!"#2 N O B I E M B R E 2 0 1 1 NAINKALINTEGAN KADI TI PANAMATI NGA ADDA NAMARSUA?
!"#2 PROMEDIO A MAYIMPRENTA 39,913,000 MAIPABPABLAAK ITI 83 A LENGUAHE NAINKALINTEGAN KADI TI PANAMATI NGA ADDA NAMARSUA? 3 Ti Kapatgan a Saludsod 4 Usigem ti Ebidensia 7 Ania a Kapanunotan ti Ad-adda a Nainkalintegan? 10 Ti Panangmatmat ti Biblia No Kasano nga Agballigi ti Panagasawa 12 Dagiti Komperensia Maipapan iti Klima - Tungtongan La Kadi? 14 Tingatinga - Arte a Mangpaisem Kenka 16 Nadisenio Kadi? Ti Ngipen ti Maratangtang Tumadem a Bukbukodna 17 Agimtuod Dagiti Agtutubo Pangbirokak iti Nasayaat a Paglinglingayan? 20 Likido nga Embahador ti Mexico 21 Nasarakak ti Solusion ti Kinaawan Hustisia 24 Dengue - Kumarkaro a Peggad 26 Ni John Foxe ken ti Nariribuk a Tiempona 29 Panangmatmat iti Lubong 30 Adalen ti Pamilia 32 "Madadaelto Kadi Daytoy Daga Gapu iti Aramid Dagiti Tattao?"
TI KAPATGAN A SALUDSOD "ITI unos ti kaadda ti sangatauan, adda pay kadi napatpateg a saludsod ngem iti 'Adda kadi Dios?' " kuna ti espesialista kadagiti gene a ni Francis S. Collins. Adda met puntona. No awan ti Dios, awan ti biag malaksid iti agdama a biagta- yo, awan ti nangatngato nga autoridad a mangtar- tarawidwid kadagiti moral a pagalagadan. Adda dagiti agduadua iti kaadda ti Dios gapu ta adu a sientista ti di mamati kenkuana. Ngem mabalin a no dadduma, interamente a di umiso ti kapanunotan ti kaaduan, kas ipakita ti sumaga- nad nga artikulo. Nakalkaldaang ta adu a relihion iti lubong ti nangpakaro iti panagduadua. Dagiti ngamin isur- suroda ket maikaniwas iti nabayagen a napanek- nekan a pannakaammo iti siensia. Kas pagarigan, ti maysa a nalatak a sursuro a di naibasar iti Bib- lia ket: Ti Dios pinarsuana ti lubong iti innem nga aldaw a sagduduapulo ket uppat nga oras sumag- mamano a ribu a tawenen ti napalabas. Gapu kadagiti agsisimparat a teoria ken pilo- sopia, adun ti simmardeng nga agbirok iti kina- pudno maipapan iti kaadda ti Dios. Ngem saan kadi nga awanen ti napatpateg pay ken mas maka- gunggona ngem iti pannakabirok iti mapagtalkan a sungbat iti dayta a napateg a saludsod? Siempre, awan kadatayo ti nakakita iti Dios ken awantayo pay idi timmaud ti uniberso ken ti biag. Isu a ma- matitayo man iti Dios wenno saan, uray kaskasa- no agkasapulantayo latta iti pammati. Ngem ania a kita ti pammati? Ti Pudno a Pammati ket Naibasar iti Natibker nga Ebidensia Ti pammati - uray bassit laeng - ket napateg a paset ti biagtayo. Umawattayo iti trabaho ta nam- namaentayo nga agsueldotayo. Agmulatayo ta si- guradotayo nga agtubo dagiti bukel. Agtalektayo iti gagayyemtayo. Ditay met pulos pagduaduaan dagiti linteg a mangkonkontrol iti uniberso. Day- ta ket pammati a naibasar iti pannakaammo gapu ta naibatay iti ebidensia. Kasta met laeng ti pam- mati maipapan iti kaadda ti Dios - naibasar dayta iti ebidensia. Iti Hebreo 11:1, kuna ti Biblia: "Ti pammati isu . . . ti nabatad a parangarang dagiti kinapudno nupay saan a makita." Kuna ti sabali a bersion: "No adda pammatitayo, ditay agduadua a pumud- no dagiti . . . bambanag a ditay makita." (Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Kas pagarigan: Mag- magnaka iti igid ti baybay idi bigla a nagginggi- ned. Kalpasanna, nakitam a nagsanud ti danum ti baybay. Ammom a pagilasinan dagita nga adda um-umay nga aluyo wenno tsunami. Ti ginggined ken ti nages-es a danum ket "nabatad a paranga- rang" ti dimo pay nakita nga aktual nga iyaay ti nagdadakkel a dalluyon. Gapu iti pammatim a na- ibasar iti pannakaammo, sigurado nga agkamang- ka a dagus iti nangato ken natalged a disso. Ti pammati iti Dios ket rumbeng met ngarud a naibasar iti pannakaammo kas resulta ti maka- kombinsir nga ebidensia. Babaen laeng iti day- ta a ti kaadda ti Dios ket agbalin a pudno kenka uray dimo makita. Kasapulan kadi nga agbalin- ka a sientista tapno masukimat ken mausigmo ti kasta nga ebidensia? Inadmitir ni Vladimir Prelog a premiado iti Nobel nga uray "dagiti nangabak iti Nobel Prize ket saan a maibilang a nalalaing ngem iti dadduma no maipapan iti Dios, relihion, ken biag kalpasan ti ipapatay." Ti nasin-aw a puso ken ti pannakawaw iti ki- napudno ti rumbeng a mangtignay kenka tapno balanse ti panangsukimatmo iti ebidensia ken pa- lubosam nga iturongnaka dayta nga ebidensia iti umiso a konklusion. Ania nga ebidensia ti maba- lin a sukimaten? Mamati ti mannalon a dagiti bukel ket agtubo ken dumakkel 3
USIGEM TI EBIDENSIA signal ti radio, ken programa ti kompiuter nga agus-usar iti binary code nga addaan kadagiti 0 ken 1. Mayallatiw ti impormasion iti gistay amin a pamay-an - dagiti radio wave, lawag, agraman papel ken tinta. Aniaman dayta, kanayon a pa- nunoten ti tattao a ti napateg nga impormasion ket nagtaud iti intelihente a panunot - malaksid no adda dagita iti uneg ti sibibiag a selula. Sigun kadagiti ebolusionista, dagita nga impormasion ket naiparna a timmaud wenno timpuar lattan. Ngem agpayso kadi a kasta? Usigem ti ebidensia. IPAPANTAYON nga addaka iti adayo ken di mapagnanaedan nga isla. Bayat a magmagna- ka iti igid ti baybay, nakakitaka iti "John 1800" a naisurat iti dakkel a bato. Gapu ta adayo ken awan ti aggigian iti isla, panunotem kadi a dayta ket gapuanan ti angin wenno danum? Siempre saan! Panunotem la ketdi nga adda nangisurat iti dayta. Apay? Umuna, ti agsasaruno a nalawag ti pannakaisuratna a letra ken numero - uray no iti ganggannaet a lenguahe - ket saan a timmaud lat- tan. Maikadua, addaan dayta iti napateg nga im- pormasion a mangipasimudaag nga intelihente ti nagtaudanna. Inaldaw a maipaspasangotayo kadagiti impor- masion a naisurat iti adu a porma - kas iti Braille wenno dagiti letra ti alpabeto, dagiti diagrama, nota ti musika, maibalikas a sasao, senias ti ima, Mabalin Kadi a Tumpuar Lattan ti Komplikado nga Impormasion? Iti nukleo ti dandani amin a sibibiag a selula ti bagim, naitalimeng a naimbag ti nakaskasdaaw a code (wenno kodigo) a maawagan deoxyribo- nucleic acid (DNA). Masarakan dayta iti atid- dog, dua ti linabagna a molekula a kasla nakuni- kon nga agdan ti langana. Ti bukodmo a DNA ket kasla instruksion, wenno programa, a mang- kontrol iti pannakaporma, panagdakkel, pan- nakamantener, ken panagpaadu ti trinilion a se- lula a mangbukel iti bagim. Dagiti kangrunaan a yunit a mangbukel iti DNA ket maawagan iti nucleotide. Maawagan dagita iti A, C, G, ken T, depende iti linaonda a chemical base. Kas kada- giti letra ti alpabeto, dagita nga uppat a letra ket mabalin a pagkakaduaen iti adu a kombinasion tapno makabukel kadagiti "sentensia" - dagiti ins- truksion a mangkontrol iti pannakakopia ti mole- kula ti DNA ken iti dadduma pay a proseso iti uneg ti selula. Genome ti pangawag iti intero a pakabuklan ti impormasion a nakadulin iti bukodmo a DNA. Aglaon ti tunggal nucleotide iti maysa kadagiti uppat a chemical base: (A) adenine, (C) cytosine, (G) guanine, ken (T) thymine. !"#2 MAIPABPABLAAK DAYTOY A PAGIWARNAK nga agpaay a pakalawlawagan ti intero a pamilia. Isurona no kasano a parmeken dagiti problema ita. Agipadamag, iyam-ammona dagiti tattao iti adu a lugar, usigenna ti relihion ken siensia. Ngem saan la a dayta. Sukimaten ken ipaganetgetna ti pudno a kaipapanan dagiti agdama a pasamak, ngem kanayon a neutral iti politika ken saan a mangidumduma iti puli. Kangrunaanna, pabilgen daytoy a magasin ti panagtalek iti kari ti Namarsua a natalna ken natalged a baro a lubong a dandanin mangsukat iti agdama a dakes, nakillo a sistema ti bambanag. Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Awake! (ISSN 0005-237X) is published monthly by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; M. H. Larson, President; G. F. Simonis, Secretary-Treasurer; 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY the 11201-2483, and by Watch Tower Bible and Tract Society of Philippines, Inc., PO Box 2044, 1060 Manila. Periodicals Postage Paid at Brooklyn, NY, and at additional mailing offices. 2011 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. 4 Agriingkayo! Nobiembre 2011 November 2011, Vol. 92, No. 11 Monthly ILOKO
Adda sumagmamano a pannakaurnos dagiti letra a masarakan laeng iti bukodmo a DNA. Naglaon ngamin dayta iti impormasion maipa- pan iti natawidmo - ti kolor dagiti matam, ko- lor ti kudilmo, sukog ti agongmo, ken dadduma pay. Iti simple a pannao, mayarig ti bukodmo a genome iti nagdakkel a libraria dagiti instruksion para iti tunggal paset ti bagim, ket sika ti resul- tana. Kasano kadakkel dayta a "libraria"? Ti kaatid- dogna ket agarup tallo a bilion a "letra," wenno nucleotide (base). No maisurat iti papel, katupag- na ti 200 a tomo a libro a sagsa-1,000 a panid ken kadkadakkel ti direktorio ti telepono, sigun iti Human Genome Project. Ipalagip dayta kadatayo ti nakaskasdaaw a ka- rarag a naisurat agarup 3,000 a tawenen ti napa- labas. Masarakan dayta iti Biblia iti Salmo 139:16: "Dagita matam nakitada uray pay ti maisiksikog a bagik, ket iti librom naisurat dagiti amin a paset- na." Siempre, saan a siensia ti pampanunoten ti nangisurat iti dayta. Ngem iti simple a sasao, na- deskribirna ti nakaskasdaaw ken umiso a konsep- to tapno mailadawanna ti makapaamanga a sirib ken pannakabalin ti Dios. Naiduma unay dayta iti nagkauna a narelihiosuan a sursurat a napno iti sariugma ken an-anito! Siasino ti Nangaramid iti "Libraria"? No nainkalintegan nga ibagatayo nga adda la ketdi intelihente a panunot a nangisurat iti "John 1800," saan kadi a kasta met ti rumbeng a pa- nunotentayo maipapan iti adayo a nakomkompli- kado ken napatpateg nga impormasion nga adda iti DNA? Siempre, ti impormasion ket imporma- sion latta uray sadinoman ti pakasarakan wen- no aniaman ti pakagun-odan iti dayta. Kinuna ti computer and information scientist a ni Do- nald E. Johnson a dagiti komplikado nga impor- masion wenno sistema a mangproseso iti dayta nga impormasion ket saan a maaramid dagiti lin- teg ti chemistry ken physics. Ken nainkalintegan laeng a no nakomkomplikado ti impormasion, dakdakkel met a sirib ti kasapulan a mangisurat iti dayta. Kabaelan ti ubing nga isurat ti "John 1800." Ngem ti laeng panunot nga adayo a nala- laing ngem iti isip ti tao ti makaisurat iti kodigo ti biag. Saan la a dayta, "rumikrikut a rumikrikut ti kinakomplikado ti biolohia" bayat nga umad- adu ti baro a madisdiskobre, kuna ti magasin a Nature. Ti panangibaga a timpuar lattan a bukbukodna ti komplikado a libraria ti impormasion iti DNA ket di nainkalintegan ken maikontra iti kapada- san ti tao. Narigrigat manen a patien dayta. Ti kano ebolusion ket resulta ti panagbalbaliw ti pakabuk- lan dagiti natawid a gene (mutation), a mailawlawag bassit iti sumaganad nga artikulo. KASANO KAATIDDOG TI BUKODMO A DNA? No maunnat ti DNA ti maysa a selula iti bagim, agarup dua a metro ti kaatid- dogna. No ikkatem ti DNA iti amin a trini- lion a selula ti bagim sa pagsisilpuem dagita, mapattapatta a ti dagup a kaatid- dogna ket agarup 670 a daras nga ag- sublisubli manipud iti daga agingga iti init. Agarup 185 nga oras ti kasapulan tapno madaliasat dayta iti kapegges ti lawag. Lenguahe: Afrikaans, Albanian, Amharic, Arabic, Armenian, Bisla- ma, Bulgarian, Cebuano, Chichewa, Chinese (Simplified), Chinese (Traditional) (audio Mandarin only), Chitonga, Cibemba, Croatian, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, Ewe, Fijian, Finnish, French, Georgian, German, Greek, Gujarati, Hebrew, Hiligaynon, Italian, Japa- Hindi, Hungarian, nese, Kannada, Kinyarwanda, Kirghiz, Kirundi, Korean, Latvian, Lin- gala, Lithuanian, Macedonian, Malagasy, Malayalam, Maltese, Myanmar, Norwegian, Polish, Portuguese, Punjabi, Rarotongan, Roma- nian, Russian, Samoan, Sepedi, Serbian, Sesotho, Shona, Silozi, Sin- hala, Slovak, Slovenian, Spanish, Swahili, Swedish, Tagalog, Tamil, Thai, Tok Pisin, Tongan, Tsonga, Tswana, Turkish, Ukrainian, Urdu, Viet- namese, Xhosa, Yoruba, Zulu Magun-odan met iti CD. Magun-odan met iti MP3 CD-ROM. Magun-odan met dagiti audio recording iti Icelandic, Igbo, Iloko, Indonesian, Kayatyo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno ti libre a panagadal iti Biblia iti pagtaenganyo? Agsuratkayo kadagiti Saksi ni Jehova, nga usarenyo ti maitutop nga adres iti baba. Para iti kompleto a listaan dagiti adres, kitaenyo ti Australia: PO Box 280, Ingleburn, NSW 1890. Britain: The Ridgeway, London NW7 1RN. Canada: PO Box 4100, Georgetown, ON L7G 4Y4. France: BP 625, F-27406 Louviers Cedex. Germany: 65617 Sel- ters. Greece: Kifisias 77, GR 151 24 Marousi. Hong Kong: 4 Kent Road, Kowloon Tong, Kow- loon. Israel: PO Box 29345, 61293 Tel Aviv. Italy: Via della Bufalotta 1281, I-00138 Rome RM. Japan: 4-7-1 Nakashinden, Ebina City, Kanagawa-Pref, 243-0496. Korea, Republic of: PO Box 33, Pyungtaek PO, Kyunggi-do, 450-600. Malaysia: Peti Surat No. 580, 75760 Melaka. ' Philippines: PO Box 2044, 1060 Manila. Spain: Apartado 132, 28850 Torrej on de Ardoz (Ma- drid). Taiwan: 3-12, Shetze Village, Hsinwu 32746. United States of America: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Agriingkayo! Nobiembre 2011 5
Iti panagregget dagiti ebolusionista a mangpa- neknek nga awan Dios, pasaray mangaramidda kadagiti konklusion a mapaneknekan a palso in- ton agangay. Kas pagarigan, usigem ti kapanuno- tan nga agarup 98% kano iti genome-tayo ket "ba- sura" - libraria dagiti instruksion nga addaan iti binilion a sasao nga awan serserbina. Talaga Kadi a "Basura"? Nabayagen a patien dagiti biologo a ti DNA ket instruksion para laeng iti panagaramid iti pro- tina. Ngem idi agangay, bimmatad nga agarup 2% laeng iti genome ti buklen ti kodigo para kadagiti protina. Ania ngarud ti usar ti 98% iti DNA? Day- toy a misterioso a DNA ket "dagus a naipagarup a basura ti ebolusion," kinuna ni John S. Mattick, propesor ti Molecular Biology iti University of Queensland idiay Brisbane, Australia. Ti sientista a ni Susumu Ohno ti naikuna a na- ngimbento iti termino a " 'basura' a DNA." Iti su- ratna a "So Much 'Junk' DNA in Our Genome," kinunana a dagiti nabatbati nga urnos ti DNA "ket tedda ti nagpalia nga eksperimento ti naka- parsuaan. Agkaiwara iti daga ti tedda dagiti na- ungawen a kita ti parsua; nakaskasdaaw kadi no uray ti bukodtayo a genome ket napno unay iti tedtedda dagiti naungawen a gene?" Ania ti epekto ti konsepto ti "basura" a DNA iti panagadal kadagiti gene? Kuna ti molecular biolo- gist a ni Wojciech Makalowski a dayta ti "nanglap- ped kadagiti kadawyan a managsirarak nga ada- len ti awanan code [a basura] a DNA," malaksid iti sumagmamano a sientista a "nagtultuloy latta a nagsirarak uray naum-umsida. Gapu kadakuada, ti panangmatmat maipapan iti basura a DNA . . . ket nangrugi a nagbalbaliw idi rugrugi ti dekada 90." Kinunana pay a ti ibilbilang idi ti kaaduan a biologo kas basura ket maysa itan a "gameng." Sigun ken Mattick, ti teoria maipapan iti basu- ra a DNA ket maysa kadagiti kangrunaan a pa- garigan ti nabayagen a patpatien dagiti sientista a "mangdadael iti balanse a panangusig kadagiti impormasion." Kunana a "ti di panangamiris iti amin nga epekto dayta ket posible nga agbalin a kadakkelan a kamali iti pakasaritaan ti molecular biology." Nalawag a ti kinapudno iti siensia ket masapul a mapasingkedan maibasar iti ebidensia, saan nga iti kayat ti kaaduan. Ania ngay ti ipaki- ta ti kabaruan nga ebidensia maipapan iti akem ti "basura" a DNA? 6 Agriingkayo! Nobiembre 2011 Ti Usar ti "Basura" Ti pabrika iti lugan ket agus-usar kadagiti maki- na a pagaramid kadagiti piesa. Ngem saan a gapu ta agar-aramid kadagiti piesa, automatiko metten a makaaramid iti lugan. Agkasapulan met dayta kadagiti alikamen ken sistema tapno agsasaruno a masangal dagita a piesa, agraman ti dadduma pay a mangkontrol iti linia ti produksion. Kas- ta met laeng ti mapaspasamak iti uneg ti selula. Dagiti piesa ti lugan ket mayarig kadagiti protina nga adda iti uneg ti selula. Ket dagiti ngay alika- men a mangsangal ken mangkontrol kadagiti pie- sa? Ania ti kayarigan dagita iti uneg ti selula? Ti "basura" a DNA! Sigun kadagiti managsirarak, kaaduan iti dayta ket naglaon iti instruksion para iti maysa a klase dagiti komplikado a molekula a maawagan iti reguleytor nga RNA (ribonucleic acid). Nagpateg ti akem dagita iti itatanor, panag- dakkel, ken panagandar ti selula. 'Ti laeng ka- adda dagitoy a karkarna a reguleytor ipakitana a kurang unay ti pannakaawattayo maipapan kada- giti kasisimplean a banag,' kuna ti mathematical biologist a ni Joshua Plotkin iti magasin a Nature. Tapno naannayas ti pabrika, kasapulan a nasa- yaat ti sistema ti komunikasion. Kasta met laeng ti selula. Inlawlawag ni Tony Pawson, maysa a cell biologist iti University of Toronto idiay Ontario: "Dagiti signal ti impormasion kadagiti selula ket naurnos babaen iti agkokonekta a network imbes a simple ken nagsisina a koneksion" isu nga "ada- yo a nakomkomplikado" dayta a proseso ngem iti sigud a pagarup. Pudno ti kinuna ti maysa a geneticist iti Princeton University, "misterio pay laeng ti adu kadagiti mekanismo ken prinsipio a mangkonkontrol kadagiti mapaspasamak iti uneg ken nagbabaetan dagiti selula." Ti tunggal baro a madiskobre maipapan iti se- lula ipakitana nga adda nangatngato a tukad ti ki- naurnos ken kinakomplikado. Apay ngarud nga adu latta ti mamati a ti biag ken ti kakomplika- duan a sistema ti impormasion nga ammo ti tao ket produkto ti ebolusion wenno naiparna laeng a timmaud? Sigun iti nabiit pay a panagsirarak, nakakomkomplikado dagiti atiddog ken awanan code nga RNA. Kinapudnona, kasa- pulan dagita iti normal nga idadakkel ti selula. Natakuatan da- giti managsirarak a ti panagpalia dagiti atiddog ken awanan code nga RNA ti pakaigapuan ti adu a sakit kas iti nadumadu- ma a kanser, psoriasis, ken uray Alzheimer's disease. Dagiti dati a maipagarup a "basura" ket mabalin a solusion gayam tapno madayagnos ken maagasan ti nadumaduma a sakit!
ANIA A KAPANUNOTAN TI AD-ADDA A NAINKALINTEGAN? AWAN tao a nakakita iti panangrugi ti biag ditoy daga. Awan met ti nakakita a ti maysa a kita ti biag ket nagbalin a saba- li a kita - kas pagarigan, ti reptilia nagbalin a mamalia. Masapul ngarud nga agpannuraytayo kadagiti magun-odan nga ebidensia tapno makaaramidtayo iti konklusion maipapan iti nangrugian ti biag. Nasken met a patientayo no ania a talaga ti ipaspasimu- daag ti ebidensia imbes a pilitentayo a tumunos dayta iti kayat- tayo a patien. Nupay kasta, adu nga ateista ti mamati iti materialismo - pilo- sopia a mangipappapan a bin-ig a material ti nagtaudan ti biag. 'Sigud nga inkeddengmin ti mamati iti materialismo,' insurat ti ebolusionista a ni Richard C. Lewontin. "Dayta ti kakaisuna a posible nga eksplanasion agsipud ta dimi pulos maakseptar nga adda Dios." Gapuna, mamati dagi- ti materialista iti ebolusion yantangay awanen ti sabali a pagpilianda. Adda met dagiti pagarup dagiti re- lihioso a mangballikug iti panangmat- matda iti siensia. Kas pagarigan, na- dakamaten a patien ti dadduma a creationist ti palso a teoria a pinarsua ti Dios ti lubong iti innem a literal nga al- daw, sumagmamano a ribu a tawenen ti napalabas. Naikeddengdan a day- ta ti patienda isu nga ikagkagumaan- da a pagtutunosen dagiti ebidensia ken ti nakalitliteral nga interpretasionda iti Biblia. (Kitaem ti kahon a "Kasano Kaatiddog ti Maysa nga 'Aldaw'?" iti panid 9.) Dagidiay addaan iti kasta a nakalitliteral nga interpretasion iti Bib- lia ken siensia ket di makasarak kadagi- ti makapnek a sungbat no agbirbirokda iti nabileg nga ebidensia a mangsupor- ta iti pammatida. Ania a Kapanunotan ti Maitunos iti Amin a Kinapudno? No maipapan iti nangrugian dagiti komplikado a molekula a mangbukel iti sibibiag nga organismo, patien dagi- ti ebolusionista dagiti sumaganad: 1. Dagiti kangrunaan nga elemento ket nagtitipon lattan tapno maporma dagiti simple a molekula. Nupay mamati unay iti ebolusion, inadmitir ti biologo a ni Ernst Mayr nga "adu ti kurang iti rekord dagiti fossil," ta adda dagiti bigla a tuma- ud a baro a kita ti organismo. Agriingkayo! Nobiembre 2011 7
SUMAYSAYAAT WENNO AGRAKRAKAYA? Madanagan ti dadduma a sientista ta agrakrakayan ti genome ti tao gapu kadagiti agtultuloy a mutation, wen- no depekto. No agpayso, maikontra dayta iti kapanu- notan a babaen ti ebolusion, agbalbaliw wenno sumaysa- yaat ti kakikitatayo. Ngem no ti Dios ti nangparsua iti genome ti tao, apay nga ad- daan dayta iti depekto? Iba- ga ti Biblia kadatayo ti di mailawlawag ti siensia - ti ki- naimperpekto ti tao ket gapu iti basol, wenno isusu- kir iti Dios. "Babaen iti may- sa a tao [a ni Adan] simrek ti basol iti lubong ken ti ipapa- tay babaen iti basol," kuna ti Roma 5:12. Ti ngarud in-inut a panagrakaya ti genome ket maikontra iti ebolusion ngem maitunos iti ibagbaga ti Biblia. Kaipapanan kadi dayta nga agnanayon nga agrakaya ti genome? Saan! Ti Dios inkarina nga isu bu- mallaetto iti ar-aramid ti tat- tao ken ikkatenna ti amin a dakes nga epekto ti panag- sukir dagiti umuna a nagan- naktayo. Wen, ti Namarsua kadatayo, saan a ti minama- ag nga ebolusion, ti mamag- balin a perpekto iti genome- tayo. - Apocalipsis 21:3, 4. 8 Agriingkayo! Nobiembre 2011 No saan a mamantener, ti bambanag ket gagangay nga agrakaya 2. Kalpasanna, nagsisilpo dagita a molekula iti kasapulan nga eksakto a panagsasaruno tapno maporma ti DNA, RNA, agra- man protina nga umdas a pagurnongan iti impormasion a kasa- pulan iti biag. 3. Dagiti molekula ket nakaporma lattan iti espesipiko a pa- nagsasaruno a kasapulan tapno makapagpaaduda. No awan ti panagpaadu, awan met ngarud ti ebolusion wenno ti biag a mismo. Kasano a nabukel dagiti molekula a kasapulan iti biag ken ka- sanoda a naaddaan iti nakaskasdaaw nga abilidad no awan ti in- telihente a nangdisenio kadagita? Dagiti panagsirarak ti ebolu- sion ket di nakaipaay kadagiti masnup a panangilawlawag wenno makapnek a sungbat iti salsaludsod maipapan iti nagtaudan ti biag. No ar-arigen, dagidiay di mamati nga adda Namarsua a nangdisenio kadagita kasda la ibagbaga a dagiti awanan panunot a molekula ken puersa ti nakaparsuaan ket addaan iti kasla dios a pannakabalin. Ngem ania ti ipaspasimudaag dagiti ebidensia? Ipakitada nga imbes a nagbalin dagiti molekula a komplikado a kita ti biag, ti kasunganina ti mapaspasamak: Makita iti linteg ti nakaparsuaan a dagiti komplikado a banag - makina, balay, ken uray ti sibibiag a selula - ket agrakaya inton agangay. Ngem sabali ti ibagbaga dagiti ebolusionista. Kas pagarigan, kuna ti libro nga Evolution for Dummies a napasamak ti ebolusion gapu ta ti daga ket "ma- kaaw-awat iti adu nga enerhia manipud iti init. Dayta nga ener- hia ti mangpakpakaro iti kinakomplikado ti bambanag." Ngem kinapudnona, kasapulan ti enerhia tapno maurnos da- giti di naurnos a banag. Kas pagarigan, kasapulan ti enerhia tap- no masangal dagiti hollow block, kayo, ken lansa tapno agbalin a balay. Nupay kasta, masapul a makontrol a naimbag ken si- uumiso dayta nga enerhia. Ngamin, ti saan a kontrolado nga enerhia ket mabalin a naparpartak a mangdadael, no kasano a nalaklaka a maperdi ti maysa a balay gapu iti enerhia ti init ken iti kasasaad ti paniempo. Dagiti mamati iti ebolusion dida ma- Ti kasta a panagrakaya ket resulta ti aw-awagan dagiti sientista iti maikadua a linteg ti thermodynamics. Iti simple a pannao, sigun iti daytoy a linteg, gaga- ngay nga agrakaya ti bambanag no mabaybay-an. Ti DNA ket mabalin a mabalbaliwan babaen ti mutation, a mabalin a mai- gapu iti bambanag a kas iti radiasion ken dadduma a kemikal. Ngem dida agba- lin a baro a kita. - Kitaem ti artikulo a "Pudno Kadi ti Ebolusion?" iti Setiem- bre 2006 a ruar ti Agriingkayo!
ilawlawag a naimbag no kasano a makontrol ti enerhia tapno ag- balin a mas komplikado ti bambanag. Iti sabali a bangir, no ibilangtayo ti biag ken uniberso kas ga- puanan ti masirib a Namarsua nga addaan iti 'naruay a dinami- ko nga enerhia,' mailawlawagtayo saan la a ti kinakomplikado ti impormasion maipapan iti sistema ti amin a kita ti biag no di pay ket dagiti nakaan-annayas a puersa a mangkonkontrol kadagiti mismo a materia, manipud iti nagdadakkel a galaksi agingga ka- dagiti bassiusit nga atomo. - Isaias 40:26. Ti panamati iti Namarsua ket maitunos met iti ak-akseptare- nen ti kaaduan nga adda nangrugian ti pisikal nga uniberso. "Idi punganay, ti Dios pinarsuana ti langlangit ken ti daga," kuna ti Genesis 1:1. Kinaagpaysuanna, gapu kadagiti baro a takuat, rumigrigat a paneknekan ti teoria ti materialismo isu a binalbaliwanen ti dad- duma nga ateista dagiti opinionda. Wen, mamatin ti dadduma a dati nga ateista a dagiti nakaskasdaaw a banag iti uniberso ket nalawag nga ebidensia 'dagiti di makita a kualidad' ken "agnana- yon a pannakabalin" ti Namarsua kadatayo a ni Jehova a Dios. (Roma 1:20) Kayatmo kadi nga ad-adda pay a sukimaten daytoy a banag? Awanen suheto a napatpateg pay wenno dakdakkel ti epektona ngem iti dayta. Kitaem ti libro nga Is There a Creator Who Cares About You? nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. Kitaem ti artikulo a "Napadakkelak nga Ateista," iti Nobiembre 2010 a ruar ti Agriingkayo! Para iti kanayonan nga impormasion no ania ti pudno - panamarsua wenno ebolusion - kitaem dagiti broshur a Naparsua Kadi ti Biag? ken The Origin of Life - Five Questions Worth Asking nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. Ti uniberso ket nalawag nga ebidensia ti pannakabalin ken dadduma pay a galad ti Dios KASANO KAATIDDOG TI MAYSA NGA "ALDAW"? Iti Biblia, ti sao nga "aldaw" ket mabalin a tumukoy iti nadumaduma a kaatiddog ti tiempo. Kas pagarigan, iti Genesis 2:4, ti intero nga innem nga "aldaw" ti panagparsua ket nadakamat kas ti "aldaw a ni Jehova a Dios inaramidna ti daga ken langit." Nalawag a ti tunggal aldaw saklawenna ti pangatiddogen a tiempo. Makapainteres ta nupay espesipiko a dinakamat ti Biblia ti ngudo ti tunggal maysa kadagiti immuna nga innem nga "aldaw," awan ti nadakamat a ngudo ti maikapito. Apay? Madama pay laeng dayta. - Genesis 2:3; Hebreo 4:4-6, 11.
TI PANANGMATMAT TI BIBLIA "Ti nangparsua kadakuada nanipud idi damo inaramidna ida a lalaki ken babai ket kinu- nana, 'Iti daytoy a rason, ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana ket makitiponto iti asawana, ket dagiti dua may- maysadanton a lasag' . . . Gapuna, ti pinag- sinnangol ti Dios saan koma a pagsinaen ti tao." - Jesu-Kristo, kas naisurat iti Mateo 19:4-6. 10 Agriingkayo! Nobiembre 2011 No Kasano nga Agballigi ti Panagasawa ITI lubongtayo nga agbaliwbaliw dagiti pagan- nurotanna, matagtagilag-an laengen ti pa- nagasawa. Adu ti agsina wenno agdiborsio no naumadan iti langa ti kaparehada wenno rum- suan dagiti problema, uray no narabaw laeng da- gita. Nakalkaldaang ta dagiti annakda ti masan- san a kangrunaan nga agsagaba. Kadagiti agad-adal iti Biblia, saanen a nakas- kasdaaw dayta a kasasaad. Impadto ti Biblia a ka- dagiti "maudi nga aldaw" a pagbibiagantayo, ti kaaduan ket awanan kadagiti galad a mamagsi- nged kadagiti pamilia, kas iti kinasungdo, pudno nga ayat, ken nainkasigudan a panagayat. (2 Ti- moteo 3:1-5) Pakaseknam kadi ti epekto iti pami- liam daytoy a pannakadadael ti prinsipio? Tagta- gipatgem kadi ti panagasawa? No wen, liwliwaennaka ti Biblia ta adun nga agassawa ti natulongan ti napaneknekanen nga epektibo a balakadna. Kas pagarigan, usigem ti lima laeng a prinsipio a makatulong unay iti agas- sawa. Lima a Tulbek ti Naballigi a Panagasawa (1) Bigbigem ti panagasawa kas sagrado a panagtipon. Kas ipakita ti sasao ni Jesus a nako- tar iti kannigid, para kenkuana ken iti Namarsua a ni Jehova a Dios, ti panagasawa ket sagrado a panagtipon. Naipaganetget dayta iti natibker a balakad ti Dios iti dadduma a lallaki idi un-unana a nangidiborsio iti assawada tapno makaasawada iti ub-ubing. "Saan a tinungpal ti tunggal may- sa ti karina iti babai nga inasawana idi agtutu- bo pay," kinuna ti Dios. "Kinataktakunaynayyo ida ket diyo tinungpal ti kariyo kadakuada uray no insapatayo iti Dios nga agtalinaedkayo a na- pudno kadakuada." Kalpasanna, inyunay-unay ni Para iti kanayonan nga impormasion maipapan iti panaga- sawa, kitaem ti Pebrero 1, 2011, a ruar ti maysa pay a magasin- mi a Ti Pagwanawanan.
Jehova: "Kagurak ti panagsina ti agassawa. . . . Diak kayat nga isina ti lalaki ti asawana. Kina- ranggas nga aramid daytoy iti asawa." (Malakias 2:14-16, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Na- lawag a ti Dios dina tagtagilag-anen ti panagasa- wa. Isu ket interesado iti panangtrato ti agassawa iti maysa ken maysa. (2) Agbalinka a responsable nga asawa a la- laki. No adda dagiti napateg a desision para iti pamilia, masapul nga adda mangaramid iti ma- udi a pangngeddeng. Ti Biblia intudingna dayta nga akem iti asawa a lalaki. "Ti lalaki isu ti ulo ti asawana," kuna ti Efeso 5:23. Ngem saan a lisen- sia dayta tapno maltratuenna ti asawana. Masa- pul a laglagipenna a 'maymaysada a lasag,' isu a rumbeng nga ipaayanna iti dayaw ken agkonsul- ta iti asawana maipapan iti pakaseknan ti pami- lia. (1 Pedro 3:7) Idagadag ti Biblia a "rebbeng a dagiti lallaki ayatenda dagiti assawada a kas ka- dagiti bukodda a bagi." - Efeso 5:28. (3) Agbalinka a mannakitinnulong nga asa- wa a babai. Deskribiren ti Biblia ti asawa a ba- bai kas "katulongan" ti asawana. (Genesis 2:18) Gapu iti dayta, isu ket addaan kadagiti saguday a napateg iti panagasawa. Kas katulongan, saan met a makikompetensia iti lakayna no di ket sidu- dungngo a tulonganna tapno agtalinaed a natal- na ti pamilia. "Dagiti babbai agpasakupda koma kadagiti assawada," kuna ti Efeso 5:22. Ngem ka- sano no adda dina anamongan a kapanunotan ni lakayna? Rumbeng laeng a sidadayaw ken sirara- em nga iyebkasna ti opinionna, kas iti kayatna a pannakisarita kenkuana ni lakayna. (4) Agbalinka a realistiko ken ekspektarem dagiti parikut. Mabalin a masubok ti relasion ti agassawa babaen iti nadarasudos wenno nasakit a sasao, problema iti kuarta, nakaro a sakit, wen- no rigat iti panangpadakkel iti annak. Gapuna, sipaprangka a kuna ti Biblia a dagidiay manga- sawa "addaandanto iti rigat iti lasagda." (1 Co- rinto 7:28) Ngem saan koma a dagita a rigat, wenno pannubok, ti mangpakapuy iti relasion ti agassawa. Kinapudnona, no aginnayat ti dua ken addaanda iti nadiosan a sirib, ammoda a sol- baren dagiti problema a posible a mangdadael iti relasionda. Umdas kadi ti siribmo a mangsa- ngo kadagiti problema a mabalin a rumsua iti pa- miliam? "No ti asinoman kadakayo agkurang iti sirib," kuna ti Biblia, "agtultuloy koma nga ag- dawat iti Dios, ta isu mangted a sipaparabur ka- dagiti isuamin ken awanan panangumsi." - San- tiago 1:5. (5) Agbalinkayo a matalek iti maysa ken maysa. Manmano laeng ti mabalin a mangdada- el iti panagasawa no idilig iti pannakiabig, wenno pannakidenna iti di asawa. Dayta ti kakaisuna a pakaigapuan ti diborsio nga akseptaren ti Dios. (Mateo 19:9) Kuna ti Biblia: "Ti panagasawa na- dayaw koma iti tengnga dagiti isuamin, ket ti pa- giddaan ti agassawa awan koma ti tulawna, ta ti Dios ukomennanto dagiti mannakiabig ken dagi- ti mannakikamalala." (Hebreo 13:4) Ania ti ma- balin nga aramiden ti agassawa tapno dida ma- gargari a makinaig iti dida asawa? Kuna ti Biblia: "Ipaay koma ti lalaki iti asawana ti karbenganna; ngem ti babai aramidenna met koma ti isu met la- eng iti asawana." - 1 Corinto 7:3, 4. Para iti dadduma, nalabit nasayaat dagita a lima a punto ngem kasla kadaanan unayen. Ngem saan a kasta ti ipakita dagiti resulta. Ki- napudnona, kas met laeng dagita iti masagsag- rap daydiay agpapaiwanwan iti Dios iti amin nga aspeto ti biagna: "Sigurado nga agbalinto a kas iti kayo a naimula iti igid dagiti pagayusan ti da- num, a mangipaay iti bukodna a bunga iti pana- wenna ket dagiti bulongna saan a malaylay, ket ti isuamin nga aramidenna agballiginto." (Salmo 1:2, 3) Ti panangyaplikar iti dayta a balakad ti Dios dakkel ti maitulongna iti panagballigi ti pa- nagasawa. NAPANUNOTMO KADIN? ˘ Ania ti panangmatmat ti Dios iti diborsio wenno panagsina? - Malakias 2:14-16. ˘ Kasano ti rumbeng a panangtrato ti asawa a lalaki iti asawana? - Efeso 5:23, 28. ˘ Makinsirib ti mamagballigi iti panagasawa? - Salmo 1:2, 3. Agriingkayo! Nobiembre 2011 11
"Nasken nga agtitinnulong ti amin a gobier- no a mangsolbar iti problema maipapan iti panagbalbaliw ti klima. Sigun iti adu a sientista, no ditay agtignay, kumaro ti ti- kag ken bisin, sa umadu ti kapilitan nga umakar iti sabali a lugar. Iti sumaganad a pinullo a tawen, agresulta dagita iti ad-adu a riri." - Barack Obama, Presidente ti U.S. PARA iti dadduma a sientista, agsakit ti pla- neta a Daga - aggurigor. Dandani kanon du- manon dayta iti kapeligruan a temperatura. Iti dayta a kasasaad, no bumara pay bassit ti tempe- ratura, mabalin nga "agresulta iti nakaro a pa- nagbalbaliw ti aglawlaw nga ad-adda a mangpa- karo iti temperatura ti lubong," kuna ti diario a The Guardian iti Britain. Kasano a nakagtengtayo iti kastoy a kasasa- ad? Maisubli pay kadi ti dati? Kabaelan kadi ti sangatauan a solbaren ti problema maipapan iti panagbara ti globo - malaksid pay iti adu a dadakkel a problema a mapaspasaran ti sanga- tauan? Patien ti adu a sientista a dakkel ti epekto da- giti ar-aramid ti tattao, manipud idi immadun dagiti paktoria ken nagtultuloy ti nasaknap a pa- nagusar iti fossil fuel a kas iti karbon ken langis. Ti maysa a makagapu ket ti awan sarday a pan- nakakalbo dagiti kabakiran, a dagita ti kangru- naan a makatulong iti panagtalinaed a nadalus 12 Agriingkayo! Nobiembre 2011 Dagiti Komperensia Maipapan iti Klima Tungtongan La Kadi? ti aglawlawtayo. Dagiti kayo agsependa ti daddu- ma a greenhouse gas a mangpabpabara iti daga. Ngem gapu iti pannakakalbo ti adu a kabakiran, umad-adu a greenhouse gas ti mabatbati iti at- mosperatayo. Tapno masolbar dagita, nagkom- perensia dagiti lider ti lubong tapno pagsasarita- anda ti panangpasayaat iti klima ti daga. Ti Kyoto Protocol Ti Kyoto Protocol wenno tulagan idi 1997 ket nangipasdek kadagiti baro a kalat no kasano a maksayan dagiti maipugso a carbon dioxide. Ba- baen ti panagpirmada iti dayta, dagiti pagilian iti European Union ken ti 37 pay nga industrialisa- do a nasion ket nagkari a kissayanda iti average a 5% ti kaadu ti naipugsoda idi 1990, ken ara- midenda dayta iti lima a tawen manipud 2008 agingga iti 2012. Ngem adda dakkel a problema daytoy a tu- lagan. Kas pagarigan, di pulos simmuporta ti United States iti dayta. Dagiti met daddadakkel a napanglaw a pagilian, a kas iti China ken In- dia, dida met nagkari a tungpalenda dagiti espe- sipiko a limitasion iti ipugsoda. Ngem ti United States ken China ti pagtataudan ti agarup 40% ti maipugpugso a carbon dioxide iti lubong. Ti Copenhagen Summit Ti komperensia idiay Copenhagen, a maawa- gan iti COP 15, panggepna a sukatan ti Kyo- to Protocol ken mangaramid kadagiti baro a kalat a rumbeng a masurot inton 2012 ken kal- pasanna. Tapno masolbar ti panagbara ti glo- bo, dagiti pannakabagi ti 192 a nasion, agraman ti 119 a panguluen ti Gobierno, ket nagtatarip- nong idiay Copenhagen, Denmark, idi Disiem- bre 2009. Naipasango ti COP 15 iti tallo a kang- runaan a karit: Ti Conference of the Parties, COP, ket regular nga iyur- urnos ti United Nations Framework Convention on Climate Change. B a r a c k O b a m a : A T T I L A K S B E N E D E K / A F P / G e t t y I m a g e s D a g a : N A S A / T h e V i s i b e E a r t h ( h t t p : / / v i s b l e e a r t h n a s a . g o v / ) ;
1. Panagaramid kadagiti legal a tulagan. Suroten ngata dagiti nabaknang a pagilian dagiti maikeddeng a limitasion iti gas a maipugso ken limitaran met ngata dagiti dadakkel a napanglaw a pagilian ti umad-adu nga ipugpugsoda? 2. Panangpondo iti manayon a solusion. Iti adu a tawen, binilion a doliar ti kasapulan da- giti napanglaw a pagilian tapno malabananda ti kumarkaro a resulta ti panagbara ti globo ken tapno makapataudda iti teknolohia a di mang- dangran iti aglawlaw. 3. Panagkaykaysa iti pamay-an a mang- monitor iti gas a maipugpugso. Ti kasta a pa- may-an ket makatulong iti tunggal pagilian a di lumbes iti naikeddeng a limitasionda. Makatu- long met dayta tapno masierto nga umiso ti pa- nangusar dagiti napanglaw a pagilian kadagiti naidonar a pondo. Nasolbarda kadi ti tallo a karit? Rimsua dagi- ti nakaro a problema kadagiti negosasion. Awan pay ketdi ti nagaanamonganda uray kadagiti ba- bassit a banag. Kadagiti maudi nga oras ti kom- perensia, nangpanday dagiti lider ti 28 a pagilian iti dokumento a naawagan iti Copenhagen Ac- cord. Dayta a katulagan ket pormal a naawat ba- baen kadagitoy a mapagduaduaan a sasao: "Ti komperensia . . . inkabilanganna ti Copenhagen Accord," kuna ti Reuters. Iti sabali a pannao, makaammon ti tunggal nasion no surotenna dayta wenno saan. Ania ti Sumaruno? Adun a komperensia ti naangay wenno mai- planplano, ngem adu met ti agduadua no agbal- ligi dagita. "Bumarbara ti daga," kinuna ni Paul Krugman a kolumnista ti New York Times. Ma- sansan nga ad-adda a maipangpangruna dagiti apagbiit a pagimbagan ti politika ken ekonomia imbes a dagiti agpaut a pagimbagan ti aglawlaw isu nga awan madlaw a namalbaliwan ti kasasa- ad. "No kayatmo a maawatan ti rason no apay nga adda dagiti kumonkontra iti pannakasol- bar ti problema iti klima, panunotem ti kuarta," kuna ni Krugman. Insuratna pay a ti kangruna- an a manglaplapped iti panagregget ti pagilian- na ket "dagiti kadawyan a rason: kinaagum ken kinatakrot [dagiti politiko]." Ti panagbara ti globo ket kasla bagyo. Kabae- lan dagiti meteorologo a rukoden ti pigsa ken matantiarda ti posible a direksion ti bagyo ket magunggonaan ti tattao nga adda iti dalan dayta. Ngem awan ti sientista, politiko, ken negosiante iti lubong a makapasardeng iti bagyo. Kasla kas- ta met laeng ti kasasaad no iti panagbara ti glo- bo. Ipalagip dayta ti kuna ti Biblia iti Jeremias 10:23: "Saan a kukua ti naindagaan a tao ti da- lanna. Saan a kukua ti tao a magmagna uray ti panangiturong iti addangna." Dios ti Mangsolbar Kuna ti Biblia a "ti Nangporma iti daga ken ti Nangaramid iti dayta . . . saanna a pinarsua a maipaay laeng iti awan kapapay-anna." (Isa- ias 45:18) Kuna pay ti Biblia: "Ti daga agtali- naed uray agingga iti tiempo a di nakedngan." - Eclesiastes 1:4. Wen, di ipalubos ti Dios a madadael ti daga. Imbes ketdi, bumallaetto iti ar-aramid ti tattao ket pagpatinggaenna ti di naballigi a panagturay ti tao ken dagidiay di mangisakit iti daga. Isala- kannanto met dagidiay nadalus ken nalinteg ti panagbiagda ken mangar-aramid iti makaay-ayo kenkuana. Kuna ti Proverbio 2:21, 22: "Dagiti napalungdo isuda ti agtaengto iti daga, ket dagi- ti awan pakababalawanna isuda ti mateddanto iti dayta. No maipapan kadagiti nadangkes, ma- gessatdanto iti mismo a daga; ket no maipapan kadagiti nagulib, maalat-atdanto iti dayta." Ti greenhouse gas ket paset ti atmos- pera a mangkubkubong iti radiasion nga aggapu iti rabaw ti daga. Greenhouse gas ti adu kadagiti ipugpugso dagiti moderno a paktoria. Karaman kadagita ti carbon dioxide, chlorofluorocarbon, methane, ken nitrous oxide. No maipapan laengen iti carbon dioxide, nasurok a 25 bilion a tone- lada ti maipatpatangatang kada tawen. Sigun kadagiti report, sipud idi immadu ti paktoria, ngimmato iti 40% ti kaadu ti carbon dioxide iti atmospera.
Tingatinga Arte a Mangpaisem Kenka "SURUANNATAYO ti Tingatinga a kumita iti lubong a kas iti kapanunotantayo idi ubingtayo pay. Nakakatkatawa, naragsak, ken namaris," insurat ni Daniel Augusta a maned- yer ti Tingatinga Arts Cooperative Society. Ti arte a Tingatinga ket maipapan iti Africa - dagi- ti animal, mulmula, ken kulturana, nangruna iti Tanzania a nangrugian dayta. Ti estilo a Tingatinga ket naipasurot iti na- gan ti nangirugi iti dayta a ni Edward Said Tingatinga a nayanak idi 1932. Bayat a du- makdakkel ni Edward, nabatad a naimula iti panunotna ti buya ti away ken dagiti animal iti aglawlaw ti purokda idiay makin-abagatan a Tanzania. Idi agarup 25 ti tawenna, pimma- naw idiay lugarda tapno agbirok iti trabaho ken nanamnam-ay a panagbiag. Idi agangay, im- makar idiay Dar es Salaam a kabesera a siu- dad ti Tanzania. Nagtrabaho sadiay kas har- dinero. Kadagiti rabii, nairuarna ti laingna iti arte ket nagbalin a nalatak iti musika ken pa- nagsala. 14 Agriingkayo! Nobiembre 2011 Idi 1968, dakkel ti nagbaliwan ti biag ni Ed- ward. Nakastrek iti trabaho iti pangpubliko nga ospital ti Muhimbili idiay Dar es Salaam. Ba- yat ti kaaddana sadiay, naiwayaanna nga ipinta iti bukodna nga estilo dagiti di pulos mapunas iti lagipna a nakitana idi ubing pay. Kas resul- ta, nangrugi ti Tingatinga. Saan a makagatang ni Edward kadagiti espesial a brush, pintura, pagkolor, ken dadduma pay isu a ti inusarna ket dagiti nalaka a materiales iti hardware idiay lugarda. Kas pagarigan, ti pintura nga inusar- na ket enamel a para bisikleta. Dagiti kambas nga inusarna ket compressed fiberboard a nala- muyot ken nasileng ti maysa a bangirna isu a maitutop a pangipintaan kadagiti nasilap a la- dawan. Simple ti estilo ti panagpinta ni Edward. Maysa wenno dua a kolor ti usarenna para iti background sa maysa laeng a banag ti ipinta- na - animal iti Africa a natayengteng ti kolorna ken nakaar-arte ti pannakaipintana. Awanen ti sabali pay a detalye nga innayonna.
Impalubos ni Edward nga agbuya ti sumag- mamano a gagayyem ken kakabagianna bayat ti panagpintana. Idi agangay, dadduma kadakua- da ti nagbalin nga "estudiantena," ket nangru- gin a limmatak ti estilona. Sipud idi damo, maus-usaren iti Tingatinga dagiti natayengteng a kolor ken simple a la- dawan nga addaan iti naisalsalumina a sukog. Ngem iti panaglabas dagiti tawen, ad-adun a de- talye ken ladawan ti nainayon. Kinapudnona, ti obra ti dadduma a pintor ket napnon iti tattao, animal, ken nadumaduma a banag. Dagiti Gubuayan ti Inspirasion Nagadu ti inspirasion ti Tingatinga - ti nadu- maduma nga animal ken mulmula ti Africa kas kadagiti antilop, elepante, giraffe, hipopotamo, leon, nuang, sebra, sunggo, ken dadduma pay nga animal, agraman sabsabong, kaykayo, dagi- ti tumatayab, ken ikan - nangruna dagidiay na- tayengteng ti kolorda. Ti kadawyan a maus-usar a background ket ti Kilimanjaro a kangatuan a bantay iti Africa a masarakan iti makin-amia- nan a daya ti Tanzania. Maitamtampok metten dagiti Africano ken ti kulturada kadagiti moderno a Tingatinga. Ti obra mabalin nga iladawanna ti aduan tao a tiendaan, isasarungkar iti ospital, wenno gaga- ngay a biag iti away. Sipud idi nangrugi ti Tingatinga, naipaki- ta dagiti Africano ti laingda iti arte ti panag- pinta ken naaddaanda payen iti kanayonan a pamastrekan a kasapulanda unay. Kinapudno- na, dagiti pintor iti Tingatinga ket addaan pa- yen iti kooperatiba a nakabase idiay Dar es Sa- laam. Ti dadduma ket agus-usar pay laeng iti enamel a pagpinta iti bisikleta. No la koma sibibiag pay ni Edward Tingatinga (natay idi 1972), sigurado nga inggat' lapayag ti isemna no makitana a nakalatlataken ti arte nga inru- gina. kaparisti6.7.290,000.8.C. DAGITISUNGBATITIPANID30KEN31 Agriingkayo! Nobiembre 2011 15
NADISENIO KADI? Ti Ngipen ti Maratangtang Tumadem a Bukbukodna Lima a ngipen Maratangtang ˘ Lima ti ngipen ti maratangtang wenno ma- ritangtang. Dagita ti pagabutna iti bato a paglemmenganna. Uray no kurab a kurab, natadem latta ti ngipenna. "Adayo a nasay- sayaat dayta ngem iti amin a pagaammo ken maar-aramat a remienta nga addaan iti tadem," kinuna ni Pupa Gilbert a propesor iti physics iti University of Wisconsin-Madison idiay Estados Unidos. Ania ti sekreto ti mara- tangtang? Usigem: Ti ngipen ti maratangtang ket buklen dagiti nagdedekket a kristal. Ngem, "adda dagiti paset a nainkasigudan a pagtuk- kolan ti ngipen," kinuna ni Gilbert. Gaga- ngay a narukrukop dagita a paset - kas iti ba- bassit nga agsasaruno nga abut a pagpigisan iti selio - nalaka a maikkat ti daan ken na- mudelen a murdong ti ngipen isu a rummuar Dua a retrato: Impaay ni Pupa Gilbert/University of Wisconsin-Madison Agtubtubo a ngipen Calcareous plate Natadem a ngipen ti baro ken natadem a pasetna. Di pulos ngumudel yantangay agtultuloy nga agtubo ti maysa nga ungto ti ngipen ken tumadtadem met a bukbukodna ti maysa nga ungto. Si- gun ken Gilbert, ti ngipen ti maratangtang ket "maysa kadagiti manmano a banag iti nakaparsuaan a tumadem a bukbukodna." Ita ta naammuanen no kasano a tu- madem a bukbukodna ti ngipen ti mara- tangtang, interesado unay dagiti agar-aramid kadagiti remienta. Posible ngarud a makaa- ramiddanto kadagiti remienta a tumadem a bukbukodna bayat a maus-usar. "Napateg ti sekreto ti mekanismo nga us-usaren ti mara- tangtang," kinuna ni Gilbert. Ania ti makunam? Naiparna la kadi ti ngipen ti maratangtang a tumadem a bukbu- kodna? Wenno nadisenio dayta?
AGIMTUOD DAGITI AGTUTUBO Tsekam ti paboritom a klase ti pelikula. M Comedy M Drama M Action/Adventure M Science fiction M Dadduma pay Isaludsodmo iti bagim, 'Dagiti kadi pelikula a buybuyaek ad-adda a tulongandak nga agtulnog iti bilbilin ti Dios maipapan iti seks, kinaranggas, ken espiritismo? Wenno ad-adda laeng a marigatanak?' Pangbirokak iti nasayaat a paglinglingayan? No maysaka a Kristiano, napilika la ketdi iti paglingli- ngayam. Saanmo la a basta suroten ti ibaga ti sabali a masapul a buyaem, basaem, wenno denggem. Apay? Kaaduan ngamin a paglinglingayan ita ket mangitam- tampok iti seksual nga imoralidad, kinaranggas, ken espiritismo - bambanag a rumbeng a liklikam. Nupay kasta, adda latta nasayaat a paglinglingayan. Usigenta- yo no kasano a masarakam dagita. PELIKULA LIBRO MUSIKA Ammom kadi . . . ? Masansan a nasurok a 1,000 a pelikula kada tawen ti maar-aramid idiay India - ad-adu nga amang ngem iti ania- man a pagilian. No ania ti liklikam. Adu a pelikula ti mangitantandudo kadagiti prinsipio a maikontra kadagiti pagalagadan ti Biblia. Itamtampok ti dadduma ti kinaranggas ken napanayag a seksual nga aramid, idinto ta maipapan met iti karkarna a pannakabalin wenno mahika ti daddu- ma. Ngem kuna ti Biblia: "Iwaksiyo amin dagita manipud kadakayo, pungtot, unget, kinadakes, nabassawang a sasao, ken naalas a sasao manipud iti ngiwatyo." (Colosas 3:8) Kagura met ti Dios ti aniaman nga aramid a nainaig iti espiritismo. - Deuteronomio 18:10-13. No kasano ti agbalin a napili. "No kasla di nasayaat ti patalas- tas ti pelikula, diakon buyaen dayta." - Jerrine. "Diak patien lattan ti singasing ti sabali malaksid no siguradoak nga agpadakami iti prinsipio." - Caitlyn. "No agbuybuyaak iti sine ket saankon a mairusok ti eksena, pu- manawakon." - Marina. "Tapno ad-adu ti maammuak maipapan iti linaon ti tunggal peliku- la, lukatak ti maysa nga Internet site a mangibagbaga iti kakaro ti ki- naranggas, dakes a sasao, ken seksual nga eksena dayta." - Natasha. Singasing: Agbirokka kadagiti pelikula a posible a di aglaon iti kuestionable nga eksena. "Magusgustuak a buyaen dagiti pelikula a maipapan iti biag idi un-unana a naibatay iti classic literature," kuna ti agtutubo a ni Masami. Awan ti aniaman a mailaklako a pelikula, libro, wenno kanta nga iyendorso wen- no kondenaren ti Agriingkayo! Ti panggep daytoy nga artikulo ket tumulong kenka a mangpatanor ken mangsurot iti sinanay-Biblia a konsiensia a kanayon a mangikabka- bilangan kadagiti pagalagadan ti Dios. - Salmo 119:104; Roma 12:9. Nabaliwan ti dadduma a nagan iti daytoy nga artikulo. Agriingkayo! Nobiembre 2011 17
Tsekam ti paboritom a klase ti babasaen. M Fiction M Nonfiction M Classic literature M Dadduma pay Isaludsodmo iti bagim, 'Dagiti kadi libro a kaay-ayok a basaen itamtampokda dagiti aramid a kagura ti Dios?' 18 Agriingkayo! Nobiembre 2011 "Adu a libro ken pelikula ti di maitutop no ibasar kadagiti pagalagadan ti Biblia. Ngem no adda makitak nga estoria a di maikontra kadagita a paga- lagadan, maragsakanak unay." Adrian PELIKULA LIBRO MUSIKA Ammom kadi . . . ? Nasurok a 1,000 a libro ti linawas a mayim- imprenta idiay Estados Unidos laeng. No ania ti liklikam. Kas kadagiti pelikula, adu a libro ti mangi- tamtampok kadagiti prinsipio a maikontra kadagiti pagalagadan ti Biblia. Kas pagarigan, detalyado unay ti dadduma no maipapan iti seksual nga ar-aramid, wenno espiritismo met ti kangrunaan a tema ti sabsabali. Ngem kuna ti Biblia: "Ti pannakiabig ken tunggal kita ti kinarugit wenno kinaagum saan koma nga uray madakamat iti nagtetengngaanyo." (Efeso 5:3) Dakamatenna pay a ti espiritistiko nga ar-aramid ket "dakes kadagiti mata ni Jehova." - 2 Ar-ari 17:17. No kasano ti agbalin a napili. "No agsapsapulak iti nasayaat a libro, basaek ti makinlikud nga akkubna ken padalanak dagiti ka- pitulona. No adda makitak a madi, diak gatangen dayta." - Marie. "Bayat a dumakdakkelak ken siakon ti agdesdesision para iti ba- gik, naamirisko ti kinapateg ti panangsurotko iti konsiensiak. No ta- gialasek ti maysa a libro, isardengko a basaen. Ammok ngamin a di maitunos dayta iti panangmatmat ti Dios." - Corinne. Singasing: Agbasaka iti nadumaduma a klase. "Kaykayatko ti classic literature ngem iti modern fiction," kuna ti 17 anyos a ni Lara. "Talaga a nakapimpintas dagiti sasao, panagbalbaliw ti karak- ter, ken taray ti estoria!" DAMAGEM ITI NAGANNAKMO Ania ti nagdumaan ti paglinglingayan ita no idilig idi kas kaniak ti edadyo? Ania met ti imbaga da lolo ken lola a nag- dumaan ti paglinglingayanda idi agtutuboda pay laeng ken idi agtutubokayo?
Tsekam ti paboritom a klase ti musika. M Rock M Classical M Jazz M R&B M Hip-hop M Dadduma pay Isaludsodmo iti bagim, 'Ti kadi musika a dengdenggek ad-adda a tulongannak a mangkontrol kadagiti seksual a tarigagayko? Wenno ad-adda laeng a marigatanak?' AGBASAKA PAY ITI AD-ADU MAIPAPAN ITI DAYTA! Kitaem ti libro a Dagiti Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo - Dagiti Sungbat nga Epektibo, Tomo 2, Kapitulo 31 ken 32, nga impab- laak dagiti Saksi ni Jehova. Ad-adu pay nga artikulo ti ma- sarakan iti serye a "Young People Ask" iti Web site a "Tignayennatayo ti daddu- ma a musika nga agusioso iti bambanag a rumbeng a likli- kantayo a Kristiano. Ditay kayat a gapu laeng ta magus- tuantayo ti bansag wenno ayug ti maysa a kanta ket sa- antayon a suroten ti nasayaat a konsiensiatayo." Janiece PELIKULA LIBRO MUSIKA Ammom kadi . . . ? Kada tawen, ti uppat a kangrunaan a kom- pania ti musika ket makairuar iti agarup 30,000 nga album. No ania ti liklikam. Kas met laeng kadagiti pelikula ken libro, imoral ti kaaduan ita a musika. Gapu kadagiti narasaw a liriko ken makaparasuk nga eksena kadagiti music video, ad-adda a mariga- tanka a mangkontrol iti seksual a tarigagaymo. (1 Corinto 6:18) Kuna ti 21 anyos a ni Leigh: "Kaaduan a musika ita ket mangi- tamtampok iti kababalin a maikontra kadagiti pagalagadan ti Bib- lia," ken mang-engganio kadagiti tattao nga agsala iti makapagar- gari. No kasano ti agbalin a napili. "Isaludsodko iti bagik, 'No ipa- kitak kadagiti nataengan a Kristiano ti listaan ti musika a dengdeng- gek, mabainak kadi iti maduktalanda?' Dayta ti makatulong kaniak a mangikeddeng no ania a kita ti musika ti denggek." - Leanne. Singasing. Dumngegka iti nadumaduma a klase. "Magustuan ni tatangko ti classical music isu a nangnangngegko dayta bayat a du- makdakkelak," kuna ti agtutubo a ni Roberto. "Gapu iti panaga- dalko iti classical music - bayat nga agad-adalak met nga agpiano - immadu ti naammuak!" Saan a malugi dagiti adda iti industria ti paglinglingayan - adu pay ketdi ti maganansiada - no kontraem ti sinanay- Biblia a konsiensiam, ket buyaem, basaem, wenno deng- gem lattan ti aniaman a kayat ti kaaduan. Agriingkayo! Nobiembre 2011 19
LIKIDO NGA EMBAHADOR TI Mexico ˘ Idi nakagteng dagiti Espaniol a konkistador idiay Mexico idi rugrugi ti maika-16 a siglo, rinamanan- da ti gagangay nga inumen sadiay a maawagan pulque. Naaramid dayta iti napaalsem a tubbog ti mula nga agave wenno magey. Yantangay umasping unay iti serbesa, saan unay a naingel ti pulque. Addaan met iti protina, karbohidrato, bita- mina, ken mineral isu nga iti adu a lugar, maar- aramat dayta kas nasustansia a suplemento. Tequila a nakaalaan ti nagan dayta nga inumen. Bayat ti 12 a tawen sakbay a maapit ti agave, nakaagsepton dayta iti adu a mineral. No maa- pit, maikkat dagiti siitan a bulongna, a ti la mabati ˜ ket ti sukog-pinia a bugasna a maawagan pi na. Ka- dawyanna nga agdagsen dayta iti 50 a kilo ken na- ˜ katubtubbog. Agarup pito a kilo a pi na ti agave ti kasapulan tapno makapataud iti sangalitro a tequila. Gapu ta nairuam dagiti Espaniol nga uminum iti naingel bayat a mangmanganda, inaramidda ti tubbog ti agave a nasangsanger. Naawagan day- ta iti mescal. Idi agangay, dayta ti nangrugian ti pa- gaammo itan a tequila. Nakaad-adun ti pagarami- dan iti tequila idiay Mexico. Mangpatpataud dagita iti nasurok a 189 a milion a litro, 40% ti mayeks- eksport. Ti natubbog a blue agave ket kabagian ti mul- mula a lirio. Maimulmula dayta iti natikag a ka- bambantayan ti makinlaud a sentro ti Mexico, nangruna iti probinsia ti Jalisco nga asideg iti ili ti Magustuan ti adu a Mexicano nga inumen ti awan lalaokna a tequila a mapakuyogan iti asin ken sangaiwa a dalayap wenno lemon. Dagi- ti saan a taga-Mexico ket mas pamiliar iti margari- ta - tequila a nalaokan iti tubbog ti dalayap ken nasam-it nga arak nga orange ti ramanna. Maida- sar dayta iti kopita a naasinan ti ngarabna ken ad- daan iti narumek a yelo. Mailaklakon ti tequila iti agarup 90 a pagilian isu a mayanatup a maawa- gan kas embahador ti Mexico iti sabali a pagilian. Kadagiti 136 a kita ti agave idiay Mexico, sumagmamano ti maus-usar a pagaramid iti pulque ken dadduma pay a nai- ngel nga inumen. Ngem ti blue agave laeng ti maus-usar para iti tequila. Saan nga iparit ti Biblia ti kalkalainganna a panaginum iti arak. (Salmo 104:15; 1 Timoteo 5:23) Ngem kondenarenna ti na- labes a panaginum ken panagbartek. - 1 Corinto 6:9, 10; Tito 2:3.
Nasarakak ti Solusion ti Kinaawan Hustisia KAS INSALAYSAY NI URSULA MENNE Sipud pay idi addan puotko, napalalo ti ayatko a makita a nainkalintegan ken patas ti panna- katrato ti amin a tao. Gapu iti dayta a tariga- gayko, naibaludak idiay Komunista nga East Ger- many. Diak pulos impagarup a masarakak sadiay ti solusion iti kinaawan hustisia. Ilawlawagko no kasano. NAYANAKAK idi 1922 idiay Halle nga ili ti Germany, a nasuroken a 1,200 a tawen ti nairekord a pakasaritaanna. Ti Halle ket aga- rup 200 a kilometro iti abagatan a laud ti Ber- lin ken maysa kadagiti kaunaan a baluarte ti ¨ Protestante. Nayanak ni adingko a K athe idi 1923. Soldado ni tatangko ken kumakanta met ni nanangko iti teatro. Ni Tatang ti nakaalaak iti nasged a tariga- gay a mangkorehir iti kinaawan hustisia. Idi pi- nanawanna ti militar, gimmatang iti tiendaan. Napanglaw ti kaaduan a gumatang isu a pina- utanganna ida gapu iti asina. Ngem dayta a na- sayaat nga inaramidna ti nakabangkrapanna. Iti dayta a kapadasan ni tatang, nakasursuroak koman a saan a kasta kasimple a solbaren ti pa- nagduduma ken kinaawan hustisia. Ngem na- rigat nga iwaksi dayta iti panunot ti agtutubo a kas kaniak. Natawidko ken Nanang ti artistiko a sagu- ¨ dayko, ket insuronakami ken K athe iti musi- ka, panagkanta, ken panagsala. Nasarantaak ¨ nga ubing, ket naragsak ti biagmi ken ni K athe agingga idi 1939. Nangrugin ti Rigat Kalpasan ti haiskul, nagadalak iti eskuelaan iti ballet. Sadiay a nasursurok ti Ausdruckstanz (kita ti sala a mangyebkas iti emosion), kas in- suro ni Mary Wigman a nangyun-una iti kasta a kita ti panagsala. Rinugiak metten ti agpinta isu nga idi damo, naragsak ti kinatin-edyerko ken adu ti maad-adalko. Ngem idi 1939, bimtak ti Sangalubongan a Gubat II. Nasaem met ti napasamak idi 1941 ta natay ni Tatang gapu iti sarut wenno tuberculosis. Nagrigat ti gubat. Nupay 17 anyosak la idi nangrugi dayta, impagarupko a nagmauyo- ngen ti lubong. Nakitak no kasano a ti adu a normal nga umili ket naimpluensiaan iti ideo- lohia dagiti Nazi. Idi kuan, dimteng ti rigat, ipapatay, ken pannakadadael. Nakaro ti pan- nakadadael ti balaymi gapu iti panagbomba. Bayat ti gubat, sumagmamano a kapamiliak ti napapatay. Simmardeng ti rinnupak idi 1945 ket adda- ¨ kami pay laeng kada Nanang ken K athe idiay Halle. Addan asawa ken anakko idi a tiempo ngem di nasayaat ti relasionmi nga agassawa. Nagsinakami ket gapu ta masapul nga isakad- ko ti biagmi nga agina, nagtrabahoak kas su- masala ken pintor. Kalpasan ti gubat, nabingay ti Germany iti uppat a paset. Ti ilimi ket adda iti paset a sakup ti Soviet Union. Gapuna, masapul a Agriingkayo! Nobiembre 2011 21
mairuamkami iti Komunista a turay. Idi 1949, ti pagnanaedanmi a paset ti Germany a kadaw- yan a maawagan iti East Germany ket nagba- lin a German Democratic Republic (GDR). Biag iti Sidong ti Komunismo Kadagidi a tawen, nagsakit ni Nanang isu a masapul nga aywanak. Nagtrabahoak iti may- sa nga opisina ti gobierno iti lugarmi. Kabaya- tanna, naam-ammok dagiti estudiante nga ak- tibista a mangikagkagumaan a mangibutaktak iti dadduma a mapaspasamak a kinaawan hus- tisia. Kas pagarigan, adda agtutubo a di naa- wat iti unibersidad gapu ta miembro idi ni ta- tangna iti partido dagiti Nazi. Am-ammok unay dayta nga estudiante ta masansan nga ag- kaduakami idi nga agtokar. Napampanunotko, 'Apay nga isu ti nasken nga agsagaba iti inara- mid ni tatangna?' Simmingedak kadagiti akti- bista, ket inkeddengko a makikaduaak kadagiti panagprotestada iti publiko. Naminsan, adda pay dagiti polieto nga impigketko iti agdan iti ruar ti korte. Kas sekretaria ti Regional Peace Commit- tee, adda dagiti surat nga impamakiniliada ka- niak a nangrubrob iti tarigagayko a mangirupir iti hustisia. Adda gundaway a gapu iti politi- ka, implano ti Komite ti mangipatulod kadagi- ti pagbasaan maipapan iti propaganda dagiti Komunista iti maysa a lakay a taga-West Ger- many tapno mapagsuspetsaan. Anian a pung- totko iti dayta a tuso a pamuspusanda isu nga indulinko dagita a pakete idiay opisina. Saan a pulos a naipatulod dagita. Naaddaanak iti Namnama Gapu iti 'Kadaksan a Tao iti Kuarto' Idi Hunio 1951, dua a lallaki ti immay iti opi- sinak sada kinuna: "Arestadoka." Impandak iti pagbaludan a pagaammo kas Roter Ochse, wen- no Nalabaga a Baka. Makatawen kalpasanna, indarumdak iti iyaalsa iti Gobierno. Adda es- tudiante a nangipulong kaniak iti Stasi wenno dagiti sekreta. Imbagana kadakuada a nagpro- testaak babaen kadagiti polieto. Sinsinan laeng ti pannakabistak ta awan uray maysa a dim- ngeg iti depensak. Nasentensiaanak a maiba- lud iti innem a tawen. Bayat dayta, nagsakitak 22 Agriingkayo! Nobiembre 2011 ket impandak iti dormitorio ti ospital iti uneg ti pagbaludan nga ayan ti agarup 40 a bab- bai. Idi nakitak a nakalidlidayda amin, nagla- gawak. Nagtarayak iti ridaw sa dinanogdanog- ko dayta. "Apay, ania ti masapulmo?" kuna ti guardia. "Paruarendak!" impukkawko. "Ibartolina- dak laengen no kasapulan, basta iruardak di- toy!" Siempre, dinak inkankano. Di nagbayag, nadlawko a naidumduma ti maysa a babai. Madlaw kadagiti matana a kalmado isu a nag- tugawak iti abayna. Nasdaawak ta kinunana: "Agannadka no makikatugawka kaniak," sa innayonna, "ipaga- rup ti dadduma a siak ti kadaksan a tao iti day- toy a kuarto gapu ta maysaak kadagiti Saksi ni Jehova." Diak pay idi ammo a dagiti Saksi ni Jeho- va ket maibilbilang a kabusor ti Komunista a Gobierno. Ngem ti malagipko maipapan kada- kuada ket adda dua nga Estudiante ti Biblia (kas awag idi kadagiti Saksi) a kanayon a su- marsarungkar ken ni Tatang idi ubingak pay. Kinapudnona, nalagipko ti kinuna ni Tatang, "Husto dagiti Estudiante ti Biblia!" Nabang-aranak ken urayak la a makasangit idi naam-ammok daytoy maipatpateg a babai ¨ nga agnagan Berta Br uggemeier. "Pangngaa- sim ta ibagam kaniak ti maipapan ken Jehova," kinunak. Sipud idin, kanayonkamin nga agka- dua ket Biblia ti masansan a pagsarsaritaanmi. Nagadu ti naadalko. Naammuak a ti pudno a Dios a ni Jehova ket Dios ti ayat, kinahustisia, ken talna. Naammuak pay nga ikkatennanto ti amin a panangdangran nga inaramid dagiti nadangkes ken naulpit a tattao. "Apagbiit lae- ngen a kanito, ket daydiay nadangkes awanton . . . Ngem dagidiay naemma tagikuaendanto ti daga, ket pudno a maragsakandanto iti napala- lo iti kinaruay ti talna," kuna ti Salmo 37:10, 11. Pannakawayawayak ken Panagkamangko iti Laud Nawayawayaanak idi 1956 kalpasan ti nasu- rok la a lima a tawen a pannakaibalud. Lima nga aldaw kalpasan ti pannakawayawayak, pimmanawak iti GDR tapno agnaedak idiay
West Germany. Dua idin ti annakko a da Han- nelore ken Sabine, ket inkuyogko ida. Sadiay a nagdiborsiokami nga agassawa ken nakitimpu- yogak manen kadagiti Saksi. Bayat nga agad- adalak iti Biblia, naamirisko a masapul nga adda dagiti balbaliwak tapno maitunosko ti biagko kadagiti pagalagadan ni Jehova. Inara- midko dagita ket nabautisaranak idi 1958. Nakiasawaak manen idi agangay ngem iti maysan a Saksi ni Jehova - ni Klaus Menne. Naragsak ti relasionmi ken ni Klaus ken naad- daankami iti dua nga annak, da Benjamin ken Tabia. Nakalkaldaang ta natay ni Klaus gapu iti aksidente agarup 20 a tawenen ti napala- bas isu a maysaakon a balo sipud idin. Ngem maliwliwaak unay iti namnama a panagungar. Ammok a mapagungarto dagiti natay inton Paraison daytoy daga. (Lucas 23:43; Aramid 24:15) Maragsakanak met unay ta agserserbi ken Jehova ti amin nga uppat nga annakko. Gapu iti panagadalko iti Biblia, naammuak a ni laeng Jehova ti makaipaay iti pudno a hus- tisia. Saan a kas kadagiti tattao, ikabilanganna ti amin a kasasaadtayo, agraman ti kinataotayo - bambanag a masansan a di makita ti sabsaba- li. Dayta a napateg a pannakaammo ti nangyeg kaniak iti natalna a panunot uray ita, nangru- na no makakitaak wenno agsagabaak iti kinaa- wan hustisia. Kastoy ti kuna ti Eclesiastes 5:8: "No makitam ti aniaman a pannakairurumen daydiay bassitan iti sanikua ken ti nadawel a panangikkat iti panangukom ken ti kinalin- teg iti masaksakupan a distrito, dika agsidda- aw gapu iti pasamak, ta ti nangatngato ngem iti daydiay nangato agsipsiput." Siempre, day- diay "nangatngato" isu ti Namarsua kadatayo. "Amin a bambanag lamolamoda ken sipapana- yagda a naiparang kadagiti mata daydiay pagi- datagantayo," kuna ti Hebreo 4:13. Panangtaldiap iti Napalabas a Dandani 90 a Tawen No dadduma, adda dagidiay agsaludsod ka- niak no kasano ti kasasaad iti sidong ti turay dagiti Nazi ken Komunista. Agpada a narigat. Dagita a dua a kita ti gobierno, agraman ti amin a kita ti gobierno ti tao, ket pammanek- nek a saan a kabaelan ti tattao nga iturayan ti bagbagida. Sipaprangka ken sipupudno a kuna ti Biblia: "Ti tao dinominaranna ti tao iti paka- dangrananna." - Eclesiastes 8:9. Idi ubingak ken bassit pay laeng ti kapada- sak, ninamnamak a maipaay dagiti tattao ti na- linteg a panangituray. Ngem saan gayam a kas- ta. Ti laeng Namarsua kadatayo ti makaipaay iti pudpudno a nalinteg a lubong. Aramiden- nanto dayta babaen ti panangikisapna iti amin a nadangkes ken panangitalekna iti pannakai- turay ti daga iti Anakna a ni Jesu-Kristo a ka- nayon a mangyun-una iti pagimbagan ti sabsa- bali imbes a ti bagina. Kuna ti Biblia maipapan ken Jesus: "Inayatmo ti kinalinteg, ket ginuram ti kinakillo." (Hebreo 1:9) Agyamanak unay ta inyadaninak ti Dios iti daytoy nagsayaat ken nalinteg nga Ari, nga iti sidong ti turayna, ina- namaek nga agbiagakto iti agnanayon! ° Kaduak dagiti annakko a da Hannelore ken Sabine idi addakamin idiay West Germany Ita, kaduak ti anakko a ni Benjamin ken ti manugangko a ni Sandra
DENGUE KUMARKARO A PEGGAD "Ti Health Services idiay Morelos . . . , iti pannakitinnu- long ti Board of Health iti Emiliano Zapata Town Coun- cil, itedda ti pakauna a sertipikasion iti Kingdom Hall dagiti Saksi ni Jehova . . . gapu iti panagtitinnulong [dagiti Saksi] a mamagtalinaed a nadalus iti aglawlaw tapno awan ti pagbalayan dagiti lamok nga agim-imet iti dengue." ADDA nasayaat a rason dagiti autoridad idiay Mexico tapno maseknanda maipapan kada- giti lamok nga agim-imet iti dengue. Dagita a ma- kapasuron a babassit nga insekto ti agiwarwa- ras iti delikado a virus a pakaigapuan ti dengue, maysa a makapapatay a sakit a nangapektar iti nasurok a 57,000 nga umili idiay Mexico idi 2010. Maysa laeng ti Mexico iti nasurok a 100 a pagilian a pagsaksaknapan ti dengue. Kinapud- nona, sigun iti kabaruan a pattapatta ti World Health Organization (WHO), posible nga adda 50 a milion nga ag-dengue kada tawen iti intero a lubong. Agarup 40% met ti populasion ti agpeg- gad a makaptan iti dayta a sakit. Gapuna, nang- yusuat dagiti ahensia ti salun-at kadagiti progra- ma tapno mapaksiat ti Aedes aegypti, maysa a kita ti lamok a turikturikan iti puraw ken mang- yak-akar iti virus ti dengue. Ti dengue ket kangrunaan nga agraraira kada- giti nadagaang a lugar wenno tropiko a rehion, nangruna no panagtutudo ken kalpasan ti natu- ral a didigra a kas iti bagyo wenno layus. Agitlog ngamin ti kabaian a lamok nga Aedes iti sadino- man a pakasarakanna iti naurnong a danum. Konkreto a tangke ti pagurnongan iti danum da- giti umili iti intero a Latin America ken Carib- Iti dadduma a pagilian, ti sabali a lamok a kas iti Aedes al- bopictus ket mabalin met a mangyakar iti virus ti dengue. Kadawyanna a sumagmamano la a gasut a metro ti mada- non dagiti lamok nga Aedes manipud iti pagit-itloganda. 24 Agriingkayo! Nobiembre 2011 bean para kadagiti balayda. Gapu iti dayta, da- giti eksperto iti salun-at imbilinda kadagiti umi- li a kanayonda a kaluban dagiti tangkeda tapno saan a pagitlogan dagiti lamok. Malapdanda met ti iyaadu dagitoy a lamok no pagtalinaedenda a nadalus ti arubayanda - ibellengda dagiti daan a pilid, lata, masetera, plastik a pagkargaan, ken aniaman a mabalin a pakaurnongan ti danum. No Kasano a Mailasin ken Madaeran ti Dengue Masansan a kamali ti pannakadayagnos ti dengue gapu iti kasla trangkaso a sintomana. Ngem sigun iti WHO, atapemon nga ag-dengue ti maysa no aggurigor ken adda lumabaga a tu- rikturik a kasla kamuras iti kudilna, agut-ot ti uneg ti matana, ken agut-ot dagiti masel ken su- suopna. Agpaut ti gurigor iti lima agingga iti pito nga aldaw. Awan pay agas a nasarakan dagiti doktor para iti dengue. Ngem kaaduanna, mabalin nga umimbag dayta iti balay babaen ti panaginana ken iyiinum iti adu a pluido. Nupay kasta, masa- pul a mabantayan a naimbag ti pasiente di la ket ta agtinnag ti sakitna iti dengue hemorrhagic fever wenno dengue shock syndrome. Maba- lin a tumaud dagita a makapapatay a komplika- sion kalpasan a bimmaba ti gurigorna ken kasla umim-imbagen. Ania ti sumagmamano a sinto- ma dagita a grabe a komplikasion? Nakaro a sa- kit ti tian, masansan a panagsarua, panagdari- m p a a y t i M a r c o s T e i x e i r a d e F r e i t a s
ngungo, panagdara ti gugot, nangisit nga ibleng, ken kaadda dagiti nalitem a turikturik iti ku- dil. Malaksid kadagita, dagiti sintoma ti dengue shock syndrome ket mabalin a ramanenna ti di pannakaidna, nakaro a pannakawaw, panagbe- bessag ken panaglamiis ti kudil, ken nakababba- ba a presion ti dara. Nakalkaldaang ta ti dengue ket saan a maa- gasan dagiti antibiotiko. Virus ngamin ti pakai- gapuan ti impeksion, saan a bakteria. Nasayaat met no ti pasiente ket saan nga agtomar kadagi- ti anti-inflammation a kas iti aspirin ken ibupro- fen ta pakaruenda laeng ti panagpadara. Adda uppat a kita ti virus ti dengue, ket posible a saan la a mammaminsan nga ag-dengue ti pasiente. No makaptanka iti dengue, aginanaka a na- imbag ken uminumka iti adu a pluido. Inggat' mabalin, kanayon nga agmoskiteroka tapno dika makagat iti lamok ken dida mayakar dayta a sa- kit iti sabsabali. Umuna iti amin, kasano a maliklikam ti ma- kagat iti lamok? Agbadoka iti nagayad, atiddog ti manggasna, agpantalonka, ken agusarka kada- giti pagpaksiat iti lamok. Nupay kumagat dagiti lamok iti aniaman nga oras iti aldaw, aktiboda unay agarup dua nga oras kalpasan a limgak ken Sapulenyo Dagiti Pagit-itloganda 1. Nabaybay-an a pilid 2. Kalasugan 3. Masetera 4. Plastik a pagkargaan 5. Din maus-usar a lata ken dram 1 5 4 b sakbay a lumnek ti init. No maturogka, protekta- doka met no agusarka iti moskitero a nayuper iti pagpaksiat iti lamok. Tiempo laeng ti makaibaga no addanto dagiti bakuna kontra dengue. Nupay kasta, ti laeng Pa- garian ti Dios ti makaikkat iti amin a sakit, agra- man daytoy a kita ti gurigor. Wen, dumtengto ti tiempo inton ti Dios "punasennanto ti amin a lua kadagiti matada, ket awanton ni patay, awan- to metten ti panagleddaang wenno panagsangit wenno ut-ot. Ti immuna a bambanag naglabas- dan." - Apocalipsis 21:3, 4. Tapno Maliklikam ti Makagat ti Lamok a. Agbadoka iti nagayad, atiddog ti manggas- na, wenno agpantalonka. Agusarka iti pag- paksiat iti lamok b. Agmoskiteroka no maturogka a 2 3
Ni John Foxe KEN TI NARIRIBUK A TIEMPONA AKASURSURO kadin ti sangatauan manipud iti napalabas, wenno limma- bas nga awan serserbina? Panunotem dayta bayat nga us-usigem ti biag ti taga- England a ni John Foxe, a nagsurat iti libro bareng no dagiti makabasa guraenda dagiti nakaro a kinaulpit nga agraraira idi panawenna. Dagiti salaysay ni John Foxe ket naisurat ba- yat ti Repormasion. Nagbileg ti impluensia day- ta kadagiti umili ti England iti ginasut a tawen. Nasurok a 25 a tawen ti binusbosna a nangiring- pas iti librona a napauluan iti Acts and Monu- ments of the Church. Sigun iti dadduma, ti laeng Ingles a Biblia ti makaartap iti librona no iti len- guahe ken kultura ti England ti pagsasaritaan. Nariribuk a Tawtawen Nayanak ni John Foxe idiay Boston, England, nalabit idi 1516 wenno 1517. Agarup iti dayta met la a tawen, sigun iti nabayagen a pagarup, in- lansa ni Martin Luther ti 95 a sursurat wenno protestana iti ridaw ti simbaan idiay Wittenberg, Germany. Nayanak ni Foxe a Romano Katoliko ket nagbiag idi tiempo a karkariten dagiti Repor- mador ti autoridad ken pannursuro ti Iglesia Ka- tolika. Nageskuela ni Foxe iti Oxford University, ket karaman kadagiti inadalna ti Griego ken Heb- reo. Nabasana ngarud ti Biblia kadagiti orihinal a lenguahe dayta. Nabatad a dayta ti makagapu a pinagduaduaannan ti dadduma nga isursuro ti Iglesia Katolika. Kinapudnona, impapan ti ka- kaduana nga ay-ayonanna dagiti Protestante. In- danonda dayta nga atapda kadagiti papanguluen ti unibersidad. Sipud idin, sipsiputandan ti amin a garawna. 26 Agriingkayo! Nobiembre 2011 Naawatna ti master's degree-na idi 1543. Ma- ordenan met koma idin kas padi ngem nagked- ked ta dina anamongan ti selibasia wenno in- kapilitan a di panagasawa. Dayta ti nangpakaro iti kasasaad. Gapu ta napagsuspetsaan nga ere- he (kumonkontra kadagiti sursuro ti simbaan), a no mapaneknekan ket mabalin a mapapatay, nagikkat iti unibersidad idi 1545. Pinanawan ni Foxe ti nagsayaat koma a trabahona sadiay ket nagbalin a mannursuro ti maysa a pamilia idiay asideg ti Stratford-upon-Avon, Warwickshire. Sa- diay nga inkasarna ni Agnes Randall. Ni Agnes ket umili ti kabangibang a Coventry. Nasaona ken Foxe ti maipapan iti balo nga ag- nagan iti Smith (wenno Smythe) a mangisursu- ro kadagiti annakna iti Sangapulo a Bilin ken pagtuladan a kararag nga insuro ni Jesus a ma- sansan a maaw-awagan iti "Amami" wenno Ka- rarag ti Apo. Ngem imbes a Latin, Ingles ti insu- rona iti annakna. Gapu iti dayta a "krimen," isu ket napuoran iti poste agraman ti innem a lal- laki a kasta met laeng ti kasoda. Nakapungtot dagiti umili gapu iti dayta a nakaro a kinaawan hustisia isu nga impadamag ti lokal nga obispo a dagiti biktima ket napuoran gapu iti "nadag- dagsen a krimen" a pannangan iti karne kada Biernes ken dadduma pay nga aldaw ti panaga- yunar. M a n p u d i t i B o o k o f M a r t y r s a l i b r o n F o x e
Kasano a nagbalin a pamiliar dagita a mar- tir kadagiti paset ti Biblia iti Ingles? Agarup 150 a tawen kasakbayanna, iti laksid ti ibubusor ti simbaan, ti Latin a Biblia ket naipatarus ni John Wycliffe iti Ingles. Nangsanay met kadagiti agdaldaliasat a mangaskasaba a pagaammo kas Lollard. Nagitugotda kadagiti nasakar a paspa- set ti Kasuratan nga imbasada kadagiti tattao. Gapuna, pinadas ti Parliamento a pasardengen dayta nga aktibidad. Idi 1401, naipaulog ti linteg a mangautorisar kadagiti obispo a mangibalud ken mangparigat kadagiti erehe ken mangpuor kadakuada iti poste. Gapu ta amkenna ti maaresto, inyakar ni Foxe ti pamiliana idiay London. Sadiay a naki- dasig kadagiti Protestante ken impatarusna iti Ingles dagiti Aleman a polieto dagiti Reporma- dor ken dadduma pay a Latin a polieto. Nagsu- rat met kadagiti bukodna a polieto. ta idi 1554 ken nayimprenta idiay Strasbourg (siudad itan idiay France) kas bassit a libro iti Latin nga addaan iti 212 a panid. No ar-arigen, daytoy ti umuna iti Acts and Monuments of the Church nga insuratna. Lima a tawen kalpasanna, ninayonanna ti libro isu a nagbalin dayta a 750 a dadakkel a panid. Ti Makapapatay nga Epekto ti Kinapanatiko Bayat ti Repormasion idiay Europa, rinibu a lallaki, babbai, ken ubbing ti napapatay. Idiay England idi 1553, nakoronaan kas reyna ti na- peklan a Katoliko a naawagan idi agangay kas Bloody Mary. Idi 1534, ti Parliamento ti England pinutednan ti amin a koneksionna iti Roma ngem determinado ti baro a reyna a mangisubli iti England iti autoridad ti papa. Bayat ti lima a tawen a kinareyna ni Mary, napuoran kas erehe ti agarup 300 a lallaki ken babbai, agraman ti pa- panguluen dagiti Protestante. Adu met ti natay iti pagbaludan. Rinugian metten ni Foxe nga isurat ti pakasa- ritaan dagiti Lollard idiay England. Nalpas day- Kitaem ti artikulo a "The Lollards, Courageous Bible Preachers," iti Agosto 1, 1980, a ruar ti The Watchtower. Nalasatan ni Foxe dayta a tiempo ta impan- na ti pamiliana idiay Basel, Switzerland kalpa- san unay ti pannakaitrono ni Mary. Idi 1558, Imbaon ni John Wycliffe dagiti agdaldaliasat a mangaskasaba a naawagan kas dagiti Lollard A H s t o r y i f o r t h e P e o p e 1 9 0 5 V o l . I I M a n p u d i t i l i b r o a T h e C h u r c h o f E n g a n d l
nagbalin a reyna ni Elizabeth, ti Protestante a kabsat ni Mary. Iti simmaganad a tawen, ni Foxe ken ti dadduma pay a naidestiero ket nagsubli idiay England. Iti dayta met la a tawen, insubli ni Elizabeth ti Act of Supremacy a namagba- lin kenkuana kas ti Kangatuan a Gobernador ti Simbaan. Gapu iti dayta, ni Pope Pius V inlak- sidna ni Elizabeth idi 1570. Di nagbayag, naduk- talan ti panagkukumplot ti nadumaduma a na- Kuna ti The Leading Facts of English History ni D. H. Mont- gomery nga idi 1534, inaprobaran ti Parliamento ti Act of Su- premacy "a nangideklara ken Henry kas ti kakaisuna a pa- nguluen ti Simbaan, ket maibilang a nakaro a panangliput ti mangilibak iti dayta. Iti panangpirma ni Ari Henry iti dayta a linteg, binaliwannan ti rinibu a tawen a tradision. Situtured a binuangayda ti Church of England ket simminadan iti Papa" ti Iglesia Katolika. BOOK OF MARTYRS NI FOXE Bayat nga intultuloy ti Iglesia Katolika a par- meken ti Repormasion, dagiti kas ken Jean Crespin a mannurat iti pakasaritaan dagiti mar- tir ti nangurnong kadagiti detalye maipapan iti pannakaidadanes ken pannakamartir iti pagpa- gilianda. Kas resultana, ti libro ni Foxe nga Acts and Monuments of the Church ket napanaganan iti Book of Martyrs. Idi rimmuaren dagiti nabali- wan ken napaababa nga edision, ti saan nga opi- sial a paulo ti naisukat iti sigud a pili ni Foxe. Kitaem ti artikulo a "Ti Book of Martyrs ni Jean Crespin" iti Marso 2011 a ruar daytoy a magasin. Classic Vision/age fotostock sion kontra iti England agraman dagiti plano a mangpapatay iti Protestante a reyna. Kas resul- ta dayta, imbilin ni Elizabeth a mapapatay ti gi- nasut a Katoliko a napabasol iti kinatraidor. Anian nga isisiasi dagiti relihion ti Kakristia- nuan - Katoliko ken Protestante - iti pannursuro ni Jesu-Kristo! Insurona: "Itultuloyyo nga ayaten dagiti kabusoryo ken ikararagan dagidiay mangi- daddadanes kadakayo." (Mateo 5:44) Gapu ta sinupring dagiti Katoliko ken Protestante day- ta a nakalawlawag a bilin, imbabainda unay ti Kristianidad - maysa a pasamak a naipadto iti Biblia. Insurat ni apostol Pedro a gapu kadagiti sinsinan a Kristiano, "mapagsawanto a sibabas- sawang ti dalan ti kinapudno." - 2 Pedro 2:1, 2. Nairingpas ni Foxe ti Librona Idiay England, inyusuat ni Foxe ti dakdakkel nga edision ti librona. Mabalin a nasaksian ti su- magmamano nga agbasbasa iti librona ti daddu- ma a pasamak nga insalaysayna. Ti umuna nga Ingles nga edision, nga addaan iti 1,800 a panid ken sumagmamano a ladawan, ket magun-oda- nen idi 1563. Dagus a nagadu ti gimmatang iti dayta. Kalpasan ti pito a tawen, nairingpas ti maika- dua nga edision. Buklen dayta ti dua a tomo, na- surok a 2,300 a panid, ken 153 a ladawan. Iti simmaganad a tawen, imbilin ti Church of En- gland a maikabil ti libro ni Foxe iti abay ti Bib- lia iti amin a katedral ken balay dagiti opisial ti simbaan iti England tapno mabenepisiaran dagi- ti babaonen ken bisita. Idi agangay, tinulad dayta dagiti parokia. Gapu kadagiti ladawan, nabene- pisiaran uray dagiti di makabasa. Naimula dagi- ta iti panunotda. Iti dayta a tiempo, nakikadua ni Foxe kadagi- ti Puritano. Protestanteda a mamati a saan nga umdas ti isisina ti simbaan iti Roma. Insuroda a masapul a maikkat ti amin a tugot ti Katolisis- mo - a nakaskasdaaw ta kinagura ti Protestante a Church of England. Apay? Adu ngamin a kos- tumbre ken doktrina dagiti Katoliko ti an-annu- roten latta ti Church of England. Gapu ta imbutaktak ti libro ni John Foxe ti adu a narelihiosuan a kinaulpit a napasamak iti nari- ribuk a tiempona, dakkel ti impluensiana iti pa- nangmatmat dagiti tattao iti relihion ken politika ti England iti simmaganad a ginasut a tawen.
PANANGMATMAT ITI LUBONG Dagiti Natural a Didigra iti 2010 Sigun iti nalatak a kompania ti insurance, 950 a natural a didigra ti napasamak iti intero a lubong idi 2010. Ad-adu day- ta ngem iti average a 785 kada tawen iti napalabas a deka- da. Ti lima a kakaruan a didigra ket dagiti ginggined idiay Chile, China, ken Haiti; dagiti layus idiay Pakistan; ken ti na- palalo a kinabara idiay Russia a nakatayan ti pinullo a ribu gapu kadagiti epekto ti bara ken polusion iti angin. Iti makin- amianan a Europa, di unay nangdangran ti dapo nga impug- so ti bulkan idiay Iceland ngem dandanina pinasardeng ti ser- bisio dagiti eroplano. Idiay Australia, nadadael ti nasurok a $2 bilion (U.S.) a sanikua gapu iti dua a nakaro a panagtudo ti uraro. Kuna ti The Telegraph ti London: "Ti dagup ti napu- kaw iti ekonomia, agraman dagiti saan a sakup ti insurance ket immabut iti $130 bilion idinto ta $50 bilion laeng idi na- palabas a tawen." Idiay Germany, 7 iti kada 10 a maladaga ti addaanen iti account iti Internet. Iyarami- dan ida dagiti nagannakda iti pro- file ken e-mail address wenno ika- bilda kadagita dagiti retrato wenno ladawan ti ubing a naala iti ultra- sound. Ngem mamakdaar dagiti eksperto, ta dagiti retrato a maika- bil iti Internet ket kakuykuyogen ti ubing agingga nga agmataengan. - BABY UND FAMILIE, GERMANY. Kapadatayo Kadi Dagiti Neanderthal? "Nabayagen a maipagpagarup a dagiti Neanderthal ket na- babbaba ngem kadagiti Homo sapiens. Ngem nagbaliwen day- ta yantangay kabaelanda met gayam nga aramiden dagiti na- ipagarup a datayo laeng ti makabael a mangaramid," kuna ti New Scientist. Nabiit pay a naduktalan a dagiti Neander- thal ket nagaramid kadagiti pagnaedan, paginuduan, remien- ta, ken pigket tapno maisulbong ti tirad ti pika iti putanna. Nagkawesda, ammoda nga usaren ti apuy, ken naglutoda iti taraon. Adda met ebidensia nga inaywananda dagiti masakit, nagaruatda kadagiti simboliko nga arkos, ken inkalida dagi- ti minatayda. Sigun ken Erik Trinkaus a propesor ti physi- cal anthropology idiay Washington University, St. Louis, Missouri, U.S.A., "Dagiti Neanderthal ket tattao, ken posible a kas met la kadatayo ti abilidadda nga agpanunot." Sigun iti estadistika ti gobierno, 14,000 a babbai ti matma- tay idiay Russia kada tawen gapu iti panangranggas da- giti kaparehada. - RIA NOVOSTI, RUSSIA. Idiay Mount Everest, ti niebe nga adda iti kangato nga 6,858 a metro agingga iti 7,752 a metro ket addaan iti arsenic ken cadmium a ti kaadu dagita ket maibilang a napeggad no mailaok iti danum nga inumen. Gapu kano dayta iti po- lusion a pinataud dagiti tao. - SOIL SURVEY HORIZONS, U.S.A. Ti kakaisuna a kompania nga autorisado nga agim- prenta iti Biblia idiay China ket nabiit pay a nangimaldit iti maika-80 a milion a ko- pia. Binulan nga agim-imprenta dayta iti 1 milion a Biblia - 25% iti amin a mayim-imprenta iti intero a lubong. - XINHUA, CHINA. 'Kadagiti adulton nga Ame- ricano a napadakkel a Kato- liko, 10.1% ti immikkaten iti dayta a relihionda.' - NATIONAL CATHOLIC REPORTER, U.S.A. Agriingkayo! Nobiembre 2011 29
ADALEN TI PAMILIA Pagparisem ti Ladawan ken ti Teksto Basaem ti Eclesiastes 2:3-10. Ugedam a pagko- nektaren ti agparis a ladawan ken bersikulo. (Saan nga agsasaruno ti pannakayurnos dagiti ladawan.) Koloram dagiti ladawan tapno makompleto. A B 1. Bersikulo 3 2. Bersikulo 4 C 3. Bersikulo 5 D 4. Bersikulo 6 5. Bersikulo 7 6. Bersikulo 8 E F ˘ Adda iti panid 15 dagiti sungbat ti "ADALEN TI PAMILIA" PAGSASARITAAN: Talaga kadi a naragsak ni Solomon kadagiti nagapuananna para iti bagina? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Eclesiastes 2:11. Ania ti kaipapanan ti "kinaubbaw ken panang- kamkamat iti angin"? Ania dagiti aktibidad a talaga a mangparagsak kenka? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Lucas 6:38; Aramid 20:35. AKTIBIDAD TI PAMILIA: Basaenyo ti Eclesias- tes 3:1-8. Iti sinaggaysa a papel, mangisurat ti tunggal miembro ti pamilia iti maysa kadagiti ak- tibidad a nailanad kadagita a bersikulo. Ikabilyo dagiti papel iti kahon. Kalpasanna, tunggal may- sa ket mangbunot iti papel sa di agsasao nga iyaktona dayta. Kitaenyo no mapugtuan ti pami- liayo dayta nga aktibidad. 30 Agriingkayo! Nobiembre 2011 Tapno makayimprentakayo kadagiti kanayonan a kopia ti "Adalen ti Pamilia," luktanyo ti
Urnongem ken Adalem E S O J E L B I B D R A C 11 DAGIT I SALUDS OD A. Suratam dagiti blangko. Ni Jose ket inawa- gan ti kakabsatna iti ama a "dayta a ," ken inlakoda iti a kapisi ti pirak tapno agbalin nga adipen. B. Idi pilpiliten ti asawa ni Potifar a makidenna, sititibker a kinuna ni Jose, "Kasano koma a ma- aramidko daytoy dakkel a kinadakes ket . . . " C. Ni Jose ket pinagbalin ni Faraon kas sume- gunda nga agturay iti Egipto. Apay? Tattao ken Luglugar 7. Siak ni Anietie. Pito ti tawenko ken agnanaedak ditoy Nigeria. Mano dagiti Saksi ni Jehova ditoy Nige- ria? Agarup 190,000 kadi, 290,000, wenno 390,000? 8. Iti ania a tulnek ti ayan ti pagnanaedak? Sirku- luam dayta ken tulnekam met ti pagnanaedam ket kitaem no kasano ti kaasidegmo iti Nigeria. Ubbing, Birokenyo Dagiti Ladawan Aniada a panid ti pakakitaan ka- dagitoy a ladawan? Iti bukodmo a sasao, deskribirem ti mapaspa- samak iti tunggal ladawan. E C 8 9 . E C 1 . E C B 6 2 0 4 . . A i t o r b i l t a r u s a N i a d u a m a i l b B i i t d g a b g a N i p u r a g a E C B s ' 0 0 7 1 . . a u s r a p a N n a d A n Kartibem, kulpiem, sa idulinmo Dotan EGIPTO Manipud Dotan, naipan idiay Egipto J O S E KINASIASINONA Ti inauna nga anak da Jacob ken Raquel. (Genesis 35:24) Isu ket inlako ti naimon a kakabsatna iti ama tap- no agbalin nga adipen idiay Egipto. Sadiay, 13 a tawen a naadipen ken naibalud. Im- bes nga agibales, pinakawanna dagiti agbabbabawi a kakabsatna iti ama. (Gene- sis 50:15-21) Nupay nayadayo iti pamiliana, pinadayawanna ni Jehova ken nagtalinaed a nadalus, nagaget, ken ma- pagpiaran. - Genesis 39:1-23. DAGIT I S UNGBAT A. Managtagtagainep, 20. - Genesis 37:19, 28. B. ". . . pudno nga agbasolak a maikani- was iti Dios?" - Genesis 39:9. C. Ammo ni Faraon a gapu iti espiritu ti Dios, ni Jose ket nagbalin a masirib ken nasaririt. - Genesis 41:38-41. B C D
"MADADAELTO KADI DAYTOY DAGA GAPU ITI ARAMID DAGITI TATTAO?" ˘ No addaka iti law-ang, kasla asul ken puraw a saniata ti planeta a Daga. Ngem no sukimatem a naimbag, makitam nga agpegpeg- gad gayam daytoy a pagnanaedantayo. Apay? Simple laeng ti sung- bat: Saan a nasayaat ti panangaywan dagiti tattao iti daga. Literal a daddadaelenda dayta babaen iti polusion, panangkalbo kadagiti kabakiran, ken panangabuso iti dayta. Babaen iti kinaranggas, pa- nangpapatay, ken seksual nga imoralidad, daddadaelenda pay day- ta iti moral ken naespirituan a pamay-an. Daytoy nakalkaldaang a kasasaad ket naipakpakauna agarup 2,000 a tawenen ti napalabas kadagiti nakaskasdaaw a padto a naisurat iti Biblia. (2 Timoteo 3:1-5; Apocalipsis 11:18) Impadto met ti Bib- lia a ti Dios - saan a ti siasinoman a tao - ti naan-anay a mangatur iti bambanag. Dagitoy a napapateg a topiko ket mailawlawagto iti palawag publiko a napauluan iti "Madadaelto Kadi Daytoy Daga Gapu iti Aramid Dagiti Tattao?" Maipalawag daytoy kadagiti "Umay Koma ti Pagarian ti Dios" a Kombension Distrito dagiti Saksi ni Jehova, a nangrugi idi Mayo iti Estados Unidos ken agpat- patuloy iti intero a lubong. Naimpusuan nga awisendaka a tumabuno iti kombension a ka- asitgan iti pagnanaedam. Tapno maammuam ti ad-adu pay a de- talye, kontakem dagiti kalugaram a Saksi ni Jehova wenno agsurat- ka kadagiti nangipablaak iti daytoy a magasin. Makita iti Web site a dagiti pakaangayanna iti Pilipinas. g11 11-IL


SOUTH OCEAN MINING COMPANY: MANANG-ALLILAW KEN ADDAAN ITI NARUGIT A REKORD ITI PANAGMINAS Insagana iti Save Quirino Movement babaen iti pannakitinnulong ti BAMPIS Mining Watch ken Defend Ilocos Against Mining Plunder para iti naun-uneg a panang-ammo iti pakaistoryaan ken kagagalad ti South Ocean Mining Company. 17 August 2013 Ti South Ocean Mining Company (SOMC) ket maysa a ganganaet a kompanya nga idadauloan ni Peter Sy kas president. Kadwa na iti Board of Directors iti kompanya da Dennis Chua, Delfin Milan, Minghui Yan ken Ping Shang - kaaduan kadagiti nasao a mangiwanwanwan iti kompanya ket Chinese. Malaksid iti agdama nga operasyon na iti Quirino, ti SOMC ket nakaala iti Sand & Gravel Permit (ISAG) para iti panangala iti darat ken batbato manipud iti Iponan River idiay Brgy. San Simon ken Canitoan, Cagayan de Oro City. Ngem basar iti insayangkat ti Mines & Geosciences Bureau Region 10 (MGB 10) nga inspeksyon idi August 8, 2012 naduktalan nga saan a sand & gravel ti alalaen iti kompanya nu di ket agisaysayngkat daytoy iti panagminas iti balitok ken blacksand (magnetite). Ti nasao nga inspeksyon ket naiyaramid babaen iti panangipadanun dagiti maseknan nga umili ken non- government organizations iti nadakamat nga lugar mainaig iti maisaysayangkat nga illegal a panagminas. Nasangpetan dagiti kameng ti MGB 10 iti maysa nga dredging machine nga addaan ti magnetic separator na para iti blacksand ken sluice box para met iti panangrekober iti balitok. Sakbay iti nasao nga inspeksyon, naikkanen iti Cease & Desist Order (CDO) idi Pebrero 20, 2012 ti kompanya. Ti CDO ket maysa nga direktiba manipud iti maseknan nga ahensya wenno korte a mangibabaon iti nakaiturungan na nga isardeng ken liklikan ti anya man nga operasyon wenno banag nga isaysayangkat na. Gapu iti nalawag a panangallilaw ken pananglabsingda iti linteg, nangipila iti MGB 10 iti kaso kontra iti South Ocean Mining Company iti nasao met lang a bulan ken tawen iti panaglabsing iti Section 102 ti Philippine Mining Act of 1995 wenno panangisayangkat iti illegal nga eksplorasyon. Maysa iti SOMC kadagiti naipilaan iti Writ of Kalikasan(WoK) iti naduma-duma a grupo kas iti Save CDO Now Movement ken Bangon Kagay-an, Inc. gaputa maatap a maysa isuna kadagiti responsible iti nasaknap, makadadael ken illegal a panagminas iti kabnabantayan iti Cagayan de Oro maysa a makagapu iti nakaro a panaglayos nga impaay ni Bagyo Sendong idi Disyembre 2011 a nangpatay iti nakurang nga 2, 000 nga umili. Nalalatak a pammaneknek iti nakaro a pananglilimo ken kinabuklis iti SOMC ti pannakaibutaktak iti saan na a panangsurot ti nailanad iti linteg idi Provincial Inquiry a naisayangkat idi Disyembre 7, 2012 - nalawag nga inrugi iti kompanya iti panangibangon ken operasyon iti planta idiay Sinagaban nga awan iti Environmental Compliance Certificate (ECC), awan ti nalawag nga Environmental
Work Program (EWP) ken awan iti naan-anay a konsultasyon iti umili. Ti ECC ken EWP ken paset iti mekanismo a nailanad iti linteg tapno naan-anay a maadal ken mailanad dagiti addang panseguridad para kadagiti negatibo nga epekto nga agtaud manipud iti operasyon ti planta. Numanpay kastoy iti rimmuar iti nasao nga aktibidad, dinepensaran latta iti local a gobyerno ti pannakaibangon ti planta ken impalubos ti panag-operate na. Napateg unay iti ECC ken EWP iti planta aglalo ta ti kangrunaan nga maiproseso ditoy ket dagiti naba iti gambang (copper). Basar kadagiti panagsukisok, ti gambang ti maysa kadagiti kadadarasan a paggapuan iti makasabidong a polusyon iti danum ken daga. Ket ti kinaawan ti ECC ken EWP ti SOMC ket nalawag a panangisugal ken panangiyaw-awan dagiti maseknan nga opisyal iti seguridad ken salun-at dagiti umili iti Quirino ken dadduma pay a komunidad a paggayusan iti rugit manipud iti planta. Kadadagsenan la unay ket ti pananglabsing ti SOMC ti karbengan ti nainsigudan nga umili mainaig iti ancestral a daga ken bukod a pangeddeng gapu iti saan na a panangisayangkat iti Free, Prior and Informed Consent (FPIC). Kuna iti linteg nga IPRA, masapol a sakbay ti anyaman a maisayangkat a proyekto kadagiti pagtataengan dagiti nainsigudan nga umili, kasapulan iti pammulubos dagiti maapektaran a komunidad nga agtaud manipud iti nawaya ken nasapa a panangipakaamo kanyada iti proyekto ken naan-anay a panagipalawag iti kagagalad ken epekto na iti salun-at, pangkabiagan ken aglawlaw Kas panangpasingked iti nakuna a panaglabsing, pinatgan iti National Commission on Indigenous People (NCIP) iti reklamo nga indatag iti SQM babaen iti panangsuspende ti panangiproseso ti FPIC ti SOMC idi Hunyo 18. Nailanad iti surat a naited iti opisina ti NCIP ti rehiyon ken nasyunal dagiti nakakaro nga irregularidad ken panaglabsing iti pagannurutan para iti panangala ti FPIC kadagiti naisayangkat nga Community Consultative Assembly (CCA) iti Mayo 21 ken Hunyo 6. Nalawag a manipud idiay Cagayan De Oro idiay Mindanao nu sadino ket napapanaw ken nakasoan iti SOMC panggep na nga ituloy ditoy Quirino ti makadadael ken illegal a panagminas na. Kasapulan ngarud iti nair-irut a panagkaykaysa tayo ken naan-anay a panangipakammo kadagiti kailian kadagitoy a panangallilaw ken direkta a panaglablabsing iti SOMC ken ti pannakikumplot dagiti lokal nga opisyales iti Quirino iti illegal ken napeggad nga operasyon ti planta idiay Sinagaban. BAMBANTAY, KARAYAN KEN BAYBAY - SALAKNIBAN! References: Solomon, F. (January 2009). Impacts of Copper on Aquatic Ecosystems and Human Health. ENVRONMENT & COMMUNITIES. Mining.Com pp. 25-27. Ricalde, A.L. (5 April 2013). Mining Firm Charge with Illegal Exploration. SUNSTAR CAGAYAN DE ORO. 276076. Luczon, N. (17 July 2013). Court of Appeals Hears Environmental Protection Plea in Cagayan De Oro. PHILIPPINE MINING WEEKLY. de-oro/.


Ana ti Dengue? Salaknibam ti bagim ken ti pamilyam iti Dengue Fever Daytoy nga sakit ket aggapu ti mikrobio nga maiyalis kadagiti tattao babaen ti kagat ti nainpectaran nga Aedes a lamok. Awan ti agas na daytoy no diket maatipa babaen ti. Atipaen ti panagadu ti lamok babaen ti: Dalusan dagiti pagyanan ti sabong maminsan ti makalawas. Saan nga maiyalis ti dengue nga diretso ti tunggal tao. No adda kenca dagitoy nga marikrikna: Ibelleng dagiti banbanag a mabalin nga pagumokan ti lamok kas koma no latar bote, timbar daan nga ligayr, maseterar tubo, mula nga araken ti lamok, barado nga pagayusan ti danum. Pasuyotan dagiti namnamaen nga pagumokan dagiti lamok akas (piskerya ken bariles) iti solusyon nga pinaglaok ti maysa nga galon nga danum iti uppat agingga ti innem nga onsa nga sabon nga pagugas. Ulitem daytoy iti kada dua agingga ti tallo nga aldaw. nangato nga gurigor sabra nga panagsakit ti ulo sakit ti bagi ken susuop Saan nga mairaman ti tangke nga pagumongan ti danum nga inumen. Siguraduen nga ti lamok ket saan a makastrek iti tawa ken ridaw. panagsarwa sakit ti mata panagga gatel No adda kenka dagitoy nga marikrikna umawag ka iti doctor mo. Dalusan ti panganan dagiti taraken maminsan ti makalawas. Siguraduen nga dagiti pagurnongan ti danum ket saan a serken ti lamok.
PROTECT YOURSELF FROM Ana ti Dengue? Protektaram ti bagim: No adda pay kayat yo nga saludsoden, umawag ka iti doctor mo wenno Hawai'i State Department of Health: DENGUE FEVER Daytoy nga sakit ket aggapu ti Agusar ti losyon nga adda kemikal nga "DEET" (N,N diethyl-meta-toluamide). No adda pay kayatyo nga ammuen maipapan iti "DEET" makidamag ti parmacia. mikrobio nga maiyalis kadagiti tattao On the Big Island: 808-974-6001 or 808-322-4880 babaen ti kagat ti nainpectaran nga Aedes a lamok. On Oahu: 808-586-8021 On Maui, Lanai, and Molokai: 808-873-3560 On Kauai: 808-241-3306 health.hawaii.gov Saan nga maiyalis ti dengue nga diretso ti tunggal tao. No adda kenca dagitoy nga marikrikna: Agusar ti bado nga attiddog ti imana, pantalon, medias, sapatos nangnangruna iti agsapa ken agsipnget. Equal Rights We provide access to our activities without regard to race, color, national origin (including language), age, sex, religion, or disability. Write or call the programs on the brochure or our departmental Af�irmative Action Of�icer at 808-586-4616 within 180 days of a problem. nangato nga gurigor sabra nga panagsakit ti ulo sakit ti bagi ken susuop David Y. Ige Governor of Hawai'i Virginia Pressler, M.D. panagsarwa sakit ti mata Director of Health panagga gatel lsarra amin nga tawa ken ridaw nga awan iskren na. Laglagipen nga dagiti kagat ti lamok ket saan nga nasakit ngem mabalin nga makaala ka ti sakit. No adda kenka dagitoy nga marikrikna umawag ka iti doctor mo. ILOCANO LANGUAGE VERSION Rev. 4/2016