!"#2 M A R S O 2 0 1 2 APAY A MANAGPUNGPUNGTOT DAGITI TATTAO? ITI DAYTOY MET A RUAR: KASANOKA A MAKIKAPPIA ITI SABSABALI? PANID 10
!"#2 PROMEDIO A MAYIMPRENTA 41,042,000 MAIPABPABLAAK ITI 84 A LENGUAHE APAY A MANAGPUNGPUNGTOT DAGITI TAT TAO? 3 Ti Problema iti Panagpungtot 4 Apay a Nagadu ti Managpungpungtot? 7 No Kasano a Kontrolen ti Pungtot 10 Ti Panangmatmat ti Biblia Kasanoka a Makikappia iti Sabsabali? 12 Ain Jalut - Nangbalbaliw iti Pakasaritaan ti Lubong 15 Agimtuod Dagiti Agtutubo Dakes Kadi ti Agbalin a Popular? 18 Baluarte ti Terez - Di Nakalapped iti Panagsagaba 21 Kayatmo ti Fungus? 24 Nadisenio Kadi? ' ın Ti Rabaw ti Payak ti Kulibangbang 25 No Kasano a Tulongan Dagidiay Addaan iti Anxiety Disorder 28 Panangmatmat iti Lubong 29 Ti Nabalitokan a Prutas ti Armenia 30 Adalen ti Pamilia 32 Ania ti Pangibilangam ken Jesus?
Ti Problema iti Panagpungtot Adda lalaki a nagorder iti sandwich iti may- sa a fast-food restaurant. Nakarurod idi impa- garupna a nagbayag a maited ti orderna. Sim- rek iti restaurant, binutbutengna ti maysa nga empleado, impidegna iti counter sana tinung- pa. Kalpasanna, ginammatanna ti orderna a sandwich sa pimmanaw. MAKAUNGETTAYO amin sagpaminsan. Ngamin, ti pungtot ket paset ti emosion- tayo a kas iti ayat, namnama, danag, liday, ken buteng. Ti kontrolado a pungtot ket maba- lin a maipeksa iti umiso a wagas ken mabalin nga adda pagsayaatanna. Kas pagarigan, ma- katulong dayta no papigsaenna ti determina- sionmo a mangparmek kadagiti lapped wenno problema. Kas naipakita iti ngato, adda met pagdak- san ti pungtot. Adda tattao a nalaklaka a maka- unget, masansan nga agrurod, ken nakarkaro nga agpungtot. No mapagpungtotda, maba- lin a nasakit ti panagsaoda wenno mangdang- randa pay ketdi. No ar-arigen, ti pungtotda ti mangkonkontrol kadakuada imbes nga isuda ti mangkontrol iti dayta. Napeggad ti kasta a di mapengdan a pungtot isu a no dadduma, ma- tukoy dayta kas "problema a panagpungtot." Dagidiay managpungtot saanda la a pagladi- ngiten ti bagida no di ket ti amin nga adda iti aglawlawda. Mabalin nga agpungtot ken mang- Sigun iti broshur a Boiling Point - Problem Anger and What We Can Do About It, ti "problema a panagpungtot" ket "ania- man a di umiso a wagas ti panangipapas ken panangiliwliwag iti pungtot a kanayon a pakaigapuan dagiti nakaro a problema iti biag ti maysa a tao agraman iti panunot, rikna, kababalin ken pannakilangenna." dangranda a dagus uray gapu laeng iti babassit a banag ket agresulta dayta iti nakas-ang a tra- hedia. Usigem dagiti sumaganad a pagarigan: Napaltogan ti tengnged ti maysa a lalaki a magmagna a kadua ti gagayyemna iti aduan tao a kalsada. Napasamak dayta gapu laeng ta ti bag ti kaduana ket naisagid iti maysa a lalaki. Kinabil ti maysa a 19 anyos a lalaki ti 11 a bulan nga anak ti nobiana agingga a natay. Agay-ay-ayam ngamin iti naranggas a video game ket nakapungtot idi nasagid ti ubing ti control panel ti ay-ayamna isu a naabak. Ipakita dagiti umasping a damag manipud iti intero a lubong nga umad-adu ti manag- pungpungtot. Apay? Ti pungtot ket maysa kadagiti adu a riknatayo. Isu nga adda dagiti gunda- way a maitutop ti kontrolado a pa- nagpungtot. Nupay kasta, salaysayen dagitoy nga artikulo ti di umiso a pa- nagpungtot a makadangran iti emo- sion, bagi, ken espiritualidadtayo, kasta met iti sabsabali. Agriingkayo! Marso 2012 3
Apay a Nagadu ti Managpungpungtot? NARIGAT a maawatan dagiti pakaigapuan ti pungtot. Admitiren uray dagiti sientista a dida unay maawatan dayta. Ngem patien ti kaa- duan nga eksperto iti salun-at nga adda reaksion- tayo amin kadagiti partikular a pakaigapuan ti pungtot. Mabalin nga agpungtot ti maysa a tao gapu iti aniaman a makapaluksaw wenno makaparu- rod kenkuana. Masansan a ti kinaawan hustisia ti makagapu. Mapasamak dagita no masairtayo, kas no adda nanginsulto wenno di nangraem ka- datayo. Mabalin met a makapungtottayo no ipa- pantayo nga adda mangdadael iti reputasiontayo wenno di mangraem iti autoridadtayo. Siempre, nadumaduma ti pakaigapuan ti pa- nagpungtot ti tattao. Depende dayta iti edad, sekso, ken uray kultura. Nagduduma met ti reak- siontayo kadagita. Adda dagidiay manmano a makaunget ken nabiit a bumaaw ti pungtotda, idinto ta nalaka nga agburek ti dara ti dadduma ken mabalin nga ingpenda ti gurada iti adu nga aldaw, lawas, bulan, wenno nabaybayag pay. Aduan ti aglawlawtayo kadagiti posible a pa- kaigapuan ti panagpungtot. Malaksid iti day- ta, mabalin nga umad-adu ti arsagid kadagita. Apay? Ti maysa a makagapu ket ti kinaawan konsiderasion, ti agraraira ita a panagimbubu- kodan. Ilawlawag ti Biblia: "Kadagiti maudi nga aldaw . . . dagiti tattao managayatdanto iti bag- bagida, managayat iti kuarta, napalangguad, na- !"#2 MAIPABPABLAAK DAYTOY A PAGIWAR- NAK nga agpaay a pakalawlawagan ti in- tero a pamilia. Isurona no kasano a parmeken dagiti prob- lema ita. Agipadamag, iyam-ammona dagiti tattao iti adu a lugar, usigenna ti relihion ken siensia. Ngem saan la a day- ta. Sukimaten ken ipaganetgetna ti pudno a kaipapanan dagiti agdama a pasamak, ngem kanayon a neutral iti poli- tika ken saan a mangidumduma iti puli. Kangrunaanna, pa- bilgen daytoy a magasin ti panagtalek iti kari ti Namarsua a natalna ken natalged a baro a lubong a dandanin mangsu- kat iti agdama a dakes, nakillo a sistema ti bambanag. 4 tangsit, . . . natangken ti uloda, natangsit gapu iti panagpannakkel." (2 Timoteo 3:1-5) Saan kadi a kasta a mismo ti kababalin ti adu a tattao ita? No saan a maala dagiti managimbubukodan ti kayatda, masansan nga agbanag iti panagpung- totda. Adda pay adu a makagapu no apay a ku- markaro a problema ti panagpungtot. Kitaenta- yo ti dadduma kadagita. Ti Ipakpakita Dagiti Nagannak Dakkel ti impluensia dagiti nagannak iti per- sonalidad ti ubing agingga iti kinaagtutubona. Kinuna ti sikologo a ni Harry L. Mills: "Mani- pud kinaubing, masursuro ti tattao nga ipeksa ti pungtotda kas panangtulad iti managpungpung- tot a kababalin a makitkitada iti aglawlawda." No mapadakkel ti ubing a kadua dagiti manag- pungpungtot - uray gapu iti babassit a banag - isu ket arigna a masansanay a mangsango iti proble- ma babaen iti panagpungtot. Ti kasasaadna ket kas iti mula a masibsibugan iti kontaminado a da- num. Mabalin a dumakkel ti mula ngem nakudi- dit ken nalabit saanen a lumangto pay. Umasping iti dayta, ti pungtot ket kas iti kontaminado a da- num. Dagiti ubbing a napadakkel iti managpung- pungtot a pamilia ket dakdakkel ti posibilidadna a maaddaan kadagiti problema mainaig iti pung- tot inton nataengandan. Napusek a Siudad Idi 1800, agarup 3% ti populasion ti lubong ket agnanaed kadagiti siudad. Idi 2008, nagba- linen a 50%, ket inton 2050, maipagarup a du- manon dayta iti 70%. Bayat nga umad-adu ti ag- lilinnetlet kadagiti napusek a siudad, sigurado a kumaro ti pungtot ken panagrurod. Alaenta- yo a pagarigan ti Mexico City a maysa kadagiti kadakkelan ken kapusekan a siudad ditoy daga. Dagiti nakaro a trapik ti kangrunaan a pagsiu- dotan dagiti umili. Sigun iti maysa a periodista, "posible" a ti Mexico City "ti kaaaburiduan a ka- besera iti lubong," yantangay agarup 18 milion ti Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalu- bongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Awake! (ISSN 0005-237X) is published monthly by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; L. Weaver, Jr., President; G. F. Simonis, Secretary- Treasurer; 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483, and by Watch Tower Bible and Tract Society of the Philippines, Inc., PO Box 2044, 1060 Manila. Periodicals Postage Paid at Brooklyn, NY, and at additional mailing offices. 2012 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. March 2012, Vol. 93, No. 3 Monthly ILOKO
Ania ti mabalin nga epekto kadagiti annakmo ti kinamanagpungpungtotmo? umilina ken 6 milion ti luganna. "Nakatraptra- pik isu a nalaka a pumudot ti ulo dagiti tattao." Adda pay dadduma a pagaburiduan dagiti adda kadagiti napusek a siudad. Karaman kada- gita ti polusion iti angin, naariwawa nga aglaw- law, manmano a pagnaedan, agduduma a kultu- ra, ken kaadu ti krimen. Bayat nga umad-adu ti pagaburiduan dagiti tattao, nalaklakada nga ag- siudot, agpungtot, ken maawanan iti pasensia. Rigat ti Panagbiag Ti panagsuek ti ekonomia ti lubong ket nagre- sulta iti panagraira ti panagaburido ken danag. Sigun iti nagtipon a report ti International Mo- netary Fund ken ti United Nations Internation- al Labor Organization (ILO) idi 2010, "awan tra- baho ti mapattapatta a nasurok a 210 milion a tattao iti intero a lubong." Nakalkaldaang ta ka- aduan kadagiti nasesante ket awanan iti umdas nga urnong wenno awan mainanamada a tulong ti aniaman nga ahensia. Kasta met laeng ti sasaaden dagiti addaan iti trabaho. Sigun iti ILO, ti panagaburido gapu iti trabaho ket "sangalubongan a problema." LENGUAHE: Afrikaans, Albanian, Amharic, Arabic, Armenian, Bislama, Bulgarian, Ce- buano, Chichewa, Chinese (Simplified), Chinese (Traditional) (audio Mandarin only), Chitonga, Cibemba, Croatian, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, Ewe, Fijian, Finnish, French, Georgian, German, Greek, Gujarati, Hebrew, Hiligay- non, Hindi, Hungarian, Icelandic, Igbo, Iloko, Indonesian, Italian, Japanese, Kannada, Kinyarwanda, Kirghiz, Kirundi, Korean, Latvian, Lingala, Lithuanian, Mac- edonian, Malagasy, Malayalam, Maltese, Myanmar, Norwegian, Polish, Portu- guese, Punjabi, Rarotongan, Romanian, Russian, Samoan, Sepedi, Serbian, Sesotho, Shona, Silozi, Sinhala, Slovak, Slovenian, Spanish, Swahili, Swedish, Ta- galog, Tamil, Thai, Tok Pisin, Tongan, Tsonga, Tswana, Turkish, Twi, Ukrainian, Urdu, Vietnamese, Xhosa, Yoruba, Zulu Magun-odan met iti CD. Magun-odan met dagiti audio recording iti Magun-odan met iti MP3 CD-ROM. MABALIN A PROBLEMAN TI PANAGPUNGPUNGTOTMO NO . . . ( Makapungtotka a makipila iti tiendaan. ( Masansan a makirinnikiarka iti katrabahuam. ( Pasaray dikan makaturog iti rabii gapu iti kapapanunotmo iti nakaluksawam iti kallabes nga aldaw. ( Marigatanka a mangpakawan kadagiti nakasair kenka. ( Masansan a dimo makontrol ti emosionmo. ( Kalpasan ti panagpungtotmo, masansan a mabain wenno agbabawika. Naibasar iti impormasion manipud MentalHelp.net. KAYATYO KADI TI AD-ADU PAY NGA IMPORMASION WENNO TI LIBRE A PANAGADAL ITI BIBLIA ITI PAGTAENGANYO? Agsuratkayo kadagiti Saksi ni Jehova, nga usarenyo ti maitutop nga adres iti baba. Para iti kompleto a listaan dagiti adres, kitaenyo ti Australia: PO Box 280, Ingleburn, NSW 1890. Britain: The Ridgeway, London NW7 1RN. Canada: PO Box 4100, Georgetown, ON L7G 4Y4. France: BP 625, F-27406 Louviers Cedex. Germany: 65617 Sel- ters. Greece: Kifisias 77, GR 151 24 Marousi. Hong Kong: 4 Kent Road, Kowloon Tong, Kowloon. Israel: PO Box 29345, 61293 Tel Aviv. Italy: Via della Bufalotta 1281, I-00138 Rome RM. Japan: 4-7-1 Naka- shinden, Ebina City, Kanagawa-Pref, 243-0496. Korea, Republic of: PO Box 33, Pyungtaek PO, Kyunggi- do, 450-600. Malaysia: Peti Surat No. 580, 75760 Melaka. Philippines: PO Box 2044, 1060 Manila. ' Spain: Apartado 132, 28850 Torrej on de Ardoz (Madrid). Taiwan: 3-12, Shetze Village, Hsinwu 32746. United States of America: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Agriingkayo! Marso 2012 5
KAADU DAGITI MANAGPUNGPUNGTOT Nangipablaak ti Mental Health Founda- tion iti London, England, iti report a na- pauluan iti Boiling Point - Problem Anger and What We Can Do About It. Karaman dagiti sumaganad kadagiti kangrunaan a naduktalanda: 84% ti mas aburido ita iti trabahoda no idilig iti kasasaadda lima a tawen sakbayna. 65% kadagiti agop-opisina ti di na- kapagteppel a nagpungtot wenno naki- tada a nakapungtot dagiti katraba- huanda. 45% kadagiti empleado ti kanayon a makapungtot idiay pagtrabahuanda. Agarup 60% kadagiti naglangan iti trabaho ket gapu iti panagaburido. 33% kadagiti Briton ti di makisarsari- ta kadagiti kaarrubada. 64% ti umanamong unay wenno umanamong nga ad-addan a manag- pungpungtot ti kaaduan a tattao. 32% ti nagkuna nga adda nasinged a gayyem wenno kapamiliada a mariga- tan a mangkontrol iti pungtotna. 6 Agriingkayo! Marso 2012 Ti kadi industria ti paglinglingayan ti mangim-impluensia iti panangmatmatmo iti pungtot ken kinauyong? "Madanagan dagiti tattao para iti trabahoda ken sangkapanunotda nga amangan no masesante- da," kuna ni Lorne Curtis, maysa a management consultant idiay Ontario, Canada. Innayonna a kas resulta, "alistoda nga agikalintegan ken ma- kisupiat kadagiti superbisorda wenno iti daddu- ma nga empleado." Diskriminasion ken Kinaawan Hustisia Ipapantayon a makisalipka iti tinnarayan. Na- ammuam a sika laeng ti makisalip a nakakadena ti sakana. Ania ngata ti mariknam? Kasta ti rik- na ti minilion a tattao bayat a mapaspasaranda ti diskriminasion gapu iti puli ken dadduma pay a rason. Makapungtotda no adu ti makalapped iti pananggun-odda iti trabaho, edukasion, pag- taengan, ken dadduma pay a napateg a kasapu- landa. Mangupay ken mamagleddaang met ti daddu- ma pay a kita ti kinaawan hustisia. Nakalkal- daang ta kaaduan kadatayo ket nakapasaren iti saem ti kinaawan hustisia. Kinuna ti masirib a ni Ari Solomon nasurok a 3,000 a tawenen ti napa- labas: "Adtoy! ti lulua dagidiay mairurrurumen, ngem awananda ti manangliwliwa." (Eclesiastes 4:1) No nasaknap ti kinaawan hustisia ken man- mano ti liwliwa, nalaka a makapungtot ti maysa a tao.
Ti Industria ti Paglinglingayan Nasuroken a sangaribu a panagadal ti naara- mid tapno maammuan ti epekto kadagiti ubbing ti kinaranggas iti telebision ken dadduma pay a media. Kuna ni James P. Steyer, a nangipasdek iti Common Sense Media: "Ti henerasion a maulit- ulit a makabuya iti nakaro, kasla agpaypayso a ki- naranggas ket dumakkel a din manggura iti kina- uyong ken kinaulpit, ken saan unayen a naasi." Saan met ketdi nga agbalin a narungsot a kri- minal ti kaaduan nga agtutubo a masansan a ma- kabuybuya iti kinaranggas iti telebision. Nupay kasta, masansan a pagparangen ti industria ti paglinglingayan a ti naranggas a panagpungtot ket maysa a nasayaat a pangsolbar iti problema. Gapu iti dayta, addan baro a henerasion ti tattao a nabibinegen iti kinaranggas. Impluensia Dagiti Dakes nga Espiritu Ibaga ti Biblia a ti kaaduan a makadangran a pungtot ditoy daga ita ket gapu iti maysa a di makita a puersa. Kasano a kasta? Manipud idi nangrugi ti pakasaritaan ti tao, maysa a rebelio- so nga espiritu a parsua ti timmallikud iti Man- nakabalin-amin a Dios. Daytoy a dakes nga espi- ritu a parsua ket maawagan iti Satanas, nga iti Hebreo, kaipapananna ti "Bumusbusor," wenno "Kabusor." (Genesis 3:1-13) Idi agangay, inim- No Kasano a Kontrolen ti Pungtot NASUROK a 2,000 a tawenen ti napalabas, inusar ti Griego a pilosopo a ni Aristot- le ti termino a "catharsis" tapno deskribiren ti "panangipapas" wenno panangipeksa iti nadag- sen a rikna maigapu iti panagbuya iti naladingit a pabuya wenno drama. Dayta a kapanunotan ket maipapan iti bang-ar a kasla marikna ti tao kalpasan a mairuarna ti ing-ingpenna. pluensiaanna ti dadduma nga anghel a makika- dua iti panagrebeldena. Dagidiay a nasukir nga anghel, a pagaammo kas dagiti demonio wenno dakes nga espiritu, ket naipupok iti kaparanget ti daga. (Apocalip- sis 12:9, 10, 12) Addaanda metten iti "dakkel a pungtot" ta ammoda nga ababan ti nabati a tiem- poda. Isu a nupay ditay makita dagita a dakes nga espiritu, mariknatayo dagiti epekto ti ar-ara- midenda. Kasano? Ni Satanas ken dagiti pasurotna a demonio gunggundawayanda dagiti managbasol a pagan- nayasantayo babaen ti panangsulisogda kadata- yo a makiraman iti "guranggura, ringgor, imon, dagiti irarasuk ti unget, rinnupir, pannakabingbi- ngay, . . . ap-apal, . . . ken bambanag nga umas- ping kadagitoy." - Galacia 5:19-21. Lapdam ti Riknam No panunotentayo amin dagita a problema, pakarigatan, ken pakadanagan, matarusantayo no apay a maluksaw dagiti tattao bayat nga ikag- kagumaanda nga ibaklay ti inaldaw a responsa- bilidadda. Nagrigat a lapdan ti rikna nga agpungtot ken mangipeksa iti dayta! Ti sumaganad nga artikulo tulongannatayo a mangammo no kasano a kon- trolen ti pungtot. Idi rugrugi ti 1900s, kasta met la a kapanu- notan ti intandudo ti taga-Austria a neurologist a ni Sigmund Freud. Kinunana a no ti tao ket agimula wenno agipempen iti gura, agbalinto dagita kas sakit ti isip a kas iti hysteria wenno panaglagaw. Nasken kano ngarud nga ipeksam dayta imbes a lapdam. Di pay unay nagbayag, ti teoria a catharsis ket inadal dagiti managsirarak bayat dagiti de- kada '70 ken '80. Ngem bassit wenno awan pay ketdi ti nakitada a pammaneknek a pud- no dayta. Gapuna, insurat ti psychologist a ni Carol Tavris: "Tiempon ti mamimpinsan a Agriingkayo! Marso 2012 7
panangiwaksi iti panamati a makagunggona ti panangipapas iti pungtot. Gistay awan a pulos ti pammaneknek manipud kadagiti panagsira- rak a maiwaksim ti pungtotmo no ipapasmo dayta wenno mangranggaska." Kinuna ti maysa pay a psychologist a ni Gary Hankins: "Ipakita ti panagsirarak a no ipapasmo ti pungtotmo, ad-adda a pumudot ti ulom imbes a lumamiis." Wen, mabalin nga ag- duduma ti kapanunotan dagiti eksperto iti sa- lun-at ti isip maipapan iti catharsis. Ngem adun ti nagunggonaan iti Biblia - ti sabali pay a gu- buayan ti sirib. "Baybay-am ti Unget" Nagsayaat ti panangilawlawag ni David a sal- mista iti Biblia maipapan iti panangkontrolmo iti ungetmo. Kinunana: "Baybay-am ti unget ket panawam ti pungtot; dika agpudpudot ta da- kes laeng ti maaramidam." (Salmo 37:8) Tapno dika makaisawang wenno makaaramid iti pag- babawyamto met laeng, liklikamon nga umuna ti 'agpudot.' Siempre, nalaka nga ibaga dayta ngem narigat nga aramiden. Ngem kabaelam! Usigentayo ti tallo a pamay-an tapno makon- trolmo ti pungtotmo. Kissayam ti Kakaro ti Pungtotmo Tapno maksayam ti pungtotmo, agtanang ken agrelakska. Ikagumaam a di isawang ti damo a mapanunotmo. No kasla dikan ma- kapagteppel ken dimon magawidan ti riknam, iyaplikarmo ti balakad ti Biblia: "Ti panangiru- gi iti rinnupir ket kas iti maysa a mangibubuang iti dandanum; gapuna sakbay a tumbuak ti riri, pumanawkan." - Proverbio 17:14. Dayta ti nakatulong iti lalaki a ni Jack tap- no makontrolna ti kinaranggasna nga agpung- tot. Mammartek ken naunget ni tatangna isu a dimmakkel a naranggas met ti personalidadna. Kinunana: "No makapungtotak, kasla gumilgil- ayab ti riknak isu a makaisawangak iti makapa- sakit ken adda pay maranggasak." Ngem nagbalbaliw ti kasasaad idi rinugian ni Jack ti makipagadal iti Biblia kadagiti Sak- si ni Jehova. Natarusanna a babaen ti tulong ti Dios, isu ket makapagbalbaliw ken kaba- elanna a sursuruen a kontrolen ti pungtotna. 8 Agriingkayo! Marso 2012 Ket agpayso a kasta! Kastoy ti kinuna ni Jack a reaksionna idi pinagsasawan ti nakapungtot a katrabahuanna: "Bimmara ti piditpiditko. Ti damo a kayatko nga aramiden ket gammatak ken ipalladawko isuna." Ania ti nakatulong ken Jack tapno agtalina- ed a kalmado? Kinunana: "Natandaanak nga inkararagko, 'Tulongannak koma Apo Jeho- va nga agteppel!' Iti damo unay a gundaway, kimmalma ti riknak ken nabaelak ti pimma- naw." Intultuloy ni Jack ti nagadal iti Biblia. Namin-adu nga inkararagna ken inutobna dagi- ti teksto a kas iti mabasa iti Proverbio 26:20: "Maiddep ti apuy no maibusan iti sungrod." (Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Idi aga- ngay, nabaelanna met laengen a kontrolen ti pungtotna. Sursuruem ti Agrelaks "Ti natalinaay a puso isu ti biag ti nainlasa- gan a bagi." (Proverbio 14:30) Ti panangyapli- kar iti daytoy napateg a kinapudno ti Biblia ket makatulong a mangpasayaat iti emosional, pisi- kal, ken espiritual a salun-at. Mangrugika ba- baen ti panangsursurom kadagiti simple a pa- may-an ti panagrelaks, a pangkissay iti pungtot. Dagiti sumaganad a teknik ket napaneknekan SURSURUEM TI AGRELAKS Umangeska iti nauneg
nga epektibo iti panangparmek iti pungtot a na- inaig iti panagaburido: ˘ Panaganges iti nauneg, maysa dayta kada- giti kasayaatan - ken kapartakan - a pamay-an a pangkissay iti nakaro a pungtotmo. ˘ Bayat nga umang-angeska iti nauneg, ulit- ulitem ti sao a mangpakalma kenka a kas iti "re- laks," "baybay-amon," wenno "agkalmaka." ˘ Panagbalin nga okupado kadagiti kaay- ayom nga aramiden a kas iti panagbasa, panag- dengngeg iti musika, panagmula, wenno dad- duma nga aktibidad a makaparelaks kenka. ˘ Regular a panagehersisio ken pannangan iti nasustansia. Baliwam Dagiti Ekspektarem Mabalin a dimo pulos maliklikan ti tattao wenno bambanag a pakaigapuan ti panag- pungtotmo, ngem kabaelam a sursuruen a kon- trolen ti reaksionmo kadagita. Karaman iti dayta ti panangbalbaliwmo iti panagpampanu- notmo. Nalaklaka nga agpungtot dagidiay nakangat- ngato ti ekspektasionda. Apay? No saan nga- min a maragpat dagiti nangato a pagalagadan- da, madismaya ken makapungtotda a dagus. Agbalinka nga okupado iti kaay-ayom nga aramiden Tapno maliklikan ti kinaperpeksionista, nasa- yaat no laglagipen nga "awan nalinteg a tao, awan uray maysa . . . Amin a tattao simiasida, sangsangkamaysada amin." (Roma 3:10, 12) Si- gurado ngarud a mapaaytayo no agbalintayo a perpeksionista. Nainsiriban no di nalabes ti ekspektarentayo iti bagitayo wenno iti sabsabali. Kuna ti Biblia: "Maitibkoltayo amin iti adu a daras. No ti asi- noman saan a maitibkol iti sao, daytoy ket per- pekto a tao." (Santiago 3:2) Wen, "awan ti tao a nalinteg iti daga nga agtultuloy nga agaramid iti naimbag ket saan nga agbasol." (Eclesiastes 7:20) Isu a no agimpeperpektotayo idinto ta sa- antayo met a kasta, kanayon a maupay ken ma- kapungtottayo. Kas imperpekto a tattao, adda dagiti tiem- po a makapungtottayo amin. Ngem datayo ti makaammo no kasanotayo nga ipeksa dayta. Pinakdaaran ni apostol Pablo dagiti padana a Kristiano: "Agpungtotkayo, nupay kasta dikay agbasol; saannakay koma a malnekan ti init a sipupungtotkayo pay." (Efeso 4:26) Wen, no kontrolentayo ti pungtottayo, maipeksatayo ti riknatayo iti makaay-ayo a pamay-an, agpaay a pagimbagan ti amin a nairaman. Regular nga agehersisioka
TI PANANGMATMAT TI BIBLIA KUNA ti Biblia maipapan iti tattao: "Amin nagbasol ken agkurang iti dayag ti Dios." (Roma 3:23) Yantangay imperpekto ti nasurok a 7 bilion a tao ditoy daga, adda latta dagiti di pag- kikinnaawatan gapu iti agduduma a personali- dad. Kasanotayo a makikappia kadagiti kasta a kasasaad? Adda nasayaat nga ibalakad ti Biblia. Deskri- birenna ti Namarsua nga agnagan Jehova kas "Dios ti talna." (Salmo 83:18; Hebreo 13:20) Ka- yat ti Dios a natalna ti relasion dagiti annak- na ditoy daga ket isu a mismo ti nangipaay iti pagtuladan. Idi nagbasol iti Dios ti umuna a pagassawaan, nadadael ti natalna a relasion- da kenkuana. Ngem dagus a nangaramid kada- giti pamay-an tapno makikappia iti sangatauan. (2 Corinto 5:19) Usigem ti tallo a maaramidam tapno makikappia iti sabsabali. Mamakawanka a Sibubulos Ania ti kuna ti Biblia? "Itultuloyyo nga anu- san ti maysa ken maysa ken sibubulos a pakawa- nen ti maysa ken maysa no ti asinoman adda pa- kaigapuan ti reklamona maibusor iti sabali. Kas iti sibubulos a panangpakawan kadakayo ni Je- hova, kasta met ti aramidenyo." - Colosas 3:13. Apay a narigat nga aramiden? Mabalin nga adda nainkalintegan a 'pakaigapuan ti rekla- mom' isu a ti panagkunam ket rumbeng a putde- mon ti relasionmo iti nangsair kenka. Mabalin met nga irasonmo a masapul nga isu ti umuna nga agpadispensar. Ngem no dina ammo nga adda kamalina, wenno patienna a sika ti nagka- mali, posible nga agtalinaed latta ti problema. Ania ti maaramidam? Surotem ti balakad ti Biblia babaen ti sibubulos a panangpakawan- mo iti dayta a tao, nangruna no bassit laeng ti problema. Laglagipem a no bilangen ti Dios dagiti kamalitayo, ditay pulos makapagtakder iti imatangna. (Salmo 130:3) Kuna ti Biblia a 10 Agriingkayo! Marso 2012 Kasanoka a Makikappia iti Sabsabali? "ni Jehova naasi ken managparabur, nabanna- yat nga agunget ken naruay iti naayat a kinama- nangngaasi. Ta pagaammona unay ti pannaka- pormatayo, a laglagipenna a tapoktayo." - Salmo 103:8, 14. Panunotem met daytoy a proverbio iti Biblia: "Ti pannakatarus ti maysa a tao pudno unay a pabannayatenna ti ungetna, ket kinapintas iti biangna ti panangpalabas iti salungasing." (Pro- verbio 19:11) Ti pannakatarus tulongannatayo a mangamiris a naimbag iti kasasaad, manga- nag no apay a kastoy wenno kasdiay ti panagsao wenno panagtignay dagiti tattao. Isaludsodmo ngarud iti bagim, 'Ti kadi tao a nangsair kaniak ket nabannog, agsakit, wenno aburido?' No ma- tarusam ti pudno a motibo, rikna, ken kasasaad ti sabsabali, mabalin a bumaaw ti pungtotmo ken palabsem lattan dagiti biddutda. Makisaritaka Ania ti kuna ti Biblia? "No ni kabsatmo maka- aramid ti basol, inka idatag ti basolna a dakdaka- yo. No dumngeg kenka, nagun-odmo ni kabsat- mo." - Mateo 18:15. Apay a narigat nga aramiden? Gapu kadagiti negatibo nga emosion a kas iti buteng, pungtot, ken bain, mabalin a bumdengka nga umasideg iti nangsair kenka tapno masolbar ti problema. Ma- balin met a kaykayatmo laengen ti agpatulong iti sabali babaen ti panangibagam kadakuada iti problemam tapno maalam ti simpatiada, a po- sible a mangpakaro pay ketdi iti di pagkinnaawa- tan. Ania ti maaramidam? No nadagsen ti proble- ma ken panagriknam ket dimo kabaelan a palab- sen, asitgam ti tao tapno pagsaritaanyo dayta. Ti problema ket padasenyo a solbaren a: (1) Dagus: Dimo itantantan tapno saan a ku- maro ti problema. Ikagumaam nga iyaplikar day- toy a balakad ni Jesus: 'No ip-ipanmo ti sagutmo
iti altar ket sadiay malagipmo a ti kabsat- mo addaan iti maysa a banag a maibu- sor kenka, panawam ti sagutmo sadiay sanguanan ti altar, ket mapanka; umuna a makikappiaka ken kabsatmo, ket kal- pasanna, inton nakasublikan, idatonmo ti sagutmo.' - Mateo 5:23, 24. (2) Dakdakayo: Liklikam ti paganna- yasan a mangitsismis iti problema. "Ti bukodmo a kalintegan irupirmo iti pa- dam a tao, ket saanmo nga ipalgak ti kompidensial a panagsao ti sabali." - Proverbio 25:9. (3) Sikakappia: Dimon an-analisaren no siasino ti umiso ken siasino ti nagka- mali. Ti kalatmo ket makikappia, saan a tapno mangabak. Nalabit mas epektibo ti panangibaga kenkuana iti "Nasaktanak gapu ta . . . " imbes a "Sinaktannak!" Kuna ti Biblia: "Surotentayo koma ti bambanag a mamataud iti talna ken ti bambanag a makapabileg iti maysa ken maysa." - Roma 14:19. Agan-anuska Ania ti kuna ti Biblia? "Dikay subadan ti da- kes iti dakes iti asinoman. . . . Ngem, 'no ti kabu- sormo mabisin, pakanem; no mawaw, ikkam iti mainum.' " - Roma 12:17, 20. Apay a narigat nga aramiden? No dina awa- ten dagiti damo a panagreggetmo a makikappia, mabalin a kayatmon ti sumuko. Ania ti maaramidam? Agan-anuska. Agdudu- ma ti ugali ken kinanataengan dagiti tattao. Adda dagidiay nabaybayag nga agpalamiis iti uloda; agsursuro pay laeng ti dadduma a mangi- pakita kadagiti nadiosan a galad. Dika mauma a mangipakita iti ayat ken kinaimbag. Kuna ti Bib- lia: "Dika ipalubos a parmekennaka ti dakes, no "Ti pannakatarus ti maysa a tao pudno unay a pabannayatenna ti ungetna, ket kinapintas iti biangna ti panangpalabas iti salungasing." - PROVERBIO 19:11 di ket itultuloymo a parmeken ti dakes babaen ti naimbag." - Roma 12:21. Tapno makikappia iti sabsabali, masapul nga ikagumaantayo nga ipakita ti kinapakumbaba, pannakatarus, panaganus, ken ayat. Ngem sigu- rado a saan a sayang ti panagreggetmo a maki- kappia! NAPANUNOTMO KADIN? ˘ Ania ti makatulong kenka a sibubulos a mamakawan? - Colosas 3:13. ˘ Ania ti makatulong kenka nga umasideg iti nangsair iti riknam tapno mapagsaritaanyo ti problema? - Mateo 5:23, 24. ˘ Ania ti maaramidam no dina awaten dagiti panagreggetmo a makikappia? - Roma 12:17-21. Agriingkayo! Marso 2012 11
Ain Jalut NANGBALBALIW ITI PAKASARITAAN TI LUBONG MANIPUD Mongolia, sipapartak a rimma- ut dagiti narungsot a nakakabalio a man- nakigubat. Dinadaelda amin a siudad a di sim- muko kadakuada. Idi Pebrero 1258, rinautda ti Baghdad ket siniwangda dagiti paderna. Maka- lawas a nangpapatay ken nangsamsamda. Dagi- ti Mongol ket nagbutbutngan unay ti amin a Muslim. Idi Enero 1260, bayat nga agpalpalaud da- giti Mongol, napasaran met ti Aleppo, Siria ti sinagaba ti Baghdad. Iti Marso, situtulok a simmuko ti Damasco kadagiti Mongol. Di nag- bayag, sinakup dagiti Mongol dagiti siudad ti Nablus (asideg ti ayan ti nagkauna a Siquem) ken Gaza idiay Palestina. Tapno maammuam ti ad-adu pay maipapan kadagiti Mongol ken dagiti panagparmekda, kitaem ti Mayo 2008 a ruar ti Agriingkayo! ¨ u imbi- linna a sumuko met kadakuada ni Sultan al- Muzaffar Sayf al-Din Qutuz a lider dagiti Mus- ¨ lim idiay Egipto. Impangta ni H u a no saan a sumuko, dakes ti mapasamak iti Egipto. Bas- bassit nga amang ti soldado ti Egipto a 20,000 ¨ ¨ no idilig iti buyot ni H u a mamin-15 nga uleg ad-adu. "Agngangabit idin a maikisap dagiti Muslim," kuna ni Propesor Nazeer Ahmed, a historiador ti Islam. Ania ti aramiden ni Sul- tan Qutuz? ¨ uleg Ti heneral dagiti Mongol a ni H ¨ uleg Ni Qutuz ken Dagiti Mamluk Ni Qutuz ket Mamluk, maysa nga adipen a taga-Turkey dagiti inapona. Dagiti Mamluk ket nagserbi kas soldado-adipen dagiti sultan iti di- nastia nga Ayyubid idiay Cairo, Egipto. Ngem Damasco Ayan ti nagkauna a siudad ti Megiddo SIRIA Ain Jalut (asideg ti Megiddo) Bantay Tabor Tanap ti Esdraelon Nablus (Siquem) Jerusalem Gaza EGIPTO
. t s E ) y r o t s H n r e t s a E i r a e N ( e v i h c r A a i r o t c P i idi 1250, pinadisi dagita nga adipen dagiti ap- poda isu a nagbalinda nga agtuturay iti Egip- to. Idi agangay, ni Qutuz a dati a soldado-adi- pen inagawna ti turay ket nagbalin a sultan idi 1259. Kas nalaing a mannakigubat, saan la ket- di a sumuko nga awan ti laban. Nupay kasta, kasla awan namnamana a mangabak kadagiti Mongol. Ngem nagsasaruno dagiti pasamak a nangbalbaliw iti pakasaritaan ti lubong. ¨ uleg ¨ u a ti kangatuan nga agtu- ¨ ongke ket natay idiay ray iti imperioda a ni M ¨ ¨ Mongolia. Ammo ni H u a mapagiinnaga- uleg wanen ti panagturay sadiay isu nga inkuyogna a nagawid ti kaaduan a soldadona. Nangibati iti 10,000 agingga iti 20,000 a soldado, nga impa- garupna nga umdasen a mangparmek iti Egip- to. Nakita ni Qutuz a pagimbaganna ti napa- samak. Inkeddengna a no kayatna nga abaken dagiti rumaraut, daytoyen ti gundawayna. Nadamag ni H Ngem iti nagbaetan ti Egipto ken dagiti Mongol, adda pay sabali a kalaban dagiti Mus- lim - ti buyot dagiti krusado a napan iti Pa- Nagginnubat ti buyot dagiti Mamluk ken Mongol idi Setiembre 1260 idiay Ain Jalut, iti Tanap ti Esdraelon lestina tapno alaenda ti "Nasantuan a Daga" para iti Kakristianuan. Nakitulag ni Qutuz ka- dakuada a palasaten ken lakuanda ti buyotna iti suplay tapno adda aramatenna a makigubat kadagiti Mongol idiay Palestina. Immanamong dagiti krusado. Ni la ngamin Qutuz ti namna- mada a mangpaksiat kadagiti Mongol, a kasim- ronda unay a kas kadagiti Muslim. Kas resulta, napasamak ti nakallalagip a rin- nupak dagiti Mamluk ken Mongol. Ti Ain Jalut Idiay Palestina Nagginnubat ti buyot dagiti Mamluk ken Mongol idi Setiembre 1260 idiay Ain Jalut iti Tanap ti Esdraelon. Maipagarup a masarakan ti Ain Jalut iti asideg ti nagkauna a siudad ti Megiddo. Kinuna ti historiador a ni Rashid al-Din a Gapu ta nagadu a historikal a gubat ti napasamak iti daytoy a lugar, ti sao a "Megiddo" ket nainaig iti nalatak a gubat a maawagan iti Armagedon - Har-Magedon iti Hebreo. Ti Biblia inaigna ti Arma- gedon "iti gubat ti naindaklan nga aldaw ti Dios a Mannakabalin- amin." - Apocalipsis 16:14, 16. 13
dagiti Mongol ket sinaneb dagiti Mamluk idiay Megiddo. Pinaglemmeng ni Qutuz ti kaaduan a buyotna kadagiti turod iti aglawlaw ti tanap sana binilin ti sumagmamano nga umabante tapno dumarup dagiti Mongol. Impagarup da- giti Mongol a daytan ti intero a buyot dagiti Mamluk isu a dimmarupda. Idin a kinellaat ni Qutuz dagiti Mongol. Imbilinna a rummuar ti amin nga aglemlemmeng a soldado tapno daru- penda ti intero a puersa dagiti Mongol. Gapu iti dayta, naabak dagiti Mongol. Daydi ti kaunaan a pannakaabak dagiti Mongol sipud idi rinugianda ti agpalaud a pa- nangrautda kadagiti lugar iti ruar ti pagilianda 43 a tawenen ti napalabas. Nupay medio bas- sit dagiti nagririnnupak a buyot, maibilang ti Ain Jailut a maysa kadagiti kapatgan a gubat. Gapu iti dayta, nalapdan ti pannakaikisap dagi- ti Muslim, napaneknekan a palso ti pagarup a saan a maabak dagiti Mongol, ken naala manen ti buyot dagiti Mamluk dagiti naagaw a terito- riada. Rebrebba ti nagkauna a siudad ti Siquem; makita iti makinlikud ti paset ti agdama a siudad ti Nablus Nagbanagan ti Gubat Idiay Ain Jalut Namin-adu a nagsubli dagiti Mongol iti Si- ria ken Palestina, ngem pulos a didan naraut ti Egipto. Nagnaed idiay Persia dagiti kaputotan ¨ ni H u, nakomberteda iti Islam, ken idi aga- ngay, intandudoda ti kultura dagiti Muslim. Na- awagan dagiti teritoriada iti Persian ilkhanate, kayatna a sawen "sakup dagiti khan." ¨ uleg Apagbiit la a tinagiragsak ni Qutuz ti balligi- na ta di nagbayag, isu ket pinapatay dagiti ka- busorna. Ti maysa kadagita ket ni Baybars I, a kaunaan a sultan ti napagkaykaysa manen a pa- garian ti Egipto ken Siria. Adu ti nangibilang kenkuana kas ti agturay a pudpudno a nangi- pasdek iti rehimen dagiti Mamluk. Ti baro a pa- garianna a nabaknang ken naurnos ket nagpaut iti agarup 250 a tawen, agingga idi 1517. Iti dayta a tiempo, dagiti Mamluk pinaksiat- da dagiti krusado manipud iti Nasantuan a Daga, imparegtada ti negosio ken industria, in- tandudoda ti arte, sada nagaramid kadagiti os- pital, moske, ken eskuelaan. Bayat ti panagtu- rayda, awan ti nakaartap iti Egipto iti panagbalinna kas sentro dagiti Muslim. Saan la a ti Makintengnga a Daya ti inapektaran ti gubat iti Ain Jalut no di ket uray ti sibilisasion ti Lumaud. "No dagiti Mongol na- sakupda ti Egipto, nalabit naitultu- loyda ti rimmaut manipud Amia- nan nga Africa agingga kadagiti Lipit (Straits) ti Gibraltar kalpa- ¨ san ti panagsubli ni H u," kuna ti magasin a Saudi Aramco World. Yantangay iti dayta a tiempo, naka- danon metten dagiti Mongol aging- ga idiay Poland, naglakada la ko- man a sinakup ti intero a Europa. "No kasta ti napasamak, limma- tak ngata ti Europa iti intero a lu- bong?" insaludsod ti isu met la a magasin. "Nalabit naiduma unay koma ti kasasaad ti lubong ita." ¨ uleg
AGIMTUOD DAGITI AGTUTUBO Dakes kadi ti agbalin a popular? Isuratmo ti sao a mangkompleto iti sumaganad: a nasayaat ti agbalin a popular. A. Kanayon B. Sagpaminsan C. Saan a pulos TI UMISO a sungbat ket "B." Apay? No nga- min popularka, kaipapananna a magusgus- tuannaka ti adu a tao - ket saan a kanayon a dakes dayta! Impakpakauna ti Biblia a dagiti Kristia- no ket agbalin a "silaw dagiti nasion" ken magus- tuan ida dagiti tattao. (Isaias 42:6; Aramid 13:47) Iti dayta nga anag, makuna a popular dagiti Kris- tiano. Ammom kadi? Popular ni Jesus. Uray idi ubing pay, nagun-odnan ti "pabor ti Dios ken dagiti tat- tao." (Lucas 2:52) Kuna pay ti Biblia nga idi agka- bannuagen ni Jesus, "simmurot kenkuana dagiti dadakkel a bunggoy manipud Galilea ken Deca- polis ken Jerusalem ken Judea ken manipud iti sa- bali a bangir ti Jordan." - Mateo 4:25. Apay a nasayaat dayta? Gapu ta di tinarigaga- yan ni Jesus ti maidaydayaw wenno dina inkagu- maan ti agbalin a popular. Saan met nga agbibi- sin iti anamong ti sabsabali. Inaramidna laeng ti umiso - ket no dadduma, dayta ti makagapu nga adu ti naay-ayo kenkuana. (Juan 8:29, 30) Nabig- big met idi ni Jesus a temporario laeng ti ania- man nga anamong a magun-odanna iti publiko ta agbaliwbaliw ti panunotda. Imbagana nga isu ket papatayen dagiti tattao! - Lucas 9:22. Laglagipem: Ti panagbalin a popular ket umasping iti kinabaknang. Saan a kanayon a da- kes ti maaddaan iti dayta. Ti problema ket ti ar- aramiden dagiti tattao tapno magun-od wenno mataginayonda dayta. Pakdaar! Adu nga agtutubo ti mangaramid iti aniaman tapno agbalinda a popular. Ti dad- duma ket manangpagusto iti tattao, a sumursu- rotda lattan iti kaaduan. Adda met dagidiay siga a mangpilit kadagiti tattao a manggusto kadakuada - nupay gapu laeng dayta iti buteng. Kadagiti sumaganad a panid, usigentayo ti dua a napeggad a dalan iti panagbalin a popular. Kal- pasanna, kitaentayo ti nasaysayaat a ruta. Dinakamat ti Biblia dagiti siga a naawagan iti "Nefilim" a natukoy met kas "agdindinamag a lallaki." Agpasindayag ti kangrunaan a panggepda. - Genesis 6:4. Agriingkayo! Marso 2012 15
DAGITI DALAN ITI PANAGBALIN A POPULAR MANANGPAGUSTO ITI TATTAO Kayatko nga ana- mongandak. Tapno maalak dayta, nasken a tuladek ti kababalinda. TI SIGA NASAY- SAYAAT A RUTA Magusgustuandakon ket kayatko nga agtali- naed a kasta. 1 iti umiso ken di umiso.' - Hebreo 5:14. 2 Ammuem dagiti prinsipiom. Kuna ti Biblia a dagiti nataengan a tattao ket 'nasanay a mangilasin agpadpada Aramidek ti amin tapno agtalinaedak a popular uray no adda mapasaktak. Itakderam ti pammatim. Agbalinka a kas ken Josue a sikokompiansa a nagku- na: "Agpilikayo ita nga aldaw maipaay iti bagbagiyo no siasino ti pagserbianyonto . . . Ngem no maipapan kaniak ken iti sa- ngakabbalayak, agserbikamto ken Jehova." - Josue 24:15. TI KUNA DAGITI KAPATADAM Melissa - Mabalinmo met ketdi ti agbalin a kas iti amin a kaeskuelaam. Ngem makapauma unay ti kasta! No Kristianoka, po- pularka iti nasayaat a pa- may-an. Dinaka pagbali- nen a karkarna no di ket makaay-ayo. Ashley - Kasla maipaspa- suliak la idi idiay eskuelaan. Ngem iti itatabunok kadagi- ti Nakristianuan a taripnong ken pannakikaduak kadagiti gagayyem a mangipatpateg iti kinasiasinok, diakon tari- gagayan a magustuandak dagiti kaeskuelaak.
"Inkagumaak a baliwan ti kababalinko tapno akseptarendak. Idi damo, kasla mayat. Ngem idi agangay, naamirisko a di kasapulan nga agbaliwak tapno la- eng akseptarendak." - Nicole. "Masansan a nauyong dagiti agtu- tubo, ket gapu ta mas popular da- giti siga, ipagarup ti managbabain a husto ti aniaman nga ibagada." - Raquel. 3 Agtalekka iti dalan a pini- lim. Impalagip ni apostol Pab- lo ken Timoteo: "Ti Dios inik- kannatayo saan a ti espiritu ti kinatakrot, no di ket ti panna- kabalin." - 2 Timoteo 1:7. Phillip - Tapno akseptarendaka dagiti tattao, ipakitam nga interesadoka kada- kuada. Ikagkagumaakon ti agaramid iti naimbag kadagiti gagayyemko isu a na- singsingedakon kadakuada. Prinsipio ti Biblia: "Dimo arami- den ti maysa a banag gapu laeng ta ar-aramiden dayta ti amin. . . . Dika agpaallukoy kadakuada nga agara- mid iti dakes." - Exodo 23:2, Holy Bible - Easy to Read Version. Prinsipio ti Biblia: "Kas iti kayatyo nga aramiden kada- kayo dagiti tattao, isu met la- eng ti aramidenyo kadakua- da." - Lucas 6:31. No surotem ti tallo a punto iti kannigid, mabalin a maksayan ti kinapopularmo - ngem maka- ay-ayokanto kadagiti nasayaat a tattao! Ad-adu pay nga artikulo ti ma- sarakan iti serye a "Young People Ask" iti Web site a Agriingkayo! Marso 2012 17
Selio a nakaipakitaan ti nagpintas a ' Terez ın bayat ti Sangalubongan a Gubat II Baluarte ti Terez'ın
Di Nakalapped iti Panagsagaba ITI nagtengngaan dagiti siudad ti Dresden ken Prague iti sentral a Europa ti ayan ti ili ti The- ' resienstadt (wenno Terez ın). Masarakan dita ti nagdakkel a baluarte a napalikmutan iti napu- puskol a pader. Naibangon dayta tapno ti pagi- lian ket saan a mastrek ti buyot dagiti kabusor ken masalakniban dagiti umili iti aglawlaw. lakub iti kastilio no rautenda ti maysa a pagi- lian. Palawlawanda laengen dagiti purok iti asi- deg sada samsaman dagita. Gapuna, idi 1888, ti ' Terez ın ket saanen a nausar kas baluarte mili- tar. Dagiti akaba a makinruar a paderna ket na- pagbalin a napipintas a parke nga addaan kada- giti pagnaan ken pagtutugawan. Ni Joseph II nga ari ti Alemania ken empe- rador ti Nasantuan a Roma ti nagpaibangon iti baluarte. Adda pay sadiay a mismo idi nasur- bey ken naisaad ti bato a pundasion dayta idi ngudo ti 1780. Naibangon ti baluarte kas pam- madayaw iti inana a ni Emperadora Maria The- ' resa, isu a naawagan dayta iti Terez ın (Czech a nagan), nga "Ili ni Theresa" ti kaipapananna. Adda tiempo nga agarup 14,000 a tattao ti nag- trabaho iti dayta a lugar. Nairingpas ti kaaduan a trabaho iti las-ud ti uppat a tawen. ' Iti pannakairingpasna idi 1784, ti Terez ın ti kadakkelan a baluarte iti intero a dagdaga da- giti Hapsburg. Dagiti pamay-an ti inhenieria a nausar idi naibangon dayta a baluarte ti kaba- ruan iti dayta a tiempo. Ngem sakbay pay a na- iringpas, nakadkadlawen ti panagbalbaliw dagi- ti taktika ken estratehia ti militar. Dagiti puersa ti kabusor ket saanen a mang- Ti Baluarte ken ti Ili ' ın kas nasari- Nadisenio ti Baluarte ti Terez kedkedan nga ili. Iti likud dagiti napupuskol a paderna ti pagdagusan dagiti soldado ken ti pa- miliada, agraman dadduma pay a sibilian. Iti abay ti kangrunaan a baluarte, adda naa- ramid a basbassit a baluarte a nausar kas pag- baludan nga ay-aywanan ti militar. Idi rugi ti 1800's, naibalud sadiay dagiti bumusbusor iti Imperio dagiti Hapsburg. Agarup 100 a tawen kalpasanna, naibalud met sadiay dagiti agtutu- bo a nairaman iti pannakapapatay ni Archduke Francis Ferdinand idiay Sarajevo idi 1914. Sa- anda a nadusa iti ipapatay gapu ta awan pay 20 ti tawenda. Ngem idi agangay, natay ti kaaduan kadakuada iti pagbaludan. Naparparigatda, ket nagbagtit ti dadduma kadakuada. Ti mismo a pimmatay a ni Gavrilo Princip ket natay iti day- ta a pagbaludan bayat ti Sangalubongan a Gu- bat I. Ti met la emperadora ti nanang ni Marie Antoinette a nag- balin idi agangay a reyna ti Francia. Nagdindinamag ti Bassit a Baluarte kas ti ka- 18 Agriingkayo! Marso 2012
n 'ı z e r e T l a i r o m e M i t y a a p m n a w a d a a a u D Dagiti kassangpet a balud ket mapaspastrek iti baraks. Ti karatula iti Aleman ket: "Arbeit Macht Frei" (Ti Trabaho ket Mangwayawaya) daksan a pagbaludan iti Austria-Hungary. Ma- sansan a nadagsen ti naikawar kadagiti balud iti nalamiis ken naagneb a bartolina. Bayat ti Sa- ngalubongan a Gubat II, ad-adda manen a na- kaal-alingget ti nakausaran ti baluarte. "Spa Terez ' ın" - Ti Kinaagpaysuanna Kalpasan a rinaut ken sinakup dagiti Nazi ti pagaammo itan a Czech Republic, nagipan- dan kadagiti Judio iti kangrunaan a baluarte idi 1941. Ti ili ti Theresienstadt ket pinagbalin dagiti Nazi a pagnaedan dagiti Judio. Kinuna- da a nasken a mapagsisina dagiti di agkakapuli tapno maliklikan ti panagraranget dagiti Judio ken di Judio. Napagparang iti publiko a ti ili ket ' "Spa Terez ın" wenno lugar nga ekslusibo a pag- paagasan dagiti Judio. Ngem ti kinaagpaysuan- na, sililimed nga implano dagiti Nazi nga ikisap dagiti Judio. Iti makindaya a paset ti Europa, nakaarami- den dagiti Nazi kadagiti pagpatayan a kampo. Kadagita nga in-inut a naipan dagiti Judio ma- nipud Theresienstadt ken dadduma pay a lugar tapno mapapatay. Nupay nagdinamag ti kaad- da dagita a kampo sipud idi ngalay ti 1930's, pi- nagparang dagiti Nazi a koreksional a pasilidad Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti ruar ti Ag- riingkayo! nga Agosto 22, 1995, panid 3-15, ken Abril 8, 1989, panid 3-20. Dagiti tabla a pagiddaan iti seksion a para kadagiti babbai iti baluarte laeng dagita. Ngem umad-adun dagiti damag maipapan iti kasasaad kadagiti kampo. Gapu- na, napilitan dagiti opisial ti Nazi a panekne- kan kampay idi iti nadumaduma a pagilian a di agpayso dagita nga akusasion. Kasano? Bayat ti Sangalubongan a Gubat II, idi 1944 ken 1945, naawis dagiti pannakabagi ti Interna- tional Red Cross a manginspeksion iti kangru- naan a baluarte tapno makitada a mismo ti ma- paspasamak. Ngem tapno agparang nga "Spa ' Terez ın" laeng ti baluarte, impamuspusan dagi- ti Nazi a papintasen dayta. Agkakapintas a nagan ti naisukat kadagiti numero dagiti bloke. Adda naaramid a sinsi- nan a banko, eskuelaan ti ubbing, ken tiendaan. Adda pay naluktan a restawran iti sentro ti ko- munidad. Natarimaan ti sango ti balbalay, na- mulaan ti parke nga adda iti sentro, ken adda naaramid a pabilion a nakapatokaran iti mu- sika. Kalpasanna, naawis nga agpasiar dagiti pan- nakabagi ti Red Cross. Napalubosanda a ma- kisarita kadagiti pannakabagi kano ti bukod a gobierno dagiti Judio sadiay. Ngem dagita ket umili a napili a naimbag tapno sumungbat ka- dagiti saludsod sigun iti eksakto nga insu- ro dagiti Nazi kadakuada bayat ti pannakasa- nayda. Iti namindua a panaginspeksion dagiti Agriingkayo! Marso 2012 19
DAGITI SAKSI NI JEHOVA ITI BASSIT A BALUARTE Kaaduan kadagiti Saksi ni Jehova a na- ibalud idiay Theresienstadt ket napalutpot nga umuna idiay hedkuarter dagiti Gestapo idiay Prague. Kalpasan ti pannakaibaludda idiay Theresienstadt, kadawyanna a mai- panda kadagiti kampo konsentrasion idiay Alemania. Kasanoda a nadaeran dagiti nag- dakes a kasasaad iti pagbaludan agraman ti pannakaiputongda? Malagip ti maysa a babai a Saksi a naiba- lud idiay Theresienstadt: "Gapu ta diak kayat a malipatan dagiti pannursuro ti Biblia, sangkapanunotko dagita. Iti tunggal pagba- ludan a nakayakarak, binirokko ti dadduma a Saksi. No masarakak ida, makisaritaak kadakuada. Inkagumaak met ti nangasaba no ipalubos la ketdi ti kasasaad." Nalawag nga epektibo ti inaramidna. Isu ket nagtalinaed a matalek iti unos ti panna- kaibaludna ken iti simmaganad a tawtawen. 20 Agriingkayo! Marso 2012 Kangrunaan a pagserkan iti Bassit a Baluarte pannakabagi ti Red Cross, sibaballigi a naalli- law ida dagiti Nazi. Kadagiti report dagiti pan- nakabagi, sibibiddut a dineskribirda ti There- sienstadt kas gagangay nga ili dagiti Judio a nagsayaat ti pannakaaywan dagiti umili. Idi na- kapanawen dagiti pannakabagi ti International Red Cross, nagtultuloy a nagsagaba, nagbisin ken natay dagiti Judio iti uneg ti baluarte ti The- resienstadt. Manmano kadakuada ti sibibiag idi nagpatingga ti Sangalubongan a Gubat II. Ti Bassit a Baluarte Ti Bassit a Baluarte ket inusar met dagiti Nazi kas pagbaludan. Umasping kadagiti kam- po konsentrasion ti kadakes ti kasasaad sadiay. Para iti adu kadagiti pinullo a ribu a lallaki ken babbai a naibalud sadiay, ti Bassit a Baluarte ket pakaidagasanda laeng sakbay a maipanda iti dadduma kadagiti daddadakkel a kampo nga adda iti teritoria ti Alemania. Di kumurang a 20 a Saksi ni Jehova mani- pud Prague, Pilsen, ken dadduma pay a paset ti pagilian ti naibalud iti Bassit a Baluarte. Ania ti basolda? Dida kayat a suportaran dagiti Nazi ken nagtalinaedda a neutral iti politika. Nupay naiparit ti trabahoda a panangasaba, intultuloy dagiti Saksi nga iranud ti naimbag a damag ma- nipud Biblia. Nagsagabada gapu laeng iti pam- matida. Ti dadduma ket napapatay wenno na- parparigat agingga a natay. Masursuro a Leksion Kuna ti Biblia: "Dikay ikabil ti panagtalek- yo kadagiti natan-ok, wenno uray iti anak ti na- indagaan a tao, a kenkuana awan pannakaisa- lakan. Ti espirituna pumanaw, isu agsubli iti dagana; iti dayta nga aldaw mapukaw dagiti pa- nunotna." (Salmo 146:3, 4) Ti Baluarte ti Te- ' rez ın ket nalawag a pagarigan daytoy a kina- pudno.
Kayatmo ti Fungus? KADAGITI Faraon iti nagkauna nga Egipto, espesial dagiti uong. Dagiti laeng pamilia ti ari ti mangmangan iti dayta. Kadagiti Romano, dagiti uong ket taraon dagiti didiosen ken idasar- da laeng dagita kadagiti espesial nga okasion. Na- ngangay met dagiti nagkauna a Griego kadagiti piesta ti uong. Patienda a dagita ti mangpapigsa kadagiti soldadoda a makigubat. Nupay kasta, dagiti uong ket saan laengen a para kadagiti natan-ok. Pagtaraon daytan ti tattao iti intero a lubong! Sika ngay? No magustuam ti uong, ammom kadi no ania ti kankanem? Dagiti uong kadi ket animal, nateng, wenno sabali pay? Kasano a patubuen dagita? Nasustansiada kadi? Ket no adda nakitam a nagtubo nga uong iti sadi- noman, ania ti nasken nga aramidem? Tapno masungbatan dagita, nagbiahekami nga agassawa manipud Sydney, Australia, agingga idiay Mittagong. Nakapimpintas dayta nga ili iti makin-abagatan a kabambantayan ti New South Wales. Papananmi? Iti pagpatpatubuan ni Noel Arrold kadagiti uong. Panagpatubo iti Uong Ti nabaneg nga Australiano a ni Noel ket mi- crobiologist ken eksperto kadagiti uong. Inadalna ti panagpatubo iti uong iti nadumaduma a pagi- lian sakbay a nagsubli iti Australia tapno inegosio- na dayta. "Dagiti uong ket fungus - maysa a pami- lia dagiti organismo a pakairamanan dagiti buot ken amag," inlawlawagna. "Impagarup idi dagiti biologo a dagiti fungus ket mula, ngem ammomin a naiduma unay dagita kadagiti mula. "Kas pagarigan, dagiti fungus ket saan a kas iti dandani amin a mula nga agpataud iti taraon- da babaen iti photosynthesis. Mabalinda ti agtubo iti nasipnget. Agpataudda kadagiti nabirtud nga enzyme a mausar tapno dagiti malungsot a banag ket agbalin a substansia a pagtaraonda. Gapu iti daytoy a naisangsangayan a proseso ti panangru- naw, naidumada met kadagiti animal. Tangay da- giti fungus ket saan a mula wenno animal, inlasin dagiti biologo dagita iti bukodda a klasipikasion - ti pagarian dagiti fungus." "Dagiti balang ken dadakkelen nga uong ket mangiruar iti minilion a bassiusit a semilia a Mapatpatubo dagitoy nga uong iti siled a kontrolado ti temperaturana & m p a a y t i M u s h r o o m I n f o r m a t i o n C e n t e r
Ti dadduma nga uong ket kasla napipintas a sabong DAGITI UONG ITI BAKIR Kaaduanna nga agtubo dagiti balang nga uong iti nalamiis, naagneb, ken na- sipnget a bakir. Ti natay a kaykayo, mulmula, ken ibleng ti an-animal kada- gita a kabakiran ket pagbalinen dagiti uong kas substansia a mangpadam-eg iti daga. Nagsayaat ti panagtinnulong ti dadduma nga uong ken dagiti kayo. Ag- taraon dagiti uong iti nalungsot a bam- banag nga adda iti ramut ti kayo, idinto ta maipaayan met ti kayo kadagiti sus- tansia nga inagsep dagiti uong. 22 Agriingkayo! Marso 2012 mailaok iti semilia ti dadduma pay nga uong sada agtarubo," kinuna ni Noel. "No ti . . . semilia ket agdisso iti nalamiis, naagneb a disso nga aduan iti taraon, mabalin nga agtuboda kas kabbaro nga uong. Dagiti agpatpatubo kadagiti mailako nga uong kayatda a tuladen dayta a proseso isu nga adda pamay-anda a mangkontrol kadagiti kasasa- ad tapno mapaadu ken mapasayaat ti apit." Bayat ti panagpasiarmi, inlawlawag ni Noel a ti nadumaduma a barayti ti uong ket agkasapu- lan iti nadumaduma a kasasaad iti pagpatubuan. Kas pagarigan, dagiti puraw nga uong wenno ma- rabutones, a kalatakan a barayti iti lubong, ket ka- sayaatan nga agtubo kadagiti espesial ti pannakai- saganana a daga. Ti dadduma a barayti ket agtubo kadagiti supot a nakargaan iti malunglungsot a paset ti mula ken kadagiti botelia a nakargaan iti bukbukel. Adda met agtubo kadagiti sibubukel a troso wenno troso a naaramid iti nasedsed a ku- sot. Iti rinibu a naammuanen a kita ti uong, aga- rup 60 laeng ti mapatpatubo tapno mailako. Agpatpatubo ni Noel kadagiti uongna iti naba- yag ken abandonadon nga usok ti riles ti tren nga adda iti asideg ti Mittagong. "Nalamiis, naagneb, ken kasayaatan dayta a pagpatubuan iti uong," kuna ni Noel. Nakitami sadiay ti nagadu a su- pot, masetera, ken botelia a pagtubtubuan ti rini- bu nga uong a nadumaduma ti sukog ken kadak- kelda. Ti dadduma ket kasla aguk-ukrad a rosas, kasla immarantiddog a lirio, kasla bugkong ti sa- bong, wenno babassit a payong. Napalalo ti sidda- awmi iti namaris a nakitami! Naimas ken Adu ti Usarna "Magustuan ti adu a kitaen ti langa dagiti kar- karna nga uong ngem nalabit dida ammo a lu- tuen," kuna ni Noel. "Ngem, naglaka a lutuen dagita. Ti dadduma iwaenda sada igisa, ilaok iti sopas, ken salad, wenno sibubukel nga itunoda. 4.B.5.22,300.6.D. DAGITISUNGBATITIPANID30KEN31
Ngem kaykayatko ti kasla tirem ti langana nga uong a naipatulid iti namekmek a tinapay sa nai- prito. Nagmayat met nga ilaok ti uong a shii- take iti nabatil nga itlog gapu iti kasla karne a ramanna." Nakasussustansia dagiti makan nga uong ken nabaknang iti fiber, protina, mineral, ken bitami- na. Agarup 2,000 a barayti ti pagaammo met a makaagas. Sigun iti maysa a panagadal iti medi- sina, dagiti substansia a maala kadagiti uong ket addaan iti nasurok a 100 nga usar iti medisina a pakairamanan ti panangagas iti kanser, hepatitis, AIDS, Alzheimer's disease, ken nangato a koles- terol. Ngem nakapegpeggad ti agala kadagiti uong a nagtubo lattan iti uray sadino. Ti maysa kadagi- ta ket ti makasabidong a death cap mushroom (Amanita phalloides) a kaar-arngi dagiti makan a barayti. Surotem ngarud daytoy a pagannurotan: Dika pulos mangan iti uong a nagtubo lattan iti uray sadino malaksid no ibaga ti maysa nga eks- perto a natalged a kanen dayta! Siempre, dagiti mapatpatubo ken mailaklako a barayti ket natal- ged a kanen. Kinapudnona, naimas dagita a tara- on a para laeng idi kadagiti natan-ok a tattao! Natuno nga uong a naikkan iti sarsa, kalunay, bawang, ken bulong ti lasona SINGASING ˙ Ikabilmo dagiti presko nga uong iti supot a papel wenno lupot sakbay nga idulinmo iti refrigerator. Iyada- yom kadagiti napigsa ti ayamuomna a bambanag tangay agagsepda iti angot. ˙ No manganka iti di naluto nga uong, punasam iti medio nabasa a lupot wenno ugasam biit iti danum samo punasan iti namaga a lupot. Dimo iyuper dagiti uong iti danum. ˙ No aglutoka iti uong, agusarka iti nalamuyot a brush a pangikkat iti aniaman a rugitna. ˙ Dimo ukisan dagiti uong - naimas ken nasustansia dagiti ukisna! Ngato: Impaay ti Mushroom Information Center; baba: Impaay ti Australian Mushroom Growers Association
NADISENIO KADI? Ti Rabaw ti Payak tiKulibangbang Kulibangbang a green swallowtail Ti langa ti payak ti kulibangbang kas makita iti mikroskopio ˘ Agbaliw ti nasileng a kolor dagiti payak ti sumagmamano a kulibangbang sigun iti ang- gulo a pangkitaan kadagita. Nakaranraniag ken nakataytayengteng ti kolor ti payak ti maysa a kita ti kulibangbang ta makita dayta uray iti kaadayo a 805 a metro. Apay a nai- dumduma ti payak ti kulibangbang? Usigem: Ti rabaw ti payak ti kulibangbang a green swallowtail (Papilio blumei) ket adda- an kadagiti naintar a babassit a likkaong. Gapu kadagita, ti lawag ket mayanninaw iti nadumaduma a wagas. Kas pagarigan, ti tengnga ti tunggal likkaong ket mangyanni- naw iti kombinasion ti duyaw ken berde a la- wag, idinto ta asul ti iyanninaw dagiti igidna. Ti met lawag iti tengnga ti likkaong ket direkta a mayanninaw. Ngem dagiti lawag a maipunta kadagiti igid agballatekda nga umuna iti ra- baw nga aduan iti katuon. Dayta ti mangpa- raniag ken medio mangbaliw, wenno mamag- rikus kadagiti wave ti lawag. Ti nagtitipon a lawag ket maawagan iti "structural color" gapu ta komplikado ti pannakapataudna. Nakabusbos dagiti managsirarak iti 10 a ta- wen tapno makaaramidda iti simple a replika ti rabaw ti payak ti kulibangbang. Inanamaen- da a babaen iti kasta a teknolohia, narigri- gatton a mapeke dagiti kuarta ken credit card ken mas episiententon dagiti solar cell a mangurnong iti enerhia ti init. Ngem narigat a tuladen ti rabaw ti payak ti kulibangbang. "Nu- pay adun ti naammuan ti siensia maipapan iti optics," insurat ni Professor Ullrich Steiner iti Nanoscience Centre ti Cambridge University, "ti makapaamanga ken nagduduma a kolor a makita iti nakaparsuaan ket masansan a na- pimpintas ngem iti mapataud ti teknolohia." Ania ti makunam? Naiparna la kadi a tim- maud ti rabaw ti payak ti kulibangbang? Wen- no nadisenio dayta? Kulibangbang: Faunia, Madrid; microscopic view: Eye of Science/Photo Researchers, Inc.
No Kasano a Tulongan Dagidiay Addaan iti Anxiety Disorder "Masansan nga agbanugbog ti barukongko, agling-etak iti nalamiis, ken marigatanak nga umanges. Mabutbu- teng, madandanagan, ken maburburiboranak unay." - Isabella, nasurok nga 40 ti tawenna ken addaan iti panic disorder. TI ANXIETY wenno panagdanag ket nadeskri- bir kas "panagnerbios wenno panagbuteng." Kas pagarigan, napadasam kadin ti nagnerbios gapu iti iyaasideg ti makaung-unget nga aso? Ania ti napasamak idi pimmanawen ti aso? Naa- wan metten ti nerbios ken butengmo, di ngamin? Kaano ngarud a maibilang a sakit ti panagdanag? Agbalinen dayta a sakit no nakaron ken ag- tultuloy latta uray no awanen ti makagapu. Si- gun iti U.S. National Institute of Mental Health (NIMH), "agarup 40 a milion nga adulto nga Americano nga agtawen iti 18 ken agpangato ti maap-apektaran iti anxiety disorder . . . kada ta- wen." Panunotem ni Isabella a nadakamat iti nga- to. Ti patinayon a panagdandanag, kas iti ma- rikriknana, ket mabalin a nakaro ti epektona iti agpaspasar iti dayta. Saan la a dayta, mabalin met a maapektaran unay dagiti kabbalayna a kapamiliana. Ngem adda naimbag a damag. Kuna ti publikasion ti NIMH: "Addan dagiti epektibo a therapy para kadagiti sakit a maigapu iti panagdandanag. Ka- dagiti panagsirarak, naammuanen dagiti baro a panangagas a makatulong tapno makapnek ken naragsak ti biag ti kaaduan nga addaan kadagiti kasta a sakit." Agriingkayo! Marso 2012 25
Makatulong met ti pamilia ken gagayyem iti maysa nga addaan iti kasta a sakit. Kasano? No Kasano ti Tumulong Suportaram: Agsagsagaba ni Monica iti ge- neralized anxiety disorder ken post-traumatic stress disorder. Ilawlawagna ti narigat a kasasa- adna: "Saan a maawatan ti kaaduan dagiti emo- sional a problemak." Kas resultana, masansan nga agbuteng unay dagiti addaan iti kasta a sakit di la ket ta sa- bali ti pangawatan ti dadduma kadakuada isu a dida ipadlaw nga adda problemada. Gapu iti dayta, makonsiensiada isu a kumaro ti emosio- nal a problemada. Nakapatpateg ngarud a su- portaran ida dagiti kapamilia ken gagayyem. Ammuem ti ad-adu pay maipapan iti dayta a sakit: Nangruna a maitutop daytoy a singasing kadagidiay masansan a makilangen kadagiti ad- daan iti kasta a sakit, kas iti kapamilia a kabba- lay wenno iti nasinged a gayyem. Itultuloyyo a liwliwaen ti maysa ken maysa: Ti misionero idi umuna a siglo a ni apostol Pab- lo indagadagna kadagiti gagayyemna iti Tesalo- nica a siudad ti Grecia nga 'itultuloyda a liwliwa- en ti maysa ken maysa ken pabilgen ti maysa ken maysa.' (1 Tesalonica 5:11) Maaramidantayo da- gita babaen iti sasao ken tono ti bosestayo. Ma- sapul nga ipakitatayo a maseknantayo unay iti gagayyemtayo, ken liklikantayo dagiti makapa- sakit a paripirip. Usigem ti tallo nga agkunkuna a gayyem ni Job, a nakaipasurotan ti nagan ti maysa a libro iti Biblia. Kas iti nalabit malagipmo, sibibiddut nga imparipiripda nga adda basol nga ilimlimed ni Job isu nga agsagsagaba. Gapuna, agbalinka a mannakaawat iti rikna ti agsagsagaba. Dumngegka a naimbag. Ikaguma- am a tarusan ti bambanag sigun iti panangmat- matna imbes nga iti panangmatmatmo. Dika agipapan a dagus bayat a dumdumngegka. Kas- ta ti inaramid dagiti sinsinan gagayyem ni Job isu a naawaganda iti 'makariribuk a manangliw- liwa.' Pinakaroda ketdi ti panagsagabana! - Job 16:2. Laglagipem ti dumngeg a naimbag kadagiti agsagsagaba. Bay-am nga ipeksada ti marikrik- nada tapno ad-adda a maawatam ti mapaspa- saranda. Ken panunotem ti nasayaat a resulta dayta! Mabalin a matulongam ida a mangsag- rap iti naragragsak ken ad-adda a makapnek a biag. "Itultuloyyo a liwliwaen ti maysa ken maysa"
Dagiti Kita ti Anxiety Disorder Napateg ti pannakaawat maipapan kadagiti kita ti anxiety disorder nangruna no kapamilia ken nasi- nged a gagayyem ti agsagsagaba kadagita. Usigem ti lima a kita dagiti kasta a sakit. Panic Disorder Ni Isabella a nadakamat iti in- troduksion daytoy nga artikulo ket awan ti maarami- danna no sumro ti sakitna. Ngem saan la a dayta ti problemana. "Kalpasan a nagkedar ti sakitko, kaamakko manen ti sumaruno a panagdikarna," ku- nana. Kas resulta, liklikan dagiti agsagsagaba dagi- ti lugar a nagdikaran ti sakitda. Ti dadduma ket mabuteng payen a rummuar iti balayda wenno mai- turedda la a sanguen ti pagbutbutnganda a situa- sion no adda talkenda a kadua. Inlawlawag ni Isa- bella: "Uray ti panagmaymaysak ket umdasen a mamagdikar iti sakitko. Natalged ti riknak no ka- duak ni Nanang; diak ammo ti aramidek no awan isuna iti dennak." Obsessive-Compulsive Disorder Ti tao a karugit- na unay dagiti mikrobio ken rugit ket mabalin a ma- yugalina ti maulit-ulit a panangbuggo kadagiti ima- na. Maipapan iti umasping a kasasaad, kuna ni Renan: "Masikoranak unay no maulit-ulit a panuno- tek, amirisek, ken usigek a naimbag dagiti napala- bas a nagkamaliak." Agbanag dayta iti maulit-ulit a panangibaga iti sabsabali kadagiti napalabas a bid- dut. Kanayon a kasapulan ni Renan ti pammatal- ged. Ngem adda agas a mangtultulong kenkuana a mangkontrol iti dayta a sakitna. Post-Traumatic Stress Disorders (PTSD) Iti nabiit pay, daytoy a termino ket nausar a pangdeskribir iti adu a sikolohikal a sintomas a mabalin a mapa- saran ti tattao kalpasan ti nakasasaem a pasamak a pakairamanan ti pisikal a pannakadangran wenno pangta a mapasamak dayta. Dagiti addaan iti PSTD ket posible a nalaka a makigkigtot, masuron, saan a makarikna iti aniaman nga emosion, maawanan iti interes kadagiti dati a magusgustuanda, ken ma- rigatanda a mangipateg iti sabsabali - nangruna ka- dagiti dati a kapasiganda. Agbalin pay ketdi ti dad- duma nga agresibo, naranggas, ken manangliklik kadagiti kasasaad a mangipalagip iti damo a nasa- em a napasaranda. Social Phobia, wenno Social Anxiety Disorder Daytoy a termino ket tumukoy kadagidiay manag- dandanag unay ken sobra ti pannakaseknanda iti bagbagida iti inaldaw a pannakilangenda iti sabsa- bali. Ti dadduma nga agsagsagaba iti kasta ket addaan iti nakaro ken patinayon a buteng a kitki- taen ken palpaliiwen ida ti sabsabali. Mabalin a ma- dandanaganda iti adu nga aldaw wenno lawas sakbay a tabunuanda ti maysa nga okasion. Kuma- ro a kumaro ti butengda a maapektaranen ti traba- ho, panageskuela, wenno dadduma pay a gagangay nga aktibidadda. Marigatanda met a makigayyem ken mangtaginayon iti dayta. Generalized Anxiety Disorder Kasta ti sakit ni Monica a nadakamat iti panid 26. Agmalmalem a "napalalo ti danagna," uray no bassit laeng wenno awan pay ketdi ti panggapuanna koma nga agda- nag. Dagiti agsakit iti kasta inanamaenda nga adda mapasamak a didigra ken maseknanda unay ka- dagiti bambanag a nainaig iti salun-at, kuarta, prob- lema iti pamilia, wenno pakarigatan iti trabaho. Uray ti panangpanunot laeng iti agmalem ket mabalinen a pakaigapuan ti panagdanagda. Awan ti iyendorso ti Agriingkayo! a partikular a kita ti pananga- gas. Dagiti nadakamat iti ngato ket naibasar iti publikasion ti Nation- al Institute of Mental Health iti U.S. Department of Health and Hu- man Services. Agriingkayo! Marso 2012 27
PANANGMATMAT ITI LUBONG Dagiti Taktika a Mangpapigsa iti Industria ti Sugal Iti promedio, ti maysa nga adikto iti sugal idiay Ger- many ket nasurok a maminsangapulo a maabak no idilig kadagiti saan nga adikto iti dayta a bisio. Dagiti ngarud adikto iti sugal ti "kangrunaan a mangbibiag iti dayta a ne- ¨ gosio," kuna ti diario a S uddeutsche Zeitung. Tapno dakkel ti mapastrek ti industria ti sugal, igagarada nga aramiden a makapaadikto dagiti ay-ayam ken makina a maus-usar. No napaspaspas dagiti makina, napaspaspas met a mapu- kaw ti panagteppel ti agsugal isu a maadikto. Epektibo da- gita a taktika ta dagiti kano adikto ti pagtataudan ti 56% iti mapastrek kadagiti slot machine, 38% kadagiti casino, ken 60% met kadagiti sugal iti Internet. Kaano ti Kasayaatan nga Isasaklang iti Hues? Dagiti kadi kasasaad nga awan pakainaiganna iti kaso apektaranna ti desision ti hues? Wen, sigun iti maysa a panagadal. Inusig ti maysa a grupo dagiti managsirarak ti nasurok a 1,000 a desision mainaig iti panangwayawa- ya nga inyetnag dagiti aduan kapadasan a hues idiay Isra- el. Naammuan iti panagadal a kadagiti bista kalpasan ti pangngaldaw ken panagmerienda dagiti hues, dagiti pabo- rable a desisionda ket in-inut a bimmaba manipud iti aga- rup 65% agingga iti dandani 0, ngem kellaat a nagsubli iti 65% kalpasan ti simmaruno a pannangan. Ania ti konklu- sion dagiti managsirarak? Dagiti desision ket saan a kana- yon a naibasar laeng iti ebidensia ken iti linteg. "Maba- lin [met] a maapektaran dagiti legal a desisionda kadagiti awan koma ti pakainaiganna a kasasaad." "Ti bilang dagiti nagka- sar idiay England ken Wales ket dimmanon iti kababaan pay laeng a bilang sipud nang- rugi a mairehistro dagita" idi 1862. - OFFICE FOR NATIONAL STATIS- TICS, BRITAIN. Ti nasurok a 50% kadagiti ma- nedyer ti babassit ken pribado a kompania idiay Estados Uni- dos "ekspektarenda nga adda napateg a takawen dagiti empleadoda [iti kompaniada] iti sumaganad a tawen." - REUTERS NEWS SERVICE, U.S.A. Awan pay makatawen kalpa- san a rinugian dagiti autori- dad idiay China ti kampaniada kontra kadagiti pornograpiko a Web site iti Internet, "napa- sardengdan ti nasurok nga 60,000 kadagita a site," kuna ti National Office Against Pornographic and Ille- gal Publications. - CHINA DAILY, CHINA. "Nasurok a 215 milion a tattao - wenno 3% iti popula- sion ti lubong - ti [agnanaeden] iti ruar ti nakayanakanda a pa- gilian." - UNITED NATIONS INTERNA- TIONAL FUND FOR AGRICULTURAL DEVELOPMENT, ITALY. "Iti 19 nga estudiante nga agpakpakamatay iti inaldaw idiay India, 6 [ti mangaramid iti dayta] gapu iti danag a dida makapasa iti eksa- menasion." - INDIA TODAY INTER- NATIONAL, INDIA.
Ti Nabalitokan a Prutas ti Armenia ˘ Rinibun a tawen a maimulmula dagiti apri- cot iti Asia ken Europa. Impagarup dagiti taga- Europa a nagtaud ti apricot idiay Armenia isu nga inawaganda dayta iti mansanas ti Armenia. Ita, agarup 50 ti nadumaduma a barayti ti apricot a maimulmula idiay Armenia. Maapit dagita manipud iti katengngaan ti Hunio aging- ga iti arinunos ti Agosto. Nadam-eg ti daga sa- diay nga impugso ti bulkan, ken masansan nga aginit isu a naidumduma ti kinasam-it dagiti apricot a maap-apit sadiay. Gapu iti dayta, adu ti mangibilang kadagita a karaman kadagiti ka- iimasan nga apricot iti lubong. Dagiti gagangay a barayti ket kadakdakkel ti sarguelas ken napusiaw a duyaw agingga iti na- tayengteng nga orange ti kolorda. Nalamuyot ti ukisda ken nakilnet ti lasagda, saan unay a na- tubbog, ken mabalin a nasam-it wenno nasug- pet ti ramanda. Sigun iti dadduma, ti raman da- giti nalatlatak a barayti ket medio umasping iti peach ken plum. Dagiti agmulmula iti apricot ket nakapataud iti "nangisit" a barayti, ngem saan a pudno nga apricot dayta no di ket napagtipon nga apricot ken plum. Ti kolor ti burboran nga ukis- na ket kasla tarong - gistay nangisit - ken du- yaw ti lasagna. Nadumaduma ti nagan daytoy a prutas: pluot, plumcot, wenno aprium. pollinate a bukbukodna. Kaaduanna a nasaya- at ti panagtubo dagiti kayo nga apricot kadagiti lugar a nakalamlamiis no tiempo ti lam-ek ken nakadagdagaang no kalgaw. Kasapulan nga- min ti nalamiis a tiempo tapno nasayaat ti pa- nagsabong ken panagbungada. Kalkalaingan ngarud ti klima ti Armenia para kadagiti apri- cot! Nasustansia dagiti presko nga apricot. Kas pagarigan, nagsayaat dagita a gubuayan ti beta-carotene ken bitamina C. Adu ti naka- ramanen kadagiti napakebbet nga apricot. Nalaka ngamin a malusak ken malungsot dagi- ti presko isu nga iti dadduma a paset ti lubong, nalatlatak dagiti napakebbet ngem kadagiti presko nga apricot. Imbag laengen ta nasustan- sia met dagiti napakebbet ken nasayaat a gu- buayan ti fiber ken iron. Maar-aramid met dagi- ta a palaman, brandy, ken juice. Kanayonanna, nagpipintas dagiti ukit a maar-aramid kadagiti tarikayo ti apricot, kas iti duduk, maysa a nalatak a mapuyot a pagtokar idiay Armenia. No dadduma, maawagan dayta iti apricot pipe. Kadagiti tiendaan iti aglawlaw ti siudad ti Yerevan a kabesera ti Armenia, ma- kakita met dagiti turista kadagiti nagpipintas a manomano ti pannakaukitna a sobenir mani- pud iti kayo ti apricot. Agsabong dagiti kayo ti apricot sakbay nga agtubo dagiti bulongda. Dagiti sabongda a ka- ing-ingas ti sabong dagiti kayo a peach, plum, ken cherry, ket nabanglo, puraw, ken makapag- No adda presko nga apricot iti pagilian a pag- nanaedam, ramanam dayta. Sigurado a ma- gustuamto daytoy nananam a nabalitokan a prutas. Agriingkayo! Marso 2012 29
ADALEN TI PAMILIA Ania ti Nagdumaanda? Makitam kadi ti tallo a nagdumaan ti ladawan A ken B? Isuratmo dagiti sung- batmo kadagiti espasio iti baba sa koloram dagiti ladawan. PAMALATPA- TAN: Basaem ti 1 Samuel 16:1-3, 6-13. 1 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 2 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 3 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ PAGSASARITAAN: Ania ti kitkitaen ni Jehova iti maysa a tao? Ania ti kayat a sawen ti kinuna ti Biblia a 'ni Jehova kitaenna ti puso'? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Jeremias 17:10. Kasano kapateg ken Jehova ti makinruar a langa ti maysa a tao? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Proverbio 11:22; 31:30; 1 Pedro 3:3, 4. Ania dagiti galad a mamag- balin kenka a makaay-ayo iti Dios? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Lucas 10:27; 2 Pedro 1:5-8. AKTIBIDAD TI PAMILIA: Basaenyo ti Galacia 5:22, 23. Isuratyo iti nagsisina a papel ti tunggal maysa kadagiti siam a galad. Mangpilikayo iti miembro ti pamilia ket ba- baen iti tape, ipigketyo iti mugingna ti maysa a galad. Diyo ipakita kenkuana no ania dayta a galad. Ipapugtoyo kenkuana babaen ti panagsalusaludsodna maipapan iti dayta. Wen wenno saan laeng ti mabalin nga isungbat ka- dagiti saludsodna. 4. Ania ti umiso a ladawan, A wenno B? ˘ Adda iti panid 22 dagiti sungbat ti "ADALEN TI PAMILIA" A. B. Tapno mayimprentayo dagiti kanayonan a kopia ti "Adalen ti Pamilia," luktanyo ti
Urnongem ken Adalem D I V A D E L B I B D R A C 15 DAGIT I SALUDS OD A. Ania a siudad ti agpada a nakayanakan da David ken Jesus? B. Kas maysa nga ubing, ni David ket a situtured a nangpatay iti ken . C. Kompletuem ti kinuna ni David: "Ket sika, Solomon nga anakko, ammuem ti . . . " Tattao ken Luglugar 5. Siak ni Olivia. Innem ti tawenko ken agnanaedak ditoy Indonesia. Mano dagiti Saksi ni Jehova ditoy Indonesia? Agarup 23,300 kadi, 42,800, wenno 63,900? 6. Iti ania a tulnek ti ayan ti pagnanaedak? Sirkuluam dayta ken tulnekam met ti pagnanaedam ket kitaem no kasano ti kaasidegmo iti Indonesia. Ubbing, Birokenyo Dagiti Ladawan Aniada a panid ti pakakitaan ka- dagitoy a ladawan? Iti bukodmo a sasao, deskribirem ti mapaspa- samak iti tunggal ladawan. E C 8 9 . E C 1 . E C B 6 2 0 4 . . A i t o r b i l t a r u s a N i a d u a m a i l b B i i t d i g a b g a N i p u r a g a E C B 0 0 0 1 . . a u s r a p a N n a d A n B Kartibem, kulpiem, sa idulinmo Immakar idiay Jerusalem manipud Betlehem Jerusalem Nababa a tanap ti Elah Betlehem Inabakna ni Goliat iti nababa a tanap ti Elah. - 1 Samuel 17:2 D A V I D KINASIASINONA Anak ni Jesse, ken ti maikadua nga Ari ti Israel. Kas nalaing a dumadaniw ken musikero, nasurok a 73 kadagiti salmo ti insuratna. Sipapakumba- ba a nagpaiwanwan ken Jehova. (1 Samuel 23:2; 30:8; 2 Samuel 2:1) Isu ket inawa- gan ni Jehova kas "lalaki a naanamongan iti pusok." - Aramid 13:22. DAGIT I S UNGBAT A. Betlehem (idiay Judea). - Juan 7:42. B. pastor, leon, oso. - 1 Samuel 17:34, 35; Salmo 78:70, 71. C. ". . . Dios ni amam ket agserbika kenkuana buyogen ti naan-anay a puso." - 1 Cronicas 28:9. C D Agriingkayo! Marso 2012 31
ANIA TI PANGIBILANGAM KEN JESUS? Pampanunotem kadi ni Jesus kas kappasngay a maladaga, agsagsagaba a dandanin matay, wenno natan-ok nga Ari? Ipakaammo ti Biblia a ni Jesus ket maysa itan a manna- kabalin nga Ari. Ngem ania ti kaipapanan daytoy kenka? Adu ti mamati a natay ni Jesus para kadakuada. Kaskas- di, kasano a ti ipapatay ti maysa a tao agarup 2,000 a ta- wenen ti napalabas, kaipapananna ti biag para kadagiti dadduma ita? Naimpusuan nga awisendaka a dumngeg kadagiti sungbat ti Biblia kadagita a saludsod. Maipaay daytoy nga impormasion inton agtataripnong dagiti Saksi ni Jehova a manglaglagip iti ipapatay ni Jesus. Ita a tawen, maangay dayta inton Huebes, Abril 5, kalpasan ti ilelennek ti init. Damagem kadagiti Saksi ni Jehova iti lugaryo ti eksak- to nga oras ken lugar a pakaangayanna. g12 03-IL