k
'
'^''"'''^'
%
"::r
......
^"
;
i
^^_
. t^VAYSA ^^ V ^^4- A ^^ kV iV ""Xfj-^ :y '" . INOBKi .AT" 1UOKO S[N i; R AT =Sr. MARIANO NIEVES GHAERLAN ' ' i* i ba 1 li a t - ti in il i su i ' n ad i< )saii
kei. (.ia<r"iti iaanak ^ u ihite": H'<i-*:.u\ i n< let:; puk b:inaga n / III. **Ti inboag urig-nat' inay,"a a di?- iT:t/w:ang d niangliweui^-liwfMitj ket- ty= le|> rx^vHu-na naduiCMti- na-xirk.UHiin duina a jsub-hitb^ng ni Nnyaksuk; ket ti ajifioay duguiti tat-tao a iiia-i)i-lil:'i\T Tu niai-a.)oda li unoir niV\ - Afanrv.- il MANILA. P. ^' L . Ver Culle Korui N.o 35. ;i i"nri.)H.>;a'' lie ! tiiip^*
4 iv.,
\
SR. MARIANO NVES GHAERLAN
''"\
'i:
II. (Kadaguiti naganak kaniak ken kakabsatko a Francisco, Felicidad, Melchor, Eriberta Olaudio ken Laii- reana Ghaerlan y Forohda). Kadakayo iri-nak iroknoy ita daytoy a '^^nobelat* Iloko^^ nga umona 6, sinuratko, bassit ket nanumo unay ^%Gnga ti nakudidit a panunotko kada- guiti oras rhoras) a natalna d napardas nga in- nak napalabas, no umappi-raw ditoy kararwak ti ukot, samoyeng d nakas-dng, nakaro a sagu- ban it; ken no sumiplot met kaniak ti nadiosan a nam-nama, sam-it ni ragsak, nailangitan pampanunot, ta dakayo, awan sabali ti reb-bengko ^^ a pagyamanan ta iti sibay-yo isut' nangimalditak ^K ti ayat ken rag-6 ti biagko ken kararwak. H^ Mo J\[ves Ghaerlan y Foronda. lUl \ a
III. : "BAL-'LAAG" Nakudidit nga isip, piiso a maw-waw li naliknaw nga ub-bog ni sursuro, nalaka a maal-liiaw; ngayan^ayek nupay kasta ti ag-bitla, ta nagutiigotak ti pateg ti naiku- mit'kaniak. Anansata naayat nga agbasa, awan-sabali nga.in-anak kenka ipadainag no saan a ti panunotken rikna nga inriing kaniak ti maysa k sinurat wen-no gapua- nan ni M. Nves. Ghaerlan, ket ti nagan- na "Biag ti maysa k lakay, w,en-.no naka- am-ames d -bales." j Umona unay k naimatangak ti pan-niA kagamit ti, K. ta in-na sinurot ti baro a pan-nakaj''surat ti saot, Iloko. ^ Kinabaknang, sayamusom ken libnos ti sac, diak nagawidan ti panagyeb-bet ti nagkuna a ni M. Nves. Ghaerlan isut Al- fonso Lamartine (gran poeta francos) da- guiti man-nurat (escritores) nga ilokano. iNaipabagas ti kalikaguman nga imtu- oden? Ti pan-nakabasak toy "Biag ti may- sa a lakay wen-no nakaam-ames a bales" umokook ditoy isipko ti nobela & mana- gan '*La tumba de hierro sinurat ni En- rique Goncience". Kadaguiti binulong ti "Biag ti maysa bklee*' nakaam-ames a a lakay wen-no
, \ IV, adda lumtaw kadakuada h nasayaat nga iilidan, utaiig a panunoten ti tumung-gal tao. Maipakita'unay a pudno kadaguitoy binalong, no adda ragsak, no adu ti mabuybiiya nga agkakaim-nas a sab-sa- bang, sumangkaadu met daguiti nataru- mamis a siit a raapayat kadaguiti nagba- baetanda, ket adadda ti maapit a kina- daksangasat no saari a maal-luadan. Ni Manuel, bayat ti tiempo a panaga- yanayatda ken Maming, impagarupna toy da^a a kas namayenmeng ken nakaayayo a "Paraiso" jay! ngem dimteng ti naka- plaliaw horas nga ked-deng ngp iti |Jinagbalin-na a ngi-oat revolver.... Mapaneknekan kadaguiti sao ni Manuel a ti sak-^Iang ti Dios, sak-klang ti lin- teg ken sak-klang ni ayat, awan nabak- iiang, awan napangbvw, awan nangato. a: wan nababi; padapada amin ti ti tao. Usiguen ta pa nu not mo, naayat nga ag- basa, no aniat, napatpateg a reb-beng ti maysa nga inanak ken inana wen-no ti kasimpungalan ti ayat ken kararwana. Luktam ugaruden toy pagbasaan, a tapno agpen-nek-ka kadaguitoy sinaok. Pedro Carina Tapia. Manila, 1909.
BIAQ TI MAYSA A LAKAY WENNO ' ^ - -:o: Nakal-tang ti rabi-y. . ti ^m-nas ni talna isu amin soksok; daguiti nar- nagsalaknap iti nuay ^ parsuat' ditoy lubong naidalitda met amia ti nalamuyot a sidong'ni turog; awart a pulos uray apagkanito man nga aoabaab £ mangri- ribuk wenno mangdadael ti ulimek ji sapasap, ket ti nalami--is i kasaor nagtalna ti pul-oyna^ ket nasam-it figa ira-irna diman mang-fige-gan kadaguiti nalang-payak £ sang-sanga daguiti ag- kakatayag A kay-kayo; flgem nupay no kasta ti bulan, ,sa-an i maogutan figa ub-bog ti naila-|| ngitan a pampanimot, natiri nga asawa ti ari
. . , daguiti bit-bitwen a kas saritaen daguiti Griego, nagtatarip - nongan sumingising daguiti napudaw ken nasin-aw nga ululep ti tangatang^ ket ti nasilnag i lawagna in-na iburay idiay ili a managan X Nupay nafigitingit daydy ulimek bino-ngon-na a rabi-y, dalong-dong ni iti isu amin a lubong: adda man dua a lal-laki, lakay ken agtutubo d magmag-nada figa agturong' idiay dalan ^ /sumalbag ti nalawa a lansangan ti paguilian- idiay Aj^amari i nakadanonda idiay nasao d lansa- ftgan, inda tim-mugaw & nagabay ti rabaw ti bat6 i nadalum-pinas figa adda & naipihipin ti linong ti maysa d narukbos £ lug6. Daydi lakay kas ipaduyakyak ti rupana & malawagan ti bulan
~ 2 nalabit nga adda aguin-nem d pub A tawen nan; kct Sana kinona di kinakuyogna. - Yaman pay ta addata' Carlos, nga; agway- tao ditoy ayanta awan ti wayas; i oiakang-ngueg iti in-nak kenka saritaen a kas sabali d inkarik. - Yamanek unay, no aramatem ti d<"k-kel nga anos a mangsarita kaniak daguiti nagnagna-am bayat ti panagbiagmo - kinona d nagdawatdaydi agtutubo, wen-no bumbumaro. ~Wen, Carlos in-nak kenka ita saritaen ti panagbiagko, daguiti nar-nuay dnapaspasamak-ko idi agtutu-boak pay laeng; saritaek kenka ti na- pudpudno d biag ko nga inganat't ita awan pay ^nangibuksilak, ta pan-guepko nga itanecn idiay \,sakklolo daguiti tawen nga aglabas; wen A panagbiagko d kas parparato nakaal-al-liavv wenno inayyarig kadaguita sarsarita nga ub-baw a sinurat ken daguiti ma- nunorat (escritores) nga awan sabali^ pang- guepda . no inda pon-noen ti lubong ti binig A kalawakaw nga aramid; ngem .daytoy '*biagkO^' awan matung-pongam kenkuana A na- imnas a naglasud no diket napulpulos d kina- dakes,^ kinadang-kok, pannangibaies ken dara 4 naiparok-pok, ket nalabit nga awan iti maiyab- bagda A laing iti ung-ung-putem nga adal, nupay no kasta sinanama^ak nga adda maitulongda kenka Iti inka panang-lasat ti narikat ken napeg-gad A ta-aw ni biag; ta reb-beng mo nga anvmoen nga iti biag ditoy tay-ak A paglu-lua-an adda nga agna- nayon A nalikmot ti nar-way ken naduma^uma ^ pinaipaltuad laeng diket ti
- 3 - peg-gad, ket no saan ^-^ maseknan ida, isudat' mangirareb ti biag idiay nakaal-al-aliaw a bay jAsi ka pay Carlos no bay ni dak-sang-gasat saanka nga agal-luad! nangrbna unay it^, ta adda ka ti tawen i kasam-itan ti biag, ti duput (primavera) panagbiag ditoy, lubong, ket awan ti inka mabuybuya no di binig; pintas, karayo, d parparnfiata, ayat sayaksak, nam-nama, libnos ni ken natarnaw a saniata; ngem Carlos al-luadam daguita inka mabuy-buya ta isudat mangayaw ti riknam tapno inka ala pumi-song idiay nasipnget a derrawang ti nakabut-buten a pagbanagank. Anansata Carlos, no saanmo d kayat d malak- aman ti nakarariek d took, no saanmo d kayat dak- .£ domas-al kenka sang-gasat, no saan-mo d kayat kenka iti in-nak napasamak nga isut' ita ti mang- tutook figa agnanayon toy baguik, lik-likam ket umadayoka kadaguiti inrinas & nailubongan, ayat isuda nga "ub-baw, sayaksak man ti maftgayaw ti kararwa tapno aguyas i kas Patalguedem ta uleg ti karuguitan ti naruguit piiso, waknitam " ti kumot ta panunot tapno lum- taw ka kadaguiti al-lon a mangidadanes, ket- imnas ti biag a nakaay-ayo lakamem to nga agna- pang-guep- nayon. ko d saritaen kenka ket itan innak ruguianan, Limtuadak ditoy lubong ket diak man nakita iti rupa ti amak, ta adda £ natayfen idi sikug. Nayandkak ti sakklolo ti kinapang- nak ni ina. iaw, ngem nupay no kasta bayat ti kinamaladagak tinaptapayanak kadaguiti imaria d naayat daydi tj ima a nabantot ni a mapasamak| a kalawakaw ta Carlos, adayoak unayen ti
- 4 - ti laguipna kaniak, daydayawek unay nga. ina; dinto man maunas ditoy panunotko ket daguiti nasam-^it nga al-luadna impa-ayna amin kaniak ta siak piman ti in-na nangimalditan kadaguiti rag-ragsakna, ayat d nalaus ken nalibnos d nam- namana nga agsagaba wen-no aguibtor ti naise- ditoy rabaw ti daga, kan rikut a panagbiag inkarkarigatan-nat nagsapul iti in-na pinangtara- a baguina dina ken kaniak nupay ti nalap-it kuma , karbengan; tinarigagayan-nat nagbiag d marigrigat maipoon amin kaniak; ilgem jngamin man! kinaulpit, kinapalanguad ti in-nak pinag- subad kenkuana. . . Idi adda pito a tawenko, inser-reknak daydi ina, idiay pagadalan wen-no ''Escaela publica*, V ta agadalak n^a agbasa, agsurat ken dad-duma ti maysa nga pay d mayan-natop nga adalen agdamdamo, Nupay siak ti kaubingan ken kabas- sitan a simbrek nga agadal, im-mokook ditoy kararwak ti nalaus d gartem d makasursuro. Agpayso a(siak ti kabas-sitan ken kaubingan nga nagadal ngem nupay no kasta diak man ket ma- atiw kadaguiti ka-adalak, isut gapuna, daydi ma- ngisursuro kadakami nalaus ti ayatna kaniak; tung-gal madanunan ti aldaw ti panagrikep daydi pagadalan siak a siak ti makagun-od iti "premies'' kadaguiti isu amin d pagbasaan nga adalen; ga- puna, nalaus ti panangidaydayawda iti saririt ti ulok, daguiti pangol-luen ti paguil-lian ken nang- nangruna unay daydi apo '*Gura'*. Idi naturpusko amin nga ad-adalen idiay **Escuela publica^* tinarigagayak unay ti mapan
idiay Manila ta in-nak kurna ituloy iti adalko, figem daksangasatak unay ^ nayanak ditoy lubong, nakawesan ti dalongdoog ni kurapay ti gasatko, ta nupay kasano ti ken dak-kel a gartem ti pusok nga agadal tapno kasta ma- ragpatko kuma ti pagarian ni sirib, awan met tarigagay mabalin di nakakadsi in- na iti panagadalko, anansata kapilitan a saanak a nagtuloyen; ket idi agtawena'k iti sangapulo ket lima, simken ditoy kararwak ti imnas ni tarigagay nga agsapul iti panaraon ti bagui, ta rnakitak met di ay-ayatek unay nga ina d mautuyan daguiti pigsana, isut gapuna a simbrekak nga idiay '^tribunal", ket impa-ay ti man-nakabalin unay k Dios d tung-gal agtapus ti bulan umawatak tf bas'sit isuV yanajl mi nga aguina figa igatgatang ti nangnangruna a masapsapul a pagbiag. nga inak, ti figa itulong agsursurat (Escribiente), a gunguna (sueldo) nga Awan sabali, nga adda iti .panunotko no saan ket nga agtalinaed ti biang ken arpad daydi ayayatek naganak a awan ' kaniak, ket 6 apagbas-sit man nga angep a nangisit 6 makaitured A mangu!-la-ap toy nalib- nus ken nasin-aw d panunotko jAy wen aya! [Nagsam-iten ti laguipda daguidi aldaw liga na- lausan pardas d naglabas! no sumkeri- ditoy pa- nunot ko ti nalibnos d la^uip daguidi nga aldaw pusok timamikpikapik kt t rang-gas ni mangama, nga rabnuten-na ti riknak palus uray ti Am muem Carlos, nga iti ta-ot* ditoy lubong ti ariiina, maysa d rusing i nalibnos, ket apa-
/ . - 6 - man , ^ tumobo dnmak-kel agbaliw iti daguiti buyana, ti rangpayana, in-na afigayen nadumaduma figa agtaytayab tapno inda agapon nasalimengmeng a sangslngana, gapuna idiay Carlos, nga idi dumakdak-kelak mariknak met nga tt panunotko ma- agbaliw ti riknak ket libf:os naka-ay-ayo a buya ti agai-alinoao ken daguiti purar silnag ti panpanuaot lubong^ daman ditoy isi[)ko, ket inda lalailuen toy karar- wak tapn.i kasta ma-angayak nga agbuya kada- pintas nga guiti nadumaduma A sayaksak ken addat ditoy rabaw ti daga. nasad-ya i ni gartem mangrugui a sumamay ditoy pusok, ket nailangitan a naninama marik- nak i sumulbod ket agsalaknap ditoy kararwak. ^Awan sabali a naimaldit ditoy panunotko no di Unfg a tarigagay nga agbiag a naka-ay-ayo ket ioyarig ko ^toy iubong iti maysa ^ sidong a iiapnut' sabsabong nga agkakabanglo, ket ti na- sam-it nga ayamoomda inda pqn-nuen ti tan- gatang; inyarig ko, ulitak i sawen, ti kas maysa Su- a sak-klolo ti isu amin a kita mantak ti sulbod ni namnama ditoy kararwak naka-ay-ayo limtuad met ket di santak na: A kenkuana ti sabong i, jAy napusaksak ni ayat. wen ni ayat nasamit a baliksen daguiti bibig! isut^ apuy i nadiosan ti parsua ditoy rabaw ti daga; isut nasin-aw nga ub-bog ni sam-it d isut kawar a mangtarakeh kadaguiti kararwa; nailangitan a mamagsisilpo ti amin ^ puspuso tapno ti kunay-nayda Ti sam-it ti imbag- sangalubongan a parsua ag-titin-na- nga agtaiinaed ti sakkldio ni
talna; isut linteg d nakanatad ti Dios ket awan ti makalabsifig uray si-asinoman. Rumikna kaniak Garlos, ni ay&t idin, ket maysa d balasang a kapintasan ken kaern-maan ditoy ili, arigna ni Cleopatra^ maipanguep ti libnos ti rupana ken sayaksak daguiti matana naikulDO piman ni Antonio maysa ka daguiti tu- rayen ti pagar-rian jI Roma; arigna ' ni Armida i nangayaw ken Reynaldo, ket day-toy nang- talangkaw toy kararwak a balasans?, anak a bugbugtoiig ti pangolb ken amd d natan-ok ti paguilian (Capitan municipal). Isut' masasao k kabaknangan ditoy figa ili ken natuiok & gay- yem di apo Cura. Am-mom, Garlos, daguidi d panawen (tiempo) ti apo Cura isut' pannal^ Dios Ama ti Ili, ket ti apo Capitan isut' pannaka Dios Anik. Nupay day-di a balasang i nangayaw iti rik- nak, an^k ti cabak-nangan ken pangolot' ili, ket. siak may-saak laefig nga a'nak ti napanglaw ken kababaan a tao ditoy ili, inrok-npyko kenkuana ti, pusok ken kararwak, ket didk man tinaliaw a pulos di nauneg a derrawang d nangba-et kada- kami. Nupay nakaay^ay-ay di kasasaadko nga agbi^g inawatna ;i siraragsak nasantoan nga ayat flga indatonko kenkuana, insapatami nga agpadpada, ket naimatangan dayta nasil- nag d bulan, daguita narangrang a bitwen nga addat mangriw^triw^t ^ tafigatang ken day toy ulimek a nanglaw-law kadatd, nga ayaten-nakto nga agnanayon kasta-ak met, uray nadangkok a pat^y rab-nuten-na ti bi^g mi nga agpadpad daydi ^iS^^i^^jM
dikarnto iumabsifig ti nadicsan a karifigkarL lAyauaay udgsam-iten toy biagko idi adda iiga ayayatek ken ayayaten-nak niet daydi a babay! kenkuana inyawatko aniin ti kararwak ken tai nak, kenkuana intaMiniengko ^ siraragsak ti isu amin a gartenn ken tdii^aj^ay toy pusok, maipoon ti karina kaniak, ina>atko iiga impadpaduma ti rikut iti panagbiag, inabkak a.siraraem ti ''cruz/' ai rigat gapii kenkuana; isu met nangted tibker ti baguik ken narn-nama a rumupir kadaguiti nakai- am-ames nga alinono ni daksangasat. Idi ay- ayatek daydi a balasang m^kitak a luniawa daydi lawlaw (Horizonte) ti biagko ket idiay nasin-aw a tangatang ti kararwak ,masaliwan-wanan daguiti |.iatak iti makapurar a rang-rang ni bul-lalayaw ni imnas ken avvan a pulos ti panangipagarupko kadaguidi a darikmat nga in- nakto mapagteng ti inay^a a bigat i{ naka-al- aliavv, bigat ni sipnget nga in-nakto lak-amen wen- sayaksak, ket , no sagabaen ti rungsot ken dawel ni ayat. ' Maysa a malem a napintas ti bulan ti duppu (Pri- mavera) nga iti narangrang nga init naalumamay a lumned ti laud ket daguiti tumatayab guibusanda da- guiti naim-nas dsayang-guseng akas inda ipal-tiing ti idadateng ti rabi-y, ket masay-ya-say-ya da nga agapon kadaguiti sangsanga daguiti narurokbus kaykayo, nagawidak idiay nanorno a balay mi A nalpas amin daguiti pinasuratanda kaniak ''tribunaT' ket apaman a nakasangpetak, idiay inyawat ni ina kaniak ti maysa asurat nga impan ti maysa nga ubing d saan-na nga am-am-mo, Li- (sobre; idi s^iiuktak a dinardaras daydi bungon-na
ket bihasak a sipipikapik, ket isu daguitoy a bina- tog ti sinagudayna: '"Ay-ayaiek a Manuel: urayenka nga urayen ditoy kdrnuy-muyongan ti balay-mi ta adda nas- ken unay a saritaek kenka; biruken-nakto ditoy karemrem-mefigan daguiti rosrosal, tapno awanto iti makakita kadatab^yat ti panagsaritata, Umay- ka a saan nga iagkurang tapno awan ti aniaman iiga inta mapasamak. Toy kabsatmo a sadn a malipat. di Apaman i nainnutek-tekak iti sinaguday day- a sural, dipagusko ti inn-mulog a diakman intaltalek ti panangayab kaniak ,ni ket Idi addaak idiay dalan rnariknak ti keb-ba-keb-ba ti pusok a kas inna kaniak ipalti-ing ti naka- am-ames nga innak mapasamak, ngem diak man ket intal-taiek daguidi A ayan ti panunotko adda a naymaldit ken Ma- uling. Idi a nakadanonak idiay batcg ti kamuy- moyungan, kinalay-atko daydi alad ket saak na- guin-inayad d im-masideg idiay karemrem - me- palti-ing ta sosrosal, nadatngak ni figan napintas a Maming d nakatugaw ti rabaw ti nadalum- a bato nga adda iti nag-babaetan da- pinas daguiti nalamuyot^ ram- guiti mulmula, ramayna inda abal-balayen ti maysa a sabong a nabissag daydi napusaksak a rupana d tinapkan ti bis-sag ni patay ket a matana na-- Idi addaak daguiti ket ket nasirmataak rosal; ti napungay pait ken ladingit, daguiti digus ti lua ni ina. g iti
^ - 10 - ti "likodna nagtimkak 6, sialumapaay tapno kasta saan a mak-klaat iti isasangpetko. hi - Mgiming ian?at ita ti inapasamak? apayapay i naladingitka? Intaliaw na di rupana a naliday kaniak a idiay tugawna sa timrnakdder di imana a napudaw kadaguiti ket sanak iiiangay ftga agtugaw kami, nasdaaw ket inyawatna: kas iraak, ket nagtimkan d sialumamay. . - Yaman pay Manuel-kihunana-ta immaxka iti panangayabko kenka; sin uratanka tapno umayka a saan nga agkurang, ta adda nasken unay a , saritaek a napasamak ko idi malem kalman. - Ania dayta napasamak mo d kunam kaniak gMamingP-Sinaludsod ko kenkuana d nagsid-daaw saritaem, lawlawagam amin kaniak tapno mau- nas daguiti duadua A mangul-Iaap itoy panunot ko. - Wen, saritaek amin kenka.-kinonanat* sim- inungbat-ngem dawatek d saan ka a maklaat - sana-rinauguian ti nagsarita: Idi malem kalman, idi addaafc hga aguid-idda idiay siIedko,simret d naguin-iaayad ni Ama ket dinagusnat' napan idiay lamisaanko, sana li npktan dayti "cajon" a nangiduiinak kadaguiti sursurat mo kaniak, ket in-na nasarakan dnguiti sursurat mo, innala na amin, sanak inayaban ayan. na. Apaman d nakaasidegak ken- . kuana nagsaludsudan-nak ket nalaus iti pung- tot na, ^siasino iti akinsurat kadaguitoy? kinona Ti nalaus d butsngko ken prtnagdayaw ko kenkuana linapdanda toy dilak ngaagbalikasket diak man naitured k sinom- idiay ..a nagpiguerguer kaniak.
- II - l^tan; fig^m nupay ni ulimek immapay kaniak, da- guiti met laeng sursurat iti napigsa a mangipulong kenkuana adda a kaaasaadko; nagunget ti napalalo ket kinonana kaniak a namiguerguer: *'Aniniok amin ti awan a pulos ti mabalinmo kaniak nga ilimed; naba- tad nga arnmok dsika, ken Manuel, agayan-ayat kayo k dua ngsm uray kaanoman, uray no agtinnag ti langit tapno gaburannak, no adda- akto pay laeng ditoy i biag, saanto a matung- pal ti nadangkes ken naaJ^s unay a pangguepyo ta rebbengmo nga ammoen ti dayaw ken na~ ngato a darci ti poontayo a sangkabagui saan danto figa ipalubos uray aniantot' mapaspasamak. Rebbengmo d panunoten a nalaing, waknitam ta panunot a nakudrepan, no inkanto laeng so- \ ruten wenno aramiden dayta naalds d gutok ta naisekan kararwamj mabalinmonto a kunaen 4 napukaw mo aminen ti ayat ken dong- ngok kenka, labsingem to met dita nakul-laapan ^ panunot ti laguipmo kaniak ket unasenkanto met ditoy laguipkon. No puduo met laeng k rnanag- tungpalka kadaguiti naganak kenka ken am-mom ri tungpalen ken dayawen ti nagtaguibi kenka id4 awananka pay pigsd, dawatek d lipatem, laksidem dita natalankawan a rikna ti ayat mo ken Manuel, rabnutem ? dita kararwa dayta na- ruguit a gartem d kupkupikupam, tapno ti kasta ti dayaw ken natan-6k a naganko ditoy pagui- Han saan-to man i. mauy-uyaw nga agnanayon dinganat' tanemko*'. Kalpasan daguitoy ^ salay sayna kaniak dinagusna ti rimmuar idiay sile. ti ilemlem-^aiengmo ket tared d ^
(; - 12 - ket intogot na A innala daguiti sursuratmo a nasarunkaranna, jAy wen aya ti lubong Carlos! kincaa di lakay i nagnga-retnget-napudno malibak d saan ket a ti ama ni Maming nabaknang ken ket siak may- napanglaw, tagabo tao a natah-6k ditoy paguilian, saak laeng nga agnanayon ti rigat, nalap-it a parsua di- toy lubong; ngem, ^saan kami aya nga agpad- ti maymaysa A Dios^ pada a tao A pinarsua mannakabalin? ^ildi pinarsuat* Dios daguiti tat- nga anak ti pinagdumadumana lao a id^ tapno ti kasta adda nababbaba ken nangatnga- to? ^Dayta Dios kuna d' pagraeman ken ti adu isut' poon sarigaluboiigan A daguiti piusua, pagtaklinan ken na L^s n^a Ni amd. d ni Maming uyawenna basul a nad^gsen idiay sidong ti kinapanglaw; saannak a rnaikarl ken anakna ta napanglawak; ngem no ut-uto-uten a nalaing ti kasa-saadmi lu- bong, kunak nga agtured ket saannak a niaal- a kasa-saadko lilaw ngem iti isu; siak napanglawak diak libaken'^a isut nakaikariak a nayanak, iigem awan A pulos ti rinangasak a kapadpadak A tao, awan ti pinag- led-da-angko^ jNarikut A arainid? riri panunoten! . . . pannakayanak-ko i kas ti fij^a agbiag ditoy adda a natantan-ok ti ket agbiag-gak iti bunga ti pigsak a sinibogan nga agnanayon ti Irng-et nga agsayasay ditoy muguingko; ngem isu nupay'no nabaknang ken tao n^a natan-6k iti pagui ian a pagraeman ti sangkaili, agbiag iti bunga tiling-et daguiti annak a nakay ay-ay ti ili d saan ket
- 13 - nga agtaod ti napudno d pigsa ken bannogna. no siasino kadakami d Paglasinem itd dua ti napudno nga agtuogpal iti bilin d nakanatad ti Dips. jNakay ay-ay ti kasasad tilubong Carlos, napunno tiadu d kinadangkes! ^Agnanayon ngata ti Dios nga daguitoy d rnabuy-buya? ^Jlpalubos agsaknap ti amin d suksuk daguitoy nakil-lo nga aramid? Nupay kastat' kaikarian, saan d mapu- kaw ditoy kararwak ti nam-namak; saan nga rabiy, dumtengto li agnanayon naikari nga aldaw ti lawag, ket daytanto nga aldaw isut* panagbal-ligui daguiti annak ti daguita pangen ti nakay-ay-ay daguita guita tagabu ni Carlos ti sip-nget ti ili d parsua, da- natibker ken ^ rigat, ti Iing-6t nga uy-uyawea tuto-oken nga agnanayon daguiti sumag- ken mamano d tao nga agkunkona a natanok ti pa-, guilian, ngem ti pusoda nagulib. nagbalayan ti iiakaat'^arriek nga ig-gues ni agum, natangken arig- nat, bato a pamolinaweii. Ti nasantoan d pang-guep ili lumtawto d saan nga agkurang ti annak ti idiay kalutlutan ni dangkes, ket iti mabiit luoi- init d nasilnag ti Dios, gtkto ditoy luboag ti saraysay-nanto ti agsalaknap d ni padapada kadaguiti isu amin d parsua ti man- nakabalin. natan-ok nga arinak linteg ket iti innak kenka sa- riiaen ket ituloy ko ti panangsarita ni Maming iti inna pioian Dapasamak-kinona daydi lakay ken Carlos, ket sana-rinuguian manen ti nagsarita: Adayo-ak unayen Carlos Nupay kasanot' pammagbag^ ken pannagon- unget ni ama kaniak dinanto man makil-16 ti ^ £m
. - H - nakemko, ammok Manuel, nga iti insapatak ken- bagui ;^ ka n^a ay^t arigaa ti ostia nasantoan ni Cristo ididy altar; ngem Manuel inta masak-bayan rebbengta k panunoten tapno iti kasta no dumtengto ti nakaayayo nga aldaw, nga inta panagroknoy ti sang-n^oanan ti pannakabagui ti Dios ditoy rabaw ti dag^ ni ta ayat, awanto kum^ uray wenno rtianguMaap ti nangisit Kinona nasinaw d langit ti pannagayanayatta. ni ama liga uray ka-anoman, uray aniat* ma- pagpagtengto saanna nga ipalubos ^ maaramid ti gandatta d tungpalen, ket no innakto laeng { salungasingen ti kayat na naka-ay-ay-ayto ti pag- banagak ken , pagbanagamto met, isut' gapuna 4 nalaing wenno inta ammirisen 4 surutenta ti rumbeng nga aramiden, tapno ti kasta awanto da- ti makatiped Manuel, am-mok ket nalatak ti tuminpuyog ti (hostia) ti singgalotV intanto awaten keokuana ti ulep i bassit nga A mangdadael d pangguep iti nailangitan guiti kararwata. peon ken pakinakemta ^Ammom ti poonna Manuel? . . gapuna d madi d - Saan, Maming-kinonak ti simmongbat ken- kuana-ngem nalabit maipangguep ti ti kasasaad tayo nga agbiig ditoy lubong. guid-diat - Isu dayta Manuel-tinopngarnak ni Maming- awan sabali, dayta Manuel, guiddiat kunaen wenno siak nupay Isu ti agbiag, ngem dika tayo * iiga banag, ta daytoy a laglaguipen kaguranak ni ama^ saankanto i lipaten, ket aya- tenkanto tiga agnanayon kas inulit-ulit-ko ti na- min-adu nga insnpata kenka a sikd ti biag toy
15 - biagko; ti Dios adda a siimatang ket lak-amek- to a saan d bumorong ti dusana no kas in- nak labsingen wenno salufigasingen daguiti nal- pas ko flga ipa- lawag ko kenka ti iiapudpudno; siak diak kayat £ pagluksawen ni ama, ta nakautangak ti adu, no saan nga isu, saannak kumd a limtoad ditoy kenkuana lubong, uray tadtadek ti baguik, idaton ko kenkuana ti biagko, diakto pay laeng mabaybayadan ti dak- kel nga ayat na, ti irnpaay na kaniak k dung- ngona, ti adu ^ banbannogna kaniak/ gapuna nga agdawatak kenka kuma, ta ipaaymo nga ayat, ipopoon mo kuma ti ayatmo kaniak nga immo- kook dita kararwam ta panawam day toy nga ill, umadayoka, inka idiay Manila apammo tuloy^ ti agadal, ket no inkanto magun-od ti balangat nalabit ti sirib, agsubli-kantot' dards ditoy, ket ni ama ituloknanto d maaramid ti nasudi (sa- arami- grado) i deni kgdi Manuel dafuitoy ^ dawat ko tapno ti kasta matungpal ti karinkarita ^Mapanka, Manuel, idiay Manila? daguiti kararwata; tarigagay Diak man naitured i sinongbatan dard,s daydi i saludsud na ta naifiget & duadua, busakenna ti utekko, naka-al-al-liaw & masakbayan iti ag- parang kadaguiti matak, ket kararwak kas mal- Idi saanna a mes ti alinoho ni mafigamanga. mauray ti sungbat d:^ydi saludsudna kaniak, inulit lulua d natarnaw na manen ti nagdawat, ket umarakanak kadaguiti napungay & matana. inkari kenka; ngem Manuel, ko ket dakkel utang ti - ^Apay 4 Manuel d dinak pay met sungbatan^
- i6 - no kayatmo a tungpalen wenno saan ti tariga- gayak nga aramidem? Rigateni aya a panawan toy ili A nakayanakani tapno ti kasta matung- palto kadaguiti masakbayan nga aldwa ti gan-- dat-ta? No kasanot' leddaaagmo & pumanaw ditoy nga ili, leddaangko d nalal lalo pay ; panawam, <iagem ania ti mabalin nga aramiden ket isut^ nakaikarian nga agbiag? Anansata, Ma- nuel, no napudno met laeng ti insapatam iiga ayatmo kaniak, no tarigagayam iiga agtungpalta, aramidem ti dawatko kenka, inka idiay Manila inka-aU agadal ket dayawmonto nga agnanayon. uray tumapok to ti baguim ti laguipmo saanto a maunas kadaguiti tattao. ti - Wen Maming in-nak idiay Manila tungpalek ti pagayatam, uray dumas-al kaniak ti dawel ni took ken peg-i^ad, anansata kastat' tarigagay mo saan-nak i sumupring, uray biagko pay ti da- watem itedko kenka, ta sika awan sabali ti na- ngimalditak ti ^min a namnama, ragsak, im-na? ken bileg toy kararwak; figenr - rpa^ymo kuma vfiga ayat ta agdawatak ker)ka iti maysa a bdnag no mabalin, itedmo kaniak a liwliwa iti in-nak ipupusay kenka, nga ikarim a dinakto lipaten ken labsingen dita pusom, ti imnas ni ayat nga insa- patam, inkarim kaniak, bayat daguiti aldaw a kaawankot ditoy. - i Manuel ! - tinopngamak a nagsen-naay - Ma- nuel, ti nalpas nga inkari reb-beng d tungpalen, : namin adu nga insapatak kenka ket reb-beng ko a tungpalen, gapuna 1 dinak dawatan iti bare a kari ta maminsan laeng iti panagkari, ket no
_,;,,-- 17 - inkanto idiay Manila, dawatek A dinakto lipaten no inka ala maangsab ti ayamuorn '^ nabang-16 daguiti napanayag 4 sabsabong idiay nga ili, ta kunada figa idiay i dagdisuV nagpupunipunan daguiti amio £ mabuybuya nga agkakapintas a mangul-laap ti mat^ ken kararwa. Awatem Ma- nuel, daytoy ladawak (retratoj nga isut' kumoyog kenka nga agnanayon ken daytoy /singsingkd; sapay kumd, ta ti nangato i langit iturong naka iti nasayaat 4 dalan nga awan iti peg-gad na. Inawat ko kadaguiti nalamuyot nga imana da- guiti nangina d tandd nga intedna kaniak ket inted ko met kenkuana daydi maymaysa ^ sing- sing ko nga isut in-nak tinawid di amak 4 diak man ket nakita. Ti sipfiget ti rabiy rugyanna d kumutan toy lu- * bong ket idiay tangatang nga awan uray apag- kanito nga ulep na, agp^rang met daguiti na- rangrang a bit-bitwen, ket ,ti bulan ^ nasilnag sumingising idiay likudan daguiti banbantay nga agkakatayag idiay daya, ti nangato A langit iburay na ditoy dagd ti sayaksak na, ket in-na ab-bu- figayen wen-oo gutoguten nga agtalinaed ken ragsak daguiti kararwa d naladingit ken naisekan rikut; ngen; jay wen a a daguidi i darikmat! . Ni nakas-ang figa ulimek pinekpekanna daguiti ngiwat mi; daguidi d darikiniat kas napukaw ti riknak, ket barukongko arignat' marba ti pigsat' kebbakeb-bana; kayat ko nga iburay amin da- guiti luluak ngm ni nadangkes d rikut tambakan na daguiti naliday ^ inatak; ni Maming nalaus met iti sangit na; jay nakaro d pait! .... . .
la kasdi & sumipngeteo, npgtimkannak ni Maming ket ti aoges na arignat mauyos, agki- bitkibit ti sailp-bek na, kinona na kaniak: Idi Orasen Manuel; agsinan sapay intan kuma iti Dios ta agsublikat daras d sibabalangat kadaguiti saan a malaylay d sabsabong ti f"irib, tapno ti kasta matungpalto kuma k saan nga ag- kurang da^uiti agpadpada* Agpakadaakon kenka Manuel, ket ti natarnaw a laguipmo addanto laeng & nunot ko; agpakadaakon kenka dika malipat. . ala kalikagumta nga sibabatfk ditoy pa- . . Kalpasan ti nalausan ladiflgit ^ panagpakada na kaniak, ti karabukubko kas nappelan, ket diak man nabalin d sinumbatan, mariknak d kas innak ti nakana figa ut-ut-ken samoyeng; lem-raesen arigko ti maysa nga agtiwel i saanko nga am- mo iti ionak aramiden; tim-makderak di tugaw ko, ket idi tuniakder ni Maming rinakepko di nalamuyot a baguina d diak man ket napuotan ti in-nak inaramidr inabkak ti nabangld A ngiwat na ket daguiti nalabaga d bibigna inbdtik kada- kuada amin i riknak, biag ko, kararwak, nam- namak, saniata ken gartem ti pusok; ayat i nailafigitan . jAy Dios ko! . . . . , . . saak sim-mina kenkuana. iNakana d paguel iti gasat ko Carlos! diak am-mo iti maypaay nga aramidek kadaguidi nga aldaw. Carlos no sikat* figata iti nakapasamak kadaguidi ^ took nalabit figa inawagam ti igam A natarumaniis ni patay tapno ti kasta manung- pal amin i rigat i sagabaem ^Isut^ kaikarian ti patsua, matutook nga agaanayon? £Nay-yanak \
- 19 - ti tao tapno ^agsagabat^ amin & kinadawel ti bong? Ngem siak naitured ko amin daguidi i sagabaen, binaklay ko ti ^^Cruz*^ ni ayat d na-^ kailansaan Iti- ti karamak ken biagko; alinono d napigsa ni Daksahgasat iti mangirareb idi kaniak tapno ti uneg ti derrawang ti baybay ni peg-gad maytanem ti kinupkupikupak i ragsak ken nam- narna; ngem daguiti bileg ko saan a nasnaayan^ ta ngamin man, pigsat^ namnajmra tinaraunannat* bagaik, ?ket im-nas winaknitana ti isipko ^^inuMaapan ni mangan^angd, rinupirko daydi nakaay-ay-ay ^ kapayak, ta a situtured nam-namak nga maragpat, saan nga agkurang ti nasam-it ^ bunga ti ban-nugak, am; iti agmula agapit; ngem jAmangan • sabalinto ti sahiMa dakkel ' ti in ikik nag- Awati agban-nog d saan nga aglak- . nc| . ti, agpuros ti bunga daguiti mula! . . . Maquitam ita Carlos ti bileg ni ayat, maipuon ken ayat, A parsua es- manda ti agbiag i^ nakaayayo, uray tagaboen ida ni rigat didaman ikankano; aglak-amda iti adu ^ paguel, inumenda ti apro ni sen-naay iyarigda ti diro 6, nasam-it, maypuon amin ken Ni ayat isut' bileg ti kararwa, gapu ken- ayat. ban- tat-tao sang-atenda nupay biagda agpeg-gad; tay napaspasamak a nakaalaliaw ditoy rabaw ti dag6, daguiti nakaay-?ayo i naararaniid, nagtaudda amin ken bileg ni ayat. daguiti sangalubonfean kuana, daguiti ni dayaw ti ti Apatnan A nakasangpetak idiay balay, dina- Ag-Iutloto i madama gusko iti napan ken ina. idi masangpetak; kinonak kenkuana ket naiguid- rnKsmM
- 20 - clan met ti lukk d narakanak. - AH ina saganaern daguiti pagananayko, ta no agsapa lumuganak ti punting a mapan idiay Manila, ta in-nak tuntonea iti gasatko d nay- yanak Apagdens:ueg ni ina daguitdy n^a in rak in- sawang, nasdaaw iti napalalo sanak inappungol nagsaiud- iiga inserrek idiay uneg ti fbalay; sudannak no ania ti puon ken gapuna ti pa^ panac idiay Manila, ket iinpalawag ko k^nkuana a dinardaras, - Saritaek ita kenka iigem atid-dog unay ti - ^Manganta pay ngarud anak-ko, kinonana a pakasaritaanna.......v,., tinupngar daydi panagsaritak, idiay uneg ti balay ket apan-na intuloy iti pangrabiimi, inayaban-nak a ti nasagana d nangan, ngeni nupay nasayaat kanen, awan iinas ti kaanko kasta met ni ina, ta siak binalayanak ni la~dingit ket ni ina, ma- Apaman A nalpas kami ^ mikpikapik ti dukot. nangan indulin-na daguiti nagkaanan mi, ket sakam simrek idiay balay. Binayan-nak ni fna - £Ania d paogguep anak-ko - sinaludsodna kaniak k sipipiguerguer - ti papanam idiay Ma- Saritaem man kaniak no adda dimo ki- ditoy balay, wen-no adda nakabasulani nayat kadaguiti agturay ti ili tapno ti kasta agtalawka? sim-mumbat - iigeni - Ania d^yta a banag? - Sinaludsod na ket na- nila? - ^Awan ina-kinonak ti adda maysa A banag. . :\ . . , , kigtut iti napalalo. ^
- 21 ^ - - Agtalna ka fna ta in-nak Tcenka saritaen, dawatek a saanka 4 maklaat, ta awan ania-man. Riaoguiak d sinarita ket isu nagtamed a nag- - ^Kadawyan ti dengueg. agbiag ditoy rabaw ti dagd^ saan d duaduaen ii^a iti tao agbiag ken ayat; tao nga awan es-semna ken pintas arignat* bate wen-no nagdutdot ti pusona; d pamulinawen, anansata, maysaak kadaguiti parsua ti Dios a natalungadingan ti rikna ken panunot, diak man mabaiin a labsingen ti linteg nga iriipabaklay na inaremko kadaguiti ti maysa & ngem ti pa- mal atipa ni amana iri-na inkari iiga nagtungpal mi, ta uray aniat* maararamid dinanto ipatulok. Day* toy & balasang isut* anak ni apo **Capitan^' nabak-nang ditoy ili; ket day toy napanglaw 6 kasasaad tayo nga agbiag isut* paon ken gapuna ti dinapafigitulokan iti panguep mi, Gapiita awan paiigalkalapkapan ni Maming d in-na pangay- ayo ken amana napanunot na nga in-nak idiay Manila, in-nak agadal ta no makagunodakto ti ga" sat, ket no balaiigat ni sirib, isangpetkonto iiga iroknoy kadaguiti arpad-da a natan-ok, nalabit nga iti tartarigagayak maragpatkonto ^ saan nga agkurang. Wen, ina, narikut d pampanunoten ti isisinak dita sibay yo, ni ladingit salbaguen-na toy pusok, nsen iania ti mabalin nga aramiden no isut* gasat ko & nay -y anak? awarj iti paba- sulek d sabali no saan iiga iti langit d puon daguitoy d kapayak; gapuna ina dika lumdaang, gapuna i siak tao, balasang ditoy napintas i maysa & banag iti ili,
22 - padapadaen-iia nga aywanan daguiti parsua, ket no awanan-.iakto laeng ti gasat, no umapayto ditoy baguik ti ima ni daksangasat wen* no masnaayaa ti bileg ti baguik idiay ka- sikuran ti dalan ket dufnasd.ltcrkaniak ti nata- rurnamis nga igam ni patay, naragsakto ti rupak Ti biax arignat* maysa a darep- figa'agsaga')a. dep ket ni pitay isiit' biag ni talna figa agnanayon 'figem saan nga ik-katen ditoy kararwa ti nam- naina Dios ti figa isut^ mangiturog idiay dalan imbag, .
. . . . Adu kumapay iti kayatko A siwen kenkuarva napa- Sgem ti lupiigarnak .ket lalo, aglunoslunos ti anges na a nagsao: nagsaiigit iti - Anak-kOj daguita ^ya ti inka-pagsubalit ka- nalaus nga ayat ko kenka, sika, awan sabali lubong^ kenka inrnaldit ko ti namnamak, no dumatengto ti aldaw nga innak maydalit ti ikamen adda- kanto ditoy sibayko, siraragsakto ti rupak figa umawat ken bantot Uaguiti liwliwak agbiag ditoy nj<a ti patay; awanannak ti pigsan ket diak masbaalan it^ ' pagbanagak? figa Dinak-aU panawam ipagapum itoy makitam a kasasaad ko, kenka, uray unasennakto dita laguipmo no addaakto iwaksiai i pampa- isut mangitulak pagdaksam; itured mo ti Dios tao nga ti rigat isut' makaragpat tawen ^Anianto daguiti ti awitenen pay ti isut' maudi a dewatek uneg idiay nunoten daguita a banag, ta kenka nga apan idi ly anak ko iti inda kenka pananglalais, isuntot^ makaammo k mangsubalit; ti ammona ^ sagabaen ti tanemko; ni z
; - ''23 - ' itikaasi ti saan 1 sikikidem fl^a ?gnanayon, ammona amin daguiti maararamid ditoy lubong. gapuna anak ko ipaay mo figa ayat ta iddiatn kuma^ daguita ^ pampanunoten tapno iti kasta nasayaat Dios, isd, ti pagbonagam. jAy! Carlos, no innak kuma tinungpal da- guiti dawat a nasantoan ni no kuma tinimudko figa impadpaduma daguiti balakad na kaniak adayii kuma nga in-nak napagteng ti maysa a naaramid a nakaam-ames A saritaen j Ania kadi ket daguidii darikmat nakul-laapa.i ti panunot^oj A nagpaiawag ni ina^ sinubliak nagdavvat kenkuana ta figayaflgayek ina , nalpas Idi manen iti ti palubosna ket kinonak; . -4na uray ania A paguel iti dumasrll kaniak, diak mabalin figa iddian wen -no labsifigen ditoy * panunotko daytoy nasaok kenka 4 pang-guep; iMabalin flgatd nga isina ti k^^rarwa ditov b.gui? iAdda pinta? ni lan-it no awan ti init, bulan ken No saan-nakto il mapan idiay Manila ad-Janto pang-gapuin ni ^ mangdadael ti sin-galut ti puspusomi d dua- ^Anianto pay ti gungunak fig" agbiag? ...... Apaman & nang gueg ni ina daguitoy nga in-nak impalawag, namiguertuer ti baguina ket kinona na kaniak & nagsaib bek: bitwen? Warning ' - Aid anak ko, no dinak kayat d deng-guen, inkaiti kayat mo a papa nan; Dios ti kumoyog kenka, yamanek ti add noti tartarigagayam & gun-uden maragpatmonto kumd; ngem no t^ , natarumamis & is^am ni daksangasat dumoyokto dita puso, no itinto masakbayan nga aldaw in-
. . - -24 - kanto ala mananam ti napait nga apro ni ayat, no iakanto sagabaen ti rungsut ti biag 4 naka- ay-ay-ay, matnikapikto ta kararwa,.figem dinakto pabasulen, ta iti reb-bengko kenka nalpasko natungpalen; ala inka idiay Manila,. ..•.|Asikanto pay nga agsagaba! ^ Agtatabuno a dumasal ditoy panunot ko da- guiti aainget a duadaa; ti dawel ni maSgamaiigil binalayan na ti pusok ket diak am-mo ti in- Idi nalpas 4 nagsa6 ni ina tim- nak aramiden. makder idi tugaw na, ket sim-rek idiay siled ti Idi rim-muar binagkat na daydi tam- balayoii. pipi nga ayan daguiti pagan-anay ko* Tinari- maanoa d pinempen daguiti Input ko nga in-nak ^ikuyog. Kalpasan ti pan-nakaypenpen-na iny^at kinona bungon, ina kaniak ti ni bas-sit a kaniak: - Alaem daytoy bas-sit a kuarta^ naurur- nongko ta isut balunem. Inawat ko; piniguisko ti bungon-na, ket iima- pulp d pisos ti naglasud: - Diak masapul-kinonak keukuana daytoy ^ pirak, ibdtik kenka, tapno adda madadaan nga inkay igatang iti rnasapsapulmo bayat ti aldaw i kaawankot' ditoy; ti alaek nga in-nak ibayad iti sasakayan ^ luganak. bassit laeng - No makurangankanto idiay ill a papanam sadinonto iti inka pangalaan? - Inlasin ko daydi apaguiso i masapulko nga iburay iti in-nak panaglayag, ket ti natda insublik kenkuana. Idi- nalpas amin a nasagsagana daguiti in-nak 6,
25 - ikuyog d masapsapulko naguinanakami, ket siak Nalaus unay ti ban-nogko, nupay naguid-daak. dinaman kayat flga iyap- no kasta^ni turog payaw iti nalamuyot a payakna kaniak; piman agal-alinono ditoy isipko ti nadumaduma i pam- ket inda takawen ti rikna ken talna Daguiti nalibeg d matak ti nalaus ti kararwak. d sangsangit, agparangarang kadakuada daguiti nakaal-aliaw nga aniniwan daguiti masakbayak Naisekan dariag ti pusok jay gasat! iiga aldaw. no agsapa panawakton ti ili iiga ay-ayatek, dagd d pagtalinaedan daguiti amin a riknak, es-sem d d nakaayayo, natarnaw d saniata, napintas sidong daguiti ragragsak-ko, ayat, nam-nama, sam-it, rag-6 ti puso; wen; pan awak am inert, diakto mabuyan daguiti napintas d kamuymuyo^ nganna, ti langit na d nasin-dw, daguiti narang- rang d bitwen. ti naslag d bulan, ti narniag nga isudat' a pampanunot daguitoy Amin ti init. isipko, ket inda rabnuteii mangted riribuk ditoy riknak ti bileg ni nadiosan d nam-nama. Natalna unay daydi rabiy, awan uray apag- kanito nga arimbaftgaw d mangdadael ti daydi ulimek ti sangalubofigan a parsua; ftgem nupay no kasanot' talna daguidi nga oraS' (boras) man sumamay kaniak ti im-nas ni turog nga isiit' mangted ti pigsat* bagui, flgamin man, ti isipko saan d makatalna nga agnanayon nga Uray agpampanunot ti rumbeng nga aramidek. apagdarikmat la kuma iti inda ikikidem daguiti kalub daguiti matak; daguidi nga oras nga ag- labas in-da kaniak ipaltiing ti nakanat ui-ut nga di^ panutiot, V&Mm
ipupusayko ken ayat; diak makaidna; summay kadaguid man ururat ko ti lamiis ni alimbasag. Balit-tadak d balittad idiav iddak ket agkalka- Ti ladawan ni Maming agparang kada^uiti matak, ket maalalingag da- guiti lapayagkp ti nasam-it k timek na figa inna ,kuna "Manuel. M.^nuel dik pukawen- ti namnama, ta isut' natibker S. sanguir ti bagui no tnautoyan ti pigs4, dita puso; no 'saan ka nga agkamatalek kenkuana awan ti nasayaat i pagbanagam; an"niuem figa. iti biag d natalna ken nasayaksak isut' buflga ti rigat, a\yan nag- figa aglak-am met iti lawasanak iti padot. no. inka laksiden ad"i k bannog ken adu 4 lakam ti took A saan imbag." ^ Nasamit a bisik, paltiing d nailafigitan da- guidi flga innak naal-alingag; figem binig 6 bu- ftga flga agkalkalawasan ken sak- ti kararwa klolo ti dukot. Ti saraysay ti* baggak & lumtuad idiay daya agsalaknap iti tangatang, lawag toy parbafigon, fumirirair lubong; ti ti ket bungonen na ti nalamiis puloyna A kasaor iti idiay sang- saiiga narurokbos k kas irina timpuyugan daguiti napnuan samoyeng ken ladifiguit i sasaibbek ti naldaang .i kararwak jay wen! ta umadani ti oras (boras) 4 nalau- san pait figa innak ipupusay ken ay-ayatek unay figa ina, iyaadayu ti linong d napariir ti napa- nayag d iangit i mafigap-appiraw kaniak ken ni met Maming, babay ^ nangimalditak ti ayatkokent^ kararwak.. tartaraok daguiti kaykayo a Daguiti natibong A
- daguiti manoc inda ipaitiiag iti isisingising lawag ti bar6 & bigat . Bimmangonak iti iddak; diakman ket nakatu- rog uray apagdarikmat kuma laeng, im-maside- gak k naguin-inayad idiay idda ni ina ket rini- Apaman i, mang-ilgegan-na ti timekko, dagus, ket kinonana kaniak i, ti jParbkngonen! , . .
. . . ingko. bimmaringkuas a nagsainnec: - Nadatflganen anakko ti oras (boras) nga inka ti na- isisina kaniak ^jsaan laeng iiga agbaliw iti mapan? jayaru- kemfno? vP^tuloyem laeng nay nagrikut ^ jnakaap- aprang ^ parparmata! . .• idiam anakko daguita H pangguep ta kas adda naypaltiing kaniak itay matmaturogak 4 nakaamarnes ^ masapabam, . - ^Ania aya dayta pinarparmatam a kunam?^ pampanunoterieni . .
. ^ sinaludsodko kenkuana. ^-i Nakaamarnes unay! - kinonanat* simmungbat sa nagsaibbek iti nakaro. ' - Inka man saritaen ina-naglailoak d nagdawat. - Pif^arparmatak, anakko d nakapatayka, , . ~Nakapatayak? - tinupngarko, - Wen, ngeni. . - Ubbaw ^dayta ina, maysa laeng i, bufiga ti \ .
turog. , . - Kasta met ti kunak, figem ti ima daguiti ta" wen indanto ibuksilan; saan nga ammo no ma- ket sapay kuma ta iti Dios dinanto aramidto, ipalubos flga inka mapasamak, ket agkamatalek ka kenkuana, - Gapuna k dika patpatien daguita.^ ta awan iti kinapudnona*
28 - - Ania ti oras itan? - Bigaten ina, ket masapul d masapaak d ma- iguid ti bay bay, ta diakto ket mala- pan idiay yagan - kinonak d sinongbatan. Inka pay ilutuan iti pamigat mo sakanto agrubbuat Pinanawannak ni uneg ti balay ina ta napan na sinagana ti kanek. Apaman nga addaak nga agwaywayas pinampanunotko daydi kuna ni ina iiga in-na pinarparmata ket narik- nak a namikapik ti pusok ket matak ti nag- jAy Garlos! no kuma inarn- sipfiget iti nakitada, mok d rinikna daguidi, no innak kuma tinung- ti nagbanagak pal, nalabit a saan ti pamma- jAsipay daguiti inanak nga awan tida kadaguiti naganak kadakuada ta indanto agnananayon nga inganat dida agsagaba nga matay! Ti balakad ti ind isut nadiosan d linteg idiay kastoy d ket iti agtured i sumupring, li baguina in-nanto met laeng dasaen, nakaay-ayay a pagbanaganl... Apaman d nalpas^d nakasagana iti kanek, na- ina idiay panak nangan; tim-mugaw met ni sang-ngoanak d mang-mangan; bayat ti pan- nanganko adu tMiJ^na impalpalawag kaniak, ket * daguitoy ti naimaldit ditoy panunotko: - Isunto amin nga inka aramiden agkama^a- Dios, awagamto nga agnanayon lek-kantc iti ti man*nakabalin d badangna tapno iti^kasta in-nakanto kaasian ket mailisika iti peg-gad. pagdudua-am nga aramiden: Agtamedka, dikanto ayawen ti padam d tao nangruna unay ti panagbiagda ket dika li- daguiti ^nakakaasi no
- 29 - . paten nga ibingayan ti kanem daguiti a'wanan pigs^ ken mkbalin-na a pamedped iti bisin-na. Ayatem daguiti kapadpadam d tao; dayawen da- lal-lakay ken agturaymo. Lis-siam i ka- guiti kuyog daguiti tat-tao a pagduaduaam ti kadaw- ti alipunget, ket awagam ni yanda. Iwaknitmo regta no ad-dakat' karigatan. No inkanto ma- tungpal daguitoy nga in-nak kenka impalawag nasayaat-to iti pagbanagam. Daguitoy ti naudi d balakat ni inak, ket la- guipdat' agnananayon a tartarak.nen daguiti na- lamiis d. lulua a manarakanak kadaguitoy matak* ina kadaguiti anak-na, ta nupay nakuspagda dinanto tarigaga- yan ti pagbanag inda d dakes; gapuna, nagasat ^ daguiti tao nga ani-moda d patien ti balakat daguiti naganak kadakuada; siak, kas makitam ita Carlos, nakaay-ay-ay ti adda A kasasaadko, ania kadi ket naaliwegwegak ken nalaus ti su- ti in-nak im- kirko; daguidi nga aldaw awan pafigag no Saliwawd a kararwik; ti saniata ki- nul-ladpan na ti matak, ket j3anunotko ti nay- yawawan idiay sipnget ti nangitingit d rabiy, ket baguik, diak natengel Makitam ita Carlos ti ayat ti saan d iti nagulib nga ik-kis raniag ti ti a natnag ti derraas ni daksangasat. Apaglippasak a narlgan, simrekak idiay uneg ti balay, ket binag-kat ko nga inruar daydi tam- pipi nga ayan daguiti pagan-anayko ta agrub- buatak nga apan idiay iguid Im- masidegak ken ina ket ^nagtimkak: \ ti bay-bay. - Ina, agpakadaakon kenkannab-kak ti imana?
- 30 ~ ket nalamiis Ji laa ti narakanak kadaguiti matak, ket nadigus ti imana - ti mabiit agsubliakto met laeng ditoy sibaymo. Ti natarumamis led-daang figa sinalbagna ti puso ni ina idi in-riak agpakada d kenkuana. daguensen in-na linein-mes natmatan-nak a nabaybayag, sa igani ni Saan a nakatimek, ket nakana ti kararwana; mi- nagsangit iti luluana a manaraganag napalalo, kul-laapanda ti sin-aw daguiti matana; Ay Car- ^Nay-yanakak los jaya-unay ti kuspagkoo!. k took nga agnananayon ti nanaptapaya kaniak idi awanan-nak pay ti pigsa, idi nakurapay ti ti agbiag no awan ti baguik, ket diak mabalin Nalalaing kuma pay ^ ri- nangsaranay kaniak? nabnot ni patay ti dr-ay ti biagko, tapno ti kasta saan d naglakam ti napalalo daydi nakakaasi unay nga ina, Umay itd^ ti babawi kaniak, ngeni [Ay nadangkes nga inanak!.... naiadaw unayen - AI4 in-kan anakko-kinona-na a nagsangit- sapay kuma ta ket Dios ti in-naka salakniban nga agnanayon ni regta ken Jii-gasat, tapno magun-odrno ti pang-guep. jDay- toy figatd laefigen itimaudi, anakko, nga in-nak pan-nakisarita!../ Kas in-nak m^sal-saliwa-wa- nan ti nakaam-ames nga aniniwanni patay nga umasideg kaniak....... ket; daguiti agal-luad kenka, - -Saan, sumangjpetak daras - kinonak nga im- misem a kas panglinlifigayko kenkuana nupay ni rikut salbaguenna ti pusok. Idi in-nak bak-klayen daydi tampipi ta pu- manawakon, tim-makdeF ni Ina, sanak inap-
- '31 - pungol iti napigsa, inabkan . na ti muguinko ket diman- nakatjjnek a pulos ta piman kas maranaw ti nakemna, •• . Maykanem liga oras . (horas) ti ^gsapa idi umulogak idiay balaymi. Apaman d nakaulogak kinaradkadak naitured a tinal-Iiaw ti balaymi, ta umay kaniak ni kapsut. Ti ari daguiti bitwen rugyan'^na nga isingising ti narangrang a rupana idiay nangato tapaw daguiti banbantay ti nasin-^w ti langit, awan uray bassit iliga ulep a nafigisit. d mang- piltak ti tarnawna. Daguiti nasam-it A saysayan- guseng daguiti tumatayab iTga adda kadaguiti sangsanga daguiti kaykayo anga57enda daguiti sangalubongan a parsua, nga agyaman ti Dios a man-nakabalin, ta in-i a manen impalubos at a nadatngan ti baro a bigat, ket gutogutenda met ditoy kararwak ti ragsak ken rialibnos nga ayat; ngeni ^c^ania ti ab-bukayenda a ragsak ket ti kararwak nakumutan ti sen-naay^ ladingit ken adu nga ut-ut? ti nagnd, ket diak daya; Apaman a nakadanunak idiay lansangan nga agturong idiay iguid ti bay bay, im-masideg kaniak ti maysa ngl ubing ket in-iia inyawat iti maysa A surat: kinona. d sinaludsod: - Pakawanandak, dakayo ti day dayawen nga agnagan iti Manuel? - Wen, siak . - lyegko kadakayo ti sarat-kinonana-payted ni Maming, - (iSurat ni Maming? - Sinaludsudko ^ nagsid- . , . daaw.
- 32 - - Wen, ta binaon-nak a nasapa ditoy a lansa- iigan figa aguray kadakayo. 4^ \ r Agurayka ti apagbiit ta sumuratak iti sungbat ^ - Madaanak nga agtungpal, Dinarasko ti nangisurat iti dua d, paset ^ panag-, r Agurayka ti apagbiit ta sumuratak iti sungbat ^ - Madaanak nga agtungpal, Dinarasko ti nangisurat iti dua d, paset ^ panag-, Dios ti agbatik ke^kuana ket isiit daguitoy. '^Dinak lipaten Maming, ayat daguiti ayatko! Lingayem ta kararwa, Lfnulanak ta puso, Lak-amek gapu kenka, rigat, took k nakaro, Ket no irair ti kasaor ti rabiy maal-lingagmo Timuden ta isut' pangipawitafc ti saib-bekko/' '*Ikarim, isapatam... daydi irn-nas nfnam-nanna. Nga im-mokook ditoy rikna ken ditoy met kararwa, Anansata ituredkot* rig^t amin d Idusa; Ayat daguiti ayatko, r(atarnaw a saniata, Nam-nama toy kararwak, Dios ti agbati kenka" Manuel. : .. ^ % , Inyawatko daydi sinuratak ti daydi ubing ket ^kinonak kenkuana: ") - Alaem daytoy surat ket itedmonto ken Ma- ming, kunamto kenkuana a daytoy nga oras punting k mapan in-nak aglugao fhoras) ti Manila. - Wen, madaanak nga agtungpal, Dios ti kuitioyog kadakayo-kindnanat, sim-mongbat ka- niak, sakaini nagsina. ^ ^
- 33 - Apaman li nakaadayo kaniak daydi ubing^ piniguisko ti ab-bong daydi^urat. Binasak, ket ^^ daguitoy ti sinagudayna: **Gay-yernko ken ay-ayatek k Manuel: ti na- ni daksangasat isut' piman r>^ iina kuspag tapno ,ti kasta uma- itd ti mafigitulak kenka, dayo ket maypusayka; kaniak, ta ania kadi Ma- nuel isut' nakaikarian a gasat aga agbiag; Sgem adda kaniak ti pigsa ni nam-nama d dumtengto saan figa agkurang 'ti aldSw ^ naingasatan a na nga intd Span-nakananam sam-it d tub-bog ni ayat a kupkupikupan daguiti aid itured da- kararwata; lak-amenta ket guitoy a kalak-aman, ta awdn ladingitj nga ag agbanag ken- imnas^ nanayon, Saant ti naimbag ken inta no saanto nga rag-6 daguitoy kararwa. ken nasam-it d iiga agnanayon nga iti bungonen toy luborig. . ,.....• rabiy in-na sipnget ti "k\k Manuel inka idiay Manila, iwaksim ta tapno iti kasta led-daang, lingayen ta nasayaat-to ti pagbanagann ^JLumdaangka Mannel Pa- iti ipapanawmo ditoy ili d nakay-yanakann? nunotem, laguipem daguiti inkarim kaniak tapno maunas daguita nalaus &. sagubanit ta kararwam. •'Awantoman darikmat ti aldaw ken rabiy figa aglabas a daguiti bibigko didanto balbaliksen nga agnanayon ti nasamit unay ^vnaganmo . . .; No sumannayto ditoy kararwa ti lamiis ni sen-naay, ket natarumamis nga igam nidukdt, sunialbagto >. ditoy 'puso, ti laguipmp isuntot' pagsammakedak pigsa nga nga agnanayon no mautoyanakto ti agsagaba iti nakaro nga ut-utna, puso, ket no ni ^mk
.;
...
: . - 3r - . ragsak a daguiti nalamuyot a payakna, daguitinto dia a gutok toy pusok ipawitkonto ken nasiglat % a pul-6y tiaSgin tapno iti kasta in-danto daway- yaen ta puso ket naimnas -figa inana agsalak- haptb dita rikna iyap-payawnanto kaniak nailangitan nasa- ,
ti kumoyog kenka, Manuel, gay-yemko k diakto kalipatan; inka idiay Manila, agawaam a . ragpaten ti pangguepmo, kukuata ti aldaw, apitentanto^ saan iiga agkurang ti ^^Dios bufiga ni ayat ,
. kararwak ti kutnoyog kenka iiga ag- ijanayon . . . . jAdios Manuel !^^ Maming. kaniakj, nayrapit ti sang- ^kasiglot a buokna a nadigos iti bang-bangl6, diak- Daytoy a suratna man ket naturayan nga inaguep. Apagtutop a lumgak ti narangrang iiga^ ari daguiti bit-bitwen idiay daya idi makadanunak ti iguid ti bay-bay. Adii daguiti tat-tao nga agta- taripnong, ket dinagusko ti im-nnasideg kada- kuada 4 nagsaludsod no sia-asino iti daydayawen aga '*Arraez*' nga apan Manila ti daydi nga agsapa, ti punting iiga agrub-buat Maysa kadaguidi a tat-tao ket isut* kalakayanda ti im-masideg kaniak, ket kinonana A makitak isu ti sim-mongbat: - Siak, madaan d bilinem na- /tiumo unay nga ''Arraez'' ti punting '^San Cris- tobal** Iiga agluas itd A mapan Manila. - Agdwat kayo pay Ama iti^aglugan? - Sina- anak-ko, ti ludsodko kenkuana.
- Wen, anakko-kinbnanat' sim-^mongbat, sana sinaludsod ti panguepko idiay Manila. - Apariak, ama, kinonak d, sialumamay, agsa- pul ti pakaiserkak a pakabirokan iti pagbiag/ narigat unay ti pagsapulan ta ^ket mano ay^ ama iti reb-bengko 4 pagbayad kadakayo? ditoy iii tayo . - No dayta kunayo A ' pagbayad, kinonana kaniak sanak sinal-labay nga inyadayo kada- guidi kaduana a nanglikmot kadakami-saan yo ti makaammo; kas 6, pakadanagan, ta siak innak maaw-awatan A dakayo, padakayo a ma- kayo iti panagbayad. rigrigat, tapno malaksid inkayo ibilang a maysa kadaguiti tack, no ka- yatyo nga into no makasarngpet ket tayo idiay Manila mabalinyonto iti mapan idian kayatyo a papanan nga awan man ti makalap- ped kadakayo. awaten, - -Dios unay ti agfigina iti dakkel figa ayat ken nalaus nga dsiyo. . . • . , Diak ammo a sawen, ti yamanko kenkuana iti dakkel figa asina/ket nagyamanak met ken mannakabalin A Dios ta intorongnak d makasarak iti maysa d tao figa addaan asi kadaguiti napanglaw ti panagbiagda. No kum£ ti amin i parsua ditoy lubong inda tuladen ti imbag ti puso daydi natakneng nga '*Arraez'^ "San Cristobar* nalabit ket saan i ti punting duaduaen a nasayaat kuma ti panagtitimpuyog daguiti tattao; ngem anfa kkdi & nasayaat ti urnos tayo & parsua ket daguiti' ad-daan sa- daguiti kuna i babaknang ti paguilian nikua, Carlos
36 - isuda met ti nangnangruna A mangdadael iti urnos ti ni agani nag- balayanna daguiti nakas-ang i kararwada^ Na- ti sad nga agruar kadaguiti figiwatda no ta pivrian bileg satriit ili, ti '1 a na- inda suiisuguen ti badang daguiti tattao panglaw, tapno inda maragpat ti kaydtda gun-uden, ngem no nakafigatodan, no inda api- teaen ti bunga ti linget daguiti bimmPidang A nangnangruoa kadakuada, lipatenda met idan, ket no inda dawaten kadakuada ti bifigay rebbengda, daguitoy saanda nga italtaleken ket iti pky nakaro lemmesenda ti afiges daguiti ag- dawat tapno iti kasta diman sumngaw kada^ nasnaayan figa asug ti na guiti figiwatda ti diosan ket nakanatad & ^ Idi addakami nga agsasarita ti daydi "Arraez** immasideg ti maysa d tao a nabaneg iti pa- nag bagbaguina, ket nangyawatanna ti naimbag i bigat daydi *'Arraez*' sana kinona: linteg* - Apo nalpas amia.en d nasaganan daguiti masapsapul bayat ti intayo panaglayag, ket ma- balintayo ti agluas^en, nangruna unay kadaguitoy ilga oras iti angin buluntayo. (horas) ta - Aid intay ngaruden anakko kinonana daydi tao nga ''Arraez*' kaniak, ket binaonna daydi inna ipaiguid ti bangka figa isut' luganarimi figa apan idiay punting. Natalna unay daydi figa agsapa, lafigit sin-aw, awan d pulos ti uray apag- iti tangatang; ti ti nalausan apaman d nangmt^ga ulep bitwen isabugna ari rabaw ti daguiti daguiti apuy ,d daga ket lawaganna buokna ditoy a^
Z7 - ,- ti jsu amin a soksok ken rukrukib daguiti na- tatayag a banbantay; natalna ti pul-6y ti angin ket bulunanna daydi sasakayan k nagluganan- al-lon A baybay, [awan sasakayan, arignat, Z7 - ,- ti jsu amin a soksok ken rukrukib daguiti na- tatayag a banbantay; natalna ti pul-6y ti angin ket bulunanna daydi sasakayan k nagluganan- al-lon A baybay, [awan sasakayan, arignat, Z7 - ,- ti jsu amin a soksok ken rukrukib daguiti na- tatayag a banbantay; natalna ti pul-6y ti angin ket bulunanna daydi sasakayan k nagluganan- al-lon A baybay, [awan sasakayan, arignat, •• naalinaay ti ti siglat daydi muar ket natdaak idiay **Cdmara," Ti pnl-oy ti afigin bulunan-na ti sasakayan ket daguiti akaba d layagna, nagukrad-da d kas payak ti tumatayab; kas impana ti pardas ni '*Sart Cristobal" figa agayds iti rabaw ti danom, Umadayo daydi punting iti ili d' nakay-yanakak ket ti ay-ayatek nga aniniwanna agpukaw ka-r daguiti matak kas napjd'aw figa afi^ep iti agsapa jAy gasatl uma- a pukawen ti lawag ti dayoak kenlkuana, nupay kasanot* rikutna d pa- afigesko met nunoten; ti pusok arignat' rnapisi, tf kas mapugsat, ti nadawel d sagubanit ay- ayamen^na man toy naisekan samoyeng d karar- wakj ti nalaus d iadingit nagbalayan na tirikriak isii man ti nangnangruna 1 ken pusok, ket maingtutook kaniak (jNay-yanakak figatd ditoy 4 let-ang d nai^cari figa aglrik-im figa agn?inayon iti nakaro d took ken adu a paguel? init. ^Isut* nai^ :fif?^S JJSM^
^. 38- pato A gasat ko idi limtuadak ditoy A bia^ nga apan agkalkal-lautang iti adayo A'disso, adayo iti arpad ni inak iiga ay-ayatek, adayo ti babai i nangimalditak iti amin a riknak^ nam*nama, Daguitoy ^ duadua im-nas, sayaksak ti biagko, ti agal-alinonot* ditoy panunotko ket nadagsen a mangamangd ti riknak ket sumiplot lamuyot ni taixia umadayo kaniak; tarigagayak nga agnakanak ti lua d napait, ta iti kasta makul- laapan daguiti matak, tapno dida kuman makita wen-no tnasaliwanwahan ti aniniwan d napinjtas daydi ili d nangibatiak ti ragsak ko . . jSig- ditoy . . No umapay kaniak ti sipnget ti tumayab, ta bareng ti latann //San Cristobal'' pardasmo unasenna toy nalaus d samoyengko! dukot, ket ni sen-naay sumamay kadaguiti ur-urat lami-is ko, panunotko ti agdawengdaw^ng ket marubsi kaniak ni nann-riama; iigenn ti nadiosan A lada- wan ni napintas 4 Maming agparang kadaguitoy matak a kas in-na sdwen daguitoy nailangitan ni "Manuel saanka nga agaiikakii balikas: a masangoanam a took; Ammoem Manuel, ngaawan ragsak, ti awan ti agnanayon a took, kalpasan ti sipnget ti rabiy, agban-nawag ti lawag ti aldaw; iwaksini ti sen-naay nga umaprat dita panunot, ta isut' nadawel a mangrubsi kenka ti libnos ni nam- nania*' kalpasan daguitoy ^ balikas rlga in-nak maal-lingag, agpukaw ti narangrang i ladawan kas lawag ti kimdt idiay tangatang, ket marik- nak ilga agsaUknap ditoy bag uiktiguit-td ni bi- leg, ket amin d sagubanit toy kararwak mapu- saanto iiga agbanag ken rigat a ti
- 39 - ^ ^ kawda d dagus. - !Ay Carlos! . . awan a took ti nalak-amak idi awan a nakay-ya nakak ken difu-mak-kelak; nariknak d riamalba- No kuma in-nak namati baliw ti p^nagbiagko. kadaguiti balakat kaniak ni ina, daydi nakakaasi unay a babai A nangsaksak-klolo kaniak idi ma- ladagaak pay laeng; no kuma impangpangagko daguidi n m ikanak a luluana, nasayaat ngata pmagbiagko, saar^ kuma d, kastoy iti nagbanagak binig naka- ay-ay-ay a kasasaad* . umona d panagbabawi!. . A babawi, iigem dakkel linko iiga aramiden ket nalpas aminen? . , . Daydi inak a i^akautangak iti adu, in-nd. amin inaramid ti rumbeng tapno miailik-likak iti wa- ligawagan tapno diak maykawa kenkuana a matnag; figem iti nalaus ^ sukirko, sinul-latak ti abut ti lapayagko, gapuna naipisong?,k iti man^liwengliweng nga unegna . . jAy Carlos! nakakaasi ti naghana-- gak, ket no in-nakto maturpos a saritaen daguiti naararamid. kaniak b^yat ti panagbia^ko, kunamto nga awan makapada a rikut daguiti nalak-amak. Ti naiigato ken man-riakabalin d Dios adda iiga agnanayon nga umim-imatang ti araiamiden da- gui i sangalubofigan d parsua, dinusanak iti na-- Yamanek, Car- kafo, ta linabsingko ti lintegna^ los, no daguitoy iiga in-nak kenka saritaen isuntot' nabileg a pagtamdaga:n tapno iti kasta dikanto may-yaw-awan ditoy lubong & manangikulbo. masirmataakoa k ti ili kinapanglaw ken a kinadakes, Awan, Carlos, ti . Ufnay kaniak itd ti pay ti maba- .; . . . ^ania , ti nakaal-aliaw a derrawang,
ti
- 40 - Lima nga aldaw ti bayagrni ^ naglasat itr ta-aw sa kami nakadanon idiay Manila. 'Apaman £ nakaserrek daydi sasakayan idiay karayan Pasig, ti apo "Arraez** inayabannak ti ayan-na. ket kinona kaniak: - Manuel, buyaem it^ daguiti agkakatayag a bal-balay, isut'pagnaedan daguiti papadi d ^'Fra- mangituray iti bagui ken kararwatayo, Makitam ita ti Manila, ili ni imbag ken dakes, sidong ti pintas ken ti laad, dagd d pagtalinaedan daguiti awanan kapanglawan ditoy lubong. Ditoy nga ill dikanto masarakan ti talna, a daguensen; ti saan nga agkuti agnanayon d mau- di, ket ti saan iiga agsalukag dinto met agbiag; iti Manuel, ta nakasangpet tayo ditoy tartari- gagayam d pagyanan, reb-bengmo a baliwan ti kadawyam, ket a ile*' binig tandaanam daytay *'refran'* ti ^*castila" '*EI que no sabe bailar el fandango es un tonto'' no iyulog ti sao tayo kunana: '^ti saan-na figa am-mo a salaen ti pandang-go nanengneng'\ AU ita ta nakasangpet tayo mabalinmo iti a pan agsapul iti paguianam ket mabalinmo ti agsubii ditoy, anansata saan kami pay nga agdwid. - -Wen ama, utangko A diakto kalipatan ken niabaybayadan uray kaanoman ti nalaus unay nga asi ken ayatyo kaniak, ti Inab-kak d siraraem ti imana; napanko in-nala kal-lugongko idiay uneg ti "Camara'' saak bim-mangkag, Apaman iiga ad-daak ti sangdt, na-figayabak iti maysa d lugan ta ituludnak idiay **Universidad de Stb, Tomas.** ~--x3
Bayat ti panagtartaray daydi lugan, diak man ket nauma nga agbuybuya kadaguiti nakaskas- daaw a taytayag daguiti bal-balay & kinabiti. Ti nalaus ^ ladingitko linub-bunan ti sid-daaw, ket umapay kaniak ti dak-kel ^ duadua no aniantot, pagbanagak, no imbag Wdn-no ddkes . . Rumayroy ti apuy ni ayat ditoy pusok ket ni nam-nama pabilguen-na met toy kararwak, Apaman d nakadanon daydi lugan idiay batog ti ruafigan ti "Universidad" dim-saagak li da- gus, ket nagdissaagakti asidegyiti ruafigan, Si- naludsqdko di tao nga adda iti ruangan no adda ti apo "Rector" (agturay ti Universidad) ken no mabalin ti makisao kenkuana. Kinonana kaniak daydi lalaki, nga agurayak iti apagbiit, ta apan-na ibaga ken apo Rector, fa immuli, kalpasan agfiginak ti adu kenkuana. panagdios ti ti Kumurang k kagud-dua ti maysa riga oras (boras) ti kabayagko a naguray idiay sirok. Idi nriatektekanak nga agur-uray inturedko ti napan idiay naiausan daeg d kamuymuyongan-na (Jar- din) kef idiay teng-iSgana adda agburburayok 6 nalikn-aw A danom, ket masibugan-na daguidi mulmula nga addat' arubayan-na. Nalaus ti sid-daaw 6. bim-malay ditoy kararwak idi in-nak mabuya ti nakaal-aliaw '4 katayag ken kalawana daydi "Universidad", ta piman damdamok pay laeng ti nakakita ken makastrek ti uneg ti balay d kasla bantay iti arigna, ta madipay a sagumbida daguiti bal-balay idiay ilimi; arigko ti nay-yawawan, ta nakamulengle-
- A^ - ngak laeng ti dak-kel & sid-daawko, ket iti ^panagriknak .^kasla d bumad-dek daguiti sakak iti dagd no saan nga ag-kal-kal-lawasanak iti tangatang- ' saan Pagam-ammuan in-nak maal-lingag ti danapi- dip ti dua k tao nga urnulog idiay pagagdanan, ket nagtarayak d nagsubli idiay dis-so a nang- panawan kaniak daydi lalaki d bantay ti figan (Povteroy. a sumungad daydi tao ken ti apo Rector. rua- Ket idi kasta masaliwan-wanak Daydi apo Rector nakabutbuteng ti langlangana, ta natayag ^ tao ken nalukmeg, ket ti kuretret ti kudil ti rupana in-da ipaduyakyak ti kinala- Napay lakay ; ti kitana, daguiti mata- kaynan. ti tarnawda ket d napukaw naj saan da pay no in-na ida ikita kas inda salbaguen d den ti panunot nga adda ti ti panagmugmuguingna ket saan ^ malibak ti kina- sirib ken kinatalingen-ngen-na, nasam-it ti* mekna, maytutop unay iti natanok d saadna ididy ''Universidad**. tuku- utek; akaba ti Apaman a nakadanon ti asidegko, inabkak ti imana, ket kinitanak d nalaing sanak nagtimkaD: - iTagaanoka, ket - 1 aga provinciaak apo - kinonak d sinungba- tan a siem-ma; kasangsangpet ko ditoy Manila nga umay agsapul iti aiabalinko i pagyanan, tapno iti kasta makaadalak - Kel kayaimo ti agyan ditoy ?~kinofmna a aniat* gagaram? sinaludsod kaniak, - Kasta kuma apo no mabalin - Awan ti naganak kenka nga agpaadal?
".43- ." - Awanen apo ti amak, ta natayen idi sikugnak pay laeng ni inak; ngem nupay adda d sibibiag ti inak awan met iti mabalin-na nga iburay iti panagadalfco ta d bak6t unayen ket saan-na A maanduran Iti ag- sapul wen-no mang-gued, ket iti nangimalditan- na iti namnama-na nga agbiag awan ti sabali no saan ^ siak a bugbugtong ngi anakna. Apo, ipaay-yo kuma nga ayat ken kaasi ta awatendak nga agyan kadakayp, ipoonyo apo, ti kinaay-ay- ay mi nga agbiag, tapno iti kasta in-nak kuma makaadal. ti puso-na Kalpasan panangipalawagko napanglaw, ken kasta pay kenkuana ti kasasaadko nga agbiag piner-rengko ti rupana, ket nad-lawko d natignay ti ti kaasi kaniak, ket kinona-na nga insungbat ti dawatko: - Nasayaat unay dayta a panguep no maoa- Hnam ti isii amin A mayted kenka aga aramidem, ken kasta pay nga iti agyan ditoy reb-bengna agsingsingpet, ket dina man iddian iti ag- iti Dies a man-nakabalin ken kasta met kararag n i Apo ^'Vfrgen Marfa^' tapno iti kasta in-na maragpat ti badangda. No ti kunam & pana- ti makaam- gadalmo/wen, dika danaguea ta siak mo kenka a mangiserrek. ti - Dios unay ti agngina apo-kinonak figa in- ti nalamuyot sungbat, saak inabkan k siraraem nga imana* Dagusak a nabang-^ran ti nalaus d saguba- nitko, ket ti Dios ni talna lailoenna ti kararwak. =Ik-kan-nak kum^ apo ti palubos ta apangko daguiti al-alikamek nga adda i nabatik alaen
- u - idiay punting-kinonak ^ nagdawat kenkuana, - Wen aid agdardaraska Inulitko nga ^ inabkan ti imana saak rimmuaf. Sim-makayak ti daydi lug&n, ket kiiionak di ag- paguyod nga isublinak met laeng idiay nag- gapoan ~mi; binautan-na ti kabayo nga inabog. Idi addaak iti dalan itiarriikpikapik ti rag-6 ij pusok, ket sinanamaak ti adu d saan d ma- bayag d tawen makagun-udak iti naflgato ken natan-6k d "Carrera" iiga isuntot in-nak isang- pet nga Maming; ngem kalpasan daguitoy d ragrag-6 ti karaawak, umapay kaniak laguip d nasantoan ni a}- ayatek unay iiga ina; iAy wen, a>a! ta sumken kaniak ladiDgit, ta piman kas innak masal- faliwanwanan ti nalibnos d rupana d binongon ti sipflget ni led-daang. iroknoy ken d napintas ti ti Apaman d nakagtengak idiay bi- nirokko ti arraez, ta agpakadaak kenkuana, ket nailangitan d pam-magbaga iti imbalakatna ka- niak ket isu daguitoy: - Nupay bassit iiga aldaw ti panagam-amino- irabilangka d inaysa iiga anak, gapuna nga ta adda kaniak ni tured iiga agsa6 kenka ti kayatko sdwen. Reb-bengmo nga am-mioen, Manuel, d ditoy nga ili, iti tao flga awan salukagna naka- ay ay-ay ti panagbiagna, gapuna d siglatam ti gungunaymo, tapno awan ,ti pakaysarsarakam d pagdaksan. No na- anoska, nagaguetka ken ami-nnom a tungpalen ti ti pagyanam i tao, nasayaatto iti pa- ibilbilin nangtaripato na keuka ket in-nakanto kailalaan punting, saanka iiga agpaspasig,
•-45-" ipangpangruna; no flga agaramid iti maysa A banag, reb-bengmo nga umona A pa- nunoten no nasayaat wen no pagdaksarn. Da- guitoy amin ti mabalinko figa ibalakat kenka ket yamanek no addanto laeng a simamaldit dita laguipmo. No kns pagarigan addanto inka ma- sapsapul wen-no addanto pagturangam, umay- nakto biroken ditoy ponduan, tuinungal may- kadwa d lawas (semana) ti bulan, ta isuf ka~ nayon figa isasangpetmi ditoy. AM kitaem nga- rud daguiti, al-a!ikamem; ta inkan idiay pagya- nam tapno iti kasta awan masa6na kenka, ket agsiiigsingpet ka . .... . inkanto Daguitoy amin ti inna impalawag kaniak daydi nalausan laing ken imbag a lakay^^ Oarlos niakita unay ti kaasi ti man-nakabalin ken nangato d Dios, ta idi laeng d naam-am- monak dhydi d tao, ngem nupay no kasta, iti laing imbilangnak ^ maysa figa^ anakna; gapuna nga iti tao no adda kenkuana ti nasayaat nga aramid ken naarnged d panagku- kua- adda met kenkuana ti ayat ken taripato ti Dios Tiawaiian buieug ti Nimarsua kenkuana awan met nasayaat d tnasarakan-na. awidna, ti Simrekak i iiay une- ti "Camara" ta napan- ko inruar daguiti alalikamenko, ket saak na^paka- da ken apo "Arraez' ket imbagak kenkuana nga Sto. tomas" ti ' U iversidad idiay de pagtaefigak. Inabkak ti ima daydj apo "Arraez'- s"ak dim- saag idiay punting: apaman n^aaddaak iti sang- 6t lira-muganak manen iti daydi met laen lug-
46- g;ah a pinagurayko idiay iguid ti karayan Pasig a pagpunduan daguiti atnin Ti k ragsak ti pusok oapukaw ti riknak, daydi lugan idadanon d sasakayan, n-ilausan diak ket napuotan ti idiay safigoanari ti nasao nga '*Universidad.** Apamaa a nakadanonak, dimsaagak idiay lugan, binayadak daydi ag]paguyod, sank im- muli, ta in-iiak nagparang ken apo ''Rector.'* Idi makadatagak kenkuana sinaludsod-Da ti naganko, ket kalpasan ti panangibagak kinona na kaniak: - Manuel, ti itedko kenka nga aywanam ken reb-bengino nga aramiden A dikanto man ket lipaten isu da^uitoy; patinayon a bigat nga ag- lampasoka ditoy siledko, kasta met a sap-pridam ^daguiti pagbasaan nga addat' lamisaan, al-luadan ta awan ti mapukaw ken mapi- guis kadaguitoy; patinaycn met nga agriingka 6, raasapa, tasaganaem ti pagdaraaiosko a danoni \ken ti pamigatko, kasta met ti pangmalem; no pan-nangan ti aldavv ken ti rabi-y, s/anka A pnmampanaw ta kitaem ti pan-nanganmi (^na- awatam? ditoy ket - Wen apo naawatak amin - kinonak ti sim- - ^Nangruguika met 4^ng ^ mungbat kenkuana a siem-ma. nagadal idiay 'escuela^* ti Iliyo?
- Wen apo nagadalak bassit - kinonak ti sim- mungbat, saak impakita kenkuana daguiti amih 4 pappapel a mangpaneknek iti panagadaldo, k^t apaman d nakitana, kinona kaniak a nagsiddaaw Sana pinikpik toy abagak.
- Nasaynat Manuel daguitpy, ket^naimb'ig kuina no a^^cnanayon ti gagetmo, ta iti ubing a nagaguet figa agadal, makagun-od ti balaiigat ti ti kayatmo nga adalen ita? kinasirib, ket ^^'Ania Apo, ta ain-mibyo^ nasayaat padana aaiin kaniak - Wen, reb-bengrno unay ti agadal, ta no makaadalka nalaklakanto ti panagbirokmo ti ifika/ into no bigat kuyoguenkanto figa pagbiag. ket idiay '*San Juan de Letran'S maysa a iserrek pagadalan a kanayon n^et laeng daytoy ^'Uni-- versidad/* Nagtamedak a nagulimek, ket diak man sinung- nalaus a yamanko, binalayan-na, ti kararwak, ket linapdanna ti dilak nga agbalikas, a panguepko, saan % ta piman mabayag figa aldaw in-nakto man magun-6d. batan, la iii nasHntoan ti Idi nadanunan daydi agsapa figa inkari ti apo "Rector^*, pinagsukatnak, sakami im-mulog. Apa- man d dimtengkanvi idiay *'San Juan de Letran*' indatagnakiti ''Secretario ti Colegio**; nagsaoda a dua ngem diak man ket naawatan i nalaing ti nagsawanda ket in- Kik impagarup a maypan- guep iti panagadalko ta isu ligarud ti puon ken gapuna iti napananmi. Daydi met laeng nga aldaw ti panangruguik ^ nagadal, nangikabilanda kaniak, ti umona A tawen ti adal d ''Bachiller'* (primer a no). Ti pardas ti aldaw nga aglabas^^arignatV atlgin & nasiglat, ket ti bias daguitijparsua sumurot kenkuana ^ sipipiguerguer figa apan idiay na kaamames k sidoog ni patay, JAy wen aya daguit ket iti J- '-^'^Si
48,;
:
sangalubdiigan d parsua! . Ti biag arignat, pan-aw 6, sumgued, ta no ddmona ti gumilayab darangnat' napalalo, nijem no maid-depen dripu laeng A nalamiis ti rnatiddan figa iwaris ti pul-6y ti kasaor. Itaa Carlos, ta addaak iti wangawangan ti tanemen, nalamiis a laguip laengen ti adda d napait A lulua ti manaragaqag jiabati kaniak, kadaguiti matak no surnken ditby kararwak ti laguip daguiti nadumaduma nga in-nak inara- rarnid idi kaububingak pay; awan d ti panangipapangko nga in-nak madahon ti kina- lakay, .
. pulos ta idi, impagarupko nga agnanayon pigs^ ken tibker ti baguik.- - In-nak tuloyen Carlos a saritaen ti biagko no saanmo a kauma a dengguen - kinona dayd^ l^kay. - Adayu unay a maumaak, yamanek no saankayo a mauma A mangumpot ti pakasa- ii biagyo - kinona daydi bum-bumaro ti ritaan daydi lakay ti ket sim-mungbat; ket sa rinogyan nagsarita. Bayat ti umona d tawen nga in-nak panaga- dal, pulos a diak nasaludsudan, ta ti mangadal kadakami, in-na daguiti naasideg, wen-no daguiti an-nak ti kakastila, ta asudat' nalaing A manglana kenkuana: Iti pay maysa a saanna d pangitaltalekan kaniak, ta siak kavves d sumrek nga agadal; kasta met daguiti kaadalak d d^k pay kayat nga asitgan ken kasarita/ket baguik laeng ti malalaisj ngern nupay no kasta, ti gartemko nga agadal saan nga agalipapay ditoy kararwak. ipangpangruna laeng ti kapan^lawan ti ti
Idi madanunan ti bulan nga inkami pana- gueksarnen, ti Dios naadalko d nalaing arnin daguiti nalpasaniiii: idi maawagan ti naganko diai-matagak kadaguiti niangut^ksamen, ket nasu- blatsublatda ^ nagsaludsod iti adu & kita wen-no bcinag kaniak, ngem nupay no kasta awan ket Kalpasan ti ti] natiliwda kaniak d nagbiddutak. pan-nakaeksamenoii arnin binasa "Maes- tro*' daguiti nagnagan daguiti nakarkarruar, ket jiaasi ti Dios, maysaak kadaguiti naawagan* kaasi daydi Diak rnasaba ti ragsak ti pusok idi nang- guekko a naawagan ti naganko, ket dinagusko ti nagawid, ta in-nak inyamnio ti apo ^*Rector*^ ket isii met nalaus ti yaman na kaniak, ta inik-kan-nak pay figarud iti maysa ilga eskapulario (escapulario) ti '*Virgen del Rosario'" ken tal-lo i pisos figa in-nak igatang iti sapatosko pagyanak, a (^apatos). - Sapay kuma Manuel ta agnanayon 5 kasta ti gaguetmo tap.io ti adal mo - kinona kaniak daydi apok ket pinikpikpikna ti bukotko, malpasmot* dards Dinagusko met ti nagsurat ken in a ta impa- irruruar ko ti eksamen (exdmen); damagko ti kasta met ken ni Maming, iigem ti suratko kenkuana nairapit ti agtungpal ken ina, ta seknak ti pan-nakatiliw ni amana, diket maminan6 ta isuntot* pagluksawan na kaniak. Nasurok 6, maysa d bulan ti in-nak napalabas saak naawat ti subalit daguiti sursuratko, ket ti surat kaniak ni ina sinagudayna daguitoy nalau - san samit i binatog: %pM
^^ "Manuel, ay-ayatek unay nga anakko: inawatko ti ittwek unay, ^ suratmo kaniak ken kasta met ti nairapit nga agtungpal ken Matning, ket diak masaba ti ragsak iti pusok ti pan-nakaymatangko ti adda i kasasaadmo dita ken kasta met ti inka iruruar ti eksamen (examen) ket sapay kuma iti apotayo a Dios ta ik-kannaka laeng ti regtJi nga agn^nayon ken salun-^t, tapiio ti kasta ti mabiit nga aldaw agsublikaf daras ditoy ili tayo. tapno nianeri kenka i s^wen, dika malipatan, nga an-nadani ti panagbiagmo dita, tapno saanka a maywawa iti ^dalan nga ' jnka piinan tinorong. Agkam-matalekka ken apo Dios, ta iti kasta ilisinaka ti peg-gad. '*Ulitek '*No iti suratmo ken Maming pinaypangko, ket ti kunana nga insungbat ti tao ^ binaonko, nga innanto subalitan. . "No siak kaasi ti Dios napiaak laeng nga agsagaba ti adii A took maypoon iti agna- nayon pananglaglaguipko kenka, nangruna unay itan, ta dumasd,r kaniak ti bantot'daguiti tawen. iti mabiit aga- widka ta bareng no makitaka pay; ket Dios ti agaMuad ti adu kenka. "Toy naayat nga manglaglaguip kenka. ditoy i Sapay 'kuma anakko ta jnam nga agnanayon Rufina." A maiigan d 'ragsak ti kararwak, idi in-nak n ibasa ti il-iliwek unay a surat kaniak ni ina, ket ti Dios ni talna sinalaknibanna ti baguik; ngem apaman d naymutektekak ti sinaguday tl surat d
/ - -SI - ni Maming im-mapay kaniak ti nainget i dukot, ket isumet daguitoy d binatog: diak am-mo ^ sawen wen-no iriialdit ti dakkel nga ayat ken rag-6 ti pusok idi inawatko ken nabasak ti sinaguday ti suratmo, ta riasamit a damag in-nak napagteng- nga isii ngarud ti kunam nga inka iruruar ti eksamen. ''A3'-ayatek d, Manuel: ditoy A surat ''Yamangko ti napalalo, ket diak hasbaalan nga inaguep ti naini-nas d naganmo a naymaldit iti baba daytoy suratmo, ket natarnaw a lulua ti ni ragsak nga naraganag kadaguiti rnatak, lua isut' in-nak panangwaknit ti sipnget ni\sagubanit a mangul-Iaap ti kararwak. ''Saanka i n^asdaaw Manuel ta in-nak kenka dawaten, ta no mabaiin kutna nga iddiam ti agsursurat kaniak ta dinlo ket maminano ta ma- tiliw ni dnia daguiti sursuratmo tapno ti kasta awanto kuma ti bareng aniaman ^ mapaspasamak. Laksidem dita panunot daguiti barengbareng a banag; ket dika met pagarupen ^ daytoy nga in-nak dawaten kenka, maypoon iti diak kayat ti suratmo, saan Manuel adayu unay innawa dayta a pangi^uep, ta kas in-nak kenka inulitulit figa insapata a sika awan sabali, ti kasimpungalak saan nga iti nga agbiag inganat* 'tanem; tartarigagayak nga agnanayon ti jnta pan-na- kailiklik ti pagdaksanta. ti no ''Daguitoy amin ti dawatek nga igunamgunam kenka, ket sapay kuma ta matungpaL Toy na^yat* unay i kabsatmO. Maming.
_ - 52 - Kalpasan ti pan-nakabasaklti suratna kaniak diak amrmo ti m-nak napagteng, ta nagsipnget ti matak, ket nakana d sagubanit ti nangtalang- kaw ti riknak. ^jAnia a pang-guep ti pagdawa- tan-na kaniak nga iddiak ti agsurat kenkuana? Nainget d ket agal-^linonoti nadumaduma d parnpanundt ditoy utekko na in-na kaniak insapati? nga aglabas isuntot* makaa.n-ino A mangibuksil ti napudpudno a pagbanagak, duadua ti tumapkal iti isipko, (jPaglikudan iigata daguiti Ti imat' tawen Nupay no kasdi ti in-nak napagteng saan ket d naogutan ti gartem ti kararwak nga agadal, ta adda kaniak ti nam-nama a ni Maming uray kaanoman dinanto paglikadan ti ayat na kaniak. Idi diuiteng ti bulan d panaglukat ti ''Colegio'' nanrugui-ak manen d nagadal iti maykadua A ta- wen ti kinabachiller (se^undo afio de Bachilier,) ti mangadal kaddkami am-am-monakon, ket maminsan ti tung- gal lawas (semana) ti pan-nakasaludsudko* Nasaysayaat ti kasasaadkon ta Idi madanunan ti eksamen, kaasi ti Dios na- nabayag d karruarak tawen nakaalaak ti manen, ket saari A iti •*T(tulo de Bachiller/V Kayatko kurna idi ti agawi Jen idiay ilimi, figem ti pagyanak a Padi ingawidnak, ta aga- dalak nga impalawag nga awanto met laeng ti maybadang na unay iiga adii ti panagbirokko ti pagbiag ti bassit iiga in-nak inadal, ta awantot' sabaii dkaikariak d pagsaadan idiay ilimi no sumang- ti kinaabogado. Kinunana kaniak
53--' petak no weii-no kinamaestro laeng ti *'escuela pub ica/S Gipuna d nagbati-ak, ta urnay met karuak ti apal d makagun-od ti ^'titulo^^ ti kinaabogado, ken kasta met figa in-nak pinampanunot, no ad- daiito titulok ti '*kina-abogado'' ad-addanto pay ti panangipangpadgruna kakailiik no sumangpetak, ket ti amd ni Maming saan-f)an*on nga ayaweri ti kinataok, ket-kapilitan figa unian- nugot ti panagasawami ken anakiia. saanto agsursurat (escribiente) rlga daguiti Idi dimteng ti bulan A panaglukat ti '*Univer- sidad de Sto. Tom^s/* ti apo '*Rector*VinyaIaan- nak iti ''matricula** ti panagadalkot, kifvaabogado, ket kiinonana kmiak, no ti pa-basaan d n)d- sapsafrdt.o, cliak pakadanagan ta isut* niakaarn- nio, ket amin a liblibro iiitedna kaniak figa aywanak ti isu# d kukvia ti nasao iliga Univer- sidad. Rinogyak ti nagadal, ket nariknak d nasayaat ko ti panagadti kadaguiti linteg, adalen ma- sursuro ti reb-beng ken rumbeng nga aramiden wen-no tungpalen ti tao nga agtalinaed iti ili wen-no guinionj^ daguiti kapadpddana d parsiia. eras ken aldaw a saanak nga agbasa kadaguiti nadumaduma a pagbasaan ii^a ^ddat* a wangko, no malpasko amin daguiti naibilin nga aramidek, ket maypnon kadaguiti nagp^yduna 5 gaguetko figa agadah limtawak a kdaingan ti ''Clase*'. ken nrurn-nas ti panagnanam daytoy ta figa Awao A pulos ti niapalabasko nga Bayat ti agkarvikanem d tawen in-nak panagadal, ti kinaabogado kaasi ti Dios saan--nak nga
54 - man ^ natnatnag ti eksamen (examen); ket idi in- nak naturpos amin daguiti rumbeng figa adalen ti agabogado, inayabahnak^ daydi pagyanak k padi ket kinonana kaniak: - -Itan Manuel nalpasmo aminen ti rebbengmo ti panagek- figa adalen, samenmo nga isut in^a pangpaneknek. ^ maba- linarn figa ikapet ti 'Toga'' (kawes daguiti rum- rhuar nga abogado) ket no namnamaem d kabae- lam ibagani kaniak no kaano ti aldaw d kayatmo i panageksamen ta siak amin ti makaam-mo kenka, 54 - man ^ natnatnag ti eksamen (examen); ket idi in- nak naturpos amin daguiti rumbeng figa adalen ti agabogado, inayabahnak^ daydi pagyanak k padi ket kinonana kaniak: - -Itan Manuel nalpasmo aminen ti rebbengmo ti panagek- figa adalen, samenmo nga isut in^a pangpaneknek. ^ maba- linarn figa ikapet ti 'Toga'' (kawes daguiti rum- rhuar nga abogado) ket no namnamaem d kabae- lam ibagani kaniak no kaano ti aldaw d kayatmo i panageksamen ta siak amin ti makaam-mo kenka, ket, - No naabalin dards-no umay ^ lawas (semana), - Wen-kinona daydi apok-no kasta ti kayat apo-kinonak ti sim-mungbat mo, ngen manipud it^ reb-bengmo unay i saan nga ib-batan ti pagbasaam ta inka adalen dnalaing daguiti nal-nalpasam tapno iti kasta in-ka makar- ruar; aid mabalinmo ita £ rugyanen ti agadal. Apaman d nalpasna kinaykayatna figa ti rim-muarak idiay siledna. amin impalpalawag nga impalawag kaniak, diak ammo a sdwen kenka ti kadakkel ti ragsak toy kararwak kadaguidi figa aldaw. -Arigko ti maysa figa agtiwel ^ saanko nga ammo ti in-nak aramiden- Dakkel ti nam- namak nupay nadatngan ti aldaw ^ a naikari nga in-nak panageksamen a makarrua- i Manuel, ubing d naka-kaasi^ napanglaw rak , i duyan ti in-na piman nakay-yanakan, mauy- uydw ti panagbiagna, tinalawan-na ti figa in-na limtuadan maypanguep ken ayat, ket no jAy! Carlos, saan
,
ili
55 - -, in-nanto aH sub-blianen maysanto nga aboga- don ti kasasaacinan! .•' . Magmagna 6. duapulo ket in-nem ti tawenko idi in-nak nalpas ti adalko. Umay kaniak ni siddaaw maypanguep ti ka- awan ti surat ti in^k bayat ti nasurok A maysa i tawen, Nai- nget A dua-dua ti sumiplot ditoy isipko, gapuna ^ nagsuratak a dagus kenkuana, ta ipakaam-mok figa isut in-nak panagek- samen, ken kasta met figa insuratko iiga apaman ^ makarruarak aga-widak dards. <?Nalipatan-nak fi^-atd ni inan? iti umay d lawas Saannak a nagsurat uray dua d kabatog kuma laeng ken Maming maypanguep ti panageksamen- ko, ta umona unay ti panangisuratna kaniak nga iddiak ti agsursurat kenkuana dintp ket mamimano • ta matiliw ni amana ket ti^ maykadua, ti ayatko d^ mangkel-laat kenkuana, ta no dumatagakto idiay balayda addanton titulok figa abogado. Idi madanon daydi aldaw^ naikari figa innak panageksamen, ti rupa ti Universidad naarkosan ti nadumaduma d kita, kasta met ti 'Taraninfo'* pakaaramidan ti nasao figa eksamen disso k (exdmen). Aguin-in-nagaw ti lawag ken sipnget idi ma- gangtan dafiuiti pagsih^wan dadak-kel idiay riiar ken uneg ti nasao d^^Paraninfo'V^et^lawagda ti napalalo; agadadal ken saan idiay Universidad adu ti ini-may nagbuya kaniak, ket naganko ti saan flga agpulsot & pagsasao daguiti tattao. d Apaguisp d maykapito nga oras ti rabiy idi pinatit ti apo **Rector*' ti kampanilla (Campanilla)
ket ainin . a tao nga adda nga agdadaripit ti kaa iuda nagtamedda i nagtalna, li apo **Secre- )'* inawagfin-ia ti naganko, ket idi addaak iti saiigngoanan daguiti inangeksamen kaiiiak pinagtugawnak ti apo ''Rector'^; ap^rnan a naka- tugawnk, maysa kadaguiti /^examinador*^ rinug- nagsaludsod kanir"k ti nadumac uma yan-na ti a bariag, kalpasin ti maysa nga oras, sim-mublat daydi maysa, kastamet nga adu iti ic-na sinal- saludsod, maysa nga oras met ti kabayagna, idi nalpas daydi maykadua,,sumublat daydi maykatlo, ket impaay ta i Dios d nasungbatak amin kaniak; kalp^san a ti sfnalsiludsodda eksame^n ti apo ti pinatakderdak, impakdaar kaniak "Rector*' nga urayek ti pagtitinongan "examinador.'' ket daguiti Idi nalabes ti kagud-dua ti oras inayaban-nak ti 'apo ''Secretario*^ ket kiriona kaniak A nakar- ruarak ket nakagun-odak ti *'Sobresaliente/' Daguiti gagay-yemko ken kinakaadalak nga immay nagbuya, apaman ^ nangngeganda k nakaruarak im-masidegda amin kaniak, ket in* dak linikmot nga inap-appufigol iti dakkel d ya- manda ti iruruarko. iNgamin man Carlos! kas saan ^d nakapatpapati ti gASatko d nagadal. ilik figa ay-ay atek ilgem namalbaliw ti kinataok ken adda i kasasaadkon; gan-gan-naet figa agbiag, naka- kaasit* pahnakayanak, mauy-uyaw nga agnanayon (naypuon ti kinapanglaw, ngem ti ima ni gas at pinalugudan-nak d nakaragpat ti pagarian ni nadiosan d sirib. Sub-bliak ti il-iliwek unay a Subliak ti ilik,
. 57 - dag a i tinubu^ iigein saan 4 kas idi ti adda a kasasaadkon, agtartayay iti nga ubing figa arigkot' aso a nakagarot. 57 - dag a i tinubu^ iigein saan 4 kas idi ti adda a kasasaadkon, agtartayay iti nga ubing figa arigkot' aso a nakagarot. daldaian (jAnianto ngata ti kuna ni Maming no dumatagak ken- kuaiia? ti parinaka- tumpal ti nasantoa\i a karingkarimi? . • Daguitoy a panpanunot ti sumiplot-siplot diloy isipko .. . Nagun-odko ti kinalikaguman ni Maming kaniak, tinumpalko ket diak man nagkurang uray bassit ti dinawatna kaniak £tungpalen-nanto met ngata Adayo kaniak ti duadua, ta am-mok a nasayaat ken nalibnos ti panagpuspuso ni Maming, naem-ma d babay kef am-mo-na a basul a nadagsen ti kari d saan d tungpalen; ngem amangan d took, amafigan figa ulpit no agbaliw ti nakem-na - ^Anianto pay ^i ragsak-k6 figa agbiag? Ni patay isut* makaam-mo a mangsupapak ti tookko. . ; Saan-nak d nakaturog a ^Awanto ti makalappeden . inkarina ken insapatana? , ^ . , ,
nalaing: ti daydi d rabi-y, ta adu ti mapampanunotko figa ift-nakto aramiden no makasangpetak idiay ilimi. Awan makapada ti ragsak ti kararwak no lumaguip 5aniak ti napintas d ladawan ni Maming. . . , . . - Manuel, itdn nakadanunka ti kayatmo d danunen, *ket mabalin mo itd metten ti agway- wayas figa agbiag a saanka ket a maykuskuspil iti padam a tao, ket sapay kuma iti Dios no agnanayom ti gaguet mo tapno awanto uray bassit kadaguiti Itan ti mabalinmon ti duaiatag ti sakklang ti nafigato nga Ukofn (]ilSzj nga umungpot ti Iint6g daguiti tao figa addaan kalintegan-da no inda awagan ti pakasasawam kakailiam.
58~ . badangmo. Gapuna figa adda iyawatko kenka a maysa & ringor ti gay-yemko ket yamanek no ganetguetam figa adalen bareng no mangabakka. ,Daguitoy d pappapel ti nakaisuratan amin nj>a impalpalawag daguiti naduduma d saksir-linuktan na daydi '*Cajon'' ket in-nalana ti sangkabalkot i papel ket saoa inuk-krad - Daytoy d gay->emko maysa i kastila a nabaknang isw' naisak-klan^^ maypuon ti pinangpapatayna iti maysa figa agyan k-enkuana, ta daytoy fi^ a agyan kenkuana kayatna i takawan k6n liputan d patayen ni apona, gapuna i pinatayna, ti dakes ftga in-na aramiden. No umay & lawasna gandaten fi^a isut' nadutok nga aldaw ^ pan-oakaaramid ti ''Juicio'* idiay "Juzgad-V, ket no namnamaem a mabaiinam daytoy ^ ringor sika ti pangiku- n^itak ta isut' dawat day toy gay-yemko a naseknan. • - Wen apo padasek nga adalen, bareng no adda pangalkalapkapak d kalintegan daytoy gay- yemyo ket no diakto mabalinan wen-no awan k^^n- tegan-na^awan ti rumbeng nga aramiden nosaan i tungpalen ti nakanatad nga ipatay ti nangato figa Ukom - kinonak ti sim-mungbat kenkuana. - Aid Manuel alaem daguitoy pappapel ta ada- lem i nalaing ket no nam^namaem & mabalinan ibagam daris kaniak, dua figa aldaw ti itedko a wayim & mangadal. nasukalan i nalaing no mirisko 58~ . badangmo. Gapuna figa adda iyawatko kenka a maysa & ringor ti gay-yemko ket yamanek no ganetguetam figa adalen bareng no mangabakka. ,Daguitoy d pappapel ti nakaisuratan amin nj>a impalpalawag daguiti naduduma d saksir-linuktan na daydi '*Cajon'' ket in-nalana ti sangkabalkot i papel ket saoa inuk-krad - Daytoy d gay->emko maysa i kastila a nabaknang isw' naisak-klan^^ maypuon ti pinangpapatayna iti maysa figa agyan k-enkuana, ta daytoy fi^ a agyan kenkuana kayatna i takawan k6n liputan d patayen ni apona, gapuna i pinatayna, ti dakes ftga in-na aramiden. No umay & lawasna gandaten fi^a isut' nadutok nga aldaw ^ pan-oakaaramid ti ''Juicio'* idiay "Juzgad-V, ket no namnamaem a mabaiinam daytoy ^ ringor sika ti pangiku- n^itak ta isut' dawat day toy gay-yemko a naseknan. • - Wen apo padasek nga adalen, bareng no adda pangalkalapkapak d kalintegan daytoy gay- yemyo ket no diakto mabalinan wen-no awan k^^n- tegan-na^awan ti rumbeng nga aramiden nosaan i tungpalen ti nakanatad nga ipatay ti nangato figa Ukom - kinonak ti sim-mungbat kenkuana. - Aid Manuel alaem daguitoy pappapel ta ada- lem i nalaing ket no nam^namaem & mabalinan ibagam daris kaniak, dua figa aldaw ti itedko a wayim & mangadal. nasukalan i nalaing no mirisko ta
- 59 •" -: - /-'^^^::^^ ._' nakapatay* adda uppat flgata nga oras (horas)ti bayagko a nangadadal rimsua kadaguiti nadumaduma & napampanunotko & daydi kastila a nakapatay awan ti basulna ket reb-bengna ti saan & mapatayan iti dusa. Napanak d dagus idiay Idi siled ni apo Rector ta apangko imbaga kenkuana a mabalinak. Ki* rionana kaniak, i rumbeng figa aramidek nga apanak idiay pagbaludan ta in-nak am-muen k nalaing ti ipalawag daydi nakapatay. Dioagusko ti napan idiay nakaibaludan daydi kastila. Apaman fi nakasangpetak idiay d disso, nagdawatak ti daydi *'Alcaide'Vtapno no mabalin palubusan-nak d balud, Sinaludsod-na, no siasinoak, ket no aniat* puon ken gapuna; kinunak kenkuana a siak ti abogado ti tao d nakapatay nga adda nga agdama i makisao adda i ti sibabalud* Pinalubusan-nak daydi ''Alcaide'' d simrek; d nakawaran piman sinaludsodko kenkuana no agnagan ti Basilio Perez, sinumbatan-^nak ti gagarak ken - Siak - Kinunak kenkuana - ti abogado a na- ligikumitan ni apo ''Rector*' ti ''Universidad de Sto. Tomas^* ti ringoryo, gapuna iiga umay kayo kitaen k panguep ania ti k sta maam-muak nadanunko daydi kastila ti ima ken sakana; isut' iiga isu, ket no siasinoak^ sana sinaludsod ken amaden no ti nakapatayanyo, tapno ti adda i ka l intpg^^nyo Sinaritana kaniak ti puon ken^ gapuna ti na- kapatay dn-na: ^ m
- 6a - Siak - Kinoaana - may saak d "Comerciante" ket adda maysa d tao n^a agyan kaniak ket daytoy d tao isut' napatayko maypuon iti dake* a panguepna nsja aramiden kaniak, ket ii -nak kadakayo ita saritaen no l.asulko wen-no saan i ami isan a rabi-y idi addaak iiga aguic!-idda, nang-fi.egak siledko, kenkuana. panangpatayko Iti ti danapidip ti tao ti kinitak no siasino, ket d, idjny sunirek n taok nga isu daydi kaniak; ^iak nagtagtagari a pulos a'^y an siniimkc no ania ti panguepna, ta apay d sutnfek kadagaidi figa oras ti rabi -y jdiav siledko. Ira- maynak tinan-nawagan idiny ayanko n-a a',?uid- ngnta nga addaak d mat- idda, ket inip tona Im- .maturog ta awan d pules ^^maday-o kaniak ket inasi-gan-na daydi lakasak; nga adda ti bulsana ket baul, apaman h. nahiktan na Sana linuktan ti binukibukna ti unegaa ket in-ruarna ti suput ti panguepna, pirakko; binugtak-ko, ket biin-marinkuasHk d tim-makder idiay iddak; ngem daydi a tao nupay nati'iiwko ti naalas unav nga aramidna saan man d nagtaray ket inasi-gan-nak d siig-guem ti punial ta kayat nakman d patayen* garawko. ti kinautna ti tulbak makitak a idi kasdi ti ta - No agpuk-kawka biag mo itd ti agkanibusanan - kinonana kaniak d layatan ti adda nga igam nga ig-guem-na" ~~ Apaman d nakitak ti kasdi nga aramidna, nagsanudak kel napanko guinaw-at ti *'rovolvcr'^' d naybitin idiay adigui; idi makitanak nga adda ig-guemko dinukcsnak-.d bagkofigen, ngem saaa-
, - 6i - na d naaramid daydi d panguepna, ta dioarasko i pinaltugan. - Daguitoy amin, apo abogado ti mabalinko nga 6 naaramid inakabasulak figata daytoy fi-a aramid? - Ti kunak, saan kayo & nakabasul, ta rumbeng unay ti inaramidyo^ ngem saan figa am-mo no ti nangato flga Ukom patayan-nakayto iti dusa; nupay no kasta dikayo agdanag ta aramidek amin 6 kabaelak d mangumpot iti kalinteganyo, ket dakkel ti nam-namak a rum-muarkayo ditoy pagbaludan. ipalawag kadakayo, ta isut* napudno jSapay kuma no kasta, ket diakto mabay - Iwaksiyo ti danag, utang kadakayo. ta no awan ti jSapay kuma no kasta, ket diakto mabay - Iwaksiyo ti danag, utang kadakayo. ta no awan ti bay a dan figa Rim-ftiuarak idiay uneg ti nakaybaludan daydi kastila, ket adjj ^ pampanunot ti agtataripnong ditoy isipko. Apaman nga addaak & magmagna nga agawid pampanunotek met ti rungbeng figa aramidek tapno iti kasta mangabakak iti umona unay £ ringor d naikumit kaniak. i Adda figata kalintegan-na? iPiidno amin tr in-na Ti nakapatay ti igam, igamto met ti in-na pakatay^n; figem isaan k mabalin d labsifigen daytoy <i linfpg H gn al^ ti Dios nga im-may ditoy dag^ ^ natutopk. tapno maisalakan ti sangalubofigan i Ti tao saan"na a reb-beng wen-no awan sinarita kaniak? dakes daguiti parsua?
- 62 - karbeiigaa-na^ a pumatay ti padada A tao ti figem ^(iiakabasul met ngata ti ^^Verdugo" \& mangbitay iti napatayan ti figa awan ti Hnteg a" mangdusa kenkuana, gapuna, no adda nakanatad ^ *'gapu'* saan A basul ti Ti adda i balud nakapatay ngem adda pumatay. dusa? nalabit kalintegah-na. Apaman a nakagtengak idiay "Universidad'** dinagusko ti napan idiay siled ti apo ''Rector'* ket sinaritak amin keakuana ti impalawag kaniak daydi balud. Kinona ni apo ''Rector'* kaniak a siak ti makaam-mo i mangadal a nalaing iti nasao & ringor/ Rim-muarak idiay i siVaragsak ta ^ nam-namaek A mangabakak, ta nalatak ti kalin- siled-na tegan daydi kastila d. nakapapatay. nakain-inanacik, rinugyak ti nagsurat iti "Ju2gado" no madanon in-nakto idatag ti aldaw a naikari i pan-nakasusik ti nasao A ringon Nagmalmklemak A nagsursurat, ket idi isu met ti pan-nakalpas isu d lumned ti amin daguiti rumbeng d maysursurat. Idi idiay init, Dimteng ti aldaw a Lunes; nagriingak a inkapetko ti kasayaatan A kawesko, ket sapa; idi agpatit ti maykawalo nga oras ti agsapri im- mulugak nga apan idiay **Juzgado*'. Dumatagak ti sangoanan ti nangato nga Ukow?, ket impalawagko kenkuana d siak ti abogado ti naisak-klang d Jbasiiio P6rez. Kinuna daydi Ukum i reb-beng i, rugyanen. tim-^nakder A da^^us, Ti 'Promotor Fiscar' na-
63 - ket impalawagna amin ti nakabasulan ti tao naisak-klang; kalpasan ti panagsalaysayna dina- watna ti ''Juzgado-' d reb-beng ni Bksilio P6rez ti mapatayan ti dusa, ket ti dinawatna mabitay. Idi hagtugaw ti *Tromotor Fiscal^' sim-mub- blatak met d nagsalaysay; impalawa^koiti Ukom a saan d nakabasul uray apagbassit ni Basilio pan-nakapapatay, saan i P^rez, maypuon ti dakes d panguep, no diket inara- Binasak midna d panguisalakan-na iti biagna. daguiti nadumadnma fi^a ioipalpalawag daguiti saksi d nailanad iti papel ket saak pinagdadasig idd. Kalpasan ti nabayag^^ panagsalsalaysayko saan & dinawatko iti natan-6k rumbeng d mapatayan iti dusa ni Basilio F€vez* ket ti rumbeng ludan-na. in-na ta iti nga Ukom jJ unay maluk-atan ti nakayba^ Ti nangato nga Ukom kinonana kadakami a dina pay mabalin nga ipatay ti Hnteg, ta reb- bengna pay nga adalen ket uneg ti dua iiga aldaw maam-muan ti tungpalna. Apaman d nalpas ti nasao & "Juicio^' naga- widak d dagus idiay "Uniyersidad^' sinanamaak iti dak-kel unay d iti ringor d naikumit kaniak mafigabak d saan iiga agkurang. Bayat ti dua nga aldaw iiga in-nak nagur- uray ti "dutok** (sentencia) ti nangato iiga Ukom, al-alikamek nagsagsaganaak ken dadduma pay figa iii-nak iyaw-awid, ta na- -bayag d panguepkon ti-^igawid idiay iliml? - ~ Dumteng ti aldaw d naikari d pan-nakaarjoad iti nasao d '*dutok'^ ti ringor d inkumitda kaniak; metten ^kadaguiti a
: - 64 - napanak idiay *-Juzgado'*, simrekak idiay siled figa ayan ti *'Escribano*\ ket sinaludsodko ken- kuana no nalpas ^ naadal ti ''Ukom*' ti ringor P6rez; l^inbnana kaniak 4 nalpasen, ti lamisaan sana d papel nga isut' nri- in-nala kailanadan ti nakanatad a 'Mutok**. Inukkradko a dinards ti saak binasa; jCarlos! ania & ragsak ti karapwak" idi in-r"nak naimutektekan ti sinaguday daguidi i pappapel, ta piman, daydi k ringor figa isut* im-muna k naikuniit kaniak nangabak. ni Basilio ket linuktan-na- ti '^cajon'l^ ti sangkabalkot nasa6 d papel ket imbaga ken apo Rector ti panangabak-ko; isu met na- lau- ti yaman-na kaniak, ket kinonana figa in- nak & dagus idiay pagbaludan, ta in-nak ipada- ^mag ken Basilio P6re2 ^ nangabak ti ringorna, tapno itikasta mabang-&ran pirnan ti nalaus unay d dukot ti kararwana. Dinagusko ti nagawid, ket apanko Napanak d saan & nagtantan. Apannian i na- kadanunak idiay pagbaludan, sinabatnak ti "Al- caide" ket impakitana kaniak figa adda surat ti '^Ukom'' 4 kaaw-awatna unay maypanguep ti pannakaruk-dt ni Basilio Perez. Kinunak ken ''Alcaide^' i, saan na pay figa ipakpakita ti nasao ^ surat ken Basilio ta kayat- ko pay d kasao idiay uneg ti pagbaludan. Pinastreknak daydi ''Alcaide'^ ket apaman nga addaak iti sangoanan piman daydi kastila, kini*- tanak ti nakaladladingit, sanak nagtimkan rjApiat' nagbanaga n^ti ringorko? ^Napatdya- nak iti nainget i dusa?
. --65- ; - Ti awan awan basulpa, ikaro,.. - kinonak A sinongbatan. met ti in-^na - (iNaglatak ngarud d nakabasulak tapno ti - Saanka k niak-klaat, ta iti adda kalintegan- kasta lakamek ti ulpit ti linteg? na, ti man-nakabalin d Dios isut* mangsalaknib kenkuana. ^ - Diak maawatan apo Abogado ti kayatyo^ sawen, ket ipaay-yo kuma nga ayat ta ipala- ^agyot* dards ti adda a kasasaadko, tapno iti kasta maammuak no aniat^ pagbanagak. Nalaus piman ti sagubanit ken danag daydi kastila, rupanat* nabufigon ti sipfiget ni dukot jAy wen ti tao fig^a adda piman nga agkalkal- ^ tangatang ti lawasan idiay naisekan sipnget duadua arignat' tumatayab d naparutan iti dutdut ti payakna; arignat* kayo a natayag nga awanan bulong; arignat' langit ^ nakumutan iti nafigisit nga ul-ulep!: - Iwaksim ti nalaus i danagyo ta impalubos ti man-nangaasi i, Dios i. naglatak figa awan itd met laeng j5ga oras rum- ti basulyo, ket muarkayo ditoy pagbaludan. Apafnan nga in -n 6 nang-ngegan ti panangabak in-na iruruar iti daydi nga pagbaludan nawaknitan k dag us iti ket saan-na ^ ti nagparintumeng iti sangoanak iti naturayan nalaus ^ panagyanian-na ket kinonana kaniak'^ja ti ringor na ken ti oras idiay ladifigit ken danag ti rupana, nagsangit: - Ti Dios ti agnanayon i mangted kadakayo . Diak mabay- iti adii i salunit ken gasat . . . ,
- '66 - bayadan ti dak kel nga imbag nga impaay-yo alaenyo ti biagko a kay^^kay -suna no kaniak; isut' nam"namaenyo a may-kari nga in-nak pang- supapak kadakayo. , . .. , - Saan d sum-ken dayta 'figa isawangyo-kl- nonak kenkuana d siak maikari nga inkayo pag*yamanan, no diket ti Dios ta impa-lubosna & nalawagan ti napudno a kalinteganyo. kasta met & saan i rumbeng A bayadanyo ti ban-nogko, ta siak dak-kel utangko ken apo Universidad A -^Rector*^ gay-yemyo, ket ag-yamanak unayitiadu, ta iti tarigagayko isut* naaramid ...... tinupngar saan a ti ti ti Apaman k nalpask t nag sac, naglukat ti ruafS- P^rez. gan ti siled a nakaipupukan ni ^et sinerrek ti ** Alcaide'* Don Basilio! - kinonana Basilic Alcaide ken kastilaMnawatko ti bilin ti nafigato nga Ukurn nga- ita met laeng nga oras maluk-atankayo. daydi - Yaman pay! - kinonana figa in-sungbat ^ nagyaman. Inasitgan daydi *' Alcaide, ket in-na winarwar daguiti kawar a naireppet pnngoan daydi kastila. kadaguiti pifngoa-- Nagsangit iti nalaus d ragsak ken yaman-na ti in-nd piman iruruar idiay pagbaludan. Apaman k nakarruarkami, nangayab ni Basi- lio iti lugan; lim-mugan kam i dua, ket sakam napan idiay /^Universidad de Sto. Tomas.** Idi adda kami ti Ingan - binnn^wi - nakanHSg^r- agpadpada ti nalaus nga ulimek; ta piman ti adda laeng d simamaldit ditoy isipko ti in-nak
67 - panagawid dards ditoy ilik. Isu met nalabit d ti nalaus d ragsak ti kararwana saari-na figa am- mo d puios ti rumbeag nga i^i-nd aramiden. Nakadanon kami idiay Universidad ket na- pankam nag parang ken apo ''Rector/* Idi adda karni idiay sangoa-man-na, nagsao daydi kastila ket kinonana, - Apo Rector, ti Dios impalu-bosna ^ saanko i lak-amen ti na-ifiget d dusa linteg, ket agya- manak unay ti adu kadakayo, ta inturong yo ti mi?ysa d natalingen-aj];en nga isut nangidalan iti adda & kalin-tegak. Daydi apo Rector im-misem iti napalalo sana kinona ftga insungbat: Yamanek unay iti adu ti panangabakyo ti narikut unay d ringor. . . , . . - Apo,-kinonana d nagdawat daydi kastila-no mabalin, ta ipaay-yo nga ayat nga umay__kayto mangrabi-y idiay balayko, tapno iti kasta makita- yonto met ti in-nak panagyaman, ti- dak-kel nga imbag figa impaay-yo kaniak. - Wen umay kamto no malem-kino-nat sim- mungbat ti apo Rector. daguitoy a patpatang isu met A nagpatit ti oras nga agmatoon {& las doce) ket daydi kastila nagpakada kadakami. Kalpasan Siak rim-muarak met idiay siled ni apo "Rector'* ket napanak naguinana idiay baguik d siled. NanipuJ ti aldaw nga in-nak panageksamen ti apo Rec tor di n amet ipaliibos-^ga-ararnixiek, daguiti reb-bengkp k tungpalen kas maysa figa ta kunana & siak karbeSgak metten ti agyan, #
. - 68 - aguinanan maypang-guep ti kabayagko i nag- yan idiay siledko no ayabandak '^ mangan, arigko met ti maysa kadaguiti **Profesores'* 6 masagsaganaan ti kanen. Saak rum-muar laeng kenkuana. Idi madanon ti malem, pinaibaga ti apo ''Rector*' kaniak ngn a^sukatak ta apan kami idiay idiay ti inkam pangrabiyan 4 kas inkarimi kenkuana, Apaman a nakasukatak, dinagusko ti napan ui Apo Rector, ket nadatngak figa Nagkuyog kami nga im-mu- agur-uray kaniak. log; idi rum-muarkami idiay ruagan, adda met i sisasaganan ti Itigan d pinaiyeg ni Don Ba- balay ni Don Basilio Perez, ta idiay siled isut* inkam luganan. silio ^ Sinabat-nakami & siraragsak ni Don Basilio idi inkam dumsaag idiay lugan; kinoyog-nakam nga inyuli idiay balayna. figci jNgamin man Carlos! makitam it^ ti pateg ti tao nga adda adalna, ta no kumi awanannak ti Adal nalabit, ket awan ti duaduak ^ saan-nak i naikari iiga inawat wen-no im-muli iti nasao £ balay ni Don Basilio. Ti balay day toy A kastila isut' maysa & kadak- Adda 4 kelan ken kapintasan nalikmot ti kaykayo i narurukbos, ket ti safig- oananna •'kamuymuyofigan^* naduma- (jardin) 4 nalawa A duma i **masmaseta'* agsabung met ti Tiadumaduma a kita i nakaay-ayo i buybuyaen mata, ket no ti rabi-y i nalawag ti daguiti bulan, ket pal6y i nalamiis ti kasaor agturong idiay fManila. maysa i adda nakaimulaan ti nga
- 69- idiay nasao 4 balay agayamuom ti banglo da- guiti napusaksak a sab-sabong ket inda linga- yen nailabeg sagubanit wen-no nakas-ang a sannuyeng; Ti unegna na- arartusan ti nagkaadu a sarsarming ken ladla- dawan ti natatakiieng a tattao ken nangangato nga agturturay. Ti tengnga . ti '^iangit-langit*^ fboveda) daydi d balay, ti maysa ^ dak-kel a pagsilawan, ket idi nagangtan arignat' aldaw ti naibitin ken lawagna, Idi ti agpatit ''Animas'' Don Basilio nga apan mangrabi-y. Adu a kita met ti- agkakapateg naisango kasta inangaynakami sida k ni ti^kararwa a ti nga ar^rak. Bayat ti kabayagnai a nangnafigan adu ti si- d dua, narsaritada ti nagdenpderigngeg, ta uinona unay ti bainko ken apo agyan kenkuana, ket daydi met a rabi-y naisangoak metten d nangan, ket maykadua iti nalaus nga iliwko ket . siak baguik laeng ta rnaysaak laeng nga '^Rector** figa agawid idiay ilimi, Nadlawan 'daydi kastilati ulimekko, ket si- naludsodna kaniak apay, a nalidayak ket saan- nak a matimtimek. Sinaritak ti puon ken ga- puna kadakuada. - Akano ti pahguepenyof d panagawid? - sina- ludsod kaniak ni apo Rector. - No umay A lawasna apo no indak palu- bosan nga agawid, ta in-nak kuma met kitaen ina - no adda - pay i - biag, - ta nabayague4^ ni nga awan a pulos ti naawatko d suratna - kinonak d sinungbatan.
/ -70- - Nasayaat unay; ngem adda met laeng da* - ^Dayta pay ngar ud ti adda i pagkurangak apo. - Bay^m ta siak ti makaam-mo ti masapsa- guiti masapsa-pulmo ti dalan? . . . , pulmo nga agawid. Diak sinungbatan ti naudi A sinao kaniak ni apo Rector, ta yamanko ti napalalo kenkuana. Apaman a nalpaskami^ pangan sim-rek^kami idiay uneg ti balay. Idi adda-kam i nakatugaw, ni Don Basilio simrek idiay siledna, keridi rim- muar adda intugotna a dua a bungon maysa ti dak-kel ken maysa met ti bassit; inyawatna kaniak daydi basbasit ket sana kinona kaniak. - Awatenyo apo Abogado daytoy nga itedko tadakayo nga isut' in-nak ipabalon kadakayo; flgem dawatek d saanyo pay a kitkitaen ita ta idiay 'X^niversic'ad'' ti panglukataiti ti bungon-na. Impapilitna Sga awatek nupay diak kuma kayat, ta am-mok a pirak ti addat* uneg ti daydi a bungon, Ket daydi dakdak^^el i bungon isut' ia-na winarwar nga impakita kadakami ti nag- lasud, ket maysa a ''revolver*' ti nabungon. Apaman ^ nakitak daydi iiga igam namiguer- guer ti bagaik^ ket sim-mamay kadaguiti ururatko ti lamiis ti nakaap-aprang a dukot ken buteng, (iAnia daytoy d dumukit kaniak? maysa ngata d pakdaar ti nakaam-ames nga in-nak pagtung- palan? - Makitayo apo Rector daytoy & ^'revolver'*? - Kinona daydi kastila-isut' igam iiga in-nak panangpatay ti daydi agyan kaniak.
- 71 - - - Napintas; figem nadawel ..... - Kinonat sim-mungbat ni apo Rector. - Wen apo, ngern nadawel a kas kiinayo tinupngar ni Don Basilio-r-ngem nupay no kasta isut' nangi-salakan ti biagko. napintas, - iMano ti ingatangyo ti daytoy figa igam? - kenkuana d nagtured. - Bassit laeng-kinonat' sim-mungbat-ket yama - nek no awatenyo daytoy a tandi nga Uedko kadayo d pangpaneknek-ko ti dak-kel k yamanko ti imbag nga inipaay-yo kaniak. . sinaludsodko Nupay namiguerguer ti irnak i nangawat naipa- pilit nga in-nalak. daydi figa igam, na^tib-bayo ti barukongko, ket matak ti kinul-laapan ni patay. Nakautang ti biag daytoy figa igam iMakautangto ngatd maneri* no adda i\ biangko?. . Idi naig-gamak ti sipiiget Idi nagpatit ti maykasangapulo nga oras ti rab-y nagpakadakami ken Don Basilio; kinonana kaniak nga uray ania ti masapsapulko kenkuana madaan nga agtungpal. Apaman d nakadanungkami idiay "Universidad'* nag tarusak k dagus idiay siledko, kalpasan ti panangtedko ti naimbag apO "Rector". oras ^ ken figa Kalpasan ti panagsukatko ti pagan-anay, winar- war-ko daydi bungon nga inted kaniak ni Don Basilio; amaiigan k sid-daawko Carlos, idi in-nak makita ti naglasud, ta diak man nam-namaen nga iti|apagdaritmat makaig-guemak ti ^'papel Banco" nga~agsanga-ribu ti bilangna. Idi adda kadaguiti dakulapko daydi d bilang ti pirak, dagus Ae.
- •7.2 - ^. sim-ken ditoy kararwak ti nam-nama a no makasang-petak idiay ilimi matungpal daras ti karingkarimi d dua ken^aming;. ngem no matal- diapak daydi igam, kaT^ in-nak masirmataan ti dara ken bangkay d naidalit ti sangoanak. Saanriak a nakaturog unay bayat ti daydi 4 rabi-y ta naduma-duma daguiti pampanunot d sumalbag ditoy isipko, ket nalaus ti ganatko a dumteng ti baro a bigat. Nadanon ti agsapa; apaman i nalpasak d dinagusko ti im-mulog d napan idiay Escolta" ta in-nak nagpaaramid ti saganak a kawes figa ikapetko no madanunan ti naikari nga aldaw a panangida-tagko keti Maming iti san- goanan ti "altar" ti Dies tapno inkam awaten ai nailangitan ^ singalot daguiti kararwami nga agayan-ayat inganat' patay. Kasta met d nag- gatgatangak ti ipasarabuk ken ina; roaysa i sing- sing a natampukan iti bato a "brillante" guim- matangak met nga isut' in-nakto ipasab6ng ken Maming. namigat. Dumteng ti aldaw d naikari A panagawidko: nagpakadaak ken apo Rector ket iti naudi d kinona kaniak A ta naibatik diakman ket malipatan ditoy .isipko da) toy: isu - Awan sapulem a gasatmo itan Manu-^1; Dios impalubosna d nagunodmo ti tartarigayam ket sapay kuma ta agnanayonto ^ "Carrera" laeng i sikantot' pagtamdagan daguiti tattao nga addaan kalinteganda, ta reb-bengmo d panunoten ''abogado" isut uaikaii d mailgumpot iti - figa i ti napudno d linteg ti Dios ditoy rabaw ti dagd. ti
- 73 - Dios ti kumoyog kenka ket nairnbag d, bulon mo figa agldsat iti taaw,.. - -jAy Carlos! ^adda figat^ makapada ti kadak- kel ti ragsakko kadaguidi a darikmat idi agluas daydi sasakayan a nagluganak? Arigkot' naka- ta piman in-nak ali sub-blian tukno iti laiigit, riknak ken kararwak, ti ili a nakaibatian ti ti ili a nakay-yanakak, napanayag a sidong ti ragsak-ko ken samit ti ayat daguiti ayatko; sub- V bliak d buyaen daguiti napintas ken nalawa a a nangda- tay-tay-akna, ti l^ngdong kenkuana, ti narniag nga init no su- nalibnos ^ langit mingising idiay daya, daguiti bitbit- wen ti napudaw A bulan, ub-bog ti naimnas d samsamuyeng ti kara^vva ta isudat' nakanatad d kadaguiti narnuay i nalak-amak idi ni saksi imbel-lengnak idiay kaadalman ti nasileng a daksangasat rabi-y ni dukot; ngem no in-nak itamdag matak idiay in-nak _daguiti mabuya ti pintas ti Manila, daga i nagtalinaedak pusok ti mamikapik ta iti nabayag a taWv^n, piman lumaguip kaniak amak .... jAdios Manila, ditoy nasamit a bunga daguiti napalabasko d took, ti laguipnio isunto ti umona a pangiroknoyak ti gasatko. ....... ket nalikudak, daguiti adu a nalak-- ladawan ti naiburik ket no in-nakto lak-amen ti kararwak, Ti sasakayan i nagluganak arignat* impana ti pardasna i5ga agayas iti rabaw ti baybay. iAmangan a nagpintas d buyaen ti baybay no , Naalina-ay, bulan arignar, Ti pulo}^ met ti angin nalamiisj Mayo! . fi . .
kapas d binatbat,
,- 74 - in-na man ab-bukayen ti ket kararwa tapno langit awan . Ti ulep 4 nangisit & agtalinaed ken ragsak . uray apagkanito man iiga mangpiltak ti lubong no bulan ti Mayo awan ti raakapada; jay! kastat' kararwa ti tao no awan kenkuana ti dukot; binig d, sahiata d natarnaw ti agparang kadaguiti mata ken nalamuyot a payak ti nadiosan ^ Jiam-naina ti umappaykw ditoy rikna jNagasat li nay-yanak ti agnanayon nga awan dnkdukoten- na! ...... . . sinaw-na ..... Ti pintas ti Lima nga aldaw ti bayagmi i naglay-layag; agsapa unay idi ngan-figani dumanon idiay pun- duan daydi punting. Diak man ket nalapdan Carlos ti imkis ti nalaus -unay a ragsakko idi ^n-nak makita ti daga ^ nakay-yanakak . nga ay-ayatek, ti nangina a 'Tlik . . ladawan sika awan mala- maunas ditoy nangsak-klolo dintoman isipko, ta sabali kaniak ti idi . dagaakpay; ti nalamiis d, kasaor nga aglabas kadaguiti kamuymuyongam, ket nasaniata nga irairna isut' pinangdaw-daway-yam kaniak no ti turog dinak piman baiayan. Timudem ay-a^yatek nga ili, toy napanglaw a daniwko iiga in-nak kenka itd, iroVnoy,', ...... ^'Arigniot sabong d napintas ti Jerico d napanayag^ Ay-ayamen daguiti Diosas Ti rahUy^Analausan silnag __jnj[afiglO. natarnaw kenka, figa umapappiraw
75 - pagsarunifigan d nasin4w Ti kararwa d naliday.*' - ^Adayuak ' unayen Carlos ti in-nak kenka saritaen, ket tuluyek no dinak kauma, • - Adayu unay a maumaak ti agdeng-ngueg . ti saritayo - kinona ^^ sira-mungbat ni Carlos- . . . Isu nga agligsay ti init idi in-nak makadanon a nakakita idiay uneg ti kaniak impatodak a maysa a sangsangaili; ania kadi, ket ket idi agsubliakon maysaak d taon. tattao daguiti ill; ta idi pumanawak, ubingak unay Dinagusko ti napan idiay balaymi; flgem ama- • figan d sid-daawko idi nakadanunak idiay disso a nakaipatakderan day di balaymi, ta awan metten uray maysa laeng kuma figa adigui ti nasampetak (^Napuoran (^Sadino ngatd wen-no nabaguio? ti napanan ni ina? Umapay kaniak figatd dak-kel a ddnag, diak am-mo ti in-nak aramiden kadaguidi a darikmat; ti nalaus a gutok ti ba- rukongko kas in-na ipal-tiing ti nakaam-ames nga in-nak masangoanan. Diak man ket nalap- pedan daguiti nalamiis a lulua daguiti matak a nanakanak, ket angeskot' arignat* marubsi. - .. Nakurapay ti dilak a mangsarita kenka Carlos ti dukot d bim-malay ditoy kararwak. . yPaguitoy itd ti nagbanagan daguiti nalaus ^ ragragsak-ko? .... . Idi kasdi ti adda a kasa- sadkon napanunotko figa apan daydi . , ; . biroken
kay-kaisuna a gay-yemko a kinaubifigak. ^lakadanonak idiay balay ti gay-yemko, di- nagusko ti im-muli; sinabatnak daydi gay-yemko; ngem nalimo kaniak, kinonak kenkuana dards:. - J Antonio, gay-yemko nalipatkan ay^ kaniakon! - ^Siasinoka, dika malaguip . .... kinonana, kaniak a sinaludsod. - Siak ni Manuel. ...•/. - Ni Manuel! ., . . kTnonana a nagsiddaaw" impagarupko a na.taykan ta nasurok a saiigapulo d. saanka d nakita ken nadamag. -^ taWen itdn - Nagyanak ti nabayag idiay Manila gay-yem. (jSaanmo iiga am-rno no Saldino ti ayan ni ina? - sinaludsodko kenkuana. bim-sag Nadlawko a ti rupana idi in-nak ^sinaludsod kenkuana ti ayan hi inak, ket nabayag d saan d nakatimek* - Agtali)aka gay-yem - kinonana kaniak - ta in- nak kenka savv6n, Kas nasalbag ti natarumamis nga igam ti pusok idi mangftgagak in-sungbatna kaniak, ta gutok ti barukcngko in-na ipaltiing ti nakapd-ayan Dinawatko daydi d, saritaen-nat^ dards kaniak no sadino ti pag- nakakaasi unay nga inak. talinaedan-na d. balay ni ina, - Nabayag idin d dam-damaguek ti ayan-nno rinugyan ni Antonio ti figa nagsarita - ta ipadamagko kuma kenka ti kaad- dana d masakit ni inam: . ili - kinonana d . .
, . i::Adda. d, - Saan ta adda nga aguin-inana, - Diak maawatan ti kayat mo d sawen. n^^^^^
/ ;. ^ 77 - -• - Law-lawagak k saritaen; maysa i tawen itan i natayen ni inam. . - Natayen? jay! , ... Diosko . . jNaulpit nga ioanakl napudno unay daydi kunana idi nagpa- kadaak kenkuana d saan-nakto d niakitan, . , . Iwaksirn ti ladingit gay-yem - kinonana ka- Diak d liniwliwa ni Antonio - ta ni inam adda nga aguin-inanat* idiay pagarian ti Dios; awan ti mabaiiii-nga-aranniiden no s4an^^ kayat ti ''Namarsua''. Siak ti nangtartaraken kenkuana idi adda d masakit, ket idi natayen siak met ti nakaam-mo d nangikali ti bangkayna, Daydi balay-yo in-nak inlako, ta awan met ti manaripato ket adda kaniak ti nakailakuan-na. - ^Yamanek unay ti imbag ti pusom, ta no awanka ngata kuma diak am-nlo no kasano ti^ nakapa-yan daydi ina idi adda ikamen. a naydalit iti Agpakadaak pay kenka ta in-nak ki- taen ti nakaitaneman daydi - Wen, gay-yem; iigem awan sabali d ba- . kinonana laymo no saan d ditoy balayko. . ni Antonio katiiak nga insungbat# ina. .
Napanak idiay ''Camposanto^* ta in-nak ki- nita ti tanem ni inak , . jAy! Carlos ania nga ut-ut ti nalak-dmak, natay ti inak A diakman ket naawat ti riaudi nga aguepna. ^lAnia pay ti gungunak nga aglak-am ti im-nas ditoy lu- bong? Idi mabalinko ti agsubalit kenkuana iti adu a ban-ban-nogna kaniak isii met ti sinanatV ditoy lubongen. . . . Apamand^akaddnunak idiay - Gamposanto'- inayabak ti agbahtay; sinaludsod ko kenkuana isi-
7S - no sadino Klnoyognak nakaitanenaan-na. Diak am^:no i saritaen ti ladingitko idi adda ti sangoanak ti tanein A nakaidulinan ti na- pkteg a bankay ti inak, nangtapta- paya ngamin man kaniak idi maladagaak pay i Ay wen aya! nagrungsot ti ima ni patayen ta dina laeng pinakawan ti nangina a biag ~ t i - ay- ay a t ek "a ~"na n paTg taglj ib) i a kT iPatay a nadangkok! (^'Kaananto ti ipupusay- mot' puon ti ladinguit daguiti sangalubongan ^.par- rabnuten ^ mamin- sua ^\paya pay a dika pinsan Jti afigesko tapno ti kasta manungpil dii4uitoy a took ti kararwak? Anansata & rigat ti ipaaymo kaniak, ^^B^y^'^^ ta siraragsakak a mangawat kenka. . i di^so ti nakaikalian daydi inak. a nap-^n idiay ti babai a awan sabali ditoy lubong? , Sika . . kaykaysuna figa ur-ay ti Kalpasan ti panaglualok ti in-nak panangi- kakaasit' naaiarsua ti kararwa daydi inak im- bagak ti agbantay i taripatuen-na a nalaing nasao d tanem ket inyawatko kenkuana ti a pisos tapno isu ti mayburay ti pan- ti intedko a ti duapulo nakatarimaan-na, sa lima i pisos tandana nga agtarimaan, Kas napukaw ti riknak idi panawak ti ta- nem ni ina . lumned idiay isu met nga agal-alipapay a idi rum-muarak idiay ''Camposanto*'. Naaliaaay ti malem, ti lubong arignat let-ang ni sen-naay kas in-na piman biiyugan ti nakana i led^daang ti kararwak: ti" putoy :t1~ ka sa^^ liln ir-irair ka da g u i t i sa n g sa- daguiti kaykayo ken inda ab-bukaycn da- ilga . . laud ti init ti .
79 ^• guiti matak figa . inakanak ti Sinalbag yeng ti pusok, . nga addangko figa agturong aglianayon a kinadaksangasat? napait i lulua. ti natarumarnis nga igam Pxi samo^ ti umona sebbang , iDdiguitoy ngata ti ti Idi ad-daak i magmagna simken kaniak ti apan laguip TdiajT "balaydar " Napu tan idiay dalan d tnapan idiay balay da Ma- ming. Idi nakadanunak ti nagkurusan figa asi- deg ti nasao & balayda, naytubong ditoy la- payagko ti naim-na^ nga aweng daguiti ''ins- truinentos'* ken arimban^^aw £ nalausan ragsak figa ag-gapu idiay balay da Maming. Nalaqs ti sid-daawko idi innak mang- i5gegan aldaw saan met n|;a aldaw ti panagkasaiigay ni Maming. ^Ania d puon daguidi a ragrag- idi nakada- sak? . nunak idiay rua-hgan ti balay, inayabak daydi ubing figa nakatugaw idiay asideg ti abiay ti pa- gagdanan apaman nga adda ti asidegko, sinalud- sodko kenkuana no adda ni Maming; kinona adda; ket inxawatto kenkuana ti kaniak figa Mamir^g, Nag- tungpal daydi ubing ket idi nagsubli kinonana kaniak nga umuliak. Maming, ket napanunotko ti ni i tattao adii ti daydi nga* daguidi ragragsak, ta A , Dinarasko ti nagnd, ket . 'tarjetak*^ tapno in-na ited ken Dinagusko ti ta piman mailiwak unay A kumita ti rupana ^ napintas; ngea amangan a sid-daaw' c ta dinak laen^sinabat idiay pagagdanan (jNalipat ngata kaniakon? Na- utekkp, Ngem rikut ii duadua busaken-na ti im-muli,
- 8o - nupay no kasta kinonak ti nakemko, nalabit d nakel-laat iti isasangpetko, ta awan d. pulos ti nakaam-muan-na, Apaman d nakagtengak idiay ruangan ti salat balay nangyawatak ti naimbag nga oras kada- guiti tattao nga adda d nadanunko; ket maysa a lakay ti sim-mabat kaniak d nagsaludsod no ti pangguepko, sinuogbatak- d. kayatko ;,d" ania makita ni Maming ta maysaak kadaguiti gay- yem-na. Pulos uray maysa laeng kuma daguiti tat- kaniak, ket tao d nadanunko ti nadlawko d kas inda amin nasdaaw iti isusu- ngadko, ta piman aya ti langlangak kas saan d napanglaw d duyan ti nakay-yanakak. nakabigbig Idi . adda kami nga agsarsarita ti daydi la- kay a sim-mabat kaniak rim-muar ni Maming idiay siled ket im-may im-masideg kaniak nga inyawatna ti imana ^ nalamuyot ket kinoiia kaniak ket nalausan sid-daawna: - Manuel sim-mangpetkan aya! ; . - Wen, Maming kalpasan ti agsangapulo ket maysa d tawen d kaawankot^ ditoy, - kinonak & sinungbatan. . - Umayka] agtugaw-inangaynak iiga agtugaw - ^^Siayatak Sana kinona kadaguiti adda A tattao: a mangyam-am-mo kadakayo ti maysa A kailiantayo nga abogado & kasang- sangpet unay. Daguiti bab-balasang, bab-baro ken dadduma pay i naytal-iaong kinitadak iti napalalo, ta
- 8i --- piman aya kas maysa a Dios idi & panawen (tiempo) ti abogado. Idi napagtugawnak kinonana kaniak: - Panawanka pay Manuel ta adda in-nak kitaen iti apagbiit sa rim-muar idiay *'sala''. Nad-lawko d namalbaliw unay ti adu kania- kon ni Maming ^Linipatna ngatan daguiti na- sadi "tsagrado)^^^ ti ragsak li biagko? Natay ti ay-ayatek ngsf sanakto pay iddian nga ayaten ti inak, babay d nangimalditak iti biagko ken kararwak awan sabali ni patay isut in-nakto pagtak-klinan tapno iti kasta mapukaw dar^s daguiti nakaro ^ sagabaek. ket Saan nga agpulsot ti aweng daguiti '*instru- rnentos" ket daguiti babbalasang ken babban) dida met mauma nga agsasala; daydi maysa ^ baro d nakakawes iti nangisit sa adda naika- ti barukongna, im- bil masideg kaniak ket inangaynak a nagsala, Tim- makderak idiay tugawko^ ket napanak nangala iti kasalak* nagsala, ta dagusak & nabanog, ken kasta pay nga awan ti mariknak i panagragsak ti kararwak, anan- sata nga addaak iti pagraragsakan. a sabong ti ^'a^ahar'* Diak unay nagbayag d Idi agpatit ti maykapito nga oras ti rabi-y in-nangayna kami ni Maming ken daydi baro 4 nakanangisit ket ni Maming nagtugaw idiay maysa nga ungto ti lamisaan ket ti akinkanawan-na nagtugaw met day toy nasao d baro d nakanangisit; siak met indak pinagtugaw idiay maysa nga ungt6. liga apan nangrabi-y,
,' - •82, - Nalaus ti ragsak daguiti kaduak a mangma- figan, ta agsasaruno ti panangitangadda ii *'ba- sito'^^ napno ti arak; iigem siak awan laeng ti mariknak ^ragsak, kasta met a nadlawko ni Maming d madi k tumimpuyog kadaguiti agraragsak a tattao iAyl Carlos aniafiga ut-ut idi innak naal-lingak ll_PAg s^_?_ao_dag_iiiU_ _k]^^ degko; arignat' nabat-tuonan ti nadagsen ^ bato ti ulok kayatko \\ tumakder idiay tugawko ta in-nak dawatcn keii Maming daguiti inkarina kaniak, Sgem daguitoy sakak. kas in-da narep-pet ti (labantgt a ka- war,,, Kinona daydi lakay nga adda ti abayko: '*Bispera pay laeng ti kasar (casar) ni Maming, n^em nalaus ti ragragsaken nangnangrunanto payen no bigat '\ . /' Napigpigsa kuma pay no adda k biag arnana'^* - kinonat' sim-mungbat daydi maysa a iiga adda ti akinkani- guidko/' ket matak ti nagsipnget; daydi lakay Apaman d nalpas kaan tim-makderak a tugawko;. iui-masidegak ken Ma- ti dagus idiay ming, kinonak kenkuana: - Maming, ur-urayengkaitay a nabayaguen a kasala; figem dikamet nakitan nanipud pay impatugawnak idiay uneg, ket no mabalin ta data kuma ^ dua ti agsala ti umay d ''tokar*' (sonota). - Madaanak no isut* tarigagaymc-^kinonanat' sim-mungbat kaniak sa kim-mapet ditoy kiyagko, tak- Apaman a nakastrekkami, rinugyan d dagus
;;;.. -83 - .. ti nagtukar daguiti ket nagsalakami ken Maming, kasta met daguiti dadduma; kalpasan ti; dua d iik-mot kinonak ken Maming: "orkesta" (orquestas) - Maming, no mabalin ipalubosmo figa agsarita ti apagbiit laeng idiay bangsal ta in-ta ta adda nasken a sawek kenka. - Wen Manuel ta kayatmo addaak nga ag- tungpal; figem dawatek^ dika kuma maapas kaniak. ..... - Saan adayu a gumoraak-kinonak a tinup- / ngar. Nagkuyog kami i rim-muar a napan idiay bangsal Natalna daydi i rabi-y ta awan man mang^nge^ gan nga irair ti angin, ket ti bulan naalumamay d siimingisin daguiti ban- ti pudawna, . ket saraysayna lawagan na daydi met ti napintas a rupa daydi tL ti tapaw i nangisit bantay, arignat* ostia (hostia) d nabissag ti bangsal kasta ... - Pudno, Maming ti sarsaritaen daguiti tattao nga ken rag-6 nangifnalditak babai ti ayat i kararwik. "' ^ Apaman nga adda kami idiay bangsal kino- nak kenkuana i sinaludsod, tin-mabuno ti ragsak a agkasarka no bigat? ditoy balay-yo - Wen Manuel, pudno diak ilibak-kinonanat* sim-mungbat kaniak, ket angesnat^ agkibitkibit, daguiti dua a dadak-kel a matanana kinitadak ti napalalo-a kas inda agdawat kaniak ti pakawan. - i Kasta man aya ti inaridmol^addaman saan
84- ^ naikari Sga in-n^k inaramid tapna iti kasta diak rumbeng figa aglak-dm iti samit daguiti ayatmo? - Awan Manuel- ti pilaw^k nga^4^^^^ mid; ngem nasudi (sagrado) d banag piliten-nak 4 mangwarwar iti nailangitan d singalut daguiti kararwata. . ... - ^Ania dayta d banag A kunam kamiak, sina- irid so dko^^Tiku ai) arStTnilp^ p^^ ti timek-ko, - Agtamedka, ket deng-nguen-nak ta in-nak kenka saritaen , . . , Nagtamedak a nagdeng-ngueg, ket ni Ma- - ^Wen ayatengka Manuel, nanninadu d daras nga insapatak kenka^ ket saksi A nal anatad dayta kamuyongan, (jardin) dayta nasilnag d bulan,da- guita bitbitwen d mangri-matFimat dita tangatang, d mandalungdon iti dayta nasinaw . jay! awan makapada a daniw ditoy dag^ . lubong ti samit ti daniwko nga ipawitko ken pul- 6y ti kasaor nga umay kenka idi addaka idiay . . Awan man ti darikmat nga adayu ^ diss6 . aglabas a saan figa agnanayon A bal-baliksen naganmo; ti daguiti natarnaw d ladawam agnanayon d sibabatik ditoy laguipko; sika ti nangimalditak ti nailangitan a parparmata, ti karawakj ti napintas a saniata ti pusok .... Anansata nupay diak kumakayat k madadaelti karinkarita, awan ti mabalinko i5ga aramiden uray ti biagko rabn^aten ni patay tapno ti . Wen Manuel, kasta ditoy lubong mapukawak . ming rinugyan-na ti nagsarita. A langit
bibigko naimnas a ti
-•85 - ta idi adda d masakit daydi amak figa isat- nakautangak iti adu, ket no awap. kuma saan- nak_a_ limtuad ditoy lubong -jdi adda" nga ay- ayamen ti ima d nadawel ni patay nagdawat ka- niak A tungpalek, kalpasan ti patayna, in- nakto makiasawa ken Apolinar Servando, daytay lalaki d.i>akakawes ti naiigisit A nagtugaw ti _^im_yio_-ita)L^aR-firattgan^a - rranipud pay idi kinamaladagak inkari ti amak ken amd, ti nasad nga Apolinar nga agasawakaminto no dumadak- kel kami; anansata daydi i dawatna kadaguidi A darikmat figa adda nga agkal-kal-lawasan ti sak-kloloni patay, inkarik kenkuana a tumpalek ti maudi d dawatna; lapuna Manuel, reb-bengmo nga am-muen, ti dawat ti ama napateg ket tr inandk A nakaay-ay-ay iS in-na pagbanagan; gapuna Manuel A dawatek kencka, ipaaymo nga ayat ta dinak kuma ilunod, lipaten-nak ta saan-nak a ta daksangasat ti bitwenko A nay-yanak; sika Ma- nuel, maysaka d tao nga addaan adal, nadalus ti pusom, adda kaniak nasay- sayaatto pay ngem iti siak ti matungpungam \ 4 babay d maykari ti adda a kasasaadmo; sika, maysaka nga abogado, uray no adinoman A disso ti papanam, indakanto laeng pagraeman daguiti tattao. ..... figa saan nga agtungpal kenka maikari ni nam-nama A - Isunan Maming, naawatak aminen ti kayatmo A sawen jAya unayen nagrikut ti gasatko nga ifigamin man Maming, nagdawel agbiaguen! daguiti aldaw d naglabasen! ...... ^Naunas ayd dita laguipmon daguiti pintas ti saniata nga
86 - itn-niokook kadaguiti kararwata? ^Sadino & diss6 ti ink^ nangitanetnan ti ayatmo kaniak nga im- . mulam dita puso? i3awem-man itd kaniak no siasTnor-kadata i dua ti nangdadaerti nailangitan & singalot ni ayat! iAyan-na itd daydi inkarim iti naminadu A daras iiga uray ni patay ti du- masdl kenka, dinaktoman iddian ayateri? Kunam pay kaniak, nga. ilunoddakanto nga agnanayon dayta bulan, da- guita bitbitwen ken dadduma pay d nakaimatang kadata a dua no kas inka man lipaten ti inkarim kaniak . . iMalaguipmo, Maming, daydi suratmo kaniak iiga inyeg^. ti maysa nga ubing idi nak idiay ti inlanadmo iti daydi dsurat? . . Reb-bengmo ^ panunoten, Maming; no saan kuma 4 siki, adayu a naisipak ti apan agkal-kal-lautang idiayi Manila; maypuon kenka, pinanawak ti nakakaasl nga inak, nupay nalaus ti led-daangna iti isisinak kenkuana, diak man impangpangag ti dawatna kaniak, ayatko laengfiga agtungpal ti kalikagum- n?o; maypuon ke'nka, diak man nakita ti ipa- diak man nang-flgegan ti maudi patdy ni inak, d bilin-na; sika awan sabali ti puon ken gapuna ti isu amin ^ linak-amko ^ rigat ken peg-gad S nakaro, ikinaulpit man ayd ti pagsubadmo iti nalaus nga ayatko kenka? Rinakepko nga inab- kao ti ''Cruz" ni took maypuon kenka; iniriornkd ^ siraraem ti apr6 ni ayat gapu kenka; ngem itan, ta nalpas ti kayatmon, itan ta nakatung- pongkan iti nagasgasat, nabak-baknang ngem iti siak iddian-uakon nga agpasag iti sak-klolo ni in- . . ftga idi agpakadaak kenka . Manila? ^Malaguipmo no ania
. -87- sen-naay ken daguensenV . , . . . - Manuel, Manuel - kinonana ni Maming ka- niak i tinupngar ti panagsaok - iduaduaem ayd ti kaadda ti sabali . tumangadka, ' 6. biag? . ta kitaem da) ta nasin-dw A tang atang figa ayan ^ daguiti narangrang A bitbitwen. . Manuel, inton' agsapa isut' idadatagko ken . nasao & mangasawa kaniak iti *'altar*' ti Dies tapno inkam awaten ti singalut ^ ni . , , Wen pudno . iti . sangoanan ti Syat; ngitn dika kunaen figa iddianka figa ayaten, saan Manuel, adayu unay & mayturedko figa ayat kumoyog ken kararwa no suminat^ bagui tapno agsubbli idiay napannayag^ sidong ti Dios. . No ditoy d biag, saan figa impalubos ti *'Gasat'* figa aglak-amta iti nasamit & bunga ni ayat, ana"-~' Bata adda sabali a bia^ nga isuntot' sarakan ken paglak-aman iti pintas ni ayat • Mangnam-namaka, Manuel, ti Dies saan A mat- maturog, agdawat ken- ket kuana. . .... aramiden . . Ti napudno figa . . . inta pag- . . patgan-na daguiti
. - ^Isunan Maming...... isunan babay d nagulib; ti pusom arignat* bato d pamulinawen Nata- yakon nga agnanayon dita laguipmon (fSika daydi babay nga inyarigko iti maysa ^AngeP' ' a mangap-appayaw kaniak no sumiplot ditoy rik- Nupay tinutook- nak ti lamiis ni sen-naay? nak, nupay pinaglak-am-nak iti adu, nupay binad- dekmo ti libnos ti nam-namak, indawdawatka iti laflgit, ta dikanto kuaia lakamen ti kuspag ni Daksangasat; sapay kuma ta agnanayonto laeng^ a samsam-item ti inuias ti ayat ti natakneng a figa
' - .•88 - ; . lalaki a mangasawa kenka; iigem ipaaymo figa ayat Mamingj maudi ^ davvat toy nakaay-ay-ay a tao nga inay-ayatmo kadaguidi nalabes figa aldaw, kenkiiana a giinguna ta iyaguepn t daguiti bibigna kadaguita napusaksak ^a bibigmo, ta baren ti pudotna, in- na al^ unasen ti d ik kel ^ sagubanit d nang-- bungon kenkuana (jlpalubosmo Marning daytoy a dawatko? - jAy! inka itedmo ta ipalubos, Manuel saan a mabalin, ta nupay no awan ti ayatkb iti lalaki a mangasawi kaniak, saan ^ rumbeng d Hputak ken dumatagak ken- kuana figa adda piltak ti rupak... Carlos, arigkof' sinalbag ti natarumamis a pdna, apaman a nang-ngegak ti insungbat ni Marning kaniak; nagsipnget ti nakitak ket nagpukavv ka- niak ti lawag ti isip; gapuna a diak nagavvidan a rinakep ti naluniuyot A baguina; ngen diak- man naaramid ti gartenikj kadaguiti taktak-kiagko. la nakalasut dards - Manuel, saan i rumbeng ti aramidem-kioo- nana kaniak ket daguiti napungay A matana arigdat' sunfgued - jKasta pay met ayd ti gan- no adda met laeng ayatmo kaniak da- datmo! watek d dinak dadaelen...... Kalpasan ti kaniak iigem panagsaona, kayalnat^ umadayo ingawidko ket saak kinona ken- kuana: - Marning makita una}^ it^i kinaulpitmo; ngem ti Dios saan a matmaturog, am-mona ket agaanayon nga in-na ini-imatangan ti aramid daguiti sangalubongan d parsua, anansata lak- ti
... - -so - .: amento k saan ^ bumorog ti nainget & dusa, ket isuntot' maisupapak ti ulpitmo. Nupay dirno dawatko kenka, ulitek manen ti pinatgan ti agdawat, ta no mabalin ta ipaaymo figa ayat. ta awatenyonto kuma d dua nga agasawa, ti maysa 4 kita into ti agsapa kalpasan ti panag- kasaryo, nga isut* in-nak pagyaman kadakayo ^Patgam daytoy a dawatko kenka Maming? - Wen Manuel, mapatganka, ket reb-bengko ti kasta met reb- agdios bengko fti agdawat ti pakawan, agfigina kenka ti - Awan ri reb-bengko a pakawanen,..., nalabit nga ururayen daka daguiti sangailiin idiay uneg ket agpakaadaak kenka Maming - kinonak ken- kuana saak sim mina; isu uneg ket met simrek idiay siak in-nalak daydi ka!-ugongko^ i, naisabit idiay asidpg ti pagagdanan saak na- gawid & diak man ket iiagpakpakada iti siasi- noman... ...... Tumin-iigat rabi-y idi in-nak nakadanon idiay Apa- balay ti gay-yemko iiga isut' nagdagusak. man d nakasangpetak linuktak ti ket inruarko ti insagsaganak i pagan-anayko, kasta met ti "revolver'* nga imparangkap kaniak daydi Apag-in-guem ti miak daydi nga igam, kastila, baulko, nagquintayegak iti napalalo kas napukaw ^Naaramid daytoy nga igam ^ naikari d pagpatay iti tao? Maysa 5 biag ti utangnan, ^kapilitan d makautang manen? riknak ket ti Dinalusak ^ nalaing ti uneg ti nasao & 'VevoI" ver/' ket saak inikkan ti 'balana^'........ Pulos A diak naturog iti daydi i rabi-y; ta
; - 90 - kararwak ti saan & makaidna ket pusok ti ma- mikpikapik; awanen kaniakon ti im-nas ti biag a^parangarang ti lawlawko binig 4 dara ken nakaal^alliaw figa anniniwan iiga aglaglagto, ket nailangitan & nam-nama rinabnut ni pintas mang^mangd A nakas^ng ditoy kararwak; ag- linlimducsanak ti Img-et, ket baguik ti kas ag- kal-lawasan iii kaadalman ti sipnget. Apanian a naurnosko daguiti in-nak nuasapsapul iti ag- sapa, tim-makderak idiay tugawko, im-maside- gak iti tawa 6 kumitat* daya; inwarasko da- guiti sangsangit ti umona A na* * ti nalib^g A matak iti nalaus d dayta bulan dita dungparda - |Bulan d nasilna:;;;, bulan ^ liwiiwa daguiti kararwa a madukotan, saksi & nakana- ^tad daguiti arnin ^ naar-aramid bayat ti rabi-y, iburaymo man kaniak daguita raaudi & lawag- mo ta bareng maunas toy nakaro i samoyeng ti kararwak; sika awan sabali ti nakaimatang kaniak idi ti ayatko, diak nagawidan i bagui ni Maming ket d sinak klolo ti napintas im-malditko kadaguiti napusaksak d ngiwatna ti sam-it ti ayatko ken nam-namak figa agbiag, iSikanto met ngatd ti mafigibunan-nag kadar figa aldaw cadaguitoy nga langit ket iti pigsA masakbayan guiti inar-aramidko? . . , A bag -gak sumingising idiay daya, ket nasin-aw a lawagna iburaynat* ditoy lubong; snan i ga agpulsot ti tara-ok daguiti manok kas inda ipaltiing ti isa- sangpet ti baro d bigat jParbafigonen! • nasilnag ti .
,
Ti "Kampana*
*
(Campana) ti sim
baan ag-
- 91 ~ kakanak-klaang. , inka- wesko ti baro a pagan-anayko, ta apankp ima- taSgan Kalpasan ti panagsukatko, im-mulugak d dagus ket !n- tugotko nga insakibit . Nagsukatak <t dagus; ti panagkasar ni Maming. revolverko. ti Nadatngak idiay simbaan ti adu d tattao, ket idi simrekak idiay unegna, nakitak ni Maming i nakatugaw iti abay ti lalaki mafigasawa kenkuana, Maming man ken iti na^ao i . lalaki awan d pulos ti ragsak ti rupada. (/Nagparikna iigata kadakuada ti inda mapasamak? Ni Ma- ming idi in-nak nataldiapm, kinitanak'ti napalalo, ket daguiti naen-ma unav d matana kas in-da agdawat iti pakawan kaniak; ngern ^irumbeng k pakawanen ti nagbiag & nadawel? Naypuon ken- kuana, n atay iti ladiflgit ti nakakaasi unay ngs^ i-nak .... A Rum-muar idiay *'sak-kristia'* (sacristia) ti padi, nag-^pababa; ket ni Maming kinitanak tinakalad- sa tim-makder, kasta met daydi lalaki, ladingit ket sada nagabay, Iiii-masideg daydi padi kada- kuada, pinagkapetna ida ..;..• nalpas ti kasar; saanen & mawarwar ti sing-galut ti kararwada no saan laeng d ni patay ti makabalin ^ mangwar- war ... Nagpasurongda & napan nagparintumeng idiay sangoanan ti Nagmisa *'altar*' daydi padi,. .. kalpasan ti misa, tim-makderda i dua ket nagabayda & nagpababa,- apaman d nakadanonda idiay pagbinditaan, in-nak sinabat idd ket kinonak ken Maming: ti Dios. - Maming, nalpasen .... . napukaw' aminen kaniakon, ^Ania pay ti gungunak ltd nga agbiag? /
\ - 92 - . , " . in-karik idi rabi-y figa adda itedko kenka ken ta asawam a pagyamanko ti panagka-saryo ket yaijianek no awatenyo ; . . , c Piak pinaturay d sim-mungbat ni Maming ka- niak, inasutko ti revolver saak pinaltugan idd & dua, ket nat-tuangda nga agpadpada . balesko ti iQ^&rilrnidna kaniak! . [Na- . . Napirkaw fi lawak ti isipko ka;kaguidi a darik- mat Carlos, ket idi adda puotkon awanak met- ten iti daydi a dis-so no saan ket a kabakiran ti, ayankon, isuna laenj^ a laguip daydi a naara- mid ti nabati ditoy panunotko, Diak man ket linaglaguipen ti agsubli idiay ili ta ti kayatko may-yadayoak iti sibay Agkanikadua-pulo ket lima ^ kabakiran, arigkot uneg ti daguiti tattao. tawen ti panagyanko idiay maysa nga '^Ermitafio ti adda a kasasaadko. Idi nam-namaek a naunasen ti naganko ti iaguip daguiti kakailiak saak nagsubli ta pitnao sunikert met kaniak ti laguip ti tanem ti in-nak. . * ' Daytoy animi Carlos ti pakasaritaanti panag- biagko ket yamanek no i>untot pagtamdagam tapno saanka d may-yav^-awan ditoy lubong, tapno iti kasta imbagto laeng ti agnanayon & malak-amam. Kanibusanan"na.