PAKAAMMO ITI PUBLIKO DAGITI SINGASING NGA ENMIENDA WENNO MABALIWAN ITI NAREBISAR A PAGALAGADAN (CHARTER) Tl COUNTY Tl MAUl (1983), KAS NAAMENDARAN Kas mayayon iti Seksion 14-2.2 ti Narebisar a Pagalagadan (Charter) ti County ti Maui (1983), dagiti sumaganad ket isu dagiti enmienda ti Pagalagadan nga insingasing ti Konseho ti County ti Maui ken enmienda iti Kodigo ti County ti Maui (Maui County Code) babaen ti petision inisiatibo nga insingasing ti SHAKA Movement. Ti tunggal singasing nga enmienda, addaan iti espesipiko a saludsod sakbayna a mainaig iti enmienda nga agparangto iti balota ti 2014 Eleksion Heneral. SALUDSOD A MABOTOSAN - MAUl: Konseho: Pondo Para iti Kabaelan-ti Kaaduan a Panagpabalay Rumbeng kadi a maamendaran ti Pagalagadan (Charter) tapno mailayon ti rekisito a ti dua a porsiento (2%) iti agingga iti fiscal year 2021 nasertipikaran a buis dagiti saan a magunay a propriedad (real property) ket mailatang a para iti pondo iti kabaelan-ti-kaaduan a panagpabalay ket daytoy a pondo mausar para iti pannakaaramid, pannakasalaknib, ken pannakaikalawa ti masakupan ti kabaelan-ti-kaaduan a panagpabalay ken pannakapaadda ti natalged a Iugar a pagnaedan para kadagiti tattao a nababa ti sapulda wenno awan mategteggedanda no dadduma? SINGASING NGA ENMIENDA Tl PAGALAGADAN (CHARTER) Seksion 9-20. Pondo Para iti Kabaelan-ti-Kaaduan a Panagpabalay 1. lti tinawen a mailatang a badiet a para iti pannakapataray ti gobierno ken pannakapasayaat dagiti agdama a gannuat ti turay para kadagiti fiscal year 2008 agingga iti [2015] 2021, mangilatang ti konseho iti di nakurkurang ngem dua a porsiento (2%) manipud iti masingir a nasertipikaran a buis dagiti saan a magunay a propriedad (real property) para iti pondo a managan iti pondo para iti kabaelan-ti-kaaduan a panagpabalay. [Konseho] konseho ket mabalin a mangilatang iti badiet wenno apropriasion para iti pondo a mainayon iti minimum a kasapulan nga apropriasion. Dagiti maurnong a pirak ken awan pay nakailatanganna a di naar-aramat a kuarta nga adda iti pondo ket mausarto a para iti pannakaaramid, pannakasalaknib, ken pannakailawa ti kabaelan-ti-kaaduan a panagpabalay ken pannakapaadda ti natalged a pagnaedan para kadagiti tattao a nababa ti sapulda wenno awan mategteggedanda no dadduma, kas sagudayen ti maysa nga ordinansa, agraman ti pannakapasayaat dagiti agdaman a pasdek, pannakagatang dagiti daga ken dadduma pay a wagas ti pananggun-od iti daga ken propriedad, panagplano, panagdesinio, ken panagbangon. lti ania man a fiscal year, ti ti masakupan 1
SALUDSOD A MABOTOSAN- MAUl: Konseho: Dagiti Dusa (Charter) ket Rumbeng kadi a maamendaran tapno maingato ti agdama a kangatuan a dusa a mabalin a maipataw para iti pannakasalungasing ti ania man kadagiti probision ti Charter ken iti pannakasalungasing dagiti ordinansa ken pagannurotan a patawan ti linteg manipud $1,000 wen no makatawen a pannakaibalud, wenno agpada, ket mapagbalin daytoy a $25,000 wenno makatawen a pannakaibalud, wenno agpada? ti Seksion 13-10 ti Pagalagadan SINGASING NGA ENMIENDA Tl PAGALAGADAN Seksion 13-10. Dagiti Dusa. Ti konseho, babaen ti ordinansa, ket ipatawnanto ti dusa kadagiti panagsalungasing iti ania man kadagiti probision daytoy a pagalagadan (charter) ken mabalin pay a mangipataw iti dusa kadagiti panagsalungasing kadagiti ordinansa ken pagannurotan nga addaan iti bileg ken epekto ti linteg, ngem ti dusa ket saan a nangatngato ngem [$1,000.00] $25,000, wenno maysa (1) a tawen a pannakaibalud, wenno agpada. SALUDSOD A MABOTOSAN - MAUl: Karbengan ti Botante nga Agisingasing: Dagiti Organismo nga Addaan iti Nabaliwan a Hene (Genetically Engineered Organisms) Rumbeng kadi a ti singasing nga inisiatibo a mangiparit iti panagpatanor ken panagpaadu kadagiti organismo nga addaan iti nabaliwan a hene (genetically engineered organisms) iti sakup ti County ti Maui, a mabalin a maamendaran wen~o maibabawi para iti maysa nga espesipiko a tao wenno entidad no Ia ketdi adda dagiti kasapulan a panagadal a mainaig iti aglawlaw ken iti salun-at dagiti umili, maangay dagiti pannakiinnuman kadagiti umili wenno public hearings, ken mapaadda ti dua-nga-apagkatlo ti botos ken ikeddeng ti Konseho ti County a daytoy nga aramid ket nagun odda dagiti kasapulan a pagrukodan, ken ipatawna dagiti dusa a sibil ken kriminal kadagiti panagsalungasing, ket maadaptar para iti County ti Maui? SINGASING A GAKAT BABAEN Tl KARBENGAN Tl BOTANTE NGA AGISINGASING (VOTER INITIATIVE) MAYSA A GAKAT A MANGITUYANG ITI PANNAKAISARDENG PAY LAENG Tl PANAGPATANOR KADAGITI ORGANISMO NGAADDAAN ITI NABALIWAN A HENE Ti Tsapter 20.39 ti Kodigo ti County ti Maui (Maui County Code) 19_ (20_ Edision, kas naamendaran) ket maamendaran babaen ti pannakainayon ti baro nga artikulo a maikkanto iti maitutop a bilang ken mabasanto a kas sumaganad: "Artikulo _ Addaan iti Nabaliwan a Hene." Pannakaisardeng Pay Laeng ti Panagpatanor Kadagiti Organismo nga 2
SEKSION 1: Pakabuklanna Ti Konstitusion ti Hawaii, ibagana a dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko wenno Public Trust Resources (iramanna ngem saan laeng a mailimita iti daga, danum, ken angin) ket masapul a mataginayon ken masaluadan para iti agdama ken kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Dagiti Operasion ken Aramid iti County ti Maui a Mainaig iti Genetically Engineered (GE) nga Organismo wenno Organismo nga Addaan iti Nabaliwan a Hene (am-ammo pay a kas GMO) ket maisabali iti panagpatanor kadagiti taraon a Genetically Engineered (GE) wenno nabaliwan ti heneda ket ngarud, sabali met dagiti mabalin nga igubuayda a risgo wenno peggad ken pakaseknan. lti County ti Maui, dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket iramanna ti panagpatanor kadagiti mula a paggapuan dagiti bin-i a GE, dagiti maeks-eksperimento a mula, ken ti nakaro ken nasaknap a panagusar kadagiti insektisidio a pakairaman ti panageksperimento kadagiti insektisidio ken nadumaduma a kombinasion dagitoy iti arigna maysa a laboratorio nga adda iti ruar. Adda panagamak dagiti umili iti County ti Maui no dagitoy nga Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ken ti panagusar ken panageksperimento kadagiti iti Pestisidio ket mangigubgubuayda iti dinton maatur a didigra kadagiti tattao, Aglawlaw, ken kadagiti Rekursos a Kukua ti Publiko (Public Trust Resources). Ngarud, dagiti umili iti County ti Maui ket kidkiddawenda ti pannakasuspende wenno pannakaisardeng pay laeng amin nga Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE iti sakup ti County babaen ti Temporary Moratorium Initiative wenno Temporario a Pannakaisardeng Dagiti Operasion ken Aramid agingga nga adda mairuar a panagamiris maipanggep iti gubuayen dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ken ti panagusar kadagiti Pestisidio iti Aglawlaw ken iti Salun at ti Publiko ket daytoy a panagamiris, nasken a repasuen wenno adalen ti Konseho ti County. SEKSION 2: Dagiti Takuat Pannakasaluad ti Aglawlaw ken ti Tawid Kultural 1. Ti napardas ken saan a matengtengngel a panagadu dagiti komersial nga agrikultural nga entidad a mainaig iti pannakapatanor ken pannakapatan-ay dagiti Organismo a GE ket pagpeggadenna ti kinatalged ken panagrang-ay ti ekonomia agrikultural ti Maui agraman ti salun-at dagiti umilina, ken ti aglawlawna. Saan laeng a dayta, dagiti dagdaga ti County ti Maui ken ti kadandanumanna ket addaan iti kultural ken espiritual a pateg kadagiti katutubo a tattao iti Hawaii. Daytoy a kultural ken espiritual a tawid ket agsagaba iti dinton maatur pay a pannakadidigra no ti natural nga aglawlaw wenno ti nakaparsuaan ti Maui ket masabidongan gapu kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo GE. iti karbengan a 2. mangikeddeng no dagiti peggad a mainanaig kadagiti Opersion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket saan a rumbeng a sagabaenda ken karbenganda ti mangpaisardeng pay laeng kadagiti kakasta nga Aramid. Dagiti agindeg iti County ti Maui County ket addaanda 3
3. Dagiti Organismo a GE ket saan a paset ti natural nga aglawlaw wenno ti nakaparsuaan ti County ti Maui; ketdi, addada iti County a kas posible a kita dagiti iti posible a organismo a mangraraut pannakadangran wenno pannakadadael ken/wenno iti mabalin a saanen a pannakaisubli ti sigud a kasasaad ti aglawlaw ken ti kultural a tawid gapu kadagiti ganggannaet nga Organismo a GE ket supsuportaran ti Doktrina iti Pannakasaluad Dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko iti Hawai (Hawaiian Public Trust Doctrine), ti Konstitusion ti Estado ti Hawaii, ken dagiti dadduma pay a linteg ti Estado ken County maipanggep iti aglawlaw. iti nakaparsuaan. Ti pannakasalaknib 4. Ti pannakabaliw ti hene (genetic engineering) dagiti mula ken ayup ket masansan nga adda ibungada a di manamnama a pasamak. Ti pannakamanipular dagiti hene babaen ti pannakabaliw dagitoy ken ti pannakayallatiw dagiti hene kadagiti sabsabali nga organismo ket maysa a saan a nakananama a proseso. Saan a masigurado dagiti ibungana ken saan a makontrol. Ti panamaglalaok kadagiti mula, ayup, ken dagiti hene dagiti bakteria ken bayrus babaen ti genetic engineering kadagiti kombinasion a saan a napili nga agbiag iti natural nga aglawlaw ket mabalin a mangibunga iti pannakadidigra ti salun-at ken aglawlaw ken pagpeggadenna ti tawid kultural ti Maui, ti Aglawlaw ken Dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko. Dagiti Pakaseknan iti Pestisidio 5. Dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo aGE ket mabalin a mangigubuayda kadagiti pakadidigraan ti aglawlaw. Kas pagarigan, idi 2013, 93 a porsiento kadagiti amin a soya a naimula iti U.S. ket nabaliwan ti hene dagitoy tapno agbalinda a naandur kadagiti erbisidio. Kinapudnona, ti kaaduan kadagiti mula a GE ket nadesinioda tapno agbalinda a naresistansia kadagiti erbisidio, ket ngarud, inggubuayda met ti nakaro a pannakausar dagiti erbisidio. Kas resultana, dagiti GE a mula a naresistansia iti erbisidio inggubuayda met ti pannakailaok ti 527 a milion a libra a nayon nga erbisidio iti pagtatalonan ti pagilian. Dagitoy a makasabidong nga erbisidio ket dadaelenda ti salun-at ken kalidad ti dagatayo, dangranna dagiti atap a nabiag, sabidonganna ti inumentayo a danum, ken pagpeggadenna ti salun-at dagiti konsiumer ken agtrabtrabaho iti talon. Ti nayadu a panagusar kadagiti erbisidio kadagiti Operasion ken Aramid a 6. Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket imbungana ti napardas a pannakapataud ken panagadu dagiti naidumduma ti kinaandurda a ruot (superweeds) a naresistansia iti erbisidio. Ti panagadu dagitoy a kita ti ruot ket agdidiaya ti panangsakupna iti pakasarakan kadagiti natibo a mula ken ayup kadagiti saan a masuksukay a daga ken puersaenna dagiti mannalon a mangikaadu iti usarenda a makasabidong ken nangingina nga erbisidio tapno mapaksiat dagitoy a ruot kadagiti masuksukay a daga. 7. Dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ken ti kabulbulonna a panagusar kadagiti pestisidio ket mabalin nga ibungana ti dakkel a risgo iti pannakapataud dagiti peste a managan iti 'superbugs' wenno naidumduma a nabiag a naresistansia kadagiti organiko a pestisidio, a pakadidigraan met ti naipakadawyan wenno kombensional a panagtalon ken dagiti organiko a mannalon a mapuersa nga agaramat kadagiti ad-adu ken/wenno napigpigsa a pestisidio tapno makontrolda dagitoy baro a peste. 4
8. Kadagiti dadduma nga Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE, nadumaduma a kita ti pestisidio ti maus-usar iti isu met laeng a tiempo wenno mausarda iti assideg ti battawayda a tiempo ("pesticide cocktails"). Daytoy nga aramid ket masansan a maipakpakat kadagiti mula a pakaipadasan dagiti pestisidio babaen ti wagas a 'trial and error' wenno di ammo no mayat wenno saan tapno laeng makatakuatda kadagiti mula a naresistansia iti pestisidio. lti daytoy a proseso, mabalin nga adda baro wenno di am-ammo a kemikal a mapataud. Nupay dagiti indibidual a Pestisidio ket naipadas ken adda regulasion ti pannakausarda iti Iugar a bukbukodda a nakaipadasan, awan pay ti umdas a pannakaipadas ken/wenno regulasion a mainaig kadagiti nadumaduma a kombinasion dagiti kemikal a maipakpakat bayat dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE, ken bassit no adda man dagiti naipadas tapno maammuan kama no ania ti ibungana iti mabiit, ken iti adayo a masakbayan para kadagiti ayup ken tattao. Dagiti lsyu iti Regulasion Ti kinakurang dagiti regulasion iti benneg ti county, estado ken pederal, imbatina 9. dagiti umili iti County ti Maui a sisasango kadagiti nadadagsen a pakaseknan a mainaig iti napaut nga epekto dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE, banag a mamagpeggad iti kinadarisay ti tawid kultural, ekonomia agrikultural, ekonomia ti turismo, ti salun-at dagiti sangaili, dagiti umili ken ti aglawlaw ti County ti Maui. 10. Ti napardas a pannakapatan-ay ken pannakayam-ammo dagiti Organismo aGE, a mainayon iti kinakurang dagiti regulasion iti benneg ti county, estado ken pederal, imbatina dagiti umili iti Maui a sisasango kadagiti nadadagsen a pakaseknan a mainaig iti napaut nga epekto dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE. Awanan ti Departamento ti Agrikultura ti Hawaii iti umdas nga estruktura iti regulasion tapno mamonitor wenno masiputan dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE wenno tapno makatulong iti pannakailawlawag kadagiti mabalin nga ipagteng dagitoy nga Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE iti ekonomia, aglawlaw, tawid kultural, wenno iti salun-at dagiti umili ti Maui. Saan met a nasayaat ti pannakaamiris wenno awan ti independiente a nangamiris kadagiti direkta, saan a direkta, ken dagiti maurnong nga ibungana iti County ti Maui daytoy napaut ken intensibo nga Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ken ti kanaigna a panagusar kadagiti pestisidio. Dagiti Konsiderasion iti Ekonomia 11. Ti agrikultura ti maysa kadagiti napateg a paset ti ekonomia agrikultural ti Maui. Ti organiko a panagtalon ti maysa a napardas ti idudur-asna a sektor iti ekonomia agrikultural ti Maui. lokal nga ekono'mia ti County ti Maui County ket agbatbatay met iti 12. panagballigi iti mangmangged. Ti pannakasalaknib dagiti daga ken kadandanuman ti Maui ket napateg unay para iti agtultuloy a panagballigi ti industria ti turismo ti Maui. Ti ti industria ti turismo, nga isu ti sektor ti County a kaaduan 13. Ti ekonomia agrikultural ti Maui ket agpampannuray iti pannakapagtalinaed ti reputasionna a pagtataudan dagiti nangato ti kalidadna nga apit nga organiko ken kinatalged dagiti kombensional. Ti pannakapagtalinaed ti identidad, kalidad, ken 5
produkto agrikultural agraman dagiti ilaklakona iti ganggannaet ket napateg unay iti kinasalun-at ti ekonomia ti Maui. Transheniko a Kontaminasion 14. Ti pannakakontaminar dagiti produkto agrikultural kadagiti Organismo a GE ket mabalin a mangipagteng kadagiti di mabilang a dadakkel nga epekto. Dagiti merkado nga aglaklako kadagiti organiko a produkto agraman ti adu a ganggannaet a pagilian ket saanda a kayat dagiti produkto a GE ket uray pay ti sangkabassit laeng a mantsa ti Transheniko a Kontaminasion ket mabalin ken ibungana ti nakaro a pannakadangran ti ekonomia no dagiti nakontaminaran a produkto ket pagkedkedanen dagiti aggatgatang. Ti transheniko a kontaminasion ket mabalin ken pudno a mapasamak a kas 15. (cross-pollination), panamagtitipon dagiti bunga kombensional ken bin-i a GE, di nairanta a pannakayakar dagiti ayup wenno gapu iti kita ti panawen, ken dadduma pay a wagas. Mapasamak ti transheniko a kontaminasion no dagiti mula a GE ket mapatanorda kadagiti Iugar a saan met a nairanta a pakapatanoranda. Kas pagarigan,- manipud nayam-ammo dagiti papaya a GE iti County ti Hawaii (Big Island), nasuroken a 50% kadagiti saan a GE a papaya iti Big Island ket inasawa wenno kinontaminaranen dagiti papaya a GE. ti panagiinnallatiw dagiti pollen Ti transheniko a kontaminasion ket lapdanna dagiti mannalon ken ti publiko a 16. maaddaan iti karbengan nga agpili no kayatda wenno saan ti agpatanor kadagiti mula nga awan mantsana a GE. Nakurang met ti legal a pagbatayan tapno masalakniban dagiti mannalon ken dadduma pay a partido a mapukaw ti kredibilidadda a kas agpatpatanor kadagiti saan a GE a produkto ken kadagiti merkado gapu iti biddut a saanda met nga inaramid a kas resulta ti transheniko a kontaminasion. 17. mapasamak a transheniko a kontaminasion. lti agdama, awan pay dagiti mekanismo a mangipanamnama nga awanto ti Awan pay ammo wenno napaneknekan a sientipiko a wagas wenno pamay-an 18. tapno mapasubli dagiti Organismo a GE wenno no kasano a maagasan wenno madalusan ti aglawlaw iti kanito a maruk-atan dagiti Organismo a GE iti aglawlaw wenno apaman nga adda mapasamak a kontaminasion. Peggad iti Pannakadangran Dagiti Rekursos a Daga 19. Dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE iti County ti Maui ket naiturong kangrunaanna iti panagpataud kadagiti bin-i ken pannakaipadas dagiti mula a kabulonna ti agresibo ken maulit-ulit a panagusar kadagiti pestisidio sakbay ti panagmula ken bayat ti panagdakkel dagitoy a mula. Dagitoy nga Operasion ken Aramid ket ipaayda dagiti risgo ken makapadanag a pannakadangran dagiti rekursos a daga. Sumagmamano kadagiti mikrobio nga adda kadagiti daga ti County ti Maui ket madangdangran gapu kadagiti pestisidio a maipakpakat kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE. Peggad iti Pannakadangran Dagiti Rekursos a Daga 20. Addan dagiti paset ti danum iti uneg ti daga (groundwater) ti Maui a saanen a sinsinan ti pannakakontaminarna kadagiti Pestisidio, a pakairamanan ti DBCP ken TCP, manipud kadagiti dati a kombensional a panagmula kadagiti pinia. Dagiti Operasion ken 6
Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket kabulonna ti nakaro a panagusar kadagiti Pestisidio a lalo met a nangpakaro iti agdama a problema. 21. Adu kadagiti talon ti mabaybay-an a saan a masuksukay iti napaut a panawen bayat ti maulit-ulit a pannakaipakpakat ditoy dagiti Pestisidio. Kumarkaro met ti kaadu dagiti pestisidio a mailimlimog kadagiti danum nga agayus manipud ditoy, a mangididiaya kadagiti makita a dagus ken makitanto iti masakbayan a peggad gapu iti nakaro a pannakadangran dagiti danum iti rabaw ken iti uneg ti daga, kadagiti aplaya ken kadagiti katangriban. Peggad iti Pannakadangran Dagiti Rekursos ti Angin 22. Dagiti angot ti Pestisidio ken makadangran a tapok a mapataud kadagiti Aramid ken Operasion a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket mangidiaya kadagiti makita a dagus ken makitanto iti masakbayan a peggad gapu iti nakaro a pannakadangran nangruna iti angin, kadagiti agtrabtrabaho iti talon, ken kadagiti tattao nga agindeg kadagiti Iugar a pagturongan ti angin manipud iti pakapaspasamakan dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE. SEKSION 3: Dagiti Karbengan ken Bileg Bileg ti County 1. Sagudayen ti Dagiti Narebisa a Paglintegan ti Hawaii (Hawaii Revised Statutes), Seksion 46-1.5(13): "Ti tunggal county ket addaan iti bileg nga agipaulog kadagiti ordinansa a patienna a nasken tapno masalakniban ti salun-at, biag, ken sanikua, ken tapno mapagtalinaed ti urnos ken seguridad ti county ken dagiti agindegna iti ania man a banag a saan a maikontra, wenno agpanggep a mangbalusingsing, iti panggep ti ania man a paglintegan ti estado a no sadino a dayta a paglintegan ket dina ibatad wenno iparipirip a dayta a paglintegan ket eksklusibo wenno padapada a maipakat iti sibubukel nga Estado." Dakami, dagiti umili iti County ti Maui, ipaganetgetmi nga addaankami iti lehitimo a lokal a panggep tapno ipakatmi daytoy nga inisiatibo iti agpang ti county tapno masalakniban ti salun-at, biag ken sanikua iti sakup ti County ti Maui. Saan laeng a dayta, ti Konstitusion ti Estado ti Hawaii, nalawag nga itedna ti bileg kadagiti subdibision politikal tapno itandudoda ti Doktrina ti Pannakasaluad Dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko (Public Trust Doctrine) iti babaen ti Artikulo XI, Seksion 1 ken kadagiti amin a tattao a napusgan a mangipatungpal kadagita nasao a karbengan a kas kadagiti Karbengan iti Aglawlaw iti babaen ti Konstitusion ti Estado ti Hawaii, Artikulo XI, Seksion 9. Dagiti Karbengan iti Aglawlaw 2. Sagudayen ti Konstitusion ti Estado ti Hawaii, Article XI, Seksion 9 "Dagiti Karbengan iti Aglawlaw": "Ti tunggal umili, addaan iti nadalus ken makapasalun-at nga aglawlaw, kas sagudayen dagiti paglintegan a mainaig iti kalidad ti aglawlaw, agraman ken pannakapagtalinaed, pannakasaluad ken pannakapasayaat dagiti rekursos naturales wenno dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan. Ti asino man nga umili ket addaan iti karbengan a mangipatungpal iti daytoy a karbengan kontra iti ania man a partido, publiko wenno pribado, babaen dagiti maitutop a legal a wagas, a kas sagudayen met laeng dagiti limitasion ken regulasion a kas ibaga ti linteg." iti karbengan nga agbiag ti pannakakontrol ti polusion 7
Doktrina iti Pannakasaluad Dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko ti Estado 3. Sagudayen "Pannakapagtalinaed ken Pannakaparang-ay Dagiti Rekursos": ti Konstitusion ti Hawaii, Artikulo XI, Seksion 1 "Para iti pagsayaatan ti agdama ken dagiti sumarsaruno a kaputotan, ti Estado ken dagiti subdibision politikalna ket masapul a pagtalinaeden ken saluadanda ti kinangayed ti nakaparsuaanna, a pakairamanan dagiti daga, danum, angin, dagiti mineral, paggapuan ti enerhia, ken itandudona ti pannakaparang-ay ken pannakausar dagitoy a kinabaknang iti wagas a mayannatup iti pannakapagtalinaed dagitoy ken iti pannakaitandudo met ti panagbalin ti Estado a saan a maaw-awanan kadagitoy a kinabaknang. Amin a kinabaknang ti nakaparsuaan a kukua ti publiko ket adda iti pannaluad ti Estado a para iti pagimbagan dagiti umili." ti nakaparsuaan ti Hawaii ken amin a kinabaknang 4. lti Maine vs. Taylor, 477 U.S. 131 (1986), impatalged ti Korte Suprema a ti Klausa iti Komersio (Commerce Clause) ti Konstitusion ti US ket dina lapdan dagiti estado ken dagiti lokalidad iti "panangsaluadda iti salun-at ken kinatalged dagiti umilida ken iti kinadarisay dagiti kinabaknang ti nakaparsuaanda." lnlawlawag pay daytoy pagbatayan a pangngeddeng ti Korte $uprema ti maysa a konsepto nga iti di nagbayag, naam ammo a kas "Prinsipio ti Panagan-annad" ("Precautionary Principle") nga agkuna (ti estado a maseknan) a saan a rumbeng a "di agkutkuti ket agur-uray lattan agingga iti adda mapasamak a mabalin a pakadidigraan ti aglawlaw a dinton maatur pay wenno agingga a ti komunidad dagiti sientista ket ikeddengda no ania kadagitoy (peggad iti aglawlaw) ti pannakapasamak dagitoy." Maine vs. Taylor, 477 U.S. 131 (1986). Mainaig iti bileg wenno autoridad a dakamaten ti Seksion 2, iti ngato, dagiti umili iti County ti Maui ket kiddawenna a siiget a ti Prinsipio ti pannakaipawil dagiti amin a panagparnuay, panagtaripato, panagpatanor, wenno panagpadakkel kadagiti Organismo a GE iti County. ti makadangran wenno saan sakbay nga agkuti ti Panagan-annad ket maipakat babaen tapno malapdan Dagiti Karbengan nga lpaay Daytoy nga Ordinansa Prinsipio ti Panagan-annad 5. Dakami, dagiti umili iti County ti Maui, adtoy nga ipakammomi a dagiti residentemi, sangailimi, Dagiti Rekursos a Kukua Dagiti Umili, ken ti Aglawlaw ket masapul a masalakniban manipud kadagiti mabalin a makadangran iti salun-at, kontaminasion, pannakapukaw ti dibersidad, pagpeggadan ti aglawlaw ken aminen a pagpeggadan manipud kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE a saan a nakagun-od kadagiti kasapulan wenno rekisito a kas ituyang daytoy nga Ordinansa. Ngarud, adtoy nga ipakatmi ti karbenganmi a mangaramat iti inisiatibo a proseso ti laeng County tapno maipataw ti moratorium wenno ti pannakaisardeng pay ti kadagiti panagpatanor, wenno panagpadakkel panagparnuay, Organismo a GE iti County ti Maui tapno iti kasta, masaluadan dagiti residentemi, dagiti sangailimi, ken ti aglawlaw, ken kalikagumanmi ti pannakaibaskag ti detaliado a panagadal no ania dagiti ibungana iti aglawlaw dagiti peggad a mainanaig kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE. panagtaripato, 8
SEKSION 4: Panggep Dagiti panggep daytoy nga Artikulo ket: tapno salaknibanna ti Aglawlaw ken dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko (Public 1. Trust Resources) manipud iti transheniko a kontaminasion gapu kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE; tapno masalakniban ken maitandudo ti ekonomiko nga integridad dagiti merkado 2. dagiti organiko ken saan a GE a produkto a dangran dagiti transheniko a kontaminasion gapu kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE; 3. aspekto dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo GE; tapno masalakniban ti County ti Maui manipud kadagiti makadangran nga tapno mataginayon ti karbengan dagiti agindeg iti Maui a mangibasura kadagiti 4. Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE maibatay kadagiti rason a mainaig-iti-salun-at, moral, wenno dadduma pay a pakaseknan; ken tapno mataginayon ti Aglawlaw ti County ti Maui ken Dagiti Rekursosna a Kukua 5. ti Publiko (nga addaan iti naidumduma ken nalaka a madangran nga ekosistema), idinto nga itandudona ti tawid kultural dagiti katutubo nga agnaed iti Maui ken dagiti nariinganda nga Operasion ken Aramid iti panagtalon. Daytoy nga Artikulo ket ipaawatna a mamimpinsan ti naagapad a panggep. pananggun-odna kadagiti Seksion 5: Temporario a Moratorium. Mailabsing iti linteg para iti asino man a tao wenno entidad ti siaammo a 1. panagpadakkel wenno panagparnuay, panagpatanor, wenno panagipadasna kadagiti Organismo Genetically Engineered (organismo nga addaan iti nabaliwan a hene) iti sakup ti County ti Maui agingga iti dumteng ti panawen a dagiti probision ti "Pannakamendar Wen no Pannakaibabawi ti Moratorium" (Seksion 6, baba) ket nagun-oden. panagtaripato, 2. Ti subseksion (1) daytoy a seksion ket SAAN a mayaplikar iti: (a) panagparnuay, panagtaripato, panagpatanor, wenno panagpadakkel wenno panagipadas kadagiti Organismo a GE nga addaan iti katengngaan-ti-panagdakkelda apaman a daytoy a tsapter ket maipatungpal; (b) ania man a wagas ket naisaganan a mailako a kas taraon dagiti tao wenno ayup; asino man a lisensiado a mainaig iti pannakataripato ti salun-at a ti trabahona ket (c) mangamiris iti kaadda wenno kaawan ti sakit, panagtaripato, wenno panangagas iti asino man a pasiente a tao babaen ti panagusarna kadagiti produkto nga addaan kadagiti Organismo a GE; ken kadagiti Organismo a GE a nailaoken iti ania man a taraon wenno agas nga iti 9
(d) ania man a kolehio wenno unibersidad a naikkan iti naan-anay a pammalubos tapno agisayangkat kadagiti saan-a-nairanta a panguartaan a nasientipikuan a panagsukisok, panagsukisok iti medisina, wenno edukasion a pakausaran dagiti Organismo a GE, no Ia ketdi daytoy nga aramid ket maisayangkat kadagiti naakkuban a laboratorio nga adda iti uneg dagiti pasdek, ken mangipakpakat kadagiti nainget a wagas tapno maliklikan ti aksidente a pannakaruk-at dagiti Organismo a GE tapno mairuarda iti aglawlaw. Seksion 6: Pannakaamendar Wen no Pannakaibabawi ti Moratorium 1. Ti temporario a moratorium a kas sagudayen ti Seksion 6 ket agtalinaed ti bilegna agingga iti saan nga amendaran wenno ibabawi ti Konseho ti County ti Maui a kas nailawlawag iti subseksion 2 daytoy a Seksion, wenno agingga iti ipalubos ti linteg. 2. Ti Konseho ti County ket mabalinna ti agawat kadagiti singasing nga enmienda, wenno singasing a mangibabawi, iti Temporario a Moratorium a kas sagudayen ti Seksion 6 para iti ania man nga espesiko nga Operasion wenno Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE no Ia ketdi ti Panagadal Maipanggep iti Pannakaapekto ti Aglawlaw ken ti Salun-at ti Publiko wenno Environmental and Public Health Impacts Study (EPHIS) a kas nailawlawag iti Seksion 7 ket kompleto a naaramid para iti nasao nga Operasion wenno Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE. Ti pannakaanamong ti ania man a singasing nga enmienda wenno panangibabawi iti Temporario a Moratorium para iti ania man nga Operasion wenno Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE iti babaen daytoy a Seksion ket kasapulannanto dagiti sumaganad: (1) panangadal ti Konseho ti County ken dagiti umili iti EPHIS a kas naidetalye iti Section 8.2.a; (2) maysa a public hearing wenno pannakaiuman kadagiti umili; (3) ti botos a mangipalubos a kasapulanna ti di nakurkurang ngem dua-nga apagkatlo (2/3) dagiti kameng ti konseho;(4) ti panangikeddeng ti Konseho ti County a ti pannakaanamong ti enmienda wenno pannakaibabawi ti ania man nga Operasion wenno Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ket saan a mangibunga iti nakaro a pannakadangran no di ket mangibunga iti napalalo a pagsayaatan para iti salun-at ti agdama ken kadagiti masakbayan a kaputotan dagiti umili ti Maui, a suportaranna a naan-anay ti pannakapagtalinaed ken pannakasalaknib ti kinadaeg ti nakaparsuaan ti Maui ken dagiti amin a rekursos naturalesna, a pakairamanan ngem saan a mailimita iti daga, danum, angin, dagiti mineral, ken dagiti paggapuan ti enerhia, kas ibilbilin ti Doktrina iti Pannakasaluad Dagiti Rekursos a Kukua ti Publiko (Public Trust Doctrine) kas naipalaon iti Konstitusion ti Estado ti Hawai'i, Artikulo XI, Seksion 1, ken ti Aglawlaw. Seksion 7: Panagadal Maipanggep iti Pannakaapekto ti Aglawlaw ken ti Salun-at ti Publiko wen no Environmental and Public Health Impacts Study (EPHIS). 1. Ti tao wenno entidad a maapektaran wenno agkalikagum a saan koma a masakupan ti Temporario a Moratorium iti County ti Maui County ket masapul nga ikkanna ti County ti Maui iti pondo a kasapulan tapno makompleto ti Panagadal ti Salun-at ti Publiko wenno ti Maipanggep iti Pannakaapekto ti Aglawlaw ken Environmental and Public H~alth Impacts Study (EPHIS) a kas nailawlawag iti Section 2 ken 3, iti baba; 10
2. iti Pannakaapekto ti Aglawlaw ken ti Salun-at ti Publiko wenno Environmental and Public babaen ti dua-a-paset a proseso a maangay iti Health Impacts Study (EPHIS) komunidad tapno masungbatan dagiti kangrunaan a saludsod maipanggep iti aglawlaw ken iti salun-at ti publiko gapu kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig Kadagiti Organismo a GE ken kabulonna a panagaramat iti Pestisidio nga isayangkat dagiti dadakkel a komersial a kompania iti agrikultura wenno panagtalon. iti Panagadal Maipanggep Umuna a Paset: lti uneg ti siam a pulo (90) nga aldaw apaman a ti tao wenno entidad ket 3. inikkanna ti County ti Maui iti pondo a masapul iti panangkompleto iti EPHIS, addanto mabukel a grupo nga agsukisok wenno agadal a maawagan iti Joint Fact Finding Group (JFFG) a pilien ken pagtrabahuen ti Konseho ti County ti Maui a daytoy ket buklen dagiti sientista ken eksperto iti salun-at nga awan ti pakaibianganda kadagiti industria ti GE ken pakitinnulongan dagiti independiente ken awan ti ap-aponeranda a propesional a konsultant a mangikeddeng iti sakupen ken wagas ti pannakaiwayat ti EPHIS. lti pannakaikeddeng ti sakupen ken wagas ti pannakaiwayat ti EPHIS, ti JFFG ken mangipaulogto iti pakaammo kadagiti umili iti County ti Maui ken mangtedto iti tallopulo (30) nga aldaw a pannakaala ti kapanunotan ti publiko. The pinal a sakupen ken wagas ti pannakaiwayat ken amin a resulta ken amin a datos manipud kadagiti panagadal ken panagsukisok ket maipablaakto iti website ti County. Masapul a mairaman iti EPHIS, ngem saan a mailimita, iti panagsukisok ken panagamiris a mangebaluar iti no kasano ti kakaro wen no pagpatinggaan ti: Ti County ti Maui ket mangisayangkatto (a) kadagiti Organismo a GE a mapan kadagiti saan-a-GE nga organismo; (b) naruk-atan iti aglawlaw; (c) mabalin a panangkontaminar ti maysa a Pestisidio ken Kombinasion dagiti Pestisidio a maus-usar kadagiti Operasion ken Aramid a Mainaig iti GE iti danum iti uneg ti daga, danum iti rabaw ti daga, kadagiti taaw ken katangriban; (d) Pestisidio ken tapok a gubuayen dagiti Operasion ken Aramid a Mainaig iti GE; (e) mabalin a kinapeggad kadagiti tattao ken iti Aglawlaw dagiti kombinasion dagiti Pestisidio a a maus-usar kadagiti Operasion ken Aramid iti GE a dagitoy a pestisidio ket resulta manipud iti dua wenno ad-adu pay a Pestisidio a naipakat iti isu met laeng a panawen wenno bayat ti panawen nga aktibo ti biagda ("Pesticide Cocktails") a naipadasen wenno di pay naipadas tapno maammuan ti kinatalgedda; (f) mabalin a pannakapasamak ti makuna a Horizontal Gene Transfer manipud iti maysa nga Organismo a GE iti nagbaetan ti dua nga agsabali nga species; ken kaadda ti pakainaigan iti nagbaetan dagiti depekto dagiti kayanak a (g) maladaga ken iti kinaasidegda ken iti kinaekstensibo dagiti Operasion ken Aramid iti GE a mapaspasamak iti County ti Maui ken iti County ti Kauai. mabalin a pannakapasamak ti Transheniko a Kontaminasion manipud nasamay a pannakaisubli manipud iti aglawlaw dagiti Organismo a GE a mabalin a pannakadangran dagiti tattao ken ti Aglawlaw gapu iti angot ti Maikadua a Paset: 4. lti maikadua a paset ti proseso, ti EPHIS ket iwayatto ti maysa nga awan-ap aponeranna a propesional a konsultant nga independiente wenno awan koneksionna iti 11
industria ti GE iti pannakitinnulong ti JFFG ken masapul a malpas iti uneg ti sangapulo ket walo (18) a bulan manipud pannakaipablaak ti maudi a sakupen ken desinio wenno wagas ti pannakaiwayat ti EPHIS kas nailawlawag iti Parte (a). Ti EPHIS ket ipalubosnanto ti pannakailatang ti siam a pula (90) nga aldaw a panawen a ti uppat (4) a public hearing wenno pannakibiang pannakipatang kadagiti umili a pakairamanan ti maysa a maangay iti isla ti Molokai. Ania man a mainaig nga impormasion, datos, komento wenno pakaseknan ti publiko ket masungbatanto iti EPHIS. Ti EPHIS ket mabalin a mangaramid kadagiti rekomendasion a pakairamanan, ngem saan a mailimita, kadagiti posible nga aksion a mabalin nga iwayat ti County tapno mataming ti ania man a napateg nge epekto iti Aglawlaw, kadagiti Rekursos a Kukua ti Publiko, ken iti salun-at ti publiko. Maipablaakto dagiti pinal a resulta ken amin a datos iti website ti County. ti publiko a pakairamanan Seksion 8: Dagiti Regulasion ti Aglawlaw (Department of No kasapulan, Environmental Management) wenno ania man a maitutop a Departamento ti County ket mabalin nga agipaulog ken agipakat kadagiti regulasion tapno maiwayat daytoy a tsapter, ngem saan a mabalin a mangparnuay iti ania man a baro nga eksempsion a saan a nakalista iti daytoy a tsapter. ti Departmento ti Pannakaimaton Seksion 9: Karbengan a Panagtignay para Kadagiti Panagsalungasing -Bayad iti Abogado 1. Ti Departmento ti Panangimaton iti Aglawlaw (Department of Environmental Management) ket mabalinna a yuli iti makasakup a korte ti kaso kontra iti asino man a tao wenno entidad gapu iti panangsalungasingna iti daytoy a tsapter. Dagiti Sibil a Dusa 2. Ti Departmento ti Panangimaton iti Aglawlaw (Department of Environmental Management) ket mabalinna a kontaren no mana ti sibil a multa a kuarta kontra iti asino man a tao wenno entidad a nangsalungasing iti daytoy a tsapter iti kaadu a: $10,000.00 para iti umuna a panagsalungasing; $25,000.00 para iti maikadua a panagsalungasing; wenno $50,000.00 para iti maikatlo ken sumarsaruno a panagsalungasing. (a) (b) (c) lti pannakakontar dagiti dusa, ti tunggal aldaw a panagsalungasing, katukadna ti sabali a panagsalungasing. Kriminal a Dusa 3. Kas nayon ti ania man a multa a nailawlawag iti ngato, asino man a tao wenno entidad, isu man ti kangrunaan wenno prinsipal, ahente, empleado, wenno ania man, a mangsalungasing wenno mangigubuay wenno mangipalubos iti pannakasalungasing ti ania man kadagiti probision daytoy nga inisiatibo, ket agbasol iti 'misdemeanor' wenno saan a serioso a krimen, ket apaman a mapaneknekan a nagbasol, mamulta iti di nasursurok ngem dua ribu a doliar ($2,000.00), wenno maibalud iti di nasursurok ngem maysa (1) a tawen, wenno agpada, para iti tunggal panagbasol. Ti pannakaitultuloy ti ania man a panagsalungasing kalpasan ti pannakakombiktar ket maibilang a baro a kriminal-a-panagbasol para iti tunggal aldaw a maitultuloy ti panagsalungasing wenno dagiti panagsalungasing. 12
Pannakapaay a Mangtungpal iti Bilin ti Korte iti 4. nagsalungasingan, iti kanito a napaay, nagliway, wenno nagkedked ti asino man a di nagtungpal a tao wenno korporasion a mangikkat kadagiti Organismo a Genetically Engineered (GE) kalpasan ti innem a pula (60) nga aldaw apaman a maawatna ti pakaammo a saan a nagtungpal daytoy, maikkan iti bileg ti Direktor ti Panangimaton iti Aglawlaw (ken dagiti ahente ti Direktor, dagiti pannakabagi, ken katulongan, dagiti kontratista) a mangserrek iti propriedad ken ikkatenda dagiti Organismo a GE a ti nagsalungasing ti agbayad iti magastos iti nasao a panagikkat. Kas nayon dagiti amin a sabsabali pay a wagas a pangpullat 5. Asino man a madangran nga umili iti County ti Maui ket mabalinna, apaman a maipakaammona ti maatap a panagsalungasing iti Departamento ti Panangimaton iti Aglawlaw (Department of Environmental Management) ti Maui agraman ti maatap a nagsalungasing ket kalpasan a mapalabas ti di nakurkurang ngem innem a pula nga aldaw a panagur-uray, mabalinnan ti mangyuli iti kaso kontra iti nagsalungasing iti ania man a mayannatup wenno makasakup a korte. 6. lti kaso a yuli ti maysa nga umili, ti korte ket mabalinna nga ibilin ti pannakabayad dagiti nagasto ti nagdarum ken ti bayad iti abogado gapu iti pannakapalutpot ken pannakayuli ti kaso tapno laeng maipatungpal daytoy a tsapter. Ti maibilin a maibayad ket mabalin a saan a mairaman ditoy ti bayad gapu iti pannakadangran, nodi ket tapno masuktan laeng dagiti gastosna iti panagdarumna. Seksion 10: Pannakaisina Ti tunggal probision iti daytoy a tsapter ken amin a kayat nga ipakat dagiti probision ket mabalin a mailaksid iti tunggal maysa wenno mabalin nga agwaywayas iti tunggal maysa. No ti ania man a kayat nga ipakat ti ania man kadagiti probision daytoy a tsapter iti asino man a tao wenno grupo dagiti tao wenno sirkumstansia ket matakuatan ti korte nga imbalido, dagiti dadduma a paset ti tsapter ken dagiti kayat nga ipakat dagiti probisionna kadagiti dadduma pay a tao ken sirkumstansia ket saan a maapektaran. Malaksid itoy, no adda man paset wenno kayat nga ipakat daytoy nga inisiatibo a matakuatan nga imbalido wenno saan a mabalin nga ipakat, dagiti nabati a paset iti kalalawaan a mabalinna a daytoy nga pakailawlawagan a kas ipalubos ti linteg ket ngarud agbalin a balido ken maipakat (iti espiritu ken kas mayayon iti panggep daytoy nga inisiatibo) ken dagiti nabati a pakayaplikaran ti inisiatibo kadagiti dadduma a situasion ken tattao ket saan a maapektaran. Amin a pakaipakatan daytoy a tsapter a kas ipalubos ti konstitusion ket maisina iti ania man a pakaipakatanna a matakuatan ti korte a saan a balido, ngarud, ibatina dagiti balido a pakaipakatanna a kas addaan bileg, agsipud ta ti panggep ken ipangpangruna ti County ket ti pannakaipalubos a makatakder a bukbukodda dagiti balido a kayat nga ipakat dagiti probision. Uray pay no ti maysa nga agrepaso a korte ket makakita iti probision daytoy a tsapter a kas imbalido iti maysa a dakkel wenno iti dakkel a paset dagiti mainaig a kaso, dagiti mabati a balido a pakaipakatan dagiti probision ket maisina ken mapalubosan nga addaan bileg. No adda ania a parte wenno kayat nga ipakat dagiti probision daytoy a tsapter a maibaga nga imbalido, saan a maapektaran dagiti mabati wenno dagiti sabsabali pay a kayat nga ipakat dagiti probision kadagiti dadduma a situasion wenno tattao. inisiatibo ket nasken a maawat 13
Seksion 11: Dagiti Depinision "Mula" iramanna dagiti mula a maipadpadas, dagiti mula a mapatanor tapno adda pagalaan iti bin-I, ken dagiti mula a maimulmulan iti talon a para taraon. "Aglawlaw" kayatna a sawen amin a Rekursos a Kukua ti Publiko (Public Trust Resources) ken amin a nabiag a saan-a-GE, dagiti ekosistema a mangsuporta kadakuada, ken ti relasion ti tunggal maysa kadakuada. "Dagiti/Ti Operasion ken/wenno Dagiti/Ti Aramid a GE" kayatna a sawen dagiti/ti nairanta ken saan a nairanta a produkto ken proseso iti ania man a kita a gagangay a maibuybuyog iti panagparnuay, panagtaripato, panagpatanor, wenno panagpadakkel kadagiti organismo a GE (agraman ngem saan a mailimita kadagiti mula a mapatanor gapu iti bin-i a maala kadagitoy, dagiti mula a maipadas, wenno dagiti mula a mapatpatanor a para taraon), ken iramanna ngem saan a mailimita iti panagyaplay iti Pestisidio, transheniko a kontaminasion, ken pannakontaminar dagiti rekursos a daga ken danum. "Genetically Engineered" wenno "GE" (am-ammo pay a kas "Genetically Modified", "GM", "Genetically Modified Organism", wenno "GMO"), kayatna a sawen dagiti maparnuay manipud iti organismo wenno dagiti organismo a dagiti hene (gen~s) dagitoy ket nabaliwan babaen dagitoy a wagas: (a) (b) Dagiti teknik nga 'in vitro nucleic acid' a pakairamanan, ngem saan a mailimita, iti recombinant deoxyribonucleic acid (DNA) wenno ribonucleic acid (RNA), direkta a panangidieksion iti nucleic acid kadagiti selula wenno ken pannakadoble; wenno Dagiti wagas a panagmakammayet kadagiti selula iti labes ti pamilia taksonomia a manglaktaw kadagiti natural a pisiolohikal, reproduktibo, wenno dagiti manglapped iti panamagtitipon, ken saan a dagiti teknik a maar-aramat iti tradisional a panagpaadu ken panagpili a kas koma iti konhugasion, transduksion, ken haybridisasion. organelles, enkapsulasion, pannakaikkat ti hene, Para iti panggep daytoy a depinision: "Dagiti teknik nga in vitro nucleic acid" iramanna, ngem saan a mailimita, kadagiti teknik iti recombinant DNA wenno RNA nga agusar kadagiti sistema a vector; dagiti teknik nga agusar iti direkta a panangiserrek kadagiti organismo kadagiti matawidda a material a maisagana iti ruar dagiti organismo babaen ti panagusar kadagiti biolistics, microinjection, macro-injection, chemoporation, electroporation, microencapsulation, ken liposome fusion. "Organismo" kayatna a sawen ti ania man a biolohikal a banag nga addaan iti kabaelan a mangtulad iti bukodna a bagi, agpaadu, ken mangyallatiw iti henetiko a material. "Tao" iramanna dagiti natural a persona wenno tao, dagiti partnership, joint venture, gimong, asosasion, club, trustees, trust, korporasion, ken amin a sabsabali nga entidad, ken amin nga opisial, ahente, empleado, ken dadduma pay a pannakabagi, iti uray ania 14
a kapasidad, nga aggunay para iti bukodna a bagi, para iti agtawid, wenno iti uray asino a tao nga ipalubos ti linteg nga ibagianna. "Pestisidio" maysa a sapasap a termino, a mangiraman ngem saan a mailimita iti: (a) mangdadael, wenno mangpukaw iti bileg ti ania man a peste, (b) panagdakkel ti mula, pagikkat kadagiti bulong, wenno mangpamaga, ken (c) ania man a nitrogen stabilizer a naideklara a pestisidio iti babaen ti Federal Insecticide, Fungicide, and Rodenticide Act wenno kadagiti Paglintegan Kadagiti Pestisidio iti Hawaii, ken (d) ania man a ramen wenno napaglalaok a ramen a nairanta a manglapped, ania man a ramen wenno napaglalaok a ramen a nairanta a mangimaton iti ania man nga erbisidio. "Rekursos a Kukua ti Publiko wenno Public Trust Resources" ti kayatna a sawen a ti Hawaii, Artijulo XI, Seksion 1 kas nadakamat "Pannakapagtalinaed ken Pannakapatan-ay Dagiti Rekursos" Conservation and Development of Resources" ket ti: "Dagiti nadaeg a buya ti nakaparsuaan ti Hawaii ken amin a rekursos naturalesna, a pakaibilangan ti daga, danum, angin, dagiti mineral, [ken] dagiti paggapuan ti enerhia. iti Konstitusion ti Estado "Transheniko a Kontaminasion" isu ti saan a nairanta a panagtitipon dagiti mula a GE ken dagiti saan-a-GE a mula. NAARAMID ita maika-4 nga aldaw ti Septiembre, 2014 15