Fruits and Nuts June 2000* F&N-3a, in Ilocano Panagmula ti Papaya Ditoy Hawaii (Papaya Production in Hawaii) Melvin Nishina1, Francis Zee2, Richard Ebesu3, Alton Arakaki4, Randall Hamasaki5, Steven Fukuda5, Norman Nagata4, Chian Leng Chia6, Wayne Nishijima1, Ronald Mau7, and Raymond Uchida8 Panangpili ti lugar Dagiti tallo a kangrunaan a banag iti aglawlaw a panunuten iti panagpili ti lugar a pagmulaan kadagiti papaya ket ti kapudot ken kalamiis ti tiempo (temperatura), kinadam-eg (iti tudo ken pannakapaubos), ken angin. Ti hermaphrodite (binabai, mabalinna a buklen ti bungana uray saan a mapoleneytan ti sabongna) a papaya, masansan a mula a pagtagilako isu nga ad- adda a sensetibo ti kasasaadna iti aglawlaw ngem ti babai a mula a papaya, kayatna a sawen a delikado ti panangpili ti nasayaat a lugar. Maysapay a kasasaad a panunuten ket ti kaadu ti darang ti init a sumrek iti lugar a mangsuporta iti panagdakkel ken panagbunga ti mula. Ti kinabassit ti pannakainit ibanagna ti bassit nga apit ken saan nga umdas a kinasam-it dagiti bunga ken mapalubosan dagiti saksakit ti mula a mangdadael iti panagprodukto ti papaya. mabalinna a kapunen ti babai a mula, a ti gagangay a hemaphroditic a mula a papaya pataudenna dagiti lallaki a sabsabong ket ibanagna ti saan nga umno a panagdakkel dagiti bunga ken nakirang nga apit. Kinadam-eg Ti saan a nakurkurang ngem 4 a pulgada a tudo iti kada bulan ken masansan a 66 a porsiento a kinadam-eg isuda ti tumutop para iti panagpadakkel ken panagpaadu ti papaya. Kadagiti luglugar a nakirang ti tudo, mairekomendar ti irrigasion, sistema a maisibug wenno maipasuyot a saggabassit. Ti lugar idiay Puna nasayaat a pagmulaan kadagiti papaya a pagtagilako agsipud iti kaadda ti a'ä lava, daga nga agsepenna a naimbag ti dam-eg. Kadagiti sabsabali a lugar ditoy Hawaii, kadagiti mineral a daga, dagiti papaya kaspulanda ti lugar a saan a lalayusen ken saan a matutudo tapnon matibeng ti umno a kinadam-eg ti daga. Temperatura, kapudot ken kalamiis ti tiempo Ti temperatura iti lugar isu ti kanaskenan a banag. Ti panagmula kadagiti papaya a pagtagilako ditoy Hawaii ad-adda a masarakan kadagiti nababa a luglugar a saan a nababbaba ngem 60°F ti kalamiisna. No nababbaba ngem 60°F ibanagna ti carpeloidy, a kayatna a sawen madadael ti langa dagiti bunga a kasla "langa ti pusa" no ti sabong ket abnormal ti pannakasukogda ket agparang a kasla sukog ti carpel. Urapay iti nababa a disso, dagiti bungbunga mabukelda iti nalamiis a tiempo iti langa ti carpeloidy. Ti panagpadakkel iti nalamiis a tiempo ibanagna pay iti nakurang a kinasam-it ken mabayag ti pangluom ti bunga. Isu't gapuna a dagiti panagmula kadagiti pagtagilako maaramidda iti saan a nababbaba ngem 500 a kadapan ken kadagiti nangatngato a luglugar iti akinlaud a bangir dagiti isla, kas idiay Kona ti isla ti Hawaii. Ti nangato a kapudot ti tiempo (90-95°F) Angin Dagiti mula a papaya nasken amasalaknibanda iti angin. Dagiti mula a kankanayon a maang-anginan agperdi ken agkuretret dagiti bulongda. No napalaloti pannakadadael gapu iti angin, saan a nasayaat ti panagdakkel ti mula, pannakasukog ti bunga, kalidad ti bunga, ken kaadu ti bunga. Ti tapok amaiyangin dunorenna ti bunga ket perdienna ti pannakabukel ti bunga. Kadagiti luglugar Translated in 2005 by Pacific Research and Translation Services, Honolulu; translation coordinated by Sabina Swift, CTAHR Risk Management Training Program for Socially Disadvantaged Filipino Growers of Hawaii. 1CTAHR Cooperative Extension Service, Hilo; 2USDA Agricultural Research Service, National Clonal Germplasm Repository, Hilo; 3,4,5Cooperative Extension Service, 3Lihue, 4Kahului, 5Kamuela; 6,7CTAHR Departments of 6Tropical Plant and Soil Sciences, 7Plant and Environmental Protection Sciences; 8CTAHR Agricultural Diagnostic Service Center. Published by the College of Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) and issued in furtherance of Cooperative Extension work, Acts of May 8 and June 30, 1914, in cooperation with the U.S. Department of Agriculture. Andrew G. Hashimoto, Director/Dean, Cooperative Extension Service/CTAHR, University of Hawai'i at Mänoa, Honolulu, Hawai'i 96822. An equal opportunity/affirmative action institution providing programs and services to the people of Hawai'i without regard to race, sex, age, religion, color, national origin, ancestry, disability, marital status, arrest and court record, sexual orientation, or status as a covered veteran. CTAHR publications can be found on the Web site
UH-CTAHR Panagmula ti Papaya Ditoy Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 iti igid ti baybay, ti naapgad nga alingasaw paganguenna dagiti bulbulong ken papatayenna dagiti mula a papaya. Ti kapigsa ti angin a 40 mph (64 km/hr) mabalinna a paruten dagiti papaya a naimula kadagiti mineral a dagdaga aglalo no manayonan iti napigsa a tudo. Nasken a maipatakder dagiti makaatipa ti angin sakbay iti panagmula iti papaya. Iti sabali a bangir, nasken ti umanay a panagtignay ti angin iti pannakalimitar ti panagadu dagiti saksakit a buot a kas kadagiti Phytopthora ken Antrachnose, saksakit a nakaro no adda agsubsubra a dam-eg iti aglawlaw dagiti mula. Pannakaisagana ti daga Kalpasan ti pannakaikkat dagiti agdama a mulmula, mangalaka iti sampol ti daga ket paamirismo no bilang adda problema. Dagiti sampol ti daga mabalin nga amirisen ti CTAHR Agricultural Diagnostic Service Center (ADSC) wenno dagiti komersial a laboratorio a makaammo kadagiti kasasaad dagiti daga ditoy Hawaii. Aniaman ti banag ti pannakaamiris ti daga, addanto maited a kalikagum ti panagtunos ti pH (rukod ti kinaalsem ti daga) ti daga ken ti kaadu ti pannakabalbaliw ti daga tapnon matarimaan ti pagkuranganna. Para iti paspaset daytoy a pagwadan, sukimaten ti sinurat ti CTAHR AS-4, Testing your soil - why and how to take a soil-tested sample. Nasayaat ti panagdakkel ti papaya iti daga nga addaan iti nagbaetan ti pH 5.5 ken 6.5. Kadagiti sumagmamanu a dagdaga ditow Hawaii, no ti pH ket nababbaba ngem iti kasayaatan a tukad ibanagna ti nangato a kaadu ti matunaw nga aluminum iti daga, nga isu iti nakaro a mangdadael iti panagdakkel iti ramot. Ti panangilaok iti apog nga ar-aramaten iti panagtalon ket ipangatona ti pH ti daga iti 5.5 wenno nangatngato ket ipababana ti kaadu ti marunaw nga aluminum ken ikkatenna daytoy a problema. Kadagiti sumagmamano a dagdaga, addaanda iti nangato a kaadu ti manganese (Mn) ket masabidongan dagiti mula, ket masapul iti panangapog aginga a ti pH ti daga ket 6 tapnon bumaba ti sabidong nga (Mn). Ti apog nasken nga mailaok iti daga a nalaing tapnon ti apekto ti pH ti daga sapasap aginga kadagiti ramramot. Iti ad- adupay a padamag, sukimaten ti sinurat ti CTAHR AS- 1, Liming acid soils of Hawaii. Ti apog itednapay ti calcium, isu a kasapulan iti pannakalapped dagiti natangkenan a bungbunga iti panagbalinda a "nalukneng a bunga" isu a maibagay ti kaadu ti calcium iti potassium. Sadinnoman ti paggapuanan ti calcium, nasken a mailaok a nalaing iti daga, agsipud ta ti panagsoma dagiti ap-apog ababa a disso laeng ti madanonna manipud nakailaokanna. Ti pannakailaok ti calcium iti rabaw ti daga mabalinna laeng nga aturen ti pH ti rabaw ti daga ngem limitado ti apektona iti ayan dagiti ramot. Kas iti apog, ti phosphorus (P) nasken met a mailaok a nalaing iti daga. Kaaduan ti dagdaga ditoy Hawaii naggapuda iti dapo dagiti bulkano ken mabalinda nga ibati ti P. Depende ti kita ti daga, mabalin a ti daga tenglenna a napigsa daytoy nabati a P. Dagiti dadduma a daga mabalinda nga ibati ti dakkel a dagup ti P, ket para iti nasayaat a panagdakkel ti mula kadatitoy a dagdaga nasken a nayunam iti makaumanay nga abuno a phosphate tapnon ti daga maibatina a naimbag ti P ken masindadaan nga agpaay kadagiti maimula. Agpatulongka iti adda iti lugaryo nga ahente ti Coop- erative Extension Service wenno ti CTAHR Agricultural Diagnostic Service Center a mangammo iti umno a panagusar iti abuno a P para iti dagam. Para iti ad-adupay a padamag, sukimatem ti sinurat ti CTAHR AS-2, Pre- dicting phosphorus requirements of some Hawaii soils. Dagiti talon a mamulaan iti papaya masapul a maarado babaen iti reaper blade iti kauneg iti 24-36 a pulgada tapnon matukay dagiti aniaman a natangken a disso ket ibanagna ti umno a panagdakkel ti ramot. Ti panagarado naskenpay kadagiti daga nga 'a'ä tapnon maburak ti akin-uneg a lava a pähoehoe. Kadagiti taltalon nga 'a'ä, masansan a maarado laeng dagiti linia a pagmulaan. Dagti naarado a linia sag-11 a kadapan ti kaaddayuda tapnon dagiti traktor makalusotda ken sag- 10 a kadapan ti kaadayuda tapnon dagiti babassit a trak mausarda. Kadagiti kasasaad a kaadda ti lava nga 'a'ä, dagiti linia ti mula sag 5-6 a kadapan ti baetda. Ti bilang dagiti mula kadagiti nadumaduma a kasasaad dagiti nagbaetan maipakita iti Listaan 1. Dagiti Cultivar (Nadumaduma a klase dagiti mula) Amin dagiti pagtagilako a papaya a cultivar a patubo ditoy Hawaii, maawaganda iti klase a "solo" agsipud ta masansan a babassitda a makaumanay a kanen ti maysa laeng a tao. Ti bunga dagiti papaya a solo ditoy Hawaii agarupda a 1-3 a libra a ti lasagda mabalin a "nalabbaga" wenno "amarilio". Dagiti cultivar a nalabbaga, ti lasagda isuda dagiti 'Sunrise', 'Sunset', ken 'UH Sun Up', (nabaliwan a genetiko ti 'Sunset'). Dagiti cultivar nga amarilio ti lasagda isuda dagiti 'Waimanalo', 'Kapoho', 2
UH-CTAHR Papaya Production in Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 Listaan 1. Kapuskol ti panagmula para kadagiti nadumaduma a kaaddayo ti panagmula. Kaaddayo ti panagmula (kadapan) Baet dagiti linia (kadapan) Kapuskol dagiti mula/acre 5 6 7 5 6 7 10 10 10 11 11 11 871 726 622 792 660 566 iti 'Kapoho', isu a palabsenna ti agarup 14 a bulan. Ti 'Sunrise' addaan iti kaababaan a shelf life ket nasken a mailako iti kabiitan a panawen. Dagiti 'Kapoho' ken 'Sunset' addaanda ti kasayaatan a shelf life, ket ti 'Waimanalo' adda iti nagtengnga daytoy a kababalin. Dagiti bunga dagiti kaaduan a pagtagilako a cultivar a papaya mapurosda no apag-leddagda, ngem dagiti 'Sun- set' ken 'UH SunUp' mapurosda iti tiempo nga apag- kapat aginga iti kagudua ti pannakaluomda agsipud ta mabaybayag ti pannakapasayaat ti brix (kaadu ti naguneg nga asukar) dagitoy a cultivar. ken 'UH Rainbow', isu a patubo (hybrid nga F1) a nagtipunan ti 'Kapoho' ken 'UH Sun Up'. Dagiti nalabbaga ti lasagna a cultivar mabalinda ti makaitured kadagiti adu a kasasaad ti klema, ngem dagiti amarilio ti lasagna a cultivar kaspulanda ti apagiso a kasasaad ti klema. Kas pagarigan, ti 'Waimanalo' magustoanna ti napudot, namaga a luglugar ngem no dumakkel kadagiti nalamiis a lugar nababa ti brix-da (kaadu ti naguneg nga asukar) ken ti nangato a bilang ti carpeloidy (marapusa a langa ti bunga) iti kalamiis ti tiempo. Ti 'Kapoho' kasapulanna ti agpapada, naalumamay a temperatura ken panagtudo ken makaited iti babassit a bungbunga no mapadakkel iti napudot ken namaga a tiempo. Dagiti 'UH SunUp' ken 'UH Rainbow' napasayaatda a mangkontra kadagiti saksakit gapu iti papaya ringspot virus isu a nakaru ti kaaduna kadagiti dadakkel a pagmulmulaan ti papaya kadagiti isla ti Oahu ken Hawaii. Dagiti cultivar a 'Sunrise', 'Sunset', 'Waimanalo', ken 'Kapoho' napatubo ken napadasdan iti adu a generasion ken natalged ti genetikoda, parparnuayenda ti apagisu a kasasaad babaen iti bukel. Dagiti cultivar a 'UH SunUp' ken 'UH Rainbow' maimulada babaen laeng iti panangala ti bukel nga addaan iti lisensia a tulag nga aggapu idiay Papaya Ad- ministrative Committee (PAC). Dagiti agtaltalon nga agkalikagom a maaddaan iti sertipiko ti panagtrening para iti daytoy a lisensia masapul nga awaganda ti PAC wenno ti kaasitgan nga opisina ti CTAHR Cooperative Extension Service. Masapul ti naisingsingayan a panagannad iti pannakasalaknib dagitoy dua a cultivar a komontra kadagiti virus kas nailanad iti sinurat ti CTAHR NPH-2, Production requirements of the transgenic papayas 'UH Rainbow' and 'UH SunUp'. Dagitoy paglako a cultivar makaitedda ti apiten kalpasan ti 10-12 a bulan a pannakaimulada, malaksid Panagpatubo iti bunobon Ti papaya mabalin a maidiretso a patuboen wenno maiyakar iti baro a pagmulaan. Ti diretso a panagbatubo masansan a maar-aramid idiay Puna agsipud ti kasasaad ti daga nga 'a'ä idiay, isu nga addaan ti bassit a napino a daga ket ibanagna ti saan a nasayaat a panagtalinaed ti kinadam-eg ken taraon ti mula. Dagiti bunobon maimulada iti maysa nga abut nga agarup 6 a pulgada ti kaatiddogna a nakali ken naibatog iti linia a pagmulaan. Agarup 15-20 a bukbukel iti maimula iti daytoy nga abut magaburan iti 1⁄2-1 a pulgada a daga. Ti usar ti abut ilasinna dagiti bunobon nga adda iti uneg ken ikabassitna ti panaglulumbada a dumakkel. Ti panagpatubo rumsua iti uneg ti 10-21 nga aldaw kalpasan ti pannakaitukit. Kadagiti naipadaga, ipalubosna a dagiti agmulmula mabalinda nga iyakar dagiti daddadakkel a mula (4-8 a pulgada ti katayagna) iti talon. Dagiti bukel a maideretso a saggaysa a pagmulaan (2x2 a pulgada) masapul a mainitanda a naimbag. Dagiti pagmulaan nasken a nadalus ken nasayaat ti panagpaubosda tapnon maiyadayo ti panaglungsot ti ramot. Dagiti patubo maiyakarda iti pagmulaan kalpasan ti 6 a lawas a pannakapatangkenda iti narsery tapnon saanda unay a mabigla. Panagmula Dagiti "daga a "virgin," dagdaga a saanpay idi a namulaan iti papaya, nasaysayaat agsipud ta awan unay ti saksakit ken saan a nakaro ti kaadda dagiti insekto. Rumigrigat ti makabiruken kadagiti kakastoy a talon. Dagiti "replant" (maulit a pagmulaan) a talon isu a nabiit pay a nagapitan iti papaya masansan a nangato ti kaadda ti buot a Phytophthora palmivora gapuanan ti nalungsot nga inegges a bunga ti papaya, puon, ken nabati a ramramot. Dagiti maulit a pagmulaan idiay Puna, nasken a maisayangkat ti wagas a "daga a vir- 3
UH-CTAHR Panagmula ti Papaya Ditoy Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 gin." Daytoy a kadawyan maiparabaw ti "daga a virgin" (daga a naggapu iti talon a saanpay idi a namulaan iti papaya) iti kabengbeng ti 1⁄2 a kadapan iti abut a pagmulaan. Daytoy a daga tulonganna a dumakkel ti ramot ti bunobon iti lugar nga awan ti buotna aginga a ti bunobon dumakkel ken maibturanna nga abaken ti makadadael a buot kabayatan iti idadanon dagiti ramot iti ruar ti ayan ti "daga a virgin." Agsipud ta ti lava nga 'a'ä dagdaga a nakaro ti porousna, ti panagpaasok ti daga babaen iti agas (fumigation) saan a tumutop, ngem dagitoy a daga masapul a baybay-an iti unos ti 3-5 a tawtawen sakbay a mulaan manen iti papaya. mapadackel para iti usaren a naata a bunga. Ti kaadda dagiti lallaki a mula a papaya kadatigi taltalon a pagtagilako ipakitana nga adda panag out-crossing ti nadumaduma a saan a solo. Dagiti paggugusto a mula a hermophrodita kadatigi sabong nga addaan agpadpada nga addaan ubetda (paset ti bagi ti babai) ken supsupot ti pollen (organ ti lalaki), mabalin a polinetandan ti bucodda a sabong. Dagiti sabong a hermaphodita kasla nagtitimbukel a tubo ngem ti babai a sabong kasla bombilia iti puon natirad iti udina (kitaem ti ladawan). Dagiti babbai a sabong addaanda iti ubet ngem awananda ti supot ti pollen. Dagiti talon nga addaan mineral a dagana, nabati a bubuot, ken ig-igges a nematodes mabalin a maaramid ti fumigation. Maipaasok ti agas iti sirok ti naiyaplag a plastik ken aguray ti 2-3 a lawas nga agawaaw ti agas tapnon saan a maperdi ti bunobon a maimula. Ti fumigation ikabassitna ti panagadu ti igges a nematode ken nabati a buot ket palubosanna a dumackel dagiti ubbing a ramot iti kaawan dagiti "organismo a pathogenic." Kadati talon a nagameran iti Phytophthora, mabalin nga mausar ti maipalubos nga agas para iti buot a mangsellep iti daga a pakaimulaan ti bunobon. Dagiti bukel a maimula iti daga wenno iti tapaw mabalin a madadaelda kadagiti marabutit ken bao. Mabalin a mailasin ti panagdadael dagiti bao babaen iti panangkita kadagiti pagilasinan a kas kadagiti nakali iti rabaw ti daga ken ti kaadda dagiti tedtedda. Dagiti arabas, birurukong, ken diladila masansan a lamutenda dagiti bunobon a papaya. Panangpili iti sex ti mula Dagiti bukel kadagiti nadumaduma a solo makaitedda iti dua a kita a mula iti panagpaadu: babai ken hermaphrodita. Nupay awan ti paggidiatan ti kalidad ti raman dagiti bunga kadagitoy nagkadua a kita, dagiti agtagtagilako kaykayatda ti kasla langa ti peras nga aggapu kadagiti mula a hermaphrodita ngem dagiti nabukbukel a bunga ti babai a mula. Kadagiti babbai a mula nasken ti pannakapolinate-da tapnon agbungada, ken mabalin nga adda tiempo nga awan bungada no awan ti pannakapolinate-da. Panagpaingpis Maaramid ti panagpaingpis tapnon maikabassit ti panaglulumba ngem maibati ti umno a kaadu a mula tapnon sigurado nga addada mula a hermaprodita. Kadati talon a maideretso a maimula dagiti bukel, mamitlo a mapaingpis dagiti mula. Umuna, maysa a bulan kalpasan nga agtubtuboda, ti kaadu ti bunobon 6-10 iti kada abut. Maikadua, iti maikatlo a bulan kalpasan ti panagtubo, maikabassit pay ti kaadu ti bunobon iti tallo a mula isu nga pagtuladan dagiti pagtagilako a solo a cultivar, adda 2:1 a panagbagay iti sex (2 a hermaphrodita iti kada maysa a babai a mula), maipatalged ti 97 a porsiento a gundaway nga adda mabati a maysa a hermaprhodita a mula. Ti transgenic 'UH Rainbow; hybrid, isu addan iti 1:1 a panagbagay iti sex (maysa a babai a mula), lima a mula ti maibati iti kada abut. Ti maikatlo a panangpaingpis maaramid iti panagsasabong, isu a maibati ti maysa a hermaprhodita a mula. Dagiti pagtagilako a cultivar mangrugida nga agsabong kalpasan ti agarup a 6 a bulan, malaksid ti 'Kapoho', isu nga agsabong iti maika 8 a bulan. Abuno Kasasaad ti 'a'ä lava Ti kasasaad ti panagabuno kadagiti poroso a dagdaga nga 'a'ä idiay Puna maigidiat kadagidiay dagdaga a pagmulaan iti papaya nga isu a dagdaga a napasayaaten. Ti Listaan 2 ipakitana ti maysa a gagangay a panagabuno kadagiti kaaduan nga agmulmula idiay Puna. Amin dagiti uppat a cultivar ('Kapoho', 'Waimanalo', 'Sunrise' ken 'Sunset") ken dagiti dua a transgenic cultivar ('UH Rainbow' ken 'UH Sun Up') makaipaayda iti babai laeng wenno sabong a hermaphrodita laeng. Ti posibilidad a makaparnuay iti mula nga addaan ti dackel a bungana masansan a Agsipud ti kasasaad ti poroso a daga nga 'a'ä ken ti kaadu ti tudo idiay Puna, maiyad-adu ti abuno ngem iti saggabassit a panagikabil ken assideg nga babaet. Manipud siam a bulan ti kalakay ti mula, 0.3% a boron (B) ti mainayon iti abuno ken maikabil iti baet ti innem a bulan. 4
UH-CTAHR Papaya Production in Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 Hermaphrodite padapada ti sukogna; addaan ubet ken supsupot ti pollen; bukbukodna ti pannakapolinate. Female dakdakel iti baba, addaan iti ubet ngem awan ti supsupot ti pollen; saan a fertile - nasken a mapolenetan. Dagiti nadumaduma Hawaiian solo papaya iparnuayda dagiti mula nga addaan sabsabong nga saan a babai wenno hermaphrodita; kaykayat dagiti agtagilako ti maudi. ti 5.5-6.5. Ti kaadu ti maikabil a phosphorus sakbay ti panagmula maikeddeng ti pannakaamiris ti daga. Ti pannakasapul iti pannakaikabil dagiti babassit nga elemento mabalin a maipakita babaen ti panangamiris ti index tisyo dagiti immun-una a naimula. Maysa a kadawyan a panagtipon ti abuno a bassit nga elemento mairekomendar iti kaawan ti padamag kadagiti naglabas a mula. Ti daga nasken ti tinawen a pannakaamirisna tapnon maikeddeng no ti agdama nga ar-aramiden rumbeng iti pannakaabuloy ti panagapit. No addada dagiti matakwatan a pagkurangan, addanto dagiti irekomendar ti laboratoryo a mangamiris iti daga. Ti kinakirang ti boron maipakita babaen iti kinalaad ti langa ti bunga (rutong-rutong) ken nangnangruna nga adu ti kastoy no maibayag ti nabasa a tiempo. Ti pannakadadael ti bunga rumsua iti nasapa a tiempo ti panagdakkel ti bunga ken makita ti kastoy a kasasaad babaen iti tubbog a rum-rumuar iti kudil dagiti dumadakkel a bunga. Kasasaad ti daga No ti papaya mapadackel iti daga, masapul a maamiris ti daga a masapa sakbay ti panagmula tapnon maaramid ti aniaman a nasken a pannakabalbaliw. Dagiti banag ikeddengnanto ti wagas ken kaadu ti maikabil nga apog a kasapulan iti pannakaibagay ti pH ti daga iti nagbaetan Ti panaglaok ti mamintlo a superphosphate (0.450, iti 1⁄2 libra/kayo), ken babassit nga elemento maikabil iti abut sakbay iti panagyakar iti mula. Kalpasan iti panagmula, iyaplagmo to 1⁄10 a libra/kayo ti kompleto mga abuno a kas iti 16-16-16. Paminduaem dayta a kaadu iti kada bulan agingga nga agsabongda (mairekemendar daytoy iti saan a naipubliko a sinurat da D. Ikehara ken R. Yamakawa). Kalpasan ti panagsasabong, ikabil ti ni- trogen iti 40-50 libra/acre/bulan tapnon mamintenar ti panagbagay ti N:K iti nagbaetan ti index tisyo a 1:1 ken 1:1.5. No maikabil ti abuno iti danum ti irigasyon (makunkuna nga "firtigating"), linawas daytoy nga aramiden tapnon maikabassit ti kaadda dagiti nalukneng a bunga. Listaan 2. Maysa a kadawyan a pagtuladan iti panagabuno iti panagdakkel ti papaya kadagiti daga nga 'a'ä idiay Puna. Tawen (bulan) Kasasaad ti abuno Panagusar (lb/acre) Notas 0 ... 0-46-0 ... 100 ... Treble superphosphate 0 ... Dolomite ... 400 ... Ag 65® 0 ... 14-14-14 ... 25 ... Osmocote® 1.5 ... " ... 25 ... Osmocote® 3 ... " ... 200 ... granular 4.5 ... " ... 300 ... granular 6 ... " ... 300 ... granular + 0.3% B 7.5 ... " ... 300 ... granular 9 ... " ... 300 ... granular 10.5 ... " ... 300 ... granular 12 ... " ... 300 ... granular + 0.3% B 13.5 ... 16-5-16 ... 300 ... granular 15 ... 14-14-14 ... 300 ... granular 16.5 ... 16-5-16 ... 300 ... granular 18 ... 14-14-14 ... 300 ... granular + 0.3% B 19.5 ... 16-5-16 ... 200 ... granular 21 ... 14-14-14 ... 200 ... granular 23 ... 16-5-16 ... 200 ... granular 25 ... 14-14-14 ... 200 ... granular Ituloy ti panagusar iti kada dua a bulan, pagsinnublaten ti 16-5-16 ken 14-14-14. 5
UH-CTAHR Panagmula ti Papaya Ditoy Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 Panangamiris ti tisyo iti mula Ti papaya dumakkel kadagiti nadumaduma a kasaad ti aglawlaw ken daga, isut gapuna a narigat ti kaada ti maymaysa a kababalin ti panagusar iti abuno nga mabalin iti amin a kasasaad. Makatulong ti panangamiris iti tisyo ti mula a mangikeddeng ti kasasaad ti pagtaraon ti panagdakkel dagiti mula iti nadumaduma nga tiempo iti panagdakkelda. Daytoy ket ti pannakabalbaliw ti programa ti panagabuno tapnon magun-od ti kangatuan a panagapit ken mapasayaat ti kasasaad ti panagusar iti abuno. ipaayna Listaan 3. Nasken a tuktukad ti pagtaraon ti tisyo ti ungkay ti papaya para iti kasasaad idiay Puna, Hawaii. % ppm Nitrogen Phosphorus Potassium Calcium Magnesium Sulfur 1.20 - 1.38 0.17 - 0.21 2.70 - 3.40 1.00 - 3.00 0.40 - 1.20 0.30 - 0.80 Iron Manganese Zinc Copper Boron 20 -100 20 -150 14 - 40 4 - 10 20 - 50 Ti panangamiris iti tisyo nasken a mairugi apaman a nangrugi nga agbunga dagiti mula. Ti petiole (purpursan wenno ungkay ti bulong) nga adda iti baba ti kabarbaro a bunga maala kadagiti lima nga agpapada a mula manipud iti maysa a lugar a padapada ti maapit. Dagiti sampol nasken a maalada iti kada dua wenno tallo a bulan, iti dua a lawas kalpasa ti panagabuno. Innem a sampol ti masansan a makaumanay iti pannakaparnuay ti programa ti panagabuno maaramid babaen iti panagdilig iti rekord ti naamiris a tisyo ken dagiti delikado a kasasaad a pinarnuay dagiti agsuksukimat (Listaan 3). Daytoy a panagdilig nasken nga usigen a mainaig ti rekod ti kaadu ti apit iti talon ken dagiti pannakapaliiw ti kadakkel ken katiddog ti bunga, Panagtimbeng kadagiti ruot Ti panagtimbeng kadagiti ruot maysa kadagiti kadadakkelan a paggastuan iti panagmula iti papaya, nangnangruna kadagiti kabbaro a talaon, dagiti talon a birhen a taltalon, mabalin bassit laeng ti gabuten iti ima. Ti wagas a panangpasuob iti agas, ti birhen a daga kissayanna ti panaggabot ti ruot kadagiti maulit a pagmulaan a talon. Sakbay ti panagmula, padanuman ti talon taono agtubo dagiti bukel dagiti ruot samonton pasuyotan dagiti ruot iti agas a pagpatay ti ruot (a cas iti Roundup®). No maipamindua nga aramiden dayta, kaaduan dagiti bukel ti ruot iti rabaw ti daga maikkatda. Kalpasan ti ti panagmula, mairekomendar iti panaggabut babaen iti ima iti aglawlaw ti kaimmula a bunubon. Ti panagusar kadagiti agas maaramid babaen ti panagannad. Ad-adda a katkayatda dagiti contact a herbicide ngem kadagiti systemic a herbicide iti daytoy a tiempo, nupay mabalin nga agpadpada a makadadael iti mula a papaya. Maibalakad a salingdan dagiti ubbing a mula iti panagpasuyot. Dagiti lallakay a mula a papaya nga addaan kadagiti natangken a kayo ad-adda a naturedda kadagiti systemic a herbicide nga adaan iti glyphosate a kas iti Roundup, ngem nasken a maiyunay-unay ti panagannad iti panagusar ti agas. Ti panagusar ti agas masansan a makedngan iti kada-dua wenno tallo a bulan ti baet kadagiti nataengan a mulmula, isu nga iti pannakalinong ikabassitna ti panagdakkel dagiti ruot. Panangputed iti bulong Dagiti bulong dagiti agbungbunga a mula nasken a maputdanda tapnon maikabil ti agas kadagiti bunga ken mailisi ti pannakadunorda no maisagirad ti ungkay kadagiti bunga. Nasken a mabati ti adu a bulong no mabalin, agsipud ta iparnuayda ti pigsa a mangtulong iti panagdakkel dagiti bunga. Putden laeng dagiti bulong no ti ungkayda ket nalpay. Maaramid ti kabassitan a panagputed iti tiempo ti lamiis (winter). Maputed dagiti ungkay iti kaguddua ti nagbaetan ti bulong ken puonna tapnon malappedan ti panagwaras ti buot. Panagpuros Ti panagdakkel dagiti bunga mairelasyon iti kasasaad ti klema. Iti kapudot ti tiempo, dagiti bunga matangkenanda iti unos ti 22 a lawas ket 26 a lawas ti kasapulan iti kalamiis ti tiempo. Masansan a mapuros dagiti bunga iti kada lawas no lumdagda, ngem mabalin a mamindua iti kada lawas iti kapudot ti tiempo. Purosem dagiti bunga iti ima babaen iti panagusar iti karwas nga adda paggettengna a panggaw-at kadagiti nangato a bunga. Nasken nga annadam ti panagiggem kadagiti bunga iti kabassitan a dunggir. Ti kalidad ti bunga kadagiti babassit a pagtagilakuan mairelasion ti panagiggem ken panagannad bayat ti panagpuros ken panagikarga. Panagtimbeng iti peste Dagiti maapit a papaya madadaelda babaen kadagiti nadumaduma a sakit, igges, ken dagiti problema iti aplat. Nasken ti panangammo kadagiti nakaro a panagdadael 6
UH-CTAHR Papaya Production in Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 dagiti peste ken pannakatimbengda iti panagballigi. Dagiti sumaganad a paset ipakitada ti bassit a pannakailawlawag dagiti kangrunaan a peste ti papaya. Saksakit Dagiti saksakit ti papaya iramanna dagidiay a maigapu iti virus (kagaw), buot, ken ig-igges a nematodes. Ti papaya ringspot virus (PRV- makita iti kudil ti papaya a kasla natimbukel a singsing) isu ti kakaruan a sakit ti papaya ken masansan a kangrunaan a makaigapu iti lapped iti panagmula ti papaya iti sangalubongan. Nakaro ti kaadda ti PRV ditoy Oahu. Iti isla ti Hawaii, sapasap a masarakan ti PRV iti isla agraman ti napateg a pagmulmulaan ti papaya idiay Puna. Agpadpada ti Kauai ken Maui nga agdama a makuna nga awan ti PRV, ket awan met ti napaliiw pay a kaadda ti virus idiay Lanai wenno idiay Molokai. Dagiti papaya a nadangran iti PRV nasken a madadaelda tapnon malapdan ti panagwaras ti virus. Mabalin a malapdan dagiti problema ti virus babaen iti panagmula kadagiti genetically resistant cul- tivars (papaya a nabalbaliwan ti kasasaad ti genetikoda, a mangresista iti PRV). Saan a maiyakar ti PRV babaen kadagiti bukel, ngem mabalin a maiwaras kadagiti lugar nga awan pay ti sakit babaen ti panangimula iti bunobon a nadangran. Tapnon malapdan ti pannakaiyeg ti virus, saanka nga agipatulod kadagiti bunobon a papaya iti nagbaetan dagiti isla. Kadagiti isla nga addan ti PRV, padakkelem dagiti bunobon kadagiti narseri nga asideg ti lugar a pagmulaan tapnon malapedan ti nalallalo a panagwaras iti virus. Dagiti saksakit gapu iti buot maysada a kakaruan a problem iti panagmula iti papaya. Ti wagas a panangtimbeng iti sakit a buot ket isu ti panagannad babaen ti panagusar kadagiti pagpasuyot iti buot (fungi- cides) iti masansan a panagusar. Umno a paniempo, kaadu, ken kalawa ti maagasan naskenda iti umno a panagtimbeng. Apaman a makakapet ti sakit, bassit ti gapuanan ti agas iti panagtimbeng. Iti kasasaad nga adu ti tudo, ad-adu met ti maiyagas (75-100 a galon iti kada acre) nasken iti baet ti 2-3 a lawas. Iti namaga a kasasaad, bas-bassit met ti maiyagas (40-50 a galon iti kada acre) iti baet ti 3-4 a lawas makaumanay a mangsalaknib iti pannakaisarang dagiti kudil ti bunga. Ti panagusar kadagiti surfactant naskenda iti pannakaiseguro iti nasayaat ken agpapada a pannakaipasuyot ti agas. Iti agdama, ti kasayaatan nga agas a pangsalaknib kadagiti bunga ket ti mancozeb, isu a mabalin nga usaren a mairaman iti addaan laok a cobre a pangnayon ti pigsana. Ti kasla pulbos a buot mabalinna a dadaelen ti naganus a bulong, ket ibanagna ti nababa a kalidad ken kaadu ti bunga. Ti wettable sulfur napigsa a pangtimbeng ti kasla pulbos a buot no laeng sapasap a maagasan ti entero a bulong. Dagiti igges a nematode mabalin a matimbengda babaen iti pannakapaasok ti daga iti agas sakbay iti panagmula. Para iti ad-adupay a padamag kadagiti nema- tode, kitaen ti sinurat ti CTAHR nga PD-15, Plant-para- sitic nematodes and their management. Dagiti saksakit ti papaya Papaya ringspot virus (managan idi ti papaya mosaic) Anthracnose and chocolate spot, Colletotrichum gloeosporioides (bunga, ungkay, bulong) Phytophthora, Phytophthora palmivora (bunga, kayo, ramramot) Powdery mildew, Oidium caricae (bulbulong) Black spot, Cercospora papayae (bunga) Damping off, Pythium, Phytophthora, and Rhizoctonia spp. (bunbunobon) Wet rot, Phomopsis sp. (bunga) Dry rot, Mycosphaerella sp. (bunga) Watery fruit rot, Rhizopus stolonifer Stem-end rot, Botryodiplodia theobromae, B. stolonifer, Phomopsis sp. (natangkenan a bunga) Reniform nematode, Rotylenchulus reniformis Root-knot nematode, Meloidogyne spp. Dagiti igges Dagiti igges mabalin nga isu ti maysa kadagiti kakaruan a problema iti panagmula ti papaya. Ti Stevens leafhop- per (igges a lumagto) mabalin a maysa kadagiti nakaru a problema no ti panagianda ket nakaru ti kaaduda, mabalin a rumsua daytoy kadgiti namaga a kasasaad. Makita daytoy a pannakadadael babaen iti panagamarilio ti igid dagiti bulong ken ti panagtubbog dagiti ungkay a gappuanan ti dunor a nanganan. Ti gapuanan ti phyto- toxic iti mula, maawagan iti "hopper burn," mailasin babaen ti panaggango (wenno "pannakasinit") ti pungpungto ken ig-igid ti bulong. Ti puraw a peach scale ket kabbaro a naiyeg ditoy Hawaii. Dagitoy nga insekto makabukelda iti dakkel a panagian iti puon ti kayo, mangted iti napudaw a langa. Mabalin nga agpangatoda iti kayo ket darupenda ti sinar- ay a bunga. No daytoy a peste adda iti nairanta a tagilako iti sabali a pagilian wenno estado (para export), agbalin a problema ti kuarentinas. Dagiti ngilaw ti bunga nangnangruna a problema dagiti bunga a mapaluom iti kayo; saanda a nakaru a problema no purosen dagiti bunga apaman 7
UH-CTAHR Panagmula ti Papaya Ditoy Hawaii F&N-3a - Aug. 2005 matangkenanda a para export a tagilako. Dagiti para export nasken a maanamongan ti wagas a pannakaagas dagiti peste (disinfection procedures). Dagiti pannakaagas maanamonganda no maaramid babaen iti agdama a pagwadan ti USDA-PPQ kadagiti pagagas a vapor-heat, irradiation, ken high-temperature forced-air. Dagiti mealybug ken puraw a peach scale masansan a pesteda kadagiti bungbunga ket mabalin nga ibanagna ti saan a pannakaanamong idiay lugar a pagbungonan. Ti nasapasap a pannakapasuyot ket nasken iti panangtimbeng iti mealybug, nangruna dagiti akinbaba a bunga nga adda iti asideg ti puon. Dagiti olmog a peste ti papaya Broad mite, Polyphagotarsonemus latus (bunobon), naganus a mulmula, akinbaba a rabaw ti naganus a bulbulong) Papaya leaf edgeroller, Calacarus brionesae Red and black flat mite, Brevipalpus phoenicis (fruit) Truckerellid mites, Tuckerella ornata, T. pavoniformis (dagiti puon dagiti lallakay a mula) Carmine spider mite, Tetranychus cinnabarinus (akinbaba a rabaw dagiti natangkenan a bulong) Citrus red mite, Panonychus citri (akingato a rabaw dagiti natangkenan a bulong) Texas citrus mite, Eutetranychus banksi (akingato a rabaw dagiti natangkenan a bulong) Dagiti insekto a peste ti papaya Green peach aphid, Myzus persicae Onion thrips, Thrips tabaci Stevens leafhopper, Empoasca stevensi Mediterranean fruit fly, Ceratitis capitata Melon fly, Dacus cucurbitae Oriental fruit fly, Dacus dorsalis White peach scale, Pseudaulacaspis pentagona Mealybugs Ants Whitefly References Nakasone, H.Y., and R.E. Paull. 1998. Tropical fruit. CAB Interna- tional, New York. P. 239-269. Chia, C.L., M.S. Nishina, and D.O. Evans. 1989. Papaya. Univer- sity of Hawaii, CTAHR Commodity Fact Sheet PA-3(A). Hines, R.B., O.V. Holtzmann, and R.D. Raabe. 1965. Diseases of papaya (Carica papaya L.) in Hawaii. University of Hawaii, Hawaii Agricultural Experiment Station, Bulletin 136. Ko, W. 1982. Biological control of Phytophthora root rot of papaya with virgin soil. Plant Disease 66(6). Dagiti olmog Ti panagadu dagiti olmog dadaelenna nga agpadpada ti bunga ken bulong. Agbalin a dakkel a problema iti tiempo ti pudot ken namaga. Dagiti olmog masansan a pangananda ti sirok ti igid dagiti bulong ken kadagiti naganus, mapatpatangken a tisyo. Dagiti miticide masansan a papatayenna laeng dagiti nataengan ken ubbing nga olmog, ken bassit ti apektona kadagiti itlog. Dagiti natiempoan a panagagas naskenda iti panangtimbeng kadagiti ubbing, nga agbalinto a nataengan nga agitlog iti 7-14 nga aldaw. Ti umno a panagpasuyot nasken iti pananglapped kadagiti "makalibas" a mangirugi manen ti panagaduda kadagiti tukad a makadadael. Nishijima, W. 1985. Papaya postharvest disease control. Proceed- ings: 21st Annual Hawaii Papaya Industry Association Confer- ence. University of Hawaii, HITAHR 03.09.86. p. 20-24. Nishina, M. 1991. Bumpy fruit of papaya as related to boron defi- ciency. University of Hawaii, CTAHR Commodity Fact Sheet PA-4(B). Nishina, M., S.J. Ferreira, R.M. Manshardt, C.G. Cavaletto, E. Llantero, L. Mochida, and D. Perry. Production requirements of the transgenic papayas 'UH Rainbow' and 'UH SunUp'. Univer- sity of Hawaii, CTAHR publication NPH-2. Nishina, M.S., W.T. Nishijima, F. Zee, C.L. Chia, R.F.L. Mau, and D.O. Evans. 1989. Papaya ringspot virus (PRV): a serious dis- ease of papaya. University of Hawaii, CTAHR Commodity Fact Sheet PA-4(A). Qiu, Y., M.S. Nishina, and R.E. Paull. 1995. Papaya fruit growth, calcium uptake, and fruit ripening. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 120(2):246-253. Yee, Warren. 1978. Growing papayas. University of Hawaii, Coop- erative Extension Service, Report. Yee, W., G.M. Aoki, R.A. Hamilton, F.H. Haramoto, R.B. Hines, O.V. Holtzmann, J.T. Ishida, J.T. Keeler, and H.Y. Nakasone. 1970. Papayas in Hawaii. University of Hawaii, Cooperative Extension Service, Circular 436. Iti pannakaibaga ti marka, kompania, wenno nagan ti agtagilako saanna nga ipasiguro ti iayanamong, garantisar, pammaneknek ti Hawaii Cooperative Extension Service ken dagiti empleadona ken saanna met nga ipakita panangirekomendar ti pananglaksid kadagiti dadduma a nasayaat a produkto wenno kompania. Panagannad: Ti panagusar iti agas imatangan ti estado ken pederal ti pannakakontrol. Basaen ti naipakuyog leybel ti agas tapnon maiseguro ti nairanta a panagusar ken suroten amin dagiti pagwadan. 8


34567O K T U B R E 1 5 , 2 0 1 2 Disiembre 10-16 Agtulnog iti Dios ket Magunggonaan Kadagiti Sinapataan a Karina PANID 3 DAGITI KANTAEN: 129, 95 Disiembre 17-23 Ti Koma Saoyo a Wen Kaipapananna ti Wen PANID 18 DAGITI KANTAEN: 63, 125 Dadakkel Letrana nga Edision PASET 2
34567 OCTOBER 15, 2012 PANGGEP DAYTOY A MAGASIN, Ti Pagwanawanan, nga idaydayaw ni Jehova a Dios, ti Soberano nga Agturay iti uniberso. Idi nagkauna a panawen, agpuesto ti maysa a tao iti pagwanawanan tapno makitana dagiti mapaspasamak iti adayo. Umasping iti dayta, ipakita daytoy a magasin ti kaipapanan dagiti pasamak iti lubong maitunos kadagiti padto ti Biblia. Liwliwaenna amin a tattao babaen ti naimbag a damag a ti Pagarian ti Dios, a maysa a pudpudno a gobierno idiay langit, asidegen a pagpatinggaenna ti amin a kinadakes ken pagbalinenna a paraiso ti daga. Parparegtaenna dagiti tattao a mamati ken Jesu-Kristo, a natay tapno magun-odtayo ti biag nga agnanayon, ken agturturay itan kas Ari iti Pagarian ti Dios. Manipud pay idi 1879 nga ipabpablaak dagiti Saksi ni Jehova daytoy a magasin ken awan pakainaiganna iti politika. Naibatay daytoy iti Biblia. Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. PANG GEP DAGITI MAADAL NGA ARTIKULO MAADAL NGA ARTIKULO 3, 4 Itampok ti umuna nga artikulo dagiti napapateg a kari nga insapata ti Dios a tungpalenna. Tapno ma- gunggonaan kadagitoy a kari, masapul a pagtulno- gantayo ti Dios ken sustinerentayo ti saotayo. Ti maikadua nga artikulo itampokna ti sumagmama- no a pagarigan dagidiay nangsustiner iti saoda ken paregtaenna dagiti bautisado a Kristiano a tungpalenda ti kapatgan a Wen nga imbagada. - Mat. 5:37. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2012 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. Vol. 133, No. 20 Semimonthly ILOKO
Agtulnog iti Dios ket Magunggonaan Kadagiti Sinapataan a Karina "Yantangay ta awan ti nangatngato a pannakabalin ngem [iti Dios], inaramatna ti bukodna a nagan iti dayta a sapata." - HEB. 6:13, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. PADASEM A SUNGBATAN: Apay a masiguradotayo a saanto a mapaay dagiti panggep ti Dios? Ania ti inkari ti Dios kalpasan a nagbasol da Adan ken Eva? Kasano a magunggonaantayo iti sinapataan a kari ti Dios ken Abraham? NI Jehova ti "Dios ti kinapudno." (Sal. 31:5) Saan a kanayon a mapagtalkan ti sao ti managbasol a tat- tao, ngem 'ti Dios dina mabalin ti agulbod.' (Heb. 6:18; basaen ti Numeros 23:19.) Kanayon a tungpa- lenna dagiti panggepna agpaay iti sangatauan. Kas 1. Kasano a naiduma ti sao ni Jehova iti sao dagiti managbasol a tattao? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 3
pagarigan, amin nga imbaga ti Dios nga aramidenna iti rugi ti tunggal aldaw ti panamarsua ket "naaramid a kasta." Gapuna, iti ngudo ti maikanem nga aldaw a panamarsua, "nakita ti Dios ti isuamin nga inara- midna ket, adtoy! nasayaat unay dayta." - Gen. 1:6, 7, 30, 31. 2 Idi kinuna ni Jehova a Dios a nasayaat unay da- giti pinarsuana, impakaammona ti panangrugi ti ma- ikapito nga aldaw. Dayta ket saan a 24-oras nga al- daw no di ket atiddog a periodo ti tiempo nga iti dayta naginana ti Dios iti amin nga ar-aramidna a panag- parsua ditoy daga. (Gen. 2:2) Saan pay a nagpating- ga dayta nga aldaw a panaginana ti Dios. (Heb. 4: 9, 10) Saan nga ipalgak ti Biblia no kaano ti eksak- to a panangrugi dayta. Ngem ammotayo a nangrugi dayta sumagmamano a tiempo kalpasan a naparsua ni Eva nga asawa ni Adan, agarup 6,000 a tawenen ti napalabas. Iti Sangaribu a Tawen a Turay ni Jesu- Kristo, siguradonto a matungpal ti panggep ti Dios 2. Ania ti aldaw a panaginana ti Dios, ken apay a "pinagbalinna a sagrado" dayta? 4 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
iti panangparsuana iti daga kas agnanayon a paraiso a pagnaedan dagiti perpekto a tattao. (Gen. 1:27, 28; Apoc. 20:6) Mabalin kadi a masagrapmo ti kasta a naragsak a masakbayan? Wen ta "ti Dios binendisio- nanna ti maikapito nga aldaw ket pinagbalinna a sagrado." Daytoy ti pammatalged nga aniaman ti tumaud a parikut, sigurado a matungpalto ti pang- gep ti Dios inton agngudo ti aldaw a panaginanana. - Gen. 2:3. 3 Ngem kalpasan a nangrugi ti aldaw a panagina- na ti Dios, adda di nasayaat a napasamak. Maysa nga anghel nga anak ti Dios, nga idi agangay naawagan iti Satanas, ti nagtarigagay a mapagdayawan. Insawang- na ti damo a kinaulbod idi sinulisogna ni Eva nga ag- sukir ken Jehova. (1 Tim. 2:14) Inallukoy met ni Eva ti asawana nga agsukir. (Gen. 3:1-6) Ngem uray na- kuestionaran ti kinamapagtalkan ti Dios iti daydi a pasamak, ammona a saan a kasapulan nga agsapata 3. (a) Ania ti napasamak kalpasan a nangrugi ti aldaw a panagi- nana ti Dios? (b) Kasano nga impakaammo ni Jehova ti panggepna a mangipatingga iti panagrebelde? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 5
tapno patalgedanna a matungpalto ti panggepna. Im- bes ketdi, imbaga laeng ni Jehova no kasano nga agpatingga ti panagrebelde babaen iti sasao a mai- palgakto ti kaipapananna iti naikeddeng a tiempo: "Mangikabilakto ti panagginnura iti nagbaetan [ni Satanas ken ti] babai ken iti nagbaetan ti bin-im ken ti bin-ina. [Ti naikari a bin-i] dunorennakanto iti ulo ket dunoremto iti mukod." - Gen. 3:15; Apoc. 12:9. SINAPATAAN A KARI - PAMMATALGED ITI MAYSA A BANAG 4 Iti dayta a nasapa a paset ti pakasaritaan ti tao, saan a kasapulan nga agsapata da Adan ken Eva tap- no paneknekanda nga agpayso ti ibagbagada. Saan a kasapulan nga agsapata dagiti perpekto a tao a ma- ngay-ayat ken mangtultulad iti Dios. Kanayon a pud- no ti ibagada ken naan-anay nga agtalekda iti maysa ken maysa. Ngem nagbalbaliw ti kasasaad idi nagba- sol ti tao ken nagbalin nga imperpekto. Idi agangay, nagbalinen a kadawyan ti panagulbod ken panangal- 4, 5. Ania a pammatalged ti inusar ni Abraham iti sumagmamano a gundaway? 6 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
lilaw isu a kasapulan nga agkari wenno agsapatada tapno patalgedanda ti maysa a napateg a banag. 5 Nagsapata ni patriarka Abraham kas pammatal- ged iti saona iti agarup a tallo a gundaway. (Gen. 21: 22-24; 24:2-4, 9) Ti umuna a panagsapatana ket idi nagsubli manipud panangparmekna iti ari ti Elam ken dagiti kaaliadona. Simmabat kenkuana dagiti ari ti Salem ken Sodoma. Ti ari ti Salem a ni Melquise- dec ket maysa met a 'padi ti Kangatuan a Dios.' Ga- puna, binendisionanna ni Abraham ken indaydayaw- na ti Dios iti panamagballigina ken Abraham. (Gen. 14:17-20) Kalpasanna, idi gunggonaan koma ti ari ti Sodoma ni Abraham gapu iti panangispalna kadagiti iturayan ti ari iti ima dagiti rimmaut a buyot, inkari ni Abraham: "Itag-ayko ti imak iti panagsapata ken Jehova a Kangatuan a Dios, Namataud iti langit ken daga, a, manipud iti maysa a linabag agingga iti may- sa a galut ti palloka, saan, awanto ti alaek iti aniaman a banag a kukuam, tapno saanmo a kunaen, 'Siak ti nangpabaknang ken Abram.' " - Gen. 14:21-23. PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 7
SINAPATAAN A KARI NI JEHOVA KEN ABRAHAM 6 Tapno magunggonaan ti managbasol a sanga- tauan, nagsapata met ni Jehova a Dios babaen ti pa- nagaramatna iti sasao a kas iti " 'Kas sibibiagak,' kuna ti Soberano nga Apo Jehova." (Ezeq. 17:16) Nasurok nga 40 a daras a dinakamat ti Biblia a na- ngaramid ni Jehova a Dios kadagiti sinapataan a kari. Mabalin a ti pagaammo unay ket ti inkarina ken Ab- raham. Iti panaglabas ti adu a tawtawen, nangaramid ni Jehova iti sumagmamano a tulag wenno kari ken Abraham. No mapagtitipon dagita, ipakitada nga ag- taud ti naikari a Bin-i ken Abraham babaen iti anak- na a ni Isaac. (Gen. 12:1-3, 7; 13:14-17; 15:5, 18; 21:12) Kalpasanna, sinubok ni Jehova ni Abraham ket imbilinna nga idatonna ti dungdungnguenna nga anak. Madagdagus a nagtulnog ni Abraham ket ida- tonna koman ni Isaac idi linapdan ti maysa nga ang- hel ti Dios. Idin insapata ti Dios: "Babaen kaniak met 6. (a) Ania nga ulidan ni Abraham ti nasayaat a tuladentayo? (b) Ania ti aramidentayo tapno magunggonaantayo iti kinatulnog ni Abraham? 8 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
laeng isapatak . . . a gapu iti kinapudno nga inara- midmo daytoy a banag ket dika impaidam ti anakmo, ti kakaisuna kenka, sigurado a bendisionankanto ket sigurado a paaduekto ti bin-im kas kadagiti bituen ti langlangit ken kas kadagiti binukel ti darat nga adda iti aplaya; ket ti bin-im tagikuaennanto ti ruangan da- giti kabusorna. Ket babaen ti bin-im pudno unay a da- giti amin a nasion iti daga bendisionandanto ti bag- bagida maigapu iti kinapudno nga immimdengka iti timekko." - Gen. 22:1-3, 9-12, 15-18. 7 Apay nga insapata ti Dios ken Abraham a ma- tungpalto dagiti karina? Kayatna a pabilgen ti pam- mati dagiti kadua ni Kristo nga agtawid iti Pagarian, dagidiay mangbukel iti segundario a paset ti naikari a 'bin-i.' (Basaen ti Hebreo 6:13-18; Gal. 3:29) Kas inlawlawag ni apostol Pablo, ni Jehova "bimmallaet buyogen iti sapata, tapno, babaen iti dua a di mabal- baliwan a banag [ti kari ken sapatana] a di mabalin 7, 8. (a) Apay a nagsapata ti Dios ken Abraham? (b) Kasano a ma- gunggonaanto ti "sabsabali a karnero" ni Jesus iti sinapataan a kari ti Dios? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 9
a pagulbodan ti Dios, . . . maaddaantayo koma iti na- bileg a pammaregta a kumpet iti namnama a naika- bil iti sanguanantayo." 8 Saan laeng a dagiti napulotan a Kristiano ti ma- gunggonaan iti sinapataan a kari ti Dios ken Abra- ham. Babaen iti 'bin-i' ni Abraham, inkari ni Jehova a dagiti tattao iti "amin a nasion iti daga bendisio- nandanto ti bagbagida." (Gen. 22:18) Karaman ka- dagita nga agsagrap iti bendision isu dagiti natulnog a "sabsabali a karnero" ni Kristo, a mangnamnama nga agbiag nga agnanayon iti paraiso a daga. (Juan 10:16) Nailangitan man wenno naindagaan ti nam- namam, 'kumpetka' koma iti dayta babaen ti agtultu- loy a panagtulnogmo iti Dios. - Basaen ti Hebreo 6:11, 12. DADDUMA PAY A KARI TI DIOS MAINAIG KEN ABRAHAM 9 Adu a siglo kalpasanna, nagsapata manen ni Je- hova mainaig kadagiti karina ken Abraham idi imba- 9. Ania ti insapata ti Dios idi maad-adipen dagiti kaputotan ni Ab- raham idiay Egipto? 10 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
onna ni Moises a makisarita kadagiti kaputotan ni Abraham nga agnanaed idiay Egipto kas ad-adipen. (Ex. 6:6-8) Maipapan iti dayta a gundaway, kinuna ti Dios: "Iti aldaw a panangpilik iti Israel, . . . intag- ayko ti imak iti maysa a sapata kadakuada nga iruar- ko ida manipud daga ti Egipto nga ipan iti daga a sini- misimko maipaay kadakuada, maysa a pagay-ayusan ti gatas ken diro." - Ezeq. 20:5, 6. 10 Kalpasan ti pannakaispal ti Israel manipud Egipto, nangaramid ni Jehova iti sabali pay a sinapa- taan a kari kadakuada: "No siiinget nga agtulnog- kayto iti timekko ket pudno a salimetmetanyonto ti tulagko, iti kasta sigurado nga agbalinkayto a nai- sangsangayan a sanikuak manipud iti amin a sabsa- bali nga ili, agsipud ta kukuak ti intero a daga. Ket dakayo agbalinkayto kaniak a maysa a pagarian ti pa- padi ken maysa a nasantuan a nasion." (Ex. 19: 5, 6) Anian a nagdayag dayta a pribilehio nga intu- kon ti Dios iti nasion ti Israel! Kaipapananna a no 10. Ania ti inkari ti Dios iti Israel kalpasan ti panangispalna ka- dakuada idiay Egipto? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 11
agtulnogda iti Dios, agtaudto iti dayta a nasion ti maysa a pagarian ti papadi nga aramatenna a mang- bendision iti sangatauan. Idi agangay, kastoy ti kinu- na ni Jehova iti panangdeskribirna iti inaramidna ma- ipaay iti Israel iti dayta a gundaway: "Nangaramidak kenka iti sinapataan a sasao ken simrekak iti pan- nakitulag kenka." - Ezeq. 16:8. 11 Iti dayta a tiempo, saan nga inobligar ni Jehova nga isapata dagiti Israelita nga agtulnogda kenkuana; ken saanna met nga impilit kadakuada dayta a pribi- lehio. Ngem sitatallugod a kinunada: "Isuamin a si- nao ni Jehova situtulokkami a mangaramid." (Ex. 19:8) Tallo nga aldaw kalpasanna, impakaammo ni Jehova a Dios no ania ti kalikagumanna iti Israel kas ili a pinilina. Umuna, intedna kadakuada ti Sangapu- lo a Bilin, kalpasanna inyallatiw ni Moises dagiti ka- nayonan a bilin a nailanad iti Exodo 20:22 agingga iti Exodo 23:33. Ania ti kinuna ti Israel? "Amin dagiti umili simmungbatda iti maymaysa a timek ket kinu- 11. Ania ti sungbat ti Israel iti awis ti Dios a makitulagda kenkua- na nga agbalin nga ili a pinilina? 12 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
nada: 'Situtulokkami a mangaramid iti amin a sasao a sinao ni Jehova.' " (Ex. 24:3) Kalpasanna, insurat ni Moises dagita a linteg iti "libro ti tulag" ket im- basana a sipipigsa tapno mangngegan manen dagita ti intero a nasion. Idi kuan, iti maikatlo a gunda- way, inkari dagiti umili: "Situtulokkami a mangara- mid ken agtulnog iti isuamin a sinao ni Jehova." - Ex. 24:4, 7, 8. 12 Dagus nga intungpal ni Jehova ti pasetna iti Linteg ti tulag babaen ti panangibilinna a maaramid ti maysa a tolda a pagdaydayawan ken adda papadi nga umararaw kenkuana para kadagiti managbasol a tattao. Ngem nalipatan a dagus ti Israel ti dedikasion- da iti Dios ket "pinasakitanda uray Daydiay Santo ti Israel." (Sal. 78:41) Kas pagarigan, bayat a mait- ited ken Moises dagiti kanayonan nga instruksion idiay Bantay Sinai, saan a nakaanus dagiti Israeli- ta ket nangrugi a mapukaw ti pammatida iti Dios ket impapanda a binaybay-an idan ni Moises. Isu 12. Ania ti inaramid ni Jehova kalpasan a nakitulag iti Israel, ken ania met ti inaramid ti ilina? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 13
a nangaramidda iti nabalitokan nga urbon a baka sa kinunada kadagiti kailianda: "Daytoy ti Diosmo, O Israel, a nangipanaw kenka iti daga ti Egipto." (Ex. 32:1, 4) Idi kuan, inangayda ti okasion nga inawagan- da iti "piesta ken Jehova" ket nagrukbab ken nagsak- ripisioda iti inaramidda nga imahen. Idi nakita dayta ni Jehova, imbagana ken Moises: "Sidadaras a simia- sida iti dalan nga imbilinko a papananda." (Ex. 32: 5, 6, 8) Nakalkaldaang ta sipud idin, masansan nga agkari ti Israel iti Dios ngem dida met tungtungpa- len dayta. - Num. 30:2. DUA A KANAYONAN A SAPATA 13 Bayat ti panagturay ni Ari David, nangaramid ni Jehova iti dua pay a sapata a pakagunggonaan ti amin nga agtulnog kenkuana. Umuna, inkarina ken David nga agtalinaed iti agnanayon ti tronona. (Sal. 89:35, 36; 132:11, 12) Kaipapananna a ti naikari a Bin-i ket maawaganto iti "Anak ni David." (Mat. 1:1; 13. Ania ti insapata ti Dios ken Ari David, ken ania ti nakainai- gan dayta iti naikari a Bin-i? 14 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
21:9) Sipapakumbaba nga inawagan ni David day- toy a masanguanan a kaputotanna iti "Apo" agsi- pud ta maitedto iti Kristo ti natantan-ok a saad. - Mat. 22:42-44. 14 Maikadua, ni Jehova pinaltiinganna ni David a mangipadto a daytoy a naisangsangayan nga Ari ket agserbi met kas Nangato a Padi para iti sangatauan. Iti pagarian ti Israel, agsina idi ti kinaari ken kinapa- di. Nagtaud dagiti papadi iti tribu ni Levi, ken nag- taud met dagiti ar-ari iti tribu ni Juda. Ngem impadto ni David maipapan iti daytoy nadayag a kaputotanna: "Ti sao ni Jehova iti Apok ket: 'Agtugawka iti makan- nawanko agingga nga ikabilko dagiti kabusormo a pagbatayan dagiti sakam.' Insapata ni Jehova (ket sa- anto nga agbabawi): 'Maysaka a padi agingga iti tiem- po a di nakedngan maitunos iti kasasaad ni Melqui- sedec!' " (Sal. 110:1, 4) Kas kaitungpalan dayta a padto, agturturay itan idiay langit ti naikari a Bin-i a ni Jesu-Kristo. Agserserbi met isuna kas Nangato 14. Ania ti insapata ni Jehova maipapan iti naikari a Bin-i, ken ka- sano a magunggonaantayo iti dayta? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 15
a Padi para iti sangatauan babaen ti panangtulongna kadagiti agbabbabawi a maaddaan iti naanamongan a takder iti Dios. - Basaen ti Hebreo 7:21, 25, 26. TI BARO NGA ISRAEL TI DIOS 15 Gapu ta inlaksid ti nasion ti Israel ni Jesu-Kris- to, napukawda idi agangay ti naparaburan a kasasa- adda agraman ti panagbalinda koma a "maysa a paga- rian ti papadi." Kinuna ni Jesus kadagiti panguluen dagiti Judio: "Ti pagarian ti Dios maikkatto kadaka- yo ket maited iti nasion a mangpatpataud kadagiti bungana." (Mat. 21:43) Nabuangay dayta a baro a nasion idi Pentecostes 33 C.E. idi naiparukpok ti es- piritu ti Dios iti agarup 120 nga adalan ni Jesus a na- guummong idiay Jerusalem. Naawaganda iti "Israel ti Dios" nga idi agangay nagdagup iti sumagmamano a ribu a tattao, a naggapu iti nadumaduma a nasion iti daydi a tiempo. - Gal. 6:16. 16 Saan a kas iti nasion ti Israel, daytoy baro a na- 15, 16. (a) Ania a dua nga Israel ti tinukoy ti Biblia, ket ania ka- dagita ti bembendisionan ti Dios ita? (b) Ania ti imbilin ni Jesus kadagiti pasurotna maipapan iti panagsapata? 16 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
espirituan a nasion ti Dios ket mangpatpataud iti na- imbag a bungbunga babaen ti agtultuloy a panagtul- nogda iti Dios. Ti maysa a bilin a sursuroten dagiti miembrona ket nainaig iti panagsapata. Idi tiempo ni Jesus, siuulbod nga agsapata dagiti tattao wenno ag- karida maipapan kadagiti saan unay a napateg a bam- banag. (Mat. 23:16-22) Ngem insuro ni Jesus kada- giti pasurotna: "Dikay agsapata a pulos . . . Ti koma latta saoyo a Wen kaipapananna ti Wen, ti saoyo a Saan, Saan; ta ti aniaman a surok dagitoy ket nagta- ud iti daydiay nadangkes." - Mat. 5:34, 37. 17 Kaipapanan kadi dayta a kanayon a di umiso ti agsapata? Ken ania ti ramanen ti panangsustinertayo iti saotayo? Masungbatan dagitoy a saludsod iti su- maganad nga artikulo. Bayat nga ut-utobentayo ti Sao ti Dios, matignaytay koma nga agtultuloy nga agtulnog ken Jehova. Iti kasta, bendisionannatayo maitunos kadagiti napateg a kari nga insapatana a tungpalen. 17. Aniada a saludsod ti mausig iti sumaganad nga artikulo? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 17
Ti Koma Saoyo a Wen Kaipapananna ti Wen "Ti koma latta saoyo a Wen kaipapananna ti Wen, ti saoyo a Saan, Saan." - MAT. 5:37. PADASEM A SUNGBATAN: Ania ti kinuna ni Jesus maipapan iti panagkari? Apay a nagsayaat a tuladentayo ni Jesus iti panangsustinerna iti saona? Kadagiti ania a kaso a masapul a sustinerentayo ti saotayo? KAADUANNA a saan a kasapulan nga agsapa- ta dagiti pudno a Kristiano. Agtultulnogda nga- min ken Jesus a nagkuna: "Ti koma latta saoyo a Wen kaipapananna ti Wen." Ibagbagana a tung- palen koma ti maysa a tao no ania ti saona. Ki- nuna ni Jesus sakbay a dinakamatna dayta a bi- lin: "Dikay agsapata a pulos." Imbagana daytoy kas panangkondenar iti nakairuaman ti adu a tattao a maulit-ulit a panagsapata, nga awan met ti pang- 1. Ania ti kinuna ni Jesus maipapan iti panagsapata, ken apay? 18 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
gepda a mangaramid iti imbagada. Gapu ta 'sursuro- kanda' ti imbagada a Wen wenno Saan, ipakpakita- da laeng a talaga a saanda a mapagtalkan ken im- impluensiaan ida "daydiay nadangkes." - Basaen ti Mateo 5:33-37. 2 Kayat kadi a sawen ni Jesus a kanayon a dakes ti agsapata? Saan. Kas naammuantayo iti napalabas nga artikulo, adda dagiti gundaway a nagsapata ni Je- hova a Dios ken ti nalinteg nga adipenna a ni Abra- ham. Kasta met, kinalikaguman ti Linteg ti Dios nga adda maaramid a panagsapata tapno marisut dagiti di panagkikinnaawatan. (Ex. 22:10, 11; Num. 5:21, 22) Gapuna, no agtestigo iti korte ti maysa a Kristiano, mabalin a nasken nga agsapata nga ibagana ti ki- napudno. Wenno, sagpaminsan, mabalin a nasken nga agsapata ti maysa a Kristiano tapno ipasigurado- na iti sabsabali ti intensionna wenno tapno tumu- long a mangrisut iti parikut. Iti kinapudnona, idi a 2. Ilawlawagmo no apay a saan a kanayon a dakes ti agsapata. PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 19
ti nangato a padi pinagsapatana ni Jesus, saan a nag- kedked no di ket nagsao iti kinapudno iti sangua- nan ti Sanhedrin a pangukoman dagiti Judio. (Mat. 26:63, 64) Saan koma a nasken nga agsapata ni Je- sus iti asinoman. Ngem tapno ipaganetgetna a ma- pagtalkan ti mensahena, masansan nga umuna nga ibagana ti kastoy: "Pudno unay [iti literal, "Pudno, pudno"] kunak kadakayo." (Juan 1:51; 13:16, 20, 21, 38) Kitaentayo ti kanayonan a masursurotayo iti ulidan da Jesus, Pablo, ken ti dadduma pay a nang- tungpal iti saoda a Wen. JESUS - TI KASAYAATAN NGA ULIDAN 3 "Adtoy! Umayak . . . tapno aramidek ti paga- yatam, O Dios." (Heb. 10:7) Babaen kadagitoy a na- bagas a sasao ni Jesus, indatagna ti bagina iti Dios tapno tungpalenna ti amin a naipadto maipapan iti naikari a Bin-i, pakairamanan ti 'panangdunor [ni Satanas] iti mukodna.' (Gen. 3:15) Awan pay ti tao 3. Ania ti inkari ni Jesus iti Dios iti kararagna, ket ania ti sung- bat ti nailangitan nga Amana? 20 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
a nagboluntario a mangibaklay iti kasta kadagsen a responsabilidad. Manipud idiay langit, inyebkas ni Je- hova ti naan-anay a panagtalekna iti Anakna, ken sa- annan a kinalikaguman nga isapata ni Jesus a tung- palenna ti saona. - Luc. 3:21, 22. 4 Kanayon nga inaramid ni Jesus no ania ti inka- sabana babaen ti panangtungpalna iti karina. Saan- na nga impalubos a masinga iti panangaramidna iti trabaho nga impaannong ni Amana - ti panangikasa- ba iti naimbag a damag ti Pagarian ti Dios ken pana- ngisuro kadagidiay inyasideg kenkuana ti Dios. (Juan 6:44) Kastoy ti panangiladawan ti Biblia iti naan- anay a kinamapagtalkan ni Jesus: "Uray pay no ka- sano ti kaadu dagiti kari ti Dios, nagbalinda a Wen babaen kenkuana." (2 Cor. 1:20) Talaga a ni Jesus ti kasayaatan nga ulidan iti panangtungpal iti inkarina ken Amana. Usigentay met ti maysa a nangikaguma- an a mangtulad ken Jesus. 4. Kasano a tinungpal ni Jesus ti karina? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 21
PABLO - TINUNGPALNA TI SAONA 5 "Ania ti aramidek, Apo?" (Ara. 22:10) Daytoy ti sipapasnek nga insungbat ni Pablo, a pagaammo idi kas Saulo, maipapan iti bilin ti naipadayag nga Apo Jesus a nagparang kenkuana iti maysa a sirma- ta tapno pasardengenna ni Saulo a mangidadanes kadagiti adalanna. Kas resultana, nagbabawyan ni Saulo ti dakes nga inaramidna, nagpabautisar, ken inawatna ti naisangsangayan nga annongen a mapan kadagiti nasion tapno mangsaksi maipapan ken Je- sus. Sipud idin, intultuloy ni Pablo nga awagan ni Je- sus iti "Apo" ket pinaneknekanna dayta agingga a nagpatingga ti naindagaan a biagna. (Ara. 22:6-16; 2 Cor. 4:5; 2 Tim. 4:8) Isu ket naiduma kadagidiay nangikunaan ni Jesus: "Apay, ngarud, nga awagan- dak iti 'Apo! Apo!' ngem saanyo nga aramiden ti bambanag nga ibagak?" (Luc. 6:46) Wen, namnama- en ni Jesus kadagidiay nangawat kenkuana kas Apo a tungpalenda ti saoda, kas ken apostol Pablo. 5. Apay a nasayaat a tuladentayo ni apostol Pablo? 22 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
6 Sireregta nga inkasaba ni Pablo ti mensahe ti Pa- garian iti intero nga Asia Menor ken Europa, ket nangbuangay iti adu a kongregasion ken bimmisita manen kadagita. Adda dagiti gundaway a nasken nga isapatana a pudno ti insuratna. (Gal. 1:20) Idi adda dagiti mangibagbaga a di mapagtalkan ni Pablo, in- kalinteganna: "Ti Dios mapagkammatalkan a ti sasa- omi a naiturong kadakayo saan a Wen ket kaskasdi a Saan." (2 Cor. 1:18) Idi isurat dayta ni Pablo, awanen isuna idiay Efeso ken adda idiay Macedonia nga agturong idiay Corinto. Nakaplanon a bumisita manen idiay Corinto sakbay nga agpa-Macedonia. (2 Cor. 1:15, 16) Ngem binaliwanna ti eskediulna, kas iti ar-aramiden ita no dadduma dagiti agdaldalia- sat a manangaywan. Binaliwanna ti eskediulna saan a gapu iti di nasken ken personal a pakaseknan no di ket gapu iti di ninamnama a situasion. Intantan ni 6, 7. (a) Apay a binaliwan ni Pablo ti eskediulna a bumisita ma- nen iti Corinto, ken apay a di nainkalintegan dagidiay nangkritikar iti kinamapagtalkanna? (b) Ania ti rumbeng a panangmatmattayo kadagidiay nadutokan a mangidaulo kadatayo? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 23
Pablo ti ibibisitana idiay Corinto gapu ta pagsayaa- tanda dayta. Kasano? 7 Naaramiden ni Pablo ti immuna a planona idi dimmanon kenkuana ti damag nga adda di panagtu- tunos iti kongregasion ti Corinto ken pampanuyno- yanda ti imoralidad. (1 Cor. 1:11; 5:1) Tapno maatur dayta, nangted iti nainget a balakad iti umuna a su- ratna kadagiti taga-Corinto. Isu nga imbes nga agdi- retso idiay Corinto, inkeddeng ni Pablo a nasaysayaat no ikkanna dagiti kakabsat iti gundaway a mangyap- likar iti balakadna tapno ad-addanto a makaparegta ti ibibisitana. Imbaga ni Pablo iti maikadua a surat- na no ania a talaga ti makagapu a nagbaliw ti eske- diulna: "Ita awagak ti Dios kas saksi maibusor iti bukodko a kararua a ti saanko pay nga iyaay dita Co- rinto ket panangigaga kadakayo." (2 Cor. 1:23) Sa- antay koma a kas kadagidiay nangkritikar ken Pablo no di ket ipakitatayo ti nauneg a panagraem kadagi- diay nadutokan a mangidaulo kadatayo. Pagimbagan- tayo no tuladentayo ni Pablo, kas panangtuladna ken Kristo. - 1 Cor. 11:1; Heb. 13:7. 24 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
DADDUMA PAY A NASAYAAT NGA ULIDAN 8 "Situtulokak a mapan." (Gen. 24:58) Dagitoy a simple a sasao ti insungbat ni Rebecca iti inana ken kabsatna gapu ta sitatallugod a pumanaw iti pagta- enganda iti dayta met la nga aldaw ken agdaliasat iti nasurok a 800 kilometro (500 mi) a kaduana ti may- sa a ganggannaet tapno agbalin nga asawa ni Isaac nga anak ni Abraham. (Gen. 24:50-58) Sinustiner ni Rebecca ti saona, ket impakitana a managbuteng iti Dios ken nagbalin a matalek nga asawa ni Isaac. Si- pud idin, nagnanaed kadagiti tolda kas ganggannaet iti Naikari a Daga. Nagunggonaan gapu iti kinama- talekna ta nagbalin a maysa kadagiti inapo ti naika- ri a Bin-i, ni Jesu-Kristo. - Heb. 11:9, 13. 9 "Saan, no di ket kaduanakamto nga agsub- li kadagiti kailiam." (Ruth 1:10) Dayta a sasao ti maulit-ulit nga imbaga dagiti balo a Moabita a da Ruth ken Orpa iti balo a katuganganda a ni 8. Ania nga ulidan ni Rebecca ti nasayaat a tuladentayo? 9. Kasano a tinakderan ni Ruth ti imbagana? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 25
Noemi, nga agsubli idin idiay Betlehem manipud Moab. Idi agangay, nagsubli met laeng ni Orpa iti dagana kalpasan nga indagadag dayta kenkuana ni Noemi. Ngem tinakderan ni Ruth ti saona. (Basaen ti Ruth 1:16, 17.) Sisusungdo a nakikadua ken Noe- mi, ket namimpinsan a pinanawanna ti pamiliana ken ti palso a relihion ti Moab. Nagibtur kas matalek nga agdaydayaw ken Jehova ket nagunggonaan ta nagba- lin a maysa kadagiti lima laeng a babbai a dina- kamat ni Mateo iti listaan ti kapuonan ni Kristo. - Mat. 1:1, 3, 5, 6, 16. 10 "Adtoyak! Ibaonnak." (Isa. 6:8) Sakbay nga imbaga daytoy ni Isaias, nakitana iti maysa a nada- yag a sirmata nga agtugtugaw ni Jehova iti tronona iti ngatuen ti templo ti Israel. Bayat a matmatmatan- na daytoy a nadayag a buya, nangngegna a kinuna ni Jehova: "Siasinonto ti ibaonko, ket siasinonto ti ma- pan a maipaay kadakami?" Aw-awisen ni Jehova ti asinoman a mayat a mangidanon iti mensahena iti 10. Apay a nasayaat nga ulidan kadatayo ni Isaias? 26 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
nasukir nga ilina. Sinustiner ni Isaias ti imbagana. Iti nasurok a 46 a tawen, simamatalek a nagserbi kas maysa a mammadto ken imbagana dagiti panangkon- denar ti Dios kasta met dagiti nagsasayaat a kari a maisublinto ti pudno a panagdaydayaw. 11 Apay nga impaisurat ni Jehova iti Saona dagiti inusigtayo nga ehemplo? Ken kasano kaserioso ti pa- nangsustinertayo iti karitayo? Silalawag nga ipakda- ar ti Biblia a ti tao a "naulbod kadagiti tulagan" ket karaman kadagidiay 'maikari iti ipapatay.' (Roma 1:31, 32) Dagiti indibidual a nadakamat iti Biblia a saan a nangsustiner iti saoda ket isu da Faraon ti Egipto, Ari Zedekias ti Juda, ken da Ananias ken Sa- fira. Nakakaskas-ang ti nagbanaganda ken agserbida kas pakdaar kadatayo. - Ex. 9:27, 28, 34, 35; Ezeq. 17:13-15, 19, 20; Ara. 5:1-10. 12 Yantangay agbibiagtayon kadagiti "maudi nga aldaw," napalawlawantayo kadagiti "saan a 11. (a) Apay a nagpateg ti panangsustinertayo iti (b) Aniada a pagarigan iti Biblia ti agserbi a pakdaar kadatayo? 12. Ania ti makatulong kadatayo a mangsustiner iti saotayo? saotayo? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 27
nasungdo" nga "addaanda iti langa ti nadiosan a debosion ngem libakenda ti pannakabalin dayta." (2 Tim. 3:1-5) Ikagumaantayo a liklikan dagiti dakes a kakadua, ket regular koma a makitimpuyogtayo ka- dagidiay mangsussustiner iti saoda. - Heb. 10:24, 25. TI KAPATGAN KENKA A WEN 13 Ti kapatgan a kari ti maysa a tao ket ti panag- dedikarna iti Dios. Iti tallo a nagduduma a gundaway, mapagsaludsodan dagidiay situtulok nga agbalin nga adalan ni Jesus no talaga a kayatda nga aramiden ti makalikaguman kadakuada. (Mat. 16:24) No kasari- ta ti dua a panglakayen ti maysa a mayat nga agbalin a di bautisado nga agibumbunannag, isaludsodda, "Talaga kadi a kayatmo ti agbalin a maysa kadagiti Saksi ni Jehova?" Inton agangay, no rimmang-ayen iti naespirituan dayta nga indibidual ken kayatnan ti maaprobaran para iti bautismo, kasarita manen dagi- ti panglakayen sa isaludsodda, "Personal kadin a nag- 13. Ania ti kapatgan a Wen nga imbaga ti maysa a pasurot ni Jesu- Kristo? 28 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
dedikarka ken ni Jehova babaen ti kararag?" Kama- udiananna, bayat ti palawag ti bautismo, maisaludsod kadagiti amin a kandidato, "Maibatay iti daton ni Jesu-Kristo, nagbabawyanyo kadin dagiti basolyo ken indedikaryon ti bagiyo ken ni Jehova tapno aramiden- yo ti pagayatanna?" Gapuna, iti sanguanan dagiti sak- si, ibaga dagitoy nga agpabautisar ti Wen mainaig iti karida nga agserbi iti Dios iti agnanayon. 14 Kababautisarmo man wenno nabayagkan nga agserserbi iti Dios, nasken a pasaray isaludsodmo iti bagim: 'Kas panangtuladko ken Jesu-Kristo, itultu- loyko kadi a sustineren ti kapatgan a Wen nga imba- gak? Itultuloyko kadi ti agtulnog ken Jesus babaen ti panangipangpangrunak iti biagko ti trabaho a pana- ngasaba ken panagaramid iti adalan?' - Basaen ti 2 Corinto 13:5. 15 Ti panagbiagtayo maitunos iti inkaritayo idi nag- dedikartayo kaipapananna met ti panagbalintayo a 14. Ania a salsaludsod ti pasaray usigentayo? 15. Kadagiti ania a kaso a napateg a tungpalentayo ti kari wenno saotayo? PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 29
matalek iti dadduma pay a napateg a banag. Kas pa- garigan: Adda kadin asawam? Itultuloymo ngarud a raemen ti napateg a karim a mangayat ken mangipa- teg kenkuana. Adda kadi pinirmaam a kontrata iti ne- gosio wenno aplikasion para iti nateokratikuan a pri- bilehio? Paneknekam ngarud a matalekka iti tulagan ken iti karim. Inawatmo kadi ti imbitasion ti maysa a nanumo a tao para iti maysa a pannangan? Saan- mo ngarud a kanselaren dayta gapu laeng ta adda na- saysayaat nga imbitasion kenka. Wenno inkarim kadi a sublian ti maysa a nakasaritam iti panagbalaybalay- mo tapno ipaayam iti kanayonan a naespirituan a tu- long? Ikagumaam ngarud a tungpalen ti imbagam a Wen, ket bendisionanto ni Jehova ti ministeriom. - Basaen ti Lucas 16:10. GUNGGONA NGA IPAAY TI NANGATO A PADI KEN ARITAYO 16 Kuna ti Biblia a kas imperpekto a tattao, "ma- 16. Ania ti masapul nga aramidentayo no saantayo a nasustiner ti saotayo? 30 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 PASET 2
itibkoltayo amin iti adu a daras," nangruna iti pana- ngusartayo iti dilatayo. (Sant. 3:2) Ania ti masa- pul nga aramidentayo no ditay natungpal ti saotayo? Iti Linteg ti Dios iti Israel, maikkan iti konside- rasion daydiay nakabasol iti 'panagsao a siaaleng- aleng.' (Lev. 5:4-7, 11) Adda met naayat a konsi- derasion para iti Kristiano a saan a nakatungpal iti saona. No ipudnotayo ken Jehova ti naarami- dantayo a basol, siaasi a pakawanennatayo iti tu- long ti Nangato a Padi a ni Jesu-Kristo. (1 Juan 2:1, 2) Ngem tapno agtultuloy nga anamongannata- yo ti Dios, masapul nga ipakitatayo a pudno nga agbabbabawitayo. Ditay koma igagara a di tung- palen ti karitayo ket ikagumaantayo a risuten ti aniaman a parikut nga imbunga ti nayebbattayo a sasao. (Prov. 6:2, 3) Siempre, nasaysayaat a sak- bay nga agkaritayo, panunotentayo nga umuna no kabaelantayo a tungpalen dayta. - Basaen ti Eclesiastes 5:2. PASET 2 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 31
17 Anian a nagsayaat a masakbayan ti agur-uray kadagiti amin nga agdaydayaw ken Jehova a mangi- kagkagumaan a mangtungpal iti karida! Para kadagi- ti 144,000 a napulotan, maaddaandanto iti imortal a biag idiay langit ken "makipagturaydanto [ken Je- sus iti Pagarianna] kas ar-ari iti sangaribu a tawen." (Apoc. 20:6) Para iti minilion a sabsabali pay, ma- gunggonaanda iti panagturay ti Pagarian ni Kristo iti paraiso a daga. Sadiayto a matulonganda nga agbalin a perpekto iti pisikal ken mental. - Apoc. 21:3-5. 18 No agmatalektayo agingga iti maudi a pannubok iti ngudo ti Milenio a Turay ni Jesus, awanton ti ra- son a pagduaduaantayo ti sawen ti sabsabali. (Apoc. 20:7-10) Siguradonton a Wen ti tunggal Wen, ken Saan ti Saan. Tunggal sibibiag naan-anayton a ma- tuladda ti naayat a nailangitan nga Amatayo a ni Jehova, ti "Dios ti kinapudno." - Sal. 31:5. 17, 18. Ania a nadayag a masakbayan ti agur-uray kadagiti amin a mangsustiner iti karida? 32 TI PAGWANAWANAN - OKTUBRE 15, 2012 wlp12 10/15-IL-2


I Iti ministeryo ti TWR Women of Hope idiay southern Africa a mangdandanon kadagiti babbai Malawi, Mozambique, Namibia, South Africa, Swaziland, ken Zimbabwe a mangtultultulong kadagiti babbai tapno maamuan ken mapadasanda kinapudno a mangbalbaliw iti biagda. idiay Angola, iti ayat iti Dios ken iti Adu nga babbai idiay southern Africa ket marigrigatan nga ipaay iti kasapulab ti pamilyada, ken naawatdan a kadawyan laeng no adu ti asawa iti asawada, kayat na a saoen nga dagiti assawa a lallaki kaadduan ket adda pay sabali ken ad-adu nga asawa. Iti bilang dagiti babbai idiay a rehiyon nga addaan iti HIV, iti virus nga paggappuan iti AIDS ket kangatoan iti intero a lubong. Adu met iti agrigrigat gapu iti kinakurang ti nalinis a danum, elektricidad, ken umno a sanitasyon. Iti kinaawan iti trabaho, a mainayon pay iti kinaawan nga adal ken tpanagsanay ket mangpatalinaed kadakuada iti napalalo a kinarigat. IKARARAGANTAYO DAGITI BABBAI IDYAY SOUTH AFRICA Malaksid iti panangtaripatuda iti annak ken iti pagtaenganda, kaadduan ket agmulmula iti bassit laeng a pagmulaan ken aglaklako idiay igid iti kalsada. Ngem kada malpas iti aldaw, saan latta nga umanay a para iti maysa a kaanan iti pamilyada. Nu agawidda iti pagtaengan, maparigatda pay iti kinadangkes dagiti assawada. Iti rinibo a pannakarames (apektaranna iti maladaga, ubbing, babbalasitang, babbai, ken kasta met iti babbaket) saan nga maipakpakaammo ken saan a maas-asikaso. Ngem aniaman dagita a parikot, dagiti TWR Women of Hope prayer groups ket mangmangted iti namnama ken naispirituan a pammagbaga kadagiti baldado, saan nga nakaadal, balo, balud, ulila, dagiti marigrigat, natataengan ken dagiti agsakit. Iti dignidad ket naisubli, dagiti pampamilya ket naurnos ken dagiti naibalod ket nawayawayaan naispirituan. a Kada agkararag dagiti babbai, agdengngeg kadagiti programa iti Women of Hope, ken umatindar kadagiti panagsanay, maadalda nga napategda iti Dios. Saandan a makuna a takrut, awan kuwentana, ken agtagtagawataw. Maammuanda nga isuda ket anak iti Ari, addan karbengan a marespeto ken madayaw kadagiti pamilyada, amo, ken iti komunidad. Ken saandan pagtaengan, makitadan iti karbinganda manipud iti saan a kinapudno iti assawada ken iti kinaranggas, ken nawayadan nga agadal, ammudan pannakataripato a medikal. a bay-an nga maabusoda iti uneg iti usto a taraon, wenno ti iti Maiwarwaragawag ti Women of Hope iti nasurok 65 nga linguahe. PRAYER CALENDAR Daytoy nga binulan nga panagkararag ket maiwarnak iti 85 nga linguahe. ABRIL 2018 Ikararagan tayo: WOMEN OF HOPE Abril 1. Dagiti babbai idiay south Africa nga agsagsagaba iti kinarigat ti inaldaw a panagbiag ken iti sakit ken iti pannakalagipda iti pannakaabusoda. Maaddaanda kuma iti talna ken namnama kenni Jesu Cristo, a natay ket nagungar manen tapno mangted iti baro a biag kadakuada a kas napateg nga annak ti Dios. "kas iti pannakapagungar ni Cristo babaen iti nakaskasdaaw a pannakabalin ti Ama, sumurottayo met koma iti baro a panagbiag" (Roma 6:4). a kanayon Abril 8. Dagiti babbai kadagiti local a kumunidad iti Malawi a mapadasan iti namnama a kas iti ministeryo iti TWR Women of Hope ket adda iti inaldaw a prayer request a maibasa babaen linguahe nga Chichewa. iti radio iti bukod da a Abril 9. Dagiti rinibo a babbai a makapadpadas iti bisin gapu iti tikag idiay southern Africa- kangrunaan idiay Malawi ken Zimbabwe. Ikararagtayo nga iti tulong a taraon ket makadanon kadagiti amin a naapektaran a pamilya. Abril 2. Dagiti miyembro iti TWR Women of Hope's prayer group leaders, intercessors, ken volunteers idiay Angola, Malawi, Mozambique, Namibia, South Africa, Swaziland, ken Zimbabwe kas panangidiayada iti bible studies, panangbisita kadagiti agsakit ken agladladingit, mangibingbingay ebanghelyo, kasta met nga mangpabpabileg ken mangliwliwa kadagiti babbai babaen iti panakigayyem ken karkararag. iti idiay Malawi a napasnek Abril nga tapnu maaywanan a nalaeng dagiti annakda. Uray no iti nakadawyan ket iligal, iti babai ket sangoena iti nakabutbuteng nga pannakapukawna iti amin a karbenganna iti sanikua ken kadagiti annakna no matay iti asawana, alaen dagiti kabagyan iti asawana. 10. Dagiti balo agtrabaho Abril 11. Dagiti Kristiyano nga babbalasang nga ti namati. maawatanda Ikararagtayo met nga amin nga inna a kristiyano ket surwanda dagiti annakda iti kinapudno iti Dios ket tulungan ida nga sumurot kenni Kristo. Abril 3. Iti TWR Women of Hope's regional coordinator idiay southern ken East Africa ken dagiti tumultulong kenkuana kas panangtulongda kadagiti babbai a maammuan ken mapadasan iti ayat ti Dios ken iti kinapudnona ti makiasawa iti kinapateg iti Dios dagiti biag. tapno baliwan Abril 12. Dagiti babbalasitang nga ab-abusuen dagiti maikadwa nga amada wenno dadduma pay a lallaki a kakabagyanda. Ikararagtayo dagiti ina ken dagiti dadduma a kabagyan a saanda nga kaluban iti nangabuso ngem salaknibanda dagiti babbalasitang iti kastoy a dakes nga aramid. Abril 4. Dagiti babbai a nataengan ken ubbing nga agsagsagaba iti bain ken rigat gapu iti panakaabuso iti uneg ti pagtaengan, pannakarames, pannakapilit nga makiasawa, ubing unay a naiyasawa ken panagsikog, ken dagiti napilit nga makiasawa iti kabagyan ti natay nga asawada a lalaki sanikuada. ken kinaawan iti karbengan kadagiti Abril 5. Iti adu a nalaka a pagnaedan para kadagiti marigrigat ken kadagiti middle class tapno mataripatuda a nalaeng dagiti annakda. Iti Angola ket maikatlo nga adakkelan iti ekonomya idiay sub-Saharan Africa, ngem 70 % a tattaoda ket agbibiiag iti nababbaba ngem U$2 kada aldaw. Abril 6. Adu pay kuma a maaramid a panangipaay iti basic sanitation ken elektricidad idiay sulinek a paset iti ciudad iti Angola. Nasurok nga 70% kadagiti populasyon idiay sentro iti ciudad ket agnanaed iti narugit ket natao a lugar. Abril 13. Dagiti babbai idiay Mozambique no sadino ket nababbaba ngem maysa iti addaan iti modern sanitation facilities ken dandani kagudwa umin-inom iti saan a nalinis a danum. iti populasyon ket Abril 14. Iti Apo a bendisyunanna iti grupo dagiti Portuguese ken Makhuwa Women of Hope ken maipatarus met ti programa iti Tsonga. Dagiti Portuguese ket naisuro kadagiti eskuwelaan iti Mozambique ngem saan nga amin a babbai ket naaddaan iti opurtunidad nga agadal. Abril 7. Dagiti lider iti kapilya ken kumunidad a maaddaan iti tured ken isuroda iti kinapateg iti panangrespeto iti amin a tao a kas napateg nga annak iti Dios. Ikararagtayo nga dagiti pampamilya ket agbalin nga pagtuladan iti panangrespeto kadagiti babbai ken babbalasitang tapno iti pannakaabuso iti pagtaengan ket saan nga mapalubusan. iti uneg Email: twrphilippines@twr.org
APRIL 2018 IKARARAGANTAYO DAGITI BABBAI IDIAY SOUTH AFRICA Abril 15. Iti umno a recording room a pagaramidan iti programa a Makhuwa, tatta ket idiay balay iti producer iti pakarecordanna. Abril 22. Iti panagrang-ay ti ministeryo iti TWR Women of Hope idiay Swaziland. Gapu iti gatad iti imprinta iti SiSwati ken kadagidiay nga agipatpatarus, agar-aramid ken panangiwarnak iti programa a SiSwati ken English prayer calendars iti prayer request ket maipatpatulod babaen iti cellphone nga usar iti WhatsApp. Abril 16. Iti grupo idiay Namibia a makasarak iti estasyon iti radio a mangiwarnak iti programa a Women of Hope iti linguahe nga Oshivambo. Abril 23. Dagiti babbai idiay Swazi nga agbibiag nga adipen iti nakadawyan a kultura a resulta iti nakaro a sakit ti nakem. Iti nakadawyan nga adu iti asawana, pannakarames, ken panakabutbuteng ket nangikabil kadakuada iti situasyon nga awan iti maaramidanda tapno maisardeng iti HIV infection. Iti Swaziland ket kangatuan iti HIV/AIDS iti intero a lubong. Abril 17. Iti TWR Women of Hope's South Africa coordinator kas panag organisa na kadagiti boluntaryo a mangpabpabileg kadagiti babbai nga agkararag nga usar iti prayer calendar iti bukodda a linguahe. Iti agdama adda dagiti prayer calendar iti linguahe nga Afrikaans, English, German, Xhosa, ken Zulu. Abril 28. Iti ministeryo ti TWR Women of Hope idiay Zimbabwe. Madaydayaw iti Apo iti panangipaayna iti agipatarus iti Prayer Calendar iti Ndebele ken Shona a linguahe. Abril 30. Iti salaknib kadagidiay nga mapmapan idiay South Africa tapno allukuyen dagiti babbai a makipagkinnararag kadatayo ken tapno dumngeg iti programa nga Women of Hope iti bukodda a linguahe. Ikararagtayo nga adu iti umawat iti namnama kenni Hesus. Abril 29. Dagiti lider idiay Zimbabwe nga maaddaan iti tured a mangsalakneb kadagiti babbai a nataengan ken ubbing a nakapadas iti pannakaabuso a sekswal wenno napuwersa a nakiasawa a nasapa. Ikararagtayo nga dagiti opisyal ket ipatungpalda iti linteg a maisupiat iti nasapa unay a pannakiasawa. Facebook: TWR Phils Website: Abril 18. Dagiti grupo iti agdengdengngeg iti programa nga usar iti audio devices tapnu mangngegan iti Zulu Women of Hope. Ikararagtayo ti pundo para iti pannakaipatarus, iti recording, agtuloy. Madaydayaw iti Apo iti pundo ken boluntaryo nga iti Xhoda a Women of Hope ket nairugin iti panagaramidda. ken iti pannakaiwarnak na Abril 24. Nasaysayaat a pannakataripato iti salun-at ken iti edukasyon para kadagiti 25.6 milyon nga tattao nga addaan iti HIV/AIDS ken amin a mainaig a sakit nga kas iti TB idiay sub-Saharan Africa. Iti tantia a 1.9 in Angola; 12.3 in Mozambique; 13.8 in Namibia; 18.9 in South Africa; 27.2 in Swaziland; ken 13.5 in Zimbabwe kuna iti World Heath Organization. ket Abril 19. Dagiti babbai nga awanan iti trabaho nga maup-upay ken maaw-awanan Adu kadakuada ket makirangranget iti rigat ken pannakaibabain ken kasta met nga iti riknada ket awan iti serbida ken desperado iti biag. Iti bilang iti awanan trabaho idiay South lubong. Africa Abril 25. Iti pannakataripato a naimbag iti salun-at a panangtulong kadagiti malaria. Idi 2016 adda iti agarup 216 milyon a kaso iti ma- laria iti intero a lubong, kanayon diay 90% idiay African region a kuna iti World Health Organization. sakit agrigrigat manipud iti namnama. kadakkelan iti ket a intero a Abril 20. Dagiti babbai nga agdengdengeg iti programa iti Women of Hope nga Amharic, English, Makhuwa, Oromo, Portuguese, ken Zulu a linguahe a mangmangngegan Swaziland. transmitter manipud TWR's idiay Abril 26. Dagiti babbalasitang a maammoanda nga ipatpateg ida iti Dios ken adda iti panggepna iti biagda. Ikararagtayo nga maallukoyda nga agadal ken protektaran iti bukodda a bagi manipud nasapa unay a pannakiasawa, saan a napudno iti asawa, ken iti pannakaabuso. "O APO, ammonak, makitam ti aramidko" (Jer. 12:3). Abril 21. Dagiti agdengdengeg nga usar iti programa ti radio a Women of Hope a kas wagas iti panagawisda kadagiti gagayyem ken miembro iti pamilyada tapno agdengngeg ken pagsasaritaan iti nangngeganda nga isyu ken iti sao iti Apo. Ikararagtayo nga adu pay iti umatindar nga mangammo iti Apo: "IIkarkararagandakami tapno agtultuloy nga agsaknap a sipapardas ti mensahe maipapan iti Apo ket maitan-ok ..." (2 Thessalonians 3:1). Abril 27. Dagiti babbai a saan a nakaadal a makaaw-awat iti napapateg nga inpormasyon babaen iti Women of Hope a programa iti radio. Iti UNICEF addaan iti patta-patta nga 80 % nga ubbing a babbai idiay sub-Saharan Africa ket saan a nakalpas iti high school ken iti kakatlo ket saan a makabasa. TWR WOMEN OF HOPE P.O. BOX 332 BAGUIO CITY (074) 424 1262