Ilokano LINTEG PARA KADAGITI AKIMBALAY KEN AGAB-ABANG DITOY ESTADO TI HAWAII KASANO TI PANAGARAMID TI PAGTULAGAN MAIPANGGEP ITI ABANG? Dagiti pagtulagan maipanggep iti abang, mabalin a nakasurat wenno pagtutungtungan laeng. Dagiti nakasurat a nagtulagan mabalinda nga agbayag iti las-ud ti aniaman a panawen, binulan, kada innem a bulan, kada maysa a tawen, wenno sabali pay. Amin a kari ken regulasion iti balay maisurat iti pinagtulagan. Ti tulag a pinagtungtungan laeng kadawyan a binulan ket ti panagabang inggana maysa a tawen laeng. Kadawyan a nalaka laeng ti panagtutungtong maipanggep iti abang, ngem masapul a di mabaybay-an dagiti eksakto a ditalye ken kari. Addanto problema no adda maikari ngem di met naasikaso a sigud. Maysa pay nasken nga itdan ti makimbalay ti agabang ti nakasurat a kasasaad ken imbentori wenno listaan iti paggianan ken amin dagiti alikamen ken ramramet. Ispesipiko dayta a listaan no mabalin ket adda palawag iti kinadalus ti balay. Masapul a pirmaan ti akimbalay ken ti agab-abang dayta nga imbentori wenno listaan. No awan naited nga imbentori mabalin nga ipagarup a ti kondision ti balay isu met la nga isu manipud mangrugi ti nga aggian ti agabang agingga panagakarna. Mabalin met a mangipakita ti akimbalay ti ebidensia nga saan a kasdiay ti kasasaad ti balayna idi mangrugi ti abang. No saan nga aggigian ti akimbalay iti isla ti Hawaii, masapul nga itedna ti nagan ken paggigianan ti ahentena. Ti ahentena, masapul nga aggigian iti isla nga isu't nakaipatakderan ti paggianan nga ipapaabangna. MABALIN KADI NGA AGSINGIR TI SECURITY DEPOSIT TI AKIMBALAY? Mabalin nga agsingir ti security deposit ti akimbalay. Kalpasan ti panagabang, mabalin nga usaren daytoy a security deposit tapno mabayadan ti aniaman a naperdi iti balayna wenno pangbyad ti abang a di nabayadan, para iti saan a naisubli a tulbek, ken para pagdalus, pagtarimaan, malaksid kadagiti kadawyan a paggapuan ti perdi a normal gapu't kinadaanen ti balay. Ti security deposit saan a nangatngato ngem ti bayad para iti maysa a bulan nga abang. Dagiti akimbalay, saanda a mabalin nga agsingir ti mainayon a deposit, kaspangarigan, deposit para iti tulbek, para iti taraken, malaksid la no ti amin- amin a Palpalawag: Inkarigatan a dagitoy nga impormasion ket husto, umno ken isu't agturturay ittatta ngem dagitoy nga impormasion awan garantiada, naisuratman wenno naiparipirip a masurot amin. Ti Hawaii Access to Justice Commission, Hawaii Justice Foundation, State of Hawaii Judiciary ken dagiti awtor saanda nga akuen ti aniaman a responsabilidad no man adda mapukaw wenno maperdi a gapu ti panagusar kadagitoy nga impormasion. Daytoy a dokumneto ket para laeng kadagiti gandat tapno maiwaras ti impormasion
Ilokano deposit ket saan nga umabot iti bayad ti maysa a bulan. (Dagiti agpaabang manipud Noviembre 1, 2013 mabalindan nga agsingir ti deposit para kadagiti taraken nga ayup ngem a saan a nanginngina ngem ti abang iti maysa a bulan, ket saan a kabilang ditoy dagiti makuna nga "assistance animals" - segun ti Act 206 ti 2013 Legislative Session. ) KAANO NGA ISUBLI TI AKIMBALAY TI SECURITY DEPOSIT? Masapul nga isubli ti akimbalay ti security deposit katorse (14) nga aldaw kalpasan nga immalisen ti agab-abang (malaksid la no immikkat ti agab-abang a biglaan ken saan a pinagtulagan). Masapul nga ikkanna ti agab-abang ti listaan ti amin a bayadan wenno estimeyt para kadagiti tarimaanen, panagdalus ken dadduma pay . Isublina met ti aniaman a nasurok pay iti security deposit. No awan ti nakasurat a notipikasion kalpasan ti 14 nga aldaw, masapul nga isubli ti akimbalay ti entero a security deposit nga awan kurangna. MABALIN KADI NGA INGATO TI AKIMBALAY TI ABANG? No naiplastaren ti abang segun ti pinagtulagan, mabalin la nga ingato ti bayadan nga abang no ipalubos ti nagtulagan. No binulan kaspangarigan ti pinagtulagan, masapul nga ipakaammo ti akimbalay ti nangatngato a singir iti las-ud ti uppat a pulo (45) nga aldaw sakbay a singirenna. KAANO A MALPAS TI PINAGTULAGAN A PANAGABANG? No addan naikeddeng a panagturpos ti panagabang, saan a kasapulanen ti notipikasion. No ti pinagtulagan ket binulan, masapul nga isurat ti akimbalay ti panagturpos ti tulag iti uppat a pulo nga aldaw sakbay ti pannakileppas ti dayta a tulag. No umakar ti agab- abang iti uneg iti daytoy nga 45 nga aldaw, masapul a bayadanna laeng dagiti aldaw a naggian isuna iti balay. No kayat ti akimbalay a rakraken ti balayna wenno tarinmaanenna ti balay tapno agbalin kas condominium wenno ipaabang kas balay a bakasionan, masapul ti notipikasion a nakasurat para iti agab-abang, sangagasut ket duapulo nga aldaw sakbay a maaramid daytoy., No kayat ti agab-abang a leppasennen ti binulan a pinagtulagan, nasken nga ikkanna ti notisia ti akimbalay dua a pulo ket walo nga aldaw sakbay nga umakar. No aggiggian pay laeng ti agab-abang iti balay ket nagleppasen ti petsa ti panagabangna ket saanna nga ipakaammo iti akimbalay, agbalin daytoy kas "hold-over tenant" iti balay ket mabalin a madoble ti bayadanna nga abang wenno mabalin pay nga ti abangna ket makalkula kada aldaw nga aggigian pay isuna iti balay. Palpalawag: Inkarigatan a dagitoy nga impormasion ket husto, umno ken isu't agturturay ittatta ngem dagitoy nga impormasion awan garantiada, naisuratman wenno naiparipirip a masurot amin. Ti Hawaii Access to Justice Commission, Hawaii Justice Foundation, State of Hawaii Judiciary ken dagiti awtor saanda nga akuen ti aniaman a responsabilidad no man adda mapukaw wenno maperdi a gapu ti panagusar kadagitoy nga impormasion. Daytoy a dokumneto ket para laeng kadagiti gandat tapno maiwaras ti impormasion
Ilokano ANIA DAGITI RESPONSABILIDAD TI AKIMBALAY? Masapul nga ited ti akimbalay ti maysa a pagtaengan a nasayaat a paggianan. Ti balay, sisasaganan a pagnaedan mangrugi iti umuna nga aldaw ket addaan kalintegan para iti salun-at ken seguridad. ANIA DAGITI RESPONSABILIDAD TI AGAB-ABANG? Ti agab-abang masapul a mapagtalkan, ket dalusanna ti aglawlaw, ket imantenerna ti mayat a kondision ti paggianan. Masapul a surutenna amin a kalintegan ken regulasion iti balay. SINNO TI RUMBENG NGA AGPATARIMAAN NO ADDA MAPERDI ITI BALAY? Responsabilidad ti akimbalay nga imantenir ken ipatarimaan ti aglawlaw ket nasayaat no maaramid dagitoy iti husto a panawen. No saan nga agpatarimaan ti akimbalay, mabalin met a ti agab-abang ti agpatarimaan. Mabalin nga agpatarimaan ti agab-abang ket ti trabahona ken nagastos agingga U$500, mabalin a maikkat iti iyab-abangna. Adda pay sabali a regulasion no dagiti tarimaanen ket masapul a dagus kas koma pannakaperdi dagiti silaw ken kuryente ken danum kas ti gripo wenno dadduma pay a peggad iti salun-at ken seguridad. Saan a mabalin a singiren ti aagab-abang ti akimbalay para kadagiti nagastosna no ti pannakaperdi wenno kondision ket nagtaud iti madi a panagtaripato wenno biddut ti miembro ti pamiliana, wenno uray siasinoman a tao iti paggiananna nga am-ammo ti agab-abang. Iti kaadduan a panawen, saan a mabalin a di agbayad ti agab-abang iti akimbalay uray pay adda ti dida panaggkaawatan iti akimbalay. DAGITI AP-APA MAPAN ITI SMALL CLAIMS COURT Dagiti apa iti baet ti akimbalay ken agab-abang a saanda a masolusionan iti kaniada laeng mabalin a maiyuli kas demanda iti Small Claims wenno Regular Claims Division iti District Court. No ti apa ket maipanggep iti security deposit, mabalin nga iyuli daytoy iti Small Calims Division ken saan a kasapulan ti abogado para kadagiti agaapa nga akimbalay ken agab-abang. Palpalawag: Inkarigatan a dagitoy nga impormasion ket husto, umno ken isu't agturturay ittatta ngem dagitoy nga impormasion awan garantiada, naisuratman wenno naiparipirip a masurot amin. Ti Hawaii Access to Justice Commission, Hawaii Justice Foundation, State of Hawaii Judiciary ken dagiti awtor saanda nga akuen ti aniaman a responsabilidad no man adda mapukaw wenno maperdi a gapu ti panagusar kadagitoy nga impormasion. Daytoy a dokumneto ket para laeng kadagiti gandat tapno maiwaras ti impormasion


Official Publication of BINNADANG Volume 6 Issue 1, June 2021 SALUN-AT KEN SAKIT A COVID-19 inaramid ti CHESTCORE
2 Binnadang is the official publication of the Center for Development Programs in the Cordillera, Inc. Binnadang is a word used by the Bontoc Kankana-ey in the Cordillera, northern Philippines for labor cooperation. This concerted action by community members is mainly applied in agriculture and community gatherings. Binnadang Staff Rhoda Dalang Executive Director Kris Alya, Lydia Boclig, Blessy Jane Eslao, Charmagne Rimando Community Health Education, Services, and Training in the Cordillera Region (CHESTCORE) Alyansa dagiti Pesante Ti Taeng Kordilyera (APIT TAKO Kordilyera) Organisasyon dagiti Nakurapay nga Umili iti Siyudad (ORNUS) Cordillera Human Rights Alliance (CHRA) Research and Write-up Ann Loreto Tamayo Editor Angela Lauzon Layout and Cover Design The contents of this publication may be referred to or reproduced without the permission of CDPC as long as the source is duly acknowledged, reference is accurate, reproduction is in good faith, and the work is properly cited. This publication is supported by SOLIDAGRO and the Province of East Flanders (PEF), Belgium. The views expressed here do not necessarily reflect those of SOLIDAGRO and PEF. Contact Details: Center for Development Programs in the Cordillera, Inc. (CDPC) Room 306 Lyma Ogilby Centrum, Lower Magsaysay Avenue, Baguio City 2600, Cordillera Administrative Region, Philippines cdpckordi@cdpckordilyera.org | cdpckordilyera.org Telefax No.: (+63) (74) 424-3764
3 CONTENTS 04 Sakit a COVID-19 10 Contact Tracing 13 Anya ti Imyunisasyon? 15 Anya ti imyunisasyon iti COVID-19 virus? 17 Kinapateg ti Mass Testing 18 Ania dagiti Patta-patta wenno Common Myths maipapan iti COVID-19?
4 Sakit a COVID-19 Maysa a dakkel a sangsangoen ti sangalubungan ti Coronavirus disease of 2019 wenno ti sakit a COVID-19. Daytoy ket sakit a ti mikrobyo a SARS-COV-2 wenno severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 ti makagapu. Daytoy a virus ket kabilang iti pamilya dagiti Coronaviridea gapu iti langa na nga adda dagiti protein spikes na. Kapamilya na met laeng ti virus a mangpataud iti panateng. Ti panggep daytoy a virus ket umuneg iti tao tapno agpaadu. Nu adu ti bilang da iti uneg ti bagi, agrugi nga agparang dagiti sintomas. Kangrunaan a maapektaran a daytoy ket ti sistema ti pagangsan wenno respiratory system. Dagiti kadawyan a sintomas ti addaan COVID-19 na ket: Gorigor Kadawyan nga agparang daytoy a sintomas gapu ta irugi ti immune system ti bagi a labanan ti daytoy nga impeksyon Marigatan nga aganges gapu iti pannakadan- gran ti paset ti bara (lungs) Uyek Agparang daytoy gapu ta kayat ti sistema ti pagangsan nga iparuar ti impeksiyon a simrek ditoy. Iti panaguyek, adda met laeng dagiti virus iti respiratory droplets a mabalin a makaakar iti dadduma. Maawan ti panangraman wenno pa- nag-angot Buris
5 Mabalin nga agturong daytoy iti nadumaduma nga komplikasyon kas iti pneumonia. Adda dagiti nakaro ti epekto ti panagsakit ken mabalin nga agturong iti pannakatay. Dagitoy nakaro nga epekto ti sakit ket kadawyan a maapektaran dagiti addaan dadduma a sakit na a kas iti hypertension (nangato a presyon ti dara), sakit iti puso, nangato ti cholesterol, diabetes, asthma, Chronic Obstructive Pul- monary Disease (COPD), sakit iti kidney ken dadduma pay a nakaro a sakit. Kadawyan met laeng a dagiti addaan edad a 60 agpangato ti maaddaan iti nakaro nga epekto ti sakit. Adda dagiti kategorya ti adaan sakit a Covid-19: Asymptomatic - dagitoy dagiti addaan COVID-19 na ngem awan sintomas a marikna da. Mild - adda dagiti sumagmamano a sintomas a marikna da. Kadawyan nga umimbag met laeng dagitoy a sintomas kalpasan ti manu nga aldaw Moderate - adda dagiti sintomas a marikna da ken umimbag met laeng kalpasan ti manu nga aldaw Severe - dagitoy ti makarikna iti nakaro nga epekto ti COVID-19 kas iti marigatan nga aganges, mabalin da nga agkasapulan iti ventilator ken mabalin nga adda pay dagiti komplikasyon gapu iti dadduma pay a sakit da. Ti kangrunaan a wagas tapno masigurado a COVID-19 ti gapu dagitoy a sintomas ket babaen iti panag-test iti swab samples ti pasyente. Daytoy ket panagala iti likido iti karabukob babaen iti ngiwat ken agong. Daytoy a swab samples ket maipan iti laboratory tapnu kitaen nu adda ti SARS-COV-2 virus na. Daytoy a test ket maawawagan nga RT- PCR wenno Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction.
6 Makaalis ti COVID-19 babaen iti res- piratory droplets wenno babassit a likido a magapu iti pagangsan ti maysa nga addaan COVID-19 na nu agsao, aguyek ken aganges. Dagiti SARS-COV-2 virus ket mabalin a sum- rek iti bagi babaen iti ngiwat ken agong ken mapan iti sistema ti pagangsan. Dagitoy a respiratory droplets ket mabalin a maidisso iti aglawlaw ket mabalin a maig- geman tayo. Isu a kasapulan ti kanayon a panagbuggo ti ima. Agrugi a makaalis wenno contagious ti maysa nga adda COVID-19 na 48 agingga 72 oras wenno 2 agingga 3 nga aldaw sakbay nga agparang ti umuna a sintomas na. Nu sumrek daytoy a virus iti sistema ti pagangsan, saan a dagos a marikna dagiti sintomas ti sakit. Irugi na pay nga agpaadu iti uneg ti bagi. Gapu ta baro daytoy a virus, saan pay nga ammo ti bagi tayo a maka- dangran daytoy isu a saan pay nga agkuri a dagos ti immune system tayo. Ti pannawen a simrek ti virus iti bagi, pannawen nga ag- papa-adu iti uneg ti bagi agingga iti panagru- ar ti umuna a sintomas ti maawawagan nga incubation period. Iti COVID-19, daytoy ket mabalin a 2 agingga 14 nga aldaw. Kadawyan a rumuar ti umuna a sintomas 5 nga aldaw kalpasan a naakaran iti COVID-19.
7 Gapu ta daytoy ket sakit a nagapu iti virus, ti immune system wen- no resistensiya ti kangrunaan a manglaban iti daytoy nga impeksi- yon. Saan nga agpapada ti kabaelan ti resistensiya tayo. Daytoy ti maysa kadagiti salik a mangitudo iti kinakaro ti epekto ti sakit iti bagi tayo. Kasapulan a papigsaen ti resistensiya. Dagitoy ti mabalin nga aramiden: Aginum iti 8-10 baso (2 litro wenno nasu- rok) a danum. Mairekomenda ti panag-inom iti danum iti kada 15-30 minuto tapnu imin- tina ti moisture iti karabukob. Kasapulan ti bagi ti adu a danum tapnu masukatan dagiti danum a mapukaw babaen iti ling-et. Tumu- long met laeng ti danum a manglinis iti bagi tayo. Mangan iti nasustansiya a taraon. Suruten ti pagannurutan iti balanced diet. Adda dagiti natural a makan a nabaknang iti sus- tansiya kas iti malunggay, monggo ken itlog. Umno nga oras ti panag-inana ken panag- turog. Kasapulan ti bagi tayo ti naan-anay nga oras ti panag-inana. Agpainit iti uneg ti 15 minutos, kamayatan ket iti oras a 6:00-8:00 ti bigat. Makatulo- ng daytoy iti salun-at ti panunot (mental health) ken ti bagi tayo.
8 Ehersisyo. Makatulong ti 20-30 minuto nga ehersisyo iti inaldaw tapnu mapasayaat ti panagrikos ti dara iti bagi tayo, maliklikan dagiti sakit ken mapapigsa ti bagi. Ikkaten dagiti bisyo (panag-inom ti arak, sigarilyo, tabako, momma, ken dadduma pay). Adu dagiti organo nga mabalin a madangran gapu kadagitoy a bisyo. Panagtumar kadagiti maintenance nga agas para kadagiti agkasapulan iti daytoy. Malaksid iti panagpapigsa iti resistensiya, adda dagiti addang a mabalin nga aramiden tapnu maliklikan wenno malappedan a maakaran iti COVID: 1 agingga 2 metro a dis- tansiya - dagiti respiratory droplets ket mabalin a tumal- sik wenno awiten ti angin agingga 1 metro manipud iti ngiwat wenno agong ti maysa nga addaan COVID-19 na. Umno a panangusar iti face mask. Kasapulan nga isigurado a makaluban ti ngiwat ken agong nu agusar iti face mask. Ti panggep na daytoy ket tapnu saan a sum- rek ti respiratory droplets iti agong ken ngiwat.
9 Adda dagiti naduma-duma a klase ti face mask. Dagiti tela a face mask ket mabalin nga usaren manen kalpasan a mailaba ken maibilag iti init tapnu maisigurado a natay dagiti mikrobyo a ma- balin a nasagat daytoy. Dagiti surgical mask ken N-95 mask ti mas makasagat kadagiti mikrobyo ngem saan nga amin ket adda ka- baelan na a gumatang kadagitoy. Dagitoy ti kadawyan a maususar kadagiti ospital ken isolation facility. Mamingsan laeng a mausar dagitoy a mask. Isigurado ti mayat a bentilasyon iti pag- taengan ken lugar a pagtrabahoan. Ilukat dagiti bintana tapnu makauneg ti angin iti pagtaengan wenno pagtrabahoan ken rumuar met laeng. Iti kastoy, dakdakkel ti posibilidad nga awiten ti angin ti respirato- ry droplets paruar. Nu saan nga umno ti bentilasyon, adda posibilidad nga agrikos ti angin awit na ti respiratory droplets nga addaan virus na iti uneg ket mabalin a malang-ab ti dadduma wenno maidisso kadagiti banag a kad- awyan a maiggeman. Imintina ti kinadalus ti bagi. Uga- san ti ima kalpasan nga iggeman ti ngiwat ken agong ken dagiti banag a kadawyan nga iggeman ti adu nga tao kas iti door knob. Agusar iti sabon ken agay-ayos a danum tapnu maisigurado a maiyanod ti mikrobyo a napan iti ima. Nu awan ti gripo, mabalin nga agusar iti tabo a mangbuhos iti ima.
10 Agdigos nu sumangpet iti balay ken ilaba dagiti bado nga inusar tapnu maisigurado a saan a makasrek ti virus iti balay. Contact Tracing Nu adda ti nagpositibo iti COVID-19, dagos a maiyaramid ti contact tracing. Ti panggep ti contact tracing ket makita nu sino dagiti posible a nagapuan ken naakaran ti maysa nga adda COVID-19 na. Saan a mai- tudo nu sino ti nagapuan ken maakaran iti impeksiyon isu nga amin a contact iti napalabas a 14 nga aldaw ket kasapulan a ma-contact trace. Kamayatan nu ma-test dagitoy tapnu maamuan ken maikkan iti umno a panagtaming dagiti adda COVID-19 na ken malappedan ti panagwaras ti sakit. Dagiti nakatongtong, nakalangen, nakadwa ken addaan iti in- teraksyon iti maysa a positibo iti COVID-19 iti napalabas a 14 nga aldaw ti maaw-awagan a contact na. Dagiti sumaganad ti salik a maikonsidera: Panangipatungpal kadagiti minimum a health protocol - umno a pa- nagusar iti face mask ken 1-2 metro a distansiya Kinabayag ti interaksyon - dakdakkel ti posibilidad a maakaran iti COVID-19 nu nabaybayag ngem 15 minutos ti pannagtongtong wenno ania man nga interaksyon
11 Lugar - dakdakkel ti posibilidad a maa- karan nu awan ti naan-anay a bentilasyon ti lugar Mairekomenda nga amin kuma nga contact dagiti nagpositibo ken amin nga addaan sintomas iti COVID-19 uray nu awan contact da iti nagpositibo ket ma-swab test. Iti kasasaad a bassit ti pondo ti gobyerno para iti testing, dagiti contact nga addaan iti sintomas na, ken dagiti addaan co-morbid conditions wenno dagiti saksakit na kas kadagiti nakalista idiay ngato ket maikkan priority para iti swab test. Amin dagiti contacts, ma-swab test man wenno saan, ket man- datory wenno kasapulan nga ag-quarantine iti 14 days. Mab- alin a manayunan ti manu pay nga aldaw ti quarantine nu adda rumuar a sintomas. Isolation ken quarantine Ti isolation ket panangisina kadagiti adaan sakit na a mabalin a makaalis kas iti COVID-19. Dagiti adda sintomas ti COVID-19 ket kasapulan nga ag-isolate adda man ti resulta ti swab test wenno awan pay. Kasapulan a mai-monitor dagiti sintomas a marikrikna ti maysa a naka-isolate. Minimum ket 14 nga aldaw ti panag-isolate. Daytoy ket mabalin a manayunan nu saan a nagbaliw ti sintomas wenno nu kimmaro ti sintomas. Malpas ti panag-isolate 10 nga ald- aw ti kalpasan a maimbagan ti sintomas.
12 Adda dagiti naitakder a community isolation facility ken dagiti ospital para kadagiti severe wenno nakaro a kaso ti COVID-19. Dagiti close contact ti maysa a positibo iti COVID-19 ngem awan ti sintomas na ken dagiti nagapu iti lugar nu sadino ket nangato ti kaso ti COVID-19 ket kasapulan nga ag-quarantine. Kasapulan a makompleto ti 14 nga aldaw ti panag- quarantine tapnu ma-monitor nu adda dagiti rumuar a sintomas. Para kadagiti makitaan ti sintomas, dagos nga ag-isolate. Maisina ti pagturugan, panganan ken kasilyas dagiti ag-isolate ken ag- quarantine. Kaanu nga maibaga nga naimbagan ti maysa nga addaan COVID-19 na? Maibaga a naimbagan ti addaan COVID-19 nu awanen dagiti sintomas a marikna na. Adda dagiti panag-adal a mangipakita a saanen a makaalis ti maysa a tao nga addaan COVID-19 na 10-20 nga aldaw kalpasan dagiti sintomas a narikna na nu symptomatic. Kadagiti asymptomatic, isigurado a naka-isolate iti 14 days manipud naamuan ti swab test result tapnu maobserba nu adda rumuar a sintomas. Nu awan, mabalinen a gibusan ti isolation na kalpasan ti 14 days. Saan a kasapulan a ma-test dagiti nalpas a nag-isolate. Daytoy ket gapu ta mabalin nga adda pay nabati a paset ti virus iti pagangsan da ngem saanen a makaalis daytoy.
13 Anya ti Imyunisasyon? Ti imyunisasyon ket maysa a pamuspu- san/wagas tapnu ipangato ti kabaelan ti bagi a mangliklik wenno manglapped ti sakit wenno epekto na iti bagi. Ti bagi ket addaan iti natural a proseso ken sistema tapnu laba- nan ti sakit. Nu nakaserrek ti mikrobyo iti bagi, agparuar ti bagi iti antibodies a manglaban ken mangrebbek iti mikrobyo. Dagitoy nga antibodies ket addaan ti espesyal a selyula a mangkabaelan a mangilasin ti mikrobyo, manglaban, mangpaksyat ken mangpatay kadagitoy tapnu haan a makapaadu. Iti kasta, haanen a matuloy ti panagdebelop ti sakit. Ti sistema ti bagi a pumaset iti kastoy a traba- ho ket maawawagan nga immune system. Ti panggep ti imyunisasyon ket suportaran na dagiti antibodies iti trabaho da. Iti proseso ti imyunisasyon, manayunan ti antibod- ies nga agtalinaed iti dara tapnu sumuporta ken mangipangato iti kabaelan ti bagi a manglaban iti sakit. Iti kastoy a wagas, adda ti mangsuporta iti natural a proseso ti bagi tapnu nakasagana daytoy iti anyaman nga oras, karkaro nu adda makaserrek a mikrobyo. Maaramid daytoy babaen ti panangited/panang-inject ti maysa a partikular a klase ti "agas" a maawagan a bakuna. Klase ti imyunisasyon a nakabasar iti partikular a panggep Aktibo nga imyunisasyon Dagitoy ket napakapsot a mikrobyo wenno sabidong dagiti mikro- byo. Maited daytoy iti tao tapnu maparegta ti immune system na nga agaramid ti antibodies iti panawen nga awan pay ti sakit. Iti kastoy, nu ma-expose ti tao iti sakit wenno adda ti nakaserrek a mikrobyo
14 iti bagi, addan ti nakasagana nga antibodies a manglaban iti sakit wenno mikrobyo. Nabayag sakbay nga umepekto daytoy gapu ta nakadepende day- toy ti panagaramid ken panagpaadu ti bagi ti bukod na nga antibod- ies. Ti pagmayatan na met ket agbayag ti epekto na. Ti dadduma ket agbayag ti mano a bulan, adda ti agbayag ti maysa a tawen, ken adda met ti bakuna nga agnanayon ti epekto na. Pakabuyaan ti aktibo nga imyunisasyon: Tetanus Toxoid ken dagiti bakuna a maited kadagiti maladaga ken ubbing kas koma iti BCG (para ti TB), DPT (dipterya, tesperina, tetanus), OPV (para polio), Hepatitis B ken dadduma pay. Ditoy a kategorya a maibilang ti bakuna iti COVID-19. Pakabuyaan met laeng ti aktibo nga imyunisasyon ket nu nalak-am ti tao ti mismo a sakit. Iti panagsakit na, agaramid ti bagi iti antibod- ies a mangited proteksiyon manipud iti daytoy a sakit. Pasibo nga imyunisasyon Iti daytoy a klase ti imyunisasyon, antibodies wenno antitoxin ti diretso a maited ti tao, tapnu direkta a malabanan ti sakit a nakaserrek iti bagi. Maited daytoy kadagiti pasyente a dakkel ti posibilidad a nakalak-am iti adu a mikrobyo ken dakkel ti posibilidad nga agsakit. Ti pagsayaatan na ket paspas ti epekto na daytoy ta makaaksiyon a dagus laban iti mikrobyo. Iti sabali a bangir, ababa ti epektibidad na daytoy. Ti maysa a panggep na daytoy ket pawaywayan na ti bagi wenno itdan na ti bagi iti panawen a makaaramid daytoy ti bukod na nga antibodies laban iti partikular a sakit.
15 Ti maysa a pakakitaan ti pasibo nga imyunisasyon ket ti panag- pasa ti ina ti antibodies iti haan pay a naipasngay nga ubing (fetus) bayat a masikog daytoy babaen ti placenta (transplacental) ken panagpasuso iti maladaga (breastfeeding). Ti maysa met laeng a pasibo nga imyunisasyon a maited ti tao ket Tetanus Antitoxin a para kadagiti nakalak-am ti sugat wenno kagat ti animal. Baro a virus ti COVID-19. Garud, awan pay Anya ti im- yunisasyon iti COVID-19 virus? ti naisugod nga antibodies iti immune sys- tem para iti COVID-19. Nu maimpeksyunan iti COVID-19 virus, ditoy a mangrugi ti bagi a mangparnuay iti antibodies a nakasaga- na a manglaban iti COVID-19 virus wenno maparnuay ti bukod nga immune system ti bagi. Ti bakuna ket maysa a pamuspusan a mangparnuay ken mangpapigsa iti immune system. Saan a makai- gapu ti bakuna iti sakit. Kas kadagiti dadduma a klase ti bakuna, ti bakuna iti COVID-19 ket mangpartuat met laeng iti antibodies a mangpakapsut wenno mangpaksyat iti COVID-19 virus.
16 Ti bakuna iti COVID-19 virus ket: Pakapsutenna ti nakaro a panagsakit nu makaptan iti COVID-19 virus ken nalabit nga iyaddayu na ti pannakatay gapu iti daytoy a virus. Pengdanna ti tsansa a maakaran iti COVID virus garud, peng- danna a makayakar kadagiti dadduma. Tumulong ti panagbakuna kontra iti COVID-19 tapnu magaw- at ti herd immunity. Ti herd immunity ket magaw-at nu ti dakkel a porsyento ti populasyon ket addaan immunity da iti COVID-19 virus. Ti kapapaspasan ken kasasaatan a madanun ti herd immuni- ty ket babaen iti panagbakuna, saan nga orayen a maimpeksyunan tapnu maparnuay ti immunity. Nu addaan herd immunity, bumassit ti agwarwaras a COVID-19 virus, iti kasta, bumassit ti populasyon a posible a maimpeksyunan. Iti kasta, bummassit ti maimpeksyunan, bumassit ti agsakit, bumassit ti matay. Ania dagiti Bakuna para iti COVID-19 virus Nagisayangkat dagiti naduma-duma a pharmaceutical companies iti panagsukisok tapnu makaaramid iti bakuna kontra iti COVID-19. Gapu ta kasapulan a maipasaknap a dagos ti imyunisasyon, inadal dagiti eksperto ditoy pagilyan tayo dagitoy ken adda dagiti naikkan iti Emergency Use Authorization: Pfizer Moderna AstraZeneca Gamaleya Sinovac Jansen Novavax
17 Kalpasan a mabakunaan, adda dagiti makarikna iti gorigor. Saan tayo a madanagan. Daytoy ket indikasyon nga irugi ti bagi tayo nga agaramid iti bukod na nga antibodies. Obserbaren nu adda pay dagiti dadduma a sintomas a marikna. Agkonsulta a dagos kadagiti health worker. Dagiti side effects Lumabbaga ken nasakit wenno nadagsen a rikna iti nabakunaan Gorigor Rikna nga nabannog (fatigue) Sakit ti ulo ken dadduma a paset ti bagi Sintomas ti trankaso Rikna nga nabannog (fatigue) Sakit ti ulo ken dadduma a paset ti bagi Nu adda marikna a side effect, agpakonsulta a dagos kadagiti health worker. Kinapateg ti Mass Testing* Numampay addan ti bakuna iti COVID-19 ken adu iti populasyon ti nabakunaan iti daytoy, saan nga agsardeng nga agwaras ti nasao a virus nu saan a maaramid ti Mass Testing. Daytoy ket panagawagan idi 2020 pay laeng sakbay nga adda ti bakuna. Napateg daytoy tapnu maamuan dagiti naakaran iti virus, ma-quarantine ken maagasan da nu kasapulan. Masapul nga aggiddan a maaramid ti Mass Testing ken ti panagbakuna tapnu maisigurado tayo a malapdan ti panagwaras ti virus. Anya ti kayat na a saowen ti Mass Testing? 1. Rumbeng a maikkan ti libre a test ti amin nga addaan sintomas ti COVID-19. 2. Rumbeng a mai-test amin a frontline health workers enggana iti barangay level. 3. Rumbeng a mai-test dagiti adda iti komunidad a nagpositibo iti COVID-19. 4. Libre a mass testing kadagiti amin nga umili, saan laeng a para kadagiti VIP ken pulitiko. Manipud iti Ammoyo: Ilocos COVID - 19 Response Network
18 Patta-patta /myth: Epektibo a panglaban iti COVID-19 ti saba wenno bawang. Ania dagiti Patta-patta wenno Com- mon Myths maipapan iti COVID-19?* Awan pay ti panag-adal a ti bawang ken/ wenno saba ket makaagas iti COVID-19. Nu pay nasustansya dagitoy, saan nga umanay daytoy a proteksyon laban iti COVID-19. Kasapulan latta nga aywanan ti salun-at tapnu mapapigsa ti resistensya tayo ken malabanan ti sakit. Patta-patta /myth: Matay ti virus nu uminom iti apaganem-em a danum (maligamgam na tubig) nu adda makarikna iti nasakit a karabukob ken dadduma a sintomas ti COVID-19. Kabaelan ti COVID-19 virus nga agbiag iti nabasa/naagneb nga aglawlaw kas iti karabukob. Saan a kabaelan ti apaganem-em a da- num tapnu patayen daytoy. Patta-patta /myth: Saan a mabiag ti COVID-19 virus iti napudot a klima. Segun iti panag-adal ti siyentista, agbiag ladta ti COVID-19 virus uray iti napudot a lugar kas iti Pilipinas. Patta-patta /myth: Saan a makaakar ti COVID-19 nu awan ti sinto- mas a marikna. Adu nga panag-adal ti mangipakita nga uray awan sintomas a marikna (asymptomatic) ket makaakar iti virus. Patta-patta/myth: Matay ti COVID-19 virus iti karabukob nu umi- nom iti arak. Saan a bumaba iti 70% konsentrasyon ti alcohol nga usaren tapnu matay ti virus. Ngem daytoy a konsentrasyon ket makasabidong. Ti arak ket adayo a nababa ti konsentrasyon nu ikumpara iti daytoy nga alcohol. Insagana ti AGHAM Educators ken KWAGO
19 Patta-patta/myth: Epektibo ti antibiotics laban iti COVID-19. Dagiti antibiotics ket mausar laeng para kadagiti sakit gapu iti bacteria. Saan na a maagasan dagiti sakit a ti gapuanan na ket virus kas iti COVID-19. PAKDAAR: Adalen nga usto dagiti maipaspasaknap nga impor- masyon maipapan iti COVID-19. Isigurado a dagiti impormasyon a maal-ala tayo ket nagapu kadagiti mapagtalkan a kas iti Depart- ment of Health (DOH), World Health Organization (WHO) ken dadduma pay nga institusyon. CDPC Network Community Health Education, Services, and Training in the Cordillera Region (CHESTCORE) Cordillera Alternative Law Center (DINTEG) Cordillera Disaster Response and Development Services, Inc (CorDis-RDS) Cordillera People's Alliance (CPA) Cordillera Women's Education Action Research Center, Inc. (CWEARC) Cordilleran Youth Center (CYC) Dap-ayan ti Kultura iti Kordilyera (DKK) Montanosa Research & Development Center, Inc. (MRDC) Regional Development Center - Katinnulong Dagiti Umili ti Amianan (RDC-KADUAMI)