Sanitize Use a sanitizer safe for food contact Food preparation appliances Clean Clean, Sanitize Mixed use tables Clean, Sanitize Before serving food Refrigerator Clean CHILD CARE AREAS Plastic mouthed toys Clean Clean, Sanitize Pacifiers Clean Clean, Sanitize Reserve for use by only one child; Use dishwasher or boil for one minute Hats Clean Clean after each use if head lice present Door & cabinet handles Clean, Disinfect Floors Clean Sweep or vacuum, then damp mop, (consider micro fiber damp mop to pick up most particles) Machine washable cloth toys Clean Launder Dress-up clothes Clean Launder Play activity centers Clean Drinking Fountains Clean, Disinfect Computer keyboards Clean, Sanitize Use sanitizing wipes, do not use spray Phone receivers Clean continued on next page Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Appendix C ROUtine	sCHedUle	FOR	Cleaning,sanitizing,	and	disinFeCting continued from previous page AREAS BEFORE EACH USE AFTER EACH USE DAILY (At the End of the Day) WEEKLY MONTHLY COMMENTS TOILET & DIAPERING AREAS Changing tables Clean, Disinfect Clean with detergent, rinse, disinfect Potty chairs Clean, Disinfect Hand washing sinks & faucets Clean, Disinfect Countertops Clean, Disinfect Toilets Clean, Disinfect Diaper pails Clean, Disinfect Floors Clean, Disinfect Damp mop with a floor cleaner/ disinfectant SLEEPING AREAS Bed sheets & pillow cases Clean Clean before use by another child Cribs, cots, & mats Clean Clean before use by another child Blankets Clean Adapted from Caring for Our Children: National Health and Safety Performance Standards; Guidelines for Early Care and Education Programs, Third Edition Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 65
66 Appendix D CaR	seat	ReCOmmendatiOns Car Seat Recommendations for Children There are many car seat choices on the market. Use the information below to help you choose the type of car seat that best meets your child's needs. Age (Years) Rear-Facing Car Seat Forward-Facing Car Seat Booster Seat Seat Belt REAR-FACING CAR SEAT • Select a car seat based on your child's age and size, choose a seat that fits in your vehicle, and use it every time. FORWARD-FACING CAR SEAT BOOSTER SEAT SEAT BELT Always refer to your specific car seat manufacturer's instructions (check height and weight limits) and read the vehicle owner's manual on how to install the car seat using the seat belt or lower anchors and a tether, if available. To maximize safety, keep your child in the car seat for as long as possible, as long as the child fits within the manufacturer's height and weight requirements. Keep your child in the back seat at least through age 12. Adapted from Rear-Facing Car Seat Birth - 12 Months Your child under age 1 should always ride in a rear-facing car seat. There are different types of rear-facing car seats:
Infant-only seats can only be used rear-facing. Convertible and All-in-One car seats typically have higher height and weight limits for the rear-facing position, allowing you to keep your child rear-facing for a longer period of time. 1 - 3 Years Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College Keep your child rear-facing as long as possible. It's the best way to keep him or her safe. Your child should remain in a rear-facing car seat until he or she reaches the top height or weight limit allowed by your car seat's manufacturer. Once your child outgrows the rear-facing car seat, your child is ready to travel in a forward- facing car seat with a harness and tether.
Appendix E POisOn	PROOF	YOUR	HOme:	One	ROOm	at	a	time	PestiCide	POisOn	PReventiOn	CHeCKlist Pesticide Poison Prevention Checklist Questions Bathroom Did you inspect the bathroom and move toilet bowl cleaners, medicine, cosmetics, tile cleaners, bathroom deodorizers, mouthwash, and other personal hygiene products out of reach from small children in a high, locked cabinet? Action Steps Yes No ■ Re-close containers if interrupted during an application (e.g. phone call or doorbell). Make sure all harmful containers are fully sealed and out of a child's reach during temporary absence. Are all medications and pesticide products, such as bathroom cleansers and mouthwashes, tightly sealed with child-resistant caps? Yes No ■ Read the Label First. Follow all directions exactly as they are written on the label, including any noted precautions and product restrictions. Bedroom Did you store items like mothballs, cosmetics, hair sprays, colognes, nail polish remover, and medicine products in a locked cabinet away from a child's reach? Yes No ■ Mothballs should be hung in containers. If such products are used in closets or chests, they should be stored out of children's reach. Living Room Have you placed all ant or roach baits and rodent pellets out of children's reach? Yes No ■ Place roach and rodent baits in areas where children can not touch them. If possible, place rodent bait in a tamper-resis- tant bait station. Kitchen Did you store hazardous products like bleach, bug spray, drain cleaners, ammonia, floor wax, furniture polish, and disinfectants up high in a locked cabinet? Yes No ■ If items cannot be moved up high, install safety latches on lower cabinets to keep children out. Did you store household cleaning products, such as dishwashing detergent, disinfectants, oven and window cleansers, and drain cleaners in a place away from food? Yes No ■ Pesticides and foods should never be stored on the same shelf as pesticides may be mistaken for food. Are all kitchen cleanser, drain opener, and ammonia substances in their original containers? Yes No ■ Keep all substances in their original containers. Using beverage bottles or cans for storing cleaning liquids and other household mixtures is very dangerous and may be mistaken for a drink. Plus, labels on original containers give first-aid information in case of accidental poisoning. Are all cleaning liquids and medicines properly sealed? Yes No ■ Keep potentially hazardous cleaning products and medicines properly closed while using, even if a container is briefly left unattended. Garage Did you store gasoline, kerosene, car wax and soaps, weed killers, pesticide sprays, paint, windshield washer fluid, and anti-freeze substances up high out of the reach of young children? Yes No ■ Poisonous anti-freeze tastes sweet to dogs and cats - clean up spills and leaks immediately. Have you stored all hazardous fluids and pesticides high in a locked cabinet where children can't gain access? Yes No ■ Store all hazardous fluids and pesticides high in locked cabinets where children can't gain access. Laundry Room Are chemicals and laundry detergents or softeners out of the reach of young children? Yes No ■ Using bottles and cans for storing detergents can be dangerous. Also, labels on original containers provide critical first-aid instruction in case of accidental poisoning. Is the bleach container closed properly? Yes No ■ Keep all laundry and cleaning substances in their original containers. For more information on pesticides or pesticide poisoning prevention, refer to EPA's Pesticides Program Web site at or call the National Pesticide Information Center at 1-800-858-7378. EPA 735-F-07-010 Poison Control Centers' national hotline number: 1-800-222-1222 Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 67
68 Appendix F FiRst	aid	CHeCKlist Your first aid kit should contain: 1.	disposable	nonporous	gloves	(latex	free	recommended) 2.	scissors 3.	tweezers 4.	a	non-glass	thermometer,	"baby	safe"	version	if	infants	are	being	cared	for 5.	bandage	tape	(latex	free) 6.	sterile	gauze	pads 7.	Flexible	roller	gauze 8.	triangular	bandages 9.	safety	pins 10.	Pen/pencil	and	notepad 11.	Cold	pack 12.	Current	first	aid	guide 13.	liquid	soap	(to	be	used	with	water)	or	moist	towelettes	for	cleaning	wounds 14.	Hand	sanitizer	(not	to	be	used	on	children	under	the	age	of	24	months)	to	be	used if	no	water	is	available 15.	adhesive	strip	bandages 16.	Plastic	bags	for	disposal	of	cloth,	gauze,	and	other	materials	used	in	handling bodily	fluids 17.	emergency	phone	numbers,	including	phone	numbers	for	parents	and	legal guardians Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Appendix G samPle	emeRgenCY	PRePaRedness	Plan Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College continued on next page 69
70 Appendix G samPle	emeRgenCY	PRePaRedness	Plan continued from previous page Adapted from Hawai'i Department of Emergency Management Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College
Appendix H emeRgenCY	sUPPlY	tOOl	Kit Adapted from Family Child Care Emergency Preparedness Guide Learning to Grow • University of Hawai'i • Windward Community College 71
Learning to Grow Project Windward Community College 45-720 Kea'ahala Road Ka¯ne'ohe, HI 96744 (808) 462-4700 .learningtogrowhawaii .org
Learning to Grow Project Windward Community College 45-720 Kea'ahala Road Ka¯ne'ohe, HI 96744 (808) 462-4700 .learningtogrowhawaii .org