M E N S A H E T I U M U N A A P A N G U L U E N , E N E R O 2 0 1 7 Ni Presidente Dieter F. Uchtdorf Maikadua a Mammagbaga iti Umuna a Panguluen Panangikarigatan a Mangsurot iti Kapatgan Itay kallabes, binuyak ti grupo dagiti tao nga agprakpraktis iti arte ti archery. Babaen ti panang- buybuya, nalawag kaniak a no talaga a kayatmo nga adalen a naimbag ti agusar iti bai ken pana, ikkam iti oras a panagpraktis. Panagkunak saanka a maaddaan iti reputasion iti panagbalin a nalaing a pumapana babaen ti panangpun- tam iti awan nagyanna a pader ket kalpasanna ipakat dagiti target kadagiti pana. Nasken a masursurom ti paglaingan iti panangsapul iti target ken panangpunta iti bull's eye. Iti unos ti pakasaritaan ti lubong nakaawattayo iti napin- tas a balakad ken inspirasion manipud kadagiti propeta ti Dios. Umawattayo pay iti direksion ken pannakailawlawag manipud iti nadumaduma a publikasion, handbook, ken manual ti Simbaan. Nalaka a makapilitayo iti paggugus- to a topiko iti ebanghelio, mangidrowing iti bull's eye iti lawlawna, ken ibagatayo a nailasintayo ti kapatgan a paset ti ebanghelio. Ilawlawag ti Mangisalakan Saan a naidumduma daytoy a problema iti panawentayo. Dagiti Painting Target Mabalin a kasla awan serbina ti panangpunta nga umu- na ket kalpasanna ipakat dagiti target, ngem no dadduma ipakitatayo dayta mismo nga ugali iti dadduma pay a pasamak ti biag. Kas miembro ti Simbaan, adda ayotayo a manginaig iti bagbagitayo kadagiti programa ti ebanghelio, isyu, ken uray pay dagiti doktrina a kasla makaay- ayo, napateg, wen- no mangparagsak kadatayo. Masulisogtayo a mangipakat kadagiti target kadagitoy, a mangpapati kadatayo a mangi- karkarigatan a mangsurot iti kapatgan a paset ti ebanghelio. Nalaka nga aramiden daytoy. Idi un- unana a panawen, bubosen dagiti lider ti relihion ti adu a panawenda iti panagkatalog, panangranggo, ken pan- nakidebate no ania kadagiti ginasgasut a bilbilin ti kapatgan. Maysa nga aldaw ginandat ti maysa a grupo dagiti esko- lar ti relihion tapno ipasango ti Mangisalakan iti kontrober- sia. Kiniddawda Kenkuana a mangutob iti isyu a mabalin a manmano ti umanamong. "Maestro," dinamagda Kenkuana, "ania ti dakkel a bilin iti linteg?" Ammotayo amin no kasano a sinungbatan ni Jesus: "Ayatem ti Apo a Diosmo iti amin a pusom, ken iti amin a kararuam, ken iti amin a panunotmo. 1
"Daytoy ti umuna ken dakkel a bilin. "Ket ti maikadua isu umasping kenkuana, Ayatem ti padam a tao a kas iti bagim. "Kadagitoy dua a bilin agpannuray ti amin a linteg ken dagiti propeta." 1 Ikasoyo ti maudi a binatog: "Kadagitoy dua a bilin agpannuray ti amin a linteg ken dagiti propeta." Ti Mangisalakan ket saan laeng a nangipakita kadatayo iti target, ngem inlasinna pay ti yan ti bull's- eye. Panangpunta iti Target Kas miembro ti Simbaan, makitulagtayo nga awaten iti bagbagitayo ti nagan ni Jesucristo. Ti naawatan a paset ti katulagan ket ti pannakaawat nga ikarigatantayto ti agsursuro maipapan ti Dios, agayat Kenkuana, papigsaen ti pammatitayo Kenkuana, agdayaw Kenkuana, magna iti dalanna, ken agtakder a sititibker kas agsaksi Kenkuana. Ti ad- adda a pannakasursurotayo maipapan ti Dios ken pannakarikna iti ayatna kadatayo, ad- adda met a maammuantayo a ti awan patinggana a sakripisio ni Jesucristo ket nadiosan a sagut ti Dios. Ken paregtaenna- tayo ti ayat ti Dios tapno usarentayo ti dalan ti pudno a panagbabawi, a mangiturongto iti milagro ti pannakapa- kawan. Daytoy a proseso ti mangted kabaelan kadatayo tapno maaddaan iti dakdakkel nga ayat ken panangngaa- si kadagiti adda iti aglawlawtayo. Masursurotayo ti kumita iti labes dagiti label. Mapagkedkedantayonto ti sulisog a mangpabasol wenno manghusga iti dadduma kadagiti basbasolda, pagkurangan, pakapilawan, kapanunotan iti politika, natibker a pammati iti relihion, nasionalismo, wenno maris ti kudil. Ibilangtayonto ti tunggal maysa a makitatayo a kas maysa nga anak ti Nailangitan nga Amatayo - kabsattayo a lalaki wenno kabsattayo a babai. Tulongantayonto dagiti dadduma iti pannakaawat ken ayat - uray dagitay mabalin a saan a masinunuo a nalaka nga ayaten. Makipagladingittayto kadagiti agladladingit ken liwliwaentayo dagitay agkasapulan iti pannakaliwliwa.2 Ken maamiristayto a saantayo a kasapulan ti agsagaba maipapan iti umisu a target ti ebanghelio. Dagiti dua a dakkel a bilin ti target. "Kadagitoy dua a bilin agpannuray ti amin a linteg ken dagiti propeta." 3 No awatentayo daytoy, amin a dadduma pay a nasayaat a banag ket maawatan a mayannurot iti umisu a pategda. 2 No ti kangrunaan a pokustayo, panunot, ken panagka- gumaantayo ket maipamaysa iti panangpatibker iti ayatta- yo iti Mannakabalin a Dios ken panangtulongtayo kadagiti dadduma, maammuantayo a nasarakantayo ti umno a target wenno ipangpangrunatayo ket panggepentayo a puntaan ti bull's- eye - panagbalin a pudno a disipulo ni Jesucristo. DAGITI NAGADAWAN 1. Mateo 22:36-40. 2. Kitaen iti Mosiah 18:9. 3. Kitaen iti Mateo 22:40. PANANGISURO MANIPUD ITI DAYTOY A MENSAHE Sakbay ti panangibinglay iti daytoy a mensahe, mabalinyo a kantaen ti "Our Savior's Love" (Hymns, no. 113). Kalpasanna ibilangmo ti panangallukoy kada- giti sarsarungkaram a panunotenda dagiti "targets" wenno ipangpangruna iti bukodda a biag. Mabalinmo nga ilawlawag dagiti wagas tapno masigurado a ti dua a dakkel a bilin - nga "ayatem ti Apo a Diosmo" ken "ayatem ti kaarrubam kas iti bagim" (kitaen iti Mateo 22:37, 39) - ket kanayon a mangtarabay kadagiti tig- nayda. Mabalinmo pay nga ibinglay dagiti masinunuo a wagas a nangipamaysaam ti bukodmo a biag ken ni Cristo ken ibinglaymo ti pammaneknekmo no kasano a nangparabur kenka dayta. AGTUTUBO Ti Isem Makaaramid iti Naidumduma Ibaga ni Presidente Uchtdorf ti dua a panggep a tun- oyen a nasken nga adda kadagiti tignaytayo: ayaten ti Dios ken dagiti padatayo a tao. Ngem no dadduma saan a basta nalaka ti agayat iti dadduma. Iti unos ti biagyo, mabalin nga adda dagiti gundaway a mari- gatankayo a makipulapol kadagiti dadduma - nalabit adda maysa a nangpasakit kadakayo wenno narigatan- kayo a nakisarsarita wenno nakilinnangen iti maysa a tao. Kadagitoy a kanito, padasenyo a lagipen ti ayat a nariknayo manipud kadagiti gagayyem, kapamilia, iti Nailangitan nga Ama, ken ni Jesucristo. Lagipenyo ti ragsak a nariknayo kadagita a situasion ket padasenyo a panunoten no addaan ti tunggal maysa iti gundaway
a mangrikna iti kasta nga ayat. Laglagipenyo a ti tung- gal maysa ket anak ti Dios ket maikari iti agpada nga ayatna ken ti ayatyo. Panunoten ti maysa a tao iti biagyo a narigatankayo a nakilinnangen. Iramanyo ida kadagiti kararagyo ket idawatyo iti Nailangitan nga Ama a luktanna koma ti pusoyo kadakuada. Iti mabiit mangrugi a makitayo kadakuada ti inaramidna: kas maysa kadagiti annakna a maikari iti ayat. Kalpasan a nagkararagkayo, agaramidkayo iti maysa a nasayaat a banag para kadakuada! Nalabit nga awisenyo ida iti maysa nga aktibidad ti Mutual wenno panagpasiar a kadua dagiti gagayyem. Idiayayo a tulongan iti homework assignment. Isaoyo ti "hello" ket umisem kadakuada. Makaaramid dagiti babassit a banag iti dakkel a pagdumaam . . . iti biagyo nga agpada! © 2017 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/16. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/16. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, January 2017. Ilokano. 97921 864 3 ANNAK Bull's- eye! Kuna ni Presidente Uchtdorf a maipada ti ebanghelio iti panagpraktis iti target. Nasken a panggeptayo a tun- oyen dagiti kapapatgan a banag. Dagiti kapatgan a bilin ket agayat iti Dios ken agayat iti dadduma. No ipamaysatayo dagitoy dua a banag, mapuntaantayo ti bull's- eye iti tunggal gundaway! Mangidrowing iti dakkel a target iti maysa a papel. Ipabasam iti maysa a nagannak ti sumaganad a lista- an kenka. No ti maysa a banag iti listaan ket maysa a banag a makatulong kadatayo a mangipakita iti ayat- tayo iti Dios ken iti dadduma, isurat wenno idrowing daytoy iti tengnga ti target. Ibinglaymo dagiti ay- ayammo Agtakawka iti kendi Makimisaka Awagam ti maysa a tao iti naalas a nagan Agkararagka Arakupem ti maysa a tao Makiapaka iti kabsatmo
M E N S A H E I T I V I S I T I N G T E A C H I N G , E N E R O 2 0 1 7 Ti Panggep ti Relief Society Nainkararagan nga adalenyo daytoy a material ken kalikagumanyo ti maaddaan iti inspirasion nga ammuen no ania ti ibinglayyo. Pammati, Pamilia, Tulong Ti panggep ti Relief Society ket "isagana dagiti babbai kadagiti bendision ti agnanayon a biag," kuna ni Linda K. Burton, Relief Society General President.1 Iti baba- en ti pammati, pamilia, ken tulong a makiramantayo iti "napateg a paset iti aramidtayo." 2 Ti Relief Society "ket temporal ken naespirituan nga aramid," kuna ni Carole M. Stephens, Umuna a Mammagbaga iti Relief Society General Presidency. "Dayta ti ina- ramid dagiti babbai iti panawen ti Apo, ket dayta met ti itultuloytayo nga aramiden." 3 Kabayatan ti panangkitatayo iti babai a Samaritano iti abay ti bubon, a nangpanaw iti karambana ket nagtaray a nangibaga iti daddu- ma a ni Jesus ket maysa a propeta (kitaen iti Juan 4:6-42), wenno ken ni Febe, a siraragsak a nagserbi kadagiti dadduma iti unos ti biagna (kitaen iti Taga Roma 16:1-2), maki- tatayo ti pagwadan dagiti babbai iti panawen ti Mangisalakan nga akti- bo a nakiraman iti yaasideg ken ni Cristo. Isu ti nanglukat iti dalantayo nga agturong iti agnanayon a biag (kitaen iti Juan 3:16). No panunotentayo dagiti nag- kauna a kameng a kakabsattayo a babbai iti Nauvoo, Illinois, a nagguummong iti pagtaengan ni Sarah Kimball idi 1842 tapno mangbukel iti bukodda nga organi- sasion, makitatayo ti plano ti Dios iti panangipasdek iti Relief Society a mangsursurot kadagiti prinsi- pio ti priesthood. Kalpasan nga insurat ni Eliza R. Snow ti maysa a constitusion, inamiris ni Propeta Joseph Smith. Naammuanna a saan pay unay a naan- anay a nabukel ti Simbaan agingga a di mabu- kel dagiti babbai. Kinunana nga inawat ti Apo ti diaya ngem adda pay maysa a banag a nasaysayaat. "Ummongekto dagiti babbai babaen ti priesthood a maibatay iti pagtula- dan ti priesthood," kinunana.4 "Ti Relief Society ket saan laeng a sabali pay a grupo dagiti babbai nga agkalkalikagum nga agaramid iti nasayaat iti lubong. Naiduma daytoy. Daytoy ti 'maysa a banag a nasaysayaat' gapu ta nabukel daytoy babaen ti awtoridad ti priesthood. Napateg nga addang ti pannakabu- kelna iti pannakaipalgak ti aramid ti Apo iti daga." 5 Dagiti Mainayon a Nasantuan a Kasuratan ken Impormasion Doktrina ken Katulagan 25:2-3, 10; 88:73; reliefsociety. lds. org DAGITI NAGADAWAN 1. Linda K. Burton, iti Sarah Jane Weaver, "Relief Society Celebrates Birthday and More March 17," Church News, Mar. 13, 2015, news. lds. org. 2. Linda K. Burton, in Weaver, "Relief Society Celebrates Birthday." 3. Carole M. Stephens, iti Weaver, "Relief Society Celebrates Birthday." 4. Joseph Fielding Smith, iti Daughters in My Kingdom: The History and Work of Relief Society (2011), 11-12. 5. Daughters in My Kingdom, 16. Ibilang Daytoy Kasano a tumultulong ti Relief Society kadagiti babbai a mangipatungpal iti nadiosan nga akem ti Nailangitan nga Ama para kadakuada ken mangiturong kadakuada iti agnanayon a biag? © 2017 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/16. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/16. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Message, January 2017. Ilokano. 97921 864


WHOLE BRAIN LEARNING SYSTEM OUTCOME-BASED EDUCATION EDUKASYON SA GRADE PAGPAPAKATAO 1 LEARNING QUARTER MODULE WEEK 4 6 WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 0
MODIUL TI EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO 1 KUARTER 3 LAWAS 6 Pammati ti Pamiliak, Surotek Development Team Writers: Cherry Mae B. Nieto Fredelyn B. Salvador Myrna Dolores G. Paulino Editors/Reviewers: Joel M. Remigio Rene S. Paguirigan Liwliwa G. Yago Illustrator/Lay-out Artist: Eyriche Jan A. Dela Cruz Management Team: Vilma D. Eda Arnel S. Bandiola Lourdes B. Arucan Juanito V. Labao Liwliwa G. Yago WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 1
Ammuen Daytoy a modiul ket naglaon kadagiti nadumaduma nga leksion ken aramiden. Babaen iti daytoy a modiul, manamnama a; 1.maawatan dagiti epekto ti panangsurot kadagiti pammati maipanggep ti relihion; 2.maipakita ti kinapateg ti panangsurot kadagiti pammati maipanggep ti relihion. Pinakamahalagang Kasanayan Sa Pampagkatuto Nakasusunod sa mga gawaing panrelihiyon. EsP1PD- IVf-g- 3 WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 2
Padasen Direksion: Basaem dagiti situasion. Ikkan ti tsek iti uged ( ✓ ) no mangipakpakita daytoy iti husto nga aramiden no adda iti balay pagkararagan, ekis (X) no saan. _____ 1. Ni Ben ket agay-ayam iti uneg ti simbaan. _____ 2. Naulimek nga agkarkararag ni Ana. _____ 3. Makisarsarita ti katugak na ni Karla bayat nga agsersermon ni Apo padi. _____ 4. Makipagkankanta ni Isabel no adda ti uneg ti simbaan. _____ 5. Ni Dan ket agdengdengeg kadagiti sermon ni Apo padi. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 3
Adalen pay Direksion: Idrawing ti naragsak a rupa no daytoy ket mangipakpakita ti maysa nga ubing nga addaan namnama. 1. Adda eksamenyo ket nababa ti naalam a grado. A. Sayaatek ti agadal ket aramidek a kanayon dagiti naituding nga adalek tapno makaalanak ti nangato iti sumaruno nga eksamen. B. Agay-ayam ken agbuya laeng iti telebision ta uray ket saanen nga agbaliw iti gradok. 2. Panagipasan iti proyekto iti maysa nga asignatura ngem saanmo a naipasa ti inaramidmo. A. Baybay-akon nga awan maipasak a proyekto. B. Makisarita iti manursuro a no mabalin a leppasen ken ipasa iti inaramid a proyekto uray naladawen. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 4
Aralin 1 Pammati ti Pamiliak, Surotek Takkuaten Ti panagayat ti Apo a Namarsua let maipakita babaen iti panangtungpal kadagiti napipintas nga aramid . Kitaen ket adalen dagiti ladawan. Daytoy ti pamilia ni Ben. Makimisada iti tunggal Domingo. Agkarkararagda pay iti tiempo iti orasion. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 5
Daytoy met ni Abner. Kaduana dagiti nagannak kenkuana a mapan agdayaw iti balay a pagkararaganda a moske. Kameng ti Iglesia ni Kristo ni Belen. Kanayon a makipagpaset daytoy iti panagdaydayaw iti Dios. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 6
Da Ben, Abner ken Belen agraman dagiti kameng ti pamiliada ket ipakpakitada ti panagtulnogda kadagiti aramid a para iti relihion gapu ta mamatida iti Namarsua. Sungbatan : 1.Ania dagiti pammati iti pamiliam maipanggep ti relihion a surotem? 2.Kasanom nga ipakitam ti pammatim ti Dios? 3.Apay a surotem dagiti pammati iti pamiliam? WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 7
Tingitingen Direksion: Ikkan ti tsek (√)iti bassit a kahon ti ladawan a mangipakpakita ti rumbeng nga aramiden no adda iti uneg pagkararagan, ekis (X) met no saan 1. 2. 3. 4. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 8
Pabaknangen Direksion: Ikkan ti tsek (√ ) ti kolum a batog ti Wen no ar- aramidem ti situasion, Saan met no saanmo nga ar-aramiden. Sitwasion Wen Saan 1.Sumursurotnak iti pamiliak a mapan makimisa . 2. Saanak a mangan ti dinardaraan gapu ta isu iti pammati ti pamiliak. 3. Mapanak makipagdaydayaw iti aldaw iti Sabado sadiay kapilyami. 4. Makipagkankantaak para iti Apo a Namarsua. 5. Siuulimekak a dumngeg a nasayaat iti sermon. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 9
Lagipen Ti panagayat iti Dios a Namarsua ket maipakita babaen ti panagtulnog kadagiti aramid a nasayaat a suro iti relihion, pannakimaymaysa iti pamilia a mapan agdaydayaw ken pagyaman iti Apo. Ugalien iti panagkarkararag a kanayon para iti napipintas a panagbiag. Aramiden Direksion: Basaen ken aramiden. SITUASION: Maysa kadagiti masapul nga adalen ken aramiden ket maipakita ti panagtulnog ken panagdaydayaw ti Dios a Namarsua. GANDAT: Mangkartib kadagiti ladawan a mangipakpakita ti panagtulnog ken panagdaydayaw ti Dios a Namarsua. AGAKEM: Ubbing iti umuna a tukad PRODUKTO: Picture Collage WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 10
AGBUYA: Dagiti kapamilia PAGRUKODAN: Ti "Collage" ket marukod babaen iti linaon, kinapintas ti pannakaobra, ken kinadalus ti pannakaobra. CRITERIA PERFORMANCE TASK RUBRICS 4 Outstanding 3 Satisfactory 2 Developing 1 Beginning Linaon Kinapin tas Umno dagiti lima a naipigket a ladawan ken maitutop iti competency. Nakapinpinta s ti obra ta adda pay disenyona Kinadalus Nakadal- dalus ti aramid Adda uppat nga umno a naipigket a ladawan ken maitutop iti competency Napintas ti obra ta adda bassit a laeng disenyona Nadalus ti aramid Adda tallo nga umno a naipigket a ladawan ken maitutop iti competency Simple ti obra.Awan disenyona. Medyo nadalus ti aramid Adda maysa laeng nga umno a ladawan ken maitutuop iti competency Medyo saan unay a napintas Adda bassit rugit ti obra WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 RATING 11
Maudi nga Eksamen Direksion: Basaen dagiti patang. Idrowing ti bituin iti linia no ti ibagbaga ti patang ket husto triangulo met no saan. _____ 1. Agay-ayam dagiti ubbing ti ruar iti balay pagkararagan habang agkarkarag dagiti nagannakda. _____ 2. No mapan ti simbaan masapol a napintas ken nadalus ti usaren a bado. _____ 3. Ti panagdaydayaw ti Dios ket mangipakpakita ti panagayat kenkuana. . _____ 4. Saan a rumbeng a makipartisipar dagiti ubbing ti panagkararag _____ 5. Mabalin nga agdamag kadagiti nagannak tapno maawatan dagiti nakasurat iti biblia. WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 12
WBLS-OBE Dagiti Husto a Sungbat MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 13
Reperensia : CG-Codes Kagawaran ng Edukasyon, Republika ng Pilipinas, Edukasyon sa Pagpapakatao 1 Kagamitan ng Mag-aaral Ilokano pahina-283-219 Edukasyon sa Pagpapakatao 1 Patnubay ng Guro pahina 215-219 WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 14
For inquiries or feedback, please write or call: Department of Education - Schools Division of Laoag City Curriculum Implementation Division Brgy. 23 San Matias, Laoag City, 2900 Contact Number: (077)-771-3678 Email Address: laoag.city@deped.gov.ph WBLS-OBE MELC-Aligned Self-Learning Module EsP 2 1 15


Copyright © April 2013 Philippine Rice Research Institute (PhilRice) #
DAGITI LINAONNA Pakauna a Balikas ii Municipal Profile v Ania iti PalayCheck 1 Barayti Ken Bin-i 3 Pannakaisagana ti Pagtalunan 11 Panagmula 13 Panagabono 19 Panangmanehar iti Padanum 38 Panangmanehar iti Peste 44 Panagapit 70 NAYON Listaan iti Rice Varieties 74 PhilRice Text Center 89 PinoyRice Knowledge Bank 90 Acknowledgment ii #
PAKAUNA A BALIKAS Iti panagduduma ti kondisyon ti pagtatalunan iti pagay kada lugar ket agresulta iti naduma-duma met nga apit. Kasta met ti panagsusupadi ti tiempo ken nadumaduma pay nga kundisyon ti aglawlaw ket mangted met ti nadumaduma nga galad dagiti klase ti bin-i. Babaen iti daytoy, dagiti teknolohiya maipapan iti panagpatanur ti pagay ket kasapulan nga masukisok iti kada tunggal lugar. Iti daytoy a rason, ti PhilRice ket nangisayangkat iti programa nga Location-Specific Technology Development wenno LSTD manipud 2009 agingga 2011. Gandat daytoy nga programa iti mangsukimat iti maiparbeng nga teknolohiya iti tunggal lugar. ® Naaramat ti PalayCheck a sistema a kas plataporma ti daytoy a programa tapno magun-odan iti naan-anay a pamuspusan iti kada pagtatalunan nga isu't mangparang-ay ken mangsuporta iti PhilRice a maragpat iti naan-anay nga kasapulan iti bagas. Nakalanad ditoy nga libro iti resulta ti LSTD iti Saguday, Quirino. Namnamaen mi nga makatulong daytoy nga libro tapno umado pay iti apit dagiti mannalon iti Saguday. EUFEMIO T. RASCO, Jr. PhilRice Executive Director iii #
® Kasano nga naaramid ti PalayCheck para iti Saguday, Quirino Daytoy a pagbasaan ket para kadagiti mannalon iti Saguday, Quirino. Daytoy ket naannad ken nainget nga naaramid tapno maaramat dagiti mannalon iti panangpadur-as da iti ammo da iti panagtalon. Panagtitipon dagiti data manipud ti LSTD sites Dagiti linaon daytoy a pagbasaan ket resulta ti pannakaipatungpal ti proyekto a Location Specific Technology Development (LSTD) a naisayangkat idi ® 2011 ken naibasar iti PalayCheck Handbook -Sistemang PalayCheck para iti panagpatanur iti pagay kadagiti mapaspasayakan a pagtatalunan nga inpablaak ti PhilRice idi 2007. ® Panagdatag ti resulta ti LSTD kadagiti mannalon ken ATs Umuna a Draft Pannakaibunong ti First Draft kadagiti PhilRice Specialists, Dagiti nadumaduma a wagas a naaramid: 1. Napagtitipon dagiti datos manipud iti MAO ken mannalon Location Specific Technology Development (LSTD) site. Pannakaurnos ti 2nd Draft maibasar kadagiti suhestiyon ti PhilRice 2. Naidatag ti resulta ti LSTD kadagiti mannalon ken Agricultural Technologists (ATs). Specialists, MAO ken mannalon 3. Naurnos dagiti data ken linaon ti PalayCheck para iti Saguday, Quirino maibasar kadagiti lungalong dagiti mannalon ken Agricultural Technologists. ® Pretesting Maudi a panakaurnos ti LST Package 4. Ni-repaso dagiti eksperto ti PhilRice ti linaon ti PalayCheck System para iti Saguday. ® iiii Panakaimprenta ken Pannakaibunong iti LST Package #
5. Nai-lay-out ti linaon ti PalayCheck System para iti Saguday. ® 6. Naiyurnos ti linaon ti PalayCheck System para iti Saguday ® kas naibasar kadagiti suhestiyon dagiti eksperto. 7. Pretesting ti PalayCheck System para iti Saguday kadagiti ® Agricultural Technologists ken mannalon. 8. Ti maudi a pannakaurnos ti libro maibasar kadagiti suhestiyon dagiti Agricultural Technologists ken mannalon. 9. Naimprenta ken napaadu iti libro. 10. Pannakaibunong ti libro kadagiti mannalon ken Agricultural Technologists. ivi #
SAGUDAY, Q U I R I N O Ti Saguday ket fifth class a munisipyo ti Quirino. Addaan daytoy iti siyam a barangay. KINALAWA ITI PAGMULAAN TI PAGAY. Adda 2,578.57 ektarya a pagmulaan ti pagay;2,484.57 ektarya ket adda irigasyon na ken 94 ektarya ket agdependar iti tudo. LSTD SITES. Ti LSTD ket naangay idi matutudo ti 2011 iti Barangay La Paz, Magsaysay, ken Dibul. KLIMA. Type II: Awan napipigsa nga tudo ngem Enero aginggana Marso laeng iti awan tudo na. Dagiti bagyo ket sumangpet iti Agosto aginggana Disyembre ngem kaaduana ket dumanun iti bulan ti Nobyembre. BULAN TI PANAGMULA TI PAGAY. Nu matutudo, mangrugi nga agmula dagiti mannalon ti pagay iti Mayo. Para iti second crop wenno dry season, mangrugi iti panagmumula ti pagay iti Disyembre. KLASE TI DAGA. Kaaduan nga tal-talon iti munisipyo ket clay loam wenno kadagaan iti klase ti daga na. vi #
Listaan 1. Site characteristics ti Saguday, Quirino. Parameters Characteristics Klima Type III: Awan napipigsa nga tudo ngem Enero aginggana Marso laeng iti awan tudo na. Panawen ti Panagmumula ti pagay Matutudo wenno first crop: Mayo - Nobyembre Main crop wenno dry season: Disyembre - Abril Cropping Pattern Pagay - Pagay Topography Patag ken turod Klase ti daga clay loam wenno kadagaan Altitude 87 meters above sea level (masl) Kurang nga sustansiya base ti MOET Nitroheno (N), Phosphorus (P), ken Sulfur (S) Drainage maatianan ti danum ti talon iti uneg ti 2-3 aldaw Paggapuan ti padanum iti talon Magat River Irrigation System Addalam River Irrigation System Tudo, bomba Ecosystem Adda lugar nga adda padanum na ken adda lugar nga agdependar iti tudo Geographical location Latitude: 16˚32'23.56"N Longitude: 121˚33'48.98"E Kangrunaan nga Peste ti pagay Insekto: Stem borer Sakit: Rice Blast, Bacterial Blight Dadduma pay a peste: Kuhol, Rice eel, Bao vii #
, A U R O R A ® ® Ti PalayCheck ket napagkaykaysa a pamuspusan ti panangtaraken iti Ti PalayCheck ket napagkaykaysa a pamuspusan ti panangtaraken iti pagay. Bigbigenna iti "panagadal, panagrukod, ken panagsisinnuro pagay. Bigbigenna iti "panagadal, panagrukod, ken panagsisinnuro tapno lumaing nga agtalon." tapno lumaing nga agtalon." Ibilangna dagiti kasayaataan a pamuspusan ti teknolohia kas Ibilangna dagiti kasayaataan a pamuspusan ti teknolohia kas pagrukudan (Key Check); pagrukudan (Key Check); pagdiligenna dagiti aktual nga aramid ti mannalon ken pagdiligenna dagiti aktual nga aramid ti mannalon ken kasayaatan a wagas; ken kasayaatan a wagas; ken mangisuro babaen ti konsultasion dagiti mannalon tapno mangisuro babaen ti konsultasion dagiti mannalon tapno mapaadu pay ti apit, ganansia, ken masaluadan ti aglawlaw mapaadu pay ti apit, ganansia, ken masaluadan ti aglawlaw # 1 1
Addangti panagusariti ® PalayCheck System 1. Aywanan ti pagay babaen iti panangusar kadagiti Key Check. Buklen ti PalayCheck dagiti maisuro a paset ti teknolohia. Ipakaawat kadagiti mannalon a dagiti Key Check ti kangrunaan a rekomendasion tapno umadu ti apit, no la ket matungpal dagitoy. Ti tunggal passet ti panangtaraken iti pagay ket mabalin a maaddaan iti saan a maymaysa a pagrukudan (Key Check). 2. Paliiwen, rukuden, ken ilista ti pannakataraken ken panagdakkel ti pagay. Isuro dagiti mannalon a kanayonda nga obserbaren a naimbag ti pagay; asakenda a mismo ti kinelleng, saan nga iti adayo ti panagsiring-siringanda iti pagayda. No asaken ti kinelleng, ipakita kadakuada no kasano ti agrukod iti panagdakkel ken pannakataripato ti pagay. Agusar iti ruler, bilangen wenno gantingen; saan a pugpugtuan. 3. Pagkumparaen ken amirisen dagiti resulta tapno maitudo dagiti problema. Isuro dagiti mannalon a mangamiris kadagiti koneksion dagiti wagas a panagaywan iti pagay, rukod, ken datus ti apit tapno makita dagiti masapul a mapasayaat. Damagen kadakuada no kasano a nagun-odda ti puntiria nga apit. 4. Ikkan solusion dagiti problema iti sumaruno a panagtalon. Tulungan dagiti mannalon a mangpasayaat kadagiti kannawidanda a wagas, wenno uliten dagiti aramid a nangted adu nga apit. 2 #
BARAYTIKEN BIN-I Key Check 1 Agaramat iti dekalidad a bin-i ken rekomendado a barayti Ti panagusar iti nangato ti kalidad a bin-i ket agresulta iti 5-10% nga idudur-as ti apit. Daytoy nga bin-i ket: bassit ti laokna; agpapada ti kadakkel dagiti binukelna; awan peste ken sakit na ken saan a nababbaba ngem 85% ti agtubo a binukel na Basbassit ti mausar a bin-i ken nakirkired dagiti bunubon no nangato ti kalidad ti bin-i. Nalaklaka a taraknen ken aggigiddan a magapas ti pagay no aggigiddan a dumakkel dagiti bunubon. Nasaysayaat pay ti panagsepsepna iti abono ken nakirkired a lumaban iti peste. Ad-adda a makagun-od iti nangato nga apit no agusar iti de-kalidad a bin-i ti barayti a maiyannatop iti lugar. Panangamiris ti Key Check. Ti dekalidad a bin-i ket nasertipikaran ti National Seed Quality Control Services (NSQCS) kas iparang ti tarheta a kasurot ti sako wenno naggapu iti mapagtalkan nga agpatpatanor iti bin-i (PhilRice, seed growers). No agusar iti bukod a patanor a bin-i wenno apit manipud iti inmula a certified a bin-i, masapul a napintas ti panagtubo dagiti bukel. Ti barayti a naimula ket maiyannatop iti klase ti talon (kas kuma adda padanumna wenno irrigated, agpannuray iti tudo wenno rainfed kas rekomendado ti PhilRice wenno opisina ti agrikultura iti bukod a lugar); maiyannatop iti agdama a parikut ti pagtatalonan iti lugar (kas koma kinaresistensia wenno kinaandur kadagiti sakit wenno peste); 3 #
BARAYTIKENBIN-I wenno napadasen iti saan a nakurkurang ngem dua a panagtalon (kas iti resulta ti sumagmamano a panangipadas wenno eksperimeto iti probinsia. Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Gumatang iti bin-i manipud kadagiti sertipikado nga seed growers. No awan dagiti sertipikado nga seed growers iti bukod a lugar, gumatang manipud kadagiti mapagtalkan nga agpatpatanor iti bin-i (kas iti mannalon nga agpapada ti panagdakkel ti mulana a pagay) wenno agpatanor ti bukod a bin-i. Suruten iti 'addang iti panagpatanor ti bukod a bin-i' nangruna ti pangikkat kadagiti laok. Ngem kasapulan nga saan a nababbaba ngem 85% ti agtubo a bukel. No ti barayti ket saan pay napadas iti lugar, mangpili ti bassit nga lugar ket padasen nga imula ti barayti iti saan nga nagkurkurang ngem dua a panagtalon. No matutudo, ikonsidera dagiti peste iti lugar ken kalidad ti barayti kas ti kinalaka a maregreg ti binukelna ken panagdeppes. No kalgaw wenno dry season, ikonsidera ti panagmula ti hybrid a barayti agsipud ta nasaysayaat ti panagdakkel ken ad-adu ti itedna nga apit. 4 #
BARAYTIKENBIN-I Iti lugar nga agpannuray iti tudo wenno rainfed areas, agusar dagiti mannalon kadagiti barayti a para iti adda padanumna a talon gapu iti kinaawan ti masapulanda a barayti. Masapul a pilien laeng ti barayti a mayat ti panagtubo na iti lugar. Mabalin met nga imula dagiti tradisional wenno gagangay a barayti wenno dagiti barayti nga us-usaren ti mannalon iti rehion agsipud ta napadasen wenno maiyaplikar dagitoy iti lugar. Adu dagiti mannalon ti mangayat nga agmula iti barbaro a barayti ta patienda a nangatngato ti maapit kadagitoy. Ngem saan nga amin a barayti ket nairuar wenno nai-release ti National Seed Industry Council gapu ta nangato iti apit na. Mabalin nga naaprobaran ti maysa a barayti ta napintas ti kalidad ti bagasna wenno saan a nalaka a kapten ti sakit. Nasken ngarud nga ammuen nga umuna ti kalidad iti barayti, ngem kangrunaanna, mangaramid iti eksperimento a panangipadas tapno maamuan ti maitutop a barayti iti lugar. Dagiti barayti ti pagay a mabalin nga imula iti Saguday. Base ti Municipal Agriculture Office ken mannalon, dagiti barayti nga mabalin imula ti mannalon iti Saguday ket PSB Rc10, PSB Rc82, PSB Rc18, NSIC Rc222, NSIC Rc152, NSIC Rc160. Base iti LSTD variety trial, kayat dagiti mannalon ti NSIC Rc204H wenno Mestiso 20, NSIC Rc222, NSIC Rc216, NSIC Rc160, PSB Rc82 para iti talon nga adda padanum na. Para met iti talon nga agdependar iti tudo, mabalin imula iti PSB Rc82, PSB Rc10, ken NSIC Rc286. 5 #
BARAYTIKENBIN-I Resulta ti variety trial Para iti mapadanuman a kapagayan Listaan 2. Resulta iti variety trial iti La Paz ken Magsaysay, Saguday, Quirino. 2011. Barayti Apit (t/ektarya), Kalgaw Apit (t/ektarya), Matutudo Ranggo* NSIC Rc222 8.37 6.43 1 PSB Rc82 6.17 5.20 2 NSIC Rc204H 9.52 *** 3 NSIC Rc160 6.94 *** 4 NSIC Rc152 ** 3.98 5 NSIC Rc216 7.52 4.09 6 NSIC Rc218 ** 3.99 7 1, pinakapaborito ti mannalon **naimula iti Matutudo wenno first crop laeng ***naimula iti Kalgaw wenno main crop laeng Para iti kapagayan nga agdependar iti tudo Listaan 3. Resulta iti variety trial iti La Paz ken Dibul, Saguday, Quirino. 2011. Barayti Apit (t/ektarya), Matutudo Ranggo* Karaniwang Ani (tonelada/ektarya) PSB Rc82 3.82 1 NSIC Rc286 3.29 2 PSB Rc10 3.27 3 NSIC Rc216 2.86 4 NSIC Rc218 2.41 5 6 66 #
BARAYTIKENBIN-I Sangapulo nga addang iti panagpatanor ti bukod a bin-i No awan ti paggatangan ti certified a bini iti lugar, mabalin ti agpatanor iti bukod a dekalidad a bini. Suruten dagiti sumaganad nga addang: 1. Agpili iti dissu iti talon nga adda napintas a klase na. 2. Agusar iti nadalus ken dekalidad a bukel. 3. Araduen, suyuden ken limpyaen ti talon tapno maatipa ti panagadu ti ruot ken nasayaat ti panakamanehar ti padanum. 4. No agraep, agusar ti nasalunat a bunubon (2125 aldaw) manipud ti nadalus a pagbunubonan. Iraep ti dua a bunubon kada tugkel iti kaaddayo a 20 sentimetro (sm) x 20 sm. 5. Agabono iti husto a kaadu iti nitroheno (N), phosphorus (P), potassium (K), sulfur (S), ken zinc (Zn) base iti kasapulan ti mula. 6. Salakniban ti mula kadagiti ruot, peste, ken saksakit. 7. Iti kapigsa ti panaggipi ken panagsabong ti pagay, ikkaten dagiti laok (kas koma saan a pumada ti kadakkel, langa, panagsabong, ken dadduma pay), dagiti adda sakitna, nadadael a mula ken saan a nasayaat ti kolorna a dawa. 7 #
BARAYTIKENBIN-I Kadakkel ti mula wenno plant height: Nasken nga agpapada iti kadakkel iti mula. Ikkaten dagidiay sobra nga natayag wenno sobra nga babassit. Panagdawa (Panicle exsertion): Ikkaten ti mula nga nasapa unay wenno naladaw unay nga agdawa nu ikumpara iti kaaduan a mula. Kinadakkel ken kolor ti bukel: No kaaduan ti dawa ket attiddug ti bukel na, dagidiay addaan ti ababa nga bukel na ket off-types wenno laok. Ibati laeng dagidiay agpapada ti kolor na. Addaan wenno kinaawan ti ibo: No ti mula a pagay ket awanan ibo, dagidiay adda ibo na ket laok. Ngem adda dagiti dadduma nga barayti nga adda bassit ibo dagiti binukel iti tunggal dawa. 8 #
BARAYTIKENBIN-I Anggulo ti bandera nga bulong wenno flag leaf: No kadawyan nga bandera ket nakatakder, dagiti nakaleppay ken nakaflat ket laok. B 8. Gapasen ti pagay no 8085% dagiti binukel ket natangkenanen. 9. Iriken, dalusan ken ibilag ti bini agingga na 1214% ti moisture content na. 10. Ikabil ti bini iti nadalus a sako, reppeten sa idulin iti nalamiis, namaga, ken nadalus a lugar. Nagapuana: PhilRice, 2007. Field Operations Manual. Alejar M, Arocena E, Ayos E, Padolina T, Elep J, & Pamplona A. 2010. Seed Quality: Variety and Seed Selection. Rice Self-Sufficiency Plan Rice Technology Updates Seminar. 9 #
BARAYTIKENBIN-I Panagtesting ti Panagtubo ti Bin-i (Germination Test) 1. Mangiwaras ti 100 a bukel iti paper towel. Mabalin nga agusar iti kagudua ti puraw nga kamiseta nga naiyuper iti danum. 2. Kaluban dagiti bukel. Agusar iti paper towels (wenno daydiay kagudua ti puraw nga kamiseta). 3. Irolyo (roll up) iti paper towel wenno kamiseta ken idulin daytoy iti nalinong a lugar agingga 7-10 nga aldaw. Siguraduen nga kanayon a nabasa iti paper towel wenno kamiseta. 4. Kalpasan ti 7-10 nga aldaw, bilangen iti normal seedlings nga nagtubo. Dagiti normal seedlings ket napintas ti panagtubo ti ramut ken panagrusing na. 5. Napintas iti bin-i no 86 nga bukel wenno ad-adu pay iti nagtubo. 10 Iwaras iti 100 nga bukel iti paper towel wenno agusar iti puraw nga kamiseta Urnusen iti panangiwaras ti bin-i Kaluban dagiti bukel Irolyo ti paper towel ken idulin daytoy iti 7-10 nga aldaw #
PANNAKAISAGANAti PAGTALUNAN KeyCheck 2 Nalimpiya a naimbag ti pagraepan No nalimpiya a naimbag ti pagraepan: nalaka nga agsaknap ti uray limitado a padanum; nalaka a paatianan ti talon; nalaka a maiwaras ti abono; awan unay ti ruot; nalaka a mapaksiyat ti bisukol wenno golden kuhol; napintas ti panagdakkel ti mula; ken aggigiddan ti panagtangken dagiti dawa. Panangamiris ti Key Check. Bayat ti panangisagana ti talon, adda koma danum ti talon a 2-5 sentimetro (sm) wenno pareho ti kaatiddug ti tangan ti ima ti kaunegna. Awan koma ti makita a buntoon ti daga nga agrungarong iti rabaw ti danum kalpasan ti panaglimpiya. Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Dalusan ken tarimaanen dagiti tambak. Nadalus koma dagiti tambak tapno maksayan dagiti peste; nasedsed tapno saan nga umagneb ti padanum, ken 15 sm kangato x 20 sm kalawa tapno saan a pagumukan iti utot. Nalaka a pagsaknapen ti padanum ken paatianan ti talon no matarimaan dagiti tambak. Maiyanud dagiti sabidong no mapaatianan ti talon, agrupsa dagiti abono a basura, ken naun-uneg ken atitiddog ti ramut ti pagay. Panagarado. Iyarado dagiti ruot ken puon ti garami iti 10-15 sm a kauneg, 3-4 a lawas sakbay ti panagraep/sabog tapno malungsot dagiti pagtaudan ti natural nga abono. Nadardaras ti panagrupsa dagitoy no nabasa ti daga a gaborda. No saan a marupsa a nalaing dagiti organiko a banag, umalsem ti daga, saan pay a basta maagsep ti pagay dagiti taraon. 11 #
PANNAKAISAGANATIPAGTALUNAN Panagsuyod. Suyoden ti talon iti mamindua wenno ad-adu pay, makalawas ti baet. Umuna nga agsuyod makalawas kalpasan ti panagarado, tapno pumino dagiti bingkol ken maigamer dagiti puon ti garami. Agtubo pay dagiti bukel ti ruot ken naregreg laeng nga irik. Vargas Ti maika-dua a panagsuyod, pakuros iti turong ti panagsuyod, ket pakauna payen a panaglimpya, sukayenna dagiti nagtubo a bukel. Babaen kadagitoy a wagas, maksayan ti apon dagiti peste, ken saan nga aglubo unay ti talon. Patagen ti talon. Agusar iti tabla wenno pangpatag a guyuden iti nuang wenno maikabit iti handtractor. Tabla nga guy-guyuden ti nuang Tabla nga nakakabit iti handtractor Sabog a pagay. Kanalan dagiti igid ti tambak, ken iti tengnga ti talon tapno pagayusan ti sobra a danum, pangpidutan kadagiti agurnong a golden kuhol, ken pagnaan ti tao nga agsugot ken agparut iti ruot. 12 #
PANAGMULA Key Check 3 Pinaggigiddan ti panagmula kalpasan a napainanaan ti daga. Ti panaggigiddan a panagmula iti uneg ti makabulan ket lapdanna ti panagraira dagiti peste ken sakit iti pagay. No paginanaen ti talon iti saan a nakurkurang ngem 30 nga aldaw wenno nabaybayag pay, awan panganan ken pagyanan dagiti peste isu a matayda ngem depende daytoy iti kaadda padanum iti maseknan a lugar. 13 #
PANAGMULA Rekomendasion tapno matungpal ti Key Check
Paginanaen ti talon iti saan a nakurkurang ngem 30 nga aldaw kalpasan ti panagapit agingga iti sumaruno a panagmula. Babaen daytoy, malapdan ti panagraira dagiti peste iti kapagayan nga agresulta ti naballigi a panangmanehar iti panagtalon.
Suruten ti kadawyan a tiempo ti panagtalon iti lokalidad tapno naan- annayas ti panagbibingay dagiti mannalon iti padanom. Malappedan ti panagraira dagiti peste ken sakit nu aggigiddan ti panagmula iti pagay ti las-ud ti maysa nga bulan. 14 #
PANAGMULA Key Check 4 Umanay ken nasalun-at a bunubon. Narangpaya dagiti bulong ti nasalun-at a bunubon ken kabaelanna ti makikompetensia kadagiti ruot isu nga makapatanor iti adu a gipi nga addaan atitiddog a dawa. Raep. Kasapulan kada ektaria ti 20-40 kilo para inbred a bin-i ken 15-20 kilo para hybrid a bin-i. Agsugot iti las-ud ti 7 nga aldaw kalpasan ti panagraep. Kitaen no nasalun-at dagiti mula 10 nga aldaw kalpasan a nairaep. Masapul nga saan a nakurkurang ngem 25 a pinuon iti tunggal metro kuadrado. Sabog wenno dayrek. Kalpasan ti 15 nga aldaw a naipurwak ti naparusing a bukel, nasken a saan a nakurkurang ngem 150 a kapuon iti kada metro kuadrado no 40 kilo a bin-i ti nausar kada ektarya. No 80 kilo a bin-i ti nausar kada ektarya, masapul a saan a nakurkurang ngem 300 a pinuon kada metro kuadrado. Panangkarkulo ti kapuskol ti mula Pumili iti 3 a disso a pagsampolan nga agpadayagonal a direksion iti uneg ti talon (kitaen ti ladawan). Masapul a saan nga nakurkurang ngem 1 metro ti kaadayo ti pagsampolan manipud iti igid ti talon. Mangrukod iti 1m x 1m a pagsampolan. Bilangen ti pinuon iti kada kuadrado. Pagdadagupen ti nabilang a pinuon, kalpasanna bingayen iti 3 tapno maala ti gagangay a bilang ti pinuon iti kada metro kuadrado. 15 #
PANAGMULA CROPESTABLISHMENT Diagonal sampling Diagonal sampling Iti tungggal kinelleng, nairaep man wenno naisabog, pumili iti 10 a kapuon. Iti tunggal pinuon masapul nga adda uray maysa a nasalun- at a puon. Naberde, nasayaat ti panagdakkelna ken saan a nakaptan ti sakit ken peste ti narangpaya a mula. Rekomendasion tapno matungpal ti Key Check Ibunubon ti husto a kaadu ti bin-i iti kada ektarya tapno natibker ken nasalun-at dagiti bunubon. Nangatngato ti posibilidad nga agbiag ken nalaklaka a makaungar ti bunubon kalpasan a mairaep iti natibker ken nasalun-at a bunubon. No adu unay ti ibunubon, agresulta iti nakukuttong ken nalulupoy a bunubon. No umno ti kaaddayo dagiti mula, nasaysayaat ti panagbulongda ken malapdan ti panagado iti ruot. Para iti inraep, agbunubon iti asideg iti pangalaan ti danum ken salakniban ti bunubon manipud kadagiti peste nangruna iti bil-lit ken bao. Masapul pay a nalaka a mapaatianan iti pagbunubonan. 16 #
PANAGMULA Napateg ti umno a pannakamanehar ti padanum ken peste iti pagbunubonan. No adalem unay ti danum iti pagbunubonan, agbalin a nalulupoy ken saan a nasayaat ti panagramut dagiti bunubon gapu iti kinakurang iti angin. Nasken a masalakniban dagiti bunubon manipud iti billit ken bao a mangan kadagiti bukel ken mangparut kadagiti naparusing a bukel. Ikkan ti organiko nga abono iti pagbunubonan sakbay a limpiaen. No napino ti klase ti daga, ilaok ti 10-15 sako nga organiko a bambanag wenno 3-4 a sako a komersial nga organiko nga abuno iti kada 400 metro kuadrado. Parukaen ti organiko nga abuno ti daga isu a nalaklaka ti agsekka ken saan unay a madangran dagiti ramut ti bunubon. Agusar ti kompos wenno naparupsa a rugit ti dinguen, napauring a taep wenno naparupsa a garami. Mabalin a saanen nga agaplikar iti organiko nga abono no kalkalainganna ti pigket ti daga. Para iti sabog (direct seeded rice), isabog ti bin-i kalpasan a maisagana ken malimpia ti talon kas palagip ti Key Check 2. Salakniban ti naparusing a bukel wenno bunubon manipud billit, bao, bisukol ken ruot babaen kadagiti pagalagadan a nailanad iti panangmanehar kadagiti peste. Siguraduen nga agpapada ti kapuskol ti panangipurwak kadagiti naparusing a bukel iti nalimpia a talon. 17 #
PANAGMULA Wagas ti panangyuper ken pananglungoop ti bin-i 1. Para iti inbred nga bin-i, iyuper ti bin-i iti las-ud ti 24 nga oras (kagudua lang ti sako ti maikkan ti bin-i). Para iti hybrid, iyuper ti bin-i iti las-ud ti 10-12 oras. Palagip: No ti pinagyuperan ket saan nga iti agay-ayus nga danum (irigasyon wenno karayan), sukatan iti danum kada 5-6 oras. 2. Kalpasan iti panagyuper, ikkaten ti bin-i manipud ti nangiyuperan. Iparabaw daytoy iti maysa nga disso nga adda linong na. Kaluban daytoy iti garami. Saan a pagpatungen dagiti sako tapno saan a pumudot ken maluto iti bin-i. 3. I-lungoop dagiti bin-i iti 24 oras wenno aginggana adda makita nga puraw nga rusing iti bukel. Tapno saan nga pumudot iti bin-i, ibaliktad ti sako kada 6 oras. 4. Maysa nga aldaw sakbay nga agbunubun, agaramid iti pagbunubunan nga nakangatu iti 4-5 sentimetro (raised seedbed). 5. Ti kaakaba iti pagbunubunan ket 1 nga metro kada aray. Para iti maysa nga ektarya, agibukod iti 500 to 600 m (400 m 2 2 2 para iti pagbunobunan, 100-200 m para iti kanaleta). Ti baet kada aray ket 40 sentimetro Agaramat iti kompos wenno aniaman a klase ti organiko nga abono kas iti namaga a lugit, napauring a taep (carbonized rice hull wenno CRH), wenno naparupsa a garami. Ikabil ti 200 kilo wenno 5 a kaban nga organiko a ganagan iti 400 metro kuadrado a pagbunubonan. Parukaen dagiti kompos ken organiko a bambanag ti daga nga agresulta iti: Nalaklaka ken al-alisto a panagsekka ken bassit lang a bunubon ti madadael ti ramutna. 18 #
PANAGABONO KeyCheck 5 Naan-anay a taraon iti pagay manipud panaggipi agingga iti panaginaw ken panagsabong No naan-anay ti taraon iti pagay: napintas ti panagdakkel iti pagay; nasayaat iti panagdawa iti mula; ken adu iti maapit. Palagip: no sobra iti naikabil nga abono, lumangto unay iti mula isu nga adu ti umasideg nga peste ken nalaka nga agdeppes ti pagay no kurang iti abono wenno naladaw iti panagiyaplikar, mabayag a dumakkel iti mula, bassit laeng iti gipi, ken nalag-an iti binukel na Panangamiris ti Key Check. Manipud panaggipi aginggana iti panaginaw ken panagsabong, agsabog iti nitroheno nga abono (1 sako urea kada ektarya no matutudo wenno 1.5 sako nga urea kada ektarya no kalgaw) nu kaaduan a mabasa iti LCC ket nababbaba ngem 4 kadagiti nairaep ken nababbaba ngem 3 kadagiti naisabog (direct- seeded). Panagsasabong: saan a nakurkurang ngem 300 dawa kada metro kuadrado iti nairaep a pagay saan a nakurkurang ngem 350 dawa kada metro kuadrado iti naisabog a pagay 19 #
PANAGABONO Tapno makarkulo ti kapuskol ti mula wenno panicle density: 1. Pumili iti 3 a disso a pagsampolan a agpadayagonal a direksion iti uneg ti talon (Masapul a saan nga nakurkurang ngem 1 metro ti kaadayo ti pagsampolan manipud iti igid ti talon). 2. Mangrukod iti 1m x 1m a pagsamploan. Bilangen ti pinuon iti kada kuadrado. Pagdadagupen ti nabilang a pinuon, kalpasanna bingayen iti 3 tapno maala ti gagangay a bilang ti pinuon iti kada metro kuadrado. Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Ammuen ti masapul a nitroheno babaen iti Leaf Color Chart (LCC) ken amirisen ti dadduma pay a masapul a taraon babaen iti Minus One Element Technique (MOET). Napintas ti panagdakkel ken nangato ti maapit no maiyaplikar ti umno a klase ken kaadu ti taraon iti pagay iti husto a tiempo. No ad-adu ti masagrap ti pagay a raniag ti init, nasaysayaat ti panagdakkel ken panangagsepna iti abuno. Leaf Color Chart Ag-MOET 30 aldaw sakbay nga agraep wenno agsabog tapno maamiris ti kasapulan a taraon iti pagay babaen kadagiti makita a pagilasinan kas iti katayag ken kaadu iti gipi. Linawas nga ag-LCC manipud panaggipi agingga panagsabong tapno maammuan ti kasapulanna a nitroheno (N). 20 #
PANAGABONO Ti LCC ken MOET ket simple a wagas tapno maammuan no ania ti kasapulan nga taraon ti pagay ken no kaano nga agaplikar tapno makainot iti gastos iti abuno. Malaksid a maammuan ti kurang a taraon ti pagay, ammuen pay ti madi nga epekto dagiti sobra nga mineral no agpili iti iyaplikar nga abuno. Kadawyan nga agsubsobra ti iron dagiti kabanasan nangruna no agtalinaed ti danum iti talon bayat ti panagdakkel iti pagay. Dagiti akimbaba a bulong iti pagay a naapektaran iti sobsobra nga iron ket addaan babassit a maris-kape a batikbatik mangrugi iti murdong wenno bulong nga ag-orange-yellow agingga kolor- kape. Tapno maksayan ti ingel ti iron: paattianan ti talon sakbay a padanuman manen; - liklikan nga agtalinaed ti danum iti talon a narigat a maes- esan; balansien ti iyaplikar nga abono; ken - araduen a namaga iti talon kalpasan ti panaggapas tapno agawaaw ti ingel ti iron. 21 #
PANAGABONO Pangmanehar ti Nitroheno Linawas nga ag-LCC manipud 14 nga aldaw kalpasan ti panagraep (AKR) wenno 21 nga aldaw kalpasan ti panagsabog (AKS) agingga iti panagsabong. Ngem no nagabono iti 14-14-14-12S, 14 AKR wenno 21 AKS, rugian ti ag-LCC maysa a lawas kalpasanna (21 AKR wenno 28 AKS). Apektaran ti nitroheno dagiti proseso a mainaig iti apit: patayagenna ti mula; paaduenna ti gipi ken binukel nga agbagas iti dawa; dumadakkel dagiti bulong; ken umadu ti laon a protina dagiti binukel. No sobra ti nitroheno, aglalo no agin-inaw agingga nga agsabong, nalaka nga agdeppes ti pagay, nalaka a kapten kadagiti peste, ken nagastos pay unay. Ti Leaf Color Chart (LCC) ket maysa a wagas a pangrukod no agkasapulan iti nitroheno ti pagay wenno saan. kurang ti nitroheno nga mula No ad-adu ngem 5 kadagiti 10 a bulong nga indilig ket nababbaba ngem Numero 4 (para iti raep) ken Numero 3 (para iti sabog), agabono iti 1.5 sako a urea wenno 3 sako nga ammonium sulfate kada ektarya no panawen ti kalgaw ken 1 sako a urea wenno 2 sako nga ammonium sulfate kada ektarya no matutudo. No nagpondo iti 14-14- 14-12S, saan nga agusar iti ammonium sulfate gapu ta umdasen ti sulfur a naipondo. 22 #
PANAGABONO Ammonium sulfate ti mausar, saan a urea, no agkurang iti sulfur ti pagay (babaen iti MOET) wenno, no saan nga agusar ti adda sulfurna nga abono (14-14-14-12S). Phosphorus ken Potassium. Mabalin a paggapuan iti Phosphorus ken Potasium ti 14-14-14-12S ken 16-20-0 wenno 0-18-0 ken 0-0-60 ngem agpannuray ti usaren iti klase ti daga, puntiria a kaadu ti maapit, ken kaadda ti sidadaan a paggatangan. Ti phosphorus nga abono ket tumulong iti panagramut, panaggipi, nasapa a panagsabong, ken panagtangken dagiti dawa. Pangilasinan iti pagay nga kurang ti phosphorus: pandak ken bassit ti gipi na akikid dagiti bulong, ababa, nakatindek, ken natingra a berde kurang ti phosphorus (kanawan) nga mula nalapat dagiti puon ti pagay nabuntog a dumakkel basbassit ti bulong, dawa, ken binukel ARAMIDEN NGA ABONO DAGITI GARAMI Ammum kadi nga iti 5 tonelada nga garami ket makaited ti 25-40 kilo nga Nitrogen, 3-6 kilo nga Phosphorus, 60-85 kilo nga Potassium, 2-5 kilo Sulfur, 200-350 kilo Silicon, 2,000 kilo Carbon, ken dadduma pay nga sustansia. 23 #
kurang ti potassium nga mula kurang ti sulfur nga mula PANAGABONO Ti Potassium, tumulong iti panagramut ken panagdakkel tapno saan nga nalaka a matumba iti pagay. Nayonanna ti resistensia ti pagay kontra kadagiti peste. Narigat a malasin ti sintoma ti kinakurang ti potassium. No agkurang iti potassium ti pagay, natingra a berde ngem agduyaw a kolor- kape dagiti iking ti bulongda, umasping iti sintoma ti tungro ngem sapasap iti intiro a talon no potassium ti gapu Sulfur. Ti kaadu ti sulfur iti 14-1-4-14- 12S (12%) ket umanayen a mangsolbar ti kinakurang ti sulfur iti daga. Agkakaasping dagiti sintoma ti agkurang a sulfur ken nitroheno. Nu nitroheno ti kurang iti mula, umuna nga dumuyaw dagiti natangkenanen a bulong. Ngem no sulfur ti kurang iti mula, dagiti uggot a bulong ti umuna nga dumuyaw. Dadduma pay a sintoma dagiti agduyaw a bunubon iti kama, adu ti matay a bunubon no mairaep, nabuntog a dumakkel, bassit ti gipi, bassit ken ababa dagiti dawa, bassit dagiti binukel iti dawa, ken narigat nga agtangken. Nupay kasta, saan nga agngisit ti pagay, kas iti makurangan iti posporo ken potassium. 24 #
PANAGABONO Naluslusyaw dagiti akinngato ngem dagiti nataengan a bulong; no madama nga aggipi, mangrugi nga aglusyaw dagiti lapsi santo agwaras iti intero a bulong aginggana a maapektaran ti sibubukel a mula; ababbaba ken sumagmamano laeng ti dawana. Zinc. Iti kalgaw, agaplikar iti 25 kilo a zinc sulfate kada ektaria 14 aldaw kalpasan panagraep. Madlaw ti sintoma iti zinc deficiency wenno kinakurang iti zinc 2-4 a lawas kalpasan ti panagraep. Pangilasinan ti zinc deficiency agkolor-kape a kasla lati dagiti natangkenan a bulong agduyaw dagiti uggot a bulong narigat a dumakkel ti pagay pandek ken natayag dagiti pagay adda maipatto-pattok a narasay a raep iti talon Ngem makaungar ti pagay no mapaatianan ti talon. Nu nakaru unay iti zinc deficiency, bassit laeng ti maigipi ti pagay ken mataktak pay ti panagtangkenna. kurang ti zinc nga mula 25 #
PANAGABONO KAANU NGA MASAPUL IYAPLIKAR ITI NITROHENO, PHOSPHORUS, KEN POTASSIUM? Nasken nga agabono iti Nitrogen no: 10-14 aldaw kalpasan ti panagraep wenno 14-21 aldaw kalpasan ti panagpurwak (direct seeding) Panaginaw At 10% heading wenno agsapaw Nasken nga agabono iti Phosphorus no: 10-14 aldaw kalpasan ti panagraep wenno 14-21 aldaw kalpasan ti panagsabog Nasken nga agabono iti Potassium no: 10-14 aldaw kalpasan ti panagraep wenno 14-21 aldaw kalpasan ti panagsabog Panaginaw Nasken nga agabono iti Zinc no: 2 lawas kalpasan panagraep wenno panagsabog. KASANU NGA MAAMUAN TI TIEMPO TI PANAGINAW? Ammuen no mano nga aldaw ti kabayag wenno panagtangken ti bin-i. Kessayan ti 65 dagidiay kabayag na. Kaspagarigan: Ti NSIC Rc222 ket 114 aldaw ti kabayag na isu nga 114 - 65 = 49 Ti panaginaw iti NSIC Rc222 ket mabalin nga mangrugi no 49 nga aldaw kalpasan iti panakabunubon wenno panakasabog na. 26 #
PANAGABONO Listaan 4. Kurang nga sustansiya iti mapadanuman nga kapagayan iti Saguday, Quirino Barangay Bilang ti man- nalon Kurang nga sustansiya (bilang ti mannalon) NP NPS La Paz (adda padanum na) 2 1 1 Magsaysay 2 0 2 NP = Nitrogen ken Phosphorus NPS = Nitrogen, Phosphorus, ken Sulfur Listaan 5. Kurang nga sustansiya iti lugar nga agdependar iti tudo iti Saguday, Quirino Barangay Bilang ti man- nalon Kurang nga sustansiya (bilang ti mannalon) NPK NPS La Paz 2 2 0 Dibul 3 0 3 NP = Nitrogen, Phosphorus, ken Potassium NPS = Nitrogen, Phosphorus, ken Sulfur 27 #
PANAGABONO Listaan 6. Rekomendado nga abono ken apit base iti kurang nga sustansiya iti Barangay La Paz (irrigated). Kurang nga sustansiya Tiempo ti panaga- bono Rekomendas- yon ti MOET (kada ektarya) Aktwal nga inyaplikar (kada ektarya) Aktwal nga apit (t/ektar- ya) Nitroheno ken Phospho- rus Umuna Matutudo: 4 sako 14-14-14-12S 0.5 sako 16-20-0 2 sako 14- 14-14-12S 0.1 sako 16-20-0 4.33* Kalgaw: 5 sako 14-14-14-12S 2 sako 16-20-0 Maikadua ken Maikatlo a panaga- bono Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) nu kalgaw Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) para iti kalgaw 1 sako 46-0-0 1 sako 46-0-0 nu matutudo naapektaran iti bagyo 28 #
PANAGABONO Listaan 7. Rekomendado nga abono ken apit base iti kurang nga sustansiya iti Barangay Magsaysay (irrigated). Kurang nga sustansiya Tiempo ti panaga- bono Rekomendas- yon ti MOET (kada ektarya) Aktwal nga inyaplikar (kada ektarya) Nitroheno, Phospho- rus, ken Sulfur Umuna Matutudo: 4 sako 14-14-14-12S 0.5 sako 16-20-0 2 sako 14- 14-14-12S 0.1 sako 16- 20-0 Kalgaw: 5 sako 14-14-14-12S 2 sako 16-20-0 Maikadua ken Maikatlo a panaga- bono Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) nu kalgaw Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) para iti kalgaw 1 sako 46-0-0 nu matutudo 1 sako 46-0-0 nu matutudo naapektaran iti bagyo 29 Aktwal nga apit (t/ektar- ya) 4.26* #
PANAGABONO Listaan 8. Rekomendado nga abono ken apit base iti kurang nga sustansiya iti Barangay La Paz (rainfed). Kurang nga sustansiya Tiempo ti panaga- bono Rekomendas- yon ti MOET (kada ektarya) Aktwal nga inyaplikar (kada ektarya) Aktwal nga apit (t/ektar- ya) Nitroheno, Phospho- rus, ken Potasyo Umuna Matutudo: 4 sako 14-14-14-12S 0.5 sako 16-20-0 0.5 sako 0-0-60 2 sako 14- 14-14-12S 0.1 sako 16- 20-0 2.42* Kalgaw: 5 sako 14-14-14-12S 2 sako 16-20-0 1 sako 0-0-60 Maikadua ken Maikatlo a panaga- bono Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) nu kalgaw Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) para iti kalgaw 1 sako 46-0-0 nu matutudo 1 sako 46-0-0 nu matutudo naapektaran iti bagyo 30 #
PANAGABONO Listaan 9. Rekomendado nga abono ken apit base iti kurang nga sustansiya iti Barangay Dibul (rainfed). Kurang nga sustansiya Tiempo ti panaga- bono Rekomendas- yon ti MOET (kada ektarya) Aktwal nga inyaplikar (kada ektarya) Nitroheno, Phospho- rus, ken Sulfur Umuna Matutudo: 4 sako 14-14-14-12S 0.5 sako 16-20-0 2 sako 14- 14-14-12S 0.1 sako 16- 20-0 Kalgaw: 5 sako 14-14-14-12S 2 sako 16-20-0 Maikadua ken Maikatlo a panaga- bono Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) nu kalgaw Base ti resulta iti Leaf Color Chart 1.5 sako 46-0-0 (urea) para iti kalgaw 1 sako 46-0-0 nu matutudo 1 sako 46-0-0 nu matutudo naapektaran iti bagyo 31 Aktwal nga apit (t/ektar- ya) 1.78* #
PANAGABONO Listaan 10. Mairekomenda nga abono para iti nairaep nga pagay. Kurang nga Sustansiya Matutudo wenno wet season Second crop wenno dry season Nitrogen, Phosphorus, Potassium (N, P, ken K) 10-14 aldaw kalpasan nga nai- raep: 4 sako 14-14- 14-12 S kada ektarya Panaginaw: 0.5 sako 0-0-60 kada ektarya 10-14 aldaw kalpasan nga nairaep: 5 sako 14-14-14-12 S kada ektarya 2 sako 16-20-0 kada ektarya No resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1 sako 46- 0-0 kada ektarya Panaginaw: 1 sako 0- 0-60 kada ektarya No resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1.5 sako 46- 0-0 kada ektarya Nitrogen ken Phospho- rus (N ken P) 10-14 aldaw kalpasan nga nai- raep: 4 sako 14-14- 14-12 S kada ektarya 0.5 sako 16-20-0 kada ektarya 10-14 aldaw kalpasan nga nairaep: 5 sako 14-14-14-12 S kada ektarya 2 sako 16-20-0 kada ektarya No resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabuno ti 1 sako 46- 0-0 kada ektarya No resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1.5 sako 46- 0-0 kada ektarya 32 #
PANAGABONO Kurang nga Sustansiya Matutudo wenno wet season Second crop wenno dry season Nitrogen ken Potassium (N ken K) 10-14 aldaw kalpasan nga nai- raep: 4 sako 14-14- 14-12 S kada ektarya 10-14 aldaw kalpasan nga nairaep: 6 sako 14-14-14-12 S kada ektarya Panaginaw: 0.5 sako 0-0-60 kada ektarya Panaginaw: 1 sako 0- 0-60 kada ektarya No ti resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1 sako 46- 0-0 kada ektarya No ti resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1.5 sako 46- 0-0 kada ektarya Nitrogen (N) 10-14 aldaw kalpasan nga nai- raep: 4 sako 14-14- 14-12 S kada ektarya 10-14 aldaw kalpasan nga nairaep: 6 sako 14-14-14-12 S kada ektarya No ti resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1 sako 46- 0-0 kada ektarya No ti resulta ti LCC ket nababbaba ngem 4: agabono ti 1.5 sako 46- 0-0 kada ektarya Palagip: No kurang ti sustansiya nga sulfur iti daga ken saan nga nagusar ti 14-14-14-12S, agabono iti 2 sako nga 21-0-0-24S kada ektarya 2 lawas kalpasan nga nai-raep no matutudo wenno 3.5 sako 21-0-0-24S kada ektarya no second crop wenno dry season. No adda zinc deficiency, agabono ti 25 kilo nga zinc sulfate kada ektarya iti uneg ti 2 lawas kalpasan ti panagraep. 33 #
PANAGABONO KASANU NGA ARAMIDEN ITI MINUS-ONE ELEMENT TECHNIQUE (MOET) 1. Agkolekta iti 35 kilo nga daga iti pagtalunan. Palagip: Saan a mangala ti daga iti lugar nga: naglugnakan iti nuang; adda takki iti nuang, baka, ken dadduma pay nga dinguen; wenno adda marunrunot nga garami. 2. Para iti maysa nga ektarya, agkolekta ti sampol manipud iti 35 disso. Agusar iti 20 sentimetro x 2 sentimetro nga tubo iti PVC. Panangisagana iti sampol nga daga ken plastic nga pagmulaan 1. Mangala iti plastic a planggana ket idiay a paglalaoken a nalaing dagiti sampol nga daga. Ikkaten amin a ramut ken dadduma pay a nailaok a mula wenno parte iti mula. Nu namaga iti naala a daga wenno sampol, ibabad daytoy ti las-ud iti 2 a lawas. 2. Mangala iti 7 a plastic a gallon (dagiti pinagkabilan iti soy, suka, danum). Dalusan a nalaing saka putden iti ngatu a parte na. 3. Pintoran ti gallon iti nangisit a pintura. 34 #
PANAGABONO Panangilaok iti fertilizer formulation 1. Mangikarga iti 4 kilo a nabasa a soil sampol kada maysa a gallon. Ikiwar a usto. 2. Iwaras iti sachet wenno fertilizer formulation. Maysa nga sachet kada gallon. 3. Igamer iti maysa a sachet wenno fertilizer formulation kada gallon. Ugasan iti ima sakbay ken nu malpas nga igamer iti kargan iti sachet. 4. Markaan dagiti gallon iti: Complete, -N, -P, -K, -Zn, -S, ken - Cu. Panagmula ken panangaywan iti mula 1. Kada maysa a gallon, mangimula iti 5 a bunubon nga ag- edad iti 12 nga aldaw. No awan iti bunubon, mabalin met a mangusar iti 6 a naiyuper nga bin-i kada gallon. Kitaen tapno saan a maatianan iti gallon. Sibugan iti danum nga aggapu iti talon. 2. Kalpasan iti 10 nga aldaw, mangibati laeng iti 2 a mula kada gallon a nasayaat iti panagdakkel na. Siguraduen a kanayon nga adda danum na a 2 sentimetro. 3. Obserbaran iti panagdakkel ti mula mangrugi iti 14 nga aldaw kalpasan iti panagmula. 4. Padakkelen iti mula aginggana 45 nga aldaw kalpasan iti panagmula wenno 55 nga aldaw kalpasan iti panagsabog. MOET setup 35 #
PANAGABONO Obserbasyon nga aramiden 1. Ikumpara iti takder dagiti mula iti -N, -P, -K, -Zn, -Cu, -S iti mula iti Complete. No agpada a nasalun-at amin iti mula, awan iti kurang a sustansiya. 2. Bilangen iti gipi. Nu ti bilang iti gipi ket nababbaba ngem 80% iti bilang ti gipi iti Complete, kurang iti sustansiya. 3. Putden dagiti mula aginggana ti puon. Timbangen daytoy. No ti timbang iti mula iti maysa a gallon ket nababbaba ngem 80% kumpara iti Complete, kurang iti sustansiya. 36 #
PANAGABONO ADDANG ITI PANAGUSAR TI LEAF COLOR CHART (LCC) Linawas nga agLCC manipud 14 nga aldaw kalpasan ti panagraep (AKR) wenno 21 nga aldaw kalpasan ti panagsabog (AKS) agingga iti panagsabong. Ngem no nagabono iti 14141412S iti ika14 AKR wenno 21 AKS, rugian ti panagLCC maysa a lawas kalpasanna (21 AKR wenno 28 AKS). Igamer ti maysa gramo kada metro kuadrado a zinc sulfate iti pagbunubonan maysa nga aldaw sakbay ti panagbunubon. 1. Mangpili iti 10 a puon ti nalapsat wenno napintas a pagay iti talon. 2. Pilien ti nasalunat, kaudian, ken nakaukrad a bulong iti kada puon iti napili a mula. Ikumpara ti kolor ti tengnga a parte ti bulong kada tawa ti LCC. Pilien ti kaasitgan a kaasping a kolor ti bulong iti LCC. Saan nga kettelen ti bulong ken saan nga isarang ti LCC iti init bayat ti panagidilig. Maysa laeng a tao ti masapul a mangbasa ti kada iskediul ti panagbasa iti LCC. Aramiden daytoy manipud alas 810 ti bigat. 3. No adadu ngem 5 kadagiti 10 a bulong ket nababbaba ngem Numero 4 (para kadagiti inraep) ken Numero 3 (para kadagiti insabog), agabono iti 1.5 sako a urea wenno 3 sako nga ammonium sulfate kada ektaria no panawen ti kalgaw ken 1 sako a urea wenno 2 sako nga ammonium sulfate kada ektaria no panagtutudo. No nagabono iti 14141412S, saan nga agusar iti ammonium sulfate gapu ta umdasen ti sulfur a naiyaplikar. 4. Uliten ti panagbasa ti LCC iti kada 7 nga aldaw agingga ti panagsabong. 37 #
PANANGMANEHAR ITIPADANUM Key Check 6 Naliklikan ti sobra a danum ken tikag, a mangtaktak iti panagdakkel ti pagay ken mangkissay iti apit. Danum ti mangyuli kadagiti taraon iti pagay nga aggapu iti daga. No adda umdas a danum, nalaka ti agraep wenno agsabog, natibker dagiti bunubon, nadaras nga agungar ken dumakkel ti pagay, sigurado nga umapit. Panangamiris ti Key Check Awan ti madlaw a sintoma ti sobra a danum bayat ti panagdakkel ti pagay, kas iti nakapuy a panaggipi ken babassit a bulbulong. Sobra ti danum no ad-adalem ngem 5 sentimetro, ken agpaut iti 7 nga aldaw wenno nabaybayag pay. Awan met madlaw a sintoma ti tikag bayat ti panagdakkel ti pagay, kas iti aglukot ken aglaylay a bulong, magango a murdong ti bulong, ababa a bulbulong, pandek ti pagay, ken bassit ti gipi. Awan latta ti sintoma ti tikag manipud panaginaw agingga iti panagbagas, kas iti aglukot a bulong, magango a murdong ti bulong, saan a makaruar a dawa, ken adu unay nga eppes a binukel. No 120 nga aldaw ti kabayag ti pagay, gagangay nga agdawa iti 40-45 aldaw kalpasan iti panagraep (AKR) wenno 61-65 aldaw kalpasan iti panagsabog (AKS). Agluom met iti 70-100 AKR wenno 91-120 AKS 38 #
PANANGMANEHARITIPADANUM Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Agpadanum iti 3-5 sm laeng manipud panaggipi agingga iti 1-2 a lawas sakbay ti panaggapas. Ti 3-5 sentimetro (sm) laeng a padanum manipud 10 AKR wenno 10-15 AKS agingga nga agtangken ti pagay ti kasayaatan para iti panagdakkel ken panagbunga iti adu. Ngem iti mismo a talon, mabalin a nakiddit no dadduma ti padanum. Nupay matengngel ti ruot no sidadanum ti talon, makontrol met ti panagdakiwas ken panagdangran ti golden kuhol no apagsalapasap laeng ti danum bayat ti panagungar ti raep, wenno sabog. Mabalin nga usaren ti kontrolado a panagpadanum. Iti kontrolado a panagpadanum, saan a matikag wenno mataktak ti panagdakkel ti pagay, main-inut pay ti danum. Iti daytoy a wagas, mabalin uray mapaatianan ti talon, agingga iti 15 sm a kauneg ti agneb (perched water table) iti kalgaw ken 20 sm iti panagtutudo, sa manen padanuman. Maaramid daytoy manipud panagraep agingga iti kapigsa ti panaggipi. Iti panawen nga agsabong ti pagay, mapagtalinaed ti 3-5 sm a danum iti talon. Tapno mamunitor ti karabaw ti danum iti uneg ti daga, mangipasok iti talon iti 30 sm ken naabutan a tubong (kawa- yan wenno lata), iti kauneg a 20sm (sangadangan) manipud rabaw ti daga. Paatianan ti talon wenno isardeng ti agpadanum 1-2 a lawas sakbay ti panaggapas. Para iti aragaag a daga, paatianan ti talon makalawas sakbay ti gapas. Paatianan ti medio napigket a daga 2 a lawas sakbay ti panaggapas. 39 #
PANANGMANEHARITIPADANUM KONTROLADO A PANAGPADANUM PANAGUSAR TI OBSERVATION WELL Panagaramid ti Observation Well 1. Mangaramid iti tubo manipud iti plastik wenno kawayan nga agatiddog iti 25 a sentimetro ken aglukmeg iti 10 a sentimetro wenno dakdakkel pay. No agusar ti kawayan, siguraduen nga saan nga mairaman ti buko ti magupong nga mausar, wenno aniaman a dadaelna. 2. Mangpili iti akinngato a paset ti tubo. Iti ngato a pasetna, agaramid iti lima a sentimetro ken 10 a sentimetro ti kalawa na nga abut. Markaan iti "tag- ulan" (matutudo) ken "tag- araw" (kalgaw). 3. Agaramid iti abut a tallo sentimetro ti kaadayona no nakaidda wenno nakapatakder ti tubo. Agusar ti dekoryente a kolokol (electric drill) ket agaramid iti abut a 5 sentimetro a diametro ti kalawana. 4. Iti met sabali a bangir, mangaramid iti 5 sentimetro ti kaadayona nga abut no kasta a nakaidda ti tubo. 40 #
PANANGMANEHARITIPADANUM Pannakaipatakder ti observation well 1. Kalpasan ti panagmula, pumili ti paset ti talon a pakaipasdekan ti tubo. Ti kasayaatan a pangipatakderan ket maysa wenno dua a metro manipud iti tambak tapno alisto a maobserbar ti danum. Iti met agpapada ti kondisionna a taltalon maysa laeng a tubo iti kada maysa nga ektaria ti kasapulan. Iti sabali a bangir, kadagiti met talon a saan nga agpapada ti kondisionna, wenno agduduma ti kalamuyot ti daga, masapul ti maysa a tubo iti kada kategoria (ti tekstura ti daga wenno kangatona). 2 2. Iti napili a paset a pangipasdekan ti tubo, italmeg ti tubo a nakatakder iti daga ken guyoden met laeng nga insigida. 3. Ikkaten ti naiselsel a daga manipud ti uneg ti tubo kalpasan a maguyod daytoy manipud iti daga babaen iti panangibukbok ti nagyanna. 3 4. Uliten ti maikadua ken maikatlo a wagas agingga a ti namarkaan iti "tag-ulan" wenno "tag-araw" a tubo ket maibatog iti akinngato a paset ti daga. 5 5. Simpaen a nasayaat ti tubo a nakatakder no sigurado met laeng a naibatog iti makinngato a paset ti daga. 41 #
PANANGMANEHARITIPADANUM Panangusar iti observation well 1. No agpadanum iti panawen ti matutudo, agpalayos agingga makadanun ti danum iti akinngato a paset ti tubo. Iti kalgaw, padanuman ti talon agingga a madanonna ti lima a sentimetro iti ngato ti daga wenno iti marka iti tubo a "tag-ulan." 2. No agpadanum manen, masapul nga usaren ti wagas a pangkontrol ti irigasion no awanen ti makita a danum iti tubo. tag-ulan tag-araw Nu matutudo, agpadanum agingga na iti marka nga tag-ulan Nu kalgaw, agpadanum agingga na iti marka nga tag-araw. Palagip 1. Mangrugi nga agpadanum maibasar iti obserbasion manipud iti tubo 21-30 nga aldaw, wenno uppat a lawas kalpasan iti panagmula. Iti daytoy a tiempo, nasayaaten ken dadakkelen dagiti mula ken naisayangkaten ti wagas a panangkontrol kadagiti ruot. 2. Mangrugi nga agpadanum iti oras ti alas tres wenno alas kuatro iti malem 3. Bayat ti panagtalon, nasalun-at dagiti pagay ken daga no umno a dagup ti kasapulanda nga oksiheno a mangbalanse dagiti nadumaduma a pisikokemikal ken biyolohikal nga aktibidadda. 4. Iti panagsabong dagiti mula, pagtalinaeden ti lima a sentimetro a kaadalem ti danum tapno malapdan ti panagadu ti eppes a binukel gapu ti kinakurang ti danum. Agpagdanum manen no awanen iti danum ti observation well 42 #
PANANGMANEHARITIPADANUM 5. Paatianan ti talon maysa a lawas sakbay ti panagapit (para kadagiti aragaag a daga) ken dua a lawas sakbay ti panagapit (para kadagiti natangken ken napigket a daga). 6. Agarado lang nga narabaw kalpasan ti panagapit tapno mamentenar ken malapdan ti panagdakkel ken panaguneg dagiti rengngat ti daga iti panawen ti tikag wenno kalgaw. 43 #
PANANGMANEHAR ITIPESTE Key Check 7 Saan a bimmassit ti apit gapu kadagiti peste. Importansiya Ti maiyannatop a panangmanehar kadagiti peste ket agresulta iti napintas a kalidad ti binukel ti pagay wenno nangato nga apit. No ammo dagiti epekto dagiti organismo, aglawlaw ti talon, ken wagas ti pannakataripato ti pagay, maawatan metten ti dangran dagiti peste. Nasken nga ammuen ti peste tapno husto ti ipakat a wagas ti panangpaksiat iti daytoy bayat ti panagdakkel ti pagay. Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Agusar iti barayti a nakired kadagiti peste ken sakit nga agraira iti lugaryo. Ti panagusar kadagiti nakired a barayti ti umuna a depensa iti panangmanehar kadagiti peste ken kaasping iti biolohikal control. Sukatan ti barayti iti tunggal 2 agingga iti 4 a panagapit tapno maputed ti pannakairuam dagiti peste ket maatipa ti panagraira da. Agigiddan a panagraep wenno panagsabog kalpasan a napainanaan ti talon iti lugar (Kitaen ti Key Check 3). Biagen dagiti gagayyem nga organismo. Adu dagiti 44 #
PANANGMANEHARITIPESTE gagayyem nga organismo kadagiti kataltalonan, no la ketdi saan da a matay gapu iti pestisidio. Ti sobra a panagaramat kadagiti pestisidio ket matay dagiti organismo, madadael ti natural a balanse dagiti agpada a gagayyem nga organismo ken dagiti peste. Nasayaat unay no biagen dagitoy gagayyem nga insekto, menos gastos pay. Kas pangarigan, kanen ti longhorned grasshopper dagiti itlog ti stem borers, kabayatan a kanen met ti lawwalawwa dagiti leafhopper ken planthopper. Bisitaen ti talon. Kanayon a bisitaen ti talon kabayatan ti panagdakkel ti pagay tapno sigud a makita dagiti rumrumsua pay laeng a peste. Iti daytoy, dagus met a maipatungpal dagiti addang tapno maatipa ti dadael ken malapdan ti panagramaram na. Kadagiti met peste nga insekto, nasayaat no atipaen ida a dagus. LAGLAGIPEN: Saan nga espreyan dagiti insekto a mangan kadagiti bulong bayat ti umuna a 30 aldaw kalpasan ti panagraep wenno 40 aldaw kalpasan ti panagsabog. Masukatan to met laeng dagiti nadadael a bulong ken aggipi pay ti pagay. No espreyan dagitoy iti pestisidio, mairaman a matay dagiti gagayyem nga insekto. 45 #
PANANGMANEHARITIPESTE Peste ti pagay Rice Black Bug Ti nangisit a dangaw (rice black bug wenno RBB), Scotinophara coarctata (Fabricus), ket insekto nga agsepsep iti tubbog ti puon dagiti mula. Maysa daytoy kadagiti karigatan a paksiaten a peste iti kapagayan. Atakaren ti RBB ti pagay kadagiti adda padanumna a talon iti dandani amin a tukad ti panagdakkelna nangruna no kapigsana nga aggipi ken agluom. Kadagiti talon nga agpannuray iti tudo, 25-30 days awan ti maapit no nakaro ti panangatakar ti RBB. 3-5 days Panangpaksiat iti RBB: Aggigiddan nga agmula. Agmula kadagiti barayti nga agpapada a matangkenan iti uneg ti makabulan tapno malappedan ti panagadu ken panagdadaelda iti mula. Life cycle Agsabog imbes nga agraep. Narasrasay ti gipi ti naisabog a pagay isu a saan a magustuan ti RBB. Masilnagan dagiti RBB iti puon ti pagay nga isu ti pakatayanda no narasay dagiti gipi. Agtaraken iti pato. Bulusan ti pato iti talon sakbay ti panagraep tapno kanenda dagiti RBB. Panagusar iti silaw a pagtiliw. Agusar iti silaw tapno maamuan no adda RBB iti kataltalonan. Maatrakar ti RBB kadagiti naraniag a silaw. Ikali dagiti makolekta nga RBB. 46 #
PANANGMANEHARITIPESTE Panagpadanum. Padanuman ti talon iti 810 sm a kaadalem iti unos ti 12 aldaw tapno malappedan ti panagpessa ti itlog ti RBB. Panangsalaknib kadagiti gagayyem nga organismo. Liklikan ti panagpasuyot iti pestisidio tapno saan a madangran dagiti babassit nga alumpipinig (Telenomus triptus) ken buot (Metarhizium anisopliae) a makatulong a mangkontrol ti RBB. Pagtalinaeden a nadalus ti kapagayan. Ikkaten dagiti ruot a mabalin a kanen ken pagnaedan iti RBB. Dangaw ti Pagay (Rice Bug) Panangmanehar Kultural Ikkaten dagiti ruot iti kapagayan, tambak ken lawlaw ti talon tapno awan ti pagitlogan dagiti dangaw. Aggigiddan a panagmula tapno awan ti agtultuloy a panganan ti dangaw. Agipakat iti natay a bisukol wenno bao wenno aniaman a nabangsit a banag tapno nalaklakada a makolekta ken mapaksiat. Puoran wenno ispreyan iti kemikal dagiti nakolekta a dangaw. 17-26 days 5-9 days Life cycle ti dangaw 47 #
PANANGMANEHARITIPESTE Peste ti pagay Mas masaluadan dagiti dawa manipud panagsepsep ti dangaw no dagiti bulong ti barayti nga imula ket mailemmengna ti dawa. Biolohikal Dadaelen ti babassit nga alumpipinig ken saraan a dudon dagiti itlog ti dangaw. Patayen ti buot dagiti anannak ken nataengen a dangaw. Kanen ti lawwalawwa, kuriat, pagungpagong ken saraan a dudon dagiti anannak ken nataengan a dangaw. 48 #
PANANGMANEHARITIPESTE Stem Borer Panangmanehar: Ammuen no kaano ti kaadu dagiti amarilio a rusot iti bukod a lugar ken liklikan ti agmula iti daytoy a tiempo. Kas pagarigan, iti PhilRice Nueva Ecija, nangato ti populasion ti rusot kadagiti bulan ti Abril, Mayo ken Oktubre agingga't Disiembre. Isu nga ti panagmula ket iti Disiembre agingga ti Enero no panawen ti kalgaw, ken Hunio agingga iti Hulio no matutudo tapno maapit dagiti mula sakbay ti panagadu dagiti rusot. Usaren amin a biolohikal a wagas a pangpaksiat iti rusot kas iti gagayyem nga organismo a mangan, mangpaksiat ken mangted sakit iti daytoy. No ti panagatakar ti rusot ket bayat ti panagdakkel ti pagay, kabaelanna a suktan dagiti nadadael a gipi. Isu a saan a kasapulan ti agaplikar iti insektisidio bayat ti panaggipi ti pagay. Ipuon ti panaggapas tapno maikkat ti pagbalayan dagiti rusot. Sigud nga araduen ken palayusan ti talon kalpasan ti panaggapas tapno matay dagiti igges ken buyonbuyon (pupa) ti rusot nga adda iti naggapasan. Sagpaminsan nga iyadalem ti padanum tapno matinep dagiti itlog ti rusot nga adda iti puon ti pagay. 49 #
PANANGMANEHARITIPESTE Mamindua nga iyaplikar ti nitroheno nga abono iti rekomendado a kaadu ken tiempo. No adu unay ti nitroheno nalaklaka nga atakaren ti rusot dagiti pagay. Narigat nga atipaen ti rusot babaen ti panagusar iti insektisidio agsipud ta adda iti uneg ti puon ti pagay dagiti igges ken buyonbuyon daytoy. Masapul ngarud nga husto ti tiempo a panagiyaplikar ti insektisidio. Life cycle ti stem borer Tapno maamuan no kasapulan ti agaplikar iti insektisidio, kitaen ti kaadu ti kulibangbang ken itlog ti rusot iti kapagayan. Obserbaren ti kaadu dagiti kulibangbang ti rusot a maatrakar iti silaw sakbay ken kalpasan ti panagraep. Agkolekta iti itlog ti rusot. Ikabil dagitoy iti garapon, kaluban iti nadam-eg ken naingpis a lupot. Saan a kasapulan ti agisprey iti insektisidio no 30% kadagiti itlog ket saan a nagpessa ta kabaelan dagiti gagayyem nga organismo a paksiaten dagiti rusot. No 70% kadagiti itlog ket nagpessa, agisprey iti insektisidio dua nga aldaw kalpasanna. 50 #
Green Leaf Hopper 16-18 days 6-9 days Life cycle PANANGMANEHARITIPESTE Panangmanehar Iti panagusar ti naresistensiya nga barayti ti epektibo nga stratehiya a panangmanehar iti leafhoppers. Ingatu iti panagbunubunan ket iadayu daytoy iti poste ti kuryente wenno dagiti pagapuan ti silaw. Dalusan iti amin a nagtubo nga ruot. Agabono laeng iti umno nga kaadu iti abono. Nu adu unay ikabil nga nitroheno, adu iti umasideg nga ulmog iti mula. Pagbingayen iti tallo nga beses iti panagabuno tapnu haan nga umadu iti populasyon ti ulmog. Nu napuskul unay ti panagmula, umadu iti bilang ti leafhoppers. Paatianan iti talun tapnu bumassit iti populasyon iti leafhoppers. Patayen dagiti babassit nga akut- akot iti itlog ti leafhopper. Ti nymphs ken adults iti leafhopper ket patayen dagiti dryinids, alukap, towato, damselflies, lawwalawa, ken nematodes. 51 #
PANANGMANEHARITIPESTE Ulmog (Brown Planthopper) Nu mabalin ket saan nga ag-spray ti uneg ti 30 aldaw kalpasan ti panagraep wenno 40 aldaw kalpasan iti panagsabog wenno panagpurwak iti bin-i. Napaneknekan dagiti siyentista nga mabalin pay a makarekober dagiti mula manipud ti perdi iti peste. Nu ag-spray ka, matay dagiti gagay- yem nga organismo (kas dagiti lawwa-lawa) isu nga umadu pay iti populasyon iti ulmog. Panangmanehar Suruten iti 20 sentimetro x 20 sentimetro nga distansiya ti panagmula. Nu asideg iti distansiya ti panagmula, nalaka nga umadu iti ulmog. Iyadayu ti panagbunubunan manipud iti poste ti silaw. Agabono laeng iti umno nga kaadu iti abono. No adda sobra ti nitroheno, adu iti umasideg nga ulmog iti mula. Pagbingayen iti tallo nga beses iti panagabono tapno saan nga umadu iti populasyon ti ulmog. Agmula iti pagay iti dua laeng a daras iti maysa nga tawen ken agusar iti nasapa nga maapit nga barayti. Araduen dagiti timmubo nga pagay wenno ruot kalpasan iti panag-apit. 14 days 5-8 days Agpadanum ti adalem tapno malipos ti itlog dagiti ulmog. Obserbaran ken i-monitor ti sitwasyon iti talon tapno makasagana iti atake ti ulmog. 52 #
PANANGMANEHARITIPESTE Mabalin nga ag-spray iti sabon, sili, ken makabuhay tapno mapababa ti panangatakar ti ulmog. Iti panaggipi Narabaw laeng ti padanum tapno umadu dagiti makatulong nga organismo Panagbagas ti binukel Paatianan ken padanuman ti talon tapno maatipa ti panagdakkel ti ulmog. Agaramat kadagiti umno nga insektisidio no nakaro unay ti panangatakar ti ulmog tapno maliklikan ti pannakatay dagiti makatulong nga organismo. Biyolohikal nga Pangpaksiat Liklikan ti nasapa nga panagusar kadagiti pestisidio Kanen ti babassit nga alumpipinig ken mirid bugs ti itlog ken urbon ti ulmog. Kanen ti towato, lawwalawwa, water bugs, ken duyaw a dangaw wenno lady beetles iti ulmog 53 #
PANANGMANEHARITIPESTE Arabas (Armyworm/Cutworm) Panangmanehar Kultural Araduen amin dagiti awan mulana a talon tapno maipalag dagiti buyonbuyon ti arabas. Matay dagiti buyonbuyon no ipunget nga ikkaten dagiti ruot iti tambak. Liklikan ti agbunubon iti asideg ti karuotan. Palayusan ti pagbunubonan ken naggapasan tapno malapdan ti panagakar ken matay dagiti igges. 5-10 days Piduten dagiti itlog ken igges. No adu unay ti itlog ti arabas, putden ti murdong dagiti bunubon sakbay nga iraep. Kontrolen ti panagaplikar iti nitroheno nga abono 5-9 days Biolohikal Kanen ti babassit nga alumpipinig 1-14 days 11-28 days ti itlog ti arabas. Kanen ti dadakkel nga Life cycle alumpipinig ken ngilaw ti igges ti arabas. Patayen ti virus (NPV) ti igges ti arabas Kanen ti kuton ti itlog ken igges ti arabas. 54 #
PANANGMANEHARITIPESTE Kanen ti lawwalawwa ti kulibangbang ti arabas, nangruna dagiti mangnganup a lawwalawwa. Kemikal Mas epektibo ti maipasuyot ngem ti maipurwak nga insektisidio. Agpasuyot laeng iti naladaw a malem. Laokan ti maipasuyot iti nalabaga nga asukar tapno adadu ti kanen dagiti arabas. Saanen a mangan dagiti nataengan nga arabas no dandanin ti panagbalinda a pupa ta mapanda iti uneg ti daga. 55 #
PANANGMANEHARITIPESTE Bao Mabalin a mapukaw ti 560% iti apit maigapu iti bao. Kabaelan pay ti bao a dadaelen ti amin a mula iti pagbunubonan. Mabalina dadaelen ti bao iti amin a tukad ti panagdakkel ti pagay nang nangruna no nakabagasen daytoy. Mating 21 days Narigat a kontrolen dagiti bao gapu ta alistoda nga umadu ken napaut ti biagda. Malappedan ti panagadu ti bao no malimitaran ti paggapuan ti kanenda ken madadael ti pagumokanda. Death Birth o t h Epektibo a panangmanehar iti bao r t 9 months 3 months Ammuen dagiti pagilasinan iti kaadda ti bao iti talon. Kitaen no adda dalanda, agsinan"v" ti Maturity pannakaguped dagiti naputedl a gipi, ken nagbukel wenno ugisdonut ti nagdadaelan iti kapagayan. Mangbuangay iti grupo nga agtitinnulong para iti mammaminsan a panangpaksiat kadagiti bao. Pagkaykaysaen amin a wagas iti panagmanehar. Sakbayan manipud iti panangdadael ti bao iti kapagayan. Saan nga agisayangkat laeng iti panagmanehar kalpasan ti panagatakeda. 56 #
PANANGMANEHARITIPESTE Wagas a panangmanehar iti bao 1. Panagdaldalus. Ikkaten dagiti nakabunton a garami iti talon kalpasan ti panagapit ken panagarado. Pagtalinaeden ti kinadalus iti talon adda man wenno awan ti mulana tapno awan ti pagumukan dagiti bao. 2. Panagarado. Araduen a namaga ti talon tapno makissayan ti kaadda dagiti bisukol ken ruot a mabalin a kanen dagiti bao. 3. Panagtiliw ken panangdadael iti pagumukan ti bao. Kalien dagiti abut a pagumukan ti bao, punuen iti danum tapno mapilitan a rummuar dagiti bao. No awan ti pangalaan iti danum, agusar iti flamethrower. Iserrek ti murdong daytoy iti ruangan ti maysa kadagiti abot iti umok ngem masapul a kaluban dagiti dadduma nga abot tapno maangsan dagiti bao. 4. Panagaramat iti Trap Barrier System (TBS) wenno palabog (kitaen ti nakasina a pagbasaan para iti panagaramid ken panagusar iti TBS) 5. Panagaramat iti saltok (snap trap) wenno dadduma pay a pangsilo iti bao. Agaramat kadagiti pangsilo a saan a mangpatay iti bao. Iplastar dagitoy iti tambak nga asideg iti pakakitaan kadagiti tugot ken pagpagnaan dagiti bao. (Palagip: Saan nga agaplikar daytoy iti nalawa a talon; mas epektibo para kadagiti pagidulinan iti apit ken iti balay.) 6. Panagtiliw iti rabii. Agaramat iti lente a maikabit iti ulo. Epektibo daytoy a wagas no maaramid bayat ti pannakaisagana ti talon ken sakbay nga agsasabat dagiti bulong ti pagay. 7. Panangmanehar iti padanum. Pagtalinaeden ti 35 sm a kaadalem ti danum kalpasan panaggipi tapno malappedan ti iseserrek dagiti bao iti kapagayan. 57 #
PANANGMANEHARITIPESTE 8. Panaggigiddan a panagmula. Agmula a sangsangkamaysa iti lasud ti makabulan tapno sangsangkamaysa met laeng a mabakantean ti kataltalunan ket maguped ti paggapuan ti panganan dagiti bao. 9. Panagaramid iti tambak. Liklikan ti agaramid kadagiti akaba a tambak. Umdasen ti 15 sm a kaakaba ken 20 sm a katayag tapno awan pagaramidan dagiti bao iti pagumukanda. 58 #
PANANGMANEHARITIPESTE Bisukol [Golden Apple Snail] Nakaro ti panagdadael dagiti bisukol iti umuna a 15 nga aldaw kalpasan ti panagraep (AKP) ken umuna a 4-30 nga aldaw kalpasan ti panagsabog. Dakkel ti ibabaan ti apit no saan a makontrol ti bisukol. Alaen ken dadaelen dagiti itlog ti bisukol a kimmapet diay mula, saringit wenno kadagiti bislak. Kanen ti bisukol ti nalukneng a puon ti bunubon. Kabaelan ti bisukol nga ibusen ti amin a kairaep a pagay iti agpatnag. Baktaw a tunek ken naputed a bulbulong ti pagilasinan iti nagdadaelan ti bisukol. Reproductive period 60 days-3 yrs Incubation period 7-14 days Wagas a panangmanehar iti bisukol Eggs Dagiti natural ken biolohikal a wagas Kanen ti nalabbaga a kuton ken dudon ti itlog dagiti bisukol Adult Hatchlings Sidaen met ti tao dagiti bisukol 45-59 days 15-25 days Life cycle of GAS Kultural a panangmanehar Piduten dagiti bisukol Agusar kadagiti mula a mangsabidong iti bisukol kas iti asyang, sambong, gugo, ken makabuhay Mangikabil iti bulong ti aba ken saba, ken daan a diario iti talon tapno maatrakar dagiti bisukol ken tapno nalaka a makolekta dagitoy. 59 #
PANANGMANEHARITIPESTE Mangaramid iti babassit a kanal nga agrukod iti saan a nakurkurang ngem 25 sm ti kalawana ken 5 sm ti kaunegna tapno nalaka a makolekta dagiti bisukol Mangikabil iti nalaga a barut wenno kawayan iti pagserkan ken pagruaran ti danum iti talon tapno nalaka a makolekta dagiti bisukol Agusar iti husto a kaadu ti bin-i (inraep: 40 kilo a certified a bin-i iti kada ektarya; insabog: 60-80 kilo a certified a bin-i iti kada ektarya tapno nalaka a makolekta dagitoy. Agraep iti 25-30 aldaw a bunubon no dakkel a problema ti bisukol Pagtalinaeden ti 2-3 sm a kaadalem ti danum iti talon manipud 3 aldaw kalpasan ti panagraep Paatianan sagpaminsan ti talon tapno malimitaran ti panagakar ken pannangan dagiti bisukol Kultural a panangmanehar kalpasan ti panagapit Agpabulos ti adu a pato iti talon Piduten dagiti dadakkel a bisukol Araduen a namaga ti talon tapno maparuar dagiti bisukol ket maibilagda iti init 60 #
PANANGMANEHARITIPESTE Bil-lit (Bird) Panangmanehar Ti panaggigiddan a panagmula ken panagbugaw iti bil-lit ti pinaka-praktical nga pangkontrol iti bil-lit. Paputukan dagiti kannaway tapno mabugawda. Mangikabil iti banbanti (scarecrows). Mangibitin iti VHS tapes wenno casette tapes tapnu pangbuteng iti bil-lit. Agbugaw iti bil-lit iti agsapa (6 AM) ken iti malmalem (5 PM - 6 PM). 61 #
PANANGMANEHARITIPESTE Ruot (Weeds) Panangmanehar Isagana a nasayaat ti talon maysa a bulan sakbay ti panagmula. Paksiaten dagiti agtubo a ruot (1-3 a lawas manipud panagtubo) babaen ti panagpasuyot iti herbisidio wenno panangarado iti talon. Aramiden manen daytoy a wagas kabayatan nga papainanaan ti talon. No agmula para lako, agusar iti sertipikado a bukel tapno masigurado nga awan laok a bukel ti ruot dagiti bin-i No agraep, agaplikar iti para bukel a herbisidio 3-5 aldaw kalpasan ti maudi a panaglimpia. No impurwak ti panagmula, agaplikar ti 1-4 nga aldaw kalpasan ti pangpurwak wenno panagsabog. Para iti inraep a panagmula ti pagay a saan a parikut ti bisukol, padanuman ti talon 3-4 nga aldaw kalpasan ti panagraep ken pagtalinaeden ti kaadalem a 2-3 sentimetro tapno maatipa ti panagtubo dagiti ruot. Para iti impurwak wenno sabog a panagmula, agaplikar iti herbisidio no nabasa ti talon. Padanuman ti talon 7-10 nga aldaw kalpasan ti panagpurwak ken pagtalinaeden ti kaadalem a 5-7 sentimetro agingga ti panag-apit. 62 #
PANANGMANEHARITIPESTE Sakit ti Pagay Bacterial Blight Agraira ti bacterial blight kadagiti talon nga adda padanumna ken agdepdependar iti tudo, nangruna no panagtutudo. Bumassit ti kabaelan ti mula nga agpatanor iti taraonna no naapektaran iti Bacterial Blight. Lumag-an dagiti binukel, adu ti eppes ken mabalin a bumaba ti apit manipud 20% aginggana iti 50%. No ti pagay ket naapektaran iti Bacterial Blight, agtalinaed a sibibiag ti bacteria kadagiti naggapasan agingga a saan pay a nagrupsa dagitoy. Dagiti pagilasinan Kresek (mangrugi iti bunubon agingga iti panagggipi) Adda kasla nabasa a turik-turik kadagiti akinbaba a bulong; dumakkel dagitoy, agamarilyo, ken nadaras nga aggango; aglaylay dagiti mula Bumaba ti apit no ti naapektaran a mula ket 30% wenno ad-adu pay kabayatan iti panaggipi daytoy, mabalin pay nga awan ti maapit Leaf Blight Phase (kapigsaan iti panaggipi; napardas nga agwaras bayat ti panagdawa) Adda kasla nalibeg a linnaaw kadagiti turik-turik ti bulong iti agsapa; adda kasla nabasa nga urit nga agwaras iti bulong; nalidem a puraw dagiti dimmakkel nga urit nga kolor kape ti lawlawna. 63 #
PANANGMANEHARITIPESTE Dagiti makagapu iti panagtaud ken panagwaras ti Bacterial Blight: 1. Panagusar iti barayti a saan a naresistensia iti Bacterial Blight. 2. Sobra a panagaplikar iti nitroheno nga abono (nasursurok ngem 120 kilo kada ektarya) 3. Naangin 4. Naulep ken nadagaang nga aglawlaw iti 5 nga aldaw 5. Addaan ti temperatura a 28 C - 35 C 6. Saan a mapapaatianan a talon o o Nasapa a pagilasinan kadagiti sintomas Agmonitor no adda sintomas iti Bacterial Blight iti las-ud ti 3-6 lawas kalpasan ti panagraep wenno panagsabog. Obserbaren ti pagay iti agsapa sakbay a mamagaan dagiti bulong. Kitaen no adda kasla nalibeg a linnaaw kadagiti bulong a pagilasinan ti kaadda ti bakteria ti Bacterial Blight. No adda nakita a sintomas, adda kasla nabasa nga urit nga agwaras iti bulong kalpasan ti sumagmamano nga aldaw. No adda Bacterial Blight a sakit ti kaarruba a talon: Liklikan a sumrek iti bukod a talon ti danum manipud iti naapektaran a talon. Umuna a maapektaran iti Bacterial Blight dagiti pagay nga adda iti pagserkan ti danum. Dalusan dagiti ramit a nausar iti naapektaran a talon sakbay nga usaren iti sabali a talon. Saan nga agaplikar iti sobra a nitroheno. 64 #
PANANGMANEHARITIPESTE Dagus nga aramiden dagiti sumaganad no madlaw ti sintomas ti Bacterial Blight: Paruten dagiti naapektaran a pagay. Ikali dagitoy iti adayo iti talon. Agbiag ken maiwaras dagiti bakteria babaen ti padanum. Paatianan ti talon tapno makissayan ti dam-eg ti aglawlaw ti mula. Agaplikar iti umno a kaadu ti N nga abono. Panangmanehar iti Bacterial Blight 1. Agusar iti nakired a barayti. 2. Saan a pagtalinaeden ti danum iti pagbunubonan ken iti talon. 3. Saan a kapuskolen ti panagbunubon ken ti panagraep. 4. Liklikan a masugat dagiti bunubon bayat iti panagraep. 5. Mentenaren a nadalus iti talon. 6. Agaplikar laeng ti umno a kaadu ti nitroheno ken potasium. 7. Saan nga epektibo ti panagusar iti kemikal a pangkontrol iti Bacterial Blight. 8. Paginanaen ken pamagaan ti talon kalpasan ti panagapit. 9. Araduen iti talon ti naapektaran a naggapasan ken nagirikan. 65 #
PANANGMANEHARITIPESTE Rice Blast Leaf Blast Node Blast Panicle Blast Maysa a klase ti buot ti makaigapu iti sakit a rice blast. Apektaranna dagiti amin a klase ti kataltalonan nga agkurkurang iti padanum ken addaan nadam-eg nga angin ken nalamiis a temperatura iti rabii. Agtaud dagiti buot iti angin ken bin-i. Agbatek-batek dagiti naapektaran nga uggot agraman ti bulong, teltel ti bulong, puon, buko, dawa, ken binukel malaksid iti lapsi ti pagay. Leaf blast (manipud bunubon agingga panaggipi) Immatiddog a sukog gipang dagiti batek-batek; kolor-kape ti aglawlaw ken kolor-dapo iti tengnga dagiti batek-batek; no agtitipon dagiti batek-batek, aggango ken matay dagiti bulong Node blast/Collar blast (Panaggipi) Magango ti intero a bandera a bulong no naapektaran ti teltel daytoy Panicle blast (Panagbugi agingga iti panagdawa) Addaan batek-batek a kolor-kape a dumapo ti puon ti dawa a mangapektar iti bassit a paset wenno iti intero a puon ti dawa Bunga (Panagtangken wenno Maturity ) Ngumisit ken nalaka a matukkol dagiti buko ti pagay a naapektaran 66 #
PANANGMANEHARITIPESTE Makagapu iti panagtaud ken panagraira iti rice blast: 1. Kanayon nga adda dagiti buot iti angin 2. Kapagayan a masarakan iti nangangato a lugar wenno masansan a matuduan 3. Naulep, masansan nga agtudo ken agarbis 4. Nalabes a panagaplikar iti nitroheno nga abono 5. Nakaro a dam-eg iti aglawlaw 6. Kanayon a matiktikagan a kapagayan Panangmanehar iti rice blast 1. Agmula iti barayti a nakired iti rice blast 2. Agbunubon a nasapa iti bukel nga awan sakitna. Nasaysayaat nga adda danum ti pagbunubonan ngem ti agitunek iti namaga a daga. 3. Liklikan ti nalabes a panagaplikar iti nitroheno nga abono 4. Maneharen a nasayaat ti panagpadanum tapno saan a matikagan ti pagay kadagiti talon nga agdepdependar iti tudo. Palayasan ti talon tapno makissayan ti epekto iti blast. 5. Puoran dagiti naapektaran a mula. 6. Liklikan ti agubra iti talon no nabasa dagiti pagay. 67 #
PANANGMANEHARITIPESTE Tungro Pagilasinan Agmilatmilat dagiti naganus a bulbulong Agamarilio wenno natayenteng nga amarillo dagiti nataengan a bulbulong Saan a dumakkel ken narasay ti gipi iti pagay Wagas ti panangmanehar Saan a maagasan dagiti pagay nga addaan ti tungro. Nasaysayaat a lappedan ngem tay kontrolen ti tungro. Aggigiddan nga agmula dagiti agaabay a talon tapno bumassit ti bilang dagiti agiyakar nga insekto. Itiempo ti panagmula no nababa ti populasyon dagiti insekto. Dadaelen dagiti naggapasan kalpasan ti panagapit babaen ti panagarado tapno maikkat dagiti mula a pagnaedan ti green leafhopper (GLH). Ikkaten dagiti addaan tungro a pagay no manGrugi ti panangatakar ngem saan nga epektibo daytoy no adun ti naapektaran a mula. Agsabog. Nakirkirang ti panagraira ti tungro kadagiti talon a naisabog dagiti bini ngem kadagiti talon a naraepan. Ammuen a nasapa ti kaadda ti sakit. Kitaen ti kaadu ti addaan sakit a mula. Siputan ti kaadda dagiti GLH. Obserbaren dagiti kabangibang a talon. Paruten dagiti mula a kinapet ti sakit. Agmula iti nakired a barayti. Pilien dagiti barayti a saan a 68 #
PANANGMANEHARITIPESTE naapektaran ti sakit iti napalabas a panagmula. Itantan ti nakired a barayti ti panagatakar ti sakit ket mapabassit ti tsansa a maakaran ti mula ken bumaba ti apit. Adda lattan pagkaanan wenno pagnaedan ti GLH no agtultuloy ti panagmula iti pagay iti makatawen. Paginanaen ti talon iti saan a nakurkurang ngem 1 bulan kalpasan ti panaggapas. Makatulong daytoy a mangpabassit ti panganan ken pagnaedan dagiti GLH ket bumaba ti bilangda. Agusar laeng iti insektisidio no kasapulan. Saan nga agisprey iti pagbunobunan no bassit laeng ti bilang ti GLH ken saan pay a naapektaran ti tungro dagiti bunubon. Saan nga ulituliten ken pabayagen ti panagusar iti insektisidio tapno umadu dagiti gagayyem nga organismo ken mataginayon ti balanse ti bilang dagiti insekto. Ikkaten dagiti adda sakit na a mula. Sapaen nga ikkaten dagiti naapektaran a mula. No naladaw unayen ti panagikkat kadagitoy, maisturbo dagiti GLH tapno adadda nga agwaras ti sakit. 69 #
PANAGAPIT Key Check 8 Nagapas ken nairik ti pagay iti umno a tiempo. No aggapas ken agirik iti umno a tiempo, sigurado a napintas ti kalidad ti irik, nangina ti presio ken kaay-ayo dagiti aggatang. Ad- adu ti saan a natangkenan a binukel ken nababbaba ti milling recovery no nasapa unay a gapasen ti pagay. No met marpekan wenno naladaw unay a gapasen ti pagay, adu ti maregreg a binukel ken adu ti matumek no maipabayo. Adu pay ti mapukaw gapu ta kanen ti bao, billit ken insekto. Maapektaran ti apit ken kalidad ti irik no nasapa wenno naladaw ti panaggapas. Panangamiris ti Key Check. Gapasen ti pagay no 80-85% ti binukel ket natangkenanen. Rekomendasion tapno maipatungpal ti Key Check Iriken ti pagay saan a naladladaw ngem maysa nga aldaw kalpasan a nagapas no matutudo ken saan a naladladaw ngem dua nga aldaw no kalgaw. Agusar iti nadalus a treser wenno pagirikan nga husto ti templana. 70 #
PANAGAPIT Aggapas no 20-25% ti kadam-eg (moisture content) ti binukel no matutudo ken 18-21% no kalgaw. Nasaysayaat no agusar iti grain moisture meter. Liklikan nga ipenpen ti ginapas iti nalablabes ngem maysa nga aldaw. Bumara ti penpen ket mabalin nga agbuot ken ngumisit ti irik a mangibaba ti kalidad ti bagas. Nasken a kalkalainganna laeng ti kapardas ti panagpuligos ti bolabola iti treser (agarup 800 rpm). No napardas unay, adu ti maputed wenno mabuksilan a bukel. No nabuntog unay, adu ti saan a mairik. 71 #
Nagadawan iti impormasion: International Rice Research Institute. 1989. Isinalarawang Gabay sa Pinagsama-samang Paraan ng Pagsugpo sa Peste ng Palay sa mga Bahaging Tropiko ng Asia. W.H. Reissig, E.A. Heinrichs, J.A. Litsinger, K. Moody, L. Fiedler, T.W. Mew at A.T. Barrion. International Rice Research Institute, Philippines. Philippine Rice Research Institute. 2003. Field Guide on Major Disorders of the Rice Plant in the Philippines, Diseases and Nutritional Deficiencies. PhilRice, Maligaya, Muñoz, Nueva Ecija. Philippine Rice Research Institute. 2007. Sistemang PalayCheck para sa Palayang may Patubig. PhilRice, Maligaya, Muñoz, Nueva Ecija. Philippine Rice Research Institute. 2008. Insect Pest Diagnostic, Pilipino Edition. PhilRice, Maligaya, Muñoz, Nueva Ecija. Philippine Rice Research Institute. 2011. PinoyRice Knowledge Bank. 72 #
NAYON 73
74
75 62
76
77 64
78 63
79 66
80
81 68
82
83
84 72
85 74
86
87
88
89
90
Acknowledgment Rice Sufficiency Officer Minajoy B. Wigan PhilRice Isabela Development Team Helen R. Pasicolan Fernando D. Garcia, Development Coordinator (until Jan. 31, 2012) Branch Manager: Democrito B. Rebong (effective Jan. 16, 2012) Fidela P. Bongat (May 11, 2010 to l Jan. 15, 2012) Manuel G. Gaspar (until April 30, 2010) Office of the Mayor, Saguday, Quirino Hon. Dionisio M. Vicmudo Municipal Agriculture Office Engr. Raphy A. Sugue, Municipal Agriculturist Marina G. Tolbe, Agricultural Technologist Pacita A. Tabuac, Agricultural Technologist Rollie P. Acosta, Agricultural Technologist Diomelson M. Vicmudo, Agricultural Technologist 91 Project Leader Lea dR. Abaoag Managing Editor & Layout Artist Olive Rose M. Asis Technical Reviewers Anita V. Antonio, MS Gertrudo S. Arida, MS Fernando D. Garcia, MS Leonardo V. Marquez, BS Edwin C. Martin, MS Fe A. dela Peña, PhD Rolando C. San Gabriel, MS LSTD Program Leaders Ruben B. Miranda (2009-2010) Lea dR. Abaoag (2011-2012) Layout & Cover Design Marlon M. Prado Photo Credits Philippine Rice Research Institute #
PHILIPPINE RICE RESEARCH INSTITUTE Ang PhilRice ay isang korporasyon na ari at kontrolado ng pamahalaan na nakasudlong sa ilalim ng Kagawaran ng Pagsasaka. Ito ay nilikha sa pamamagitan ng Kautusang Tagapagpaganap Bilang 1061 na ipinalabas noong ika-5 ng Nobyembre taong 1985. Pangunahing layunin nito ang makatulong sa pagbuo ng mataas mag-ani at nagpapababa ng gastusing mga teknolohiya upang ang mga magsasaka ay makapag-ani ng sapat na bigas para sa lahat ng mga Pilipino. Naisasakatuparan ng PhilRice ang misyong ito sa pamamagitan ng pananaliksik, paglilinang, at ekstensyon sa pamamagitan ng punong tanggapan nito sa mga sangay sa pakikipagtulungan ng isang "network' na kinabibilangan ng 57 na mga ahensya at 70 "seed centers" na nakalatag sa iba't-ibang panig ng bansa. Isinasagawa at ipinapalaganap ng PhilRice ang tatlong programang R&D (2010-2013). Ang mga ito'y may kinalaman sa pagkamit ng rice self-sufficiency sa ating bansa, pagpababa ng kahirapan at malnutrisyon, at pagpapahusay ng antas ng Syensya at Teknolohiyang pang-agrikultura. Sa pamamagitan ng mga programang ito nilalayon ng PhilRice na mapaunlad ang antas ng buhay ng mga magsasakang Pilipino at ang sektor na pang agrikultura sa kabuuan. Ang PhilRice ay mayroong mga sertipikasyon gaya ng mga sumusunod: ISO 9001:2008 (Quality Management), ISO 14001:2004 (Environmental Management System), at OHSAS 18001:2007 (Occupational Health and Safety Assessment Series). para sa karagdagang impormasyon, sumulat, bumisita, o tumawag sa mga sumusunod: PhilRice Central Experiment Station Science City of Muñoz, 3119 Nueva Ecija TRUNKLINES: 63 (44) 456-0277; -0285 Text Center: 0920-911-1398 WEBSITE: E-mail: prri@email.philrice.gov.ph PhilRice Batac MMSU Campus, Batac City, 2906 Ilocos Norte Tel: (77) 670-1882 Telefax: (77) 670-1867 PhilRice Negros Cansilayan, Murcia, 6129 Negros Occidental Cp: 0928-506-0515 PhilRice Agusan Basilisa, RTRomualdez, 8611 Agusan del Norte Tel: (85) 818-4477; 343-0778 Telefax: (85) 343-0768 PhilRice Isabela San Mateo, 3318 Isabela Tel: (78) 664-2280; (78) 664-2954 Telefax: (078) 664-2953 PhilRice Midsayap Bual Norte, Midsayap, 9410 North Cotabato Tel: (64) 229-8178 Telefax: (64) 229-7242 PhilRice Los Baños UPLB Campus, College, 4031 Laguna Tel: (49) 501-1917; (49) 536-8620 Telefax: (49) 536-8620 92 PhilRice Bicol Batang, Ligao City, 4504 Albay Cp: 0908-884-0724 PhilRice Field Office CMU Campus, Maramag, 8714 Bukidnon Tel: (088) 222-5744 #