EL QUINTO AMMOK, addakamin iti highway. Agindurogen ti panagpataray ni Balong. Ken kas maipaspasirko kadagiti abut ti karton a nakaipupokak, mangrugin nga agkarayam ti sipnget. Nagluaskami kalpasan ti nasapa a pangmalem iti farm ni Boss Toby.Lumabankami kano iti derby iti Quezon City. Ngem manipud itay madakamat ni Ining, ti trainer ken para pakan kadakami, ti kasasaad ti barona, in-inut a nagpukaw ti sanikar ti panagsasaritada. Adda kano timmaud a bukol iti tengnged ni Jakjak, ti baro ni Iking, iti babaen ti piditpiditna. Salsalamagi, kunada kano idi damo a madlawda. Ngem in-inut a dimmakel agingga iti nagbalin a kasla kadakkel ti gemgem ti maladaga. Mabain kanon a mapan agbasa ti ubing ket tultulonganna laengen ti amana kadagiti obrana iti farm. Bareng, a, no mangabaktayo. Ngem uray ngata no adda suertetayo diak la ketdi mawayas nga igastosan ti panagpaagas ni Jakjak, kinuna ni Ining. Nangngegko a nagsao ni Ate Melba, ngem diak naawatan ti imbagana ken ni Boss Toby. Kasla nakitak met ni Boss Toby a nagtungtung-ed kas ruamna, ngem diak nauray a nagtimek. Madamdama, nagtimek manen ni Ate Melba, "Kaasi met ni Jakjak. Namak payen no saan a gagangay a salsalamagi. Baka..." "Kanser?" Nagtimek met laeng ni Boss Toby. "Naabakak iti kallabes a derby idiay Ipil." Idinto ta pugpugtuak ti kayat a sawen ni Boss Toby, ur-urayek met a sumagpaw da Ining ken Balong iti sango. Nagkatugaw da Boss Toby ken Ate Melba iti likudanda. Naurnos dagiti kartonmi iti nalawa nga espasio iti likud ti baro a van ni Boss Toby. Binaliwan da Ining ken Balong ti saritaanda ket isuda laengen ti agpatpatang. 1
Saan a simmagpaw ti bossmi iti saritaan da Ining ken Balong. Tapno maburak ti wanengweng ti makina ti lugan, nagtaraokak. Timmulad dagiti kaduak. Ket nagkakatawa dagiti amomi. "Addan sa napintas nga ibagbagada," kinuna ni Balong. "Sapay koma. Gapu man la ket Jakjak," impasaruno ni Ining. Ngem adda kebbakebbak itoy a pannakailabanmi saan a gapu ta diak agtalek iti kabaelan dagiti kaduak. Naglasatkami iti naiget a panagsubok da Boss Toby. Napilikami, saan laeng a gapu iti impakpakitami kadagiti polis ken rekordmi no di pay ket iti puli a nagtaudanmi. Ngem diak maiwaksi ti kinuna ti maysa a bisita ni Boss Toby iti kalapawna iti farm idi naminsan. Narigat kano a mangabak pay ti namimpaten a nangabak. El quinto kano ti awagda iti dayta. Tawid kano dayta a pannakaammo kadagiti nagkauna a mammallot. Napadasanmin, kinuna pay ti bisita. No mangabak man ti manok a namimpaten a nangabak, kasla aglasat iti abut ti dagum. Ngem adda pangsukal iti dayta, kinuna met laeng ti bisita. Ti kano kagurguram iti nalimed wenno maysa nga agdadamo ti mangibbet iti rueda iti manokmo. Nagkatawa ni Boss Toby. Adda iti puli ken panagtaraken dayta. Kasano a pagibbetem ti tao a kagurguram wenno maysa nga agdadamo? Kasla nangyawatka lattan iti mama iti kuartam, kinunana. Ngem idi makapanaw ti bisita, pimmasnek ti rupa ni bossing. Idi kuan n agtungtung-ed a bulonna nga immasideg kaniak, inubbanak ket inam-amloyanna ti ulok ken sirok dagiti payakko. Kinapudnona, adda dagiti mapaspasamak a pakainaiganmi kas manok. Partaan, kuna da bossing. Adda dagiti gundaway nga adda naidumduma a mariknami no kasta nga ilabandakami. Kas iti naminsan a panangisalogda kadakami. Dati, makasusungeg ti agsisipol a taraok ni Langsot, ti darisayen a patubo ni bossing iti upa a ginatangna. Ngem idi maikabilen iti scratch 2
pen tapno makawatwat sakbay a maikarga iti karton, nagbalin a kasla umel ken no kuan agpasgar. Naabak ni Langsot. Naminsan met a lumabankami koma iti provincial derby, nagiddep ti makina ti luganmi idinto ta kabarbaro ti bateriana. Induronda . Ngem agsaiddek laeng sa agiddep. Ket imbilin ni bossing nga iduronda ti lugan sa ibuelta ni Balong. Idi nagsimpa ti andarna, nagsublikamin. Saan a mabangles dagiti manok. Nakarkaro no madesgrasiada, kinuna ni bossing. Parbangon ti kabigatan ti luasmi idi dumtengkami iti kuna ni bossing a Metro Manila. Nagtaruskami iti pagtaengan ti maysa nga am-ammo ni Boss Toby a kunana a Project 8. Aginanakami kano ditoy ta lima nga aldaw pay sa mangrugi ti derby. Pinaitulod ni Ate Melba iti balay kano ti kabsat ni bossing ta dita nga aginana santo umay agbuya. Sigud a kagurguranakami ni Ate Melba. Makasusungeg kano ti taraok ken kutakmi. Nagbangsit kano pay ti lugitmi, ngem kaykayatna met a pagabuno kadagiti masetasna ngem dagiti komersial. Ngem bigla nga immanus kadakami. No dadduma, agbuya payen iti polis. No dadduma, padasenna payen ti agibbet no agpopoliskami. Nalawa ti likud ti dua kadsaaran a balay ti gayyem ni bossing. Adda kulongan ti manok iti maysa a suli ngem nauma kanon nga agbaud ti gayyem ni bossing. Anian a gin-awami idi maiwaywaykami. Limakami a lumaban iti derby. Kalpasan ti dua a bulan a panagarisit da bossing, dakami ti napilida. Naiget ti panagpilida gapu iti pannakaabak ti dua ken pannakitabla ti maysa nga inlabanda iti 3-cock idiay Ipil, Gonzaga. Idi agkuentada dua nga aldaw kalpasan ti derby, nangngegko a nasurok a duagasut a ribu ti abak ni bossing agraman gastosna iti panagkondision. Siak ti numero uno a pili da bossing. Maikadua ni Partak, ti dalusapi a kabsatko a 3
kaduak a nangabak iti derby idiay Gonzaga. Ni Andur, ti sinibalan a putot daydi Tibker, ti maikatlo. Maikapat ni Diskarte, ti billiten a kamarisko a kunada a nakatawid iti abilidadko, ket maikalima ni Rapido, lemon sweater a putot ni Partak.. Nangngegko ken ni Boss Toby a maysa a million lima gasut a ribu na pisos ti premio ti agkampeon.. Adda wing band-mi - Cagayan Warriors. Kameng kano ti Samaka Manila - Samahan ng mga Mananabong sa Katagalogan - dagiti kalabanmi. Kaaduanna kano a miembrona ti naggapu iti Metro Manila. Adda met entry ti Sambi wenno Samahan ng ng mga Mananabong sa Bisaya. Dagitoy kano met laeng nga asosasion ti sponsor ti derby. Kalpasan ti dua nga aldaw, napankamin iti pakaangayan ti derby. Araneta Coliseum kano ti pasdek a kuna da bossing nga adda iti sentro ti Cubao. Sakbay a naiserrekkami iti naituding a puestomi, nasiripko iti abut ti kartonko a nakadakdakkel ti pasdek a kasla napakleb a narabarab a nagango a tabungaw a kas iti ar-aramidenda a kallugong.. Maysa nga opisial kano ti sponsor ti immay nangtimbang kadakami. Inulitda iti kabi- gatanna tapno masigurado kano ti management ti husto a timbangmi.. No adda kano di makapasa nga entry, sumrek ti joker ti management a pangsullat iti mabakante a puesto ti madiskalipika nga entry Joker ti awagda iti entry a libre iti pot money wenno ti naituding a bayadanda iti management. Impakaammo ti management nga innem a pulo ket innem ti entry a nakapasa iti pagannurotan, agraman ti dua a joker ti management. Maibilang kadagiti annuroten nga impakaammo ti management a sangapulo a minuto ti kapaut ti laban. No aglabes, maideklara a tabla ti laban. Dua a rabii ti derby ket 165 ti dagup ti laban. Impalagip met ti announcer ti annuroten iti panagsanud ti maysa nga entry. No adda agsanud, sangagasut a ribu ti multa ti kada manok. Malaksid iti dayta, automatiko a maited ti 4
puntos iti kalaban ti agsanud. Mabalin met ti management a pullatan ti puesto ti agsanud no kayatna. Impakaammo ni Ining idi mabasana ti iskediol no rabii a Numero 16 ni Diskarte idinto ta Numero 22 ni Rapido. Tripple V kontra Gias Horn, laban ni Diskarte, ket Gias Horn kontra Mulawin, laban ni Rapnido. Numero 79 ni Andur ket Palawan Gold ti kalabanna. Gias Horn ti nagan ti entry-mi. Dayta ti pulimi kas ibagbaga ni bossing kadagiti aggatang iti patubona. Busingar ti agongmi ken kasla sara ti tapingarmi. Saan a piningas ni Boss Toby ti tapingarmi; ti laeng lambi ti inikkatda. Suertekami kano ta kaaduanna ti agbilbilang iti panangabak. Daytan sa ti nagbaliwan ti panangtrato ni Ate Melba kadakami ta adda latta yawat ni Boss Toby kenkuana no adda maisalog a pulimi. . Mangmangngegko no kua kada Ining ken Balong nga addan nagatgatang ken nasaldaan da bossing a talon ken bangkag a mamulmulaan iti nateng ken mais gapu kadakami. Iti sumipnget, imbabanakami ni Ining manipud iti cockhouse. Inikkandakami iti saggaysakami a takkab. Nalawa ti aircon a quarters-mi. Ditoy a naturog da Ining ken Balong. Ammok ta siririingkami iti rabii. Rabiimi met ti aldaw ta abbonganda ti takkabmi iti nangisit a lupot tapno dikam maisturbo kadagiti makitami.. "PANGLIMANG laban!" impakaammo ti announcer. Rimsua ti anabaab. Idi kuan aglabbeten ti riaw ken palagapag. Pinnarigat ti laban, nakunak iti unegko. Ammok daytoy ta napaliiwkon dayta idiay probinsia.. Nagkatek iti namitlo ni Ining saana pinagkumpas dagiti imana a pangtestingna ngata iti ridammi. Nagpayakpakkami sakam nagtaraok. Nagtungtung-ed dagiti amomi. Ammok, maragsakanda iti ridammi. 5
Nagtimek manen ti announcer. Impakaammonna ti sumaruno a grupo a mapanen agpatadi. Nairamankami dita. ` "Ni Diskarte, boss," kinuna ni Balong. Kinitak ni Diskarte nga itay pay a di makatalna iti takkabna. "Abilidad! Dimo pagasintaren," inkarekkekko. Nagsarigsig ni Diskarte a kumitkita kaniak. Ammona a siak ti amana. "La ketdi, a!" intaraokna. Inyaon ni Balong ni Diskarte iti takkabna. Indisso met ni Boss Toby ti kasla bassit a maleta a yan dagiti tadina. Kinitana ti gurong ni Diskarte sa nangala iti tadi. Inrukodna iti kanigid a gurong ni Diskarte. Nagtungtung-ed. "Sikat to farm a naggapuan dagiti kalabantayo, boss," kinuna ni Ining idi tadianen ni Boss Toby ni Diskarte. Nagkatawa ti boss-mi, "Isu met la nga agtigtigerger dagiti imam! Pagdanagam, aya, ket adda met tadi ti manoktayo? Kasla agdadamoka! Balong, sika ti mangiggem ken Diskarte!" Agkatkatawa ni Balong a nangala ken ni Diskarte ken ni Ining. "Danagmon! Kalpasan ti derby, maoperan ni Jakjak. Agtsampeontayo! Di ngamin, boss?" Nagkatawa laeng ni Boss Toby. Inlagidladitna ti tadem ti tadi iti pangasaan. Kalpasanna, impakapetna daytoy iti dakulapna. Nagbitin ti tadi iti dakulapna. Nagtungtung-ed. Indissona ti tadi ket rinugianna ng a isimpa ti tape iti pagtugawan ti tadi iti nagsaadan ti kawet ni Diskarte. No namin-ano ng a impadasna ti tadi iti pungupunguan ni Diskarte.Unnatenna ti gurong ni Diskarte sana sirigen. Idi mapnek ngatan, impuestonan ti tadi. Kalpasanna rinittuokna dagiti ramay ni Diskarte. "Unaam nga agibbet ti kalabanmo," kinunana ken ni Balong. 6
Indisso ni Balong ni Diskarte ket pinapagnana tapno marelaks ken mairuam ti sakana iti kaadda ti tadina. Isu met a dumteng ni Ate Melba. Adda kaduana a padana a babai ket pagarupek nga isu ti kunkunana nga ipagna nga agnaed iti siudad. Manang Susan kano ti naganna. ` Nagpakada met laeng da Ate Melba iti saan a mabayag. Mapanda kano gumatang iti tiketda ta agbuyada iti ringside. Bimtak ti makatitileng a riaw ken dalagudog. Ammok lattan a nalpas manen ti maysa a soltada. Maysa pay a laban, umulin ni Diskarte iti rueda. Otsentay otso mil ti impabalon ni Boss Toby ken ni Diskarte malaksid pay iti pusta da Ining ken Balong. Inubba ni Balong ni Diskarte, ni Lasak a pagpasippit ken ni Ining. Napandan iti ridaw nga agturong iti rueda. Apagbiit ti nakapsut a dir-i ken sipsipat dagiti agbuybuya iti soltada a sarunuen da Diskarte. Kayatna a sawen a liamado ti nangabak. Madamdama, nagpakaammo manen ti announcer. "Ang susunod, Tripple V kontra Gias Horn!" Nasiputak a timmangad ni Boss Toby sa nanguros ken nagtanamitim. Alisto a naikasa ti pusta ti laban da Diskarte. Bimtak manen ti agsasallupang nga awag iti pusta dagiti agtrebisia ken kristo wenno matangtangdanan a mangyawag iti pusta ti amoda. Dehado iti pinnusta ni Diskarte. "Larga na, mga kasabong!" Limteng ti ulimek. Naglamiis ti unegko. Ammok lattan a naibbatanen da Diskarte. Bimtak ti ariwawa, ngem saan a gapu ta adda mangab-abak no di ket panangkantiaw. "Anak ng... Puro hangin!" "May anak ba yan? Pabili naman!" 7
Nagkatawa ti announcer. "Lipad nang lipad naman kasi ang liyamado, tumitingala at naghihintay lang ang kalaban!" "Maabilidad ang dehado. Naghihintay ng pagkakataun. Hayan, pagod na ang kalaban!" Pagam-ammuan bimtak ti riaw ken dalagudog. "Gumanti na ang Gias Horn! Wala nang tigil. Dapa na ang liyamado. Mabilis ang sentensiyador. Isa! Dalawa! Tatlo! Gias Horn! Wow, grabe ang bilis!" Limmagto ni Boss Toby. Dinanogna ti angina. "Yesss! Yesss!" Nagtaraokak. Timmulad dagiti kaduak. Madamdama, addan da Ining ken Balong. Nakaat-atiddog a taraok ti inserrek ni Diskarte iti quarters-mi. Kunam la no maysa met a koro ti kumakanta ti nagdadanggay a taraokmi nga impasabatmi kenkuana. Ni Rapido ti sumaruno a lumaban. Nagkarekkekak. Imbagak ti aramidenna. Madamdama, nakangngegkami iti nasinggit nga ayug. Kinaut a dagus ni bossing ti bolsana, Inruarna ti selponna. Adda gayam nangawag kenkuana. Apagbiit laeng a nakipatang ni Boss Toby iti immawag. Umis-isem a nangsango adakami idi maibolsana ti selponna. Ni Engineer De Gracia. Pustaanna kano ni Rapido no mailaban," impadamag ni bossing. Nangabak idi damo ni Rapido ti lumaban. Nalagipko metten ti engineer a kuna ni bossing. Isu ti nagestoria maipapan iti el quinto. Isu ti nagkuna nga el quinto-kami ken Partak. Innala ni Balong ni Rapido iti takkab. Nangpili ni bossing iti tadi a maibagay iti gurong ni Rapido. 8
"No naaayatan dagiti agbuybuya iti impakita ni Diskarte, lalo a maayatanda iti panagay- ayam ni Rapido. Baka awan pay dua a minuto maunnaten ti kalabanna!" kinuna ni Balong a kasta unay ti rungiitna. "No mangabak ni Rapido, agkampeontayon.Sigurado da Sikap ken Partak Mapadoktorkon ni Jakjak!" nakataltalged met ti ayug ni Ining. Nagkatawa iti nakapsut ni bossing.Nagtungtung-ed, ngem dina pinasarunuan ti kinuna ni Ining maipapan ken ni Jakjak. Rinugianna a tadian ni Rapido. "Awan ti sigurado iti pallot. Adda tadi nga agpada dagiti manok. Agingga iti umang-angesda ken adda pay natda a pigsada di pay maibaga ti mangabak. Di pay naiserrek iti rueda ni Rapido. Dikay unay agtalek iti ipakpakitana iti polis," kinuna ni bossing idi agangay. Ni Lasak ti inubba ni Ining a pagpasippitda. Nagtibbayoak idi rummuardan iti quarters- mi. Nagtaraok ni Diskarte iti nakaat-atiddog a kasla agsensennaay. Dehado manen ni Diskarte. Sampo-anim ti innawag. Madamdama, simrek ni Ining niti quarters-mi. "Apay?" impasabat ni Boss Toby. "Di maikasa, bossing," insungbat ni Ining. "Mano ti diperensia?" "Baasiten ngem awanen ti mayat a pumusta kadatayo. Adda pay 165K. Nagtungtung-ed ni Boss Toby. Madamdama, nagtanamitim sana sineniasan ni Ining. Nagdardaras metten ni Ining a rimmuar iti quarters-mi. "Largaaa!" Bigla a bimtak ti riaw sa bigla met la a naputed. Nagtibbayoak. Langa met ni bossing ti alusiisen. 9
"Isa! Dalawa! Tatlooo! Panalo ang meron!" Kasla naisaltekak iti nangngegko. Naabak ni Diskarte? Nagsul-oy met ni bossing sa nagngilangil. Dinanogna ti dakulapna. Kasla nagminatay da Ining ken Balong a simrek iti quarters-mi. Ubba ni Ining ni Lasak idinto ta akinngato dagiti karayray ni Diskarte a bitbit ni Balong. Kudil laeng ti saan a namagsina iti tengnged ken ulona. Kasla narung-o nga attasi da Ining ken Balong a nagpusot iti plastik a tugaw. Blangko dagiti matada. Nagkatawa ni Boss Toby. "Relas, mga bata!" kinunana. "Ania ti kunak itay?" kinunana. "Saantayon a makapagkampeon. Ngem adda pay tallo nga alastayo. Cheer up!" "Saan nga immobra ti abilidad ni Diskarte," inwingiwing ni Ining. Nagngilangil laeng ni Balong. "Break!" kinuna ti announcer. "Mag-resume after thirty minutes!" Isu met a sumrek da Ate Melba. Adda supot nga iggemda ket impapanko a pagmeriendada. Linuktan met ni Ining ti bagna. Ammok lattan nga agmeriendakami met. "Saglilimada a bukel a mais," kinuna ni Boss Toby. "Laokam iti gatas." Alisto ti panagtulid ti kanito. Parbangonen, nagparikna kadakami. Nagtaraokak. Timmulad dagiti kaduak. "Magpatari na ang huling grupo!" pagammuan la ta impakdaar ni announce. Inapput ni Balong ti ngiwatna a pangilemmengna iti suyaabna. Inyaonna ni Andur iti takkabna. "Taga Puerto Princesa ti kalaban ni Andur," kinuna ni Ining. 10
Kas kadagiti sinarunona, rinittuok ni Boss Toby dagiti ramay ni Andur idi matadianna daytoy. Kalpasanna, pinapagnana tapno mairuam ti kanigidna iti kaadda ti tadina. "Dika agpampamayan. Unaam nga agibbet ti kalabanmo," kinuna ni Boss Toby ken ni Balong idi maibagana no mano ti paradada. Tinapikna ti abaga ni Balong sana insenias a sumrekdan iti Coliseum. "Ang susunod, Fight No. 79!" Kinitak ni Boss Toby. Kampante a nakatugaw a nakadalikepkep a mangkitkita kadakami. Nasaludsodko la ket ngarud iti unegko no apay a di sumrek nga agbuya wenno agtrebisia. Nangngegko ketdi iti naminsan kada Ining a no dadduma agbuya ni bossing ngem saan nga agpusta. Husto kanon ti panagparadana. Sabungero ngem saan a sugador, kuna da Balong kenkuana. "Largaaa!" Limteng ti ulimek. Ngem apagbiit laeng. Kasla malbo manen ti Colisem iti riaw ken palagapag. Mangngeg pay iti loud speaker ti pakarapak dagiti payak ken lanitak dagiti saka dagiti manok isu a kasla makitkitami metten ti mapaspasamak iti rueda. Madamdama, kinuna ti announcer iti baet ti aglabbet a riaw ken sipsipat dagiti tao: "Alanganin ang dehado! Wakwak ang dibdib!" "Sugurin mo! Napakatanga!" "Ba, may tama pala ang meron!" "May tama sa batok! May tama sa batok!" "Yumuko ang meron! Nakatayo na lang!" "Karyo! Karyooo!" 11
Napatakder ni Boss Toby. Nagtalangkiaw. "Draw! Tablaaa!" "Mga kasabong, ayaw tumuka ang meron! May sugat pala sa batok!" kinuna ti announcer "Malas!" inkiraud ni Boss Toby. Simrek da Balong iti quarters-mi. Bitbitna ni Andur a nadigos iti dara. Agsulsul-oy met ni Ining a nakarupanget a sumarsaruno kenkuana. "Kastan, Andur," inkarekkekko. Timmulad dagiti kaduami. Maymaysa ti gasat da Andur ken Tibker nga amana. SUMUNO a malem. Nariingak iti panagsarsarita ti dua a tao iti batog ti cockhouse-mi. Diak ida makita ta naabbongan iti nangisit a lupot ti ridaw ti kulonganmi, ngem naitimkak da Boss Toby ken Ining. "No mamatika iti el quinto, boss, el quinto met da Sikap ken Partak," kinuna ni Ining. "Nasao idi ni Engineer Rendi dayta..." "Estoria laeng dagiti duduogan a mammallot dayta," kasla aleng-aleng a sungbat ni Boss Toby. Ngem awan met dakesna no padasentayo, boss." Nagkatawa ni bossing. "Agnernerbioskan sa pay laeng iti napasamak idi rabii, wen!" "Ammoyo, nabayagen nga ammok dayta," imballaet ni Balong. "Ngem bassit ti pammatik iti el quinto. Agtalekak iti abilidad da Sikap ken Partak!" "Ala, tapno awan pambar, pagustuankayo," kinuna ni bossing idi agangay. Rimmaniag ti rupa ni Ining. Kinita met ni Balong ni Boss Toby. "Sinno ngarud ti agibbet?" "Ni Ate Melba!" insungbat ni Ining. 12
"H-ha?" Nakigtot sa ni bossing.. "Ket no maappigud pay no kakaisuna a padasenna ti makipolis!" "Tapno mapagustuan ni Ining, isurotayo ni Ate Melba nga agiggem ken mangibbet iti manok," kinuna ni Balong. "Ar-aramidenna metten no kasdiay a makipolis. Isurotayo a naimbag tapno maikkat ti nebiosna." "Wen, boss, uray ta madamdama pay ti laban!" simmaranta ti boses ni Ining. "Adda pay tiempo a mangisuro." Nagulimek da bossing. Madamdama, aghelhelon daytoy. Adda inawaganna. "Agpantalonka iti maong. Basta! Adda role-mo madamdama. 'Maykayon. Maammuamto no dumtengka. Sige!'" Nagtaraokak. Simmungbat ni Partak. "Ni Ate Melba ti mangibbet kadata!" kinunak. Nagtaraok met ni Partak. "Masapul a pagustuanta ni Ate Melba!" kinunana. "Patayek ti kalabanko!" "Annad!" impalagipko. "Laglagipem, maikalima a labanta daytoy. El quinto kano. Manmano ti makalasat iti maikalima a laban!" Saanakon a nakaturog kalpasan ti pannanganmi. Nagulimeken dagiti kaduak ket impapanko a rimmidepda. Madamdama, adda dimteng. Naitimkak ni Ate Melba. ' "Tatta man pay a dagdagennak nga umay agbuya?" Ni Ate Melba. "Inkarigatak ti simmirip iti sangkabassit nga awang iti nagbaetan ti abbong ken ti nakaipupokak. Kasangsangon da Boss Toby ni Ate Melba. "El quinto da Partak ken Sikap. Narigat a makalusot iti maikalima a laban, kunada. Ngem masukal kano dayta no maysa nga agdadamo ti agibbet," inlawlawag ni bossing. 13
Naawatan sa a dagus ni Ate Melba ti kayat a sawen ni bossing ket nagsanud a kasla maamak. "Kayatyo a sawen, agibbetak? Pakpakawan!. Mabutengak!" kinunana. "Awan dumana iti panagibbet iti panagpopolis, Ate!" kinuna ni Balong. "Parmekem laeng ti nerbiosmo!" "Isu ngarud a sursuruandaka. Adda pay oras." impasaruno ni Boss Toby. Nayat met laeng ni Ate Melba kalpasan ti napaut a panagpalawag ni Boss Toby, Ngem diakon makita ti sumaruno nga aramidenda ta sinimpa ketdin ni Ining ti abbong ti kulongak. Suronkon. Nupay kasta mangmangngegko pay laeng ti panagpapatangda. "Alaem ni Lasak ta isut' pagsursuruanna," kinuna ni Boss Toby. Saan a mabayag, nakangngegak iti karekkek. Nabigbigko ni Lasak. "Kastoy ti panagiggem," kinuna ni Boss Toby. "Ubbaem. Ipitem dagiti sakana kadagiti ramaymo. Abante ti kanigid a yan ti tadi, palikud met ti kanawan a sakana. Kastoy, ne...lukayam laeng ti panagiggemmo uray ta naamo dagiti ibbatam a manok. Yadayom bassit iti bagim tapno dinaka makaw-it ti tadi... "Maikadua, yayatmo ti manokmo iti kalabanna. Apagbiit laeng. Kalpasanna, ipasikadmo iti kalabanna iti daga. Apagbiit laeng. Ubbaem met laeng ket urayem ti pakdaar. No larga, kuna ti announcer, agatraska ket ikkatem ti baina ti tadi. No napunasanen ti sentensiador ti tadi ket iseniasna nga agibbetkayon unaam, ti kalabanmo a mangidisso iti manokmo iti ruar ti uged..." "Ay, mabutengak! Delikado!" kinuna ni Ate Melba ket kasla nakitak pay ti panagsanudna. Nagkatawa ni Balong. "Saan, ate, ti sentensiador ti mangikkat iti baina no dimo kaya sana punawan iti kapas ti tadi," kinunana. 14
"Dika aglabes iti uged. Adda penalty ti aglabes. Itedmo kaniana ti manok ta padasentayo," kinuna ni bossing ken ni Balong. "Sige, wen, kasta. Ala, ulitentayo. Ala, agpraktiskayo, Balong!" Naulit-ulit. Idi kuan nagkatawan ni bossing idinto ta nagpalakpak iti nakapsut da Ining ken Balong. MAIKADUA a rabii ti laban. Naikkaten ni Ining ti abbong ti kulonganmi . Duakam laengen ken ni Partak a naibaba iti takkab. Iti arimbangaw iti uneg, ammok lattan nga ad-adu manen ti agbuya "Ni Partak ti umuna a lumaban, bossing," kinuna ni Ining idi mapalabsanna ti iskediol. "Fight No. 113 isu ket 118 ken ni Sikap. Alfonso Brothers ti Bacolod ti kalaban ni Partak ket manok met ni Atty. Medalla ti Zamboanga ken ni Sikap. Sikat dagiti kalabantayo. Awan pay ti milat ti rekordda." "Ngem kasla awan ti epekto ti kinuna ni Ining ken ni bossing. "Adda latta umuna!" inkatawana ketdi, Addaytan ti announcer. Impakaammo ti management a mangrugi manen ti laban. Impakaammona pay dagiti nakaperpek iti iskor iti immuna a rabii. Nagngilangil ni Ining. "Sayang," kinuna sa nagsay-a iti namindua. Naawatan sa ni Balong ti kayat a sawen ni Ining. "Cheer up, boy!" Nagkatawa iti nakapsut. "Saantay man a mairaman iti kampeonato, saan met a nakababain ti rekordtayo." Nawingiwing ni Ining. "Ni Jakjak ngamin ti pampanunotek, kompad," kinunana Kinita ni Ate Melba ni Ining. "Impakitayon iti doktor?" "Kuna ti doktor idiay munisipio a ditoy kano siudad ti pangipakitaan ta ditoy ti yan ti ramit a kasapulan," insungbat ni Ining. "Ngem ne, awan metten ti namnamaek." 15
Kinita ni Ate Melba ni bossing a mangilaglagid iti tadi iti pangasaanna. Ngem kasla awan nangeg ni bossing, intultuloyna ti aramidna. Pinalagipan manen ti announcer dagiti agpatadi. Diak man ammo, ngem nagtibbayoak. Nagtaraokak. Simmungbat ni Partak. "Aniat' riknam?" intaraokko manen. "Kasla aglamlamiis ti unegko," intaraokna met. "Ngem diak itulok a maabakak. Diak kayat ti matay. Siak ti pumatay!" Saanen a napan nagbuya ni Ater Melba. Agpatpatangda kano laengen iti ipagna pangur- urayanna iti labanmi. Saan a mabayag, addayta manen dagiti riaw ken palagapag. Agsasaruno manen dagiti aglabas iti puestomi a mapan mangpaagas kadagiti nasugatan a manokda. Asidegkami ngamin iti puesto dagiti agag-agas. Pagam-ammuan bimtak ti naggigiddan a taraok. Dimmanggaykami. Ammok, agligsay manen ti rabii. Saan a mabayag, nagpakdaar manen ti announcer. "Fight No 113!" "Agsiglatka!" intaraokko ken ni Partak. "Patayek, no kunak, patayek!" insungbatna. Bilbilinen met ni Boss Toby da Balong ken Ate Melba. "Relaks ka lang, baket," kinunana. "Alalayam ni ate mo," sana kinuna ken ni Balong. Ngem idi pumanawda koman, nadlaw ni Ining nga agpaspasgar ni Lasak nga ubbana a pagpasippitda. Indissona ni Lasak. Nagkutak ketdin daytoy a nakapasgar. Kinudkod ni bossing ti teltelna. Nagsakuntip. "Dina kayat ti umuli iti rueda!" inkatawana. "Ni Sikap ti alaenyo!" 16
Insublina ni Lasak idi kulongan sanak inyaon iti takkab. Nasayaat met tapno mabilinko a naimbag ni Partak, nakunak iti unegko. Matiritir ti tengnged dagiti masabat ken malabsanmi iti panagturongmi iti rueda. Ammok lattan a ti kinaseksi ni Ate Melba ti gapuna. Kumepkep ngamin ti pantalonna a maong ken pagat- puseg a lumabaga a blusana a mangipaspasirip iti napudaw a rusokna. Addan ti kalaban ni Partak iti gradas/ Kaingas ni Partak ngem saan a banderaan. "Ining, dua laeng ti mapalubosan iti rueda. Siakon ti agpasippit ta alalayak ni Ate Melba," kinuna ni Balong. "Agurayka dita pagserkan ta isublikto kenka ni Sikap no makapasippitak." "Siak ti agpasippit. Agsinnukattanto no panagibbet," kinuna met ni Ate Melba. Langana ti agnernerbios. No siak ti mapaturay, saanen a nasken a sippitek pay ni Partak. Ammonan ti ar- aramidenna ta namimpaten a nangabak a kas kaniak. Nabilinko payen. Nupay kasta sinippitko latta ti luy-ong ken piditpiditna idi isarang ni Balong. "Agtanangka laeng. Siguraduem a maitamam ti danogmo," kinunak. "Uray maminsan laeng no maipurom!" Basbassit nga amang ti parada ni Partak. Isu pay ti dehado iti pinnusta dagiti agtrebisia. Ngem idi agsinnikadkami, kunam la no dekuerdas dagiti saka ni Partak ket pumlatok pay ti daga nga ikup-ayna. Ket nagbaliw ti awag dagiti tao. "Sa wala! Sa wala!" "Po-siyam! Po-siyam!" Naragsakanak. Kontra-barata. Dakkel la ketdi ti epekto dayta ken ni Partak. Pabor dagiti tao kenkuana ket ad-adda a sumanikar. 17
"Irutam ti petpetmo iti ipusna, Ate, ket napigsa a gumuyod!" impalagip ni Balong ken ni Ate Melba. Kasla agpagungganen ni Partak nga agkup-ay. Insamirak a kinita ti kalaban ni Partak. Saan nga idisso ti amona. Ipapaayatna, ngem ubbana daytoy. Kayatna a sawen, saanda a kayat a makitami ti garaw ti manokda. Adda la ketdi ilemlemmengna a laing. "Largaaa!" Inderetsonak ni Ate Melba ken ni Ining iti ruar ti rueda. Kalpasanna, inyawat kenkuana ni Balong ni Partak a kasta unay ti pannakabennat ti tengngedna iti panagtaraokna. Nagsublikamin ken Ining iti quarters-mi. Uray dita, mangngeg pay laeng ti awag dagiti tao. "Sa wala! Sa wala!" "Seksiii! Seksiii!" "Anim! Anim!" Bigla a nagulimek. Sa bigla met laeng a bimtak ti kapigsaan pay laeng a riaw ken palagapag manipud idi nangrugi ti derby. "Da winnah, Gias Horn! Grabe, mga kasabong. Pinakamabilis na laban!" Limmagto ni bossing ket dinanongna ti angina. "Yes! Yes! Yesss!" Inriawna sa nagugis. "Kunak ngarud!" Kinuna met ni Ining ket inamlidanna dagiti matana. Madamdama, addan da Ate Melba ken Balong. Ni Ate Melba ti nagubba ken ni Partak. Kasla saan a naggapu iti gubatan ni Partak. Di man la agal-al. Kasta unay ketdi ti karekkekna. Nagtaraokak. Timmulad da Lasak. Saanen a nakapasgar daytoy. Inyawat ni Ate Melba ni Partak ken ni Ining. Agkatkatawa nga immarakup ken ni Boss Toby. "Nakapasaka, baket!" inkatawa ni Boss Toby. 18
"Nasukal ti el quinto!" kinuna met ni Balong. Linipakna ti dakulap ni Ining. Nagpakada met laeng ni Ate Melba. Agbuyada kano pay laeng tangay mabayag pay bassit sa lumabanak. Awaganto kano ni bossing tallo wenno dua a soltada sakbay ti labanko, "Rumidepkayo," kinuna met ni Boss Toby ket nagpusot iti tugaw a plastik. Nagliad sa nagkidem. Ngem saan sa nga agnadnad ti ragsak da Ining ken Balong iti panangabak ni Partak. "Kayatko ti uminum, uray sangabotelia laeng a nalabaga a kabalio!" inrungiit ni Balong. "Bagka, a, ta nakaabrotkan. Nangabakka payen. Siak, diak pay naabrot ti abakko. Namnamaek a makaurnongak iti pangpadoktorko ken ni Jakjak," kinuna met ni Ining. Nasinga ti panagdengngegko iti panagsarsarita da Balong ken Ining idi adda nagsanengseng. Timmangadak. Dakkel a dingraw a mangrikrikus iti bombilia iti batog ti takkabko. Madamdama, duan dagiti dingraw. Siniimko ida. Idi agdisso ti maysa iti takkabko, siniglatak a sinippit. Nagkarekkekak a kas iti panagayabko iti asawaek no addakam iti farm. Kasta ti aramidek iti kalabanko, intaraokko iti maalimonko ti dingraw. "Makita, a!" inkantiaw ni Partak. "Sapay ta mangabak met ni Sikap," kinuna manen ni Ining. "Dobliek ti impustak ken ni Partak!" "Pagtulidek ti puonan ken inabakko," inkatawa met ni Balong. "Siguradok a mangabak ni Sikap. Sayang la ngamin ta saantayon a mairaman iti kampeonato!" Nasinga ti panagsarsarita da Balong ken Ining kasta met ti pannakipatangko kadagiti kaduak idi agsay-a ni Boss Toby a bulon ti pananglintegna iti panagtugawna. Kinitana da Ining ken Balong.. Timmakder met dagiti dua. 19
"Asidegen ti batang ni Sikap, boss," kinuna ni Ining. Immasideg met ni Balong iti takkabko. Ammok lattan a yaonnakon tapno watwatennak. Ngem saan a nagtimek ni Boss Toby. Insurotna ketdi ti panagkitana kaniak idi yaonnak ni Balong iti takkab. Sa idi ipusennak ni Balong nga ipasikad, pinarana daytoy a bulonna a timmallikud. Naglayon iti ridaw. Nagkinnita da Ining ken Balong. Inubbanak ni Balong, inamloyanna ti ulok sanak insubli iti takkab. "Papanan ngata ni bossing?" kinuna ni Ining. "Mok pay," kinuna met ni Balong. Kinitana ti relona. Madamdama, nakasublin ni Boss Toby. Kinitana da Ining ken Toby, sa siak. "Mapan ti orasen, boss. Isaganatayon ni Sikap," kinuna ni Balong. Immanges iti dakkel ni Boss Toby. Pinagsinnublatna a kinita da Balong ken Ining, Nagsaltek ti panagkitana kaniak. "Agirubuatkayon. Saantayon a lumaban..." kinunana. Nagminnulagat da Ining ken Balong. Sa kinitada ni Boss Toby. "Boss..." ti kakaisuna a naibalikas ni Balong. "Saantayon nga ituloy ti lumaban. Binayadakon ti multatayo," Nagtungtung-ed ni Boss Toby. "Ti pudno a mammallot, ammona no kaano a sumardeng. Naabaktayo, ngem inikkannatayo iti gundaway nga agpanunot. Ditay ammo ti mapasamak iti laban ni Partak. Saantayon a makigasanggasat. Nasigsigurado no para ken ni Jakjak ti sumaruno a labantayo!" "B-boss...!" dandani di simngaw ti boses ni Ining. "Apounayen, bossing!" Narban ti rupa ni Ining. "Ag-agyamanak, bossing..." Nadlawko met nga immanges iti dakkel ni Balong ket inawidna ti abaga daytoy. Saan a nagtimek ngem winagwagna ti abaga ni Ining. 20
Kayatko nga itaraok ti panagdir-ik iti desision ni Boss Toby, ngem kasla adda mangbekbekkel kaniak. Ni Partak ketdi ti nagtaraok iti nakaat-atiddog ket indanggay ni Lasak ti paraw a taraokna. Saanen nga agpaspasgar daytoy. "B-boss...!" dandani di simngaw ti boses ni Ining. "Apounayen, bossing!" Narban ti rupa ni Ining. "Ag-agyamanak, bossing..." Nadlawko met nga immanges iti dakkel ni Balong ket inawidna ti abaga daytoy. Saan a nagtimek ngem winagwagna ti abaga ni Ining. Kayatko nga itaraok ti panagdir-ik iti desision ni Boss Toby, ngem kasla adda mangbekbekkel kaniak. Ni Partak ketdi ti nagtaraok iti nakaat-atiddog ket indanggay ni Lasak ti paraw a taraokna. Saanen nga agpaspasgar daytoy. Madamdama, addan da Ate Melba ken ti ipagna. Agkatkatawa ni Ate Melba a nangsallabay ken ni Ining. "Imbagamon, dad?" kinuna ni Ate Melba. "Wen!" intung-ed ni Boss Toby. "Ammom, Ining, immay ni bossmo idiay yanko itay makadesision. Imbagana a nasaysayaat laengen nga agmulta ngem ti makigasanggasattayo pay. Dumakkel-bumassit dagiti abut ti agong ni Ining,Marmarba ti rupana a kasla tiptipdenna ti panagsangitna. "Thank you, A-Ate," kinunana. "Maminsan laeng a mapadasan ti tao ti biag ti kinaagtutubo. Itedtayo dayta ken ni Jakjak," intungtung-ed manen ni Boss Toby. "Adu pay a pallot ti agur-uray kadatayo. "Ala, agsaganatayon ta intayon. Awagak laengen ti nagtarusantayo ta agpakadaak!" ADDA nagparikna kaniak. Bigaten. Sinapulko dagiti abut ti kartonko. Pudno, naipasirko ti dapuen a lawag iti ruar. No kuan agiwes ti luganmi a kagiddato ti panagbalbaliw ti ungor ti 21
makina. No kuan tumayengteng met ti lawag no malabsanmi ti kapuskolan ti angep. Iti akinsango a tugaw naganaygay ti panagsarsarita da Ining ken Balong. Nagtaraok da Partak ken Lasak. Nabainanak. Napaludasak ti oras gapu iti pannakailibayko. Iti tugaw iti sanguananmi, nagareng-eng ni Ate Melba a masirsiripko a nakasadag iti abaga ni Boss Toby. "Yantayon?" kinuna ni Ate Melba. "Bantay. Asidegtayon iti boundary," insungbat ni Boss Toby "Agalmusartayo idiay boundary. Sumingisington ti init," kinuna met ni Balong. "Isagsagana itan ni Jakjak ti pagpakanna. Agbasanto manen ti barok!" Anian a sarangsang ti timek ni Ining. No mano pay a kurba, ken namin-ano pay a panagbaliw ti ungor ti makina ti luganmi. Madamdama, nagmenor ken nagpaigid ni Balong. Addakamin iti boundary a kunkuna da bossing. Dimsaag dagiti amomi. Naglayon ni Ining iti likud ti lugan ket linuktanna ti ridaw. "Lumang-abkayo met iti presko nga angin!" kinunana. Nagtaraok da Partak ken Lasak. Iti abut ti kartonko, naipasirko nga awanen ti angep ket gumilgilap dagiti bulong iti aglawlaw iti pumirak a raniag ti sumingsingising nga init. - O 22


P A P A Y A M A T U R I T Y C H A R T Ti umno a panagpili iti bunga kabayatan ti panagpuros pasayaatenna ti kalidad ti panaglako Nasken ti umno a panagpili kadagiti prutas tapnon mataginayon dagiti aggatgatang ken ti pannakapennekda. Nasken ti pannakapuros dagiti prutas iti apagisu a tiempo para kadagiti naituding a paglakuan tapnon magun-od ti kapautan a pannakaidulin dagiti prutas.Ti nasayaat, dagiti napuros a bungbunga nasken a mabuguanda, paglalasinen dagiti ag- kakadakkel, maagasan para kadagiti peste ken mabalkotda iti uneg ti 18-24 nga oras para kadagiti paglakuan a lokal, idiay mainland ken pang-export. BERDE APAGLEDDAG (color break) 1/8 A LUOM APAGKAPAT TI LUOMNA A TUKAD 3/8 A LUOM KAGUDUA TI LUOMNA 5/8 A LUOM 3/4 TI LUOMNA A TUKAD NAAN-ANAY A LUOM BERDE Dagiti berde a prutas saanda a mabalin a purosen para kadagiti pang-export a paglakuan ta saanda nga agluom a nasayaat (nababa ti anag ti kinasam-it, di agbaliw a kolor, mabalin a saan a lumokneng ti prutas, ken daddumapay). Dagiti prutas a nababa ti kalidadda iladawanda ti saan a nasayaat a kababa- lin ti Industria ti Papaya ditoy Hawaii. APAGLEDDAG (panagsabali ti kolor) Tukad a Natangkenan a Berde: Umamarilio iti murdong ti pruta. Dadiay aniaman nga umamarilio a leddag iti pungto ti pruta. Daytoy a panagsabali ti kolor ipakitana a ti pruta nadanonna ti naananay a kina- tangkenna. 1/8 A LUOM APAGKAPAT TI LUOMNA A TUKAD Umamarilio ti intero a pruta. 3/8 A LUOM KAGUDUA TI LUOMNA Ti pruta kagudua a berde ken kagudua nga amarilio iti intero a pruta 5/8 A LUOM 3/4 TI LUOMNA A TUKAD Ad-adun ti umamarilio a kolor iti intero a paset ti prutas. Ti mamintlo nga apagkapat a panna- kaluom ti prutas isu ti kasayaatan a para iti lokal a paglakuan. Bayat iti panawen ti lam-ek no nalamiis ti tiempo, ti mamintlo nga apagkapat a pannakaluom ti prutas mabalin a pang-export. NAAN-ANAY A LUOM Amarilio ti intero a bagi ti pruta. Dagiti pru- tas a naan-anay ti luomda saan a rumbeng a mapuros para kadagiti mainland wenno pang-export a paglakuan no awan ti umno a pannakabungonda ken pannakaibiaheda. Daytoy a poster inaramidda Jari S.K. Sugano, Maria Derval C. Diaz-Lyke, Randall T. Hamasaki, Steven Fukuda, Robert Paull, ken Stuart T. Nakamoto, idiay University of Hawai'i at Ma¯noa, College of Tropical Agriculture and Human Resources, iti pannakikadua ti Hawaii Papaya Industry. Ti pondo, tulong a naggapu iti Agensia ti USDA Risk Management. Dakkel a panagyaman kadagiti miembro ti Hawaii Papaya Industry Association (HPIA), isuda a nangipaay iti panangasibay ti LIFE and RMH kadagiti talonda ken dagiti agtaltalon. Risk Management Agency United States Department of Agriculture Papaya Ripening.ILO.indd 1 7/25/12 11:22 AM


D . Dagiti babbai ket dakkel iti benifisyo a maaw-awatda kadagiti nacion a mangipapaay iti pirac, natalged a pagadalan, ken babbai nga manursuro; kasta met iti panangiparitda iti aniaman a kinaranggas ken nakaam-amac nga aramid ti kultura nga isu iti manglapped kadagiti ubbing nga agiskwela. Ngem uray nu kasta, adda pay latta iti 62 milyon nga ubbing a babbai nga agtawen iti 6 aginggana iti 15 iti intero a lubong nga saan a sumsumrek iti pagadalan. Iti kinarigat ti panagbiag ket isu iti kadakkelan a lapped kadagiti babbalasitang nga agiskwela. Dadduma pay a manglapped kadakuada iti panagiskwela ket iti kinakurang iti libre nga eskwelaan iti cangrunaan a lingwaheda, kasta met ti nasapa a panakiasawa wenno panagsikog, iti makunkuna nga sexual violence, ken kinakurang iti danum ken kubeta kadagiti pagadalan. Panangikararag iti Edukasyon ken iti Panagsanay a Maipaay Kadagiti Babbai ken Babbalasitang Iti Edukasyon ket mangbaliw ti biag kadagiti ubbing a babbai ken kasta met nga mangpabileg kadagiti komunidadda. Dagiti babbai nga nalpas iti high school ket dakdakkel iti suweldoda. Dagiti nakaadal nga inna ket sigurado a makaeskwela met dagiti annakda, kasta met nga maikkanda ida iti nasalun-at nga taraon, nalinis a danum, ken natalged a aglawlaw. Kaadduan kadagiti babbai nga naggapu iti oral cultures a nakaadal nga agbasa ket marigatan nga makatarus kadagiti basbasaenda gapu ta saan nga isu iti nakairwamanda a wagas iti panagadal. Makaadalda babaen iti panagdengeg, panagulit ken panagcabesa. Kaadduan kadakuada ket kabaelanda nga agcabesa iti atiddug nga impormasyon ken makasao iti dua wenno adu a lingwahe. Dagiti babbai nga nagapu iti kulturada ket kayatda nga addaan pay iti gundaway nga ageskwela ken agsanay iti nadumaduma nga kinaserib a maipaay iti napintas a biag. Dagiti Kristiyano a babbai ket kayatda met nga adalen iti sasao ti Dios ken nu kasatnuda a pagbiagan dagiti kinapudno ti sasao ti Apo iti inaldaw a panagbiagda.. Iti TWR Women of Hope ket maus-usar tapnu iti kinapudno iti sasao ti Dios ket maiwaragawag babaen iti programa iti radyo nga mangipaay praktikal nga panangtaripato iti salun-at ken mangipapaay iti inpormasyon iti nasalun-at a taraon babaen iti inkabsatan nga pammagbaga a maipada kadagiti padas gagayyem. Dagiti prayer groups, seminary, ken iti makunkuna nga skills mangited iti dignidad kadakuada nga maamuan iti pammateg iti Dios ken iti tarigagayna kadakuada nga agbiag nga agdaydayaw Kenkuana. iti impormasyon maipanggep iti iti dadduma a training ket makatultulong kadagiti babbai, Maiwarwaragawag ti Women of Hope iti nasurok 65 nga linguahe. PRAYER CALENDAR ABRIL 2017 Daytoy nga binulan nga panagkararag ket maiwarnak iti 85 nga linguahe. Ikararagan tayo: PROJECT HANNAH Abril 1. Aramid panangkitada kadagiti babbai a saanda nga maicari nga makaeskwela. Ikaragragtayo nga mapatibker pay dagiti linteg nga mangsupiat kadagiti lapped nga makaeskwela dagiti ubbing a babbai. iti kultura nga mabaliwan gapu iti female genital mutilation ken festulas. iti Abril 7. Sireb ken panakatarus para kadagiti agsursurat iti programa iti Women of Hope para kadagiti oral communicators, a masmakaadal babaen iti kapadasan, panakigimong, panangulit-ulit ken panakisarsarita. Abril 2. Kapanunutan ken laing dagiti mangipatpatarus ken grupo dagiti agar-aramid iti TWR Women of Hope a programa kas panangibingayda a nalawag kinapudno iti sasao ti Dios kadagiti saan a makabasa kas panangepresentada iti programan ti Women of Hope ken dagiti draman iti Healing Voice ken Hidden Treasures kadagiti nakadawyan a kultura ken pagsasao dagiti agdengdengeg. Abril 8. Dagiti agtururay iti lokal a kumunidad nga isuruda sinuman iti babbalasitang ket nadagsen ti dusa da. a a mangranggas kadagiti Abril 9. Dagiti napapateg nga babbalasitang iti acido wenno nababaot gapu nasuyatan panakiatendarda iti pagadalan. a iti Abril 10. Dagiti babbai nga agsursuro nga agusar iti 27 a pagdaitan a makina iti kurso a panagdait idiay Tanzania Hannah's House. Awanan da pay laeng iti l a me s a a n , i t i ku rye n t e , w e n n o gripo. Ikararagtayo nga makali iti bubon iti mabiit tap- no mausarda dagiti pagdigusan, ken makaisuruda iti kabaelan nga agluto. Abril 3. Gundaway kadagiti 4 a bilyon nga oral communicators iti intero a lubong nga mangeganda iti sasao ti Dios iti wagas nga nakairwamanda a panagadal tapnu maawatanda ken awatenda iti panakaisalakanan. Ni Jesus a naindaklan nga manunsuro, isu iti agtignay kadagiti puspuso dagiti saan nga nakaadal babaen iti istorya, danew, ken pannangulit-ulit tapnu iti mensahe ket maawatan iti puso ken baliwanna iti biagda.. d a n u m Abril 11. Khmer Women of Hope a panagbiyahe kadagiti baryo mangisuro ken mangpabileg iti adu pay a tattao a mangdengngeg kadagiti programa ken adalen iti maipapan iti Dios. iti iti kanayonda Sirib ken panagmaymaysa para team Abril 4. Rinibo a babbai iti TWR Women of Hope prayer group iti intero nga lubong. Iti binulan nga pray- er calendar iti Women of Hope ket maipatpatarus ba- baen iti panangibkas iti lokal a lingwahe kas Ari, Minna, Tajik, Umbundu, ken Uzbek kadagiti amin nga agikarkararag a saan nga makabasa. Dagiti dadduma nga prayer group, mabasada iti prayer request isu nga makapagkinnararagada kadagiti babbai iti intero a lu- bong. iti Cambodia nga Abril 12. Dagiti liders iti kumunidad a mangipaay iti unipormi ken sapatos kadagiti marigrigat nga ubbing ken libre a matrikula a maipaay kadakuada. Adu a nacion iti nangideklara iti libre nga panagadal ngem dagiti marigrigat a pamilya ket saanda latta mapagadal dagiti anakda. Abril 5.Kinatalged kadagiti babbai nga magmagna iti adayo tapnu makaeskwela gapu ta iti ilida ket awan ti pagadalan. Kasta met nga ikararagtayo iti salaknib kadagiti babbai nga agnanaed iti dormitoryo wenno kabagyanda nga asideg iti pagadalan nga mangawis kadakuada a makipagnaed iti pagtaenganda. Dadduma a babbai ket maabuso, maparparigat, ken mapatpatay iti panagbiyaheda a mapan iti pagadalan wenno gapu ta adayoda iti pamilyada. Abril 13. Iti production ken duplikasyon iti CDs ken dadduma pay a media devises iti amin a programa iti TWR Women of Hope. Dagiti babbai nga saan a makabasa ket kasapulanda a denggend a paulit-ulit dagiti nagyan maiyaplikarda iti biagda, kas saanda a makaibisar iti naisurat wenno iti Biblia. iti CD tapno mamemoryada ken Abril 14. Iti Spiritu Santo ket agtrabaho kadagiti puso dagiti babbai, makapagbalbaliw a mensahe iti namnama kenni Hesu-Kristo a natay idiay Krus tapno bayadan dagiti basbasolda ken nagungar manen. Abril 6. Iti TWR Women of Hope ken Norea Media Mission (Norway) kas iti pannakitinnulongda kadagiti dadduma a grupo idiay Africa nga mangipaay iti sursuro a naespirituan ken praktikal nga impormasyon a isagana na a mangawat iti midikal kadagiti babbai, kaadduan a saan nga makabasa
Abril 2017 PANANGIKARARAG ITI EDUKASYON KEN ITI PANAGSANAY A MAIPAAY KADAGITI BABBAI KEN BABBALASITANG "Casta ti adda a naisurat ken masapul a ti Cristo agsagaba, ken agungar cadagiti natay iti maicatlo nga aldaw;vket maicascasaba panagbabawi ken ti pannacasubbot dagiti basbasol cadagiti Jerusalem" (Lukas 24:46-47). maliklikanda iti panakilangenlangen kadagiti lallaki nga saan a miembro iti pamilyada. Abril 28. Dagiti naladingit a babbai a nakasarak iti liwliwa babaen iti radio ken nasarakda dagiti programa iti TWR. Dawatentayo iti Dios a maammoanda a saan laeng nga dagiti agsursurat ken agar-aramid ti programa iti mangipatpateg kadakuada ngem nangnangruna iti Dios sadi langit a mangay-ayat kadakuada. ti Abril 22. matarusanda iti importansiya iti nalinis a danum ken kubeta para kadagiti agad-adal iti eskuwelaan. Adu a babbalasitang iti nagsardeng iti panagadal gapu iti awan a kubeta para iti babbai. ti naganna iti kumunidad a Dagiti mangidadaulo iti isu-amin a nacion, a mangrugi Abril 15. Panangamiris a mangpili iti kankanta para iti Women of Hope programs. Iti kankanta ket nabileg a mausar iti panangisuro iti kinapudno maipapan iti Dios kadagiti oral communicators winno kadagiti nakabisar laeng iti adal da babaen iti mangmangegan da. Abril 29. Iti panakaammo ken pannakatarus para kadagiti milyones a babbai nga saan a makatarus iti nasustansiya ken iti salun-at a kasapulan dagiti annakda. Abril 23. Babbai a puwersaan a makiasawa iti maysa kadagiti nangdukot kadakuad idiay Albania, Bulgaria, Ethiopia, Kyrgyzstan, ken dadduma pay a nacion a nagbalin a iti babbalasitang. Dagitoy a babbalasitang ket naabuso, puwersaan a nagsardeng iti panag eskuwela ken narigatda a makita iti pamilyada manen. Ikararagtayo nga iti linteg ket maipatungpal ken madusa dagiti nagaramid kadagitoy. Abril 30. Iti panakabukel iti TWR Women of Hope Unite Leadership conference. kadagiti iti panagdukot kadawyan Abril 16. Dagiti babbai nga agbiag panagungar ni Hesus, agrambak nga addaan sigurado nga panakaammo nga Isuna ket kadakuada ken saanda nga agmaymaysa. iti nabileg inaldaw a makipagna Sources: Abril 17. Ikararagtayo iti TWR Nepal literacy six-month training ken dagiti 19 a nakalpasen. Iti kinarigatda iti manglapped nga makabasadan iti Biblia, iti street signs, ken dadduma pay. Iti compiansa iti sarilida ket ngummato ken saandan a managbabain. Abril 24. Dagiti ubbing a babbai nga agtrabaho tapno makagatang iti taraon para iti pamilyada, tumultulong nga mangasikaso kadagiti ubbing pay unay a kakabsat ken agad-adal. Isuda ket agriing iti nasapa unay ken kasta met a maturog iti naladaw. factbook/fields/2103.html#xx sumrek iti pagadalan. Tatta through-global Abril 25. Dagiti 14 nga babbai nga nakalpas iti 6 a bulan a panagsanay nga agdait idiay Nepal ken namnamaen nga maaddaan iti tailor shops. Ikararagtayo dagiti babbai nga sandal agsursuro nga a mailakoda. Abril 18. Dagiti babalasitang nga nagtalaw maliklikanda iti puwersaan a pannakiasawa nga isu iti rason tapno sumardengda nga agiskuwela. Ikararagtayo nga dagiti liders iti kumunidad ket protektaranda dagitoy a babbalasitang ken madusa dagiti mangpuwersa kadakuada nga agpakasar. tapno closed-millions tsenelas ken iti agaramid Abril 26. Dagiti TWR Women of Hope staff ken volunteers kas panangaramid da iti Listeners' rallies, seminars, ken panangsungbat da kadagiti health agdengdengngeg ken panakibaet kadagiti damagda. Abril 19. Iti sirib a mangdanun kadagiti awan adal na a babbai, a marigatan a mangtarus ken makiinnadal iti Bible studies ken iti worship services gapu ta saanda makabasa wenno sabali iti pannakatarusda kas iti pannakatarus iti nakaadal. Abril 27. Dagiti agipatpatarus iti TWR Women of Hope ken prayer coordinators kas panagipatarus da iti Prayer Calendar iti nasurok nga 85 a linguahe ken ipatpatulod da iti 125 a nacion. Ikararagtayo dagiti programa iti radio a mangibingbingay kadagiti prayer requests tapno dagiti saan a makabasa ket makipagkinnararag kadatayo. Abril 20. Dagiti nagannak a matarusanda nga iti nakadawyanda a nasapa unay nga panakiasawa ket saan a nasayaat kadagiti annakda. Dagiti babbai nga makaadal ket dakdakkel iti suweldoda ken addaan iti nasal-salun-at a pamilya iti masakbayan. Facebook: TWR Phils Abril 21. Dagiti babbai a nataengan ken ubbing a naisalumina gapu iti kulturada, relihiyon, ken pamilyada a mangparit kadakuada nga umatindar iti eskuwelaan tapno Email: twrphilippines@twr.org PROJECT HANNAH P.O. BOX 332 BAGUIO CITY (074) 424 1262


N Nangrugi iti ministeryo ti panangikararag iti Project Hannah mangikarkararag kadakuada ket dinmakkel da iti pammati ken dagiti biag iti babbai sadiay ket nabaliwan idi nga naam-amoda iti Dios ken iti panagtrabaho iti Apo kadagiti pamilyada, kumyunidad ken iti iglesia sadiay. Idi 2005, dagiti babbai idiay Mozambique ket nangirugi iti grupo nga mangikarkararag kadagit babbai sadiay ket iti Dios ti nagtrabaho ken nangaramid iti milagro iti panagbiagda. Dagitoy nga babbai ket nakapadas iti adu nga rigat (nakaro nga rigat iti panagbiag, gubat, kinakurang iti panagtaraken ti salun-at ken kasta met iti edukasyon, panakaikkat iti sicog, panagbartek ken panagusar panakapadas iti kinaawan ti tudo ken kasta met iti layos ken problema iti kinadalos). Uray no kasta, mamatida nga dengdenggen iti Dios dagiti karkararagda ket adda iti panakabalin iti Dios nga Isuna iti makipagpagna ken makibiang iti kasasaad da, iti kinakurang ti linteg a mangpabor kadakuada. idiay Angola idi 2001. Dagiti grupo nga iti maiparit a droga, Iti Angola ket maysa a kabaknangan idiay su-Saharan Africa babaen kadagiti diyamante ken krudo ngem napa- gadalan nga 70% iti populasyon sadiay ket umanayen iti duwa a dolyar kada maysa nga aldaw iti panagbiagda. Idiay Luanda ket maysa a kanginaan a ciudad iti intiro a lubong no maipanggep iti pagnaedan dagiti ganganaet, ngem kaadduan nga tattao sadiay ket nasurok a 70% iti agnanaed iti kadagiti matmatay nga ubbing. Iti maysa kada lima nga ubbing ket matmatay iti tawen a lima wenno sakbay nga aglima. Iti saan nga makabasa a babbai ket 54% iti amin a populasyon. skuwater. Kaadduan kadakauda ket adu Iti kinaawan iti gasolina wenno krudo idiay Mazambique idi tawen nga 2011 ket nagpaay iti kinababa ti ekonomiya sadiay, nagbalin a maysa nga karigatan a nasyon iti Mozambique iti intiro ti lubong. Ket nasurok nga kagudwa iti 24 milyon nga tattao sadiay ket agrigrigat ti pinansyal. Nasurok nga kagudwa agkurkurang iti nadalus nga mainom a danum. Maysa da met a kangatuan makias-asawa iti intiro nga lubong. iti populasyon da idiay ket iti bilang kadagiti ubing unay a Iti daytoy a Mozambique ket naapektaran dagiti nasurok a 32,000 a tattao ket nadadael dagiti 4,991 a balbalay ken 303 nga classrooms iti pagadalan. Kasta met Mozambique, nakapadas iti kinaawan ti tudo iti halos 35 nga tawen. Ket 1.5 milyon a katao iti agkurkurang iti makan. Dagiti ili wenno lugar metlang idiay Southern Angola nga ayan iti taltalon ket agsagsagaba da iti kinaawan ti tudo. tawen, iti napasamak nga layos idiay idiay South Maiwarwaragawag ti Women of Hope iti nasurok 65 nga linguahe. Daytoy nga binulan nga panagkararag ket maiwarnak iti 85 nga linguahe. PRAYER CALENDAR Hunyo 2016 PANANGIKARARAG PANANGIKARARAG PANANGIKARARAG Kadagiti Babbai IDIAY ANGOLA KEN IDIAY ANGOLA KEN IDIAY ANGOLA KEN MOZAMBIQUE MOZAMBIQUE MOZAMBIQUE Ikararagan tayo: PROJECT HANNAH Hunyo 1: Dagiti babbai idiay Angola ken Mozambique kas makapadpadas da iti nakaro a rigat iti panagbiag ti inaldaw aldaw, kasta met iti sakit ti nakem gapu iti panakaabuso da. Ikararagtayo a makasarakda iti kapya ken namnama babaen kenni Hesu Kristo. (Romans 15:13) Hunyo 2: Iti Project Hannah prayer group leaders, ken dagiti boluntaryo a mangipappaay iti bible studies, mangbisbisita kadagiti masakit ken malidlidayan, dagiti mangaskasaba, mangpakpakired ken mangliwliwa ba- baen iti panakigayyem ken panangikararag. Hunyo 3: Dagiti adda iti Production idiay Umbundo Women of Hope nga mangisagsagana kadagiti programa tapnu mairawagawag iti radyo. Ikararagantayo met dagiti dumdumngeg ti programa nga Women of Hope idiay Africa Portuguese. Hunyo 8: Kinalaing a maipaay kadagiti opisyal idiay Angola nga mangremedyo iti ekonomiyada ken nu kasatnu da nga ikkan iti pammateg iti agrikultura, fisheries ken dagiti minas nga makatulong nga mangpaimbag iti ekonomiya da a naapektaran gapu iti panakadadael iti krudo. Daytoy a panangremedyo ket mabalin nga makatulong kadakuada tapnu maliklikan iti napalalo nga rigat. iti pannakaimbag ti supply Hunyo 9. Dagiti babbai idiay Angola nga maaddaan iti gundaway nga mangngegan iti programa iti Women of Hope. Iti BBC news kunana nga dagiti agturay tengngelenda iti amin a medya nga makaabot iti intero a nasyon, uray pay iti radio, nga isu iti nabileg nga agiwarnak iti ruar ti kabesera iti probinsiya. Iti Angola ket adda met iti 4.3 milyon nga agus-usar iti internet idi 2014. Hunyo 10. Iti Women of Hope Portuguese a programa a maipadengngeg kadagiti ospital idiay Angola. Hunyo 4: Iti 2,581 a katao nga mangikarkararag kadagiti 153 prayer groups idiay Angola nga mapadasda iti panagmaymaysa kenni Hesu Kristo ket maibingayda iti ragsak iti agserbi Kenkuana nga addaan iti ayat ken panagpakumbaba. 11. Dagiti babbai Hunyo maammoanda a saan nga inbati iti Dios isuda ken mabalin nga ikkan ida ti Dios iti baro ken addaan panggep a biag. umatindar pagbaludan dagiti babbai idiay Luanda,Angola. idiay pagbaludan a Ikararagtayo dagiti babbai nga Hunyo 5: Iti pannakapaimbag dagiti tattao idiay Angola nga addaan iti sakit a maawagan a "yellow fever" idiay Africa, nga 90 % iti 60,000 a bilang iti natnatay makagapu daytoy a sakit, daytoy ket nakunan iti World Health Organization. Ket iti sakit nga malaria, cholera ken chronic diarrhea ket pakadandanagan idiay Luanda ken dadduma pay nga siyudad idiay Africa agsipud ta kurang kinadalus ken pag-urnungan dagiti rugit, kasta met iti serbisyo dagiti opisyal. iti monthly discipleship idiay training Hunyo 12. Iti posible nga panagiwaras iti solar radios kadagiti agdengdengngeg ito programa ti Women of Hope programs. Pagyamanantayo iti Apo dagiti donor nga nangited dagiti espesyal nga radyo. Hunyo 13. Dagiti babbalasitang nga maammoanda nga ipatpateg iti Dios ken adda panagbiagda. Ikararagtayo nga maallukoyda nga agadal ken protektaranda iti bukod da a bagi manipud iti ubing nga panakiasawa, saan nga napudno nga asawa, ken pan- nakaabuso. iti iti panggep ida Hunyo 6: Iti nalaka nga panagaramid iti balay a maipaay kadagiti marigrigat ken adda iti middle class tapnu adda iti nasimpa a pagyananda nga pangtaraknan da kadagiti ubbing. kababaknangan iti ekonomiya idiay sub- Saharan Africa ngem 70% a katao ket addaan laeng iti 2 dollors nga kuwarta kada maysa nga aldaw, ken 70% met iti katao nga agnanaed kadagiti skuwater. Iti Angola ket maysa a Hunyo 14. Dagiti saan a nakaadal a babbai a makangkangngeg manipud iti Women of Hope radio programs. Madaydayaw iti Apo kadagiti nakaskasdaaw nga grupo dagiti babbai idiay Angola ken Mozambique ta iti Project Hannah prayer request ket maipatpatarus iti bukod da a pagsasao babaen iti panangiyebkas ta saanda a makabasa. Iti kararagda ket napateg unay para iti ar-aramiden iti Dios idiay Africa ken iti intero a lubong. inpormasyon iti napapateg nga Hunyo 7: Dagiti miyembro iti Project Hannah Angola prayer group nga mangbisbisita kadagiti bulag, awanan ti pagyanan ken kadagiti tattao nga adda iti kulungan. Ikararagtayo nga awaten da iti impaay iti Diyos nga ayat ken sagut iti panakaisalakan babaen kenni Hesu Kristo.
HUNYO 2016 PANANGIKARARAG KADAGITI BABBAI IDIAY ANGOLA KEN MOZAMBIQUE Hunyo 15. Ni Ruth Mbennah, ti Project Hannah's Southern and East Africa regional coordinator, iti panangpapigsa, panangayat, ken panangisurona kadagiti babbai tapno makapagserbida iti Dios ken iti tumunggal maysa. Ikararagtayo iti salun-at ken salaknib ni Ruth kas panagbiyahe na nga mangpasyar kadagiti grupo iti project Hannah. Hunyo a kas 16. Ni Brenda Lombard panangpapigsa ken panangtulong na iti grupo ti African national iti panangaramid da iti reports ken iti prayer calendars iti surok a 10 a linguahe. anak iti Dios. Ikararagtayo nga dagiti pamilya ket agbalin nga ulidan iti panangipakita iti respeto kadagiti babbai nga ubbing ken nataengan tapno iti kinaranggas iti uneg ti pagtaengan ket maisardeng. Hunyo 19. Iti talna ken salakneb idiay northern Mozambique. Ikararagtayo iti 11,500 a civilians nga pummanaw idiay Mozambique manipud idi nangrugi iti operasyon ti military idi October 2015 nga ikkaten dagiti armas dagiti militante, nangruna kadagiti lugar nga adu ti makuna nga coal, iti pungto iti southern Malawi. Hunyo 28. Kanayon a tudo nga umanay para kadagiti mula idiay Angola ken Mozambique tapno dumakkel dagiti mula ken dagiti tattao sadiay ket malasatanda iti kinaawan iti makan ken iti napalalo a kinarigat Hunyo 29. Dagiti mangidadaulo idiay Angola ken Mozambique nga matarusanda iti Project Hannah a saan nga kapilya ngem ministry kadagiti babbai tapno agbalinda nga ina,asawa,kabsat,anak, ken apong nga addaan buteng kenni Apo Dios. Hunyo 30. Dagiti babbai nga mangus-usar iti programa iti radio nga mangaw-awis kadagiti gagayyemda ken pamilyada tapno agmaymaysada nga agdengngeg ken agbibinningay iti kapanunutan maipapan iti Dios. iti nangngeganda a sasao Ikararagtayo nga adu pay iti makaam-ammo iti Dios: "Camaudianna, cacabsat, icarcararagandaca- mi, tapno ti sao ti Apo agtaray ket madaydayaw, a cas met maaramid cadacayo; "(2 Thessalonians 3:1). Hunyo 17. Pigsa ken tured para kenni Esperança a kas panangidaulo na Hannah idiay Mozambique manipud idi 2005. Ikararagtayo iti grupoda(Esperança, Constância, ken Tahera) ken iti Women of Hope Makhuwa production team, ni Maria ken Delcia. Ikararagtayo nga iti Women of Hope ket maipatarus iti ad-adu pay a linguahe. Iti Portuguese ket maisursuro kadagiti eskuwelaan ngem adu iti babbai nga awanan iti opurtunidad nga agadal iti eskuwelaan. Hunyo 20. Dagiti nagannak ken opisyal nga agara- mid pay iti adu a pamuspusan tapno isardeng iti nakadaywan a ubing nga panakiasawa ken panangi- paay iti edukasyon nga addaan kalidad. Iti dadduma nga lugar idiay Mozambique, 68% a babbai ket makiasawa sakbay nga agtawen iti 18, ket adu pay iti agassawa sakbay nga agtawen ti 15. Ikararagtayo nga dagiti liders ket addaan rigta a sumuporta iti baro a plano iti nasyon nga isardeng iti ubing unay a panna- kiasawa ken tulungan dagiti babbai nga mabaliwan iti ugalida. iti iti ministeryo ti Project Hunyo 24. Dagiti babbai nga agpurpursige nga agbirok para kadagiti pamilyada. Uray pay iti panagngato iti ekonomya ket surok nga kagudwa iti 24 nga milyon a tattao idiay Mozambique iti agtultuloy nga agbibiag iti napalalo a kinarigat. Hunyo 25. Iti pamilya dagiti babbai nga natay gapu ta naganakda nga awan iti kusto a lugar wenno pasilidad ken saan a nakaadal dagiti nagpaanak kanyada. Iti dadduma ket ti nakadawyan a kultura dagiti masikog ket mabaybay-anda ket saan nga maipapaay iti pannakataripato a kasapulanda. Hunyo 18. Dagiti kapilya ken panguloen kumunidad nga tumered ken isuruda iti kinapateg iti panangrespeto kadagiti tattao a kas napateg nga Hunyo 21. Dagiti babbalasitang a kristiano a matarusanda iti kinapateg iti pannakiasawa iti namati ken iti panangpadakkel kadagiti annak a sumurot kenni Kristo. Hunyo 22. Dagiti babbai idiay Mozambique, man- mano iti addaan iti modern a sanitation facilities ket dandani kagudwa ti populasyon ket umin-inom iti saan a nadalus a danum Hunyo 26. Dagiti babbai nga addaan iti miyembro ti pamilya nga bartek ken agus-usar iti maiparit a droga. Hunyo 23. Iti Project Hannah intercessors idiay Mozambique. Surok nga 1,000 a miembro iti 46 a prayer groups nga makapadas iti ayat iti Dios ken iti kinamannakabalinna kadagiti pagtaengan ken kom- munidad. Hunyo 27. Dagiti babbalasitang a napuwersa a nakiasawa nga adda iti posibilidad da nga agsakit iti HIV positive. Iti 19 % nga adda asawana nga agtawen iti 15-19 ket addaan iti adu nga asawa (Polygynous marriages). Iti HIV ket ummadu iti 3x kadagiti 15-24 a babbai, ad-adu ngem kadagiti lallaki iti pareho nga idad. Pangkat ng kababaihan sa Mozambique kasama si Ruth Mbennah Dagiti grupo iti babbai idiay Angola PROJECT HANNAH P.O. BOX 332 BAGUIO CITY (074) 424 1262