M E N S A H E T I U M U N A A P A N G U L U E N , H U L I O 2 0 1 7 Ni Presidente Henry B. Eyring Umuna a Mammagbaga iti Umuna a Panguluen Ti Gunggona ti Panagibtur a Nasayaat Idi agtutuboak, nagserbiak iti Simbaan kas mammag- baga iti masirib a district president. Kanayon nga ikarkarigatanna ti mangisuro kaniak. Malagipko ti maysa a balakad nga intedna kaniak idi: "No adda maam- ammom a tao, tratuem ida a kasla nadagsen dagiti parikut- da, ket hustokanto iti inaramidmo." Impagarupko ngarud idi a negatibo dayta a saona. Itan, nasurok a 50 a tawenen kalpasanna, makitak no kasano ti panagawatna iti lubong ken ti biag. Addaantayo amin iti pannubok a sarangten - no dad- duma, dagiti nakarigrigat a pannubok. Ammotayo nga ipalubos ti Apo a maipasangotayo kadagiti pannubok tap- no mapasayaat ken mamulitayo tapno makadennatayonto Isuna iti agananayon. Mabalin a kasta iti maysa a pamilia nga agdepdependar kadagiti mulmula ngemawan met tudo. Mabalin a panu- notenda, "Kasano ti kapaut ti panagituredmi (nga awan ti tudo)?" Mabalin a kasta iti maysa nga agtutubo a naipasa- ngo no kasano a pagkedkedanna ti agsaknap a kinarugit ken pannulisog. Mabalin a kasta iti maysa nga agtutubo a lalaki a mangikarkarigatan a makagun- od iti adal wenno panagsanay a kasapulanna para iti trabaho tapno masu- portaranna ti asawa ken pamilia. Mabalin a kasta iti maysa a tao a saan a makabirok iti pagtrabahuan wenno naikkat a naggigiddan dagiti trabahona gapu iti panagserra dagiti negosio. Mabalin a kasta kadagiti naipasango iti panag- kapuy ti salun- at ken pigsa iti bagi, a mabalin a dumteng a nasapa wenno naladaw iti biagda wenno iti biag dagiti patpatgenna. Insuro ti Apo ni Propeta Joseph Smith iti Liberty Jail a ti gunggona para iti panagibtur a nasayaat kadagiti pannu- bokna ket dayta ti mangitundanto kenkuana iti biag nga agnanayon. "Anakko, pagtalnaem ti kararuam; saan nga agbayag ti rigatmo ken dagiti sagabaem; Ngem ti managayat a Dios ket saan a mangted iti kakasta a pannubok kadatayo tapno kitaenna laeng a kabaelantayo nga ibturan ti rigat ngem ketdi tapno kitaenna no maibturantayo dagitoy a nasayaat ken tapno agbalintayo a nasayaat. "Ket kalpasanna, no agituredka, itan- oknakanto ti Dios iti ngato; agballigikanto kadagiti amin a kabusormo" (DkK 121:7-8). Nakaad- adu dagiti bambanag a mangparigat kadatayo iti daytoy a biag a kasla narigat nga ibturan a nasayaat. Insuro ti Umuna a Panguluen ken ni Elder Parley P. Pratt (1807-57) idi kaaw- awag isuna a miembro ti Korum dagiti Sangapulo- ket- dua nga Apostol: "Nailistakayo iti maysa a panggep nga agkasapulan iti naan- anay nga atensionyo; . . . tapno agbalinkayo a napapino a teddek. 1
. . . Nasken nga ibturanyo dagiti adu a panagbannog, adu a panagtrabaho, ken adu a kinarigat ken pannubok tapno agbalinkayo a naan- anay a napapino. . . . Kasapu- lan kadakayo ti Nailangitan nga Amayo daytoy; kukuana ti kataltalunan; ken Isunto ti . . . mangparagsak kadakayo . . . ken mangparegta kadakayo." 1 Iti libro ti Hebreo, isarita ni Pablo maipapan ti bunga ti panagibtur a nasayaat: "Awan ti dusa nga ita maipagarup a pagragsakan no di ket pagladingitan: ngem kalpasanna pataudenna ti natalna a bunga a maipaay kadagiti nairuam iti daytoy " (Hebreo 12:11). Dagiti pannubok ken rigrigattayo ti mangted iti gundaway kadatayo nga agsursuro ken dumur- as, ken dagitoy pay ti mangbalbaliw iti mismo nga ugalitayo. No makaasidegtayo iti Mangisalakan no adda dagiti kari- rigatan a pannuboktayo, mapapino dagiti kararuatayo no agibturtayo. Ngarud, ti umuna a banag a laglagipen ket agkararag a kanayon (kitaen iti DkK 10:5; Alma 34:19-29). Ti maikadua a banag ket agtultuloy a mangikagumaan nga agtungpal kadagiti bilin - ania man ti pagsusupadian, ania man ti pannulisog, wenno riribuk iti aglawlawtayo (kitaen iti Mosiah 4:30). Ti maikatlo a nasken a banag nga aramiden ket agserbi iti Apo (kitaen iti DkK 4:2; 20:31). Iti panagserbi iti Maestro, maam- ammo ken maa- yattayo Isuna. No agtultuloytayo iti panagkararag ken napudno a panagserbi, mangrugi a mailasintayo ti ima ti Mangisalakan ken ti impluensia ti Espiritu Santo iti panagbiagtayo. Iti sumagmamano a panawen adu kada- tayo ti naikkan iti kasta a serbisio ken nakarikna iti dayta a panangkadkadua ti Espiritu Santo. No malagipyo dayta a panawen, malagipyonto nga adda dagiti panagbalbaliw kadakayo. Kasla bimmassit ti pannulisog nga agaramid iti dakes. Nanayunan ti tarigagay nga agaramid iti ad- adu pay a kinaimbag. Mabalin a kinuna dagiti makaam- ammo unay kadakayo ken mangay- ayat kadakayo: "Nagbalinka a nasingsingpet ken naan- anus. Kasla saan a dakayon daydi sigud a tao idi." Saan a dakayon daydi sigud a tao. Nagbalbaliwkayon babaen ti Panagbayad- basol ni Jesucristo gapu ta nagpan- nuraykayo Kenkuana iti panawen ti pannubokyo. Ikarik kadakayo nga umayto ti Apo mangsaranay kada- kayo kadagiti pannubokyo no agkalikagum ken agserbi- kayo Kenkuana ken mapapinonto ti kararuayo iti dayta a 2 wagas. Karitenkayo nga agtalekkayo koma Kenkuana iti amin a rigrigat wenno sagabaenyo. Ammok a sibibiag ti Dios nga Ama ken dengdenggen ken sungsungbatanna ti tunggal kararagtayo. Ammok a ti Anakna, ni Jesucristo, ket nagsagaba iti amin a basbasoltayo ken kayatna nga agsublitayo Kenkuana. Ammok a bamban- tayannatayo ti Ama ken ti Anak ken insaganadan ti maysa a wagas tapno makaibturtayo a nasayaat ken makaawidtayo manen iti nailangitan a pagtaengan. NAGADAWAN 1. Autobiography of Parley P. Pratt, ed. Parley P. Pratt Jr. (1979), 120. PANANGISURO MANIPUD ITI DAYTOY A MENSAHE Addaantayo amin kadagiti pannubok a mangsubok iti pammati ken kabaelantayo nga agibtur. Ibilangyo dagiti kasapulan ken pannubok dagiti sursuruanyo. Sakbay ti panagbisita, mabalinyo ti agkararag para iti pannarabay tapno ammuen no kasano a nasaysayaat a matulongan ida nga agibtur a nasayaat. Mabalin nga ibilangyo ti panangilawlawag nga agpada dagiti prinsipio ken nasantuan a kasuratan a dinakamat ni Presidente Eyring, agraman ti panagkararag, panagser- bi, ken panagtungpal kadagiti bilin. Mabalinyo pay nga ibinglay dagiti bukod a padpadas no kasano a napara- burankayo kadagiti wagas a nakatulong kadakayo nga agibtur a nasayaat. AGTUTUBO Idi Pimmusay ti Gayyemko Ni Samantha Linton Kabayatan ti maikatlo a tawenko iti haiskul, adda brain aneurism ti gayyemko ken pimmusay iti kabi- gatanna. Nupay miembroak ti Simbaan, narigattannak pay laeng. Nasuruanak iti unos ti biagko a makaaside- gak iti Nailangitan nga ama ken iti Mangisalakan para iti ania man a banag, ngem diak kaano man napadasan ti kastoy a banag idi. Nagsangitak iti napaut, a mangikarkarigatan a makasapul iti maysa a banag - ania man a banag - a mangted kaniak iti talna. Iti sardam kalpasan ti ipupu- sayna, linukibko ti hymnbook. Bayat ti pananglukibko kadagiti panid, naawis ti pasnekko iti "Abide with Me;
'Tis Eventide" (Hymns, no. 165). Naawis ti imatangko iti Daytoy a berso ti nangpatalinaay unay kaniak. Ammok maikatlo a berso: ngarud idin a saan laeng a makapagtalinaed ti Mangisa- Agkaduata, 'ta a sardam, lakan kaniak iti dayta a sardam no di ketdi ammona pay a Rabii a naliday husto no ania ti marikriknak. Ammok a ti ayat a nariknak No dika makasao man, babaen ti himno ket saan laeng a nangliwliwa kaniak no Ken dinak lawagan. di ketdi nangpatibker pay kaniak nga agibtur iti adu a Sipnget ti lubong, pagamkak, dadduma pay a pannubok nga inibturak. Agtalinaed pagtaengak. Agnaed ti nagsurat iti Utah, USA. O Apo, kadkaduaennak; Mabalinyo nga idownload ti "Abide with Me; Adtoy, 'ta a sardam. 'Tis Eventide" iti lds .org/ go/ 7176. © 2017 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/17. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/17. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, July 2017. Ilokano. 97927 864 3
M E N S A H E I T I V I S I T I N G T E A C H I N G , H U L I O 2 0 1 7 Tapno Makipagaysada Nainkararagan nga adalenyo daytoy a material ken kalikagumanyo nga ammuen no ania ti ibinglayyo. Kasano a ti pannakaawattayo iti panggep ti Relief Society ket mangisagananto kadagiti annak a babbai ti Dios para kadagiti bendision ti agnanayon a biag? Pammati, Pamilia, Tulong "Nagun- od ni Jesus ti naan- anay a kaykaysa iti Ama babaen ti panangiruknoyna ti Bagina, agpada a lasag ken espiritu, iti pagayatan ti Ama," insuro ni Elder D. Todd Christofferson ti Korum dagiti Sangapulo- ket- - dua nga Apostol. panagkagumaan para iti ugali a kapintasan a maipeksa iti sumag- mamano a binatog ti maysa a paborito a kanta: 'Innakto kayatmo a papanak. . . . Sawekto kayatmo a sawek. . . . Agbalinakto kayatmo a pagbalinak.'" 2 agturong iti kinaragsak iti daytoy a biag ken agnanayon a biag iti umay a lubong.'" 4 Sipapakumbabatayo koma a mangikarigatan ti makimay- maysa iti Nailangitan nga Amatayo ken iti Anakna, ni Jesucristo. ". . . Awan duadua a saantayo a makipagmaymaysa iti Dios ken ni Cristo agingga a ditayo aramiden a kangrunaan a tarigagaytayo ti pagayatan ken interesda. Ti kasta a panangiruknoy ket saan a matung- pal iti maysa nga aldaw, ngem babaen ti Nasantuan nga Espiritu, suruannatayonto ti Apo no agtallu- godtayo agingga nga iti panaglabas ti panawen, makunanto a husto nga adda kadatayo Isuna a kas ti kaadda ti Ama Kenkuana." 1 Ni Linda K. Burton, Relief Society General President, insurona no kasano nga itrabaho daytoy a panagkaykaysa: "Ti panagaramid ken panagtungpal kadagiti katu- lagantayo ken panangyebkas iti panagkumittayo nga agbalin a kas iti Mangisalakan. Ti kasayaatan ket Impalagip pay kadatayo ni Elder Christofferson "no itrabahotayo iti inaldaw ken linawas a mangsu- rot iti dalan ni Cristo, ipatalged ti espiritu ti kinaindaklanna, tuma- linaay ti dangadang iti kaunggan, ken agsardeng a mangriribuk dagiti pannulisog." 3 Ni Neill F. Marriott, Maikadua a Mamagbaga iti Young Women General Presidency, paneknekanna dagiti bendision ti panangkagumaan a mangitunos iti pagayatantayo iti pagayatan ti Dios: "Inkarigatak a mangikkat iti mortal a tarigagay a maaddaan kadagiti banag iti bukodko a wagas, idi agangay in- inut a naamirisko a ti wagasko ket agku- rang, limitado, ken iti ruar ti wagas ni Jesucristo. '[Ti dalan ti Nailangi- tan nga Amatayo] isu ti dana nga Dagiti Mainayon a Nasantuan a Kasuratan ken Impormasion Juan 17:20-21; Taga Efeso 4:13; Doktrina ken Katulagan 38:27; reliefsociety .lds .org DAGITI NAGADAWAN 1. D. Todd Christofferson, "That They May Be One in Us," Liahona, Nob. 2002, 72, 73. 2. Linda K. Burton, "The Power, Joy, and Love of Covenant Keeping," Liahona, Nob. 2013, 111. 3. D. Todd Christofferson, "That They May Be One in Us," 71. 4. Neill F. Marriott, "Yielding Our Hearts to God," Liahona, Nob. 2015, 32. Ibilang Daytoy Kasano a makatulong kadatayo nga agbalin nga adadda a kas Kenkuana ti panagaramidtayo iti pagayatan ti Dios? © 2017 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/17. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/17. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Message, July 2017. Ilokano. 97927 864


ILOCANO Hawai'i EOC Assessment Online Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak © Hawai'i Department of Education, 2022
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak Linaonna Banag a Nasken nga Ammuen ti Tunggal Nagannak maipapan iti Eksaminasion iti Panagturpos-ti-Kurso iti Estado ti Hawai'i ... 3 Pagwadan a Saludsod para iti Eksaminasion iti Panagturpos-ti-Kurso iti Estado ti Hawai'i... 5 Algebra 1 ... 6 Algebra 2 ... 7 Biology 1 ... 8 2
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Banag a Nasken nga Ammuen ti Tunggal Nagannak Banag a Nasken nga Ammuen ti Tunggal Nagannak maipapan iti Eksaminasion iti Panagturpos-ti-Kurso iti Estado ti Hawai'i Ania dagiti eksaminasion nga alaen ti anakko? Nu iti anakmo ket nakapalista ti kurso a Biology 1, iti anakmo ket kasapulan a mangala ti Biology 1 (NGSS) End-of-Course (EOC) Exam. Nu iti anakmo ket nakapalista ti kurso nga Algebra 1 wenno Algebra 2, nalabit nga iti eskwelaan iti anakmo ket sapulenda iti anakmo a mangala iti opsiyonal nga EOC Exam para ti tunggal kurso a nakapalistaanda. Dagiti intermediate/middle school a mangidiaya iti aniaman kadagitoy a kurso, e.g. Algebra 1, ket mabalinda met a mangitukon iti EOC Exams kadagiti estudyante a nakapalista kadagitoy a kurso. Kaano a maangay dagiti eksaminasion? Ageksamento ti anakmo (kadagiti) iti Eksaminasion iti EOC kadagiti maudi a lawas ti kurso a nakaipalistaanna. Mamin-ano a mabalin nga ageksamen ti anakko? Maikkan iti maysa a gundaway ti anakmo a mangala iti Eksaminasion iti EOC no kualipikado isuna kadagiti maudi a lawas ti kada kurso. Kasano ti kapaut ti tunggal eksaminasion? Ti tunggal Algebra 1, Algebra 2, ken Biology 1 (NGSS) EOC Exams ket agbayag ti pattapatta 90 a minutos tapno makompleto. Iti anakmo ket nalabit a maikkan ti kanayunan nga oras tapno kompletoen ti tungggal suot nu daytoy ket kasapulan. Iti anakmo ket mabalinna nga panawan ti suot ken sumubbli ti sabali nga aldaw tapno kompletoen daytoy. Iti onlayn a sistema ti panagsuot ket matuntonna dagiti saludsod a nasungbatanen iti anakmo ken maipakitana dagiti nabatbati a saludsod nu iti anakmo ket ipatuloynan ti suot. Ania dagiti napateg nga adalen ti anakko a kinalaing iti kompyuter para iti eksamen? Iraman ti Eksaminasion iti EOC dagiti saludsod a mangkiddaw iti anakmo nga agpili isuna iti maysa kadagiti sumagmamano a posible a sungbat, agpinta ken agiyalis kadagiti ladawan, ken agitype ti sumagmamano a balikas wenno sentensia. Mabalin nga usaren ti anakmo ti mouse wenno keyboard wenno dua tapno maka-eksamen online, ngem saan a masapul nga eksperto ti anakmo iti panagusar iti kompyuter wenno iti panag-type. Mabalin nga agusar dagiti estudiante kadagiti online tools a makatulong kadakuada bayat ti eksaminasion. Mabalin dagiti estudiante nga: padakkelen ti agpada a teksto ken ladawan; • koloran dagiti napateg nga impormasyon; 3
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Banag a Nasken nga Ammuen ti Tunggal Nagannak • markaan dagiti saludsod a marepaso. ikkaten dagiti saan a husto a sungbat; ken Paregtaenmi dagiti estudiante nga agensayo a mangsungbat kadagiti saludsod a nairaman kadagitoy nga eksaminasion iti EOC. Ti Training tests ket masarakan met iti alohahsap.org. Kaano a maala ti pamilia dagiti estudiante ti resulta ti eksaminasion? Nu ti anakmo ket alaen na iti Biology 1 (NGSS) EOC Exam, ti pamilyam ket makaala iti papel nga report ti puntos nga addaan iti final nga score ti anakmo ayan iti rugrugi iti sumaruno nga tawen ti panagadal bayat iti bulan ti Setyembre. Kasanok a matulongan ti anakko nga agsagana para iti eksaminasion? Ti kasayaatan a maitulong mo tapno maisaganam nga ageksamen ti anakmo ket ti panangipaaymo iti agtutunos a suporta a makatulong iti ilalaing ti anakmo iti eskuelaan iti inaldaw. Siguraduem nga umdas ti turog ti anakmo, makapasalun-at ti pammigatna, kompletoenna ti homework-na, ken inaldaw a mapan ageskuela. Mabalin mo met a tulongan ti anak mo a mangikabesa kadagiti kita ti saludsod a masaludsod to babaen ti panangrepaso yo a dua iti daytoy a bokleta ken panangbisita iti alohahsap.org tapno agsanay a sumungbat kadagiti nayon nga ehemplo a saludsod. Ania dagiti accessibility support a sidadaan para iti anakko? Dagiti assessment ket mangidiaya kadagiti accessibility option tapno tulungan amin nga estudyante, mairaman dagiti agsursuro iti Ingles a lengguahe ken dagiti adda disabilidadna, ipakitana nu ania iti ammoda ken ania ti kabaelanda ayan ti state a suot. Dagiti accessibility support kas ti mailasin a setting, text-to-speech, ken braille ket makatulong a mangipaay iti access para iti estudyante tapno suoten dagiti option kadagiti saludsod ken sungbat. Para iti ad-adu pay nga impormasiyon para kadagiti accessibility option, mapan ayan iti alohahsap.org ken mapan ayan ti seksiyon ti Resources. 4
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Ehemplo a Saludsod Pagwadan a Saludsod para iti Eksaminasion iti Panagturpos-ti-Kurso iti Estado ti Hawai'i Agduduma a kita dagiti saludsod ti sungbatan to dagiti estudiante para iti online nga Eksaminasion iti EOC: Salsaludsod nga agduduma ti pagpilian ti sungbat, nga agpilinto dagiti estudiante ti sungbatda manipud iti agduduma a pagpilian Salsaludsod a mabukel ti sungbatda: Salsaludsod iti natural a lenggwahe, nga i-type dagiti estudiante ti ababa a sungbatda iti naituding nga espasio Salsaludsod nga interactive, nga usaren dagiti estudiante ti mouse wenno keyboard tapno iyalisda dagiti banag wenno idrowingda ti sungbatda iti las-ud ti espasio (maaw- awagan pay ti grid) Salsaludsod ti equation editor, nga ikabil dagiti estudiante ti aniaman a mathematical expression wenno equation Simulation prompts, nga agaramat dagiti estudiante kadagiti datos ken itedda dagiti sungbatda iti agduduma a format Dagiti estudyante ket kasapulan dan tu metlang nga sungbatan dagiti sumaganad nga klase ti saludsod ayan iti Biology 1 (NGSS) online EOC Exam: Cluster items, nga nakadisenyo tapno maipasango iti estudyante ayan iti usto-para-iti-grado, nabagas nga sientipiko nga aktibidad nga nakalinya iti ispesipiko nga NGSS performance expectation. Tunggal item cluster ket mangrugi iti mapaspasamak iti agpayso nga biag nga banag, nga sarunoen dagiti maikonekta nga datus, nga agraman iti dua wenno adadu nga interaksyon nga mangkasapulan tapno ti estudyante ket mangipakita iti abilidad tapno mangusar kadagiti kapadasan maipapan iti siensia ken inhenieria, disciplinary core ideas, ken cross-cutting concepts nga nailawlawag babaen iti performance expectation. • Standalone items, nga mangipasango kadagiti estudyante kadagiti paspasamak nga sarunoen iti, kadawyan, agmaymaysa nga interaksyon nga naipalibot iti maysa nga maipaaramid nga task. Dagiti saludsod nga sumaganad ket ilawlawag na dagiti klase iti saludsod nga sungbatan iti anakmo ayan dagiti Hawai'i State EOC Exams. Maysa wenno dua nga saludsod ket maipakita para iti tunggal subject-area exam. Nu umno, ti tunggal saludsod ket kaduada metlang iti usto nga sungbat ken daduma nga impormasion ti panagpuntos. No kayatmo a kitaen dagiti nayon a saludsod, bisitaem ti alohahsap.org. 5
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Algebra 1 Subject: Algebra 1 Hawai'i Common Core Standard: Mangputar kadagiti equation ken inequalities iti maysa a variable ken usaren ida a mangsolbar ti parikut. Iraman dagiti equation a rumsua iti linear ken quadratic functions ken exponential functions. Kita ti Saludsod: Mabukel a Sungbat (Grid Tool) (1 puntos) Tapno makagun-od iti maysa a puntos, masapul nga ipinta ti estudiante ti triangulo a 10-piye ti base na ken 6-piye ti kangatona. 6
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Algebra 2 Subject: Algebra 2 Hawai'i Common Core Standard: Ilawlawag no kasano a ti depinision ti kaipapanan ti rational exponents ket aggapu iti panangipakat kadagiti properties ti integer exponents kadagita a values, ket palubosanna ti notation for radicals iti benneg ti rational exponents. Kas pangarigan, ti 5^(1/3) ket cube root ti 5 tangay kayat tayo a ti [5^(1/3)]^3 = 5^[(1/3) x 3] ket agtalinaed, gapuna a ti [5^(1/3)]^3 ket masapul a kapadpada ti 5. Kita ti saludsod: Mabukel a sungbat (Equation Editor Tool) (1 puntos) Tapno makagun-od iti maysa a puntos, masapul nga ikabil ti estudiante ti equivalent expression iti radical form. 7
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Subject: Biology 1 Hawai`i Next Generation Science Standard: I-evaluate dagiti claims, ebidensya, ken panagrason nga ti complex biotic ken abiotic interactions ayan dagiti ecosystems ket imentenar da iti relatively consistent nga bilang ken klase dagiti organismo ayan iti stable nga kondisyon, ngem dagiti panagbalbaliw nga kondisyon ket mabalin nga agresulta iti modified nga ecosystem (Evaluate the claims, evidence, and reasoning that the complex biotic and abiotic interactions in ecosystems maintain relatively consistent numbers and types of organisms in stable conditions, but changing conditions may result in a modified ecosystem). (HS-LS2-6) Klase ti Saludsod: Standalone (3 puntos) 8
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Panagpuntos: Ti estudyante ket makaala iti 3 nga puntos para iti panagpili kadagiti sumaganad nga sungbat:
"density of shrubs" (1 puntos) "livestock habitat size" (1 puntos) "total number of livestock" (1 puntos) 9
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Subject: Biology 1 Hawai`i Next Generation Science Standard: Mangbuo iti panangilawlawag basar kadagiti ebidensya para nu kasanu nga iti natural selection ket agipaturong paapan iti adaptation dagiti populasyon. (Construct an explanation based on evidence for how natural selection leads to adaptation of populations.) (HS-LS4-4) Klase ti saludsod: Cluster Item (10 puntos) Stimulus: 10
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Interactions: 11
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 12
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Panagpuntos: Ayan iti Part A, ti estudyante ket makaala iti 4 nga puntos para kadagiti sumaganad nga panagpili: Ti estudyante ket pinili na iti "1997" ayan iti umuna nga dropdown iti umuna nga row. Ti estudyante ket pinili na iti "Precipitation was consistently above average in Days 51-100" ayan iti maikadua nga column iti umuna nga row, wenno maysa nga sungbat nga consistent ken iti range of years nga napili ayan iti umuna nga column. Ti estudyante ket pinili na iti "2000" ayan iti umuna nga dropdown iti maikadua nga row. Ti estudyante ket pinili na iti "Precipitation was consistently below average in Days 51-100" ayan iti maikadua nga dropdown iti maikadua nga row, wenno maysa nga sungbat nga consistent ken iti range of years nga napili ayan iti umuna nga column. 13
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Ayan iti Part B, ti estudyante ket makaala iti 1 nga puntos para iti panagpili iti "Mustard plants that flower in Days 51-100 are less likely to produce surviving offspring". In Part C, ti estudyante ket makaala iti 1 nga puntos para iti panagpili iti maysa piraso iti ebidensya nga mangsuporta iti inference-da ayan iti Part B. Nu iti estudyante ket pinili na iti option C ayan iti Part B, mabalin da makaala iti credit para iti panagpili iti "Table 1. Difference in Precipitation Compared to the Long-Term Seasonal Averages" manipod iti stimulus section of text. 14
Bokleta ti Impormasyon Kadagiti Nagannak: Biology 1 Ayan iti part D, ti estudyante ket makaala iti 2 nga puntos para iti panagpili kadagiti: Ayan iti umuna nga dropdown, ti estudyante ket pinili na iti "plant flowering time". Ayan iti maika-dua dropdown, ti estudyante ket pinili na iti "distribution of genes in the population". Ayan iti part E, ti estudyante ket makaala iti 1 nga puntos para iti panagpili iti "Mustard plants that adapted to drier conditions were more likely to survive and reproduce in the drought." Ayan iti Part F, ti estudyante ket makaala iti 1 nga puntos para iti panagpili iti "Sufficient evidence is provided" 15


!"#2 MAYO 2014 STRESS DAGITI MAKATULONG TAPNO MAKONTROL DAYTA
!"#2 ITI DAY TOY A RUAR B U K K A I T I O T E H U S STRESS DAGITI MAKATULONG TAPNO MAKONTROL DAYTA PANID 4-7 3 DAMDAMAG ITI LUBONG 8 TULONG PARA ITI PAMILIA No Kasano nga Isuro Kadagiti Tin-edyer ti Natalged a Panaginternet 10 INTERBIU Ilawlawag ti Maysa a Consultant Surgeon No Apay a Mamati iti Dios 12 Pananganup Kadagiti Mangkukulam iti Europa 14 NO ANIA TI KUNA TI BIBLIA Dagiti Pampanunotentayo 16 'Ti Sirib Agpukpukkaw' - Mangmangngegmo Kadi? / Vol. 95, No. 5 / Monthly Mayim-imprenta iti Kada Ruar: 44,748,000 iti 99 a Lengguahe ILOKO Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan, malaksid no adda sabali a naipakita. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. Printed in Japan. s BASAEN O NL I NE /ilo T I N - E D Y E R r Ammuem dagiti naibasar-Biblia a sungbat ti adu a saludsod dagiti agtutubo a pakairamanan ti: ˙ "Kasanoak Karesponsable?" ˙ "Nakasaganaak Kadin a Makideyt?" ˙ "Kasano No Agsinan Dagiti Dadakkelko?" Buyaem met ti video a Ti Kuna Dagiti Padam nga Agtutubo - Panangmatmat iti Itsura. (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA TIN-EDYER) U B B I N G r Basaenyo dagiti nailadawan nga estoria ti Biblia. Usarenyo dagiti panid nga addaan iti aktibidad a tumulong kadagiti annakyo a mangpaadu iti pannakaammoda kadagiti karakter iti Biblia ken linaonna a moral a prinsipio. (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA UBBING) Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno libre a mayadalan iti Biblia? Kitaem ti /ilo wenno ipatulodmo ti kiddawmo iti maysa kadagiti adres iti baba. JEHOVAH'S WITNESSES: PHILIPPINES: PO Box 2044, 1060 Manila. UNITED STATES: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para iti kompleto a listaan dagiti adres iti intero a lubong, kitaem ti
D A M D A M A G I T I L U B O N G ALASKA Dandani amin nga "Alaska Native vil- deg kadagiti karayan. Apektado iti layus kenpanagreggaaytidagati86% kadagi- ta a purok. Ipakita dagiti report a gapu iti yanisuadagitipurok ketnalaklakaama- LUBONG Nupay nagdakkel ti magasgastos kadagiti teknolohia para iti nadalus nga enerhia kas iti koriente a patauden ti angin ken init, "ti average ti kaadu ti mapatpataud nga enerhia ita ket kas karugit iti mapatpataud 20 a tawenen ti napalabas," kuna ni Maria van der Hoeven nga executive director ti In- ternational Energy Agency. SOUTHEAST ASIA Sigun iti World Wildlife Fund, iti nagbaetan ti 1997 ken 2011, adu a baro a kita ti mulmula ken an-animal, agraman ti ruby-eyed pit viper (Trimeresurus rubeus), ti nadiskobre iti rehion ti Greater Mekong a mangsaklaw iti Cambodia, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam, ken iti pro- binsia ti Yunnan, China. Kadagiti nadiskobre idi 2011 laeng, 82 ti mulmula, 21 ti reptilia, 13 ti ikan, 5 ti ampibian, ken 5 ti mamalia. EUROPE Nagbalinen ti human traf- ficking a grabe a proble- ma iti "intero a European Union," kuna ti maysa a report iti The Moscow Times. Mailaklako dagiti tattao para iti seksual a pannakaabuso, puersado a panagtrabaho, ken uray iti "illegal a panangilako kadagiti paset ti bagi." Gunggundawayan dagiti traffickers ti kinapanglaw, kinaawan trabaho, ken panangidumduma maiga- pu iti sekso. NEW ZEALAND Naammuan dagiti managsirarak a nangim- bestigar iti panagbuya iti TV dagiti ubbing ken tin-edyer a ti sobra a panagbuya ket "adda pakainaiganna iti ikakaro ti narang- gas a kababalin iti rugrugi ti kinaadulto." Kuna dagiti managsirarak a ti natakuatan- da ti mangsuportar iti singasing a dagiti ub- bing ket agbuya iti '1-2 nga oras la koma iti de kalidad a pabuya ti kada aldaw.' Village: Paul Lawrence/age fotostock; windmills: Fco Javier Sobrino/age fotostock; uleg: Eduard Galoyan/Joint Russian-Vietnamese Tropical Research and Technological Centre 3
B U K K A I T I O T E H U S STRESS DAGITI MAKATULONG TAPNO MAKONTROL DAYTA "Kaslaak la utot nga agtartaray iti tread- wheel ken diak umak-akar. Masansan nga agtrabahoak iti 16 nga oras iti kada aldaw ken manmanoak nga ag-day-off. Masuronak ta makitak laengen ti anakko no nakaturogen. Agsaksakitak gapu iti stress." - Kari, Finland. GAGANGAYEN ti mapaspasamak ken Kari. Sigun iti maysa a mental-health charity iti United Kingdom, 1 iti kada 5 nga empleado a Briton ti nagkuna a nagsakitda gapu iti stress bayat ti panagtrabahoda, ken 1 iti kada 4 ti agsangit bayat ti trabaho gapu iti di makontrol nga stress. Iti panagsuek ti ekonomia idi 2009, nagdakkel ti immaduan dagiti naireseta nga antidepressants. Ania ti pakais-stress-am? ˇ Danag - iti kuarta wenno dadduma pay ˇ Makabannog a rutina ˇ Di panagkakatunosan ˇ Nakalkaldaang a kapadasan Ania ti epekto kenka ti stress? ˇ Saksakit ˇ Emosional a pannakabannog ˇ Problema iti pannaturog ˇ Depresion ˇ Madaddadael a relasion
"Ti Kasayaatan a Pangrugian" iti Panangkissay iti Stress "Ti panangbalbaliw iti estilo ti panagbiag ti kasayaatan a pangru- gian" iti panangkissay iti stress, kuna ti National Institutes of Health (NIH) iti United States. "Mangrugika babaen ti pannangan- mo iti balanse ken nasustansia a taraon ken ti umdas a pannatu- rog ken panagehersisio. Limitaram met ti uminum iti naingel ken addaan iti caffeine ken dika agsigsigarilio ken agusar iti cocaine, wenno dadduma pay a maiparit a droga." Isingasing pay ti NIH ti panagbakasion iti trabaho, panangbusbos iti panawen a kadua ti pamilia wenno gagayyem, panagsursuro nga agaramid iti bamba- nag babaen kadagiti mismo nga imam, wenno panagsursuro nga agtokar iti instrumento. No ma-stress-ka, adda nakaskasdaaw a sis- tema ti bagim nga agresponde a dagus. Agpa- ruar ti bagim iti hormones a mangpapardas iti panagangesmo, pitik ti pusom, ken mangpa- ngato iti presion ti daram. Nagadu met a reser- ba a selula ti dara ken glucose ti mapan iti urat ti daram. Daytoy nga agsasaruno a reaksion isagananaka a mangkontrol iti pakais-stress- am. No awanen ti pakais-stress-am, agsublin iti normal ti bagim. Ngem no agtultuloy ti pa- kais-stress-am, agtalinaedka a madandanagan unay wenno tensionado a kas iti motorsiklo a napaspas latta ti tarayna. Gapuna, nagpateg a masursurom a sanguen ti stress tapno agtali- naed a nasalun-at ti bagim ken isipmo. Panangkontrol iti Stress Saan met ketdi a kanayon a makadangran ti stress. Kuna ti American Psychological Asso- ciation: "Ti epekto ti stress iti tao ket kas iti pannakabennat ti kuerdas ti biolin: no nakaluk- lukay, nakapuy ken banarbar ti musika; no nakair-irut, naalas ti musika wenno magsat pay ketdi ti kuerdas. Ti nakaro nga stress ket ma- balin a pakatayan ngem no kalkalainganna, mabalin a mangpaganaygay iti biag. Ti ngarud napateg ket kontrolem dayta." Ti sabali pay nga aspeto ti stress nga usigen- tayo ket agduduma ti kababalin ken kasasa- ad ti salun-at ti tunggal tao. Ti makapa-stress iti maysa ket mabalin a saan iti dadduma. No kasta, mabalin a nakaron ti stress-mo no ten- sionadoka unay kadagiti regular a rutinam nga uray la dikan makapagrelaks wenno dimon maasikaso dagiti sagpaminsan nga emerhen- sia. Dadduma ti aginum, agdroga, wenno agsi- garilio tapno "mabang-aranda" kano iti nakaro nga stress. Adda met dagidiay abnormal ti pan- nanganda wenno agbuybuya lattan iti TV wen- no agkomkompiuter - ugali a saan a mangsol- bar iti talaga a problema no di ket mangpakaro laeng iti dayta. Kasanotayo ngarud a masursu- ro ti epektibo a panangkontrol iti stress? Adu dagiti nagballigi a nangkontrol iti pakais- stress-anda iti biag gapu iti panangyaplikarda iti makatulong a balakad ti Biblia. Matulongan- naka met kadi ti napaneknekanen nga epekti- bo a sirib ti Biblia? Usigem dayta a saludsod iti tulong ti 4 a gagangay a pagtataudan ti stress. Agriingkayo! Mayo 2014 5
1DANAG 2 MAKABANNOG A RUTINA Awan kadatayo ti kanayon a natalged. Sigun iti Biblia, 'ti tiempo ken ti di mapakpakadaan a pasamak mapagteng kadatayo amin.' (Ecle- siastes 9:11) Kasano a mabang-aranka iti da- nagmo? Padasem dagitoy a singasing. ˙ Makisaritaka iti mapagtalkam a kapamilia wenno gayyem. Sigun kadagiti panagadal, ti panangsuporta dagiti patpatgen ket ka- nayon a mangipapaay iti proteksion kadagi- ti sakit a nainaig iti stress. Kinapudnona, ti pudno a gayyem wenno "pudno a kadua agayat iti isuamin a tiempo, ken ti kabsat a mayanak no adda rigat." - Proverbio 17:17. ˙ Dimo koma sangkapanunot dagiti paga- rupem a kakaruan a mapasamak ta lalo la- eng a kumapuy ti pakinakemmo. Nalabit saanto met a mapasamak ti pagdandana- gam! Adda nasayaat a rason a kinuna ti Biblia: "Dikay pulos maringgoran maipapan iti sumaganad nga aldaw, ta ti sumaganad nga aldaw addaanto kadagiti bukodna a pa- karinggoran." - Mateo 6:34. ˙ Gundawayam ti bileg ti kararag. "Iyallatiwyo [iti Dios] ti isuamin a pakaringgoranyo, agsi- pud ta isu maseknan kadakayo," kuna ti 1 Pedro 5:7. Ipakpakita ti Dios ti panaga- yatna babaen ti panangipaayna kadatayo iti natalna a panunot ken ti panangipasigura- dona a dina "pulos baybay-an" dagidiay si- papasnek nga agkiddaw kenkuana iti bang- ar ken tulong no kasapulanda dayta. - Hebreo 13:5; Filipos 4:6, 7. Kanayon a makapa-stress ti maulit-ulit a ruti- na ti panagbiahe, panagtrabaho, panageskue- la, wenno panangaywan kadagiti annak wenno nataenganen a nagannak. Saan met ngarud a mabalin nga isardeng ti dadduma kadagita. (1 Timoteo 5:8) No kasta, ania ti makatulong kenka? ˙ Agrelakska sagpaminsan ken aginanaka iti umdas. Kuna ti Biblia: "Nasaysayaat ti sa- ngarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho ken panang- kamkamat iti angin." - Eclesiastes 4:6. ˙ Mangaramidka kadagiti nasayaat a priori- dad, ken pasimpliem ti panagbiagmo. (Filipos 1:10) Nalabit kissayam ti gasgas- tuem wenno tiempom iti trabaho. - Lucas 21:34, 35. Ti nadakamaten a ni Kari sinukimatna ma- nen ti biagna. "Naamirisko a ti la bagik ti pam- panunotek idi," insuratna. Inlakona ti negosio- na sa simrek iti trabaho a nangted kenkuana iti ad-adu nga oras iti pamiliana. "Medio bim- massit ti makukuartami," kinunana, "ngem sa- ankamin a kanayon a mais-stress ken baketko, ken ad-adun ti tiempomi iti pamilia ken gagay- yemmi. Diak pulos isukat ti natalna a panunot- ko ita iti aniaman a pagbaknangan." r Kitaem ti ad-adu pay a sungbat dagiti saludsod maipapan iti Biblia iti /ilo
3 DI PANAGKAKATUNOSAN Talaga a makapa-stress ti di panagkakatu- nosan, nangruna iti pagtrabahuan. No mapas- pasaram dayta, adda dagiti mabalin a makatu- long kenka. ˙ No adda mamagsiudot kenka, agkalmaka laeng. Dimo patulan. "Ti maysa a sungbat, no naalumamay, pagbaw-ingenna ti pung- tot, ngem ti sao a makapasakit parnuayen- na ti unget," kuna ti Proverbio 15:1. ˙ Ikagumaam a risuten ti di panagkakatuno- san iti pribado ken nadayaw a pamay-an tapno maipakitam ti panagraemmo iti dayta a tao. - Mateo 5:23-25. ˙ Ikagumaam a tarusan ti rikna ken kapa- nunotanna. Dayta ti 'mangpabannayat iti ungettayo' ta ikabkabiltayo ti bagitayo iti sa- saadenna. (Proverbio 19:11) Matulongan- natayo met dayta a mangkita iti bagitayo si- gun iti panangmatmat kadatayo ti sabali. ˙ Ikagumaam ti mamakawan. Saan la a nasa- yaat ti mamakawan. Makaagas pay dayta. Kas iti report iti maysa a panagadal idi 2001, "dagidiay saan a mamakawan" ket "nakadkadlaw" a nangatngato ti presion ti darada ken naparpartak ti pitik ti pusoda, idinto ta no manangpakawan ti maysa, maksayan ti stress-na. - Colosas 3:13. "Nasaysayaat ti sangarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho" 4 NAKALKALDAANG A KAPADASAN Agsasaruno a trahedia ti napasaran ni Nieng a taga-Cambodia. Idi 1974, nadangran idi adda bomba a bimtak iti maysa nga airport. Iti sim- maruno a tawen, natay ti dua nga annakna, ni nanangna, ken ni lakayna. Idi 2000, napuoran ti balay ken dadduma pay a sanikuana. Tallo a tawen kalpasanna, natay ti maikadua nga asa- wana. Kayatna idin a gibusan ti biagna. Ngem nakasarak ni Nieng iti pamay-an tap- no mabang-aran. Kas ken Kari, sinukimatna ti Biblia ket nagdakkel ti naitulong kenkuana da- giti naadalna. Gapu iti dayta, adu a tiempo ti us-usarenna a tumulong iti dadduma tapno magunggonaanda met a kas kenkuana. Ti pa- kasaritaanna ti mangipalagip iti maysa a pa- nagadal dagiti Briton a managsirarak idi 2008. Natakuatanda a ti maysa a pamay-an tapno mapatanor ti "kinaandur a mangsango iti stress" ket "mangtedka iti aniaman a pamay- an" - balakad a nabayagen nga isursuro ti Bib- lia. - Aramid 20:35. Naaddaan met ni Nieng iti sigurado a namnama para iti nasaysayaat a masakbayan, inton awanen ti amin a problema a mangap- apektar iti sangatauan. Addanton "kinaruay ti talna" iti intero a daga. - Salmo 72:7, 8. Ti pudno a namnama ken sirib a maka- tulong iti panangsango iti adu a pakais-stress- an iti biag ket agpadpada a nakapatpateg ken masarakan iti Biblia. Minilion ti matultulonga- nen daytoy nakaskasdaaw ken naisangsanga- yan a libro. Mabalin a matulongannaka met. ˛ Agriingkayo! Mayo 2014 7
T U L O N G P A R A I T I P A M I L I A P A N A N G P A D A K K E L I T I A N N A K No Kasano nga Isuro Kadagiti Tin-edyer ti Natalged a Panaginternet TI PROBLEMA Dagiti report iti damdamag ti mangted kenka iti impresion a ti Internet ket umok dagiti cyberbul- lies (mangrurrurod, mangilaksid, mangriribuk, wenno kanayon a mamutbuteng babaen iti Inter- net), seksual a mananggundaway, ken mannanakaw iti personal nga impormasion. Adda nasayaat a ra- son a maseknanka: Masansan ngamin nga aginternet ti anakmo ken kasla dina ammo dagiti peg- gad. Kabaelam nga isuro ti anakmo no kasano ti natalged a panaginter- net. Ngem usigem nga umuna ti dadduma a masapul a maam- muam maipapan iti Internet. TI MASAPUL A MAAMMUAM Makapaginternet dagiti tin-edyer kadagiti selpon ken tablet. Adda latta pagimbagan ti panangikabil iti kompiuter iti paset ti balay a makita ti amin a miembro ti pamilia. Ngem no ti tab- let wenno selpon ti anakmo ket konektado iti Internet, mabalin a nalaklakan a makapaginternet uray no dimo makitkita. Agup-uper iti Internet ti dadduma a tin-edyer. "Luktak ti kom- piuter ta kayatko a kitaen ti e-mail-ko iti 5 a minuto laeng. Ngem intono kuan, adu nga oras gayamen nga agbuybuyaak iti video," inamin ti 19 anyos a balasang. "Masapul a kontrolek a naimbag ti bagik." Mabalin a makaikabil online dagiti tin-edyer iti ad-adu nga impormasion ngem iti maitutop. Dagiti tattao nga adda dakes nga intensionda mapagkokonektarda dagiti comments ken ret- rato ti maysa a tin-edyer nga inkabilna online tapno maam- muanda ti impormasion a kas iti no sadino ti pagnanaedanna, pages-eskuelaanna, ken no kaano nga awan tao iti balayda. Saan a maawatan ti dadduma a tin-edyer dagiti dakes a resulta ti ipo-post-da. Permanenten ti aniaman a nai-post iti Internet. Dagiti nakababain a comments ken retrato ket madis- kobre inton agangay - kas pagarigan, ti posible nga agbalin nga employer a mangim-imbestigar wenno mang-background check iti kinatao ti aplikante iti trabaho. Iti laksid dagita a pakaseknan, laglagipem: Saan a ti Internet ti kabusormo. Ti ketdi mangyeg iti problema ket ti saan a nainsi- riban a panagusar iti Internet. % Saan a gapu ta adda dagiti maaksidente iti lugan ket dakesen ti agmaneho. Kasta met laeng iti panaginternet. Masapul a sursuruen ti anakmo ti naannad a "panagmaneho" r Kitaem ti ad-adu pay a tulong para iti pamilia iti /ilo
TI MABALINMO NGA ARAMIDEN Isurom iti anakmo no ania dagiti maipangpangruna ken ti nainsiriban a panangusar iti tiempo. Paset iti panagbalin a responsable nga adulto ti panagsursuro a mangyun-una ka- dagiti kapatgan. Ti komunikasion ti pamilia, homework, ken tra- baho iti balay ket napatpateg ngem iti panaginternet nga awan masnup a panggepna. No probleman ti kapaut ti panaginternet ti anakmo, mangikeddengka iti limitasion - ken agusarka pay ketdi iti relo nga agalarma (timer) no kasapulan. - Prinsipio ti Biblia: Filipos 1:10. Isurom iti anakmo nga agpanunot sakbay nga agi-post. Tulongam ti anakmo a mangisaludsod iti bagina iti kas kadagi- toy: Addanto ngata ti masaktan iti comment nga i-post-ko? Anianto ti epekto daytoy a retrato iti reputasionko? Mabainakto ngata no daytoy a retrato wenno comment ket makita dagiti na- gannakko wenno dadduma a nataengan? Anianto ti makuna- da maipapan kaniak no makitada dayta? Anianto ti makunak iti maysa a mangi-post iti kasta a comment wenno retrato? - Prin- sipio ti Biblia: Proverbio 22:3. "Ad-adu ti ammo ti ubbing iti teknolohia, ngem ad-adu ti ammo dagiti nagannak maipapan iti biag." Isurom ti anakmo nga agpaiwanwan kadagiti nasayaat a prinsipio - saan laeng a kadagiti paglintegan. Dimo mabanta- yan ti anakmo iti tunggal kanito. Malaksid iti dayta, saan a ti pa- nangkontrol kadagiti annakmo ti kalatmo kas nagannak no di ket ti panangtulong kadakuada a 'mangsanay iti pannakaawat- da a mangilasin agpadpada iti umiso ken di umiso.' (Hebreo 5: 14) Isu nga imbes nga ipaganetgetmo dagiti paglintegan ken ti pannusa kas ti kangrunaan a banag, pagpanunotem isuna no ania ti pagimbagan wenno pagdaksanna. Ania ti kayatna nga agbalin a reputasionna? Aniada a kababalin ti kayatna a paka- bigbiganna? Ti kalatmo ket tulongam ti anakmo a mangaramid kadagiti nainsiriban a desision, addaka man iti dennana wenno awan. - Prinsipio ti Biblia: Proverbio 3:21. Kas iti panagmaneho, ti panaginternet ket agkasapulan iti nasayaat a panagdesision - saan laeng a ti kinalaing iti teknolo- hia. Napateg ngarud ti panangiwanwanmo kas nagannak. Ngamin, kinuna ni Parry Aftab nga eksperto iti kinatalged iti In- ternet: "Ad-adu ti ammo ti ubbing iti teknolohia, ngem ad-adu ti ammo dagiti nagannak maipapan iti biag." ˛ M A K A T U L O N G A T E K S T O 'Siguraduenyo ti napatpateg a bambanag.' - Filipos 1:10. "Nasaldet daydiay nakakita iti di- digra ket rugianna ti aglemmeng, ngem daydiay awanan kapadasan limmasat ket masapul a sagaba- enna ti pannusa." - Proverbio 22:3. "Saluadam ti praktikal a kinasirib ken ti pannakabael nga agpanu- not." - Proverbio 3:21. "Sakbay nga aginternet ti anakmo, maipakpakitana koman dagiti makaay-ayo a kababalin nga ikagka- gumaam nga isuro - kas iti kinaasi, panagteppel, nalawa a panagpampanu- not, ken kinaawan iti dis- kriminasion - ta masubok- to la ketdi dagita." - Letting Go With Love and Confidence, da Kenneth Ginsburg ken Susan FitzGerald. Agriingkayo! Mayo 2014 9
I N T E R B I U G U I L L E R M O P E R E Z Ilawlawag ti Maysa a Consultant Surgeon No Apay a Mamati iti Dios Nabiit pay a nagretiro ni Dr. Guillermo Perez kas mamangulo a siruhano iti 700-ti-kamana nga ospital idiay South Africa. Adu a tawen a namati iti ebolusion. Ngem idi agangay, kom- binsidon a ti bagi ti tao ket dinisenio ti Dios. Ininterbiu ti Agriingkayo! no apay a mamati iti Dios. adda nangibangon, ngem ti nangi- bangon iti amin a bambanag isu ti Dios." Nakatulong kadi kenka ti panangadalmo iti bagi ti tao tapno mamatika iti panamarsua? Apay a mamatika idi iti ebolusion? Nupay napadakkelak kas maysa a Katoliko, adda dagiti panagdua- duak maipapan iti Dios. Kas paga- rigan, diak mamati iti Dios a mang- tutuok kadagiti tattao iti impierno. Isu nga idi insuro kaniak dagiti pro- pesor iti unibersidad a dagiti sibi- biag a banag ket timmaud babaen iti ebolusion imbes a pinarsua ti Dios, pinatik dayta ta impagarupko no adda ebidensia a mangpanek- nek iti dayta. Ti ebolusion ket saan met a linaksid ti relihionko. Insuro- na ketdi a ti Dios ti nangiwanwan iti dayta. Apay a nagintereska iti Biblia? Ni baketko a Susana ket nangrugi a nakipagadal iti Biblia kadagiti Saksi ni Jehova. Impakitada ken- kuana ti kuna ti Biblia a saan a tu- tuoken ti Dios dagiti tattao iti umap-apuy nga impierno,1 agra- man ti kari ti Dios a pagbalinenna a pagtaengan a paraiso ti planeta- tayo.2 Nakasarakkami met lae- ngen kadagiti nakappapati a pan- nursuro! Idi 1989, rinugiannak a sarungkaran ti maysa a Saksi nga agnagan iti Nick. Idi pagsarsarita- anmi ti maipapan iti bagi ti tao ken ti nagtaudan dayta, nasdaawak iti simple a lohika a mabasa iti Bib- lia iti Hebreo 3:4: "Tunggal balay Wen. Kas pagarigan, nadisenio a naimbag ti pamay-an ti bagitayo a mangtarimaan iti bukodna a bagi. Kas koma iti iyiimbag ti sugat - uppat nga agiinnabut a paset ti nairaman. Amin dagita ti mangipa- lagip kaniak a kas maysa a siruha- no, makipagtrabtrabahoak laeng iti nainkasigudan a sistema ti bagi a mangtarimaan. Ania ti mapasamak no masugat ti bagitayo? Insigida nga agtignay ti umuna a paset ti agsasaruno a proseso a nadisenio a mangpasardeng iti panagdara. Nakakomkomplikado ken nakaan-annayas dagita a pro-
Masdaawak no makitak ti panangtarimaan ti bagi iti bukodna a bagi seso. Ti met sistema ti panagrikus ti daratayo nga addaan iti 100,- 000 a kilometro nga ur-urat ket talaga nga ap-apalan dagiti inhe- niero iti tay-ak ti panagtubero (plumbing engineers) ta kabaelan dayta a sullatan dagiti agtedted ken tarimaanen ti bagina. Ania ti karaman iti maikadua a paset ti panagtarimaan? Sumardeng ti panagdara iti las- ud ti sumagmamano nga oras sa mangrugin a lumteg. Ti nainaig iti dayta ket ti nakaskasdaaw nga ag- sasaruno a pasamak. Umuna, da- giti urat ti dara nga immilet idi damo tapno maksayan ti panag- dara ket lumawan tapno ad-adu a dara ti agtaray iti nasugat a pa- set. Sumaganad, lumteg ti intero a nasugat a paset gapu iti nap- nuan protina a pluido. Dayta a plui- do ket nagpateg iti pananglaban iti impeksion, panangkissay kada- giti sabidong, ken panangikkat ka- dagiti nadadael a tisyu. Tunggal agsaruno a pasamak ket agkasa- pulan iti pannakapataud ti mini- lion a molekula ken selula nga adda espesipiko a pakausaranda iti agsasaganad a pasamak. Dad- duma kadagita ti mangtignay iti panangrugi ti sumaganad a paset. Kalpasanna, sumardengdan. katlo a paset ken agpaut iti agarup 2 a lawas. Dagiti selula a mang- pataud kadagiti ammurat (fiber) iti intero a sugat ket umakar iti nasu- gat a paset sada agpaadu. Agtu- bo met dagiti nagbabassit nga urat ti dara ken umatiddog aging- ga iti nasugat a paset. Sadiay nga ikkatenda ti rugit ken mangsuplay- da kadagiti kanayonan a sustansia bayat ti demolision ken panagtari- maan. Iti sabali pay a komplikado a panagsasaganad dagiti pasa- mak, mausar dagiti espesial a se- lula a mamaglunit iti sugat. Nagadu gayam a trabaho dayta! Kasano kabayag amalpas ti panagtarimaan? Agpaut iti adu a bulan ti maudi a paset - ti panangbalbaliw. Agsub- li dagiti natukkol a tulang iti sigud a kapigsada. Dagiti met ammurat a napataud idi damo iti intero a sugat a nalukneng pay laeng dagi- ti tisyuda ket masukatan kadagiti nalaglagda a materiales. No dagu- pen, ti iyiimbag ti sugat ket maysa a nakaskasdaaw a pagarigan ti pa- nagtutunos a nagsayaat ti panna- kaiprogramana. Adda kadi pasientem a talaga a nagsiddaawam? Kasano nga agtultuloy ti iyiimbag? Iti sumagmamano nga aldaw, mangrugin a mangpataud ti bagi- tayo kadagiti materiales a mausar iti panagtarimaan. Dayta a prose- so ket senial iti panangrugi ti mai- Adda. Malagipko idi inagasak ti 16 anyos a biktima ti nakaro nga aksidente iti lugan. Kritikal idi ti kasasaadna ta nasugat ti palina ket agpadpadara iti uneg ti bagina. Adu a tawenen ti napalabas, gaga- ngay idi nga operaenmi tapno tari- maanen wenno ikkatenmi ti pali (spleen). Ngem ita, ad-addan nga agpannuray dagiti doktor iti pan- nakabalin ti bagi a mangtarimaan iti bagina. Inagasak laeng ti ane- mia ken impeksionna, inep-epko ti ut-otna, ken insublik ti napukaw a pluido ti bagina. Sumagmama- no a lawas kalpasanna, nakitami iti resulta ti scan nga immimba- gen ti palina! Masdaawak no maki- tak ti panangtarimaan ti bagi iti bukodna a bagi isu a mas kombin- sidoakon nga adda Dios a nangdi- senio kadatayo. Ania ti nagustuam kadagiti Saksi ni Jehova? Mannakigayyemda ken kanayon a Biblia ti pangsungbatda kadagiti saludsodko. Bilibak met iti kinatu- redda a mangiranud kadagiti pat- patienda ken tumulong iti sabsa- bali a mangammo maipapan iti Dios. Nakatulong kadi iti propesion- mo ti panagbalinmo a maysa kadagiti Saksi ni Jehova? Wen. Tinulongannak a mangla- ban iti compassion fatigue, maysa a kita ti emosional a pannakapak- suy a masansan a mangapektar kadagiti doktor ken nars a kana- yon a mangasikaso kadagiti ma- sakit wenno nadunor. No met ka- yat dagiti pasiente ti makisarita, kabaelakon nga ilawlawag ti kari ti Namarsua kadatayo a pagpa- tinggaenna dagiti sakit ken panag- sagaba 3 ken mangyeg iti lubong a sadiay awanton ti agkuna, "Masa- kitak."4 ˛ 1. Eclesiastes 9:5. 2. Isaias 11:6-9. 3. Apocalipsis 21:3, 4. 4. Isaias 33:24. Agriingkayo! Mayo 2014 11
Pananganup Kadagiti Mangkukulam iti Europa Naikilo dagiti suspek ta naipagarup a nalag-an wenno awan dagsen dagiti mangkukulam Nadeskribir ti The Hammer of Witches kas "ti kadadaksan ken . . . ti makadadael unay a libro iti amin a literatura iti lubong" G INASUT a tawenen ti napalabas iti Euro- pa, ti panagbuteng iti panangkulam wenno panangtamay ti nagresulta iti pana- nganup ken panangpapatay kadagiti mangku- kulam. Napasamak dayta kangrunaanna idiay France, Germany, makin-amianan nga Italy, Switzerland, agraman iti Belgium, Luxem- bourg, ken Netherlands. "Pinullo a ribu a tat- tao ti natay iti Europa ken kadagiti koloniana," ken "minilion ti naparparigat, naaresto, napa- lutpot, nagurgura, nakonsiensia, wenno nag- buteng," kuna ti libro a Witch Hunts in the Western World. Kasano a nangrugi dayta a panagsuspetsa? Ania ti nangrubrob iti dayta? Ti Inkisision ken ti The Hammer of Witches Ti nagbalin a dakkel ti impluensiana iti day- toy a pakasaritaan ket ti Inkisision. Inimbento dayta ti Iglesia Romana Katolika idi 1400s "tapno makomberte dagiti apostata ken ma- lapdan ti dadduma nga umikkat iti relihion- da," kuna ti libro a Der Hexenwahn (The Witch Mania). Nagserbi idi ti Inkisision kas puersa ti polisia para iti simbaan. Idi Disiembre 5, 1484, nangipaulog ni Pope Innocent VIII iti bilin wenno dokumento a mangkondenar iti panagkulam. Inautorisa- ranna met ti dua nga inkisidor a da Jakob Sprenger ken Heinrich Kramer (a pagaammo met iti Latin a naganna a Henricus Institoris) a mangsolbar iti problema. Nangaramid dagi- ta a lallaki iti libro a napauluan iti Malleus Maleficarum, a ti kayuloganna iti Ingles ket The Hammer of Witches. Inakseptar dayta ag- padpada dagiti Katoliko ken Protestante kas autoridad maipapan iti panagkulam. Ti libro ket naglaon kadagiti pinarparbo nga estoria maipapan kadagiti mangkukulam a naibasar iti sarsarita. Nangipaay met dayta kadagiti teolohikal ken legal nga argumento kontra pa- nagkulam ken kadagiti pagannurotan no ka- sano a mailasin ken magudas dagiti mangku- kulam. Nadeskribir ti The Hammer of Witches Karaman idi dagiti kontinente ti America kadagiti kolo- nia ti Europa.
kas "ti kadadaksan ken . . . ti makadadael unay a libro iti amin a literatura iti lubong." Saanen a kasapulan ti ebidensia no adda maakusar kas mangkukulam. Sigun iti libro a Hexen und Hexenprozesse (Dagiti Mangkuku- lam ken Panangbista Kadagiti Mangkuku- lam), dagiti bista ket "nairanta laeng a ma- magpudno kadagiti akusado, babaen iti panangguyugoy, panangpilit, wenno panang- puersa." Gagangay ti panangparigat. Kas reaksion iti The Hammer of Witches ken iti bilin ni Pope Innocent VIII, simmak- nap iti Europa ti pananganup kadagiti mang- kukulam. Adda met idin ti baro a teknolohia nga isu ti pagimprentaan a nakatulong a ma- ngisaknap iti dayta uray iti ballasiw ti Atlantico agingga iti America. Siasino Dagiti Akusado? Nasurok a 70% kadagiti akusado ket bab- bai, nangruna dagiti balo, a masansan nga awan man la ti mangidepensa kadakuada. Karaman kadakuada dagiti napanglaw, nata- enganen, ken babbai nga aglaklako kadagiti makaagas a yerba wenno mula, nangruna no saan met a nasamay dagita. Awan idi ti talaga a natalged - nabaknang man wenno napang- law, lalaki man wenno babai, nanumo man wenno natan-ok. Dagiti maipagarup a mangkukulam ti napa- basol iti amin a dakes a mapaspasamak. Isuda kano ti "makinggapuanan iti panagye- lo ken iyaadu dagiti peste a bisukol ken ig- ges a nangdadael kadagiti bukel ken prutas iti daga," kuna ti German a magasin a Da- mals. No madadael dagiti mula gapu iti uraro, no awan gatas a maala iti baka, no baog ti la- laki wenno lupes ti babai, sigurado a mapaba- sol dagiti mangkukulam! Kasano a mailasin dagiti mangkukulam? Mareppet ti dadduma a suspek ken maikabil iti "nabenditaan" a nalamiis a danum. No lumnedda, maibilangda nga inosente isu a maaonda. No tumpawda, maibilangda a mangkukulam isu a mapapatayda a dagus wenno mabistada. Dadduma a suspek ti ma- ikilo ta naipagarup a nalag-an wenno awan dagsen dagiti mangkukulam. Ti sabali pay a pamay-an ket ti panang- sapul iti "marka ti Diablo," a "makita a senial nga imbati ti Diablo iti pannakitulagna iti mangkukulam," kuna ti Witch Hunts in the Western World. Biroken dagiti opisial dayta a marka "babaen ti panangkiskisda iti amin a buok ti akusado ken panangsukimatda iti amin a paset ti bagina" - iti imatang ti publiko! Tudokenda iti dagum ti aniaman a makitada a kas kadagiti balat, riting, ken piglat. No saan nga agdara wenno masaktan, ibilangda dayta a marka ni Satanas. Ti pananganup kadagiti mangkukulam ket agpadpada nga imparegta dagiti gobier- no a kontrolado dagiti Katoliko ken Protestan- te. Iti dadduma a rehion, naul-ulpit dagiti ag- tuturay a Protestante ngem kadagiti Katoliko. Ngem idi agangay, limmawag met laeng ti bambanag. Kas pagarigan, idi 1631, nagsurat ti Jesuita a padi a ni Friedrich Spee a nangku- yog iti adu a tattao a naukom a mangkukulam tapno mapuoran a sibibiag iti adigi. Kinunana a para kenkuana, awan ti agpayso a mangku- kulam kadakuada. Impakdaarna a no agtul- tuloy latta ti pananganup kadagiti mangkuku- lam, ad-adu pay ti matay! Kabayatanna, naadal met laengen dagiti doktor a ti panag- kissiw ket mabalin a gapu iti sakit, saan a gapu ta naluganan iti demonio. Bayat ti 1800s, dakkel ti bimmassitan ti bilang dagiti nabista, ket iti ngudo dayta a siglo, nagpating- ga met laengen dayta. Ania ti maadaltayo iti dayta a nagdakes a tiempo iti pakasaritaan ti tao? Ti maysa a na- pateg a leksion ket: No dagiti pudno a sursuro ni Jesu-Kristo ket sukatan dagiti agkunkuna a Kristiano kadagiti narelihiosuan a kinaul- bod ken an-anito, nakadakdakes dagiti ibu- ngana. Kas panangipakauna iti panangibaba- in dagita a di matalek a tattao iti pudno a Kristianidad, namakdaar ti Biblia: "Mapagsa- wanto a sibabassawang ti dalan ti kinapud- no." - 2 Pedro 2:1, 2. ˛ Agriingkayo! Mayo 2014 13
N O A N I A T I K U N A T I B I B L I A D A G I T I P A M P A N U N O T E N T A Y O D A G I T I P A M P A N U N O T E N T A Y O Napateg kadi no ania ti pampanunotentayo? "Mennamennaekto ti isuamin nga aramidmo ket kadagiti pannakilangenmo masekna- nakto." - Salmo 77:12. TI KUNA TI TATTAO Tapno agbalinka kano a naragsak ken kontento, adu dagiti mangisingasing nga agpanunotka iti nauneg wenno agmennamen- naka. Adu ti kita ti panagpanunot wenno panagmennamenna. Dadduma kadagita ket nagtaud kadagiti nagkauna a relihion iti Daya. "Masapul a maiwaksi ti amin a linaon ti isip tapno makapanunot a naimbag," kuna ti maysa a mannurat maipapan iti dayta a banag. Ipakita ti sasaona ti ideya a ti panangiwaksi iti isip iti aniaman a pampanunoten bayat a nakapokus dayta iti espesipiko a sasao wenno ladawan ket makatulong iti natalna a panagpanunot, nalawag nga isip, ken naespirituan a pannakalawlawag. TI KUNA TI BIBLIA Saan nga iparparegta ti Biblia kadatayo ti kita ti panagpanunot a mangikalikagum iti panangiwaksi iti amin a pampa- nunoten ti isip wenno panangulit-ulit iti maysa a sao wenno sasao, a maawagan no dadduma iti mantra. Imbes ketdi, parparegtaennatayo ti Biblia a kanayon koma a panunotentayo dagiti nasayaat a bambanag kas kadagiti kababalin, pagalagadan, ken pinarsua ti Dios. (1 Timoteo 4:15) "Minennamennak ti isuamin nga aramidmo; situtulokak a nangut-utob iti aramid dagiti bukodmo nga ima," inkararag ti maysa a matalek nga adi- pen ti Dios. (Salmo 143:5) Kinunana pay: "No malaglagipka idi iti rabaw ti pagiddaak, bayat dagiti panagbantay iti rabii mennamennaenka." - Salmo 63:6. r Kitaem ti ad-adu pay a sungbat dagiti saludsod maipapan iti Biblia iti /ilo
Apay a makagunggona ti panangpanunot kadagiti nasayaat a bambanag? TI KUNA TI BIBLIA Ti nasayaat a panagpanunot ket mangpasayaat iti personalidadtayo, iti abilidadtayo a mangkontrol iti emosion, ken iti deter- minasiontayo a mangaramid iti umiso. Amin dagita ket mangnayon iti pannakatarus ken pannakaawattayo iti panagsasao ken kababalintayo. (Proverbio 16:23) Makatulong met ngarud ti kasta a panagpanunot tapno naragsak ken makagunggona ti biagtayo. Maipapan iti tao a kanayon nga agpanunot maipapan iti Dios, kuna ti Salmo 1:3: "Agbalinto a kas iti kayo a naimula iti igid dagiti pagayusan ti danum, a mangipaay iti bukod- na a bunga iti panawenna ket dagiti bulongna saan a malaylay, ket ti isu- amin nga aramidenna agballiginto." "Ti puso daydiay nalinteg agmennamenna tapno ma- kasungbat." - Proverbio 15:28. Ti nauneg a panagpanunot ket mangpasayaat met iti pannakaawat ken memoriatayo. Kas pagarigan, no adalentayo ti maysa nga aspeto ti panamarsua wenno topiko iti Biblia, adu ti makapainteres a masursurota- yo. Ngem no panunotentayo a naimbag dagita, makitatayo ti pakainaigan- da iti maysa ken maysa ken iti nasursurotayon. Gapuna, no kasano a mapagbalin ti maysa a karpintero a napintas a balay ti nasinasina a ma- teriales, tulongannatayo ti panagpanunot a "mangsangal" kadagiti impor- masion tapno agbalin a naurnos nga estruktura. Apay a masapul nga annadantayo no ania dagiti pampanunotentayo? TI KUNA TI BIBLIA "Manipud iti uneg, manipud iti puso dagiti tattao, rummuar dagiti makadangran a panagrasrason: dagiti pannakiabig, dagiti panagtakaw, dagiti panangpapatay, dagiti pannakikamalala, dagiti pana- gagum, dagiti aramid ti kinadangkes, allilaw, nalulok a kababalin, naapal a mata, . . . di kinanainkalintegan." (Marcos 7:21, 22) Maitunos kada- gita a sasao, masapul nga annadantayo no ania ti pampanunotentayo, no kasano nga annadantayo ti panagusartayo iti apuy. No saan, ti di umiso a pampanunot ket makapatanor kadagiti makapasakit a tarigagay a mabalin a narigat a kontrolen ken agresulta kadagiti dakes nga aramid. - Santiago 1:14, 15. "Ti puso nagulgulib [mas traidor] ngem iti aniaman a banag ket desperado. Siasino ti makaammo iti dayta?" - Jeremias 17:9. Iparegta ngarud kadatayo ti Biblia a panunotentayo dagiti 'bambanag a napudno, nalinteg, nadalus, maay-ayat, naimbag, ken nadayaw.' (Filipos 4:8, 9) No dagita a nagsayaat a banag ti panunoten ken imulatayo iti isip- tayo, agapittayto kadagiti napipintas a kababalin, nasayaat a panagsasao, ken nadekket a relasion iti dadduma. - Colosas 4:6. ˛ Agriingkayo! Mayo 2014 15
'TI SIRIB AGPUKPUKKAW' MANGMANGNGEGMO KADI? NAKAPATPATEG ti sirib. No awan dayta, masansan nga agkamalitayo. Ngem pa- kasarakan iti pudno a sirib? Ti di maarta- pan a sirib ti Namarsua kadatayo ti pampa- nunoten idi ti nangisurat iti libro a Proverbio. Ti sirib ti Dios ket magun-odan met ti danda- ni amin a tao babaen ti maysa a naisang- sangayan unay a libro, ti Biblia. Usigem dagi- toy: ˇ Ti Biblia ti "kasaknapan a naiwaras a libro iti intero a historia," kuna ti The World Book Encyclopedia. "Naipatarus day- tan iti ad-adu a daras, ken iti ad-adu a leng- guahe, ngem iti aniaman a libro." Ti intero a Biblia wenno dadduma a pasetna ket ma- gun-odanen iti dandani 2,600 a lenggua- he, isu a mabasa daytan ti nasurok a 90% iti amin a tattao. ˇ "Agpukpukkaw" met ti sirib iti mas lite- ral nga anag. Mabasatayo iti Mateo 24:14: "Daytoy naimbag a damag ti pagarian mai- s Libre a mai-download n o daytoy a magasin ken dagiti napalabas a ruar p "Saan aya a ti sirib agpukpukkaw, ket ti panangilasin iyes-esngawna ti timekna? Iti tapaw dagiti kangatuan, iti igid ti dalan, iti nagsangaan dagiti dana, nagsaad dayta. . . . Iti daramuangan dagiti pagserkan ipukpukkawna a sipipigsa." - PROVERBIO 8:1-3. kaskasabanto iti intero a mapagnaedan a daga maipaay a pangsaksi kadagiti amin a nasion; ket iti kasta umayton ti panungpa- lan" daytoy agdama a lubong. Dayta a "naimbag a damag" ti pudno a si- rib. Ngamin, isursurona ti Pagarian - ti nain- siriban a solusion ti Dios kadagiti problema ti sangatauan. Dayta a Pagarian ket maysa a gobierno ti Dios a mangiturayto iti intero a daga - maysa a lubong, maysa a gobierno. (Daniel 2:44; 7:13, 14) Dayta ti gapuna nga inkararag ni Jesus: "Umay koma ti paga- riam. Maaramid koma ti pagayatam, kas sadi langit, kasta met iti daga." - Mateo 6: 9, 10. Ibilang dagiti Saksi ni Jehova a pakai- dayawan ti panangipakaammo iti Pagarian ti Dios iti 239 a pagilian! Wen, ti sirib - ti sirib ti Dios - ket talaga nga "agpukpukkaw," uray "iti daramuangan dagiti pagserkan." Mang- mangngegmo kadi? ˛ Adda online a Biblia iti agarup 50 a lengguahe Kitaen ti /ilo wenno i-scan ti code L I - 5 0 4 1 g 6 0 2 0 4 1