TI GIMONG AGSAGANA NGA AGDAYAW ITI DIOS PRELUDIO/ PANNAKASINDI TI KANDELA (Ubbing) KANKANTA ITI PANAGSAGANA CYF TI GIMONG AGDAYAW ITI DIOS AYAB ITI PANAGDAYAW (Mangidalan-M; Kongregasion-K) M: Kablaawankayo iti nagan ti Apo isu a napudno a nangtakunaynay ken nangitag-ay kadatayo iti daytoy a lawas. Daytoy ti Domingo dagiti ubbing ken maika-uppat a Domingo ti Apo! K: Immaykami tapno rambakan dagiti kinapudnona iti inaldaw-aldaw kangrunaanna daytoy a panawen ti pandemia. M: Maiparbeng nga itan-ok ti napateg a naganna iti sangoanan dagiti pinarsuana; kasta met iti sangoanan dagitoy nga ubbing a sagutna kadatayo. Amin: Agkaykaysatayo a mangidayaw Ipakaammotayo dagiti naindaklan nga inaramidna! iti napateg a naganna. KANTA MANIPUD KADAGITI UBBING +IMBOKASION (Amin) Napudno a Dios. Manipud kadagiti agduduma a pakaseknan, immaykami nga annakmo a mangsabat kenka a nagannakmi iti daytoy a balaymo. Umaykami agsakdo iti pammapigsa babaen kadagiti saom, babaen iti panagkakaddua ken pannakapabaro iti komitment para iti pannakaipasdek ti pagariam. Pasangbayenmi ti Espirito Santo isu nga agtrabaho iti daytoy a panagummongmi ket magun-odmi kadi ti pannakaay- ayom a kas iti pannakaay-ayom kadagiti ubbing idi immayka ditoy rabaw iti daga. Iti nagan ni Jesus nga Apomi, Amen. +IMNO ITI PANAGDAYAW: "TI KINASANTAK TOY DAGA" Ti kinasantak toy daga, ti raniag idiay langit, Ti sayangguseng ti aldaw, ti talna ti rabii Toy lubong a napintas, Apo Dios, agyamankam Ti kinadungngo ti balay, nagannak ken kakabsat, Gangannaet ken gagayyem ti panagsisinnakit Ti ayat ti panagbiag; Apo Dios, agyamankam. Ti bunggoy a nakristianoan, surotenna ni Jesus, Ti kararua pasantoaenna, tapno maitan-okka Nagballigit' Iglesiam; Apo Dios agyamankam. Ti kapatgan a sagutmo, O Dios, sika met laeng Ti nainsiriban nga ayatmo, maiparang ken Jesus Bendision a nawadwad; Apo Dios, agyamankam. TI GIMONG KUMABLAAW/ AGBABAWI KEN MANGIBABAET KABLAAW/ PAKASEKNAN TI IGLESIA Pastor (P) AYAB ITI PANAGBABAWI M: Umasidegtayo iti Apo ket dumawattayo iti pammakawanna G: Iti kinaadu dagiti as-asikasoen ken pakakumikomanmi, adu dagiti panawen a malipatan dagiti bambanag a mataginayon; Babbai: Mabaybay-an dagiti pannakisuro dagiti ubbing isuda a sagutmo iti pamilia, Iglesia ken iti kagimongan. Isuda dagiti sumaruno kadagiti tugot dagiti nataengan para iti masakbayan ti kagimongan: iti pannakaidadanes, Lallaki: dadduma nagbalinda a biktima malnutrision, bolnerableda iti sakit, pannakaabuso, napaidaman iti edukasion ken dagiti basic a karbengan, pwersa a panagtrabaho, trafficking ken dadduma pay. Amin: Iti daytoy a panawen ti pandemia, dagiti ubbing ti maysa kadagiti sector a napalalo iti pannakaapekto iti masakbayanda. Ni Jesus kinuna, "No adda siasinoman a pakaigapuan ti panagbasol ti maysa kadagitoy nga ubbing a mamati kaniak, nasaysayaat koma a maigalut ti dakkel a gilingan a bato iti tengnged dayta a tao sa mailemmes iti taaw" (San Mateo 18:6). Naulimek a panagbabawi PAMMATALGED ITI PANNAKAPAKAWAN (P) Ni ti Jesus managayat ken mamakawan a Dios, awatenyo pammakawanna kas kinunana, "Palubosanyo dagiti ubbing nga umay kaniak. Diyo paritan ida ta dagiti kas kadakuada ti agtagikua iti Pagarian ti Dios. Laglagipenyo a dinto makastrek iti Pagarian ti Dios ti siasinoman a di umawat iti daytoy a Pagarian a kas iti panangawat ti maysa nga ubing" (San Marcos 10:14a-15). KARARAG TI GIMONG (Elder ti Iglesia) Sungbat ti Gimong: (ikanta) God answers pray'r in the morning. God answers pray'r at noon. God answers pray'r in the evening. So keep your heart in tune. Amen. TI GIMONG DUMNGEG ITI SASAO TI DIOS PANNAKAIBASA TI TEKSTO Dagiti Salmo 78:1-8 -Sungbat ti Gimong: Ti sasao a naragsak. Sao a mamabiag 2x MENSAHE BABAEN TI KANTA
MENSAHE BABABAEN ITI SAO DM Julie Dayag-Agno Principal, UCCP Integrated School, Cabanao, La Trinidad, Benguet TI GIMONG MAKARIT KEN SUMUNGBAT AYAB ITI PANANGTED M: Ti ministri ti Iglesia saklawenna ti naCristianoan a pannakasursuro ken panagdakkel a pakairamananna dagiti ubbing. Ti pannakipag- daliasat iti Dios ket nawatiwat, laglagipen ti kinapudno ti Dios iti dalan ken iti pannakikadduana. Ipaaytayo ngarud dagiti sagut/apagkapullo/karkari ken pagyaman ket ipaay a pagyaman ken pagdayaw kenkuana. PANANGIPAAY ITI SAGSAGUT/PAGYAMAN/ APAGKAPULLO/KARKARI ITI DIOS: United Church of Christ in the Philippines NORTH LUZON JURISDICTION CHRISTIAN EDUCATION MONTH + DOKSOLOHIA/ KARARAG TI PAGYAMAN (Agpasango dagiti ubbing ket mainayonda iti kararag pannakaidaton) HIMNO ITI KOMITMENT " ALA NGARUDEN" Iti Adal Ni Jesus A Naayat, Intay Suroten A Siraragsac, Ket Dagiti Basol Intay Iwagsak, Kinadalus Isucat. Koro 1: Ala Ngaruden, Intay Sarangten Ti Kinadawel, Ta Ni Jesus Dinatayto Ulilaen. Ti dackel nga asina isut' balonen Koro 2: Intayo ngaruden 2X Sarangten ti dalan a nadawel Septiembre 13, 2020 Ket ditay ngad agbuteng. Nupay Ti Uyaw Nga Nailubongan, Nagwarnac Cadagiti Daldalan; Dicay Agbuteng Ta Bantayannatay, Ken Jesus Nga Aritay (koro). Lisiantay Dagiti Panagbasolan, Ti Kinadalus Pagpilitantay Ipapuso Ti Pinagpapagayam, Ken Adal Ti Aritay (koro). Lasaten A Siraragsac Ti Dalan, Nupay Narigat Intay Anusan Alaen Ti Bandera Ti Salacan, Ingganat' Panungpalan (koro). KARARAG ITI KOMITMENT KEN PANNAKAIDALAN/PAMENDISION (P) POSLUDIO/RESES IONAL PAKAAMMO: September 20- Youth Sunday +++++++++++++++++ "Dagiti programa ken ministritayo kas Iglesia ket ekpresion ti komitment iti pammati ken ken ayab ti mision. Mangted dagitoy iti porma ken realidad ti pinatitayo. Isuda dagiti mangipakita iti kinaisu, aramid ken ammotayo. Simbolo daytoy ti biag ken aramidtayo. Buangayenna daytoy ti panagdalliasattayo" (Calendar planner Sep. 2020). 27-Fellowship of the least coin October 4- World Communion & CYAF Sunday
TEKSTO: Dagiti Salmo 78:1-8 Ti Kinapudno ti Dios kadagiti Nasukir a Tattaona 1Dakayo a tattaok, dumngegkay iti daytoy pannursurok, ket ipamaysayo nga allingagen ti innak isao. 2Pangngarig ti innak aramaten; ilawlawagko dagiti palimed idi ugma, 3dagiti nangngeg ken naammoantayo nga imbaga dagidi ammatayo. 4Ditay ilimlimed ida kadagiti annaktayo, no di ket isaritatayo kadagiti kaputotan a sumarsaruno ti pannakabalin ken naindaklan a gapuanan ti APO, agraman dagiti nakaskasdaaw nga aramidna. 5Nangituyang iti linteg kadagiti Israelita; nangipaulog iti bilin kadagiti kaputotan ni Jacob. Imbilinna kadagiti kapuonantayo nga isuroda dagitoy kadagiti annakda 6tapno maammoan dagiti sumarsaruno a kaputotan a di pay nayanak, ket isurodanto met kadagiti bukodda nga annak. 7Iti kasta, agtalekda met iti Dios, ket dida lipaten dagiti aramidna no di ket kanayon a tungpalenda dagiti bilbilinna. 8Saanda koma a kas kadagiti kapuonanda a nasukir ken nasubeg a kaputotan. Saan a natibker ti pammatida iti Dios, ket saanda a nagtalinaed a napudno kenkuana.


Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos Serbisio nga Inspeksion iti Salun-at ti Animal ken Mula Proteksion ken Pannakakwarentinas ti Mula Panangipaw-it ken Panangipatulod iti Makan ken dagiti Produkto ti Agrikultura Manipud iti Hawaii a mapan idiay U.S. Mainland Iparit ken lappedan ti Serbisio nga Inspeksyon iti Salun-at ti Animal ken Mula (APHIS) ti Departamento ti Agrikultura ti U.S. (USDA) ti panangiyakar kadagiti produkto ti agrikultura manipud iti Hawaii a mapan idiay U.S. Mainland, kairamanan ti kaaduan kadagiti kappuros a prutas ken natnateng ken dadduma a klase ti mula ken sabong. Daytoy ket agsipud ta mabalin a makapataud dagitoy a bambanag iti delikado nga idadateng - maysa nga agsaknap a peste wenno sakit. Uray ti maysa laeng a pidaso ti prutas wenno maysa a mula nga addaan iti agsaknap nga peste wenno sakit ket makapataud iti minilyon a dolyar a pannakadadael ken agbanag kadagiti nangina a pangikkat a gannuat, pannakapukaw ti kita iti negosio, ken nangatngato a presio ti taraon. Dagiti Kadawyan a Banag a Manipud Hawaii a Mapalubosan Idiay U.S. Mainland Kalpasan ti Inspeksyon n Darat ti baybay n Dagiti niyog n Dagiti komersial a delata a makan n Dagiti naipamaga a bukel ken dagiti naiyurnos a dekorasion n Dagiti kappuros a sabong, leis, ken foliage (malaksid iti aniaman a sitrus wenno mainaig iti sitrus a sabong, bulong, wenno dadduma pay a paset ti mula, karamanen ti sanga ti jade wenno Mauna Loa) Dagiti amin nga agrikultural a bambanag, kaibilangan dagiti kappuros a prutas ken nateng, dagiti mula, dagiti sabong, ken dagiti produkto a naaramid manipud kadagiti mula wenno kayo, ket nasken a sukimaten ti APHIS ken mapaneknekan nga awan iti pestena sakbay nga ipanmo ti paketem iti opisina ti airline cargo, iti post office, wenno dadduma a serbisio ti pagpaw-itan. Dagiti tattao nga ilegal nga agipatpatulod kadagiti agrikultural nga banag babaen iti koreo ket mabalin nga aglasat kadagiti kriminal ken sibil a multa. n Hinahina (Spanish moss) n Dagiti Irish wenno puraw a patatas n Kappuros a pinya n Naagasan a prutas, kas iti papaya, abiu, atemoya, saba, bulong ti curry, dragon fruit, longan, lychee, mangosteen, rambutan, starfruit, ken kamote1 Dagiti Kappuros a Prutas ken Nateng Maiparit ti panangipatulod wenno panangipaw-it kadagiti kaaduan a kappuros a prutas ken nateng manipud Hawaii a mapan idiay kontinental nga Estados Unidos gapu iti peggad a pannakaiyeg dagiti partikular nga agsaknap a peste wenno sakit ti mula. Nupay kasta, adda sumagmamano nga eksepsion. Ti kappuros a pinya ken niyog ket mapalubosan kalpasan ti inspeksion. Ti kappuros a papaya, abiu, atemoya, saba, bulong ti curry, dragon fruit, longan, lychee, mangosteen, rambutan, starfruit, ken kamote ket mapalubosan, ngem nasken a maagasan iti maysa a pasilidad nga inaprobaran ti USDA ken maikarga kadagiti kahon a nasayaat a mamarkaan ken maselioan. n Dagiti mula ken tangkay2 n Dagiti bato n Dagiti shell iti baybay, saan a dagiti shell ti biruruko iti daga n Dagiti bukel a leis ken bukel nga alahas n Kayo (kairamanan dagiti naiyanod a kayo wenno ruting) ken dagiti kayo a rose (naipamaga) Ti panangipatulod wenno panangipaw-it kadagiti naiproseso a prutas ken nateng ket mapalubusan. Dagiti wagas ti panagproseso ket kairamanan ti panangluto, panangpamaga, wenno panangipayelo. Nu naipayelo, amin dagiti prutas ket nasken a tumangken nga agyelo iti tiempo ti inspeksyon. Dagiti naipayelo a mangga ket nasken nga awan bukelna. Maidawat nga awagam ti APHIS para iti kanayonan nga impormasyon maipapan kadagiti wagas ti maaprobaran a panagproseso. Dagiti numero ti telepono dagiti lokal nga opisina ti APHIS idiay Hawaii ken maited iti sumaruno a panid. 1 Dagitoy a prutas ket nasken a maagasan idi pasilidad nga aprubado ti USDA ken ken maikarga kadagiti kahon a nasayaat a mamarkaan ken maselioan. 2 Para iti panangsertipika iti materiales a rimmamot a mula, awagan ti Departamento ti Agrikultura ti Hawaii.
Dagiti Kadawyan a Banag a Manipud Hawaii a Maiparit Idiay U.S. Mainland n Dagiti kappuros a prutas ken nateng, malaksid kadagiti nailista a maipalubos n Dagiti aniaman a klase ti Berry, kaibilangan ti kappuros a kape a berry ken ubas ti baybay n Dagiti mula a kaktus wenno dagiti paset ti mula a kaktus n Dagiti paset ti mula a kapas, kaibilangan dagiti bola a kapas n Dagiti kappuros a sabong ti sanga ti jade ken Mauna Loa n Kikania ken kappuros nga screwpine (pandanus) fruit n Dagiti sibibiag nga insekto ken biruruko n Dagiti bukel nga addaan kadagiti agbitbitin a prutas ken kappuros a pods ti bukel n Daga wenno aniaman a mula nga addaan iti daga n Unas n Repolio ti aluguog (unchoy) n Kamote (naata) n Mock orange Ti USDA ket patas nga oportunidad a provider, employer, ken agpapautang. PPQ-20-004ILO(Ilocano) Daytoy nga impormasion ket mabalin nga agbaliw. Para iti kabaroan nga impormasion, awagam ti opisina ti lokal nga APHIS: Honolulu (808) 834-3220 Kona (808) 326-1252 Kauai (808) 632-2511 Hilo (808) 933-6930 Maui (808) 877-5261 Para iti impormasion nu kasano a sertipikaan dagiti mula ken tangkay, awagan ti Departamento ti Agrikultura ti Hawaii: Honolulu (808) 832-0566 Hilo (808) 974-4141 Kauai (808) 241-7135 Maui (808) 872-3848 Kona (808) 326-1077 Para iti kanayonan nga impormasion, maidawat a bisitaen ti website ti APHIS idiay Naipablaak Hulio 2017 Narebisar bassit idi Pebrero 2020


M E N S A H E T I U M U N A A P A N G U L U E N , E N E R O 2 0 1 8 Ni Presidente Thomas S. Monson Ti Sagut ti Panagbabawi "Pagrebbengantayo ti dumur- as manipud iti kabaelan Panagsubli iti Dana agingga iti paglaingan, manipud iti pannakapaay agingga iti panagballigi," insuro ni Presidente Nupay kasapulan a nainsiriban ti panagpilitayo, adda dagiti gundaway nga agbidduttayto kadagiti minamaag a panagpilitayo. Ti sagut ti panagbabawi, nga impaay ti Mangisalakantayo ti mangpabael kadatayo a mangatur kadagiti turongentayo iti biag, tapno makasublitayo iti dana a mangiturongto kadatayo iti celestial a gloria a kalkalikagumantayo." 5 Thomas S. Monson. "Pagrebbengantayo ti agbalin a kasayaa- tan iti bagitayo. Maysa kadagiti kaindaklanan a sagut ti Dios kadatayo ti rag- o ti panangpadas manen a manggun- od iti maysa a banag, gapu ta saan a pinal ti pannakapaay." 1 Masansan a maidanggaytayo iti pangrugian ti baro a tawen nga addaan kadagiti resolusion ken panggep a tun- oyen. Ikeddengtayo ti sumayaat, agbalbaliw, ken mangpadas manen. Nalabit a ti kapatgan a wagas a pakapa- dasantayo manen ket ti panangawat ken panangusar iti ina- wagan ni Presidente Monson iti "ti sagut ti panagbabawi." 2 Kadagiti sumaganad nga adaw manipud kadagiti pannursurona manipud pay idi nagbalin a Presidente ti Simbaan, binalakadannatayo ni Presidente Monson nga "aramaten ti manangsubbot a dara ni Cristo tapno magun- tayo ti pannakapakawan dagiti basbasoltayo, ket mauga- san dagiti puspusotayo." 3 Ti Dalan nga Agsubli "No asino man kadakayo ti naitublak iti panagdaliasat- na, ipanamnamak kadakayo nga adda dalan nga agsubli. Maawagan iti panagbabawi ti proseso. Nupay narigat ti dana, agpannuray ditoy ti agnanayon a pannakaisalakan- yo. Ania ti ad- adda pay a maikari kadagiti panangikariga- tanyo? Ipakpakaasik kadakayo nga ikeddengyo ditoy ken itan ti mangala kadagiti addang a kasapulan iti naan- anay a panagbabawi. Ti nasapsapa a panangaramidyo iti kas- toy, nasapsapa met a kabaelanyonto a sagrapen ti kappia ken ti talinaay ken ti kinatalged nga insao ni Isaias [kitaen iti Isaias 1:18]." 6 Ti Milagro ti Pannakapakawan "Nakaaramidtayo amin kadagiti saan nga umno a pili. No ditayo pay naatur dagiti kasta a pili, ipanamnamak kada- kayo nga adda maysa a wagas iti panangaramid iti daytoy. Maawagan iti panagbabawi ti proseso. Ipakaasik kadakayo nga aturenyo dagiti biddutyo. Natay ti Mangisalakantayo tapno ipaayannatayo iti dayta a naparaburan a sagut. Nupay saan a nalaka ti dalan, pudno ti kari: 'Uray no dagiti basba- soltayo kasda la koma iti escarlata, mapapudawdanto a kasla iti nieve' [Isaias 1:18]. 'Ket siak, ti Apo, diakto idan malagip' [DkK 58:42]. Saanyo nga ipapeggad ti agnanayon a biagyo. No nagbasolkayo, nasapsapa a mairugiyo ti agsubli iti dalan, nasapsapa met a masarakanyonto ti nasam- it a kappia ken rag- o a buyogan ti milagro ti pannakapakawan." 4 Makapagbalbaliw dagiti Tao "Nasken a laglagipentayo a makapagbalbaliw dagiti tao. Maikkatda dagiti dakes nga ugalida. Makapagbabawida kadagiti basbasolda. Mabalin a maikarida a mangikut iti priesthood. Ken makapagserbida a sipapasnek iti Apo." 7 Agbalin a Nadalus Manen "No adda ania man a biddut iti biagyo, adda maysa a wagas a pangparmekanyo iti daytoy. Isardengyo ti ania man a saan a kinalinteg. Kasaritayo ti bishopyo. Ania man ti problema, marisut daytoy babaen ti umno a panagbaba- wi. Makapagbalinkayo a nadalus manen." 8 1
Ti Kangrunaan nga Akem ti Mangisalakan "Ti kasapulan iti plano [ti pannakaisalakan] ket ti Mangi- salakantayo a ni Jesucristo. No awan koma ti pangbayad- basol a sakripisiona, mapukaw ti amin. Nupay kasta, saan nga umdas, no basta mamatitayo laeng Kenkuana ken iti misionna. Nasken nga agbannog ken agsursurotayo, agsu- kisok ken agkararagtayo, agbabawi ken agsingsingpettayo. Nasken nga ammuentayo dagiti linteg ti Dios ket agtung- paltayo kadagitoy. Nasken nga umawattayo kadagiti pangi- salakan nga ordinansana. Iti laeng panangaramid iti daytoy ti pakagun- odantayo iti pudno, agnanayon a ragsak." 9 DAGITI NAGADAWAN 1. "The Will Within," Ensign, May 1987, 68. 2. "Choices," Liahona, May 2016, 86. 3. Mosiah 4:2. 4. "The Three Rs of Choice," Liahona, Nob. 2010, 69. 5. "Choices," 86. 6. "Keep the Commandments," Liahona,Nob. 2015, 85. 7. "See Others as They May Become," Liahona,Nob. 2012, 68. 8. "Priesthood Power," Liahona, Mayo 2011, 67. 9. "The Perfect Path to Happiness," Liahona, Nob. 2016, 80-81. PANANGISURO MANIPUD ITI DAYTOY A MENSAHE a tun- oyen, ti kasayaatan a wagas iti panagbalbaliw ket babaen ti panagbabawi. Nupay narigat ti panagbabawi, sagut daytoy! No agpannuraytayo ken ni Jesucristo babaen ti panagba- bawi iti basbasoltayo, kabaelantayo ti dumur- as ken agprogreso. Kinuna ni Presidente Monson, "Rumbeng iti plano [ti pannakaisalakan] ket ti mangisalakanta- yo, ni Jesukristo. No awan koma ti pangbayad- basol a sakripisiona, mapukaw ti amin." Babaen ti panagbaba- wi mapadaluskayo kadagiti basbasolyo ken mapadur- askayo nga agbalin nga ad- adda pay a kas Kenkuana. Mangpanunotkayo iti maysa a banag a mangyadayo kadakayo iti panagbalin a kas iti Mangisalakan. Ti kadi panagsasaoyo? No kasano ti panangtratoyo kadagiti gagayyem wenno pamiliayo? Kalpasan ti panangpanu- notyo no ania ti mabalinyo a pasayaaten, agkararagkayo iti Nailangitan nga Ama ket yebkasyo ti tarigagayyo nga agbalbaliw. Laglagipen a babaen ti bileg ti Pannubbotna, matulongannakayo ni Jesucristo a mangparmek iti pag- kapsutanyo. Kas iti insuro ni Presidente Monson, Ti sagut ti panagbabawi, nga impaay ti Mangisalakantayo ti mang- pabael kadatayo a mangatur kadagiti turongentayo." Saantayo amin a perpekto - iti babaen laeng ti sagut ti panagbabawi ti mangpabalin babaen ti sakripisio ni Jesucristo a madalusantayo manipud iti basol ken mapasayaat ti biagtayo. Paglilinnawaganyo kadagiti sursuruanyo no kasanotayo a "a mangatur kadagiti turongentayo iti biag" babaen ti panagbabawi. Kasano a nariknada nga as- asidegda iti Nailangitan nga Ama kenni Jesucristo babaen kadagiti positibo a panagbal- baliw nga inaramidda iti biagda? Mabalinyo nga awisen dagiti sursuruanyo a mangisurat kadagiti naespirituan a resolusion para iti baro a tawen ken ipadamagda dagiti panagdur- asda iti maysa a gayyem, asawa, ken sabali pay a miembro ti pamilia. AGTUTUBO Idinto a dagiti panggeptayo a tun- oyen para iti baro a tawen ket makatulong kadatayo a dumur- as, ti kasayaatan a wagas iti panagbalbaliw ket babaen ti panagbabawi. Kitaen met ti "Eight Myths about Repentance" iti lds .org/ go/ 1186. ANNAK Ti Panagbabawi ket Maysa a Sagut Ti sagut ti panagbabawi ket saan a sagut a makita wenno masagidyo. Ketdi, daytoy ti sagut a marikna- yo. Kayatna a sawen a no agaramidtayo iti biddut a pili, makapagbabawitayo ken mariknatayo manen ti kappia ken ragsak. Kanayonto a tulongannatayo ti Nailangitan nga Ama Ikeddengyo ti Agbabawi Ilawlawag ni Presidente Monson a "pagrebbengantayo ti dumur- as manipud iti kabaelan agingga iti pagla- ingan, manipud iti pannakapaay agingga iti panag- balligi. Pagrebbengantayo ti agbalin a kasayaatan iti bagitayo." Adu a tattao ti mangipokus iti Enero iti panangaramid kadagiti panggep a tun- oyen ken resolu- sion maipapan ti panagdur- as: mangan iti nasalsalun- at, wenno agsursuro iti baro a paglaingan. Nupay makatu- long kadakayo para iti nasaysayaat dagitoy a panggep ken Jesus nga agbabawi. Mangidrowing iti ladawan iti tunggal maiduma nga addang ti panagbabawi. Mariknatayo ti ladingit. Agkararagtayo iti Nailangitan nga Ama, ibaga Kenkua- na no ania ti napasamak, ket agpatulong Kenkuana nga agaramid iti nasaysayaat a pili iti sumaruno a gundaway. Agpakawantayo ket ikarigatan ti agaramid iti nasaysayaat. Mariknatayo ti kappia ket ammotayo a napakawantayon. © 2018 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/17. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/17. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, January 2018. Ilokano. 15045 864 2
M E N S A H E I T I V I S I T I N G T E A C H I N G , E N E R O 2 0 1 8 Makikontak Kenkuana iti Ania man nga Oras, Sadino man a Lugar, ken Ania man a Dalan Pammati, Pamilia, Tulong Ti visiting teaching ket maipapan ti panagministro. Nagministro ni Jesus iti ania man nga oras ken iti sadino man a lugar. Maaramidtayo met ti kastoy. Ti "agministro" ket mangted iti serbisio, panangaywan, wen- no tulong a mangipaay iti liwliwa wenno ragsak iti sabali. Ti visiting teaching ket maipapan ti panang- takuat kadagiti wagas iti panagmi- nistro kadagiti sarungkarantayo. Nagministro ni Jesucristo iti amin - iti ania man nga oras ken iti sadino man a lugar. Pinakanna dagiti 5,000, liniwliwana da Maria ken Marta iti ipupusay ti kabsatda a lalaki, ken insurona ti ebangheliona iti babai iti abay ti bubon. Inaramidna daytoy gapu iti napudno nga ayatna. Iti panangsurot iti pagwadanna, kas visiting teacher maam- ammotayo ken maipategtayo ti tunggal kabsat a babai a sarungkarantayo, a pampa- nunotentayo dayta nga ayat ti punda- sion ti amin nga ar- aramidentayo. No agkararagtayo para iti inspirasion a mangammo no kasano ti agserbi kenkuana ken tumulong kenkuana a mangpapigsa iti pammatina, "saan a mapengdan dagiti anghel iti panag- balinda akadkaduatayo." 1 Manipud pay idi nabuangay ti Relief Society idi 1842 agingga ita, ti panagministro kadagiti babbai ket nangparabur kadagiti biag. Kas pagarigan, ni Joan Johnson, balo nga agtawen iti 82, ken ti visiting teaching companionna ket simma- rungkarda a nangisuro iti kaarru- bada nga agtawen iti 89 ken adda pneumoniana. Nakitada a saan laeng a kasapulan ida ti kaarrubada iti maminsan ti makabulan, isu a rinugianda ti nangsarungkar ken- kuana iti linawas iti personal wenno babaen ti telepono. Para iti dadduma pay a visiting teacher, ti panangipatulod iti teks wenno email a mangted iti pam- maregta ket mabalin a kapintasan a banag nga aramiden para iti kabsat a babai dayta a bulan. Ti panangbukel kadagiti personal a pannakilangen ken idedengngeg nga addaan iti galad ti ayat ket ti pudno a kaipapa- nan ti visiting teaching. Ti moderno a teknolohia ken ti personal nga isa- sarungkar ket makatulong kadatayo a mangaramid iti daytoy iti ania man nga oras, sadino man a lugar, ken iti adu a wagas.2 Dayta ti panagminis- tro kas iti inaramid ni Jesus. DAGITI NAGADAWAN 1. Teachings of Presidents of the Church: Joseph Smith (2007), 454. 2. Kitaen iti Handbook 2: Administering the Church (2010), 9.5.1. Ibilang Daytoy Kasano nga isardengtayo ti panagdanag maipapan ti "no ania ti ibilang" para iti visiting teaching no di ketdi panangipokus iti no ania ti kasapulan ti tunggal kabsat a babai manipud kadagiti visiting teacherna? Panagministro Imbes a naipangpangruna a mensahe, iti tunggal bulan daytoy a panid ket mangitampok iti sabali a prinsipio a makatu- long kadatayo nga agministro iti nasamsamay iti tunggal maysa. Bayat ti panangkararag ken panagkalikagum a manggun- od iti inspirasion, maammuanyonto ti naespirituan a mensahe ken serbisio a kasapulan ti tunggal kabsat a babai. © 2018 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/17. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/17. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Principles, January 2018. Ilokano. 15045 864


iti pannakaisalakanmi, uray sadinoman, Nasantoan nga Ama, agnanayon a Dios, babaen ken Jesu Cristo. Ta kas umadani ti panawen ti panagtuok ken panagungar ket maaw-awagan ti sangalubongan a bigbigenna ti naitalimeng a kinatan-okmo. Ti bileg ti mangted biag a krus ipudnonat' pannakaukom a maipaay iti lubong ken iti panagballigi ni Cristo a nailansa. Isu ti biktima a saanton a pulos a matay, ti kordero a naparti, isu nga agbiag nga agnanayon, isu a mangibabaet para kadakami. Ti Pannakapispisi ti Tinapa Pastor/Nagannak: Tunggal kanentayo daytoy a tinapay ken inumen daytoy a kopa, Amin: Iwaragawagtayo ti pannakatayna ken ti panagsublina. Ti Pannangan iti Santa Sena Pastor/Nagannak: Umasidegtayo nga addaan pammati. Awatenyo ti bagi ni Jesu Cristo nga impaayna, ken ti darana a naibuyat para kadakayo. Kanen ken inumenyo a panglaglagipan kenkuana a natay gapu kadakayo, kasta met a taraonanyo isuna iti pusoyo nga addan iti pammati ken panagyaman. Ti Pannangan Kararag kalapasan iti panaglalanglang Pastor/Ama: Apomi Jesu Cristo, nagpakumbabaka ket innalam ti kasasaad nga adipen, ken babaen iti pannakaisalakan ti sangalubongan. Tulongannakami a sumurot kenka a kas iwaragawagmi a sika ti Apo ken Ari, para iti pakaitan- okan ti Ama. Amen. Amin: Napudno a Dios, sapay kadi ta amin a nakiranud iti daytoy a padaya makiranud met iti krus ni Apomi nga Jesu Cristo, ti pannakaisalakan, ti biag ken namnamami, isu nga agturay iti agnanayon. Amen Ti Pannakaala ti Sagsagut iti Dios +Doksohia/Kararag a Pagyaman/Panangidaton Himno iti Panagpammati ARE YOU WASH IN THE BLOOD? Have you been to Jesus for the cleansing power? iti panagtulnog natay idiay krus para 1. Are you washed in the blood of the lamb? Are you fully trusting in His grace this hour? Are you wash in the blood of the lamb. Refrain: Are you washed in the blood, In the soul cleansing blood of the lamb? Are your garments spotless? Are they pure and clean? Are you washed in the blood of the lamb? 2. Are you walking daily by the Savior's side? Are you washed in the blood of the lamb? Do you rest each moment in the crucified? Are you washed in the blood of the lamb? 3. When the bridegroom comes back, Will your robes be white? Are you washed in the blood of the lamb? Will your soul be ready for the mansions bright?And be wash in the blood of the lamb? Kararag iti panagtalek/Pamendision Pastor/Ina iti pamilia Sungbat: Chorus of Are you washed in the Blood North Luzon Jurisdiction 42 Bokawkan Road, Baguio City DOMINGO ITI PALMA April 5, 2020 Pamunganayan: What is Palm Sunday? Palm Sunday is part of the Christian religious observance of Lent, which begins on Ash Wednesday and honors the 40 days Jesus went into the desert to pray. Palm Sunday marks the day Jesus returned to Jerusalem. He rode into the city on a donkey, which symbolized that he was a king who came in peace. His faithful placed palm leaves in front of his path. In placing the palm leaves in front of Jesus, his believers demonstrated they accepted him as their redeemer. Palm Sunday is the start of Holy Week, in which Jesus was betrayed, tried, and crucified. PROSESION/PANNAKASINDI TI KANDELA AMIN: Agrag-okayo, tattao ti Sion, agrag-okayo! Idir-iyo ti ragsakyo, tattao ti Jerusalem! Kitaenyo, umayen kadakayo ti ariyo! Umay a sibaballigi ngem napakumbaba; umay a nakasakay iti asno, iti urbon ti asno/ Ti Kablaaw: Pastor/Nagannak: Parabur, asi ken talna manipod iti Dios Ama ken ni Jesus-Cristo ti makikaadda kadakayo Amin: Kasta met kadakayo/kenka Pakauna: Pastor/Ama: Kakabsat iti Apo/ kapamilia, iti daytoy a kuaresma agsagsaganatayo babaen iti trabaho ti ayat ken panagsakripisio para iti panangrambaktayo iti ipapatay ken panagungar ti Apotayo, ni Jesu-Cristo. Ita nga aldaw, immaytayo tapno rugiantayo daytoy naulimek a panagrambak a kas makikaykaysatayo iti Iglesia iti sangalubongan. Ni Cristo sumrek iti mismo a siudadna tapno kompletoenna ti trabahona kas Mangisalakan, tapno agsagaba, matay ken tapno agungar manen. Makipantayo kenkuana iti pammati ken ayat, makikaykaysa kenkuana iti panagsagabana, kasta met a makiranud iti napagungar a biagna. Dagiti Tattao itag-ayda dagiti sanga ti Palma +Imbokasion (Amin) Mangisalakan a Diosmi, isu a ti Anakmo simrek idiay Jerusalem kas Mangisalakan tapno agsagaba ken tapno matay, pagbalinem kadi dagitoy a sanga ti palma kas sinial iti panagballigina kasta met kadakami a mangitantandudo iti naganna ket agnanayon nga inkam iwagayway a kas Arimi, kasta met a surotenmi iti wagas a mangidalan iti pannakikaykaysa iti Espiritu Santo, ita ken iti agnanayon nga awan inggana. Amen. iti agnanayon a biag; isu a sibibiag ken makipagturay kenka,
Ti Liturhia ti Sao Ti Padto a Sao: 2 Ar-ari 9:13 Dinagdagus nga inyaplag dagiti oficilaes a kadua ni Jeshu dagiti kagayda iti ngatoen dagiti tukad a pagtakderan ni Jehu. Pinagunida dagiti trumpeta sada impukkaw, " Agari ni Jehu." Zacarias 9:9 Agrag-okayo, tattao ti Sionm agrag-okayo! Idir-iyo ti ragsakyo, tattao ti Jerusalem! Kitaenyo, umayen kadakayo ti Ariyo! Umay a sibaballigi ngem napakumbaba; uma a nakasakay iti asno, iti urbon ti asno. Ti Panangalikumkom Pastor/Ama: Ikararagtayo iti nasingsinged a pannakikaykaysa ken Cristo iti panagsagaba ken iti gloriana. Pagtalinaeden ti kinaulimek (Amin) Mannakabalin ken agnanayon a Dios, babaen iti manangaasi nga ayatmo kadagiti kaputotan impaaymo ti anakmo ni Jesu-Cristo tapno baklayenna dagiti kinataomi ken tapno agsagaba ken patay idiay krus, ipaaymo a masurotmi dagiti pagtuladan iti kianaanus ken kinapakumbabana, kasta met a makiranud iti inna panagungar, babaen ken Jesu Cristo nga Anakmo nga Apomi, isu a sibibiag ken makipagturay kenka iti pannakikaykaysa ti Espiritu Santo, ita ken iti agnanayon nga awan inggana. Amen. Himno Springs Of Living Water I thirsted in the barren land of sin and shame, And nothing satisfying there I found; But to the blessed cross of Christ one day I came, Where springs of living water did abound. CHORUS: Drinking at the springs of living water, Happy now am I, My soul they satisfy; drinking at the springs of living water, O wonderful and bountiful supply. How sweet the living water from the hills of God, It makes me glad and happy all the way; now glory, grace and blessing mark the path I've trod, I'm shouting, "Hallelujah" every day (cho) O sinner, won't you come today to Calvary? A fountain there is flowing deep and wide; The Saviour now invites you to the water free, Where thirsting spirits can be satisfied(cho) . Ti Maibasa a Panagtuok Madaydayawka o Dios, agnanayon nga Ari. Nagpakumbaba ni Jesus ken nagtulnog agingga ken patay, uray iti ipapatay idiay krus. Ngarud, intan-ok isuna ti Ama ket intedna kenkuana ti nagan a kangatoan iti amin. Amin: Madayadayawka, O Cristo, agnanayon nga Ari. Juan 12: 1-9 Meditasion Rev. June Paplonot, Conference Minister, NLAC Kararag iti Panangibabaet Pastor/Ama: Para iti pannakapakawan iti namin-ano a daras nga inlibaktayo ni Jesus, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) Pastor/ Ina: Para iti parabur a mangsapul kadagiti pagay-ayatda ti basol nga agtonda iti patay, ken babaen iti panagkararag ken disiplina iti bagi tapno mapagballigian dagitoy, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) Anak: Para kadagiti amin a tao, a babaen iti panagsagaba gapu iti saan a panagkaykaysa, umay koma iti pannakikaykaysa ken Cristo, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) linteg, dagiti mangipatpatarus, ken iti Anak: Para kadagiti agpanpanday mangipatpataray, tapno tunggal biag ket maipasegurado nga addaan hustisia ken asi, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) Anak: Para kadagiti addaan pinget ken kinaimbag a mangilunglongalong para iti hustisia ken talna a situtured, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) Ama: Kadagiti frontliners nga agserserbi kadagitoy a panawen iti kaawan kaseguradoan tapno makasarakdat' pannakapaparegda, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) Ina: Para kadagiti adda iti sipnget, sumangsango iti panagtuok, pannakadismaya gapu iti pannakisina, kadagiti agduadua, kadagiti umas-asug para iti pannakaagas ken lumablaban ken patay, kadagiti gumawgawawa para iti taraon, kadagiti nasugatan iti rikna iti ipupusay dagiti ay-ayaten iti biag gapu iti daytoy a COVID-19, agkararagtayo iti Apo. Sungbat: Have mercy on us Lord, have mercy on us (2X) TI LITURHIA TI MAUDI A PANGRABII Pannakaisagana ti Lamisaan Ti Himno " Kastoyakman Napnot' Babak" Kastoyakman napnot babak, dayta ayatmot' pagtalkak Inayabannak immayak kordero, adtoyak. Mabalin a dagiti tinapay ken arak ket maisagana Pastor/Ama: Pudno a puon ti ubas ken tinapay iti biag, saanmo pulos nga impaidam ti biagmo tapno ti lubong ket agbiag, makiranudkami kadi iti ipapatay ken panatuokmo. Pagbalinennkami a naan-anay gapu iti ayatmo. Kararag Pastor/Nagannak: Pudno ken maiparbeng, a pagrebbengan a kankanayon a pagyamanandaka


Nakakidem-a-Simumulagat NAGPASIAR dagiti paningkitek iti law-ang. Nakuyem ti tangatang, a kas kakuyem ti mugingko nga inaplagan ti nangisit nga ulep ti panagkedked a mangtungpal ti arungaing dagiti dadakkelko. Saan a dayday kinatudio wenno kinasukir ti isyu, no di ket panangliklik ti panagarkot' kiday dagiti nauyaw, dagiti nangatot' timidna ken dagiti muging a nakakandado. Nagmisuotak ta iti mugingko, kellaat a limtaw-nakamattider ti barikawwet a tumamtamdag iti lulonak; nupay kasta, adda masay-opko a makapasalibukag nga ayamuom ngem diak ammo no ania dayta ken sadino ti pagtataudanna. Limmidem 'toy rupak idi rugian ni tatang iti nammagbaga. "Addaankat' biddut a panirigan. Iti kaanoman, dikanto nawaya agingga dimo masarakan dayta bagim. Dika agkidem-a-simumulagat a mangtalunton iti dana ti biag. Dagiti nangaramid kadayta, dida pay nakaadayo, naitublakdan; dida ngamin binagtin ti kinaasinoda, imbainda, dayta ti dadagsenda, isu a dida makadanon iti papananda. Ipangagmo dagiti patigmaan tapno naannayas ti taray ti biagmo." Impalawag ni tatang, Eduardo Martinez, Jr.. Addakam' a dua iti porta. Ti agulimek ti kasayaatan a maaramidak. Agkedkedak ngamin a sumurot ken ni nanang a mapan sadiay nakaiyanakanna, maysa a nasulinek a lugar sadiay Benguet. Kagredgreduarko iti haykul idi napan a lawas daytoy nga school year 1976-1977 sadiay Narvacan Catholic School, ti dati nga Ilocos Junior College, sa nagbalin a Pacita Educational Institute, pribado a hayskul ken prep iti daya ti tiendaan wenno iti Barrio San Jose ngem nalatlatak ti naganna a Daya; ti Narvacan National Comprehensive High School, ti pampubliko ket masarakan iti laud ti tiendaan wenno iti Barrio Paratong ket nalatlatak met ti naganna a Laud. "Aglugantayo iti bus," inyunnoy ni nanang a naikuadro itan iti ridaw. Agpaysu, ngem di maawatan no mini-bus wenno Thames, a modelo nine-teen forgotten. Nagtugawak ti maysa kadagiti tallo a lata ti biskwit a balonmi iti abay ti drayber ngem kaskam' la Page 1 of 19
sardinas. Adu't nakatakder iti ridaw. Naukoparan amin nga improbiso a tugawan iti tengnga. Nasayaat ta impempenda iti ruar dagiti naangpep a daing, iti rabaw dagiti sinako nga asin iti kutit ti lugan, ta no saan agsagaba datao iti nakaro a penetensia. Adda pay dagiti nakatugaw iti tuktok iti likudan dagiti binanniera a bangus ken bulilit, a diak marukod ti kapuskol ti agong ken rusokda. Taltaluntonenmi ti akikid, pasang-at, agsikkosikko ken dipay nasemento a dalan. Kellaat a simmippayot ti nerbios ken tibbayo gapu iti panagdikar ti angkit ti lugan, kinamatna ti angesna, nagsaiddek, nagiddep ken nagatras, dandani naikarangukong iti nauneg a derraas! Naimbag laengen ta naparpartak pay ngem alaskuatro ti konduktor ken dadduma pay a pasahero a nagkalso, ta no saan sigurado la ketdi ti panagawid a naka-Barong Tagalog ken nagurnos dagiti saka. Daytoy a dalan ket kumalkalipkip iti bantay ket mamagsilpo kadagiti probinsia iti Ilocos Sur ken Benguet. Segun kenni nanang, ti ilida ket addaan iti dua dayalekto, ti Kankanaey ken ti Nabaloi a dayalekto ti tribu nga Ibaloi, a pakaibilangan ni nanang. Ti komunidad da nanang ket asideg iti komunidad dagiti Kankanaey, ngem awan ti mapasamak a di panagkikinnaawatan ta gagangayen kano a matarusan ni Ibaloi ni Kankanaey vice versa. Tipikal nga i-Benguet no atiddog ti kurdon ti sapatosna ken malawlawna ti killeb. Parbangon idi nagrubuat ti biahe manipud La Union, agala-unan idi makasangpet iti ili a destinasion. Nangaldawkami iti maysa a karinderia. Sabali manen a tuok, awan behikulo a dumanon sadiay komunidad da nanang. Maysa ket kagudua nga oras a pagna ken kumalkalipkip iti bakras. Naimbag ta simmabat da Angkel Tulik ken ti asawana nga adien ni nanang, ni Anti Polingay, kaduada ti baritoda, ni Pil-ew. Nangitugotda iti tallo a kabalio a mangawit kadagiti kargami. Ni Anti Polingay ti nagtelegrama ken nanang a natayen ni Angkel Gaddu nga inunaanda a walo nga agkakabsat, naidalit kano iti sakit. Nagdiretsokami iti dos grados a balay iti asideg ti agung-ungor a karayan. Dandani amin a Page 2 of 19
balay ket nagdiding ket nagatep iti sim, kas mapaliiwko kadagiti bakras ken naipattopattok a rimmuok ti balbalay iti sangadakulapan a tanap. Dinung-awanen ni nanang ti bangkay a nakaunnat iti kama: "Iya ak ali niman, Manong Gaddu/ Ni en shamag ko so/ Je tapos den biag mo/ Ja etey ka/ Jet iten sebi en mo/ Enay shi Shiyos tayo..." Nadegdegan dagiti saibbek. Masemsemak. Diak a matarusan ti idungdung-awna. "Ita man atey ka/ Yet ekirios ka ma/ Kamo ngon onsabi ka/ Ja ka pantalimokod/ Shi sango nen Shiyos/ Tep edengbos ken kabhat..." Diak nagawidan iti nagmisuot ken nagrupanget. Adut' tumanung-ed, agsasaibbek ken agtantanamitim, nalabit a panangipeksada iti pannakipagriknada? "Jet ibanbantay jo kami/ Ja annak mon ebay-an/ Shi anshokey ja bilay/ Anshokey ja kidkidmay/ Ja ondite diteng kami/ Ompalapalad kami..." Kinarawana dagiti bulsa ti bestidana, ngem nagmalanga. Inyawatko a dagus ti paniok. Yaks, makapabakuar! Nagdardarasak a rimuar. Isem ken tung-ed ti insubalitko kadagiti makisao kaniak. Impettengmi nga agkakabsat a dimi kayat iti agsursuro iti Nabaloi. Dua a babbai dagiti adiek. "Umayka, James, anakko, matmatam met a, ti bangkay ni angkelmo..." "Nagbuyok! Apay ngamin a dida binalsamar!" Indillawko. Nagbiddutak idi napaliiwko nga adu gayam iti dumdumngeg kadakami. Tinigergernak laket ngarud ti nalaus a lammin! "Awan balsamo ditoy, manong, gaput' kinaawan iti puneraria." Impalawag ni kasinsin Pil-ew. Basbassit ngem siak, ngem nabisbisked ti pammagi ta namsek dagiti masel. "Mag-an, kasinsin? Malagipnak pay?" Nalamuyot a timek-babai, kabayatan taltalliawek ti likud ni nanang nga agsubsublin iti uneg ti balay. Minirak ti kannawan. "Ludisek? Sika kadi?" Kuna ni nanang idi, a Ludiserna Katarina ti nakalista a naganna iti LCR, Ludisek ti birngasna. "Nasayaat ta immayka, kasinsin, tapno maeksperiensam ti lugar a nakaiyanakan ken dimmakkelan ni nanangmo." Nakidinnakulap. Pasaray pumasiar idiay Narvacan. Karuprupa ni Anti Page 3 of 19
Libya nga inana, derosas dagiti pingping ken bibig uray no di agusar iti beauty products, nasirnaat dagiti matana, addaan iti wayas a kallid iti kanigid. Pattapattak, agtayag iti sumurok-kumurang a lima-a- kadapan ken pangrapisen. Naipigket dagiti matak iti nakatakder iti abayna: Naglibnosen! Anghel kadi nga immulog iti daga? Makabitattew dagiti naraniag a mata. Ay-ayamen ti pul-oy ti pagatsiket a buok. Pattapattak, agkataytayagkami iti lima a kadapan ken pito a pulgada. Nagmarka ti eight ounce Coca Cola shape a bagina ti maris langit a tisiert ken kumepkep a maong nga inasmanganna ti puraw nga sneaker. Diak maawatan ta kellaat lattan nga adda aglulumba a kabalio iti barukongko. Nagdippa dagiti paningkitek iti nakalanglangto a kabambantayan a kinumotan ti saleng. Agar-arasaas ti puloy ken adda isensennias dagiti saleng ngem diak maawatan. "Ti gayyemko, ni Chainus Olsim. Kaubingak ken klasmet iti bible school sadiay San Fernando, La Union." Ti kayatna sawen, nga agad-adalda iti kina-pastora iti relihionda a Pentecost. Ni nanang ket dati a kongregante iti Pentecostal Church. Ti kombersionna iti Catholic ket pagannurotan iti panagasawa. Amin a kameng ti pamilia ni nanang ket Pentecostals. Ni tatang ket Katoliko ken maestro iti elementaria. "Maragsakanak a makaam-ammo kenka," linamanok, dumalagudog ti panagiskapi dagiti kabalio iti barukongko iti pannakariknak ti nalamuyot a dakulapna. Agpakpakuyegyegak iti rabaw ti pisi a bulan iti saritaanmi kabayatan nga in-inut a nagsuek ti init, a maipasir la itan aringgawis dagiti nalalayog a saleng. Nagpakadadan ta adda nasisita a papananda. Kellaat a nagaweng dagiti ganza. Babbaket ken lallakay dagiti agsasala a manglawlawlaw ti umap-apuy nga atong, aminda ket sakasaka. Intalukatik ti mugingko, ti salada ket nalabit nga isu ti kuna ni nanang a tayaw. Ti baag a suot dagiti lallakay ket awaganda iti kuval, nga addaan iti nagduduma klase segun ti maris, a kas iti pinangsas, padasan, ken donas. Dagiti babbai ket awaganda ti namaris a blusada Page 4 of 19
iti kambal wenno sadey wenno sambra; divet met iti pangawagda iti palda, etten iti awag no maibalabal. Aminda ket nakaragragsak. Panagriknak, kasla adda nariing iti kaunggak, ngem diak masinuo no ania dayta. Manen, adda yar-arasaas ti pul-oy, adda isensenias dagiti saleng ngem diak maawatan. Limmukmeg ken timmayag ti nakamattider a barikawwet iti lulonak. Sumungad dagiti dua a lallakay a nagsinsin a nangigpil kadagiti takiag ni nanang. Amin nga agsasala ket nagsardeng ken siraragsak a nagdir-i, kasta met ti tallaong. Naggilap iti mugingko ti indungaw ni nanang: Ay, wara ak ja, Manong Gaddu... Ti pattapattak, agiwara la ketdi ni nanang iti banag a di umno! Nagaweng dagiti ganza. Nagsala ni nanang iti lawlaw ti atong. Napamalangaak ta nagdayag ti tayaw ni nanang! Kas kameng ti cultural dance troupe iti Narvacan Catholic School, inarakupnak iti kuriosidad a mangobserbar ken mangadal ti gunggunay ken lung-ayna: Kasla sabong a makiay-ayam iti ismarte a kulibangbang. Dagiti mapatpatit a ganza iti kasla mangidikdiktar ti lung-ay dagiti ima, saksaka, bagi, ulo ken patongna. Addaan iti napintek a kompiansa. Oh, nagpintasen ti tayaw ni nanang! Maysa nga agkabannuag a lalaki ken addaan iti naraniag a rupa iti nakitayaw kenni nanang, nakapantalon iti nangisit, nagtisiert iti puraw ken nagtsinelas iti nalabaga nga inyipit. Iti basak ti takderna, panagkunak, addaan iti nadayaw ken mararaem nga akem iti komunidad. Kasla kawitan a mangsarsarigsig iti upa babaen iti makaabbukay a tignay. "Ni Anti Gunding ken Pastor Belwigan ti kalaingan idi nga agtayaw iti komunidad," kuna ni Ludisek. Diak napasimadan iti isasangpetda. Dinamagkot' kanayunan nga impormasion maipapan iti pastor ngem dinak sinungbatan ti kasinsinko no di ket nagpinnerrengda ketdi kenni Chainus. Nagsam-it ti isem ni Chainus! Ania daytoy karkarna a marikriknak? Mariknak manen ti dalagudog dagiti kabalio iti barukongko. Kasla marunawak idi nakipinnerreng ni Chainus nga umis-isem. Anian a rimat dagiti matana! Page 5 of 19
"Dida naikeddeng tunggal maysa, sigud nga agayan-ayatda," binagi ti maysa a baket, "nagsinada sipud idi makumikom ni Belwigan iti panagadalna iti kinapastor, ni Gunding makumikom met iti trabahona sadiay tiendaan ti Baguio. Nagsaritaanda a dida naikeddeng tunggal maysa. Ni Belwigan ken ni Lumay ket agkaeskuelaan iti bible school idiay La Union. Ni Segundina kenni Eduardo ket agka- boarding house idi agis-iskuela ti naud-udi sadiay Baguio Technical and Commercial Institute wenno ti University of Baguio itan." Ngimmato dagiti kiday ken abagak! Nagsabat manen dagiti matami kenni Chainus ngem diak kabaelan a perngen dagiti naraniag ken agbalbalikas a matana. Simmangbay ti sardam. Naragsak ti aglawlaw. Di agsarday a makaud ti sangaburnay a tapuy babaen iti aklo a naaramid manipud iti lawas ti kawayan ken maikarga iti ungot. Inawidnak ti maysa a lakay iti likudan ti balay. Makumikom dagiti aglutluto. Sisasaganan ti ummong a maiyayab ti puni a napagsisilpo a tallo a lamisaan, naap-apan iti bulong saba, naparabawan iti tengngana iti nalabaga nga innapuy, tinuno a karne ken maipunpuni dagiti minallukong a lauya. Panagkunak, kintoman la ketdi ti innapuy, ti nabanglo ken naimas nga apit ti Benguet; agisangpet ni nanang no umiliw iti nakaiyanakanna. Diak a nagawidan a tinilmon ti katayko. Inasitgannak ni kasinsin Pil-ew ken nagkuna a mapankami sadiay balayda ta adda idiay ni nanang nga agisagsagana iti pangrabbianmi. Agpakpakuyegyegak iti lukong ti pisi a bulan iti imas ti pinikpikan a nalaokan iti sinuoban a karne. Pasaray agluto met ni nanang iti pinikpikan sadiay balay, a laokanna iti sinuoban a karne wenno dagiti naibitin iti ngatuen ti dalikan. No dadduma, laokanna ti inasinan a karne a naidulin iti putik. Nagsubli iti mugingko ti napagadalanmi iti history iti eskuelaan: ti tao, sadinoman a suli ti lubong ti pakaipadpadanna, itugtugotna dagiti wagas a nariinganna a panangpreserba ti taraon. Ti pinikpikan ket kolektibo a resipi iti Cordillera, gagangay a malaukan iti sinuoban a karne nga addaan agduduma nagan segun iti taudan a lugar: adda mangawag iti kiniing, kinuday wenno etag. Nagnanam ketdin ti pinuneg, ti Page 6 of 19
longganisa iti Benguet a naaramid manipud iti dara, natadtad a taba ken lasag, naikabil iti uneg ti bagis ken nakunikon, naipaburek ken naiprito manen. Pasaray agaramid ni nanang no makauraga kadagiti ingridientes. Nakaturogak a dagus kalpasan iti pannangan. Is-isemannakon ti init iti nakanganga a tawa idi makariingak. "Dinnot' pagdigosan, 'Nang?" "Makikuyogkan kada Ludisek, agsagsaganada. Agdigosda dita kaubbogan." Dinagasmi ni Chainus iti balayda. Binallasiwmi ti rangtay a tablon. Simmalog ken kimmalipkipkami iti bakras ti bantay. Nadatnganmi dagiti agdidigos kadagiti ubbog. Adda pay ubbog manipud iti nagbaetan ti dua a dadakkel a bato ken agtinnag iti mini-pool, iti pattapattak aglawa ngata iti tallo metro dayametro, ti subra a danum ket agayus iti kanal nga agturong iti kinelleng ti tunsoy wenno watercress ken aba. Ngem nagbainak nga agdigos, ta dagiti babbai iti mini-pool ket awanan abbong ti barukongda. Nagsubliak a dagus. Nagtugawak iti sirok ti saleng iti abaga ti desdes. Binuyak ti dumanarudor a danum ti karayan nga agburak kadagiti dadakkel a batbato. Naglikmot dagiti matak. Dinamagko iti bagik no apay nga addaak ditoy. Nagkidemak ket nakitak manen iti maysa suli ti mugingko ti nalawa a kapanagan a diak ammo no ania ken sadino dayta. Pinaliiwko ti riknak ngem awan mapidutko a sungbat kadagiti agsasamparat a saludsod. Mangngegko manen ti arasaas ti pul-oy, ti panaganges dagiti saleng, ti makapabang-ar a kansion dagiti billit. Masay-opko ti ayamuom dagiti atap a sabsabong. Nagmulagatak idi nadlawko ti sumungad. Ni Chainus, inayad a nagtugaw iti pungpong ti natay a saleng ken mangmatmatmat ti karayan. Idi agangay, binurakna ti ulimek: "Agkiddawak iti pammakawan no masairka, ngem nasken nga ilawlawagko ti naimatangam. Awan malisia iti bokabulario ni Ibaloi, isu a nawayakami." "Kasanon no adda manggundaway?" Page 7 of 19
"Saan nga ugali ni Ibaloi ti manggundaway. Adda iti kangatuan nga agpang ti panagraem iti sabali. Impaugali dagiti nataengan dayta. Respetaren ken dayawen ti amin. Ti agdadata a rason, ket sursuruem iti agrespeto tapno respetarendaka met; no ania ti inaramidmo iti padam a tao, kasta met iti maaramid kenka. Nagalla-allitiw dayta a pammati ken kannawidan iti naglabasen a henerasion. Apay nga agaramidka ti di nasayaat, no makaaramidka met iti nasayaat, saan?" Immisem ken pimmerreng. "Kadagiti amin a probinsia ti Cordillera, ti laeng Benguet a di mapasamak ti tribal war, gapu iti reberensia ken kortesia a pannursuro dagiti nataengan." Naimula iti mugingko dagiti balikasna. Nagulimekak. Tinaldiapak ti sumungad nga anabaab, grupo dagiti babbai a karaman ni nanang. Adda igpil tunggal maysa a kawes ken ungot. "Dika agdigos?" Dinamag ni nanang. "Dagiti lallaki ket iti makinngato a paset." "Madina, Anti, mabain ta di nairuam iti aramid ken naipakadaywan kadatayo," inyisem ni Chainus. Dinamag ni nanang ti kinaasino ni Chainus. "Ti inunaan kadagiti uppat a babbai nga annak da pastor Belwigan ken Lumay!" binagi ti katayagan nga umis-sem, "Di met ngata pakapilawan no silpuan dagiti sumaruno a henerasion ti naputed nga ayan-ayat!" Agbalbalikas ti naraniag a mulagat ni nanang, sipeperreng ken Chainus, sana inarakop iti nairut. "Adda napintas a pagdigosan no kayatmo. Agpikniktayo nga agmalmalem," singasing ni Chainus idi nakapanawen da nanang. "Sadino?" "Iti Dan-aw Ugong," intudona ti kabambantayan iti amianan ti sangadakulapan a tanap. MAIKATLO nga aldaw, uppatkami: Chainus, siak, ni Ludisek ken ti kaayan-ayatna a kas pannakaiyam-ammo, ni Bugawil. Sakbay a nagrubuatkami, binuyak ti napuskol ken dapuen nga ulep nga in-inuten nga akasen ti yabayab; pattapattak nga iti di agbayag, nasirnaatton. Sinurotmi ti karayan a Page 8 of 19
kimmalipkip iti dapan ti bantay, agingga nakagtengkami iti amianan a paset. Akikid ti taltaluntunenmi a dana. Naginanakami iti sirok ti narukbos a tebbeg. Naray-awkami kadagiti sunggo a mangmangan iti naluom a bunga a kas kadakkel ti piso. Adda met tebbeg iti lugarmi a San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, iti igid ti karayan ken dagiti tributario daytoy. No dadduma, urnongenmi ti puraw ken napigket a tutot daytoy ken iparabaw iti bislak ken ibanteng iti agluomen a kapagayan nga ayuyang dagiti billit- tsina ken billit-tuleng, a no mabaddekanda didan makawaya. Kellaat a nakangngegak ti ungor dagiti makina iti ngatoenmi. Damagek koma no ania daydiay ngem napaliiwko nga alusiisen dagiti kakadduak, isu a naggudengak ken inkeddengko iti agpaliiw. Nagnakami manen. Tinarigidmi ti likudan ti dissuor a tallo a metro ngata ti kaakabana. Linumot dagiti bato a baddekan isu a binayabaynak ni Bugawil. Dagiti dua a babbai ket naannad iti panagbaddekda. Simrekkami iti usok a pasang-at. Nagango a sangkap ti saleng ti sinindian ni Bugawil a silawmi iti aragaag a disso. Agsagsagaden iti daga ti dilak idi simmardengkami. Kamkamatek ti angesko a nagdamag. "Yanna ti dan-aw?" Sinigpat ni Bugawil dagiti lanut. Napanganga ken nagmalangaak iti naimatangak. Kasla koliseyum a napalawlawan kadagiti nagduduma marisna a sabsabong. Ay-ayamen ti pul-oy dagiti nagduduma nga orkidia kadagiti sanga dagiti saleng. Agkankanta dagiti sumagmamano a billit ngem kaariwawaan dagiti salaksak ken pandanggera. Bimmalitok ti raya ti init a sumarut kadagiti passaykels dagiti saleng, a nagidogan ti matmaturog ken naingpis nga angep. Nagpintasen a lugar! Napaliiwko iti panagisakmol dagiti kakaduak iti rinabsutda lattan a kulot nga uggot sada pasarunuan iti nalabaga a bunga, a kasla kuriendo ti kadakkelna. Nagdamagak. "Pako daytoy, maysa a klase ti tropical fern, ken cherry tomato met daytoy a bunga," inkatawa ni Ludisek, a nalabit a gapu iti diak ammo a banag. "Ramanam, naimas..." diaya ni Chainus. Page 9 of 19
Medyo sumam-it ti ngumarasngas a pako a giddanan iti kasla tammudo a kamatis. Kasla agaw- awis ti danum? "Dan-aw. Atapen dagiti nataengan a konektado kadagiti baresbes ken ubbog. Amin iti komunidad ket mamati a sagrado daytoy a lugar. Asinoman a mangilaaw ti ragsakna ket nagtaud iti tukot ti pusona. Ti di mapagduaduaan a rason, ket no ania ti agtaud iti puso kasta met ti nakaparsuaan." Kiniddayan ni Ludisek ni Bugawil. Pinagimbudo ni Bugawil dagiti dakulapna, sa naglaaw, "Ludiseeeek! Pipyan ta jaaaa!" Nagallangogan. Inulitna, namitlo. Nariknak ti diktar ti barukongko a tuladek met. Naimas a resipi dayta pipyan, a mapapati a naisangpet iti pagilian idi panawen ti Galleon Trade ken mailaklako kadagiti restawrant idiay Vigan, inalseman iti pias ken pinabanglo iti bulong ti pasotes: "Chainuuus! Pipyan ta jaaa!" Ulitek koma manen ngem pumanaggaak da Ludisek ken Bugawil. Naulimek ni Chainus a mangay-ayam iti sabong ti sunflower. "Ammom kadi ti inlaawmo?" Saludsod ni Ludisek. "Ania kadi ti kayat a sawen ti pipyan ta ja?" "I love you!" Insungbat ni Bugawil. Nariknak a nakabaddekak iti rumanissik a beggang! Umis-isem ni Bugawil a nagkuna a nagballigi ni Ludisek a nanglukais ti rimmusing. Agdamagak koma, ngem kellaat nga imbalatbat ni Chainus ti sunflower kenni Ludisek, binarsakna pay iti pako ken atap a kamatis. Nagbinnungisngis dagiti agayan-ayat. Mandar ni Ludisek a gumarikgik: "Mangalakayo ketdi a dua iti kawayan a paglutuanyo iti innapuy. Mangsintawkayo pay iti bulong saba ta kasapulantayo. Mangisaganakay' ti paglutuan iti Page 10 of 19
kinamatisan nga udang ken alseman iti naluom a bunga ti littoko.1 Eksperto ni Bugawil nga agluto kadayta. Agkammelak iti udang." "Agpanaak iti igat naimbag la nga ituno ken ilaok iti inalseman," binagi ni Bugawil. Idi nakapanaw dagiti dua, siaalumamayak a nagpakawan kenni Chainus. Inallilawnak ni Ludisek. Ngem di simmungbat ni Chainus, naulimek a mangay-ayam ti sabong ti sunflower. Rimmimbaw ti kankansion dagiti nagduduma a billit, agalis-alis dagiti kulibangbang kadagiti nadumaduma a sabsabong. Imbakalko ti panagkitak iti naulimek a danum ngem nabaw-ing gapu iti irriag ti salaksak a limmabas iti tuktukko. Kinitak manen ni Chainus. "Aniat' pangawagyo ti sunflower iti dayalektoyo?" "Marapait..." Sinay-opko ti maysa. "Di met napait!" "Ti tubbog ti bulongna ti napait. Usarmi a pangpatay kadagiti timel ken ampas dagiti aso, dagiti gayamo kadagiti manok, pato, pabo, ganso ken itik. Usarmi pay a pagnasnas iti suelo ti balay tapno mapaksiat dagiti kiteb." "Chainus, pangaasim, suruannak man nga agsao iti Nabaloi." "Apay a kayatmo?" "Anaknak ti Ibaloi." "Awan ammom uray maysa a balikas?" "Ayshi...!" "Ang-angawennak met! Antam gayam yan man esel ni Ibaloi!" "Dayta met kuna ni nanangko no awan iti kayatna nga ibaga..." DUA A LAWAS ti napalabas. Nasirnaat ti bigbigat. Nagpasiar dagiti paningkitek iti law-ang. Bimmaneg ken timmayag ti barikawwet a tumamtamdag iti lulonak. Inton bigaten a maidulin ti Page 11 of 19
bangkay. Naipaiddan iti kinungkongan a puon ti saleng. Kangrunaanna, saanen a nabuyok. Kuna ni nanang, a kanayonda kano a digosen iti linambong a bulong ti lanut ken muyong. Ti kangrunaan a nangukopar ti mugingko ket no sadino ti kamposantoda. "Iti puraw a gukayab," kuna ni Ludisek. "Intay ipasiar isuna," singasing ni Chainus. Tinarentengmi ti igid ti karayan a nagpaabagatan. Matikawak idi nagwerret ti imahinasionko, kasla agsangsangit ti karayan ken umar-araraw iti tulong. Winagwagko ti ulok. Pagammuan, nangngegko iti adu nga ungor ti makina iti bakras ti bantay nga inulsan ti napuskol ken natatayag a saleng. Pinaliiwko dagiti kakaduak, naulimekda ngem alusiisen. Nagdamagak. "Dagiti trabahador ti logging consession..." Insungbat ni Bugawil. Sinaruno iti panagulimekda, a kasla adda pakaburiburanda ta nakadumogda amin. Binilangko dagiti rakit, pito amin puera ti naglugananmi. Uppat ti kaar-aramid. Kamangenmi ti ballasiw a yan ti narukbos a sangsanga dagiti saleng, agsaplak dagiti passaykels iti danum ti karayan. Nasdaawak ta adda gayam nakalemmeng nga usok dita! Agin-iniin ti nakaangkla a rakit iti ababaw a danum a sumrek iti usok ken agdissuor iti maysa nga abut. Nagsindi ni Bugawil iti sangkap ti saleng tapno malawagan ti aragaag a laem. Nagukrad ti mugingko ta kasla naigagara a naurnong dagiti sangkap? Sumagmamano la a metros, addakamin iti nalawag a disso! Limestone cave. Impalawlawko dagiti paningkitek iti uneg ti kasla katedral a gukayab. Adda sumagmamano a giwang iti bubungan a sumrekan ti darang ti init. Diak ammo, diak maawatan 'toy bagik no apay a naragsakak a nagdeppa a timmangad, nagkidem a silsilnagan ti darang ti init. Iti dayta nga inaramidko, kasla naglukat ti ridaw ti barukongko ken agaw-awis a lumaemak tapno sukisukek ti kinangayedna. "Agkararagtay' pay tapno maliklikantay' ti irontog, pasang ken timongaw, a di laeng masarakan kadagiti bambantay ken let-ang no di pay ket iti gukayab," balakad ni Chainus. Page 12 of 19
"Tapno makapudnotay' iti intay panag-kiad," binagi ni Bugawil. "Ania ti irontog, pasang ken timongaw?" "Dagiti espiritu. Ti pasang, agnaed iti danum. Iti angin ti timongaw. Ti irontog ket mangipaay iti sakit," insungbat ni Ludisek. "Ti kiad, ket kararag tapno makapudnotayo..." binagi ni Chainus. Naipigket dagiti paningkitek iti porma ti bato a kasla sinantatao, kasla babai ken nakatakder iti suli ken kasla agpalpaliiw. "Ni apo Tomay dayta, ti tagabantay ditoy..." kinuna ni Bugawil idi nadlawnak. Simrekkami iti maysa a siled ti gukayab. Napamulagatak iti naimatangak a kinungkungan a saleng a nakaidulinan dagiti minatay. Adda naiparabaw kadagiti dadakkel batbato, kadagiti kinungkongan a diding. Idi agbalawak, nakaturong amin a matada iti kasla kakungkungkong a diding ti gukayab nga aguppat a kadapan ngata ti kangato. Ni Ludisek ti nagkuna a sigurado a dita ti pakaidulinan ni Angkel Gaddu. "Adda mummy ditoy?" Dinamagko. "Iti sabali pay a siled. Intay idiay..." singasing ni Chainus. Nagpasurongkami. Nasabatmi ti baket nga addaan iti namaris a beads iti ngulayngulay, punguapunguan ken iti tengngedna. Iti napinggol a pumurawen a buokna a nakaiparabawan ti nakunikon a tulang ti uleg wenno beklat? Nagsasaritada iti bukodda a dila ngem ad-adu ti diak matarusan. Nakitak ketdi ti bagik iti mugingko a nakatakder a maymaysana iti umawet-awet a dalan, a matmatmatak iti adayo nga ungto daytoy. No taluntonek ti dana, ania ngata ti madiskubrek? A, diak ammo, a kas iti diak pannakaawat no ania ti ar-aramiden ti maysa a baket ditoy a lugar. Inyarasaas ni Chainus: Ti baket ket mambunong2 ken Page 13 of 19
posible a nangimando iti pannakaisagana ti pakaidulinan ni Angkel Gaddu. Iti mugingko, nalawag a sungbat ti kinaadda ti bugtong a rakit iti sungaban. "Isu kad' ti baro ni Gunding?" Immayonda amin. Nagdisnudo met ti baket a bayabayennakami. Nagkararag ken ni apo Tomay a palubusannakami a sumrek iti gukayab a yan dagiti mummy. Simrekkami iti gukayab, a yan dagiti lungon, naiparabaw iti bato, iti kinungkungan a diding wenno iti improbiso a suspension. Dinamagko no ania ti kaudian. "Daytoy, ni Ama Pelwigan, ti maaw-awagan iti smiling mummy." Sinukto ti baket ti agsumbangir a serradora sana inikkat ti kalub ket naitambad ti umis-isem a mummy, nakaruar dagiti kumpleto a ngipenna, dipay nagrupsa ti kimbet a lasagna, adda pay laeng ti buokna. Kas iti napagadalanmi iti eskuelaan, iti Egpyt, Peru ken dadduma pay a nasion ket ar-aramidenda met. "Apay kadi nga aramidenda ti ag-mummy, apong?" Dinamagko. "Idi nagkauna a panawen, napigsa ti kidag ti pammati a nasken a napisikalan ti natay a dumatag iti sabali a lubong. Ta idi sakbay nga immay ti tao iti daytoy a lubong, nakadalukappit iti siam a bulan iti saklolo ti ina. Iti ipupusayna, agsubli met laeng iti naggapuanna a lubong a nakadalukappit. Isu nakadalukappit ti bangkay, sa naipatugaw iti suwadil.3" "Di matuang...!" Indillawko. "Igalutda a, siempre..." Imbales ni Bugawil. Anian a kinakangelko met! "Kasano ti agpreserba ti mummy, apong?" "Nabayag, nagastos, dagiti laeng adda mabalinna iti makabael," insungbat ni Ludisek, "no agngangabit, mapainum iti nalambong a bulong, sangsanga wenno ubbak ti kis-at." "Ania ti kis-at, apong?" "Kayo, a no maanger ket nasugpet ken napait; ti panangipainum ket simbolo iti maudin a pannakasagrap iti sugpet ken kinapait ti biag. Ti nakadalukappit a bangkay iti suwadil ket masansan a Page 14 of 19
maiwa dagiti dapan tapno nadardaras a maes-esan. Iti rabii, masansan a mapausukan ket dita metten a pakaiyebkasan ti ba-diw4 ken ti dujung.5" Inlawlawag ti baket. "Kanayon a madigos ti bangkay iti inanger a bulong ken ubbak ti bayyabas tapno tumangken. Binulan ti palabsen. No kimraangen ti bangkay, mabalinen nga idulin. Isuna laeng, nagastos ta di agsardeng ti padaya. Agdadata a pribelehio. Ti ekonomika a rason, ti nangiduron iti suli." "Whoa, atiddog a proseso...!" "Malaksid kadagiti immuna a nadakamat, nangnangruna a maidigos ti inanger a muyong, ti atab tapno di iggesen. Nalatak ti maysa a lugar iti Kafagway6 a pagal-alaan iti atab, nga isu ti nakaadawan ti nagan dayta a lugar.7 Tapno di met buoten, madigos iti inanger a bisudak.8 Nagsardeng ti panag-mummy ngem ti panagaramat ti atab ken bisudak ket nagtultuloy agingga iti agdama, lalo no ti kameng ti pamilia ket aggapu iti adayo a lugar." Daytoy gayam ti kultura a nagtaudan ni nanangko, nagbaknang! KALPASAN a naidulin ti bangkay ni Angkel Gaddu, naangay manen ti ragragsak, nagsisinnublat ti nagtayaw. Kalatakan da nanang ken pastor Belwigan. Agpinpinnalludip ken agin- innisemkami lattan kenni Chainus kabayatan iti tayaw dagiti dadakkelmi. Ala, wen, aminek nga inapunanannak ti espesial a rikna kenni Chainus, ngem ti prayoridad a sangnguek ket ti panagadalko iti bachelor's degree in literature, ti arapaapko a mangisuro iti kolehio; mamatiak a ti nasam-it nga ayat ket linuom ti panawen. Kas iti naynay a balakad ni tatang: adda umno a panawen tunggal addang tapno dika maitikleb. Dumngeg ken ipangag dagiti patigmaan tapno mailiklik iti pakaisagmakan. Maysa a lakay iti nagpatnga iti salonan, agngalngal iti moma. Pinagsardengna da nanang ken pastor Belwigan, inwaragawagna iti Ilokano: "Hagiti komha mhit haannak ha, hi humublat!" A-ania?! Agtayawkami kenni Chainus? Ngem rimmimbaw iti muging iti kinaadda iti napukaw a paset ti kinataok ken nasken a maammuak no ania dayta. Nalukatanen ti ridaw ti barukongko ket nasken Page 15 of 19
a sukisukek. Timmingaw kadagiti lapayagko ti kuna ni nanang idi agkedkedak a sumurot kenkuana: dimo maliklikan a dumteng ti panawen, a ti nagtaudam a puli ket luktanna dagita matam. Ilunodkonto dayta a panawen, insungbatko met. Ngem diak nalisian ti makaipas a kusilap ni tatang ken nagdagsen ti panangibalikasna: nasaysayaat no luktam 'ta matam! Ti tao a tumartaray a kanayon ket awan destinasionna! Iti panagngilangil ti amak, nakitak ti nalaus unay a pannakapaay. Daytan ti pannakaiduronko iti pader. Nasay-opko ti mapupuoran a saleng, a kasla insenso. Simmanikar ti riknak, napukawen ti lammin. Minirak ti tayaw ni Chainus: kasla lung-ay ti sabong ti marapait nga ay-ayamen ti pul-oy sadiay Dan-aw Ugong, dina ikaskaso dagiti rissik ti apuy, ti atiddog a buokna ket ay-ayamen ti pul-oy, ti tignay ti kimmokakola a bagi ket danggayanna ti aweng dagiti ganza. Umis-isem a mangparparimrim kaniak, ti wayas a kallidna ti kasla mangdagdag kaniak nga agtayaw. Iti panangiwarasko dagiti matak, matektekan met ti tallaong. Nariknak a pimmardas ti pitik ti pusok a dimmanggay iti aweng dagiti ganza. "Inkan..." induronnak apagapaman ni nanang. "Diak ammo ti agtayaw...! "Isuronakanto ti aweng ti ganza no kumpasam..." Nagsam-iten ti isem ni Chainus. Al-allukoyennak. Kasla ibagbaga dagiti naraniag a matana a saanak nga anak ti Ibaloi? Nasken nga agtayawak met! Nasken nga aramatek ti talentok a kas kameng ti cultural dance troupe iti Narvacan Catholic School. Tuladek dagiti addang ken lung-ay ni pastor Belwigan nga amana. Iti namindua a daras a pannakabuyak iti panagtayawna, adu iti nasursurok. Nagpatngaak ken nagtayaw. Naidumdumat' mariknak ngem napamalangaak iti kinaragsak ti tallaong ken aminda agpalpalakpak. Ni nanangko ti kararagsakan! Ti panagtayawko a manglawlawlaw iti rumrumsik nga atong ti nangipaay iti naidumduma a rikna. Diak maibuksilan ti kinaragsakko, diak maawatan 'toy bagik. Kasla ti agtaltalaytay a dara kadagiti Page 16 of 19
ur-uratko ket kas iti danum nga agay-ayus kadagiti ubbog, baresbes, waig, karayan ken dan-aw iti kabambantayan ti Cordillera; adda pannakainaiganna kadagiti inagdan-agdan a pinagayan, ti gukayab a kamposanto, ti lung-ay ken payapay dagiti passaykels dagiti saleng, ti kinangayed ti Dan-aw Ugong ken ti kinapintas ti Benguet! Diak nagawidan ti luak, nabuslon a nagarabus. Diak man ammo no apay nga agsangitak. Madigdigosak kadi iti lua tapno maiyanud ti biddut a panirigak? Diak mailawlawag, diak matiliw dagiti balikas a mangiladawan. Namuliak nga Ilokano (ta patneng nga Ilokano ni tatang) ngem itan sipapannakkelak a mangirakurak nga anaknak ti Ibaloi; naisangsangayan gayam ti marikna no ipannakkel ti kinaasino, palasbangenna ti panagimutektek. Nabuslon latta ti panagarubos ti luak, ngem pinatibkernak ti isem ken lunglung-ay ni Chainus, agingga iti naggibus ti tayawmi. Panagriknak, naipasngayak manen! "Ania't makunam, ita?" kuna ni nanangko. "Ipannakkelko nga anaknak ti Ibaloi, nanang!" Inarakupko nga agkatkatawa. Agyamanak ti Mannakabalin a Dios ta linuktanna dagiti matak; agyamanak met ken ni tatangko a nangipappapilit ti kinapudno. Sinabatko dagiti mata ni nanang, sa naibaw-ing kadagiti mata ni Chainus, nagpinal iti mata dagiti sumagmamano a babbai iti aglawlaw. Intalukatik ti mugingko: kas kanayunan a kinapintas ti Benguet ket ti kinaraniag dagiti mata dagiti babbai nga Ibaloi! Nagpasiar dagiti paningkitek iti awan milatna a law-ang. Immisemak, ammokon no sadino dayta nalawa a kapanagan a pagtataudan ti makasalibukag nga ayamuom! EPILOGO: Ti pannakapugipog dagiti saleng iti kabambantayan ti Benguet ket napegges la unay idi 1970s ken 1980s maigapu iti kasapulan ti naikalawa a concession dagiti kompania ti minasan ken panagtubo dagiti small scale miners. Nadegdegan ti pannakapugipog dagiti saleng idi naluktan ti Cellophil Resources Corporation nga addaan opisina ken logpan sadiay Gaddani, Tayum, Abra, ti logging and Page 17 of 19
paper-pulp concession a nangukopar kadagiti kabambantayan ti Abra, Benguet, Kalinga ken Mt. Province. Agsangsangit nga umar-araraw iti tulong ni Cordillera ta ti lasag ken darana ket pinagbibingawan a nginarusngos ken sinepsep dagiti mannakabalin a personahe iti gobierno. Gapu iti nasaknap a resistansia, nagsardeng ti operasion ti Cellophil Resources Corporation ngem saan a nagsardeng ti nadaras a pannakakalbo dagiti bambantay iti Benguet. Ti kinabaknangna ket nagtultuloy kas nabaknang a taraon dagiti didiosen iti sosiedad. Di agsardeng ti makaalliaw a ba-diw ken dujong ngem di naipangag dagiti sainnek. Sadiay ili da nanang, nadidigra unay idi nagginggined idi Hulio 16, 1990. Nagreggay ti kinalbo a bantay ket nagaburan ti gukayab a kamposanto iti adu a daga ken batbato. Ti Dan-aw Ugong ket naibuang ken nagayus iti karayan. Iti panaglabas ti tawtawen, nagtubo manen dagiti muyong iti natikapan a bantay, dayta iti in-inut namaglunit iti makaalliaw a sugat iti pingping ti napalabas ken nangiyaplag ti maris ken ngayed ti kabarbaro nga agsapa. Itan, ti kannawidan dagiti Ibaloi a panagaramid iti panteon ti minatayda iti arubayanda ket pammati nga agkaykaysada a sangapamilia a dumatag iti Mannakabalin no dumteng ti panungpalan. Ti kidag ti pammati ket dakkel unay ti impluensiana iti wagas ti panagbiag. Dagiti kabalio, kuadra ken koral ket naginanan, ta simmukat dagiti garahe dagiti nagduduma a klase ti de-motor a luglugan. Dagiti sumagmamano a desdes a kumalkalipkip kadagiti bakras ket umawet-awet a sementado a kalsada itan. Dagiti sumagmamano a bakras a kinumotan idi ti natatayag a saleng, itan ket inagdan-agdan a gardenan dagiti nagduduma a natnateng. Dagiti sumagmamano a bakras a kinumotan idi dagiti sabong ti marapait a maris yelo, itan ket kinumotan ti nadumaduma a maris ti yero! Agkaralip-ak ti panagbalbaliw ti daga ni Ibaloi, agkaralupos. Ti nadaeg a napalabas ket nalangtoda itan kadagiti panid ti historia. # @ 30 Page 18 of 19
Sariudi (Endnotes): 1. uwway wenno rattan 2. shaman 3. palangka 4. dung-aw 5. chant a panangidayaw 6. daan a nagan ti Baguio 7. Atab, Km. 4, Marcos Highway 8. (basaen) Embelia philippinensis; "Ethno-botanical survey of edible wild fruits in Benguet, Cordillera Administrative Region, the Philippines," Raquel Tan Chua-Barcelo, Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine Volume 4, Supplement 1, May 2014, Pages S525- S538, Date retrieved, Oct. 1, 2016 Page 19 of 19


Pasardengen ti Panagwaras Dagiti Mikrobio Yababa ti risgom iti panagtakki, trangkaso, panateng, ken dadduma pay nga impeksion. Agusar iti sanitayser iti ima (pagsapsapo) no dagiti imam ket saan a makita ti rugitna. Agsapsapo iti di nababbaba ngem 20 segundo babaen ti sanitayser a nagimet iti 60%-90% nga alkohol. No makita ti rugit dagiti imam, bugguan dagitoy iti sabon ken danum. 1 2 3 Mangikabil iti apagisu a pagsapsapo iti ima iti dakulapmo. Pagsinnapsapuen dagiti dakulapmo. Sapsapuan ti bukot ti tunggal ima babaen ti dakulap ti sabali nga ima. 4 5 6 Paglinnagaen dagiti ramay ket pagsinnapsapuen dagitoy. Sapsapuan ti nagbabaetan ken aglawlaw dagiti ramaymo. Sapsapuan ti agsumbangir a tangan babaen ti sabali nga ima. 7 8 Bisitaen tiHawai'i State Department of Tapno madalusan dagiti kukom, ikuskos ti ungto dagiti ramay ti tunggal imam iti bangir a dakulapmo. Itultuloy ti agsapsapo agingga nga agmaga dagiti imam. Ilokano


Ti Ubing Synopsis Saanen a kayat ni Ellen ti agbiag pay gapu iti nakas-ang a kapadasanna. Ngem naamirisna a no matay a di makabales mamindua no kuan a naabak. Isu a nagdesision nga ituloyna ti agadal. No nakaturposen nalaklakan a makabales. Bayat dagiti umuna a bulanna iti Mountaun View College inkagumaan ni Ellen nga inlimed ti napalabasna. Awan nakaammo. Ngem awan met ti palimed a di maipalgak ta agbalin met a dadagsen no agbayag iti barukong. Iti maysa a rabii bayat ti panag-worship-da nalunag ti puso ni Ellen iti himno a kankantaenda. Nalagipna manen ti nakapay-anna ket sinangitanna ti kinadaksanggasatna. Kadaydi a kanito napilitan a nangipalgak iti palimedna idi damagen ti matron no ania ti pagsangsangitanna. Imbagana a naidadanes ti dayawna ngem dina impudno a nagbunga ti pannakaidadanesna. Nupay limmukneng ti pusona kadagiti balakad ken dungngo dagiti mangisursuro ken dagiti kaadalanna rumtab met latta ti sugat iti kaungganna no malagipna ti ubing. Kinagurana unay ti ubing. Idi impasngayna dina pulos pinasuso, dina met pulos inasikaso. Napilitan dagiti nagannak kenkuana a nangipataraken iti ubing iti mismo nga ikitna. Saannan a nakita a pulos ti ubing nanipud idi ta di met piman nagawid uray idi nakaturposen iti kolehio ta inidianna ti panagkitada iti ubing. Idi agangay natiliw met la ti nangrames iti dayawna ket naibalud iti tungpal biag. Saan a naragsakan ni Ellen ta uray kano no malungsot iti pagbaludan dinto maagasan ti sakit ti puso ken kararuana, dinton maisubli ti dayawna uray kaano man. Saan latta a nagmawmaw ti gura, pungtot ken saem iti pusona. Ngem dimteng a di napakadaan ni Ellen ti panagkitada iti ubing. Nagutad ti barukongna a kas ina. Iti panangarakupna iti ubing napunas a namimpinsan ti saem iti pusona. Idi a naawatanna a sagut gayam ti Dios kenkuana ti ubing - ni Balongna - a mangagas iti sugat iti kaungganna. 1
Ti Ubing Domingo. Aglaladutak a bimmangon. Sumangpetda tatang ken inang ita. Naragsakak koma ta nabayagen daydi naudi nga idadaw-asda ditoy. Mailiwak kadakuadan. Ngem no umayda nga itugotda ti ubing uray saanda koma um-umayen. Kagurak ngamin unay ti ubing. Dida pay la ipadawat. Nagadu nga interesado a mangala kenkuana. Dida pay la ited. Rimmasuk ti dara iti ulok iti pannakalagipko a saanen a mapengdan ti panagkitami iti ubing. Kinasaritanak ni tatangko idi kalman nga impakadana nga itugotda kano ti ubing ta awan kano ti pangibatianda kenkuana. Mapankan Davao ni Tita Mirasol, ti mangtarataraken iti ubing ket imbatina biit kada inang. Saan kano nga ipiarda amang iti sabali isu nga itugotda. Diak nakatagari. Di saankay pay um-umay, kunak koma, ngem awan simngaw a timekko. Makabusorak unay. Rimmuarak iti kuartok. Aglutluton ni Neneng, ti working student a kakaisuna a kaduak ditoy balay. Timmawag ni Inang kenkuana idi rabii a sambutenda ti pamigat isu a nasapa pay itay bimmangonen ni Neneng tapno agluto. Rimmuarak iti ridaw ti kusina. Kinamangko ti nailet a dalan nga agturong iti rantso iti bakir a paset ti Mountain View College. Saan pay a simmingising ti init. Nasalemsem. Inyunegko dagiti imak iti bulsa ti jacketko. Nakibor ti panunotko. Nalabsakon ti rantso. No saan koma a naangep nalawag a matannawagak iti baba dagiti sumagmamano a balay a nagbabassit ti langada gapu ta adayoda. Intugawko iti dalumpinas a bato a kamangko no adda parikut a diak marisut. Ti ubing. Nariknak manen ti ut-ot iti barukongko a dumikar tunggal malagipko ti ubing, ket nagpungtot ti unegko. Ilimlimedko ti kinasiasinona. Nupay imbagakon kadagiti gagayyemko ti maipapan iti napalabasko diak pulos dinakamat ti ubing. Ta inggana ita kagurgurak latta. Diak kayat a kitaen uray panunoten ti bunga ti nakas-ang a kapadasak. 2
Bayat ti panagadalko ditoy Mountain View College diak pulos nagaw-awid. Uray ita a nakalpasakon ken Clinical Instructor-akon ditoy School of Nursing diak latta nagawid. Diak ngamin kayat a makita ti ubing. Sa ita umay ket idanonda tatangen. LIMA a tawenen ti limmabas. Malagipko daydi umuna nga iyaadakko ditoy Mountain View College. Immayak ta immayko intuloy ti panagadalko ditoy nasulinek a kolehio nga adda iti Mt. Nebo, iti pingir ti kabambantayan a paset ti Valencia City, Bukidnon. Naiputputong daytoy a pagadalan a naipasdek iti bantay. Adayo kadagiti kabangibang a barangay, adayo iti siudad. Umno unay a lugar a pagyanak tapno maiwagsakko kano, sigun kadagiti dadakkelko, ti nakaam-ames a napalabasko. Nasarakanda tatangko iti internet ti maipanggep iti Mountain View College. Iti aerial view- na a nakitada idi kunam no adda iti tengnga ti kabakiran ta kas man la sumirsirip dagiti pasdek iti napuskol a kakaykaywan. Inkeddengda tatangko a ditoy ti pagadalak tapno kano malipatak ti napasamak kaniak. A kasla naglaka ti manglipat, a kasla naglaka ti mangirugi iti baro a biag. Idi umuna a semestre online ti klasemi gapu ta panawen ti pandemia. Ngem iti second semester binagaanda kami a face-to-face kanon ti klase. Isu nga intuloddakda tatangko ken ni inangko ta delikado pay kano ti aglugan iti bus. Narigaten baka maakaranak iti Covid 19. Maysa la nga aldawda. Nagawidda met la a dagus a dida nakadanon iti MVC main campus. Ingganada la iti quarantine facility a kinse a kilometro manipud iti main campus tapno kano dida mairaman a ma- quarantine. Diak malipatan daydi umuna unay nga aldawko iti MVC. Alas nuebe iti bigat a simmangpetak manipud MVC Annex, Bagontaas, Valencia City a naka-kuarantinaak iti dua a lawas. Intarimaanko la dagiti awitko iti kuarto a pagyanak iti Amethyst Hall a maysa kadagiti Ladies Dormitories. Saan pay kano a simmangpet dagiti dua a roommates-ko. Pinilik ti katre nga 3
asideg iti dakkel a tawa a sumango iti daya. Inhangerko dagiti badok iti locker iti abay ti katrek. Nasaayaat ta adda banio ken CR iti kuartomi. Napanak nag-shower saak nagsukat. Rimmuarak iti dorm. Pasiarek man ti campus. Sumagmamano la dagiti tao a nakitak iti campus. Iti sumuno a lawas pay kano ngamin ti klase. Awan nangngegko no di la dagiti agsisinnungbat nga uni dagiti tumatayab kadagiti sanga dagiti saleng. Awan pulos makaam-ammo kaniak idi. Awan makammo iti napalabasko. Maikatlon ti MVC a nagenrolak. Nangnamnama dagiti nagannak kaniak a ditoyak a makaleppas iti kolehio. Bareng kano no makaabrodak apaman a makaturposak. Iti nakemko idi kinunak a kitaento no sibibiagakto pay. Kaniak la a maysa nasamsam-it nga adayo ti matay. Ta asino ti mayat pay nga agbiag no iti tunggal panagmulagatna ken panagkidemna umay ti nasaem a napalabas iti agdama ket ipariknana manen ti nagtitipon a saem, sakit ken ut-ot a napadasannna? Kasla agkupit man idin ti barukongko. Narigatanak nga umanges. Naynay a kasta idi ti mariknak tunggal umappayaw ti napalabas iti mugingko. Apay ngamin a didak pay la pinatay idi? Saanak koma nga agsagsagaba ita. Naglabbet ti pungtot ken ut-ot iti unegko a nangpakapsut kaniak ket diakon mayaskaw dagiti sakak. Intugawko biit iti malabsak a semento a bangko iti linong ti maysa a pine tree. Nariknak ti makapasalibukag a puyupoy. Kasla limmukay ti panagangesko. Natalna ti aglawlaw. Adu ti billit nga agtayab sa agdisso kadagiti sanga dagiti saleng wenno agdisso iti karuotan iti asidegko. Nasinggit, nasaranta ti makapabang-ar nga unida. Imbag pay dagitoy billit, naisennaayko. Awan im-impenda a sanaang. Naaliwaksayda. Nawayada. Awan pagbutnganda. Iti bukodda a lubong awan managgundaway. Awan nadangkok. Awan demonio. Sinari manen ti saem ti pusok. Pinunasko dagiti lua a nangkullaap kadagiti matak amangan no adda lumabas a makakita nga agsangsangitak. Ngem nagarubos latta dagiti luak ta nalagipko dagiti dadakkelko. Ammok no 4
kasano ti panagsagabada gapu iti napasamak kaniak. Masikoranda ta dua a tawenen ngem dipay narisut ti kaso. Nanangdan pay kano ni tatangko iti detektib a tumulong a mangsapul kadagiti kriminal. Adu idi ti agkunkuna a saanda a maipriso ta nabaknangda, a mabalinda a gatangen ti linteg. Apay kano ngamin a dipay la inawat ni tatang ti dakkel a kantidad nga indiayada? Baknang kano koman. Ngem kinuna ni tatang a saan a kuarta ti masapulna no di hustisia. Adda sumagmamamano nga estudiante a magmagna a nakaiggem iti Tupperware a nakaikabilan sa ti pangaldawda. Aldaw gayamen. Karkarna, nariknak a mabisinak. Nabayagen a panawen nga awan bibisinak. Ta kasla awan ramraman ti taraon kaniak. Timmakderak. Innak met mangaldaw. Atiddagen ti linia iti sango ti cafeteria. Agiinnaddayo dagiti estudiante. Social distancing. Naka-face shield-da ken naka-mask ngem naragsakda a nag-hello kaniak. Kasla mannakigayyemda. Uray damdamodak a makita naragsakda a nakisarsarita kaniak. Ket sinungbatak dagiti saludsodda. Diak kayat a maulit ti kapadasak kadagiti immuna a kolehio a sinerkak. Diak idi matagtagari. Diak sumungbat uray kasaodak. Apay kano a weird-ak? Isu ngata a nagdamagdamagda. Idi kuan naammuanda ngatan ti napalabasko ket siakon ti liniklikanda ken kanayon a sinumsumanda. Immalisak iti pagadalan. Sakbay a nakastrekak iti uneg ti cafeteria pinasangodak iti sensor. Kalpasanna, inruarko ti meal ticket-ko nga imprinta ni tatangko a kadua dagiti dadduma a papeles a kasapulak. Online nga inyenrolnak idi ni Tatang. Ket isu nga imprintana laengen dagiti kasapulak a kas iti meal ticket tapno saanakon a mapan mangala idiay business office. Apagserrekko iti cafeteria nasdaawak. Nalawa, nadalus, nasinop ken natalna ti cafeteria. Adun ti mangmangan nga estudiante. Adu pay dagiti kas kaniak nga adda iti counter nga agpilpili iti kayatda a taraon. Gapu ta mabisinak adu ti ginatangko a taraon ket napunno ti tray-k. 5
Adda tallo a babbai a dagus a nangpayapay kaniak a makisangoak kadakuada iti lamisaanda. Nararagsakda. College students-da met kano. Nagiistoriada bayat ti panangurayda kaniak a nangibus iti taraonko. Masmasdaawda no apay a kayatko dagiti taraon idinto a puro nateng. Imbagak a nairuamak iti natnateng ta nakurapaykami laeng. Apaman a nalpasak a nangan intuloddak idiay Amethyst. Idiayda Pearl Ladies Dorm gayam nga agnanaed. Dida koma maam-ammuan ti napalabasko tapno agnanayon ti pannakigayyemda kaniak ta naayatanak iti kinasarantada. Ni Ludy la unay a taga Gensan. Nalaing nga agpakatawa. Aduda kano nga agkakabsat. Isu ti inauna. Agasem siam ti addina. Ngem dimo mabasa iti langana a masiksikoran. Isu a diak mamati a napanglawda uray isu ti insarsaritana. Idi sumrekak iti kuarto iti Amethyst addan dagiti roommates-ko. Nagsinsinanda dagiti imak ket kasta unay ragsakda a nangilagtolagto kaniak. Nakipagkatawaak laengen. Sakam nagiinnammo. Ni Girlie taga-Tagum, ni Myla taga-Iloilo. Siak ni Ellen a taga-Butuan. Diak imbaga a lima a bulan kami pay laeng idiay Butuan, a gapgapumi idiay Taplan, Koronadal City a pudno a taengmi. Agpapadakam iti kurso a nursing isuna laeng ta second year-ak pay laeng, isuda third year-dan. Datidan nga estudiante iti MVC, barbaroak met. Awan pay klase isu a ti la nangipaspasiaranda kaniak. Kanayonkam a mapan aglalangoy idiay swimming pool. Napankam pay nagpiknik idiay Malingon Falls a sakup met la ti MVC a kaduami da Ludy. Nagkukuyogkam pay a nagpa-Valencia City idi nagpa-vaccine kami. Nagsayaat koman no iti kinaadu dagiti nagpaspasiarak nalipatak ti napalabas. Ngem saan. Tunggal banag a makitak mapalagipanak iti nakas-ang a nagpasarak. Adda dagiti rabii a madigosak iti ling-et. Batbatibatenak ta kampay idi itartarayak dagiti kriminal ket dandanidakon magammatan. Makariingak no kua nga agtigtigerger nga agsasaibbek. Bumangon met a dagus 6
dagus dagiti roommates-ko ket painumendak iti danum. Ipagarupda piman nga iliwko laeng ti pagsasaibbekak. Nupay diak latta malipatan ti nagpasarak a kanayon a pagledleddaangak, nairuamak met laengen idi agangay iti biag iti MVC. Adda paglintegan iti dormitorio a tunggal rabii sakbay ti pannaturog agtitipon dagiti estudiante iti sala ti dorm tapno ag-worship a kaduada ti matron. Agkantada kadagiti himno, adalenda ti napili a paset ti Biblia ken agkararagda. Kasta met laeng ti aramidenda iti bigat sakbay a mapanda mamigat iti cafeteria. Adda met latta dagiti estudiante a mapan lattan gumatang iti kanenda iti cafeteria. Idiayda kuartoda a mangan tapno masidada dagiti kolurom a balonda. Kolurom ti tawagda kadagiti flesh foods a kas iti karne, manok, ikan wenno lames. Bawal ngamin dagita a taraon iti cafeteria. Kanayonak a tumabtabuno iti hour of worship ngem saanko nga inin-intonar dagiti nangnangngegak ta napno latta iti ilimlimedko a gura ken pungtot ti barukongko kadagiti parsua a nanggulib kaniak. No panawen met ti gimong iti aldaw a Sabado isu met la ti aramidko a di dumdumngeg ta ikidemko dagiti matak ket makaturogak met no kuan. Dimteng ti Week of Prayer. Binigat iti uneg ti maysa a lawas a napankam amin nga estudiante iti Alumni Church tapno dumngeg iti panangasaba ti guest speaker. Nalaing nga agistoria daydi immuna a guest speaker. Nalaing nga agpakatawa ket naray-awak. Dimngegakon a saanak a pulos nailibay kadagiti simmaruno nga aldaw. Ket in-inut a naluktan ti isipko. Adda gayam Dios a mangdungdungo kadagiti parsuana ken sisasagana a tumulong kadakuada iti panawen nga agpeggad ti biagda. Ngem apay a saannak a tinulongan idi kasapulak ti tulongna? Kasla simmungbat ti konsensiak. Immawagka aya ken ni Apo Dios idi? Nagpatulongka kadi Kenkuana? Saan kadi a ni inangmo ti inaw-awagam? Agpayso, nakunak iti nakemko. Nakagatko ti bibigko. Kasano koma nga ammok ti umawag iti Dios ket masadutak pay a mapan makimisa? 7
Iti dayta a rabii bayat ti hour of worship idi agkantakamin, saankon a nagawidan dagiti luak. "Does Jesus care when your heart is pained too deeply for mirth and song? ...O yes, He cares I know He cares, His heart is touched with my grief." Naganug-ogak. Inasitgannak ni Mom Pineda, ti matron. Impatayna ti takiagna iti abagak. "Ellen, what is it?" "Ma'am," insainnekko. "I was raped." Nagari ti ulimek. Ngem intuloy ni Mom Pineda, "Feel free to tell us about it." Ket naibuang ti amin a nagyan ti uneg ti barukongko iti pannakalagipko iti daydi a malem. Alas dos idi. Kalkalpas ti final exam-ko. Agdardarasak nga agawid. Addaakon iti paset ti kalsada nga awan ti balbalay idi adda nangisit a van a dandani nangsagad iti bisikletak. Nagpaigidak ngem napilitanak a nagsardeng idi mailukat ti ridaw ti van. Rimmuar ti maysa a lalaki. Nagsiddukerak iti nakitak a demonio kadagiti matana. Napasanudak ngem dagus a ginammatanna ti takiagko ket alisto a nangiserrek kaniak iti van. Pinataray a dagus ti driver ti van. Napartak. Imkisak iti buteng idi naisaltekak a napatugaw iti abay ti maysa pay a lalaki a dagus a nangsiket kaniak. Naggulagolak. Inirutanna ti siketko. Ginammatak ti lapayagna ket ingngarietko a kinunes. Inibbatannak ngem diak napakadaan ti panagdisso ti gemgemna iti pispisko. Naariwengak. Impalikudna dagiti takiagko ket nariknak ti pannakapungo dagiti imak. Ad-addan ti ikkisko. Inwagsak ti nangdanog iti pispisko ti paniona sana inselsel iti ngiwatko. Nagkugtakugtarak. Tinengngel ti nangilugan kaniak dagiti gurongko sana inlukais ti paldak. Idi kuan nariknak a naipababa ti siper ti shorts-ko. Imposisionko nga intibab ti tumengko iti timid ti lalaki iti sakaanak. Nagrasaw iti kasta unay. Pinarusokannak. Naglusdoyak iti tugaw. Binitogna pay naminsan ti rusokko. Ket naawananakon iti pigsa a nangatipa iti inaayup nga inaramidna kaniak. Inyikkisko ti awan dumana a sakit nga idi ko la a narikna, "Inangkooo! 8
Inangkooo!" Ngem ungor la ti ikkisko ta naselselan ti ngiwatko. Adda banag a napukawko nga ammok a dinton maisubli kaniak uray kaano man ket impennekkon ti nagikkis bayat ti panaggulagolko, "Patayendakon! Patayendakon! Naim-imbag pay a patayendakon!" Nabitog ti pangak sa ti rusokko. Nagsalungayngayak. Ket awanen ti nariknak. Nakapuotak a naidaluson iti karuotan iti igid ti kalsada. Naadasanak iti pigsa, diak makakuti. Agduduma a sakit ken ut-ot ti nariknak. Inyasugko laengen ta iti apagkanito ammok a matayakon. Diakon pinadas ti bimmangon. Intulokkon a mauyos ti angesko. Ngem nalagipko da inangko ken ni tatangko. Napait dagiti lua a nagayus iti pingpingko. Saanakon a makapakada kadakuada. Uray makitak met la koma ida iti maudi a kanito ti biagko. Sinangitak manen ti nakapay-ak. Nasaysayaat ti kastoy a diak idan makita. Tapno diak balonen ti maimatangak a leddaangda. Agyamanak ta matayakon, saanakon nga agsagaba pay, malipatakon ti amin. Ngem nabirokandak. Saan a nagsardeng dagiti dadakkelko inggana a didak nasapulan. Ta adda nakakita iti natumba a bisikletak agraman dagiti nawara iti kalsada a notebook kada librok nga inkargak iti carrier ti bisikletak ket intulodna iti balaymi. Timmulong kano dagiti barangay opisial ken barangay tanod. Awankan sarday ti panagradioda kadagiti kabangibang a luglugar. Ket nagresponde dagiti nakasarak kaniak iti igid ti kalsada. Intaraydakda tatangko iti siudad, deretso iti police station iti desk ti VAW officer a siaalisto met a nangamiris kadagiti kammuol ken dunorko, iti nagmaga a dara a nagayus kadagiti gurongko ken nangmantsa iti paldak. Kinunana a masapul kano a dagus a maiksaminak manipud ulo aginggana iti dapan tapno maala amin nga ebidensia a mangsuporta iti alegasionko a pinilitdak. Simmangpet ni inangko. Awan sarday ti anug-ogmi a dua. Impandak iti ospital tapno agasandak. Inagasanda ti bagik ngem saanda a naagasan - uray kaano man dinto maagasan - ti 9
Inggana la idiay ti nabalinko nga insarita. Nakipagsangit dagiti kaduak iti dorm. Maysamaysa kadakuada ti nangarakup kaniak. Liniwliwadak. Pinunasda ti luak. Inag-agkanda ti pingpingko. Nangidaton ni Mom Pineda iti naisangsangayan a kararag a nangted kaniak iti namnama ken talged nga agasan ni Apo Jesus ti sugat ti kaunggak. Nupay kasta nagtalinaed latta ti saem iti barukongko. Saanko a ninamnama nga iti pannakaammo dagiti estudiante ken mangisursuro iti napasamak idi kaniak, kaasiandak ken ibilangdak latta a kas kabsat ken gayyem. Ngem ad-adun dagiti nanggayyem kaniak. Manipud kadagiti mangisursuro iti kolehio agingga kadagiti ultimo a laborer nariknak ti nainkabsatan a pannakilangenda kaniak. Nadekketda kaniak a kunam no nadalusak, a saan a pulos namulitan. Isu a saanakon a nag-transfer. Naragsakan dagiti nagannak kaniak. Nagsublidan idiay lugarmi a Koronadal. Intuloy ni tatangko ti nagbirok iti hustisia iti inaramidda kaniak. Tallo a tawen kalpasan ti pannakaidadanesko, immaydak innalada tatangko. Tumabunoak kano iti bista. Ta natiliwdan dagiti tallo a kriminal a napan gayam naglemmeng idiay Lanao del Sur. Insangpetda kano idan iti Koronadal. Naidarumdakan a dagus. Awan naaramidan ti agdindinamag ti laingna nga abogadoda a naggandat a nangiparang nga awan ti nangpilit kaniak, a kinayatko ti naaramid kaniak, ta linemmes dagiti ebidensia nga impakita dagiti testigo nga impasango ti abogado a nangibagi iti kasok. Pinasalaysay ti abogadok ti inaramidda kaniak ket iti baet dagiti sainnekko sinaritak ti nakaam-ames a nakapay-ak. Sa bimmaliktad pay ti driver ti van ket nagbalin a testigo kontra kadagiti padana a naidarum tapno ngata maibaba ti ania man a dusana. Insalaysayna a nagpatulong kano kenkuana ti naidarum ta agbayad kano iti dakkel a kantidad ngem dakes met kano gayam ti panggepda isu nga insalaysayna ti amin a nakitana nga inaramidda kaniak. Pinasingkedan ti driver 10
ti driver ti testimoniak. Ken adda pay gayam nakaala iti itsurak a sibubusal pay la ti ngiwatko ken napungo dagiti imak a nakapimpiman nga agsangsangit iti igid ti kalsada. Nasentensiaan ti nangidadanes iti dayawko a mabalud iti tungpal biag. Naragsakan dagiti nagannak kaniak ngem saanak a naragsakan gapu ta uray malungsotda iti pagbaludan dinton agsubli ti dati nga Ellen. Natayen. Uray agballigi-ak a mangpatay kadakuada iti maminsiam a daras, dinto kaano man agsubli ti kinasin-awko. Arigkon ti nabuong, narumrumek a sarming nga awananen iti serbi, ibelleng laengen. Iti panaglabas dagiti bulan nariknak ti kinaimbag ti MVC Family kaniak. Inawatdak a naan- anay. Naliwliwaak kadagiti nangngegak a balbalakad nga iti imatang ti Dios napateg ti tao uray kasano ti pannakamulitna. Kabaelan ti Dios a dalusan ken pabaroen ti tao uray nabuong ken narumrumek a kas sarming. Ket nain-inut a nagsubli ti panangipategko iti kinataok. Nasursurokon ti agkararag ken agtalek ken ni Apo Dios. Ket numan pay agluaak pay laeng a makalagip iti napalabasko, ta rumtab latta no kua ti sugat ti puso ken kararuak, mabalinko nga itaklin amin dagiti dagensenko ken ni Apo Dios ta dungdunguennak, ta napategak latta iti imatangna. Nabayagen daydi. Nalpaskon ti kursok. Addan natalged a trabahok ditoy MVC nga imbilangkon a pagtaengan ta saanakon a pulos nagsubli iti lugarmi. Ngem adda met ti ubing a mangipalpalagip iti napait a nagpasarak, ket saan latta piman agmawmaw ti sakit a mariknak. Ta kalpasan daydi napasamak kaniak saan a dimteng ti period-ko. Awan iti panunotko ta saanak idi a nakapangpangan ken diak nakaturturog. Kanayonak a nagsangsangit. Idi agdul-odul- okakon impadoktornak ni Inang. Naammuanmi a masikogak. Ket nagbalinen a dua ti kalbariok. Agballaak idin. Agpakamatayakon. Aldaw rabii a binambantayandak. No saanak a tumpuak iti agdan wenno iti tawa agtarayak iti kalsada no adda mangngegko a banurbor ti lugan ket agpaatalak. Agbirokak iti sabidong wenno kutsilio - uray ania nga ammok a makapatay kaniak. Anian a tuok 11
dagiti dadakkelko. Idi ipasngayko ti ubing diak pulos nageddek uray kasano a panangibagbaga ti doktor. Ingngarietko ti sakit ngem diak latta nageddek. Iti panunotko diak kayat a rumuar ti ubing. Kayatko a matay iti uneg ti tianko tapno matayak metten. Ngem awan ti naaramidak ta pinaruarda ti ubing babaen iti ceasarean section. Idi nakaruaren diak pulos kinayat a pinasuso uray agib-ibit. Inturedko ti sakit ti susok a mabang-aran kano koma no pasusuek ti ubing. Ngem saanko a pinasuso. Awan pulos kaasik kenkuana. Kugtarak pay idi no makatiempoak ta diak pulos kayat a kitaen. Ta sabaliakon. Saanakon a daydi Ellen. Awananakon iti asi. Narungsotakon. Ta napnoakon iti gura ken pungtot. Isu nga impataraken pay la kano da inang iti kakaenna a ni Tita Mirasol nga adda music studio-na idiay siudad. Nasayaat ta adayo ti balayna ket awanen ti nadamdamagko maipapapan iti ubing manipud idi. Napanunotko idi agangay a no matayak mamindua no kuan a naabakak. Isu nga agibalesak. Tungpalek ti kunada tatang nga ituloyko ti agadal. Ta pudno a no addan adalko nalaklakan ti panagibalesko. Iti daydi alas dos ti malem a sinaeddak kalkalpas ti final exam-ko. Nagdardarasak idi nga agawid ta mapankam koma idiay Marbel a kaduak da inangko ken ni tatangko ta gumatangkami iti baro a sapatosko. Aggraduarak idin iti senior high ngem saanak metten a nakamartsa. Uray saanak a naka-martsa nalpaskon ti senior high school ket mabalinkon ti sumrek iti kolehio. Nagenrolak. Dua a kolehio ti nagadalak iti uneg ti makatawen. Umalisak kada malpas ti semestre ta no adda makaammo iti naglasatak sayangguseng daytan a di maputpot. Idiay Father Saturnino Urios University, Butuan City ti maikadua a pagadalan a simrekak. Idiay Butuan City kami a nagnaed a kaduak dagiti nagannak kaniak. Limakam la a bulan idiay. Nagbirok ni tatangko 12
iti sabali a pagadalan idi diak manen kayat idiay Urios. Ket nasarakanna ti Mountain View College iti internet. ADDA nangngegko a banurbor ti motorsiklo. Ni Miks wenno Mikias. Kabisadok ti banurbor ti Kawasaki-na. Ni Miks ti maysa kadagiti nasaet nga agrayo kaniak. Agpadakam a CI ditoy MVC School of Nursing. Addan agur-uray a pagtrabahuanna idiay Norway ngem tagi- uraynak kano. Bareng kayatko ti kumuyog kenkuana nga ag-abroad. Kinapudnona kayatko ni Miks. Simple laeng a tao. Asideg iti Apo. Nagaget ken nasingpet. Naparato. Adda bassit ang- anginna ta Ilonggo isuna. Kunana nga awan met kano ti sabali a bisiona no di ag-tikal ta di met agsigsigarilio, di met agin-inum. Sangkakunana nga agkabagay kami ta guapaak ket isu guapo met kano. Naangin a talaga. Isu ti parikutko ta diak pay pulos naibaga nga addan anakko. Planok nga ibaga koma kenkuana sakbay a makitana ti ubing. Ngem diak pay naibagbaga addan ti ubing. Insardeng ni Mikias ti motorna iti asidegko ngem saan a dimsaag. "Agsakaykan." Inyisemna ketdi. "Itaydaka pay nga ur-urayen da tatang. Mabisin kanon." Am-ammon ni Miks da tatang. Iti namin-anon a daras nga immaydak iniliwda dagiti dadakkelko adda met latta ni Miks a nagpasalisali ta kayatna met kano a ramanan dagiti insangpetda inang. Ngem adu met ti ipabalonna kada inang no agawiddan. Kanayon a sangakarton a cinnamon bread, vegemeat ken vegetapa. Isu a nairuamen dagiti dadakkelko iti kinapasig ni Miks. "Agsakaykan a, Ellen, ta uray siak ket agsaraaw ti tiankon. Mabisin dagiti arietkon." Inyayug ni Miks. Apo Dios, ania ti aramidek itan? Addan diay ubing, kinunak iti nakemko. Tulongannak a mangtungpal iti pagayatam, Apo. Agkakapsutak a nagsakay iti likud ti motorsiklo. Iti yaasidegmi iti balay adda maipalpalais a naumbi a musika. Adda agkankanta ken 13
agtoktokar iti piano. Inseniasko ti iseserrek ni Miks iti sala. Nanglikawak. Nagnaak iti kusina. Nagmattiderak iti ruangan ti kusina a sumrek iti sala ket nagkebbaak a kas man adda naisalsalumina a rikna a nagutad iti barukongko. Naimatangak ti maysa nga ubing a lalaki nga adda iti sango ti piano, agkankanta bayat ti nalag-an a panagtipa dagiti ramayna iti piano. Anian a nagsam-it ti bosesna. Ammok lattan nga isu ti ubing. Dakkel gayamen. Diak naalwadan nga agar-arubos gayamen dagiti luak. Kankantaen ti ubing ti bukodko a kanta idi ubingak. Nasagid ti pusok iti naisalsalumina nga unnoy ti timekna. Sa aking pagtulog na labis ang himbing Ang bantay ko'y tala ang tanod koy bituin Sa piling ni nanay langit ang buhay, puso kong may dusa sabik sa ugoy ng duyan. Kasla maduddudog ti barukongko a nakautob a daytoy nga ubing saan a pulos nakasagrap iti ayat ken dungngo ti bukodna nga ina. Ta ti inana awananen iti kararua. Natayen. Inyanug-ogko ti panagbabawik ken ti napalalo nga asik iti ubing. Naalus-osak iti nagtakderak. Napatugawak. Inasitgannak ti ubing. Innalana ti imak tapno agmano. Iti apagkanito inapungolkon. "Anakko! Pakawanennak, anakko!" "Mama! Mama!" Nagsangit metten. Nairut ti arakupna kaniak. Ammona a siak ti inana! Bayat ti panagsaibbekko inap-aprosak ti buokna, ti bukotna. Inag-agkak ti pingpingna a pagay- ayusan ti bukodna a lua. Idi intangwak ti rupak nakitakda inang ken ni amang nga agsansaninglot Uray ni Miks pumpunasanna dagiti matana. Bayat ti panamigatmi sinubsubbuak ni Balongko uray dakkelen ta lima a tawennan. Kasla diak payen mauma a mangmatmatmat kenkuana. Nagguapo unay iti panagkitak. Saanakon a nakapangan. Nabsogakon iti rag-o ken panagyaman iti naisangsangayan nga ayat ti Dios iti anakko ta dina impalubos a madangran idi kayatko koma a gudasen ti biagna. Kalpasan ti pamigat napankam amin idiay swimming pool. Nasdaawak iti laing ni Balong 14
aglangoy. Inabakna pay ni Miks iti linnangoyan a puon ti nagkakatawaanmi. Insurona pay ni Neneng nga aglangoy. Kinuna ni tatang a tinawen nga adda Summer Camp iti Koronadal City a pagsanayan dagiti ubbing iti nadumaduma nga isport. Pinasali ni Tita Mirasol ni Balong ket pinilina ti nagsanay iti swimming. Naglakan a nakasursuro, indayawko. Iti malem impasiar ni Miks ni Balong iti aglawlaw ti MVC. Saankam a simmurot ta nagtutungtongkami kada inang ken tatang. Imbagak a no mabalin ibatidan ni Balong ta ditoy la nga agbasan. Kinapudnona diak kayaten nga iyawidda. Diak kayaten a maisina kaniak. Ngamin iti pannakakitak kenkuana kasla napukaw aminen a gura ken pungtot iti barukongko. Nagsublin ti dati nga Ellen. Nagungaren. Kinuna ni tatang a tawaganmi ni Tita Mirasol. Kasta unay sangitna a nakaammo iti planok. Nagdanagak. Saannansa met kayat nga isubli ni Balongen? Ngem idi nagnadnad ti sangitna imbagana a nabayag kanon nga ikarkararagna nga agbalbaliwak, a masursurokon nga ipateg ni Balong ta anakko ngarud. Dina kano kayat nga agtalinaed a kawaw ti pusok. Dina kano kayat a diak makarikna iti pudno a ragsak nga itden ti maysa nga anak. Nakaluasitak. Anian a nagimbag ti panagpuspuso ni Tita Mirasol. Ken anian a kinadungngo ni Apo Dios. Insagutna ti ubing - ni Balongko - idi pay, a mangagas iti sugat ti puso ken kararuak, a mangpunas iti amin a saem ti kinadangkok a nagpasarak, ngem saanko nga inawat. Naamirisko itan ti kinatan-ok ti plano ti Dios. Ket naikidemko ti diak masbaalan a ragsak iti pannakariknak iti awan pumada nga ayat ti Apo a Namarsua kadakami nga agina. 15