Nangisit a dangaw (Rice Black Bug) [Panangmanehar iti Peste] Ti nangisit a dangaw (rice black bug wenno RBB), Scotinophara coarctata insekto nga agsepsep iti tubbog dagiti mula. Maysa daytoy kadagiti karigatan a kontrolen a peste iti kapagayan. Atakaren ti RBB ti pagay kadagiti adda padanumna a talon iti dandani amin a tukad ti panagdakkelna nangruna no kapigsana nga aggipi ken agluom. Kadagiti talon nga agpannuray iti tudo, awan ti maapit no nakaro ti panangatakar ti RBB. (Fabricus), ket Kaay‐ayo saan a maat‐atianan a kataltalonan. Kangrunaan a pagnaedan ti RBB iti puon ti pagay ngem makapagnaedda met kadagiti bulong ti sabsabali a mula kas iti aba, mais, ruot ken dadduma pay. Agyan ti RBB iti puon ti pagay no aldaw ngem mapan iti dawa no rabii. Agitlog ti RBB kadagiti agruprupsa a makinruar a lapsi iti puon ti pagay ngem no dadduma agitlogda kadagiti akinbaba a paset ti bulong. ti RBB dagiti nymphs Biag iti rice black bug (RBB) egg Nakagrupo dagiti 40‐60 nga itlog ti RBB a ti kaatiddog ti maysa ket 1 mm. Iti unos ti panagbiag ti RBB kabaelanna nga iyitlog ti 200. Agpessa dagiti itlog iti uneg ti 5‐7 aldaw ken mataenganda kalpasan ti 6 a lawas. Barinduyog ti korte ti bagi ti nataengan nga RBB nga agarup 8‐9 milimetro ti kaatiddogna. Kinasisita ti panangmanehar iti RBB Sepsepen dagiti an‐annak (1 lawas) ken nataengan (6 lawas) nga RBB ti tubbog iti puon, bulong, ken binukel ti pagay a makagapu iti panaglaylay ken panagmaga ti mula. Dadael ti RBB iti pagay 1. Deadheart. No madama nga aggipi ti pagay, agkolor‐kape dagiti akintingga a bulong ti gipi aginggana a matay. 2. Eppes a binukel wenno saan a nakadakkel a dawa. Mapasamak daytoy no agdadael ti RBB iti tiempo ti panagbugi iti pagay. 3. Bugburn. Maris‐daga a lumabaga dagiti bulong nga agresulta iti panagbaba iti apit. Mapasamak daytoy no agdadael ti RBB manipud bunubon, kapigsa a panaggipi agingga iti panaggapas.
Panangkontrol iti RBB Bayat ti panagmula 1. Aggigiddan nga agmula. Agmula kadagiti barayti nga agpapada a matangkenan iti uneg ti makabulan tapno malappedan ti panagadu ken panagdadaelda iti mula. 2. Agsabog imbes nga agraep. Narasrasay ti gipi ti naisabog pagay isu a saan a magustuan ti RBB. Masilnagan dagiti RBB iti puon ti pagay nga isu ti pakatayanda no narasay dagiti gipi. 3. Agmula iti barayti a naandur iti RBB. Karaman dagitoy a barayti ti IR1314, IR44526, ken C4‐137. 4. Agtaraken iti pato. Bulusan dagitoy iti talon sakbay ti panagraep tapno kanenda dagiti RBB. Bayat nga adda mula iti talon 1. Panagusar iti silaw a pagtiliw. Agusar iti silaw tapno maamuan no adda RBB iti kataltalonan. Maatrakar ti RBB kadagiti naraniag a silaw. Ikali dagiti makolekta nga RBB. 2. Panangsalaknib kadagiti gagayyem nga organismo. Liklikan ti agisprey iti pestisidio tapno saan a madangran dagiti babassit nga alumpipinig (Telenomus triptus) ken buot (Metharizium anisopliae) a makatulong a mangkontrol ti RBB. 3. Panagdaldalus. Pagtalinaeden a nadalus ti kapagayan. Ikkaten dagiti ruot a mabalin a kanen ken pagnaedan iti RBB. 4. Panagpadanum. Padanuman ti talon iti 8‐10 sm a kaadalem iti unos ti 1‐2 aldaw tapno malappedan ti panagpessa ti itlog ti RBB. Bayat ti panagapit 1. Mangikabil iti silaw a pagtiliw no rabii kalpasan ti panaggapas tapno makolekta dagiti nataengan nga RBB. No panaggagapas, umakar dagiti RBB iti sabali a talon tapno agsapul iti makan. Ikali dagiti nakolekta nga RBB. 2. Ipuon ti aggapas tapno madadael ti balay ken panganan dagiti RBB. 3. Araduen ken palayasan a sigud ti talon kalpasan ti panaggapas tapno matay dagiti nataengan, an‐annak ken itlog ti RBB. 4. Bulusan dagiti pato iti talon tapno kanenda dagiti RBB. Napagkaykaysa a wagas ti panangmanehar iti RBB 1. Agmula iti barayti a naandur iti RBB Agusar iti barayti ti pagay a naandur ti RBB kas iti IR 1314, IR 44526, ken 109871‐75‐3‐2‐2 tapno mapabassit ti mapukaw nga apit gapu iti RBB. Imula laeng dagitoy a barayti kadagiti lugar a saan a parikot ti tungro gapu ta nalaka a kapten ti tungro dagitoy. 2. Agmula kadagiti biit a barayti Aggigiddan a mulaan dagiti agaassideg a talon tapno maliklikan ti panagadu ti RBB. 3. Salakniban dagiti gagayyem nga organismo a kalaban ti RBB Liklikan ti agisprey iti pestisidio tapno saan a madangran dagiti organism a makatulong a mangkontrol ti RBB. Agibulos kadagitoy a gagayyem no awanda iti talon.
4. Paksiaten dagiti ruot Ikkaten dagiti ruot tapno awan ti sabali a panganan ken pagumukan ti RBB. 5. Agusar iti appan a mula (trap crop) Agmula kadagiti mas paggugusto ti RBB ngem iti pagay iti asideg ti talon. Aramaten dagitoy tapno nalaklaka ti mangummong ken mangpaksiat iti RBB. 6. Araduen a sigud ti talon kalpasan ti panaggapas Iyarado dagiti naggapasan tapno madadael dagiti pagitlogan ken pagumokan ti RBB. 7. Palayasan ti talon Ammuen nga umuna no dinadael ti alumpipinig dagiti itlog ti RBB. Mangkolekta iti lima a grupo ti itlog ket ikabil iti garapon ken kaluban iti napino nga iskrin. Aguray iti 1 lawas tapno maamuan no ti agpessa ket alumpipinig. No saan, palayasan ti talon. 8. Agibulos iti pato Ibulos dagiti pato iti saan a naispreyan a talon tapno kanenda dagiti RBB maysa a bulan kalpasan ti panagraep agingga agsapaw ti pagay. 9. Agaplikar iti Metharizium anisopliae (kitaen ti "Kasano ti Panagaplikar iti Metarizhium"). Reviewed by: Genaro S. Rillon Language Editors: Bethzaida M Catudan Leah May dC. Tapec Nonilon I. Martin


Espesial a Bilang • Tawen 9 • Disiembre 2007 SALUYOT Ti Kakaisuna a Diario ti GUMIL Metro Manila HONOR BLANCO CABIE Maipagpannakkel nga Anak ti Pinili MANNALON, musiko, kompositor, N A I N S A L U Y O T A N N G A I N T E R B I U Publications, Sun Star News Service, Manila Standard, The Manila Chronicle, The Manila Times ken Malaya. Nagpaay iti nadumaduma a pagrebbengan iti News Center ti NBN Channel 4 kasta met a kameng ti Philippine News Agency ken Reuters. Nagpaay pay a Media Consultant daydi nag- Senador Raul S. Roco. agiwarwarnak, mannursuro, speech writer ken mannurat. Dayta ni Propesor Honor Blanco Cabie. Salutatorian iti elementaria sadiay Pinili, Outstanding Student iti Ilocos Norte National High School. Inleppasna ti AB Journalism (Honorable Mention) iti San Beda College, Manila. Premiado a debatista, orador ken campus journalist, malaksid ti pannakagun-odna iti nadumaduma a pammadayaw a kas opisial dagiti religious organizations iti San Beda College. Naileppasna dagiti Master's Degree iti Journalism ken Media Management iti Asian Institute of Journalism and Communications. Outstanding alumnus ti San Beda College idi 1992 kas journalist. Honor Student a kanayon manipud elementaria agingga iti graduate school. Kas mannursuro, Professorial Lecturer/Associate Professor kadagiti nadumaduma a pagadalan iti Metro Manila (undergraduate ken graduate levels) iti literature, mass communications, philosophy ken Asian Civilization manipud idi 1987. Nagsurat pay kadagiti piesa ti Oratorical ken Declamation para kadagiti estudiante ti FEU isu a nakallalagip kenkuana ta isu ti adviser ken coach. Kas mannurat, imbagianna ti Northern Luzon kas Coordinator on Literary Arts ti NCCA, Presidente ti GUMIL Metro Manila idi 1992-96, Presidente ti GUMIL Filipinas idi 1995-99. Co-editor ti "LINGKA: An Anthology of Iloco Literature in English", a proyekto ti GUMIL Metro Manila idi 1993. Nalaing pay a musiko, pagay-ayamanna laeng ti mangpanatupot iti trombone. Nakaisurat kadagiti musika ken lyrics ti agarup 200 nga orihinal a kanta iti Iluko, Filipino ken English. Nayanak sadiay Pinili, Ilocos Norte kada Apo Bernardo Cabie ken Francisca T. Blanco iti Paoay. Iti daydi nanada a nakasursuroda nga agkakabsat nga agbasa ti nota wenno solfeo ken agtokar ti ing-ing. Nayasawa ken ni Maria Rose Atencio iti Moncada, Tarlac, sigud a guidance counselor ken mangisursuro iti Filipino iti maysa a high school ditoy Metro Manila. Tallo ti bungada, da: Harmony Francisca, nagturpos iti abogasia; Hermione Mary Anne, maysa a doktor; ken ni Heracles Lord Bernardo, bokalista ti The Kizzum Kas agiwarwarnak, kolumnista wenno kameng ti Editorial iti nadumaduma a posision kadagitoy a periodiko: Philippine Chronicle, POU Group of SALUNAON 1 NAINSALUYOTAN NGA INTERBIU 1 SALUDAMAG 2 SALUMENSAHE TI PRESIDENTE 4 CLOSE ENCOUNTER 4 SALULAYSAY 4 TI SALUN-ATMO KEN TI MANUSKRITOM 6 TAGAANG 6 SALUDANIW 8 DIOS TI AGNGINA 10 SALUPUDOS 10 DEAR ADING 12 SALUPADAS Inkur-it ni NAR CANTILLO SALUDAMAG Baxa ti Maui, Agnes ken Lasquero ti Oahu, Ninong ti SALUYOT DA Arnold Baxa, Presidente ti GUMIL Maui, Ric Agnes, Mamagbaga ti GUMIL Oahu, ken Sandy Lasquero, VP ti GUMIL Oahu dagiti naparabur a ninong ti SALUYOT itoy a panagsagibsibna manen. Parikut dagiti manarawidwid ti nasao a diario ti (Naigalis iti panid 8) ninong. Napagnunumuanda ti agumbi kada Appo Arnold Baxa, Ric Agnes ken Sandy Lasquero. "Aregleyted!" insungbat ni Apo Baxa iti Microsoft Word nga attachment ti e-mailna. "Aprub a nakarubrob!" insungbat met ni Apo Agnes iti pakauna ti atiddog nga e-mailna. "'Tay tangdanko nga agkarpentero ti isagutko met," inkari ni Apo Lasquero. pagimprentada ta awan ti makukuarta ti GUMIL Metro Manila, kalpasan ti panaginana dagiti kamengna iti sumagmamano a bulan iti regular a mitingda. Ket rinugianda ti nagbirok iti Kasapulan ti SALUYOT itoy nga iruruarna ti P3,500.00 laeng ngem ad-adu nga amang ti inted dagiti ninong. Gapu itoy, (Naigalis iti panid 14)
Disiembre 2007 2 • SALUMENSAHE TI PRESIDENTE SALUYOT TAWEN 2007. Maika-Uppat a Pulo ket Maysa nga Anibersario ti GUMIL Metro Manila. Naundayen ti panawen a dinaliasat ti gunglo a rinendaan ti mano kasukatanen nga administrasion. Adu dagiti proyekto a kontribusionna iti panagrangpaya ti Literatura Ilokana. Iti napalabas nga uppat a dekada, adun ti nailibro a gapuanan dagiti maipagpannakkel a mannurat nga Ilokano. Naruay metten dagiti napatanorna a mabigbigen a mannurat iti agdama babaen ti agtultuloy a pannakaisayangkat dagiti literary seminar ken workshop. Adu pay dagiti nakapila a proyekto nga ad-adda a mangitandudo iti Literatura Ilokana a manamnama a maileppas babaen ti suporta ken panagkaykaysa dagiti naanep ken nagaget a kameng. Madlawmi a rumasay a tinawen ti bilang dagiti aktibo a kameng. Mailiwkamin kadagiti madaydayaw a kakabsat iti pluma a nanginaw, nangtagibi ken nangpadakkel iti GMM. Kayatmi nga agsisinninged koma manen dagiti amin a mannurat iti GMM, isu a pinadasmi ida a kontaken tapno maammuanmi no komustada metten ken ania ti makagapu ta dida metten makagkagteng kadagiti miting ken pasken ti gunglo. "Sibibiag kadi pay ti GUMIL Metro Manila?" Nasdaawkami pay idi inyangaw ti maysa a kameng a nabayagen a dimi nakita. Kuna met dagiti dadduma a saanda kano ngaminen a makabasbasa iti Bannawag a kas kadakami, a pakaipaspaskilan dagiti pakaammo kadagiti aktibidad ti gunglo. Adda met dagiti sarkastiko a nagkomentario a naumada kanon iti ad-adu a sao ngem iti aramid ta patienda a nailansan ti proyekto a panagilibro kadagiti gapuanantayo a mannurat nga Ilokano. Sabali pay dagiti nangipudno a simmadutdan nga agatendar manipud idi maisardeng dagiti literary seminar ken workshop a pagi-innadalan ken pakaasaan ti plumada nga agsurat. Kunada, "Saan, aya, a daytoy ti primero a gapu isu a nagkamengtayo iti gunglo?" Nadagsen nga awaten ngem pudno dagiti naagapad iti ngato. Ket no saan a maikkan iti prioridad dagitoy, imbes a rumayray ti apuy ti gunglo a silaw ken bagnos dagiti kameng a mangpasantak iti Literatura Ilokana saan nga adayo nga aglidem ken in-inut a malunag ken marunot a kasla kandela. Kakabsat iti pluma, bay- SALUYOT NOLI S. DUMLAO Editor-in-Chief JUAN AL. ASUNCION ARIEL S. TABAG LEO S. FAGARAGAN Managing Editors SIMEON C. BERROY GIOVANNI PALOMARES Editorial Staff SHERMA E. BENOSA Advertising Manager JAKE F. ILAC Circulation Manager ANSEL D. CARGO CLES B. RAMBAUD Editorial Consultants antayo kadi a maungaw ti kakaisuna a lehitimo a gunglo dagiti mannurat nga Ilokano? Kiddawenmi ngarud nga igigirtayo ti gunglotayo. Agtalinaedtayo a napudno kadagiti sinapataantayo a pagrebbengan. Saantayo koma a mauma nga agsakripisio tapno ad-adda a bumileg daytoy. Kiddawenmi nga agmaymaysatayo a mangituloy iti nagkaysa a sirmata a mangisaknap iti Literatura Ilokana saan laeng a ditoy pagiliantayo ngem ketdi iti intero a lubong. Nupay kasubsublatmi ti renda, mangnamnamakayo nga aramidenmi amin ti kabaelanmi tapno maisubli ti pannakaangay dagiti literary seminar-workshop iti kabiitan a panawen. Ituloytayo met ti pannakailibro dagiti sinurattayo. Ken kangrunaanna dawatenmi ti tulongyo a mangpaadu kadagiti kamengtayo tapno ad-adda a pumigsatayo. Nasustansia a babasaen para kadagiti mannurat nga Ilokano. Ipabpablaak ti GUMIL Metro Manila, Inc. Kangrunaan nga opisinana: 52 San Beda Homes, Pamplona 1701 Las Piñas City. Ipatulodyo dagiti manuskrito wenno tulongyo iti GUMIL Metro Manila, Inc. c/o Noli S. Dumlao iti adres iti ngato wenno iti Awan ti ma-reject a sinurat basta matiambaan ti panangngaasi dagiti editor. Di pay laeng mabayadan ti maipablaak a sinurat ta awan pay makukuarta ti GMM. Pasensiakayo laengen, apo. Umuna nga addang ti panangiruartayo manen iti SALUYOT, ti opisial a pagiwarnak ti GMM tapno maikkan ti tunggal maysa iti tiansa a makaipablaak iti gapuananna. Iti daytoy a gundaway ikarigatanmi ti regular a pannakaipablaakna tapno saan nga agbalin a "ningas cogon" laeng. Ngem masapulmi ti di magatadan a suportayo tapno mataripatotayo ti gunglo ket mataginayon ti narayray a silawna a saanto a kabaelan nga iddepen wenno palidemen dagiti agpanggep a mangmulit iti kinasudina. Kablaawantayo ngarud iti naragsak a maika-41 nga anibersario ti GUMIL Metro Manila! --ANSEL D. CARGO GMM President
Disiembre 2007 • SALUYOT GET A FREE ONE YEAR PERSONAL ACCIDENT INSURANCE PROTECTION NOW!!! JOIN OPULENS MARKETING CORP. PLUS OTHER BENEFITS: 1. Share in the income of the Company from its operation as a Franchisee of FERN, Inc. 2. Earn a separate income out of the business you will make in the FERNegosyo Business Plan of FERN, Inc. 3. Option to operate an outlet of Opulens Marketing Corp. franchise with FERN, Inc. 4. Option to operate outlet or Franchise when the company shall begin to operate food stores/groceries. 5. Option to convert your participation (in accordance with appropriate laws and regulations of the government) into the Common Shares of the Company for optimum benefi ts. 6. And you may even be entitled to a FREE SUPPLY of FERN-C Vitamin for your child. For more information on how to join, Pls. call - Tel. No. 792-75-67 or CP # 09179971064 A VERY SPECIAL GMM ANNIVERSARY OFFER! GET 1 BOX FERN-C FREE WHEN YOU SIGN UP & PAY p1,500 TODAY! 3
SALUYOT 4 • CLOSE ENCOUNTER W/ SPO4 TICTICRUBONG (Ret.) Kampo Crame Disiembre 2007 Madama ti interbiu ti sumagmamano nga aplikante a polis. Gen. Castro - Ania ti naganmo ken dadduma a pakasaritaan ti biagmo? Aplikante I - Daniel Disperos sir. Taga-San Lorenzo, San Nicolas, Ilocos Norte. Gen. Castro - Apay a kayatmo ti agpolis? Aplikante - Tapno agserbi ti pagilian, Sir. Gen. Castro - (Agmirugrog a mangparuar iti aplikante.) Sika, (intaliawna iti sumaruno nga aplikante) ania ti naganmo ken dadduma a pakasaritaan ti biagmo? Aplikante II - Arnold Jose, Sir. Taga-Bacsil North, Laoag City Gen. Castro - Adda nobiamon? Aplikante II - Awan pay, Sir! Gen. Castro - Nagkapsutkan. Adda kad' met taga-Laoag a nakapsut? Bueno, apay a kayatmo ti agpolis? Aplikante II - Tapno maaddaan ti nasayaat ken natalged a panggedan, Sir. Gen. Castro: - Ania koma a natalged a pagsapulan a maibagay kenka. Agimigranteka laengen idiay Hawii. Sika, (intaliawna iti sumaruno nga aplikante) ania ti naganmo ken dadduma a pakasaritaan ti biagmo? Aplikante III - Prodie Gas. Padios, Sir! Taga-Sta Teresita, Cagayan, Sir! Gen. Castro: - Apay a kayatmo ti agpolis? Aplikante III - Tapno agtiliw kadagiti managdakdakes, Sir! Gen. Castro: - Pokdit! Apay, Robo Copka? Dika pay la agimigrante idiay Canada! Sika, (intaliawna iti sumaruno nga aplikante a kasta unay tigergerna) ania ti naganmo? Agalistoka ket mabisinakon! Aplikante IV - Leonardo Tiktikrubong ti Brgy Valbuena, Pinili, Ilocos Norte, Sir. Gen. Castro: - Hmmmm. Apay a kayatmo ti agpolis? Aplikante IV - Tapno maaddaan iti adu nga asawa ken delihensia ken kangrunaanna, imbitaranka koma a mapan aghapi-hapi, Sir. Gen Castro: - (Nagpalakpak) Dayta man ti kunak! Poliskan, bata! - (No corny daytoy a pakpakatawa, agsuratkayo kaniak 'ta patapuakentayo ni Leo S. Fagaragan nga akinkolum itoy. Sayang met ti espasiotayo.--Editor-in-Chief.) SALULAYSAY Royalty Para Ken ni Sen. Trillanes? Ni ANGELO "ELOY" PADUA Makalawasen ti napalabas idi immaklas manen ti Grupo a Magdalo ni Sen. Antonio Trillanes IV ket iti maikadua a gundaway, napaayda. Kasla nabagyo ti lobby ti Manila Peninsula iti Makati cor. Ayala Avenue a nagbalin a battle ground dagiti polis a pakairamanan dagiti Special Action Forces ken dagiti militar a beterano iti pannakigubat idiay Mindanao. Naipit dagiti kameng ti media bayat ti riri iti uneg ti Manila Pen. Nalpas met laengen ti riribuk ngem agtultuloy latta ti isyu Ti Salun-atmo ken ti Manuskritom Ni Doktor apsapo Dear Doktor, Problemak ni lakayko ta manipud nagkameng iti dua a gunglo dagiti mannurat ditoy barangaymi, ti Kumukurditan, Inc. (KI) ken ti Mannurat, Inc.(MI), masansan metten nga aghayhayblad iti kaadu a tamingenna kano kadagiti dua a grupo. Awan pay ketdin ti reregtaanna iti dati nga ar-aramidenmi iti rabii, Dok. Pambarna ti kanayon kano a pannakabambannogna kadagiti aktibidadna kadagiti dua a grupo. Nabaybay-anna la ngaruden ti talonna, pati siak, nabaybay-anna payen. Awan la kadi ti mairesetam a pagpapigsana, Dok, malaksid iti Lipovitan ta agturis met no painumek iti daytoy?--Luz Dear Luz, Padasenna man ti FERN-C. Pagpapigsa iti resistansia, kontra pay iti stress a kalabanna ita gapu kadagiti adu nga aktibidadna. Nupay kasta, ibalakadko a nasaysayaat met la koma no maysa laeng a gunglo ti pakaikappenganna nangruna no agpada iti panggep dagita a grupo. Iti kasta, maitedna ti naan-anay nga atensionna iti dayta a grupo, ken maitedna met ti atension a sapsapulem. Dakkel a problema ti sangsanguen ni lakaymo iti panagkamengna iti dua a grupo nangruna no opisial pay. Arigna dua ti kosina a paglutuanna, wenno isapulanna iti maluto. No adda koma pampanunotenna a pangalaan iti pundo, kas koma iti NCCA, amangan no dina pay ketdin masinunuo no ania kadagitoy a grupo ti pangtedanna iti pundo. Wenno no mapan iti maysa a kombension dagiti mannurat iti pagilian, dina masinunuo no ania kadagitoy ti ibagianna. Ket no bilang ta adda met anomalia a nakairamanan ti maysa a grupona, amangan no ilibakna pay a kameng iti dayta a grupo tangay adda met sabali pay a grupo a mabalinna nga ibaga a pagkamenganna. Ala, diak met ketdi ibaga a kasta ti aramiden ni lakaymo. Ken dimo met mabalin a pawilan no ituloyna ti agkameng iti dua a gunglo ta biagna dayta, uray pay kunam nga asawam. Ti la mabalinmo nga aramiden, patomarem iti FERN-C. Isu la ngarud nga adda FERN-C tapno maaddaan iti resistansia dagiti mannurat nga adu unay ti pakakumikomanna. (No adda problemayo, iturong laeng ti suratyo ken ni Dr. Sapsapo.-EIC) SALUAWIS! Para kadagiti naayat nga agbasbasa iti SALUYOT. Daytoyen iti gundawayyo a makaipablaak iti kasustansiaan a babasaen iti Amianan. Ipatulodyo itan iti Editorial ti/dagiti Salulaysay, Saludyok, Salurita, Saludaniw ken Saluduma pay. agingga ita. Saan pay a maitudo dagiti autoridad no mano ti gatad ti naburak iti uneg ti nasao a hotel ken no asino ti agsungbat itoy. Ngem inaldaw ken inoran-oras nga adda iti headline kadagiti babasaen ken telebision iti sibubukel a lubong. Saan ngata nga ikkan met ti Manila Pen iti royalty ni Sen. Trillanes gapu iti sagsagrapen daytoy a media advertisement? Amanos, di kadi? -
Disiembre 2007 • SALUYOT 5 H A P P Y 4 1 S T A N N I V E R S A R Y T O G U M I L M E T R O M A N I L A !
6 • SALUYOT Disiembre 2007 Tagaang Tagaang Ni KUSINERO BIMLADEN Success! Success! NAGTANITTIT ti silponko. Impadamag manen dagiti ka-GUMILan for the nth time, nagungar kano manen ti SALUYOT. "Dis is wan sanabagad dat repyuses closing!" napaisemak. Drims never feyd kadagiti dina kayat ti agsurender! o0o- Kasla 'tay maysa a nasinged a gayyemko. Dina sininaan ti arapaapna a makaadak diay Hawaii. Imbitasion la gayam ti masapul naparpardas pay ngem alipugpog ti approval ti konsul. -o0o- Mannakigayyem ni kadwing, ken saan a lastog, isu a siaayat met dagiti kaGUMILan abrod a nangimbitar kenkuana. Isu a naisemen idi umammingaw manen iti US Embassy. Addan awitna a pormal nga imbitasion o0o- Nasirokna isu a nagkatek sa napaisem iti bangbangir a nakapanunot. "Napigpigsa ti pullko no ad-adu ti supporting documents," kunana. o0o- Isu nga idi ipresentarna ti bagina, malaksid iti pormal nga imbitasion a naggapu diay abrod, adda dakkel a kahon ti sapatos nga igpilna. o0o- Ti linaon ti kahon? Imbitasion dagiti nagbuniag, nagkanaganan, nagkasar, nagpabunar kada nagpiesta a naur- urnongna iti nabayag a panawen. Adda pay nailalaok a "card of thanks." Mayat latta kunana ta di met mabalin nga ikumbidar ti mapan makipamumpon. o0o- Nakigtot manen ti konsul. Ngem dinan mareject ta adu ti mayat a mangawis ken ni pulano. Inkidemnan a dineppelan ti visa diay nakarungiit a passport. o0o- Pasiar ditoy pasiar didiay. Speak ditoy speak didiay ta isu ti gapu ti nakaawisanna. Nagbisbisekleta kadagiti kalsada, sa sumagpat kadagiti sidewalk no bumanesbes dagiti napaspas a lugan. "This is for pedestrians!" ikusilap kano dagiti babbaket ken lallakay no mapakuldiasanna ida. "Yoninayo," kunana kano met. No madalapus ti trak di pay ket bangkayen nga agawid Filipinas? Nastrekna kano pay ti maysa a submarin, ngem din sa met agandar. o0o- Saan nga aglibak dagiti ladawan a naala iti dayta a tripna. Maragsakan a talaga dagiti tao a namasangbay kenkuana. Mannakikadua ken mannakigayyem ngamin. Malaksid ti nagan nga imbuniag dagiti padana a mannurat, mabalin a kunaen a "Man of Goodwill" ti GUMIL daytoy a tao! o0o- Inton mapagbalinna a coffee table book ti koleksionna, adunto ti mangdayaw (ken umapal) ta isu la ti nakaanus ken naayat a nangaramid ti kasta. - (Pssst! Diyo ibagbaga iti sabali ngem ni Editor-in-Chief ti Kusinero Bimladen!--AST.) Ave Regina (Daniw a mairuknoy ken ni Aribai ti Kailokuan) Patokpatok ti kailokuan, baggak a sumsumged A nagtalimudokan emma ken ngayed Nupay sirarangaak kenka nga umasideg 'Toy rugso 'toy gagar ti mamatalged Ta kadagita apagdillaw nga isemmo, No agbukar dagita natingra a bibigmo, Kasla umap-appiring a sumarsaruno, Dagiti puspusomi nga Ilokano. Kadagita matam addada nga agan-anninaw Dagiti pakpakarsomi ken kalkalapaw Manipud sursurong ingana't 'diay taaw Tanap man sadi Cagayan, wenno Bantay Bullagaw. Sika ti pudno a napili a ladawan Ti nasingpet a babai a taga-Amianan Mangngani man a mintalon, balasang man a baknang Sabong man kampupot wenno sabong ti allangigan. Manipud 'di natayen dayti Angngalo, Nakellekellengen dagiti dagdagatayo, Adda nagpadaya, adda nagpapungto Ket adu payen ti kas ganggannaet nga immadayo. Kadagiti in-inepmi ken murmuray Ken sarsarita dagiti appomi a lallakay Maysaka kan' a di katatawan a siwawakray Nga ar-armen ti kaibaan ti impasaray. Ngem kalpasan iti panagballasiw ti tawen Nagparangkan a napnuan pintas ken ramen Nga umay mangisik kadakam' nga adipen A nupay agaaddayo, maymaysakam' met laeng. Umaymo ipalagip, ita, naindumaan nga aldaw Dagidi kakabsatmi a maingel a napukpukaw Ket siisemka ita a mangipadlaw Tapno yaw-awanmi ti agdungdung-aw. Wen nadaeg a reyna, saanmi a sangitan ida, Palnedenda diay bangkay, tumekenda diay bangabanga Pagsungrodda ni balballawas, baybay-anmi latta, Addadtoy ti kararuada, adtoy di panguloda, ni Heneral Luna. No napigsa di agum a nangitanem ken bangay Napigpigsa pay ti ingel ni Ilokano no aggunay Agbalin nga angin, apuy, wenno danum ti baybay, Lawlawenna ti lubong, kalienna ti tanem, biagenna ti natay. Ni Luna, addat' ditoy ita, a sisasaklang Bimmalay ti puso ti amin a Kailokuan, Ket sika, ti nangtalimudokanmi a dinutokan Nga umarakup kadaraantay' a taga-Amianan. Sika ti imbilangmi a nangkallaysa Kadagiti prinsesa a ladawan ti tungal probinsia Dakay' ti nagpuniponan ti tungal saniata A mabalinmi nga idaton ken ni Heneral Luna. Awatem nga'd ita dagitoy raay ti sabsabong, Kaasping dagiti puspusomi a naubon-ubon; Mayukkor kadakayo a kas maysa a daton. Sagut dagiti Ilokano a nagtataripnong. Kas maysa a rikna a di maipapas No di makita ti pangipeksaan ken ayat, Ayat daytoy a maminpinsan a bumtak No makitami 'di Ilokano nga agmamaingel iti gubat. S A L U D A N I W D A Y D I J E S U S P A R E D E S
Disiembre 2007 • SALUYOT 7 CHRISTMAS GREETINGS FROM: GEN. JOHN C. CASTRO, MPM PRESIDENT/PUBLISHER/ EDITOR-IN-CHIEF LAW AND ORDER LAW AND ORDER NEWS MAGAZINE NEWS MAGAZINE & METRO POLICE CHRONICLE PRESIDENT, LAW ENFORCEMENT FOUNDATION OF THE PHILIPPINES, INC. and POLICE COMMUNITY RELATIONS FOUNDATION OF THE PHILIPPINES, INC. 138 3F SAN ANTONIO ST. SAN FRANCISO DEL MONTE, QUEZON CITY TEL. NOS.: 373-0890 417-9465 937-7187 MOBILE: 0919-2411687 0918-4880486 0928-4083121 0921-6465182 0916-4319055 ITI MALAKANYANG. Ni Police Gen. John C. Castro, maysa kadagiti mamagbaga ti GUMIL Metro Manila, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Kamanilaan, iti pannakigrupona ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo iti isasarungkar daytoy iti Malakanyang a kaduana dagiti padana a kameng ti Association of Chiefs of Police of the Philippines, Inc. Ni Heneral Castro ti inaudian (adda kasinginna) nga anak daydi Eriberto Macapagal Castro ti Concepcion, Lubao, Pampanga, a kapidua daydi Presidente Diosdado Macapagal, ken daydi Bernardina Alonzo Collado ti Magsingal, I.S. ken Biñan, Laguna. Iti agdama, malaksid iti panangisursurona iti Philippine College of Criminology ken Manuel L. Quezon University School of Criminology, maysa pay a regular Instructor/Guest Lecturer iti PNP Detective School ken PNP Intelligence Training School, Camp Crame, Quezon City. Isu pay ti maysa a Consultant ti Internal Affairs Service (IAS), Philippine National Police.
8 • SALUYOT Disiembre 2007 DIOS TI AGNGINA! Da Apo Arnold Baxa, Presidente ti GUMIL Maui, Apo Ric Agnes, Mamagbaga ti GUMIL Oahu, ken Apo Sandy Lasquero, VP ti GUMIL Oahu iti panag-Ninongda itoy a bilang, ken kadagiti sumarsaruno pay a bilang ti SALUYOT, ken iti sagutda iti paripa ken ti 40 a kopia ti Bannawag; Agkaingungot nga Appo Johnnyric ken Marie Domingo ti Maui, Hawaii, iti premio iti poetry reading contest, parlor games ken paripa; Opulens Marketing Corp. (ti korporasion da Apo Martin Rochina), LeChats Ventures Co. (ti kompania da Appo GMM Pres. Ansel Cargo ken dati a Pres. Herman G. Tabin), Gen. John C. Castro, Honor ken Rose Cabie, Salinong (ti magasin ni Atty. Nole Lansangan) a binayadan ni Apo Prodie Gar. Padios, Leo ken Zita Fagaragan ken Dr. Donato Gonzales iti saranayda iti SALUYOT babaen ti ADS; Iti LeChats (manen) a nangesponsor iti kalding; Apo Zita Fagaragan (manen) iti lima a sagut para iti paripa ken dagidi sagutna idi napan a tawen (tapno mapunas ti sakit ti nakem ni Apo Imingwey a lakayna; nagriri ngamin, Apo!); Apo Rose Cabie (manen) iti sagutna para iti paripa; Apo Simeon Berroy a nangesponsor iti banner ti GMM nga inaramid ti putotna, ken sagutna para iti paripa; Apo Jovito F. Amorin iti sagutna para iti paripa; Apo Martin Rochina (manen) iti sagutna para iti paripa; Apo Editor Noli S. Dumlao a nangesponsor iti venue ti programa ti GMM; Apo Sonny Abrajano a nakipagparti iti kalding ken ti intugotna malaksid iti pagpapudot. Apo Honor Blanco Cabie, iti panagkoberna; SANGASAKO A BUKEL TI SALUYOT ti para kadakayo, Appo! AGBIAG DAYTA! E I B A C O C N A L B R O N O H i l i n i P i t k a n A a g n l e k k a n n a p g a p i a M (Nakaigalisan ti panid 1) Alternative Band ken agbasbasa pay laeng iti kolehio. Agnaed ti Pamilia Cabie iti 1632 Burbank Street corner Sunset Drive, Brookside Hills Subdivision, Cainta 1900, Rizal. Adtoy ti paset ti pannakiinnuman ti SALUYOT ken ni Apo Cabie: SALUYOT (SAL): Manong, kasano ti panangusarmo iti libre nga orasmo? HONOR BLANCO CABIE (HBC): Ikkak ti bagik iti naan-anay a panaginana iti abay ti abrasador. SAL: Premiadoka a mannaniw, ania ti makunam kadagiti pammadayaw a nagun-odmon? HBC: Saan a sumsumrek iti panunotko dagiti kanito a makaalaak iti premio wenno kadagiti pammadayaw a naipasalibok kaniak. SAL: Ania ngata a banag ti mangiduron kenka tapno ipakatmo amin a kabaelam para iti maysa a panggep? HBC: Depende no ania ti gandatko nga aramiden. Ngem ti inna pagbukelan, no bilang ta mamatiak a makatulong idti kaaduan ti pampanunotek nga aramiden, umanay daytan a mangiduron tapno innak ituloy ti ania man a panggep. SAL: Ania pay dagiti ar-arapaapem a mapasamak iti biagmo? HBC: Saanak a managsapul nupay naragsakak no maileppasko ti ania man a nairugik a pasamak ket makatulong dayta iti kaaduan. Adda dagitay agkunkuna a no kayatmo kano ti malaglagip, agmulaka iti kayo, mangiputotka iti lalaki nga anak, ken mangisuratka iti libro. Nalabit simbolo dagitoy. Ta adda dagitay nakaisaneng iti mula, naaddaan iti anak a lalaki, ken nakaibati iti libro ngem adda met sabali pay a naaramidda a mangtintinong kadagita nasasayaat a gapuanan. Simple laeng dagiti ragsakko. No masay-opkon daytay ayamuom ti kamia iti abay ti bubon, no aprosan dagitay nasalun- at a sabong ti katkwate dagitoy nalanay a matak kadagiti kalgaw, no matimudkon ti uni ti pittagaw iti sardam, kadagiti dadduma a mangted bang-ar kaniak, umanayen a pagsadagan dagita ti maysa a tagainep. SAL: No ti panagserbi a kas iti kinapangulom iti GUMIL Metro Manila ken GUMIL Filipinas ket arigna latta a 'di umanay ti panawen bayat iti panagtakemmo, ania pay ngarud dagiti arapaapmo a mapasamak koma iti GMM ken GF? HBC: Umuna, saanak a mamati nga iti panagtakem ti ti maysa a lider iti ania man nga organisasion, rumbeng a maileppasna amin dagiti arapaapna. Adda met dagiti addaan sirmata ken parmata tapno, iti nalabit sabali a pamuspusan, mataginayon dagiti makaited iti umdas unay nga aramid tapno agtultuloy latta dayta nga organisasion. Kas naparaburan iti napalabas iti talek ken pammati dagiti padana nga Ilokano tapno inda tinapaya kas Pangulo ti GMM ken GF, agtultuloy laeng ti arapaapko iti kaawan koma ti panagpasakit kadagiti pada nga agpaspasar iti kinamatisan a dinengdeng ken dadduma pay a paggugusto ni Ilokano iti dulang man wenno lamisaan. SAL: Kadagiti naisuratmon a daniw, iti ragup dagiti pinangabakmo, ania ti magustuam unay? Ania ti kaipapanan daytoy a daniw kenka? Asino ti adda iti panunotmo a kas inspirasion idi suratem? HBC: Awan ti masinunuok a magustuak unay. Ta dagiti daniwko, nanumoda man iti panirigak, kaarigda dagiti annakko a paset dagitoy dara ken tulangko, pammati ken namnama iti kinaimbag ti masanguanan. (Naigalis manen iti panid 14)
9 Kumablaaw ti Pamilia CABlE iti GUMIL Metro Manila, iti panangrambakna iti maika-41 nga anibersario ti pannakaipasdekna ken Christmas Party iti Tawen 2007. Disiembre 2007 • SALUYOT Prof. HONOR BLANCO CABlE, AB, MMM, MJ Propesor ti Literatura, Mass Communication, English ken Asian Civilization Presidente, GUMIL Filipinas, 1995-1999; Presidente,GUMIL Metro Manila, 1992-1996 Executive Council Member, NCCA CLA, 1999-2004 Premiado a Mannaniw, Sumasalaysay, Orador, Debatista ken Agiwarwarnak Awtor ti libro, Agsursurat iti Diskurso, Editorial Writer ken Media Relations Consultant MARIA ROSA ATENCIO-CABlE, BSE, BSEE Guidance Counsellor, Florida Institute; PRO, GUMIL Filipinas, 1999-2001; PRO, GUMIL Metro Manila, 1996-2002; Director, GMM, 2002-2004; Premiado a Mannaniw HARMONY FRANCISCA A. CABlE, AB, LL.B Premiado a Mannaniw ken Sumasalaysay; Umuna (ken is-isu pay laeng) a Presidente ti ASEAN Law Students Association manipud Filipinas; PRO, GUMIL Metro Manila, 1990-1996; Kaubingan a Regular Member ti National Press Club ken ti Writers Union idi panawenna (14 years old); Book author ken Paralegal iti agdama 'diay California HERMIONE MARY ANNE A. CABlE-SANTOS, MD Premiado a Mannaniw ken Scriptwriter; Soprano II (Soloista), Premiado a University of Santo Tomas Singers, 2000-2004; In-house Physician, Tagaytay Highlands ken Colgate Palmolive-Philippines, 2000-2003; Agdama a Primary Care Physician, Toronto, Canada ANTHONY GERRY G. SANTOS, L.Pharm. Lisensiado a Parmaseutiko, Toronto, Canada AARON MAXIMILIAN HERACLES LORD BERNARDO A. CABlE, AB Researcher, Cabie Cabie Book Authors; Associate, Media Relations Consultant; Premiado a Sumasalaysay, Editorial Writer ken Campus Journalist; Vocalist, 4Play Band MARIA LUISA F. SANTOS, AB MARIA NATALIE MIKHAIL BERNARDO VIII provincial address: Pinili, Ilocos Norte email address: sabong- ipinil
10 • SALUYOT Disiembre 2007 Salupudos Ni APONG NI MIKIONG ADTOY dagiti espesial a pudosyo iti panaggibus daytoy a tawen ken iti umuna a paset ti sumaruno a tawen. Mabalin met nga agepekto daytoy iti uray ania a bulan a kayatna nga ididikar. Isu a nanamenyo a naimbag daytoy dimi inan-annadan - kayatmi a sawen, saankam a nagduadua - a minikismikis a gasatyo. Maysa laeng a palagip: agannad ta mabalin a mabaltikanka no ipakpakanasam wenno ipapusom dagitoy. CAPRICORN (Disiembre 22- Enero 19). Uray madi ti panagkitam, no saysayaatem ti panagriknam. Agtenkiuka met no pakanendaka. Ken dimo ipadpadamag iti kaarruba a saan a naimas ti impasidada kenka no mapanka. AQUARIUS (Enero 20- Pebrero 18). Laklakayankan, dika PISCES (Pebrero 19-Marso 20). Saanka a pisaw a pisaw ta pay nangabak iti Palanca. Makisalipka met, a, iti laban dagiti adda nakemna. didakanto ket kemmelen. Aramidem lattan dagiti ammom a dika agkomkomentario ta dandanidakan awagan iti "saosao pugso." ARIES (Marso 21-Abril 19). Nakakarkaritka nga agopisial, dimo met maitured ti ag-host. Agawiskan, a, sa ibagam a "pot luck." Dimo im-imbitaran dagiti naimut. Laglagipem a kagura ti mannanakaw dagiti birkog. (Naigalis iti panid 14) NARAGSAK A MAIKA-41 NGA ANIBERSARIO, GUMIL METRO MANILA! NAGASAT A PASKUA KADAGITI AMIN A KAGUMILAN! Kablaaw ni DONATO B. GONZALES, M.D. L8, Blk 2B Sampaguita St. Modesta Vill, San Mateo, Rizal Tel: 297-2373 No Adda Dear Manang iti Bannawag, Ditoy Saluyot, Adda Met... Dear Ading, Sapay koma ta nasayaatka laeng a sangpetan daytoy suratko. Ken sapay koma ta adu latta pay ti gatasmo ta dimo met laengen ibbatan dayta mamadormo. Ibagam laeng no awanen ta adu dagiti kaldingmi a mabalin a gatasan. Ading, nakapagsuratak ta adda met problemak iti ayat a kayatko nga idawatan iti balakad ta uray pay adayo nga ub-ubingka ngem siak, mayat met dagiti kapanunotam ket namnamaek a matulongannak. Ti pakarikutak ket ti nobiok a kasla maysa a commitment phobic wenno mabuteng a maigalut. Agmaysa tawenen ti relasionmi ngem agingga ita ket awan pay laeng ti direksionmi. Iti panagriknak, kasla awan iti bokabulariona ti sao a kallaysa ken panagpamilia. Ammok met ketdin idi pay damo nga adda kastoy a problemana ngem gapu ta ay-ayatek, inaklonko latta ti ayatna. Impagarupko ngamin nga agbalbaliwto met laeng ket masursuronanto ti pateg ti panagpamilia. Ngem nupay sangkakunana nga ay-ayatennak, awan met pakakitaak nga adda planona a mangibanag kaniak. Naminsan ket siakon a mismo ti nangiruangan iti planomi iti masanguanan ngem awan latta ti nagnaanna. Ania ti aramidek, Ading?--Manang Makaas-asawan Dear Manang Makaas-asawan, Umuna ti amin, Cerelac lattan, Manang, ti gatangem a para kaniak. Banana-wheat fl avor. Bay-amon ti gatas ta addan esponsorko, ti Mikiong's Carabao's Milk Factory ni Tito Miks idiay Bacsil, Laoag City, ti pagtaengan ti de-kalidad ken nananam a gatas ti bumalasang a nuang. Madlawko ket talaga a makaas-asawakan ta madakamatnak payen itoy a parikutmo. Good for you no agtalekka kaniak nga adingmo. Kinunam a commitment phobic daytoy nobiom idinto a sika, kas nakunam ken nakunak, talaga a makaas-asawan. Dimo met nadakamat no anian ti edadyo a dua. Addakayo kadin iti edad a mabalinen ti agasawa? Ken natalgedkayo kadin iti trabahoyo? Saludsodek dagitoy, Manang, ta dagitoy ket maidagup kadagiti kangrunaan nga aspeto a kitaen sakbay nga agplano ti kaaduan nga agayan-ayat nga agsimpa. Ken, no bilang ubbingkayo pay ken saan pay a natalged ti trabahoyo, saan ngata a dagitoy ti rason no apay nga awan pay iti plano ti nobiom ti agsimpa? No bilang ta addakayon iti husto nga edad ket natalged metten ti trabahoyo, ket kasla awan latta iti bokabulario ni Manong ti agsimpa, isu ket ngata daytan ti makunak a rumbeng a kitaemon ti pagtaktakderam iti biagna. No bilang ta talaga nga awan planona nga agsimpa, ania ti aramidem? Sika met laeng ti makasungbat kadayta, Manang. Ngem tapno dim' kuna, ikkanka iti saludsod a sungbatam bareng agbalin a nalawlawag ti amin kenka. Umuna, maawatmo kadi nga agnobiokayo wenno ag-live- inkayo lattan? Maikadua, maawatmo ngata no bilang bigla lattan a mapanunotnaka a panawan inton makalagip? No wen, kunam kadagitoy, a, ket ala, makaammokan iti bagim. Ngem no saan kunam, ket kayatmo iti sense of permanence, saan a dayta nobiom ti makaited kenka kadayta, Manang. Ti makunak ket agtungtongkayo tapno urnosenyo ti bagbagiyo.--Ading Henia (No mapugtuanyo no asino ti Henia, maisagutankayo iti one year free subscription ti SALUYOT! He-he!--AST
Disiembre 2007 • SALUYOT • 11 Kablaaw ken panag-Dios ti Agngina kadagiti kappili nga Opisial ken Kameng ti GUMIL Oahu nga idauluan ni Apo Glayds Menor! Kasta met kada Mr. & Mrs. Max "Idot" Fagaragan & Family ken Martin Mendoza & Family. Ken kadagiti amin nga opisial ken kameng ti GUMIL Metro Manila. Naragsak a Paskuayo, Appo! --Leo, Zita, Macky & Lezi Fagaragan
12 • SALUYOT Disiembre 2007 PADAS SALUSALUPADAS U.S. Non-Immigrant VISA-Part II Ni LEO S. FAGARAGAN GUMIL Metro Manila P.R.O. GUMIL Filipinas P.R.O. 2005 AVAIL First Prize Awardee GAPU iti pannakapaayko a mangala iti US Non-Immigrant VISA itay sangatawen (2006) ta maysaak kadagidi naimbitaran nga agatendar koma iti maikadua a GUMIL OAHU International Conference, nalpay a naminpinsan ti namnamak a makaaddak pay iti kunkunada a "Paraiso". Naunday a panawen a diak nailiwliwag ti pannakapaayko ngem iti panaglabas ti aldaw, naawatko met laeng a diak maikari a makapan idiay Hawaii. Nupay kasta, diak ninamnama nga idi agsapa ti Agosto 5, 2007 a panangisagsaganak kadagiti labaak, (Ne, dika agkatawa, Abalayan, ta sipud panagretirok iti serbisio, nagkamengakon kadagitay asosasion 'tay makunkuna iti Tagalog a TIGASIN wenno TIGA- SaINg ken TAKUSA wenno TAKUt SA asawa). Nakaawatak iti Long Distance Call manipud ken ni Engr. Rick Agnes ti GUMIL Oahu. Maysaak kano kadagiti imbitaranda nga agatendar iti maika-11 nga Anibersario ken panagsapata dagiti kaddutok nga opisial ti gungloda a maangay idiay International Ballroom ti Pagoda Hotel iti Honolulu, Hawaii. Agasem a suerte, Abalayan, ti mapadayawan a sangsangaili ken ti maikkan iti gundaway a makapan idiay Hawaii? Ngem iti kinarigat ti mangala iti US Non-Immigrant Visa a kas kuna ni Abalayan Boni Mendoza iti salaysayna a napauluan iti "Ket Napanak Met Nagpa-interbiu Idiay US Embassy, Abalayan!" iti Oktubre 22, 2007 a bilang ti Bannawag, ken ti rigat a nagpasarak iti napalabas a panangalak koma iti nasao a Visa, nagpangngaduaak a nag-wen. Nupay kasta, gapu iti kinapateg ti maysa nga awis ken 'tay pagsasao a "Try and Adtoy ti ladawan ti autor alias Imingway a naala iti Pali Lookout, Honolulu, Hawaii kas ebidensiana kano a nakapan iti nasao nga estado ti America. Adda iti likudanna ti kunana a luganna. Mamatikayo? try until you succeed," immannugotak met laeng. Insaganak ngarud amin a kasapulan. Nagbayadak iti 100 dollar idiay Bank of the Philippine Islands para iti aplikasion ti panangala iti visa. Kalpasanna, pinai-downloadko ti electronic applicationko. Nupay kasta, saan nga inawat ti US Embassy ti applicationko ta natakuatanda a dandani ag-expire ti pasaportek. Masapul gayam a saan a naladladaw ngem innem a bulan sa agpaso ti pasaporte. Iti kaaldawan ti pannakainterbiuk, awitko amin a kasapulan kas iti valid passport, kopia ti electronic application, 2 x 2 passport a nalawag a makita ti lapayag, dokumento ti nagtakderan ti balaymi ken luganko ken sumagmamano a kopia ti Bannawag a nakaipablaakan ti sumagmamano nga Obra Maestrak. Ti imasna, dua gayam ti nagliliniaan ti agpainterbiu. 'Kaasi ni Apo Dios, pila dagiti mangal-ala iti visa dagiti seaman ti nakairagupak. Naammuak laeng daytoy a biddut idi madanon ti batangko a mainterbiu. Sikakartingak a nangsapul iti pila dagiti agpa-interbiu iti non-immigrant visa. 'P'unay a danagkon ta sisiak met laengen ti nabatbati. Dandani ngaminen alas singko iti malem. Ket malas sa ti amin a minalas iti dayta nga aldaw ta ti nairana a manginterbiu kaniak ket daydi manen Amerikano a nanginterbiu ken nangpaay iti visak idi damok ti nagaplay. Iti yaasidegko kenkuana, kinablaawak a sigida iti "Good afternoon, Sir, and mabuhay! The president of GUMIL Oahu, Atty. Alimbuyuguen, invites me to attend the Induction of newly elected offi cer of their association. Please give me visa!" Diak ammo no naawatanna ti Inglesko a saan a nagsusurot gapu iti nerbiosko. Sinaludsodna laeng no ania ti trabahok sa kinablaawannak iti "Congratulations and welcome to Hawaii!" Ugalien ti agsida iti saluyot. Nasustansia daytoy. Ugalien met ti agbasa iti SALUYOT. Nasussustansia pay. Diak ammo no ania ti naknakanna ta nalaka nga inikkannak iti Visa. Ngem ti atapko, kasla gumangganat a makaiwakas iti dayta nga aldaw ta dakdakami laengen ti nabatbati isu a saannak a pinarigaten a pinagsaludsodan. A, gasatko ti pannakayaw-awanko iti simmurotan a linia dagiti mangal-ala iti seaman's visa. -
Disiembre 2007 • SALUYOT • 13 Naparabur a Maika-41 nga Anibersario, GUMIL Metro Manila! Kablaaw manipud iti SALINONG Dagiti Mannurat nga Ilokano ATTY. NOLE V. LANSANGAN PUBLISHER/EDITOR Iturong dagiti manuskritoyo iti Purok 1, Villa Cruz, San Mateo, 3318 Isabela, Philippines Cellphone: 0918-5729225 e-mail: Binulan a maipablaak ken no adda espesial nga isyu (walo a panid). Ti maisaranay: Ti ayat a maitallukatik ti dakkel a panagpuspuso ni Mannurat iti Iloko. COL. ARSENIO S. SULQUIANO (Ret.) Consultant Ni APO PRODIE GAR. PADIOS ti Red Deer Advocate, Alberta, Canada ti nangipatulod iti daytoy a Kablaaw.
SALUDAMAG masapul a rummuar manen inton Pebrero-- ta kuna dagiti editor, kakaisuna nga adda nakasagana a pagimprenta. (Nakaigalisan ti panid 1) Nakagteng pay iti SALUDAMAG Desk a sumagmamano metten a kameng ti GUMIL Oahu ken GUMIL Maui ti mangisagsagana iti tulongda para iti ad-adda a panagbaludbod ti SALUYOT. Dios ti agngina, Appo! (SALUDAMAG TEAM) (No mabasa daytoy ti dadduma a kameng ti GUMIL, nangruna dagiti taga-Metro Manila, agiinnunada la ketdi a tumulong. Apay kapuy?--Ed.) Dumlao ken Berroy, VP ken direktor Cargo, baro a presidente ti GUMIL Metro Manila Iti general membership meeting ti GUMIL Metro Manila a naangay iti Antipolo City, nadutokan a presidente ni Engr. Ansel D. Cargo ti Bacnotan, La Union, dati a bise presidente ti gunglo, kalpasan ti panaglusulos a presidente ni Herman G. Tabin gapu iti kaaddana iti America. Napili met a bise presidente ni GMM Director Noli S. Dumlao ti National Commission for Culture and the Arts, ken ni Simeon C. Berroy ti Abra kas sukat ni Dumlao. Iti nasao a miting, naplano pay ti pannakaangay ti maika- 41 nga anibersario ken Christmas program ti gunglo a pakayalnaganto espesial a bilang ti SALUYOT. Manamnama met a maipaulog ti resolusion a pangipeksaan dagiti kameng ti GUMIL Metro Manila iti kinapudnoda a kas kameng ti maymaysa laeng a gunglo dagiti mannurat dagiti Ilokano nga isu ti GUMIL. (Padigo ti BANNAWAG) SALUDANIW (KANO!) PASCUA I. Pascua Saan Nga Malipatan Intero nga sangalubongan Agragragsac Ubbing, Nata-engan, pare-pareho nga naragsac Agsimba, agpasiar, maysaken maysa iti adda kapanunutan II. Pascua iti pagkikitaan no adda garbu-an Ta dayta ti nakaugali-an sanga familia-an Aldaw nga nabertod unay Isu't naca-yanakan ni apo Jesus nga ay-ayaten tay unay III. Tapno nabertud, nagasat unay ti panagbiag Napili daytoy nga aldaw pagcacasaran ken pag-buniagan Nasuwerte, narang-ay cunamto ti biag Ta canayon kanal- buong iti cabangibang ken car-rubam IV. Dimonto malagip ti rigat ti agtrabajo Daytanto laeng ragsak mo nga agregalo Gaggayem mo ken kabagyam to Guran-gura maawan to V. ket agna-nayon to nga Nasayaat ti biag mo Ta ti Dios adda ta panunot mo Ket maawan to ti ladingit mo. EMILIANO ERICE 41 Agnesville Subd., Mambugan, Antipolo City (Indatagna daytoy idiay Bannawag. Gapu ta awan ti tagtagari dagiti editor, pinirata ti SALUYOT. - Ed.) Espesial a Bilang • Tawen 9 • Disiembre 2007 SALUYOT Ti Kakaisuna a Diario ti GUMIL Metro Manila HONOR BLANCO CABIE Maipagpannakkel nga Anak ti Pinili (Nakaigalisan ti panid 8) Ni Apo Honor Cabie (likud, tengnga) iti maysa a miting ti GUMIL Metro Manila. Adda iti sango, maikadua iti kanawan, ni Manang Rose a kaingungotna. Nalabit nadalapuskon ti ania man a pasamaken ti maysa a parsua-- manipud panagriingna, naannad a pannagpagnana iti baetan ken iti nasemento a kalsada ti siudad, iti inna panagtugtugaw iti sirok ti akasia ken agraw, iti kinaymaysana iti pagtaengan ti gimong, ti natanang a panangiregalo iti nasudi nga ayat, ti panagririri dagiti annak da Adan ken Eva, iti pannakabekkelna iti saem gapu iti ipapanaw ti ipatpategna, agingga iti yaapras ti makapakullayaw a sumipnget a tinallikudan ti bulan, dagiti bituen ken layap... (Gapu ta awanen ti espasio, Apo, mabasa ti tuloyna daytoy nga interbiu iti (Nakaigalisan ti panid 10) TAURUS (Abril 20-Mayo 20). Aglaklakaykan a miembro ti GUMIL ngem ul-ulila pay la a pakpakatawa ti naipablaakmo. Nayonam met, a, iti burburtia wenno kanta no dimo kabaelan ti sarita. GEMINI (Mayo 21-Hunio 21). Agyamanka ta kasla manen CANCER (Hunio 22- Hulio 21). Ikkatem metten ti ugalim barnis ti kaayamuommo. Isu a no makatirmidka, dikan agkarkarit a kasla ketdin impaigidmon ti Bodong. a paiduduolan aglalo no tiempo ti pannangan, saanka met ngarud a manedier ti dulang ken tugaw. Napia koma met no makaipablaakkan iti gapuanam. LEO (Hulio 22-Agosto 21). Agparaburka. No adda makilugan VIRGO (Agosto 22-Setiembre 22). Siak ti kalaingan, iti motorsiklom, paluganem met. Saan ket a ti la adda a mairasrasonmo. Adda, aya, mulie ti motor met? kunkunam ngem dika pay makaiparuar iti Kainaran nga agipabpablaak iti pakomusta. Tuladem ngamin, a, lokdit, daytay atitiddog ti imingna a nakapan pay idiay Afghanistan ta nalaing a makigayyem iti nalalaing a mannurat. LIBRA (Setiembre 23-Oktubre 23). Saan a gapu ta SCORPIO(Oktubre 24-Nobiembre 21). Agbasaka ngamin, a, SAGITTARIUS (Nobiembre 22- Disiembre 21). No nangabakkan iti pasalip, makaipablaakkan iti Saluyot. Sursuruem pay nga umuna, a, ti agsurat saka aglektiur, karaho! tapno makasursuroka. Ken sarungkaram met sagpaminsan ni Apo Editor uray isunto met la ti mangpamerienda kenka. adda letteg ti sakam, dikan agpasiapasiar ta di ket isu ti pakaisarsarakam. Di koma ket dagita daniwmo ti obram nga ikutuan. -


TULONG PARA ITI BIKTIMA KEN SAKSI 1. Ti parmata ti Tulong para iti Biktima ken Saksi dita Oficina ti United States Attorney, ket programa a mangsalaknib kadagiti biktima ti napasamak a krimen ket mataming a pada-pada ken marespeto ken makaawat iti serbisyo a pagrebbenganda nga maawat. Nadumaduma a tulong ken pakdaar iti sidadaan a maiyawat. Serbisyo Pakdaar Nu ti kaso ket umabot iti pannakadengngeg ti korte, pakdaar ket maited kadagiti biktima. Ti pakdaar ket pakaibilangan iti panangiyuli ti darum kontra iti masuspetsa a nakabasol, ti pannakaaywan tay nakabasol ken tay aldaw iti pannakadengngeg ti kaso, ti pannakaiwaragawag iti resulta ti kaso, tay karbengan ti biktima a mangted ti palawag, tay petsa ti sentensiya, ken tay pannakaisao ti sentensiya, ti kangrunaan nga wagas ti pannakaited ti pakdaar ket babaen ti surat. Ti Sabali Pay a Tulong Kadagiti agkasapulan iti sabali pay a tulong maipanggep iti resulta ti krimen, mabalin a maiturong kadagiti ahensiya nga mangted iti direkta a serbisyo. Tulong iti proseso ti korte, pagurayan idiay korte, ken panangpakaammo iti amo ket sidadaanda nga agserbi. Ket no mariknam a sika ket nabutbuteng wenno sinagidda gapu ti pannakibiangmo iti kaso, kasaritam a dagus tay mangig-iggem iti kaso wenno tay opisyal iti programa a para biktima ken saksi. Maisayangkat iti nayon a dusa kadagiti mangbutbuteng ken mangsagid ti biktima wenno saksi. Awagan iti 911 tapno maalwadan dayta a butengmo. TI KARBENGAN DAGITI BIKTIMA TI KRIMEN 18 U.S.C. Seksiyon 3771 Kas maysa a biktima ti krimen, addadtoy dagiti sumaganad a karbengan: Ti karbengan a maaywanan kontra iti nakabasol Ti karbengan a maikkan ti pakdaar iti husto nga petsa iti pannakadengngeg ti kaso, wenno pannakaibaba ti sentensiya, wenno anya man a pakainaigan ti panaglibas ti akusado. Ti karbengan a mairaman iti anya man nga adda pakainaigan iti kaso, aglalo no nakapapati ken nalawag ti ebidensiya nga aggapu mismo iti biktima, saan ketdi nga aggapu iti sabali nga testimonya. Ti karbengan na a mangngegan iti anya man a panagdengngeg iti korte distrito a mainaig iti pannakawaswas, pannakipatang, pannakasentensya wenno pannakaibaba iti sentensiya a parole. Ti karbengan a makiinnuman iti abogado ti Gobyerno iti dayta a kaso. Ti karbenganti husto nga oras ti panagbayad amin nga masapul. Ti karbenganti napardas a panaggaraw iti kaso nga awan makabuteng.
Ti karbengan a mataming a pada-pada ken respeto para iti dignidad ken pribado a biag ti biktima. DAGITI ALLAGADEN TI PANNAKADENGNGEG TI KASO Listaan dagiti allagaden ti pannakadengngeg ti sistema ti hustisya kriminal, ngem depende iti kaso, saan nga amin met masurot. Panangipila iti Reklamo a Kriminal, impormasyon ken no sinno ti akinbasol Panangtiliw iti Nagbasol nga saan pay a naipupok Umuna a Parang iti Korte Panagparang ti Korte Manipud iti Pannakaipupok Umuna a Pannakadengngeg ti Kaso Pannakailanad iti basol iti nagbasol Pannakasukat Manipud iti Saan nga Nagbasol, iti Panagbaso Wenno Panangadmitar iti Basol Pannakaibaga ti Resulta ti Darum Pannakaibasa ti Sentensiya Pannakarebisa ti Kaso iti Nangatngato nga Husgado No ti kaso ket saan a madengngeg ti korte ket saan ka nga agindeg sadiay Oahu, ti Opisina Ti Abogado ti U.S. ti makaammo kadagiti nasisita a papeles wenno dokumento ti panagbiyahe para iti panagparang ti korte. Makaawat ka iti nasapa a pakdaar ken maisubli ti gastos para kadagiti saksi ken pang-inaldaw a gastos nga kaaddam diay korte dita Hawaii tapno agtestigo. PAMMALAKAD TI ABOGADO Kas maysa a biktima ti krimen, masapul nga iyuman mo dayta kaso iti maysa nga abogado kas maysa a Karbengan ti Biktima wenno Crime Victim's Rights, 18 U.S.C. § 3771 nga nailista dita ommona nga pahina. PORMAS A PARA TI CVR ACT No mamati ka nga ti maysa nga empleado ti Oficina ti U.S. Attorney ket dinaka innikkan kadagitoy a karbengan, mabalin mo ti mangireklamo iti administratibo kontra kenkuana, maipanggep dita 28 CFR § 45.10. Dumawat iti forma nga aggapu dita Oficina ti U.S. Attorney. TI KADAGSEN TI KRIMEN Ti kadagsen ti krimen kadagiti biktima ken saksi ket dumanon iti problema pinansiyal, pisikal ken emosyunal. Ngen uray no agdumaduma iti reaksyon iti tunggal maysa, adda latta agpapada a reaksyon dagiti biktima ken saksi:
Pannakanayon iti pannakataripato iti personal a panagannad ken dagiti miyembro ti pamilya. Ti rikna a panagkapsut ken awan kabaelan kalpasan ti krimen Marigatan a mangiggem iti inaldaw-aldaw nga parikut Pasubli-subli nga panpanunoten iti napasamak Panagpanunot iti madi, awan ganas a mangan ken narigat a maala ti turog. Panagpungtot, pannakadismaya ken pannakatikaw Narigat a lipaten iti dakkel a nagastos Maripripirip nga eksena, angot ken uni mga marikna idi mapasamak iti krimen Amin dagitoy nga reaksyon ket normal iti maysa a di-malipatan a pasamak, ngem maikkatanto met laeng no dumteng iti husto nga tiempo. Ngem no agtultuloy latta nga mapasamak dagitoy nga reaksyon iti mabayag a tiempo, kontaken laeng dagiti Opisyal iti Programa a Para Biktima ken Saksi. TI BIKTIMA ITI MAYSA A NAKAAM-AMES A KRIMEN No iti resulta iti nakaam-ames a krimen ket isu ti nakagapu ti pannakapukaw iti ay-ayaten ti biag wenno pannakadunor ti bagi, tay State of Hawaii Crime Victim Compensation Commission ket isu ti mangtulong iti pinansiyal a mainaig iti naaramid a krimen. Mabalin ka nga makaawat iti naan-anay nga gatad nga awan pulos magasto aggapu iti kabukbukodan nga bulsa. Dagitoy gated ket mangtulong para ti gastos medical, napukaw a panagsapul ken gastos para ti pannakaipunpon iti natay nga ay-ayaten. Maipanggep ta nayon pay nga impormasyon, ayabanyo dayta Crime Victim Compensation Commission State of Hawaii, Public Safety Department 1136 Union Mall, Suite 600 Honolulu, HI 96813 Telefono: (808) 587-1143 Fax: (808) 581-1146 PAKDAAR PARA KADAGITI BIKTIMA Tapno maikkan ti umiso nga impormasyon dagiti biktima maipanggep kadagiti aldaw ken petsa iti pannakadengngeg ti kaso, Department of Justice ket agusar da ti komputer nga pakakitaanda kadagitoy nga pakdaar, awan bayadanda ket telepono laeng wenno Internet ti mausar, beinte kwatro oras inaldaw. Makaawat ti biktima ti Victim Identification Number (VIN) ken Personal Identification Number (PIN) tapno mausarda daytoy a sistema. Dagitoy nga impormasyon ket
maawat to ti biktima babaen iti koreo. DAGITI ANNUROTEN ITI PANAGTESTIGO 1. Masapul a nadalus ken komportable ti bagi nga agparang iti korte gapuen ta importante unay daytoy. Masapul nga husto ti panagbadu no agparang dita korte. 2. Ket no maawaganda ka tapno agtestigo, agsapata ka pay. Iti panagtugaw mo a kas testigo, tumakder a nasayaat ken ikkam importansiya. Ket sumungbat iti "Wen, Apo". 3. Ti kina-importante, sika ket nagsapata nga ILANAD MO ITI PUDNO. Ibagam ti husto ket admitarem ken awatem. Saan ka a sumardeng nga mangilanad iti husto, masaktan man dagiti akusado wenno isu ket makatulong kenka. Sungbatam laeng no sadinno pagpatinggaan tay panunot mo. 4. Denggen a nalaing dagiti saludsod ket awatem a nalaing. Ket sungbatam iti nasayaat ken naggapu iti panunot mo. 5. Sungbatam laeng dagiti saludsod kenka. Saan ka nga mangted iti impormasyon nga saanda met nga saludsuden kenka. 6. Masapul nga aggapu iti kapanunutam iti sungbatmo. Saan ket nga inkabesa ta saanda nga patien dayta. 7. Saan mo nga pugpugtuan iti sungbat mo no saan mo nga ammo wenno agduduaka. Ibagam nga saan mo malagipen wenno saan mo matandaanan. 8. Dagiti hurado wenno miyembro iti jury, pakaibilangan iti huwes ket interesado da unay kadagiti testimonyam. Isu nga saan ka a mangted iti opinyon mo wenno konklusyon, ket saan ka a mangted ti sungbat a naggapu iti sabali a tao, malaksid no saludsodenda kenka. 9. Iti sumaruno ket pagsaludsudandaka dagiti abugado iti nakabasol. Ti panggep dagitoy ket ammuenda no agsasao ka met laeng iti pudno wenno saan. Kitaenda a nalaing no husto met laeng dagiti testimonya nga inlanad mo. Ulit-ulitenda laeng dagiti saludsod da ket makaritka kadagiti insungbat mo. Saan ka nga makaunget wenno makarurod kabayatan ti kaaddam iti tugaw mo kas testigo. Adu ti mariknam nga naidumduma ngem nasaysayaat no natalnaka laeng ti panagsungbatmo kadagiti saludsod da tapno saan nga mapukaw iti respeto iti huwes ken dagiti miyembro ti jury. 10. Masaludsod to tay abogado no adda nakasaritam maipapan daytoy a kaso. Nasaysayaat no nakapatangmo dagiti pannakabagi ti linteg, polsya wenno dagiti miyembro ti pamilyam sakbay nga tumestigo ka. Ket sungbatam ti napudno dagiti saludsod da. 11. Isardeng mo a dagus ti sumungbat no aglapped iti abugado wenno tay huwes. Ket urayem tay huwes nga mangibaga no kaano nga ituloy mo iti agsarita. 12. Kalpasan iti panagtestigom iti korte, saan mo ibagbaga kadagit sabali nga agtestigo no anyaman ti insungbatmo agingga a malpas iti kaso kasta met a lappedam iti agsaludsod kadakuada no anyaman ti insungbatda. Ket saan ka mangted iti impormasyon kadakuada.
13. Dagiti miyembro ti hurado wenno jury nga nakatugaw bayat ti inka panagtestigo ket isuda met laeng ti makapulapol mo iti ruar ti korte. Ket gapu iti dayta, saan mo nga ibuksilan panggep dayta a kaso iti siasinno man. 14. Ti panaguray mo nga agtestigo ket makautoy, makabannog iti agtugtugaw nga agur-uray. Isu nga masapul nga mangitugotka iti pakaganaygayam kas iti magasin, crossword puzzle, wenno pocketbook, tapno natalna ti panunot mo bayat ti panagur-uraymo. Iti maysa a testigo nga naiyawatan iti surat ti panagparang ti korte ket maikkan iti banapisyo kas gunguna a para testigo. Kada aldaw nga mabagaan ti korte wenno tumabuno iti interbyu kasanguanan iti panagdengngeg iti kaso. Kalpasan iti panagtestigom ket naikkan ka iti waya aggapu iti huwes, masapul pay nga suratam ken pirmaam tay Fact Witness Voucher ken tseke tapno maalam tay gungunam a kas testigo, tay panagbiyahem nga agtestigo ken pannakaisubli tay imbayadmo iti parking fee. Tay voucher wenno papeles a pakayaramidan iti tseke para kadagiti testigo ket maalada sadiay U.S. Attorney's Office, Federal Building, Room 6-100. Kalpasan a maipagna daytoy a papeles ket maipatulodto a tseke babaen iti koreo. TI PANNAKATAMING ITI MAYSA A DI MALIPATAN NGA PASAMAK REAKSYON A MADI MAIPANGGEP TI NAKARO NGA PASAMAK Panag-asikaso Iti Maysa a Di Malipatan nga Pasamak Iti maysa a pasamak, naaddaan ka iti nakaro a parikut wenno problema ti biagmo. Maysa a pasamak nga saan mo pulos a malipatan. Ngem dagiti dadduma, lumabas laeng kadakuada ket malipatanda met laeng insigida. Ngem toy numo ti biag, apektaran na amin ti unos ti panagbiagmo. Lumabas man ti oras, aldaw wenno lawas, ngem sursuruten nakanto latta dayta parikut wenno problema. No kasano a malpas daytoy a parikut, sika laeng a makinbagi ti makaagas iti dayta. Importante nga maamuam nga saan nga normal dagitoy napaspasamak kenka, ket normal met amin dagita mariknam. Dagiti sumaganad nga mariknam bayat ti kaadda ti nadagsen a parikut. Sintomas Pisikal nga Mapaspasamak Di Makatalna - Awan ganas iti seks Sakit ti ulo - Agnerbiyos Madi ti tiyan/makasarsarwa - Agtigerger Panagsabali ti ganas a mangan - Agulaw Agbangungot - Di makaturog nga nasayaat Nalaka a mabannog Nasakit/naot-ot ti piskel
Sintomas Emosyunal Panagbuteng - Managpungtot Panagladingit - Nalaka a mabannog ta panunot na/ Pannakatikaw Umadayo kadagiti pamilyana ken gagayyemna Nalaka a makigtot - Kasla mapukpukaw Nalaka a maulaw - Nalaka nga agbaliw ta panunot na Awan marikna ta bagi na - Kankanayon a pasamak ti adda ti panunot na Awan builegna nga agpanunot - Narigatna nga solbaren ti babassit nga problema Panangilisi ti bagina iti dati a wenno panagdisisyon na ti biag pasamak Pammabasol Saan a naragsak PANANGTULONG TI BAGI Gapu iti agdama nga problemam, dimo mapanunot no husto wenno saan ti marikriknam kas biktima. Ket kasta met kadagiti dadduma nga padas kayo nga addaan kastoy a pasamak. Saan ka nga agmaymaysa. Kasta met nga saan ka nga agmauyong! Nasisita unay nga ilukatmo dayta nadagsen nga problemam iti pamilyam ken sinoman nga asideg kenka. Mariknam unay nga saan mo kabaelan nga solbaren wenno tammingen iti agdama a parikut mo no agmaymaysaka. Dagiti rumbeng nga aramiden tapno matamingmo nga nasayaat ti bagim: Laglagipem nga addaan ka ti parikut ngem kasapulam met laeng ti naan-anay a pammateg. Mangan ka mamitlo maysa nga aldaw uray no saan mo rikna ti mabisin. Liklikam ti uminom ti napigsa nga kape ken asukar kasta met dagiti makmakan nga awan maitedna nga nutrisyon. Liklikam ti agusar iti maiparit nga agas kas pananglibas mo iti nadagsen nga problemam. Makidanggay ka iti denna ti kakabagiam ken gagayyem mo. Pagsasaritaanyo iti anya man nga adda a riknam. Ibingay mo kadakuada dagiti nararagsak a napalpalabas mo. Ikkam ti naan-anay nga oras para iti bagim. Isuratmo dagiti kaririknam ken kapanunutam iti maysa a notebook. Makatulong daytoy a malag-anan ta riknam ken maammuam pay no adda nagbaliwam wenno awan. Agdengngeg iti nasam-it nga awing ti radyo, agbasa ti libro wenno agehersisyo.
Liklikam ti agaramid iti padalus-dalos nga desisyon. Kas iti panag-ibbet ti trabahom. Saan ka agpanunot iti pagbabawyam iti maudi nga aldaw. Agpatulongka iti matalek mo nga gayyem wenno kabagian. Laglagipem: SAAN mo nga basol ti napasamak! PANANGURNONG TI SUPORTA AGGAPU ITI GAGAYYEM Ti pamilyam ken naasideg nga gagayyem mo ti agserbi nga sanggir mo ti oras ti narikut unay nga lubong mo. Makaitedda kenka iti nasayaat nga pammagbaga, iti nasayaat nga aramidem tapno maikkatan ka iti dagsen ti panunot. Ket no adda man marikriknam nga maikontra ti panagbiag mo ti inaldaw-aldaw, isuda ti makaawat kenka ken mangted suporta nga mangiturong kenka iti nasayaat. PANANGSANGO TI MEDIA Saan a nasisita nga ipablaakmo dayta a parikut mo gapuen ta agbalinto laeng a komplikado ti sitwasyon mo. Ngem no kayatmo nga maammuan ti kaadduan ti agdama nga parikut mo, isaganam ta bagim nga mapagsaludsudan iti media. (No napasak dayta pasamak dita pagtabtrabahuam, saludsodem dayta ofisinam maypanggep no anya ti masapul nga aramiden maypanggep ta panagsango ta media.)


Pakabuklan ti Pinansial a Tulong Ti Sapasap a Pagannurotanmi iti Pinansial a Tulong: Agasan ti HMC dagiti emerhensia ken dadduma a saan nga opsional (non-elective) a pasiente uray no ania ti kabaelanda nga agbayad wenno addaanda man wenno awanan iti proteksion ti seguro manipud iti maikatlo a partido. Segun iti Pagannurotan iti Pinansial a Tulong iti pasilidadmi, ipaaymi ti pinansial a tulong para iti emerhensia a pannakataripato ken dadduma pay a pannakataripato a kasapulan iti panagpaagas kas iladawan Dagiti Sentro para kadagiti Serbisio ti Medicare ken Medicaid (CMS). Ited ti Pagannurotan iti Pinansial a Tulong dagiti allagaden para iti pinansial a tulong kadagiti pasiente nga agbayad manipud iti bukodda a bulsa nga umaw-awat kadagiti serbisio a saan nga opsional maibasar iti pinansial a panagkasapulan (pannakataripato a nadiskuwentoan) ken mainayon iti dadduma pay a diskuwento nga idiaya ti HMC. No maikari kayo iti pinansial a tulong iti babaen ti pagannurotanmi, makaawatkayto iti libre wenno sabali pay a nadiskuwentoan a tulong segun iti sumaganad a pagrukodan (sliding scale): Pederal a Tukad ti Kinakurapay ti Sangkabalayan iti Hawaii % ti Pannakaibaba dagiti rumbeng a Bayadan 100% -200% Naan-anay a pannakailibre (100%) 201% - 250% 75% a diskuwento 251% - 300% 50% a diskuwento 301% - 400% 25% a diskuwento 401% ken nangatngato Awan ti diskuwentona Tapno Ag-apply para iti Tulong: 1. Mangala iti Aplikasion para iti Pinansial a Tulong 2. Sungbatan ti aplikasion ken isubmitir daytoy iti Hilo Medical Center ken inayon dagiti pangsuporta a dokumento kas nakalista iti "Aplikasion para iti Pinansial a Tulong". Tapno maproseso iti umiso a tiempo, isubliyo koma dagiti dokumento iti las-ud ti 15 nga aldaw. 3. Maprosesonto dagiti kumpleto nga aplikasion iti las-ud ti 30 nga aldaw kalpasan a maawat daytoy. 4. Maibusonto kadakayo ti surat maipanggep iti desision apaman a maproseso ti aplikasion. 5. No maaprubaran, agpannurayto dagiti aplikasion iti 120 nga aldaw manipud iti petsa ti aplikasion iti isu met la a tawen ti kalendario. Kasano ti Mangala kadagiti Kopia ti Pagannurotanmi iti Pinansial a Tulong ken Aplikasion para iti Pinansial a Tulong: Iti website ti Hilo Medical Center iti Insurance & Billing.(Seguro ken Panagsingir) Iti lugar a pagrehistroan kadagiti Pannakabagimi iti Akses ti Pasiente (agraman ti rehistrador iti departamento ti emerhensia), wenno iti aniaman kadagiti Opisina ti Mamalbalakad mainaig iti Pinansial a Banag wenno iti Opisina ti Kahera. No makiuman kayo iti Mamalbalakad mainaig iti Pinansial a Banag, ipatulodminto kadakayo iti fax, koreo wenno email ti kopia ti pagrukodanmi para iti Pinansial a Tulong ken ti Pormas ti Aplikasion. Kasano ti Mangala ti Impormasion ken Tulong Mainaig iti Pagannurotanmi iti Pinansial a Tulong: Para iti impormasion mainaig iti Programami a Pinansial a Tulong ken Pormas ti Aplikasion para iti Pinansial a
Tulong, makiuman kay koma iti Mamalbalakad mainaig iti Pinansial a Banag a masarakan iti asideg ti Pagurayan iti pasilidadmi iti 1190 Waianuenue Avenue, Hilo, HI 96720 wenno tumawag iti 808-932-4347. Agyaman kami ta piniliyo ti Hilo Medical Center para kadagiti kasapulanyo a pannakataripato ti salun-at, namnamaenmi ti panagserbimi kadakayo iti masakbayan.


Apay nga Agpabakuna? Tapno Maprotektaram ti Bagim, Pamiliam, Ken Komunidadyo Kasapulan ti panagtitinnulong tapno pumigsa ti depensa kontra iti COVID-19 iti komunidadyo. Ken dakkel ti maaramidam iti daytoy a depensa. Ti panagpabakuna kontra COVID-19 ket kanayonan a proteksion kenka ken iti komunidadyo. Sumagmamano a pamay-an tapno maprotektaram ti bagim ken ti dadduma kontra iti COVID-19: Agpabakuna ken iplanom ti sumaruno a panagpabakuna. Makisarita kadagiti caseworker wenno shelter staff no adda saludsodmo. -Ibaga kadagiti dadduma no apay nga agpabakunaka ken paregtaem ida nga agpabakuna met. -Makipatang iti pamiliam ken gagayyemmo no apay a pinilim ti agpabakuna kontra iti COVID-19. C-19 Insagana dagiti teknikal a katulongan daytoy nga dokumento ken nairanta laeng a mangipaay iti giya. Ti linaon daytoy a dokumento, malaksid no naibatay kadagiti naipasdek nga autoridad wenno linteg, ket awanan iti bileg ken epekto a kas iti linteg ken saan a nairanta nga annuroten ti publiko. Nairanta laeng daytoy a dokumento a manglawlawag iti publiko k adagiti kalikaguman ti linteg wenno pagannurotan ti ahensia.