Volume XIX-XXIV No. 2 Abril -Disyembre 2015 OPISYAL A PAGIWARNAK TI CORDILLERA PEOPLES ALLIANCE Nailian nga Umili iti Pilipinas, Agkaykaysa kontra iti APEC Nagisayangkat dagiti lideres ken dagiti nainsigudan nga umili iti ritual idi panawen ti panagsasabat dagiti nainsigudan nga umili idiay Mendiola idi Nobyembre 18, 2015
Ti HaPit ket pagsasao dagiti Ifugao a ti kayat na a saoen ket "panagtotongtong dagiti umili ti komunidad." Opisyal a pagiwarnak daytoy ti CPA a maiparuar kada tallo a bulan. regional executive committee chairperson Windel B. Bolinget vice chairpersons Jill K. cariño xavier a. akien Secretary general abigail B. anongos Deputy Secretary general Santos m. mero treasurer elvira l. taguba EDITORIAL ADDRESS P.O. Box 975, Baguio City, 2600 Philippines Tel No. (6374) 422-9754 Fax: (6374) 443-7159 EMAIL AND WEBSITE cpa@cpaphils.org 4 Dagiti Resulta ken highlights ti maika-tallo a kongreso ti CEA 22 Kinatured iti tengnga ti Pasismo 16 Indiginismo ken Paramilitarismo : Ti Kaso ti CPLA Linaon
8 Isardeng ti panag- patay kadagiti nain- sigudan nga umili idiay Mindanao ken dagiti tagasuporta 26 Linaon Benguet Corporation sangagasut nga iresponsable a panagminas 18 News Briefs 14 Awan Sabali a Pamuspusan Ngem ti Pannaki- dangadang Para iti Bukod A Pangngeddeng 28-31 Ama Daniel Ngayaan, Linagip dagiti Mannakem iti Kordilyera 20 Martsa Amianan ken Cordillera Day 2015 PHOTO GALLERY
Ti kalepleppas a Manilakbayan kabilang dagiti timmabuno manipud iti Amianan a Luzon - Lakbay Amianan - ket naballigi. Ken situtured a sinangoda ti administrasion ni BS Aquino ken ti armado a puersana maipanggep kadagiti isyu ti panagkunniber kadagiti natural a rekurso, dislokasion dagiti nainsigudan nga umili a minorya ken dagiti pasista nga atake a laklak-amenda iti ima ti AFP, PNP ken puersa a pangseguridad ti estado ken paramilitary a grupo sipud timmugaw ni Aquino a kas presidente idi 2010. Bayat iti panagladingitda, dagiti biktima iti panaglabsing iti karbengan tao ket adda iti sango ti dangadang. Pammigsa daa mangguyguyod iti pigsa manipud iti suporta ti nalawa ken kolektibo a tignayan ti umili para iti panagbirok iti hustisya ken kappia. Wen, nagdung-awda para kadagiti pimmusay ngem rumrumkuasda iti tengnga ti nakaro a pasismo. Inkarida ti lumaban aginggana pannakadusa dagiti nagbasol wenno aginggana magibusan ti impunity wenno ti saan a pannakadusa dagiti nagbasol. Itultuloy ti Cordillera Human Rights Alliance ti tumakder ken makimartsa kadakuada. Iti nadumaduma a paset ti pagilian, ti programa ken plano iti kontra-insurhensia ni Aquino nga Oplan Bayanihan a pinonduan ti United States ken, nakabasar ken pinonduan ti United States Counter- Insurgency Guide ket nangibati kadagiti ulila nga ubbing ken balo. Naawanan dagiti nagannak ti ay-ayaten nga annak. Rinibribu a residente ti puersado a nag- bakwit. Daytoy ti rekord iti karbengan tao ti napnuan basol a rehimen a mangipagpagna iti "Tuwid na Daan,", rekord a mangipakpakitabagbaga iti "Narangas a Dalan." 4 Kinatured iti Tengnga ti Pasismo Ti AgdAmA A kAsAsAAd Ti kArbengAn pAngTAo iTi kordilyerA
Dagiti naidokumento a panaglabsing iti sibil ken politikal a karbengan tao a naaramid iti panawen ti rehimen nga US- Aquino: 1. Extra-judicial Killings (EJK) 2. Enforced Disappearance 4. Political Prisoners 5. Torture 6. Frustrated EJK 7. Rape 8. Panagusar kadagiti sibilian kas giya wenno pagsangga kadagiti Operasion ti Pulis ken/wenno Military 9. Panaglabsing iti International Humanitarian Law: Torture, Willful killings (panagpapatay) ken saan a panagrespeto kadagiti bangkay ti NPA a protektado babaen ti International Humanitarian Laws " 5. Torture 6. Frustrated EJK 7. Rape 8. Panagusar kadagiti sibilian kas giya wenno pagsangga kadagiti Operasion ti Pulis ken/wenno Military 9. Panaglabsing iti International Humanitarian Law: Torture, Willful killings (panagpapatay) ken saan a panagrespeto kadagiti bangkay ti NPA a protektado babaen ti International Humanitarian Laws " Dagiti mangipatpatungpal ti Oplan Bayanihan - ti 5th Infantry Division ditoy rehiyon ken ti 41st Infantry Battalion babaen ti 503rd Brigade ket naikkan ti award imbes a madusa ket maited ti hustisya. Ti agpayso, ti Oplan Bayanihan ket saan nga agserbi iti umili a Filipino. Daytoy ti rekord iti karbengan tao titi napnuan basol a rehimen a ma- ngipagpagna iti "Tuwid na Daan,", rekord a mangi- pakpakitabagbaga iti "Narangas a Da- lan." Saan a nailista iti tsart iti ngato dagiti nainsigudan a komunidad iti rehiyon a nakalak-am kadagiti panagbomba, panagpalto-paltog, panagpuor kadagiti bakir ken panagkampo ti military iti sakop ti ancestral territory / domain, nangruna kadagiti pagnanaedan a lugar manipud iti panagrugi ti terminona. s" BILANG TI BIKTIMA Nasyunal 304 27 561 (304 naaresto iti panawen ni BS Aquino) 179 324 10 Rehiyon Kordilyera 10 Mapukpukaw latta ni James Balao 7 tawen kalpasan a naipila ti Writ of Amparo 16 (naaresto iti panawen ni BS Aquino) 8 (nakabalod pay) 6 4 1 92,260 26 15 Iti social media, agtultuloy ti politikal a pammadpadakes ken pammabpabasol kadagiti progresibo a grupo ken indibidual tapno pagbalinen a lehitimo dagiti panagpapatay kadakuada kas iti mapaspasamak nangruna ti Ifugao Peasant Movement (IPM) tapno pagbalinenda a lehitimo dagiti atake kontra kadagiti aktibista. Napapatay ni William Bugatti, leader ti IPM a maysa kadagiti 28 a nakalista iti "Target List" ti 86th IB. Kasta met iti pasamak kenni Alma Sinumlag ti pamilyana ken komunidad ti Cordillera Women's Education Action and Reseach. Inpablaak ti AFP nga isuna ket maysa kadagiti NPA a natay iti enkwentro idiay Kalinga. Ti lehitimo a panangsupyat iti ranggas ti gobyerno politikal a panagkontra ken dagiti makadadael a programa ken polisiya ket sistematiko a maliplipit ken maaramatan iti ranggas puersa, kagiddan ti pannakapila kadagiti parparbo a kaso iti Korte. 5
Ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili iti bukod a pangngeddeng ket saan resrespetaren ti National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) kadagiti adu nga insidente iti manipulasion iti panangala iti Free, Prior, Informed Consent ti umili. Dagiti sibilian a rebbengen kas ti panagdur- as ken makatao a serbisyo ket maipapaaramid iti military. Ti makadadael ken dakkel a multi- national a panagminas ken maitutop a rekisito nga enerhiya manipud iti hydropower dams, geothermal ken wind facilities a kakuyog ditoy ket agtaltalinaed a prioridad ti gobierno ni Aquino, nupay iti laksid ti nasaknap a panangsupyarotesta ti umili. Dagiti mangipatpatungpal ti Oplan Bayanihan ditoy rehiyon- ti 5th Infantry Division babaen iti 41st Infantry Battalion ti 503rd Brigade - ket naikkan ti pammadayaw imbes a madusa. Imbes a dusaen dagiti nagbasol, naikkanda pay ketdi iti gungguna/ reward para iti panaglabsingda iti karbengan tao. Saan a pulos nga agserbi iti umili a Filipino ti Oplan Bayanihan. Masirsirmata ti rehimen nga iti panagturpos ti terminona ket "awanen ti serbi" ti rebolusionario a tignayan. Ngem ti panagpagunggan ti pasismo iti panangatakena kadagiti saan nga armado a sibilian ket saan nga agturong iti "awanen/ kinaawan serbi" ti rebolusion. Kasupadina, rubrubanna ketdi ti umili tapno ilaban ti karbenganda ken para iti hustisya iti aniaman a wagas/posible a porma. Kas nasarita dagiti sarita ti elderss a naadaw iti kumperensya ti elders, "rebbengen tayo a depensaan ti ancestral a daga, iti aniaman a pamuspusan." 6 Naduktalan ti International People's Tribunal a naangay idiay Washington, D.C. idi Hulio 16-18, 2015 a nagbasol iti nakarao a panaglabsing iti karbengan tao ti rehimen nga Aquino ken ti gobierno ti United States iti babaen ni Presidente Barrack Obama. Laksid kadagiti nakaro a panaglabsing iti sibil ken politikal a karbengan, nadagsen a basol ti panangiyablat ti neo- liberal a "free market" globalisasion a kontra iti wayawaya iti ekonomia ken panagkunniber iti nailian a patrimonia ken ekonomia tapno gundawayan ti umili a Filipino; ken mangdadael iti pangkabiagan ti umili ken iti aglawlaw. Nayon pay, nakaro ken sistematiko a panaglabsing iti karbengan ti umili para iti nailian a bukod a panangngeddeng ken wayawaya ti panangiyablat ti US war of terror ken pannakibiang ti US military iti Pilipinas; kasta met iti panagaramid kadagiti crime against humanity ken war crimes; panangbansag a ti karbengan ti umili para iti nailian a wayawaya ken bukod a pangngeddeng kas "terorismo" ken ti panangbansag kadagiti indibidual, organisasion ken dadduma pay nga entidad a "terorista." NAGBASOLDA KADAGITI SUMAGANAD: 1Nakaro ken sistematiko a panaglabsing iti 2 Nakaro ken sistematiko a panaglabsing iti karbengan 3Nakaro ken sistematiko a panaglabisng iti karbengan karbengan tao, partikular iti sibil ken politikal a karbengan, nangruna ngem saan a limitado iti extrajudicial killings, disappearances, masaker, torture, arbitrario a panagaresto ken detension, kasta met iti dadduma pay a naranggas, brutal ken sistematiko a panagabuso ken atake iti batayan a demokratiko a karbengan ti umili. tao, partikular iti ekonomia, social ken kultural a karbengan ti umili a Filipino babaen ti imposision ti neo-liberal a "free market" globalisasion tapno gundawayan ti umili, a kontra iti wayawaya iti ekonomia ken panagkunniber iti nailian a patrimonia ken ekonomia; ken dagiti atake iti pangkabiagan ti umili ken ti panagdadael iti aglawlaw. ti umili para iti nailian a bukod a panangngeddeng ken wayawaya babaen iti imposision ti US war of terror ken pannakibiang ti US military; kasta met iti panagaramid kadagiti krimen kontra iti humanidad/ kinatao ken dagiti krimen iti gubat; misreprensentasion ti karbengan ti umili para iti nailian a wayawaya ken bukod a pangngeddeng kas "terorismo" ken awan batayan a panangilista kadagiti indibidual, organisasion ken dadduma pay nga entidad a "terorista" babaen ti US ken dadduma pay a gobierno.
Ti termino ni BS Aquino ket malpas iti sumagmamano a bulan., ngem ti panagbaringkuas ti umili para iti hustisiya ken kappia ket agtultuloy a mangted bangungot kaniana ken dagiti bunggoyna.n LITRATO : (kannigid a ngato) Maysa a litrato idiay naangay a International Peoples' Tribunal Washington D.C. idi Hulyo 16-18, 2016. (amin) Litrato iti martsa ti Intarnational Human Rights Day idi Disyembre 10, 2015 idiay Baguio City. 7
Benguet Corporation: sangagasut a tawen ti iresponsable a panagminas Iti nasurok sangagasut a tawen, ti Benguet Corporation ket mininas ti balitok ken dadduma pay a mineral iti Itogon, Benguet sipud naitakder daytoy idi August 12, 1903. Ngarud iti kastoy kabayag awan pagduaduaan a binaliwan ti Benguet Corporation ti buya ti Itogon ken kabangibang na komunidad. Numan pay ibagbaga daytoy a world class ti operasyon ti panagminas na, inbati ti Benguet Corporation ti permanente a pannakadadel ti rabaw ken uneg ti daga, gapuanan ti pannakatay dagiti karayan ken rugit a tailings a nangted pangta ken nasaknap nga epekto na iti panagbiag ti umili ken dagiti komunidad. Ti Benguet Corporation kas kabayagan a kumpanya ti minas iti pagilyan ti makingapuanan iti panagminas nga open pit, underground tunnels, waste dump sites, mill, diversion tunnels ken tailings dams idiay. Kas pammaneknek iti kapadasan dagiti komunidad, dagitoy nga aktibidad ti panagminas ti Benguet Corporation ken Philex Corporation idiay Itogon ti gapuanan ti adu a pasamak ti didigra a nangala iti biag dagiti umili ken nangdadael kadagiti sanikua. Ti napasamak a panagrisuod ti daga idi October 22, 2015 idiay Virac, Itogon, Benguet a nangalun-on kadagiti balay ket saan a naidum-duma a kaso wenno kapadasan. Iti kinaagpaysoana, daytoy ti pakabuyaan ti dakdakkel pay a posibilidad ti didigra a gapuanan ti dadakkel a panagminas. Saan a basta ilibak, liklikan ken agugas ti ima na ti Benguet Corporation kadagitoy a didigra. Ti nabayag a pakaistoryaan ti aktibidad ti panagminas da kas ti panagusok ti uneg ti daga iti nabayag a panawen ti solido a pamaneknek ken panangilawag iti napasamak a panagrissuod ti daga. Idi 1937, maysa a didigra ti napasamak idiay Gumatdang, Itogon, maysa kadagiti kabayagan a komunidad a mangiparparuar iti bagas. Ti Atok-Big Wedge ket inlukat na ti dua a dadakkel nga usok/ tunnel iti agsinumbangir ti komunidad a dagus a nang- awan iti danum a pagapuan ti adu a mausar para iti irigasyon. 8
Idi1962, ti Benguet Corporation ket nagusok iti maysa a drainage tunnel manipud iti Kelly mine idiay Gumatdang ken ti minas na idiay Antamok. Imbes a susupen na laeng ti danum iti uneg ti minas, daytoy nga usok ket sinusop na pay ti danum kadagiti kangrunaan a paggapuan ti irigasyon a nangitunda iti panakatigak dagiti payew/talon. Dagiti ventilation shafts wenno naaramid nga usok a pasngaw ti pudot a maggapo iti uneg ti gapuanan ti pannakaawan ken nangsusop iti danum iti karayan ken kanal ti irigasyon. Mainayon pay ditoy ti panangusar iti timber wenno naaramid a suporta iti uneg ti usok kadagiti kayo a nangkalbo iti aglawlaw a watersheds, a 9
nangpakaro iti pannakapukaw ti danum. Ittata, dagiti umili kadagitoy a komunidad ti agsagsagaba ti kinaawan ti suplay ti danum. Ti lebel ti danum ket inmuneg kas kauneg dagiti abot ti minas ken dagiti naaramid a drainage tunnels ti nangdadael ti raya dagiti danum. Ti panagusok ket kangrunaan a gapuanan ti panagbaba ti lebel ti danum Ti panagminas ket saanna laeng a paunegen ti danum, awanen na pay ti kasapulan dagiti agtaltalon a komunidad iti pangkasapulan a danum. Ti industriya ti minas ket agkasapulan iti dakkel a bulyom ti danum para iti panagminas, panaggiling wenno milling ken panangibelleng iti rugit. Gapu iti daytoy a pangkasapulan ket inpribado dagiti kumpanya ti minas ti pagapuan ti danum idiay Itogon ken Mankayan. Ittata, kaaduan kadagiti umili iti apektado a komunidad ti Itogon ket kasapulan a gumatang iti mainom ken mausar a danum iti ruar ti komunidad babaen kadagiti water delivery trucks, wenno agpila iti nabayag nga oras kadagiti nabatbati nga ubbog a pagapuan ti danum tapno makargaan ti maysa a gallon iti danum. 10 Panagminas iti Rabaw it Daga Dagiti kumpanya ti minas idiay Benguet ket maiyaramid babaen iti surface mining, underground tunneling ken block caving. Mainayun pay ti panangpatad kadagiti bantay ken turod para ti pannakaitakder dagiti pasilidad kas ti portals para iti nauneg nga usok, lumber yards, ore trains, mills, tailings ponds, power houses, mine administration offices, bunkhouses a pagyanan dagiti trabahador. Iti rabaw ti daga mininas ken pinatad ti Benguet Corporation dagiti bantay idiay Antamok ti barangay Loacan ken Keystone iti Ucab, Itogon babaen iti operasyon daytoy nga open pit mining. Ti Open pit mining ket isu ti maysa kadagiti makadadael nga operasyon ti minas gaputa agkasapulan daytoy nga ikkaten ti intero a bantay ken panangkali iti nauneg ken dakkel nga abot. Iti kadaywan, dagiti open pit ket kasapulan a dakkel nga abot, iti dadduma ket nasurok 2.5 kilometers ti kaatiddog na. Tapno makali dagitoy a daddakkel nga abot, dakkel a bantay ti kasapulan a maikkat, kabakiran a maikkat, panag ayus ti danum/karayan a
" Iti panaglabas ti tawen, dagitoy tailings dams iti Benguet ket napaneknekan a saanna a kabaelan a tenggelen ti dakkel a bulyom ti tailings nga aggapo iti paggilingan ti kumpanya. Kanayon a dagitoy a tailings ti mangpabettak iti nasao a dams ti kumpanya. s" kasapulan a maiturong nga agkasapulan iti daddakkel a kanal ken usok, ken adu a tapok a mainayun iti angina ken tangatang. Segun iti Benguet Corporation, "ania man nga operasyon ti open-pit mining, babaen iti natural a pamay- an ti operasyonna daytoy, kasapulan a mapatad ken maikkat ti akinrabaw a daga ken agricultural a daga. 3] Pudno unay, ti open-pit mining idiay Itogon babaen ti Benguet Corporation ti nangikat ti intero a bantay ken intero a komunidad iti rabaw ti daga. Dagiti abandonado a minas kas ti Benguet Corporation ken Itogon-Suyoc Mines idiay Itogon ket addaan ti pangmabayagan a makadadael nga epekto na kadagiti karayan ken aglawlaw a kataltalonan gapu iti pannakaurnong acidic a danum ti minas. Ti acid mine drainage ket aggapo iti rabaw ken uneg panagminas, ti maibelleng a bato, maitambak a tailings ken tailings ponds. [4] Ti kastoy a pulosyon ket agtultuloy uray pay agsara wenno maabandona ti minas, ken ti danum nga agayus iti ecosystem ket kanayon nga acidic, a mangpatay wenno mangsabidong kadagiti karayan, pangta iti salun - at dagiti lokal a komunidad. Pannakaawan ti kabakiran Ti Benguet Corporation ket kinalbo ken dinadael na ti saleng a kabakiran ti Itogon, Baguio, Tuba, ken Tublay. Idi agkurang daytoy iti timber, ti kumpanya ti minas ket nagpalawa pay ti operasyon na iti logging idiay Bobok, Bokod. Laksid pay ti panangibus na iti kabakiran, dinadael na met laeng ti sistema ti danum iti uneg ti daga ti Itogon umuna babaen iti nauuneg a panagbarena iti abot babaen ti exploration, ken panagusok ken ti maudi ket ti open pit daytoy. Ken laksid pay ti panangdadael ti watersheds ken groundwater systems, ti Benguet Corporation ket sinabidongan na pay ti danum iti rabaw, rabaw ti daga ken angina babaen iti sulfurous oxides a maggapo iti iparuar dagiti mineral overburden, acid mine drainage, ken dakkel a bulyom ti mine tailings nga addaan iti cyanide, ken dadduma pay a makasabidong a kemikal a mausar iti panagproseso iti mineral ken konsentrasyon pay ti dadduma pay dissolved heavy metals. Dagitoy a sediments ken contaminants ti maiyanod iti karayan a mapan Pangasinan inggana Lingayen Gulf a nu mamingsan ket gapuanan ti pannakatay dagiti lames. Inggana iti agadama, dagitoy a sedimentasyon nga aggapo iti aktibo wenno abandonado a tailings dams ti agtultuloy a gapuanan ti panaglayus ken pannakadadael dagiti taltalon ken fishponds iti kapatagan. Ken napaspas met laeng daytoy a mangsiltasyon iti San Roque dam. Tailings dams Kas kadwa ti operasyon ti minas ket ti panangaramid iti tailings dams a kasapulan tapno maurnong rugit ti minas. Dagitoy a tailings dams ket naitakder itinadumaduma a paset iti karayan ti Benguet. Numan pay kasta, dagitoy a tailings adams ket saan a natalged tapno kabaelan na a tumakder uray iti panawen ti nadawel a panawen ti bagyo ken gingined a kas 11 ti napasamak idi 1990 a nangdayeg iti amianan
a Luzon. Iti panaglabas ti tawen, dagitoy tailings dams iti Benguet ket napaneknekan a saanna a kabaelan a tenggelen ti dakkel a bulyom ti tailings nga aggapo iti paggilingan ti kumpanya. Kanayon a dagitoy a tailings ti mangpabettak iti nasao a dams ti kumpanya. Ti Benguet Corporation ket nangipatakder iti lima a tailings dams. Ti Lepanto ket addaan met laeng lima a naipatakder a tailings dams, dua ditoy ti nagbettak. Ti Philex ket addaan iti tallo nga inpatakder, nu sadinno a dua ditoy ti binumtak idi tawen 1992 ken 1994. IIdi 2012 binumtak manen ti tailings dam 3 Philex. Ti Itogon-Suyoc ket addaan iti maysa a tailings dam a binumtak idi 1994. Gapu ditoy ket adda tayo iti sitwasyon nu sadinno a dagiti saan a natalged a tailings dam ti nangrugit ken nangsabidong kadagiti kangrunaan a karayan ti probinsia ti Karayan Abra, Karayan Agno, Karayan ti Antamok ken Karayan Bued. Dawat ti Umili Daytoy a nabayag a pakaistoryaan ti panagminas idiay Itogon ti nagresulta iti panakadadael ken mabayag nga epekto na ti aglawlaw ken kangrunaan dagiti umili. Uray ania pay a makaay-ayo a LITRATO: Iti panaglabas ti tawen, dagiti umili ti Itogon, Benguet ket inyebkas dan ti panagkontra da iti Benguet Corporation babaen iti nadumaduma a porma ken pamuspusan: panagpirma iti petisyon, barikada, diyalogo, panagmiting iti komunidad, mobilisasyon ken martsa. 12 12 112tawen ti operasyon ti 3bilang ti mayor a 5bilang ti Tailings 2.5kilometerso 6balbalay ti nar- Benguet Corporation disaster gapu iti underground min- ing activities ti BC Dam ti Benguet Corp. ti kadawyan a kinalawa ti open pit gaay iti sinkhole a gapu iti saan a nabackfill nga un- derground tunnel ti Benguet Corp..
pablaak manipud iti Benguet Corporation ti iruar daytoy ket saanna a mailemmeng ti kinapudno a ti nasaruko sangagasut a tawen nga iresponsable a panagminas daytoy ken kinaawan kabaelan ti gobyerno nga iregulate, imonitor ken ipatungpal dagiti linteg a mangsalaknib kadagiti umili, aglawlaw manipud iti abusado nga operasyon dagiti kumpanya ti minas. Dagitoy a didigra nga inpaay ti open pit mines, underground tunnels, tailings dams ket agtultuloy. Mainayun pay iti daytoy a pangta ti panagbaliw ti klima ken panawen a mangpakaro iti natural a didigra kas ti bagyo ken gingined. Nga nu mainyun daytoy iti agdama a pangta ti didigra ti operasyon ti minas ket kasla bomba nga ania man nga oras ket bumtak. Gapu kadagitoy a kapadasan a nailanad ken dadduma pay a didigra ti operasyon ti minas, ti Cordillera Peoples Alliance (CPA) ket madanagan la unay iti kasasaad ti umili ken dagiti komunidad iti Itogon ken iti intero nga rehiyun nu sadinno nga ayan ti daddakkel nga operasyon ti minas. Ti CPA kadwa dagiti komunidad ket nabayag nga agkamkampanya kontra ti panagserrek dagiti daddakkel a minas ken dadduma pay a makadadael a proyekto iti rehiyun. Maysa a batayan iti daytoy a panagsupyat ket ti pannakadadael ti aglawlaw, bantay, karayan ken dadduma pay a mulmula a kangrunaan a paggapuan ti pangkabiagan dagiti umili. Balatoc Recovery Project ken operasyon na nga small scale mining. Kasta met a kasapulan a sungbatan ti Department of Environment and Natural Resources (DENR) dagitoy a didigra gapu iti panagminas iti Itogon. No kuma ti DENR ket addaan dedikasyon ken napudno nga ipatungpal ti mandato daytoy a trabaho na nga ipatungpal ti linteg, dagiti koma usok ti Benguet Corporation ket na-rehabilitate ken na-back filled. Tapno iti kasta ket saan koma a napasamak daytoy a panagrissuod idiay Virac, Itogon. Makimaymaysa ti CPA ken suportaran na dagiti umili ti Itogon tapno dawaten iti Benguet Corporation nga bayadan ken irehabilitasyon na dagiti komunidad nga apektado iti nabayag nga operasyon ti panagminas daytoy. Kasta met nga isardeng ti Benguet Corporation ti plano daytoy a Kalpasan iti sangagasut a panangsamsam ti operasyon ti minas, panawan kuman Benguet Corporation dagiti umili ti Itogon. Imbes a panagdur-as ti ibati ti Benguet Corporation ti inabati na daytoy ket ti open pit, underground tunnels, pannakasabidong ti karayan, ken tailings dam iti Itogon. n Ti sangagasut a tawen a panagminas ket uston. Benguet Corporation, papanawen iti Itogon. 13
Agarup 100 nga mananakem ken kameng ti Cordillera Peoples Alliance ti nakitipon iti pamilya ni Ama Daniel Ngayaan iti pananglagip kenni Ama Daniel ken kasta met dagiti dadduma pay a bannuar ti Kordilyera idi October 5, 2015 iti syudad ti Baguio. Daytoy ket pammadayaw kadagiti napateg a naaramidan ni Ama Daniel ken dagiti bannuar ti Kordilyera iti panangsalaknib iti daga, biag ken kinabaknang. Ti naisayangkat a pammadayaw ket maysa met laeng a kari ti panangitultuloy iti panangpapigsa ti akem dagiti mananakem iti panangbukel ti panagkaykaysa iti uneg ken nagbaetan dagiti tribu tapnu ituloy ti pakasaritaan/legasiya ti panangsalaknib ken panangaywan iti daga. Ni Daniel Ngayaan ken dinukot ket pinapatay dagiti kameng ti Cordillera Peoples Liberation Army (CPLA) iti Cagaluan gate idiay Pasil, Kalinga idi October 5, 1987 kalpasan ti panagdar- ayna iti taripnong ti Regional Council ti Cordillera Peoples Alliance iti syudad ti Baguio. Iti daydiay a panawen, isuna metlaeng ti Chairperson ti Cordillera Bodong Association. Kalpasan ti 28 a tawen manipud iti pannakapapatay na, saan a pulos a nabirukan ti bangkay na. 14 Ama Daniel Ngayaan Linagip dagiti Elders ti Kordilyera Kalpasan ti 28 a tawen manipud iti pannakadukot kenkuana, saan pay laeng a makuna dagiti pamilya, kakabagyan, kakailian ken gagayyem na a naikkan daytoy iti hustisya. Manipud 1955-1960, ti panangidaulo ni Ama Daniel ti nangiturong iti pannakadutok na kas Barangay Kapitan ti Tanglag. Idi 1974, maysa isuna kadagiti mananakem a timmakder ken aktibo a pimmaset ken nangidaulo iti pannakilaban dagiti umili kontra iti proyekto a Chico River Dams a pinundoan ti World Bank idi panawen ti diktadurya ni Marcos. Dakkel ti naaramidan ni Ama Daniel iti panangbukel iti panagkaykaysa dagiti mananakem ti komunidad a nagapuan na kas maysa a respetado a nang-iggem iti Bodong iti tribu ti Tanglag. Babaen iti partisipasyon na ken dagiti kailian na kadagiti kumperensya iti Bodong idiay Buscalan, Tanglag, ken agingga Metro Manila, napairteng ken napairut ti pannakilaban dagiti komunidad. Manipud kadagitoy a kumperensya ti Bodong, nangiruar iti Pagta dagiti mananakem a mangpaneknek iti panangmadi da iti proyekto a dam idi 1975, para iti panangsalaknib iti ansestral a daga. Kasta met a nakita Nu man pay naaresto ken naibalud ni Ama Daniel, saan a napukaw ti determinasyon na a lumaban kontra iti dam ken tumulong iti pannakilaban dagiti umili, bayat a nagtultuloy ti panangbigbig ti umili kenkuana iti dangadang kontra iti dam. ti panangidaulo na kadagiti aksyon kontra iti dam kas iti panang-dismantle iti kampo ti National Power Corporation idiay Mosimos, Tomiangan, Tabuk, Kalinga. Nagmartsa dagiti nagapu kadagiti apektado a komunidad karaman dagiti babbai manipud Tomiangan agingga idiay Camp Duyan idiay Bulanao, Tabuk tapno isubli dagiti paset ti na-dismantle a kampo idi 1976. Gapu iti lumawlawa nga oposisyon, impatulod ti gobyerno ni Marcos idiay Kalinga ni Manda Elizalde a representatibo ti PANAMIN (Presidential Assistant on National Minorities). Nausar ti PANAMIN a pamuspusan para iti
panang-gudua ken panagturay kadagiti tribu tapnu laeng maituloy ti proyekto a dam. Naited dagiti scholarships kadagiti pamilya, karaman ti kuarta ken makan a de lata. Maysa ni Ama Daniel kadagiti immuna a nangibutaktak iti pudno a motibo daytoy nga ahensya. Kas iti rinibu a lider masa ken miembro dagiti progresibo nga organisasyon nga iligal a naibalud idi panawen ti Martial Law, ni Ama Daniel, kadua na ti 150 a lideres, mananakem ken lumablaban iti Chico dam, ket naaresto idi 1976. Naibalud da idiay Camp Olives, Pampanga, iti kaso a pananglapped iti proyekto ti gobyerno. Nawayawayaan da iti simmaruno a tawen babaen iti tulong ti naduma-duma a grupo manipud iti institusyon ti simbaan, ti Free Legal Assistance Group (FLAG) ken Amnesty International. Nu man pay naaresto ken naibalud ni Ama Daniel, saan a napukaw ti determinasyon na a lumaban kontra iti dam ken tumulong iti pannakilaban dagiti umili, bayat a nagtultuloy ti panangbigbig ti umili kenkuana iti dangadang kontra iti dam. Kas maysa a peace pact holder, maysa isuna kadagiti aktibo a pimmaset iti pannakabuangay ti Kalinga Bontoc Peace Pact Holders Association (KBPPHRA) idi 1982, a no sadino ket maysa isuna kadagiti immuna nga opisyal. Idi 1983, ti pumigpigsa ken lumawmawa a tignayan dagiti umili ti Kordilyera ti nangiyanak iti Cordillera Bodong Association, a kalpasan na ket ni Ama Daniel ti nagbalin a chairperson. Iti maikadua a kongreso ti Cordillera Peoples Alliance, nabutosan kas vice chairperson ni Ama Daniel. Idi October 5, 1987, bayad ti panagawid ni Ama Daniel idiay Tanglag kalpasan ti miting ti Rehiyunal a Kongreso ti CPA, dinukot isuna dagiti kameng ti CPLA idiay Cagaluan gate. Hustisya para kenni Ama Daniel Agtultuloy ti kinaawan ti hustisya nga ipaay ti estado para kenni Ama Daniel uray pay ammo ti estado a ti CPLA ti nangpapatay kenkuana, ken pati ni Romy Gardo iti CPA-Abra. Uray pay adu dagiti krimen nga inar-aramid ti CPLA ken dagiti reklamo a kontra ditoy, siwayawaya pay laeng ti CPLA ken supsuportaran ti gobyerno. Ti kaudian nga inaramid ti gobyerno ket ti panangitipon na iti CPLA iti Armed Forces iti uneg ti gobyerno ni Arroyo uray pay adu dagiti krimen nga inaramid ti CPLA. Kayat a lipatan ti gobyerno dagiti krimen ti CPLA. Gapu iti daytoy, agtalinaed ti estado a mangipapaidam iti hustisya para kenni Ngayaan, ti clan ken tribu a nagapuan na, ken ti tignayan dagiti umili ti Kordilyera. Ngarud, bayat ti pananglagip kenni Ama Daniel, saan tayo a sumardeng a mangibutaktak kadagiti kriminal nga aramid ti CPLA ken pananglabsing da iti pangtao a karbengan. Itultuloy tayo ti panawagan para iti dagus a pannakaburak dagiti paramilitary a grupo ken sungbatan dagitoy dagiti krimen nga inaramid da kontra kadagiti umili ti Kordilyera. Kalpasan ti dua a dekada manipud iti pannakapapatay ni Ama Daniel, lagipen tayo ti biag na a kas banuar - dagiti naindaklan a naaramidan na para iti panangsalaknib iti ansestral a daga ken dagiti kapanunutan na kas progresibo a lider ti tribu. Kasta met a lagipen tayo dagiti natured nga umili ti Kalinga ken Bontok a nanglaban iti dam. n Itatta a panawen, agtultuloy a nawaya ti panagayos ti danum iti Karayan Chico. 15
mAikA-tAllo A koNgrEso ti CorDillErA ElDErs AlliANCE Resulta ken Highlights Ti Maika-tallo a kongreso ti Cordillera Elders Alliance (CEA) ket naballigi a naisayangkat idi Oktubre 3-4, 2015 iti Baguio City a dinar-ayan ti agarup 80 a delegados manipud iti tsapters ken miymebro nga organisasyon ti CEA kadagiti probinsya iti rehiyon a kanayun met dagiti lideres ti Cordillera Peoples Alliance. Babaen iti tema a "Paregtaen ti Nainsigudan ken Progresibo a Panangidaulo! Iyabante ti Tignayan ti Umili para iti Daga, Biag, Dayaw ken Kinabaknang!, ti dua a kongreso ket nakaturong iti panagkonsolida kadgaiti balligi ti alyansa ken panagadal kadagiti kapadasan nga agturong iti maysa pay a nataltalged ken mapapigsa ti akem dagiti mananakem iti rehiyon. Nangted iti maysa a manangkarit a panagbitla manipud kenni Benedict Solang, maysa a respetado a manakem ken maysa kadagiti kaunaan a nangbukel iti CPA, ket inpalagip na manen ti istoriko a paset dagiti mananakem iti Kordilyera iti panagdepensa iti daga, biag, karbengan ken rekurso. Naipakita dagitoy kadagiti naballigi a tignayan ti umili kontra iti Chico Dam a proyekto iti Kalinga ken Mt. Province and ti timber logging ti Cellophil Resources Corporation idiay Abra idi 1970s-1980s; Open Pit a panagminas idiay Itogon, Benguet idi 1990s, panag-recover iti ansestral a daga iti Taloy Sur, Tuba, Benguet and balligi a panangisubli ti maysa a pastuhan idiay Tadian, Mt. Province manipud idi 1990s inggana iti 2000s. agtultuloy a kampanya kas kuma iti conflict mediation, pudno a rehiyunal nga otonomiya, minas, enerhiya, militarisasyon, karbengan tao ken nainsigudan nga umili ket kasapulan ti aktibo a paset dagiti mananakem. Ti asembliya ket nagbalin met laeng para iti innaddal, diskusyon iti agdama a kasasaad ti dagiti nainsigudan nga umili iti Kordilyera ken kasta met dagiti dadduma pay a nainsigudan nga umili iti pagilyan ken tapno adalen nu kasano mangted solusyon kadagiti isyus. Naisayangkat ti workshops ken caucuses tapno maadaw dagiti kapanunutan ken dagiti ad-adal manipud kadagiti ado nga aktibidad a naisayangkat kadagiti komunidad nga addaan importante a pinaset dagiti mananakem. Adda met laeng dagiti diskusyon a naisayangkat nu kasano pay nga itandudo dagiti positibo nga aspeto ti kultura, nainsigudan a sistema a pampulitika ken dadduma pay tapno maitandudo ti kolektibo a pagsayaatan dagiti nainsigudan a komunidad. Dagitoy a values ken practices ket kas kuma iti Ayyew, tayan, lapat, adi tako bokodan di gawis/ipeyas nan gawis ken fetad. 16
Maysa kadagiti mayor a naaramid idi panawen ti kongreso ket ti Deklarasyon ti Panagkaykaysa a nanglaon kadagiti istoriko a pinaset dagiti mananakem iti tignayan para iti panagdepensa iti daga, biag, rekurso ken ti agtultuloy a panagpadur-as kadagiti positibo nga values ken kultura dagiti nainsigudan nga umili iti Kordilyera kanayun na ti sapasap a pagsayaatan dagiti amin a komunidad. Nayon na pay ket ti kampanya para iti pudno nga otonomiya and ti baro a pulitika ket paset ti deklarasyon ti panagkaykaysa. Daytoy a deklarasyon a panagkaykaysa ket inaprobaran ti amin ken pinirmaan dagiti delegados. Nadumaduma a resolusyon ket dimmalan iti diskusyon sakabay a naadaptar. Ti kongreso met laeng ket nangted tribute wenno pananglagip kenni Ama Daniel Ngayaan, president ti Cordillera Bodong Association ken Vice Chairperson ti CPA iti panawen a madukot ken patayen dagiti miyembro ti CPLA a suportado ti gobyerno idi Oktubre 5, 1987. Dagiti dadduma pay a bannuar ti Kordilyera ket nabigbig ken napadayawan da gapu kadagiti sakripisyo ken kontribusyon da iti panagdepensa iti ansestral a daga ken bukod a pangngeddeng, ken panangirupir kadagiti karbengan dagiti nainsigudan nga umili. Ti kongreso ket binaliwan na ti rehiyunal a konseho ti CEA, naaprobaran ti 2-tawen a programa, inakseptar ti aplikasyon ti membership ti organisasyon dagiti mananakem idiay Ifugao ken kasta met ti panag-aprobar kadagiti amendments iti Constitution ken By-Laws. Dagiti delegados ket inyebkas da ti tarigagay da a mangitultuloy kadagiti akem ken paset nga inar-aramid dagiti amma ken dagiti immuna pay nga kaapuan da iti panagdepensa iti ansestral a daga ken rekurso ken para iti bukod a pangngeddeng; panagkondena iti militarisasyon ken panaglabsing iti karbengan tao a mapaspasamak iti rehiyon ken iti pagilyan; pannakipartisipar iti pulitika ti panagbalbaliw ken nalinis nga eleksyon nu umay a national elections nu May 2016. n 17
Isardeng ti panagpapatay kadagiti nainsigudan nga umili idiay Mindanao ken kadagiti tagasuporta Nalabes ti pungtot ti Cordillera Peoples Alliance iti agtultuloy a panagpapatay ti grupo ti state security paramilitary forces idiay Mindanao kadagi aktibista a Lumad , environmentalist, human rigths defender, educators ken dagiti taga suporta ti nainsigudan nga umili. Kundenaren iti kangatuan a tukad ti CPA ti mapaspasamak a pammapatay. kadagiti Lumad ken dagiti advocates para iti kappia, karbengan tao ken aglawlaw. Ti naudi a panagpatay idiay Mindanao ket mangiladawan iti nakaro ken kinaawan bibiang, ken kinabulag ti rehimen ni BS Aquino. Iti maudi a tawen ti termino na iti turay, inpakat ni BS Aquino ti kinaulpit na a mang-atake kadagiti karbengan tao, mangitantandudo iti aglawlaw ken kappia. Ti nabayag a panagkumplot ti noturyos a grupo ti paramilitary ken dagiti security forces ti Estado iti Mindanao ket nagresulta iti atiddog a listaan ti pamapatay, panagdukot, panagbakwit laban Sigun iti datos ti KARAPATAN, idi September 18
1, 2015, idiay Surigao del Sur, napapatay ti dua a lider ken mangitantandudo iti edukasyon para kadagiti Lumad ken dagiti nainsigudan nga umili iti Mindanao. Ni Emerito Samarca, executive director ti ALCADEV (Alternative Learning Center for Agricultural and Livelihood Development) ket pinatay dagiti pwersa ti paramilitary a Mahagat/Bagani iti mismo uneg ti eskwelaan ti ALCADEV idiay Lianga, Surigao del Sur. Nasarakan ti bagi ni Samarca iti uneg ti pagadalan nga addaan iti saksak a nakagalot ti tengnged, ti ima ken saka na. Ni Dionel Campos, chairperson ken kasinsin na a ni Aureio Sinzo ket napapatay met lang ti pareho a grupo ti paramilitary iti mismo a paraangan ti balay da idiay Diatagon , Surigao del Sur. Sigun met lang KARAPATAN, dua nga aldaw sakbay ti panagpatay, nagkampo dagiti grupo ti paramilitary a Magahat/ Bagani ken ti elemento ti 36th IB iti uneg ti ALCADEV ken iti school ground. Kabayatan ti panagkampo da iti nasao nga eskwelaan, pinangtaan da dagiti manursuro, dagiti trabahador ken mismo dagti umili iti panagmasaker nu saan da a LITRATO TI 2015 MANILAKBAYAN NAGLITRATO: ST ExPOSURE Ti agtultuloy a panagpatay ken kinaranggas ti Magahat ket nagresulta iti panagbakwit ti nasurok a 4, 000 a pamilya ti Lumad manipud kadagiti komunidad idiay Surigao del Sur. punanaw iti komunidad iti las- ud ti dua nga aldaw Idi August 31, 2015, pinuoran ti grupo ti MAGAHAT ti kooperatiba ti MAPASU ken nagpapaputok iti uneg ti komunidad. Segun iti umuna nga datos, inditeni ti MAGAHAT ni Samarca sakbay da a pinapatay. Iti malem ti August 31, nagbakwit dagiti manursuro ti ALCADEV ken komunidad para iti segurdad ti biag idiay km 16. Iti oras ti alas kwatro iti agsapa, nagronda dagiti grupo ti Magahat iti kada balay idiay Km 16 tapno papanawen da dagiti bumalay a mapan iti sentro ti komunidad nga isu ti nangsabatan da Campos ken Senzo iti nagsasaruno a putok manipud kadagiti agkabsat a Loloy ken Bobby Tejero a kameng ti Magahat/Bagani Force. Kinumpiska ti kameng ti Magahat dagiti cellphone ken camera dagiti umili ken dagiti staff ti ALCADEV ken dagiti bisita. Ti ALCADEV ket maysa nga alternatibo a sistema ti pagadalan, nangruna iti panangited iti sekondaryo a pagadalan kadagiti nakurapay ken nainsigudan nga agtutubo- dagiti Manobo, Banwaon, Higanon, Talaandig, ken Mamanwa iti Surigao del Norte ken Surigao del Sur ken Agusan Norte ken Agusan del Sur. Inpatakder ti Lumad ti ALCADEV babaen iti tulong dagiti cause-oriented groups. Ngem imbes a bigbigen ti nabalor daytoy a kontibusyon, ti Lumad community school ket agsagsagrap iti pangta, pamutbuteng ken pammadakes manipud kadagiti kameng ti 36th IB ken dagiti buyot da a grupo ti paramilitary. Ti agtultuloy a panagpatay ken kinaranggas ti Magahat ket nagresulta iti panagbakwit ti nasurok a 4, 000 a pamilya ti Lumad manipud kadagiti komunidad idiay Surigao del Sur. Singiren tayo ni BS Aquino kadagiti nakakaskas-ang a krimen na kontra kadagiti umili. Dawaten tayo kadagiti naayat iti kappia a suportaran dagiti nainsigudan nga umili iti Mindanao nga agsagsagrap iti nakakaskas-ang a kasasaad iti agdama. Suportaran tayo ti laban para iti hustisya kadagiti biktima. Iduron ti gobyerno a mangisayangkat iti imbestigasyon ken dusaen dagiti pwersa ti Mahagat/ Bagani. Kiddawen ti dagus a panangpapanaw kadagiti militar kadagiti komunidad ti nainsigudan nga umili, buraken ti amin a grupo ti paramilitary idiay Mindanao. n 19
PABLAAK TI CPA ITI OKASYON TI INTERNATIONAL DAY PARA KADAGITI NAINSIGUDAN NGA UMILI. Ania ti kapatgan iti tao? Biag! Nu adda ti pangta iti Biag? Ania ti aramiden ti tao?Lumaban! daytoy ket kasapulan nga aramiden na, ta nu saan ket maawanan daytoy iti dayaw. A mas karkaro pay ngem ti ipapatay. Nu saan tayo a lumaban ken matuloy ti dam, matay tayo met laeng. Ngem nu lumaban tayo, matay tayo nga addaan dayaw. Nagrud ibagak kadakayo amin, kayaw! - Pangat Macliing Dulag, Kalinga. 20 Awan Sabali a Pamuspusan ngem ti Pannakidangadang para iti Bukod a Pangngeddeng Tallo pullo ket uppat ti napalabas kalpasan ti naballigi a panangsupyat dagiti umili ti Bontoc ken Kalinga iti proyekto a Chico Dams a pinondoan ti World Bank, daytoy ti karit a naisurat kadagiti balikas ni Macliing Dulag, maysa kadagiti adu nga elders a nangidaulo iti umili nga ipinget ti karbengan iti daga ken biag, iti agdama ket agtaltalinaed daytoy a pudno ken inspirasyon tayo kas makimaymaysa tayo kadagiti kakadwa tayo a nainsigudan nga umili a rambakan ti International Day of the World's Indigenous Peoples intono Agosto. Agpayso unay, a ti pakaistoryaan ti pannakidangadang iti Chico ti agdama a pakakitaan ti panangipinegt iti dagiti nainsigudan a komunidad iti bukod a pangngeddeng. Rambakan tayo dagiti napnuan pakaistoryaan a balligi tayo iti tukad internasyonal, kas ti deklarasyon ti Agosto 9 kas sangalubongan nga aldaw dagiti nainsigudan nga umili babaen ti UN General Assembly, ti pannakaitakder ti UN Permanent Forum on Indigenous Issues, ken panang - adaptar iti UN Declaration on the Rights of Indigeous Peoples (UNDRIP), ti pannakabukel ti UN mechanisms for the recogntion of IP rights kas Permanent Forum on Indigenous Issues ken panangdutok iti Special Rapporteur on Indigenous Peoples Rights. Ngem ti mas napateg, ket saluduan tayo dagiti komunidad a nangted biag iti tignayan para iti pannakabigbig ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili ken bukod a pangngeddeng. Gapu iti daytoy ket ipadanun ti CPA ti nangato a panangsaludo ken pannakikaykaysa iti amin a nainsigudan a komunidad iti amin a sangalubongan kasta met iti pagilyan tayo a mangilablaban iti ansestral a daga ken karbengan, biag ken dignidad kontra iti manangraut a panagdur- as, terorismo ti estado ken neoliberal a globalisasyon. Manipud iti Tinoc, Ifugao; Pasil ken Tanudan idiay Kalinga; Mankayan ken Kapangan idiay Benguet; mapan Lacub idiay Abra ken Mountain Province ken Apayao, dagiti komunidad ket ipingpinget da ti karbengan da iti Free, Prior and Informed
Consent (FPIC) iti tengga ti panagkunniber ti National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) iti dadduma a lokal a gobyerno ken opisyales, dagiti higante a kumpanya ti enerhiya ken minas kas ti Hedcor, SN Aboitiz, Quadriver, Sta. Clara, Chevron ken Gold Fields, Golden Lake Mineral Resources ken dadduma pay. Daytoy a pannagipinget nga iyar-aramid dagiti komunidad ken dagiti organisasyon da ti pagwadan ti mayat nga urnos dagiti umili a pagsarmingan met dagiti komunidad nga addaan kapada nga isyus. Itultuloy tayo a mobilisaen ken patignayen dagiti kakailian tayo para iti panangdepensa iti biag ken pudpudno a kapya, iti tennga ti narungsot nga Oplan Bayanihan a nangisaknap iti buteng kadagiti komunidad tayo, 50 kaso ti extrajudicial killings kadagiti nainsigudan nga umili sipud pay idi 2011, 16 nga insidente ti inkapilitan a panagbakwit dagiti nainsigidan nga umili a dumanun iti 9,754 nga indibidual, a pakainayunan dagiti agindeg a pesante. Mapaspasamak daytoy iti komunidad dagiti nainsigudan nga umili iti pito a probinsia ti Mindanao, daytoy a nasaknap a panagbakwit ket gapu iti nasaknap ken nabayag nga operasyon ti military, a maatap kas operasyon a mangisagana iti panagserrek ti operasyon ti kumpanya ti minas ken torso. Ti Oplan Bayanihan iti Kordilyera ket isu ti pakaistoryaan ti Ligiw Massacre idiay Abra, ti extrajudicial a panangpatay kenni William Bugatti idiay Ifugao, ti agtultuloy a political vilification kontra kadagiti aktibista ken pangitantandudo iti pangtao a karbengan, ken ti nakaro a pananglabsing ti International Humanitarian kas ti napasamak idiay Lacub, Abra. Daytoy a krimen ket saan laeng a kontra kadagiti nainsigudan nga umili, nudiket iti intero nga umili ti sangalubongan. No kasano a sangsangoen dagiti nainsigudan a komunidad dagitoy a pasamak ken no kasano dagitoy nga agpatuloy a mangipinget iti karbengan da ket nabalor unay a pagwadan, ken maysa a napateg a panangipinget iti bukod a pangeddeng. Kas rambakan tayo ti sangalubongan nga aldaw dagiti nainsigudan nga umili, pagsarmingan tayo dagiti karit ken balligi dagiti nainsigudan a komunidad a sangsangoen dagiti umili ti Kordilyera para iti panangilaban iti bukod a pangeddeng. Lagipen tayo dagiti banuar ken martirs tayo ken adawen tayo kas inspirasyon ti panangisakripisyo da iti biag da para iti panangsalaknib iti naitawid a kultura, asestral a daga ken pangtao a karbengan. Ituloy tayo nga itandudo ti kultura ken pakabigbigan kabayatan a buklen ti pannakikaykaysa ken pannakikadwa kadagiti dadduma pay a sektor ken grupo/ indibidual a mangitantandudo a mangiyabante iti kumon panggep para iti pudpudno a kapya ken panagdur - as. Inggana a ti karbengan tayo iti bukod a pangngeddeng ket saan a mabigbig, ken rehiyunal nga Otonomia ket saan a nakapauneg iti pudno a nawaya a soberenya a Pilipinas ti laeng pamay -an para kadagiti nainsigudan nga umili ket ti panangiyabante ti pannakidangadang. n 21 21
Indiginismo ken Paramilitarismo Ti ndiginismo ken paramilitarismo ket maawatan pay nu adalen ti kaso ti Cordillera Peoples Liberation Army (CPLA). Daytoy ti pakakitaan a ti kapadasan ti Kordilyera iti indiginismo ket nagturong iti paramilitarismo. Ditoy Kordilyera, ti indiginismo ket isu ti batayan(framework) ti Cordillera Peoples Liberation Army (CPLA) babaen iti panangidaulo ni Fr. Conrado Balweg a nangitandudo wenno nangipakat ti panagrimbaw ken kinausto ti panakaawat iti nainsigudan a sosyo-politikal a sistema, partikular ti sistema ti Bodong iti panaggobierno ti nainsigudan nga umili iti Kordilyera. Ti pwersado a panangipakat ni Fr. Balweg iti konsepto a ti Kordilyera ket agbalin a maysa a nasyon nga addaan ti sistema a bodong kas porma ti gobyerno. Naidatag pay ni Fr. Balweg a ti selebrasyon ti 1st Cordillera Day idi 1985 ket marambakan kas Cordillera National Day. Rhoda Dalang-Executive Director DINTEG- Cordillera Indigenous Peoples Legal Center) (Pagbasaran a papel iti naangay a public forum ti Regional Autonomy nga inorganisa ni Representative Nicasio Aliping Jr. ; 10 July , 2015, Multipurpose hall, City Hall, Baguio City maidadanes a dasig babaen iti panangaramid iti sabali pay a porma ti diskriminasyon. Daytoy a panangbuya ti CPLA iti indigenista ket saan nga immannamong ti Cordillera People's Democratic Front (CPDF)1 idi naangay ti makuna a political congress idi February 1987 idiay Poblacion Sagada, Mountain Province. Ti sumaganad a matrix iti kannawan ket naiparang ken natalantan ti CPDF tapno mailawag ti posisyon ken ti naidumaan ti panagbuya ni Fr. Balweg. Ti pilosopikal a sangalubongan a batayan ti panagbuya iti indiginista ket nakabatay iti panagrimbaw ti nainsigudan a kaamuan /tribu ken nainsigudan a sistema iti pulitika. Ti indiginismo ket porma ti ideyalismo a mangdaydayaw iti nainsigudan a gimong. Daytoy ket nalawag a reaksyon iti istorikal ken institusyunal a diskriminasyon ken reaksyon iti moderno a gimong. Gaputa ti indiginismo ket panangitandudo iti nainsigudan a gimong ken tignayan ti nainsigudan nga umili, adda ti panagkedked a makikaykaysa kadagiti marigrigat ken maidadanes a sektor ken dadduma pay a tignayan iti gimong. Ti kinaagpayso na, daytoy pay ti mangiduron iti pannakagudua wenno panakasinasina dagiti 22 Isunga inbasura ti Cordillera Peoples Alliance ti pormula ni Fr. Balweg a narrow indiginism. Ababa a pakasaritaan ti Cordillera Peoples Liberation Army Ti Cordillera Peoples Liberation Army (CPLA) ket break-away weno simmina a grupo iti New Peoples Army nga agtigtignay iti Rehyon Kordilyera idi 1986. Ni Fr. Conrado Balweg, maysa a Tingguian ken padi ti simbaan a Romano ket timmipon iti NPA idi kapudutan ti panakidangadang ti Tingguian laban iti gandat a logging concession ti Cellophil Resource Corporation kagiddan met ti 1 revolutionary organization in the Cordillera allied with the National Democratic Front of the Philippines. The Cordillera People's Democratic Front (CPDF) is a s"
Volume XIX-XXIV No. 2 April -December 2015 23 Indiginismo Ti Kaso ti Cordillera Peoples Liberation Army CPLA CPdF CordiLLerA PeoPLes demoCrATiC FronT Fr. ConrAdo BALweg ken Paramilitarismo Ti Kordilyera a gimong ket semi-feudal ken semi-colonial Ti Kordilyera a gimong ket semi-communal " Ti kinaagpayso na, ti indiginismo pay ti mangiduron iti pannakagudua wenno panakasinasina dagiti maidadanes a dasig babaen iti panangaramid iti sabali pay a porma ti diskriminasyon. Ti kabusor ti umili ti Kordilera ket dagiti Lowlanders, mainayon dagiti nainsigudan nga umili a tuloy-tuloy a mangpanpanday iti panakikaykaysa wenno asosasyon kadagiti taga- baba Ti kabusor ti umili ti Kordilera ket dagiti apo't daga (ti gobyerno a kadakkelan nga apo't daga ditoy Kordilyera), burukrata kapitalista, komprador burgesya ken imperyalista. s" Ti isukat a gobyerno ket ti 'Bodong' nga pumauneg iti federal a gobyerno iti nasyonal a lebel. Ti isukat a gobyerno ket ti regional Autonomy iti undeg to nailian demokratiko a gobyerno
dangadang ti umili ti Bontoc ken Kalinga laban iti plano a Chico River hydropower dams. Kas iti panangiwaragawag ti Cordillera Peoples Democratic Front iti publiko, ni Fr. Balweg ket pursigido iti konsepto a Cordillera Nation nga addaan iti sistema a bodong kas porma ti gobierno. Daytoy a saan a panagkinaawatan ket nangitunda iti panangpanaw ni Fr. Balweg iti NPA a kuyog na ti sibubukel a Lumbaya Coy, maysa a gerilya a kompanya ti NPA. Manipud ditoy inpagna ti CPLA ti kampanya para iti konsepto a ti Kordilyera ket maysa a nasyon (Cordillera Nation), karaman ditoy ti anti- lowlanders/saan nga Igorot. Iti daytoy a kampanya da, nainayon dagiti sumagmamano nga anti-Chico/CRC a nangsuporta iti indiginista a konsepto ni Fr. Balweg. Fr. Balweg, utek ti CPLA. Ti obsesyon/gandat ni Fr. Balweg a Cordillera Nation weno pagbalinen a maysa a nasyon ti Kordilyera ket saan a nagbayag. Kalpasan ti panakisina na iti NPA, napasamak ti tulagan 'peace pack" iti baet ti CPLA kenni Presidente Corazon Aquino idi September 1986 a daytoy ket opisyal a naawagan a Mt. Data Accord wenno Mt. Data Sipat. Daytoy a peace pact ket nagturong iti panakaputar ti Executive Order 24 ancestral land claimant iti Baguio City. " s" Malaksid pay nga isuda ket paramilitary a karaman iti kampanya ti gobyerno a counter - insurgency, dagiti kameng ti CPLA ket agserserbi kas tulisan a mabaybayadan (hired goons) ti maysa a pakakitaan ket dagiti peke nga 220 ni Corazon Aquino idi July 15,1987, a daytoy ti nangbuangay iti Cordillera Administrative Region (CAR). Ti Cordillera Regional Assembly ti nagserbi kas lehislatura ken Cordillera Executive board (CEB) kas implementing arm wenno isu ti agimplementar. Kas panangbigbig iti konsepto ni Fr. Balweg a ti sistema ti bodong ti porma ti gobierno, ti Cordillera Bodong Administration ket nagbalin nga isu ti arm ti Cordillera Regional Assembly. Ti Cordillera Bodong Administration ti mangipagna iti panangkonsolida kadagiti tribu nga agturong iti panagmaymaysa kas rehiyon. Karaman pay iti EO 220 ket ti regional security force a mangmentina iti seguridad ken kappia iti Cordillera Administrative Region. Amin dagitoy nga istruktura - Ti Cordillera Regional Assembly, ti Cordillera Executive Board ken Cordillera Bodong Administration ket agtitinnulong a mangitrabaho iti organic Act a mangbuangay iti Cordillera regional autonomy. Uray pay man saan a nakalanad iti EO 220 a ti Cordillera Peoples Liberation Army ti agserbi a regional security force, nagbalin nga isu ti nagserbi kas security force ti CRA, CEB ken CBAd. Naikkan ti CPLA iti wayawaya nga ageggem ken agusar kadagiti nangangato nga armas ken siwawaya nga agpasyar iti anyaman a lugar iti rehyon uray pay iti syudad. Naikkan da iti wayawaya a mangusar iti armas da a mangpatay kadagiti lider ken miyembro dagiti ligal a tignayan ti umili. Idi October 1987 dinukot ti unit ti CPLA ni Ama Daniel Ngayaan, chairperson ti Cordillera Bodong Association a miyembro ti Cordillera Peoples Alliance nga agingga iti agdama ket mapukpukaw paylang ti bagi na. Idi Disyembre ti
(CFPD). Daytoy a ganwat ni Presidente ket mangkonsolida iti CPLA/CFPD kas paramilitary group nga addaan mandato nga agisayangkat iti sosyo-ekonomiko a serbisyo. pareho a tawen, pinapatay ti kameng ti CPLA ni Romy Gardo kameng ti Cordillera Peoples Alliance idiay Abra. Daytoy dua a pasamak ket inaklon ti CPLA nga isuda ti nangaramid. Kadagitoy a pasamak, awan a pulos ti naaramidan ni Corazon Aquino tapno maikkan iti hustisya dagiti biktima, kasta met ti Cordillera Regional Assembly, Cordillera Executive Board weno ti Cordillera Bodong Administration. Nawaya a nagtultuloy ti kinaranggas ken panag-atake ti CPLA iti Cordillera Peoples Alliance. Malaksid pay nga isuda ket paramilitary a karaman iti kampanya ti gobyerno a counter - insurgency, dagiti kameng ti CPLA ket agserserbi kas tulisan a mabaybayadan (hired goons) ti maysa a pakakitaan ket dagiti peke nga ancestral land claimant iti Baguio City. Maysa a leader ti CPLA ti mismo a nangibutaktak iti aramid da kas ti kaso ti Carino Property ditoy Baguio City a kamali a naited ti NCIP iti Paus ken ti aramid da a panagkolekta iti buwis a naawagan da a "revolutionary taxes". Kabayatan nga ararakupen ti gobyerno ti CPLA para iti counter-insurgency a panggep da, adda met dagiti nayon a grupo ti CPLA nga agtuloytuloy nga agisaysayyangkat iti anti-sosyal nga aktibidad kas ti hired goon para iti peke a land claimants ken organisado a panagiskwat iti daga ditoy Baguio City. Malaksid iti panagserbi ti CPLA kas "Sword of War" ni Corazon Aquino laban kadagiti nakaarmas ken awanan armas a tignayan ti umili, dakkel ti papel ti CPLA iti panangidaulo iti operasyon ti Cordillera Regional Assembly, Cordillera Executive Board ken ti Cordillera Bodong Administration. Idi panawen ni Corazon Aquino kas presidente, naikkan ti CPLA iti bileg iti pampulitika a nangpakaro iti militarismo iti Kordilyera. Inawagan ti Cordillera Peoples Alliance daytoy a krimen nga aramid ni Corazon Aquino laban kadagiti Igorot nga isu ti rason nu apay a saan na a naala ti pammadayaw a Nobel Peace Prize. s" Idi tawen 2000, saan nga inikkan ti kongreso ti budget ti Cordillera Regional Assembly, ti Cordillera Executive Board ken ti Cordillera Bodong Administration nga isu ti nangitunda iti panaka abolis da. Iti panawen ti administrasyon ni Gloria Macapagal- Arroyo, na-integrate dagiti CPLA iti AFP, uray pay man adda ti panawagan a buraken ti grupo ken dusaen dagiti nasangkot iti human rights violations. Nasurok a 200 a kameng ti CPLA ti pormal a na-integrate iti AFP. Nagtultuloy ti Cordillera Administrative Region kas espesyal a rehyon nga addaan iti Regional Development Council ken nadumaduma a linya nga ahensya ti gobyerno a namintina a regionalized kas ti Department of Health-CAR, DepEd-CAR ken dadduma pay. Iti agdama, agtultuloy latta ti panagraira ti CPLA nga addaan iti baro a rekrut a miyembro ken nadumaduma a paksyon. Ti CPLA ket saan laeng nga AFP integrees, agserserbi da pay kas autonomous armed paramilitary unit nga awanan nalawag a magapuan ti kumand ken nalawag a relasyon iti AFP. Kumpara iti Auxillary Force Geographic Unit (CAFGU) a nalawag nga nakapauneg da iti kumand ti AFP, iti kaso ti CPLA, awan ti depinido a relasyon weno command responsibility ti AFP. Posisyon ti DINTEG- Cordillera Indigenous Peoples Legal Center iti Proposed Regional Autonomy Basar iti nakalanad iti pakauna, karaman kadagiti seryoso a pakaseknan ti DINTEG ket ti oposisyon iti regional autonomy nga idatdatag dagiti Igorot a pulitiko ken ti Regional Development Council ket isu ti mangted iti agtultuloy a panangbigbig iti Cordillera Peoples Liberation Army. Kas organisasyon a mangitantandudo ken mangitaktakder iti pudno a pannakabibig ti karbengan tao ken karbengan ti nainsigudan nga umili, ti regional autonomy ket panangbigbig iti Cordillera Peoples Liberation Army iti anya man a porma ket ni kaano man ket saan a maakseptar. n Iti agdama nga administrasyon ni Benigno Aquino III, kimmaro ti kinapangas ti CPLA gapu iti panagited ni Noynoy iti multi million pesos para iti socio-economic a proyekto babaen iti programa a "Payapa at Masaganang Pamayanan - PAMANA". Tapno ipammarang nga itransporma ti CPLA kas socio-economic force, sinukatan da ti nagan da kas Cordillera Forum for Peace and Develoment 25
maika-lima nga Asembliya ti CHrA, Naangay Babaen iti tema a "Sireregget a labanan ti pasismo ti Estado", dimmar-ay ti agarup 100 a mangmangged ken mangitantandudo iti karbengan tao idiay Syudad ti Baguio idi Setyembre 20, 2015. Iti daytoy a kongreso, napabaro manen ti tibker a mangiyabante iti karbengan ti umili ken para iti kappia. Nagbalin met laeng ti okasyon tapno lagipen ti maika-43 nga anibersaryo ti deklarasyon ti Martial Law idi 1972 a nagresulta iti nakaro a panaglabsing iti karbengan tao. Ni Satur Ocampo, maysa a political detainee ken agdama a presidente ti Bayan Muna ken ti Makabayan Coalition ti nagbalin a kangrunaan a tagapagsarita iti kongreso ti CHRA. Iti panagbitla na, nalawag ken inistorya dagiti nakaro a panaglabsing iti panawen ti Martial Law ken kasta met ti agtultuloy a pasismo ti estado iti agdama. Kas maysa a biktima ti torture, aresto ken dentensyon iti nasuruk a siyam a tawen idi panawen ti Martial Law, inistorya na met laeng dagiti agdama a nakakaro a panaglabsing iti karbengan tao iti rehimen ni BS Aquino. Basar iti datos manipud iti Karapatan, inbagana nga adda ti 38 a lideres dagiti organisasyon dagiti 26 umili a nakasuhan iti serious illegal detention, kidnapping and violation of the anti-trafficking of persons law idi 2014. Ita a 2015, adda ti 33 nga individual, karaman dagiti kaso ti enforced disappearances, massive displacement nangruna kadagiti lugar dagiti nainsigudan nga umili iti Surigao, Bukidnon, Dava ken dadduma pay a probinsya ti Mindanao. Kinunan met laeng ni Ocampo nga amin dagitoy a klase ti panaglabsing iti karbengan tao ket kaparehas na met laeng dagiti napasamak idi panawen ti Martial Law. Innayun na pay daytoy a sitwasyon ken pinakaro ti kinaawan aksyon ti gobyerno tapno ma- disband ken ma-dismantle dagiti paramilitary a grupo kas kuma iti Cordillera Peoples Liberation Army, Magahat-Bagani, Alamara ken dadduma pay. Basar kenkuana, dagitoy a paramilitary a grupo ket maakusaran kadagiti nakakaro a krimen kontra kadagiti nainsigudan nga umili ken aktibista iti pagilyan. Ngarud, kinarit na dagiti delegados tapno ituloy ti tignayan para iti karbengan tao, kappia ken maysa a demokratiko a gimong. Ti asembliya met laeng ket inaprobaran na ti 3-tawen a program ken nag-elektar iti baro nga opisyales. Ni Atty. Reynaldo Cortes kas chairperson, Audrey Beltran kas vice chairperson, Imelda Tabiando kas Secretary General, Maricar Delfun kas Treasurer ken Brenda Dacpano kas Auditor. Nadumaduma met laeng a lokal ken news briefs international a mangitantandudo ken organisasyon ti karbengan tao ti nangted kadagiti pannakikaykaysa da a mensahe. Kalpasan na ket naggibus ti kongreso babaen iti maysa a resolusyon tapno sireregget nga ituloy ti panangiyabante iti karbengan dagiti marigrigat ken maidadanes nga umili. n CPA-kalinga, naangay ti maika-8 a kongreso Balligi a naisayangkat ti maika-8 a kongreso ti Cordillera Peoples Alliance (CPA)-Kalinga idi Disyembre 18-19, 2015 idiay Tabuk, Kalinga nga inatendaran ti nasuruk 200 a delegados manipud kadagiti nadumaduma nga organisasyon iti komunidad ken sektor. Naimpapanawen ti tema ti kongreso a "Pairtengen ken ingato ti tukad ti militante a pannakidangadang ti umili para iti panangsalaknib iti daga, biag, ken kinabaknang. Labanan ti kumarkaro a pasismo ti estado. Paayen ti Oplan Bayaniha" tapno manggupgup ken mangpatibker pay kadagiti miyembros. Nagbalin met laeng ti kongreso tapno ag-innadal kasasaad ti rehiyon, karbengan tao ken pagilyan, kasta met a natalantan ti maipanggep iti eleksyon, nagplano para iti tallo a tawen, nag-review iti Constitution ken By Laws ken nag-elektar kadagiti opisyales da. Iti daytoy met laeng a kongreso ket inaprobaran da ti pannaki- miyembro ti Justice and Peace Advocates of Kalinga iti CPA- Kalinga.
news briefs Ti dadduma pay a nalatak nga pasamak iti kongreso ket dagiti sumaganad: 1) panangibingay kadagiti adal ken balligi ti Innabuyog iti uneg ti 25 a tawen; 2) panagreport dagiti tsapter mainaig iti kasasaad ti panagpalawa ken konsolidasyon dagiti miembro; 3) panangiparang iti barbaro a Cordillera Women's Situationer; 4) panangrepaso iti konstistusyon ken pag-annurutan ti Innabuyog; 5) panagbukel iti programa para iti sumaruno a tallo a tawen; ken 6) panagpili kadagiti sumaruno a mangidaulo ti Innabuyog. Ti barbaro nga executive committee ket bukbuklen da: Nagbalin a speakers da Perry Mendoza, Regional Coordinator ti Bayan Muna ken Neri Colmenares for Senator Movement ken Edward Bagni manipud iti Cordillera Human Rights Alliance. Nangted met ti inspirational a mensahe ni Abigail Anongos manipud iti Regional Office ti CPA ken kasta met a naibasa ti mensahe ti pannakimaymaysa ti Sulong Katribu Party list iti panawen ti kongreso. dagiti babbai, kabataan ken dagiti mamanakem babaen iti gangsa, sala, kanta, uggayam ken dadduma pay a pabuya. Na-elektaran da Juan Dammay, Tony Ngayaan, Jimmy Suwagon, Mariano Jandoc , Gloria Pisipis, Peter Macliing kas Chairperson, Vice Chairperson, Secretary General, Deputy Secretary General, treasurer ken auditor. Ditoy met laeng a nadutukan dagiti municipal ken sektoral a representatibo. n Napnuan pang-kultura a pabuya met laeng ti kongreso. Nagpabuya maika-7 a kongreso ti innabuyog, Naballigi a Naisayangkat 25 nga Anibersaryo, Narambakan Chairperson: Virginia Bandao- Dammay Vice-Chairpersons: Beatrice Belen ken Raquel Pul-ocan Secretary-General: Veronica Malecdan Deputy Secretary: Ricca Llanes Treasurer: Lucille Lumas-i Ditoy met laeng a kongreso nga naakseptar ti pannakimiembro ti Ub-ubbon Di Binabai Ad Ifugao (UBI) iti Innabuyog. Ditoy met laeng nga insingasing ti Innabuyog Metro Baguio a suportaran ken ikampanya dagiti miembro ti Sulong Katribu Partylist iti daytoy umadani nga eleksyon a dagos nga inaprubaran ti buo nga asembliya. Naisingasing ken naaprubaran met laeng ti panangsuporta ken panangikampanya kenni Congressman Neri Colmenares nga agngayngayangay para senador. Naisayangkat ti maika-pito a (SAMAKANA-Metro Baguio). Kadagitoy nga asembliya, pinang- iggeman dagiti miembro ti programa ti Innabuyog a nakabasar kadagiti isyu a sangsangoen dagiti nainsigudan a babbai iti bukod da a lugar. kongreso ti Innabuyog idi Oktubre 15-16, 2015 a dinar- ayan ti agarup 200 a delegados manipud kadagiti lokal a tsapter manipud iti innem a probinsya ti Kordilyera ken Syudad ti Baguio. Ti tema ti kongreso ket "Selebraran ken ikonsolida dagiti balligi ti militante a tignayan dagiti babbai iti Kordilyera iti uneg ti 25 a tawen. Pairtengen ti dangadang para iti pudno a waya-waya ken nailian a demokrasya!" Kalpasan ti pormal a programa, maysa a parangal wenno tribute ti naisayangkat kas panangbigbig kadagiti banwar a babbai ken dagiti kontribusyon da iti panagserbi iti nalawlawa nga umili. Nagserbi daytoy kas inspirasyon kadagiti babbai tapno padur-asen pay ti trabaho tapno iti kasta ket maituloy ti panangiyabante ti dangadang ti umili. Nailukat ti nasao a kongreso babaen ti maysa a martsa-rali kas pananglagip met laeng iti Sangalubungan nga Aldaw dagiti Babbai iti Kaaw-awayan. Imbutaktak dagiti tagapagsarita dagiti kangrunaan nga isyu a sangsangoen da kas kuma ti dadakkel ken makadadael a proyekto ti minas ken enerhiya, militarisasyon iti komunidad da, liberalisasyon ti agrikultura, atrasado a serbisyo pangkagimongan, kontraktwalisasyon kadagiti mangmangged ken dadduma pay. Kas preparasyon, naisayangkat dagiti asembliya ti Innabuyog Kalinga, Binnadang Mountain Province, Innabuyog Metro Baguio ken dagiti sektoral a pormasyon kas ti Baguio Women's Collective ken Samahan ng Maralitang Kababaihang Nagkakaisa Naiserra ti dua-aldaw a kongreso babaen ti solidarity night nu sadinno nga nagbibinningay dagiti babbai ti mensahe da kas lideres ken miembro ti Innabuyog babaen iti naduma-duma a porma. n 27
28
Martsa Amianan: Maysa a dalluyong nga aksyon- masa, protesta ken panagkaykaysa kontra iti Asia Pacific Economic Cooperation (APEC) and iti imperyalista a globalisasyon manipud Nobyembre 17-20, 2015. Maysa ti Cordillera Peoples Alliance a nag-organisa iti daytoy a napateg a pasamak a kadua dagiti organisasyon dagiti umili manipud iti Cagayan Valley ken Ilocos Region. Rinugian dagiti delegados a naggapu Cordillera ti maysa a protesta iti Baguio iti panawen ti Mines Unsafety Week; Panagsasabat (Nailian a panagsasabat dagiti nainsigudan nga umili iti Pilipinas kontra iti panagsamsam ken pannakaidadanes), Assembliya ti Sulong Katribu, Piket iti Camp Aguinaldo ken Peoples Caravan kontra iti imperyalista a globalisasyon (PCAIG). LITRATO DA: ST ExPOSURE, ADELLA WAyAS (TFIP), KABATAAN PARTyLIST CORDILLERA, BULALAT.COM, AMIANAN SALAKNIBAN, NORTHERN DISPATCH WEEKLy photo gallery 29
Abra 30 Benguet Ti Aldaw Kordilyera ket naangay kadagiti probinsya iti Benguet (Itogon), Mountain Province (Bauko), Abra (Bangued), Kalinga (Tabuk), Ifugao (Tinoc) ken Syudad ti Baguio manipud Abril 23 inggana Mayo 1. Adda met laeng dagiti selebrasyon a naangay idiay Montreal, Canada ken Hongkong nga indauluan dagiti migrante a naggapu Kordilyera ken dagiti solidarity partners ken gagayyem. Ti tema ti Aldaw Kordilyera2015 ket Depensaan ti Daga, Biag ken Kinakbaknang! Patalawen ti Korap, Pasista ken Aso-aso nga Rehimen ti US-Aquino! Baguio City
kalinga photo gallery Aldaw kordilyera 2015 ifugao mt. Province 31
Dagiti litrato ket manipud iti aktibidad ti IFPRIS, Martsa Amianan, Salubungan ken APEC a Mobilisasyon manipud Nobyembre 16-9, 2015. LITRATO TI: ST Exposure, Adela Wayas, Nordis, ken Bulatlat.


Health Talk n a T n w d E / m o c k c o S i . Ti panagtal‑aymo iti nasay‑sayaat a salun‑at Saringit 2023 Dagiti kasapulan iti komunikasion Mangipaay kami kadagiti libre nga serbisio tapno matulungan daka nga makikatungtong kadakami. Mabalindaka a patulodan ti impormasion iti sabali nga lenguahe nga haan nga Ingles wenno dakkel a naiyemprenta. Mabalin ka agkiddaw iti tagaipatarus. Tapno agkiddaw ti tulong, maidawat nga awagan ti Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro toll-free ayan iti numero ti telepono iti Panid 6. Honolulu, HI 96813 1132 Bishop Street, Suite 400 UnitedHealthcare Community Plan Dagiti Pagannurotan iti Panangtaripato Ti kasayaatan a panangtaripato Dagiti alikamen (tools) para ti nasay‑sayaat a salun‑at Ik-ikkanmi dagiti tagaipaaymi kadagiti alikamen, tapno nasayaat a mataripatoda dagiti miembromi. Dagitoy nga alikamen ket maawagan nga clinical practice guidelines. Iparaburda dagiti kasayaatan a kababalin no kasano nga imatonan dagiti sakit ken maallukoy ti kinakaradkad. Sakupen dagiti pagannurotan ti panangtaripato ti para kadagiti adu a sakit ken kondision kas ti diabetes, altapresion ken depresion. Mangit-itedda pay ti balakad maipapan no kasano nga agtalinaed a nakaradkad babaen ti kusto a dieta. UNHC-070-HI-ABD-ILOCANO CSHI23MD0093196_001
s k c o r r o h s : / m o c k c o S . t i Sika + UnitedHealthcare: Dagiti benepisio, programa ken istoria dagiti miembro Kinaparbeng iti Salun‑at Natalged ken naimeng Tapno makabirok kadagiti kurang iti panangtaripato Tapno makatulong kenka kadagiti lengguahe malaksid ti Ingles Tapno makaaramid kadagiti programa Kasanomi nga usaren ken salakniban ti datos ti lengguahe ken kultura. a makasabat kadagiti kasapulam	Tapno ibaga kadagiti tagaipaay ti panangtaripato iti salun‑atmo no ania ti (dagiti) lengguahe a sasaoem Makaawatkami iti impormasion maipapan kenka. Mabalinna nga iraman ti lahi, etnisidad, lengguahe a sasaoem, kinalalakim/kinababaim (gender identity) ken seksual nga orientasionmo. Daytoy a datos ken dadduma a personal nga impormasion maipapan kenka ti nasalakniban nga impormasion ti salun‑at (PHI). Mabalinmi nga iparabur daytoy nga impormasion kadagiti tagaipaay ti panangtaripato iti salun‑atmo kas paset ti panangagas, bayad, ken dagiti operasion. Daytoy ket makatulong kadakami a magun‑od dagiti kasapulam iti panangtaripato iti salun‑at. Dagiti pagarigan no kasanomi a mabalin nga usaren daytoy nga impormasion tapno mapasayaat dagiti sesrbisiomi ket pakairamanan ti: Saanmi nga usaren daytoy a datus tapno ipaidam ti pannakasakup wenno limitaan dagiti benepisio. Salaknibanmi iti daytoy nga impormasion iti agpada a wagas a salaknibanmi dagiti amin a dadduma a PHI. Nabeddengan ti akses kadagiti empleado a masapul a mangusar kadaytoy. Dagiti building‑mi ken computer‑mi ket naimeng. Dagiti password ti computer ken dadduma a pangsalaknib ti sistema ti mangpatalinaed kadagiti datosmo a natalged. Tapno maammoan ti ad‑adu pay maipapan no kasanomi a salakniban ti datos ti kulturam, bisitaen ti Para ti ad‑adu nga impormasion iti programa ti kinaparbeng iti salun‑at, bisitaen ti equity.html. 2 Health Talk
Sika + UnitedHealthcare: Dagiti benepisio, programa ken istoria dagiti miembro Dagiti Benepisio iti Plano Panangtaripato kenka Kayatmi a masigurado a maalam ti panangtaripato a masapulmo nu masapulmo daytoy. Nu masapulmo ti tulong a makiuman iti opisina ti tagaipaaymo, mabalin kami a makatulong. Mangidiaya ti plano iti salun-atmi kadagiti benepisio ti transportasion tapno makapan kadagiti appointment-mo. Awagan ti Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro iti numero ti telepono iti Panid 6 tapno maammoan ti ad-adu pay. No masapulmo a mapan nga dagus iti tagaipaay, mabalin ka a makaala kadagiti panangtaripato kalpasan ti oras ti trabaho kadagiti sentro ti nagannat a panangtaripato. Adda met ti NurseLine-mi a mabalinmo a maawagan iti aniaman nga oras - 24 oras kada aldaw, 7 nga aldaw kada lawas. Sidadaan met dagiti birtual a panagbisita. Tapno makabirok ti tagaipaay wenno makasapul kadagiti lokasion ti sentro ti nagannat a panangtaripato, bisitaen ti Wenno usaren ti app iti UnitedHealthcare. Libro ti Miembro Maipapan ti planom iti salun‑at Nabasam kadin ti Libro ti Miembro? Natan-ok daytoy a pagtaudan iti impormasion. Bagaannaka nu kasatnu nga usaren ti planom. Ipalawagna: Dagiti karbengan ken rebbengem a kas miembro Dagiti benepisio ken serbisio nga addaan ka	Dagiti benepisio ken serbisio nga awanan ka Ti pagalagaden ti kinapribado	Ania ti amaridem nu masingerka	Kasatnu nga isawang ti reklamo wenno umapela ti masakupan a pangngeddeng (dagiti mailaksid) Mano dagiti magastom para ti panangtaripato iti salun-at Kasatnu nga agkiddaw ti tagaipatarus wenno mangala ti sabali a tulong iti lengguahe wenno panangipatarus Kasatnum a maammoan ti maipapan kadagiti Kasatnu nga ikeddeng ti plano nu ti bago tagaipaay iti network Kasatnum nga iladawan ti panagkurri ti naireseta a medikasionmo a panagagas wenno teknolohiya ket masakupan Kasatnu nga ipadamag ti panagkusit ken abuso Nu ania ti aramiden nu kasapulam ti taripato nu addaka iti ruar ti pagilian Katnu ken kasatnu a makaalaka iti taripato manipud ti tagapaay nga adda iti ruar ti network Alaen amin. Mabalinmo a basaen ti Libro ti Miembro online iti communityplan/benefitsandcvg. Sadino, katnu ken kasatnu a mangala ti kangrunaan, kalpasan-oras, behavioral health, specialty, ospital ken emergency a taripato Wenno awagan ti Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro a libre ti toll iti numero ti telepono iti Panid 6 tapno agkiddaw ti kopia. Saringit 2023 3 s n o i t c u d o r P D S / m o c k c o S . t
Sika + UnitedHealthcare: Dagiti benepisio, programa ken istoria dagiti miembro Dagiti Reseta Dagiti benepisiom maipapan iti agas Ania ti kasapulanmi a maammoan Bisitaen ti website-mi tapno maammoan ti ad-adu pay maipapan kadagiti benepisio ti naireseta nga agasmo. Iramanna iti impormasion panggep ti: 1. Ania kadagiti agas ti masakup. Adda ti listaan dagiti nasakup nga agas. Mabalinmo nga usaren ti generic a medikasion kas kasukat ti branded nga agas. 2. Sadinno ti pagpakargaan kadagiti resetam. Makabirok ka ti parmasia nga asideg kenka nga umaw-awat ti planom. Mabalin a makaala ka kadagiti agas babaen ti korreo. Panangimaton ti Panagaramat Iti umno a taripato Ti utilization management (UM) ket makatulong nga masigurado nga maalam dagiti kusto nga panangtaripato ken serbisio no masapulmo ida. Repasoen dagiti empleado iti UM dagiti serbisio a kidkiddawen ti tagaipaaymo. Iyasping da ti panangtaripato ken dagiti serbisio a kiddawen ti tagaipaaymo kadagiti pagannurotan ti klinikal a kababalin. Iyasping da metlang no ania ti makidkiddaw kadagiti benepisiom. 3. Dagiti alagaden a mabalin a maitutop. Dagiti sumagmamano nga agas ket masakup laeng kadagiti naisalumina a kaso. Kas pangarigan, mabalin a masapulmo a padasen nga umuna ti sabali nga agas. (Daytoy ket maawagan a kas step therapy.) Wenno mabalin a masapulmo ti pannakaaprobar manipud ti UnitedHealthcare tapno mausar ti maysa nga agas. (Daytoy ket maawagan a kas naiyuna nga autorisasion.) Mabalin nga adda met dagiti beddeng kadagiti kaadu ti maalam a naisalumina nga agas. 4. Nu ania ti bayadam. Awananka dagiti Nu saan a nasakup ti panangtaripato babaen dagiti benepisiom, mabalin a saan a maaprobaran daytoy. Mabalin met a saan a maaprobaran daytoy nu saanna a masabat dagiti pagannurotan ti klinikal a kababalin. Saanmi a bayadan wenno gungonaan dagiti tagaipaay wenno empleadomi para ti panag-ipaidam kadagiti serbisio wenno panagaprubar ti basbassit a taripato. No ti panangtaripato ket na-ipaidam sika ken ti paripaaymo ket addaan karbengan nga agapelar. Ti surat nga mang-ipaidam ket ibaga na kenka no kasano. copayment para ti reseta. Biruken daytoy. Agbirok ti impormasion kadagiti benepisio ti reseta ayan iti pharmaciesandrx. Wenno awagan ti Dagiti Serbisio para kagaditi Miembro toll-free usar iti numero ti telepono ayan iti Panid 6. Nu addaan ka kadagiti aniaman a saludsod, awagan ti Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro a toll-free usar iti numero ti telepono iti Panid 6. Sidadaan dagiti serbisio iti TTY ken ti baddang para ti lengguahe no masapulmo ida. 4 Health Talk
Agannad: Manglapped a panangtaripato tapno mapagtalinaed ka a nasalun‑at Kangrunaan a Panangtaripato Makaammoka Ti panagsagana para ti panagbisita iti tagaipaaymo ket mabalin a makatulong tapno maala ti kaadoann manipod ita. Kasta metlang ti panagsigurado nga ammo ti tagaipaaymo iti maipapan kadagiti amin a taripato a maal-alam. Adda ditoy dagiti 4 a wagas tapno maimatonam ti taripato ti salun-atmo: Wenno itugot mismo dagiti agas. Ibagam no asinno ti nangireseta kadakuada para kenka. 3. Bagaam iti tagaipaaymo maipapan kadagiti sabali a tagaipaay a pappapanam. Iraman dagiti tagaipaay ti behavioral health. Mangitugot kadagiti kopia iti aniaman a resulta iti eksamen wenno plano ti panangagas manipud kadagiti dadduma a tagaipaay. 1. Panunutem ti maipapan no ania ti kayatmo a maala ti panagbisita sakbay a mapan ka. Agpokus kadagiti kangrunaan a 3 a banag a kasapulam ti tulong. 2. Ibagam iti tagaipaaymo maipapan kadagiti aniaman a reseta wenno bitamina a tomtomarem. Mangitugot ti nakasurat a listaan. 4. Nu adda ka iti ospital wenno emergency room (ER), kitaem ti tagaipaaymo iti kabiitan a posible kalpasam nga agawid. Iparabur dagiti bilin ti pannakaiyawidmo kadakuada. Mabalin a malappedan ti kusto a follow-up ti maysa pay a pannakaipan ti ospital wenno panagbisita iti ER. Dagiti Alikamen iti Salun‑at Agtalinaed a nasalun‑at Dagiti programa a makatulong nga mangimaton ti salun‑atmo Iti UnitedHealthcare Community Plan ket mangipaay kadagiti programa ken serbisio a makatulong a mangpatalinaed a nakaradkadka. Addaankami met kadagiti serbisio a makatulong a nasaysayaat nga imatonan dagiti sakit ken sabali a kasapulan para ti taripato. Dagitoy ket paset ti programami iti salun-at ti populasion. Mabalin da a pakairamanan ti: Edukasion ken palagip maipapan ti salun-at	Suporta ken edukasion para iti panagsikog	Suporta para ti sakit ti panagusar ti substance	Dagiti programa tapno makatulong kanyam kadagiti komplikado a kasapulam iti salun-at (makitar-tarabaho dagiti tagaimaton ti panangtaripato kadagiti bukod mo nga tagaipaay ken kadagiti sabali nga ahensia iti ruar) Dagitoy a programa ket boluntario. Maidiaya dagitoy nga awanan ti bayadam. Mabalinmo nga isardeng iti aniaman a programa iti aniaman nga oras. Ammuem ti ad‑adu pay. Mabalinmo a mabirukan ti ad-adu pay nga impormasion maipapan kadagiti programa ken serbisio ayan iti Nu kayatmo a mangaramid ti panangikalikagum iti programami ti panangimaton ti panangtaripato, awagan ti Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro toll-free usar ti numero ti telepono iti Panid 6. Saringit 2023 5 a r e e n a M n r o k a t t a N / m o c k c o S . t
Dagiti Pammataudan ti Miembro Adda ditoy para kenka Kayatmi a mapalaka daytoy para kenka tapno masulit ti plano iti salun-atmo. Kas miembromi, adu ti sidadaan a serbisio ken benepisio para kenka. Dagiti Serbisio para kadagiti Miembro: Agpatulong para kadagiti saludsod ken pakaseknam. Mangbirokka iti tagaipaay ti panangtaripato iti salun-at wenno sentro ti nagannat a taripato, agsaludsodka iti saludsod iti benepisio wenno agpatulongka iti panangyeskediul iti appointment, iti aniaman a lengguahe (toll-free). 1‑888‑980‑8728, TTY 711 App ti UnitedHealthcare: Nalaka nga iyakses ti impormasion ti plano iti salun-atmo. Kitaen ti masakupan ken dagiti benepisiom. Agbirok kadagiti asideg a tagaipaay iti network. Kitaen ti ID kardmo kas miembro, mangala kadagiti direksion iti opisina ti tagaipaaymo ken ad-adu pay. I‑download ayan iti App Store wenno Google Play Ti website‑mi: Idul-dulin ti website-mi iti amin nga impormasion ti salun-atmo iti maysa a lugar. Makabirok ka ti tagaipaay ti panangtaripato iti salun-at, makitam dagiti benepisiom wenno makitam ti ID kardmo kas miembro, uray nu sadino ti ayanmo. NurseLine: Mangala ti balakad iti salun-at manipud iti nars 24 oras kada aldaw, 7 nga aldaw kada lawas, a libre para kenka (toll-free). 1‑888‑980‑8728, TTY 711 Hawai' i Tobacco Quitline: Daytoy ket libre a serbisio para kadagiti residente iti Hawai'i a keddeng da nga agsardeng. Agpalista online wenno awagan ti (toll-free). 1‑800‑784‑8669, TTY 711 hawaiiquitline.org 6 Health Talk © 2023 United HealthCare Services, Inc. All rights reserved (Nairanta amin a karbengan). Panangimaton ti Panangtaripato: Daytoy a programa ket para kadagiti miembro nga addaan iti nakaro a kondision ken komplikado a panagkasapulan. Mabalin ka a makaala kadagiti tawag iti telepono, panagbisita iti pagtaengan, edukasion para ti salun-at, dagiti pannakaikalikagum kadagiti pammataudan ti komunidad, dagiti palagip iti appointment, tulong kadagiti biahe ken ad-adu pay (toll-free). 1‑888‑980‑8728, TTY 711 Healthy First Steps®: Mangalaka iti suporta iti intero a panagsikogmo ken gunggona para iti naintiempuan a prenatal ken well-baby a panangtaripato (toll-free). 1‑800‑599‑5985, TTY 711 Agbalinka a digital: Ag-sign up para ti email, dagiti text message ken dagiti digital file tapno nadar-daras a maawatmo ti impormasion ti salun-atmo. preference t a K e z S h o K / m o c k c o S i . t i
Ti UnitedHealthcare Community Plan ket agtungtungpal kadagiti maipakat a linteg ti Pederal kadagiti karbengan a sibil ken saanna nga iduma, ilaksid dagiti tattao, wenno trataren dagiti tattao iti sabsabali a wagas gapu iti: Puli Disabilidad Tawen Naggapuan a Pagilian Kolor Seks/gender (pannakaiyebkas wenno pakabigbigan) Ti UnitedHealthcare Community Plan ket mangipapaay kadagiti libre a tulong ken serbisio kadagiti tattao nga addaan kadagiti disabilidad tapno makasaritadakami a nasayaat, kas koma iti: Dagiti kualipikado nga agipatarus iti sign language • Nakasurat nga impormasion kadagiti sabali a pormat (dadakkel a pannakayimprenta, audio, nalaka a maluktan nga elektroniko a format, dagiti sabali pay a pormat) Ti UnitedHealthcare Community Plan ket mangipapaay kadagiti libre a serbisio iti lengguahe kadagiti tattao a saan nga Ingles ti kangrunaan a lengguaheda, kas koma dagiti: Dagiti kualipikado a tagaipatarus • Dagiti impormasion a naisurat iti dadduma a lengguahe No kasapulam dagitoy a serbisio, awagannakami a toll-free iti 1-888-980-8728, TTY 711. No patiem a saan a naited ti UnitedHealthcare Community Plan dagitoy a serbisio wenno indumdumanaka iti sabali a pamay-an, mabalinmo ti agidatag iti reklamo iti: Civil Rights Coordinator UnitedHealthcare Civil Rights Grievance P.O. Box 30608 Salt Lake City, UT 84130 Email: Mabalinyo met ti agidatag iti reklamo iti U.S. Department of Health and Human Services, Office for Civil Rights, iti elektroniko a pamay-an babaen iti Office for Civil Rights Complaint Portal, a makita iti wenno babaen iti surat (mail) wenno telepono iti: Babaen iti koreo: U.S. Department of Health and Human Services 200 Independence Avenue SW, Room 509F, HHH Building Washington, D.C. 20201 Babaen iti telepono: 1-800-368-1019 (TDD: 1-800-537-7697) Dagiti form ti reklamo ket adda iti CSHI22MD0039771_000
(English) Do you need help in another language? We will get you a free interpreter. Call 1-888-980-8728 to tell us which language you speak. (TTY: 711). (Cantonese) 1-888-980-8728 ,我们会提供免费翻译服 您需要其他语言吗?如果需要,请致电 (TTY: 711). 务 (French) Avez-vous besoin d'aide dans une autre langue? Nous pouvons vous fournir gratuitement des services d'interprète. Appelez le 1-888-980-8728 pour nous indiquer quelle langue vous parlez. (TTY : 711). (German) Brauchen Sie Hilfe in einer anderen Sprache? Wir koennen Ihnen gern einen kostenlosen Dolmetscher besorgen. Bitte rufen Sie uns an unter 1-888-980-8728 und sagen Sie uns Bescheid, welche Sprache Sie sprechen. (TTY: 711). (Hawaiian) Makemake ʻoe i kōkua i pili kekahi ʻōlelo o nā ʻāina ʻē? E kiʻi nō mākou i mea unuhi manuahi nou. E kelepona i ka helu 1-888-980-8728 no ka haʻi ʻana mai iā mākou i ka ʻōlelo āu e ʻōlelo ai. (TTY: 711). (llocano) Masapulyo kadi ti tulong iti sabali a pagsasao? lkkandakayo iti libre nga paraipatarus. Awaganyo ti 1-888-980-8728 tapno ibagayo kadakami no ania ti pagsasao nga ar-aramatenyo. (TTY: 711). (Japanese) 1-888-980-8728 無料で通訳を用意できます.電話番号の, に,電話して,私たちに貴方の (TTY: 711). 話されている言語を申し出てください. ? (Korean) . 1-888-980-8728 필요하십니까 저희가 (TTY: 711). 다른언어로 통역을 제공합니다 도움이 무료로 전화해서 (Mandarin) 언어를 알려주십시요 사용하는 1-888-980-8728 ,我們會提供免費翻譯服 您需要其它語言嗎?如有需要,請致電 (TTY: 711) . 務 (Marshallese) Kwōj aikuj ke jipan̄ kōn juon bar kajin? Kōm naaj lewaj juon aṃ ri-ukok eo ejjeļọk wōņean. Kūrtok 1-888-980-8728 im kowaļọk n̄ an kōm kōn kajin ta eo kwō meļeļe im kōnono kake. (TTY 711). (Samoan) E te mana'o mia se fesosoani i se isi gagana? Matou te fesosoani e ave atu fua se faaliliu upu mo oe. Vili mai i le numera lea 1-888-980-8728 pea e mana'o mia se fesosoani mo se faaliliu upu. (TTY: 711). (Spanish) ¿Necesita ayuda en otro idioma? Nosotros le ayudaremos a conseguir un intérprete gratuito. Llame al 1-888-980-8728 y díganos qué idioma habla. (TTY: 711). (Tagalog) Kailangan ba ninyo ng tulong sa ibang lengguwahe? Ikukuha namin kayo ng libreng tagasalin. Tumawag sa 1-888-980-8728 para sabihin kung anong lengguwahe ang nais ninyong gamitin (TTY: 711) (Tongan) 'Oku ke fiema'u tokoni 'iha lea makehe? Te mau malava 'o 'oatu ha fakatonulea ta'etotongi. Telefoni ki he 1-888-980-8728 'o fakaha mai pe koe ha 'ae lea fakafonua 'oku ke ngaue'aki. (TTY: 711). (Vietnamese) Bạn có cần giúp đỡ bằng ngôn ngữ khác không? Chúng tôi sẽ yêu cầu một người thông dịch viên miễn phí cho bạn. Gọi 1-888-980-8728 nói cho chúng tôi biết bạn dùng ngôn ngữ nào. (TTY: 711). (Visayan) Gakinahanglan ka ba ug tabang sa imong pinulongan? Amo kang mahatagan ug libre nga maghuhubad. Tawag sa 1-888-980-8728 aron magpahibalo kung unsa ang imong sinulti-han. (TTY: 711). 로


L a g l a g i p e m a m a b a l i n n g a a g b a l i w d a g i t i M e d i c a r e p l a n i t i k a d a t awe n Dagiti importante a petsa iti Medicare Septiembre & Oktobre - Panangrebiu & panangikompara Panangrebiu: Mabalin nga agbaliw ti plan-mo. Irebiu ti aniaman a notice manipud iti plan-mo maipapan iti panagbalbaliw iti sumaruno a tawen. Ikompara: Bistaem ti Medicare.gov/plan-compare tapno makitam ken mapagkokomparam dagiti plan a maibagay iti kasapulam. Oktobre 15 - Mangrugi ti Panagenrol Maminsan laeng daytoy iti kada tawen. Tiempo daytoy ti asinoman nga addaan iti Medicare a mangaramid iti panagbalbaliw iti plan-na mainaig iti salun-at ken agas para iti sumaruno a tawen. Agdesision: Ti Oktobre 15 ti umuna nga aldaw a mabalinmo a balbaliwan ti coverage ti Medicare-mo para iti sumaruno a tawen. Disiembre 7 - Agpatingga ti Panagenrol Iti kaaduan a gundaway, ti Disiembre 7 ti maudi nga aldaw a mabalinmo a balbaliwan ti coverage ti Medicare-mo para iti sumaruno a tawen. Masapul nga alaen ti plan ti porma ti panagenrolmo saan a naladladaw ngem Disiembre 7. Enero 1 - Mangrugi ti coverage Mangrugi ti baro a coverage iti Enero 1 no binaliwam ti plan-mo. No nagtultuloyka iti dati a plan-mo, aniaman a panagbalbaliw iti coverage, benepisio, wenno bayadam para iti baro a tawen ket mangrugi iti Enero 1. Panangbalbaliw iti coverage kalpasan ti Enero 1 Iti nagbaetan ti Enero 1-Marso 31, no addaka iti Medicare Advantage Plan, mabalinmo a suktan ti plan-mo iti sabali a Medicare Advantage Plan nga addaan wenno awanan iti coverage iti agas, wenno suktan iti Orihinal a Medicare. No suktam iti Original Medicare, mabalinmo met a pilien ti makiraman iti Medicare nga addaaan iti plan para iti agas. Mangrugi ti coverage-mo iti umuna nga aldaw ti bulan kalpasan a maawat ti plan ti porma ti panagenrolmo. Iti dadduma a gundaway, mabalinmo ti mangaramid iti panagbalbaliw no la ket kualipikadoka para iti Special Enrollment Period. Medicare.gov 1-800-MEDICARE (1-800-633-4227) TTY: 1-877-486-2048 Adda kalintegam a maaddaan iti impormasion maipapan iti Medicare babaen dagiti pormat kas iti large print, braille, wenno audio. Adda met kalintegam nga agipila iti reklamo no panagkunam ken saan a patas ti pannakatratom. Para iti ad-adu pay nga impormasion, bisitaem ti Medicare.gov/ wenno tumawag iti 1-800-MEDICARE (1-800-633- 4227). Dagiti agus-usar iti TTY ket mabalinda ti tumawag iti 1-877-486-2048. Naaramid daytoy a produkto babaen ti U.S. taxpayer expense. C E N T E R S F O R M E D I C A R E & M E D I C A I D S E R V I C E S CMS Num. ti Produkto 11220 Rebisado Agosto 2022 Naaramidmo kadin ti Tinawen a Panangrebiu iti Medicare Plan-mo? Panagenrol iti Medicare Oktobre 15-Disiembre 7
Napimpintasen ti Medicare ta ad-adun dagiti pagpilian, nababbabba dagiti bayadan, ken nalaklakan a maammuan dagiti impormasion a kasapulan. Iti tunggal tawen, adda dagiti baro a pagpilian a plan iti salun-at ken coverage iti agas. Iti kada fall, irebiu ti agdama a coverage iti salun-at ken agasmo, ken siguraduem a maibagay pay laeng ti plan-mo para kenka. Aprobetsarem dagiti benepisio a kas iti panagpakonsulta tapno maammuam no adda kansermo ken dagiti tinawen a panagpakita iti doktor tapno makita a "Nasayaat ti salun-atmo." I-download-mo ti libre a "What's Covered" mobile app manipud iti App Store wenno Google Play tapno makitam dagiti detalye ti coverage ti Medicare iti mobile device-mo. Maibagay kadi daytoy plan-ko para kaniak? No bisitaem ti Medicare.gov/plan-compare, nalaklakam a pagkokomparaen dagiti coverage dagiti plan ken al- alistoka a makaala kadagiti plan. Mabalin a makaalaka iti plan iti ayanmo nga estado a: • • • Nalaklaka ti bayadna. Karaman iti coverage dagiti naireseta nga agasmo. Palubosannaka a mapan kadagiti provider a kayatmo, kas iti doktormo wenno iti paggatgatangam a parmasia.
Mangted iti kanayonan a benepisio a saan a karaman iti Orihinal a Medicare, kas iti para iti mata, lapayag, dental, ken dadduma pay. Maammuam pay ti: • • Tantia ti gatad a masapul a bayadam a mismo. Rating maipapan iti kalidad ken serbisio iti kostumer manipud kadagiti miembro ti plan. No kayatmo a baliwan ti plan-mo, tumawagka iti plan a kayatmo a pakaimiembroan. Matulongannaka met ti Medicare a makimiembro - babaen ti online, personal, wenno iti telepono. No kontentoka iti agdama a coverage-mo ken panagkunam ket maipaayna dagiti kasapulam para iti sumaruno a tawen, awan ti masapul nga aramidem. Laglagipem a bayat ti Panagenrol iti Medicare, adda kenka no agtultuloyka iti Orihinal a Medicare wenno makimiembroka iti Medicare Advantage Plan. No addakan iti Medicare Advantage Plan, mabalinmo nga usaren ti tiempo ti panag-enrol tapno makasublika iti Orihinal a Medicare. 4 a pamay-an ti panagpatulong: 1. Bisitaem ti Medicare.gov/plan-compare tapno maammuam ken mapagkokomparam dagiti coverage ken makaalaka iti plan iti salun-at ken agas. 2. Kitaem ti kabaruan a handbook-mo a "Ti Medicare ken Sika" tapno makitam dagiti listaan ti plan iti lugaryo. Irebiu ti aniaman nga impormasion manipud iti agdama a plan-mo, agraman ti surat nga "Tinawen a Pakaammo iti Panagbalbaliw." 3. Tumawag iti 1-800-MEDICARE (1-800-633-4227). Dagiti agus-usar iti TTY ket mabalinda ti tumawag iti 1-877- 486-2048. No kasapulam ti tulong iti lengguahe a saan nga English wenno Spanish, ipakaammom iti customer service representative no ania a lengguahe dayta. 4. Tumawagka iti State Health Insurance Assistance Program (SHIP) iti lugaryo tapno makaalaka iti libre a personal a panagpabalakad maipapan iti insurance iti salun-at. Bisitaem ti shiphelp.org, wenno tumawag iti 1-800-MEDICARE tapno maalam ti numero ti teleponoda iti ayanmo nga estado. Pagpatulongak maipapan iti panagbayad para iti Medicare-ko? & E R A C I D E M R O F 4. Tumawagka iti State Health Insurance Assistance Program (SHIP) iti lugaryo tapno makaalaka iti libre a personal a panagpabalakad maipapan iti insurance iti salun-at. Bisitaem ti shiphelp.org, wenno tumawag iti 1-800-MEDICARE tapno maalam ti numero ti teleponoda iti ayanmo nga estado. Pagpatulongak maipapan iti panagbayad para iti Medicare-ko? & E R A C I D E M R O F No kasapulam ti tulong iti panagbayad iti Medicare premium-mo ken dadduma pay a gastos, bisitaem ti Medicare.gov tapno maammuam ti maipapan kadagiti Medicare Savings Program ken dadduma pay a program a makatulong kenka a makainut iti kuarta. No bassit ti income ken resources-mo, mabalin a kualipikadoka iti Ekstra a Tulong tapno mabayadam dagiti naireseta nga agas a karaman iti Medicare-mo. Bisitaem ti ssa.gov/i1020 tapno makaaplayka online. Mabalinmo met ti tumawag iti Social Security iti 1-800-772-1213. Dagiti agus-usar iti TTY ket mabalinda ti tumawag iti 1-800-325-0778. S E C I V R E S D I A C I S R E T N E C


Iti kamote (Ipomoea batatas) ket maysa kadagiti kangrunaan a taraon/makan iti tattao sadiay probinsiya wenno aw-away a lugar. Daytoy ket maysa kadagiti naimas a pangsukat iti innapoy, lalo iti lug-lugar nga agkur-kurang iti supplay iti bagas, ta nalak-laka daytoy nga imula ken taripatuen. Halos amin a parte iti kamote ket masida manipud bulong ken kayo na (nga nalukneng pay) inggana bagas na. Iti bagas na ket naimas nga ilingta wenno itono ken isaw- saw iti asukar. Mabalin met daytoy nga ilaok a kas sagpaw iti dinengdeng wenno sinigang. Dagiti met uggot daytoy ket naimas nga isagpaw iti sinigang, wenno aramiden nga adobo ken mabalin pay a salad. Iti bagas iti kamote ket mabalin nga aramiden a kas suman, jam, kamote que ken chips. Maysa met laeng daytoy a ramen nga para iti industrial purposes ken mabalin a pagbalinen a kas arina, "starch" ken "pectin" (maysa a pangpapigket) Kas maysa nga arina, mabalin daytoy nga pagbalinen a soy, alcohol ken arak. Iti arak nga aggapu iti kamote ket mabalin pay a pagbalinen a kas suka ken "nata." Iti kamote ket maysa pay a potensiyal a ramen iti kanen iti deng-dengwen, a kas kasukat iti mais. Dagiti nutrisyon a maited iti kamote Iti kamote lanut ken mayat para iti salun-at tayo gapu ta makaited daytoy iti naduma-duma a sustansiya para iti bagi tayo. Dagiti sumaganad iti sustansiya a maited na: Maysa a paggapuan iti Vitamin B6 (pyridoxine) nga maysa kadagiti manglap-lapped iti heart disease/ attack ken dadduma pay a "degenerative diseases" wenno diay inut-inot a panagkapsut iti bagi tayo. Maysa a nabaknang a paggapuan iti Vitamin C (ascorbic acid) nga mangited iti napig-pigsa nga tulang ken ngipen ken napintas a kudil. Diay "ascorbic acid" a maala manipud kamote ket mayat a pangontra iti stress ken "cancer-causing free radicals". Addaan daytoy iti Vitamin D nga mangpapigsa iti"immune system," ken Iron nga makatulong iti panagaramid iti red ken white blood cells tayo Maysa a paggapuan iti iti Magnesium ken Potassium nga usaren iti bagi tapno makarelax ken para iti normal a panagpitik iti puso ken mayat a "nerve signals" No man pay nasam-it daytoy, iti asukar iti kamote ket in-inut nga agbulos isu a haan a makaited iti bigla a panag-ngato iti "blood sugar." Kas resulta, malapdan met iti "insulin resistance" iti bagi. Nangato met iti beta-carotene na daytoy a mayat para iti salun-at iti mata. Maysa pay, nabaknang daytoy iti "fiber" nga mangited met laeng iti mayat a salun-at iti bagi. Kamote Recipes Kamote Burger Dagiti ramen: 1 kilo a bagas iti kamote 1/3 a tasa iti arina 1 nga itlog ¾ a tasa iti tokwa a diner-der 1/3 a tasa iti natadtad a carrots Tinapay a pang-burger (Burger buns) Addang iti panagaramid:: Ilingta dagiti kamote, ukkisan ken dir-diren a kadwa diay tokwa. Ilaok iti itlog, arina ken tinadtad a carrots. Laokan iti asin ken paminta depende iti kayat yo a timpla. Aramiden a kasla "burger patty" ken iprito inggana agbalin a "golden brown." Paaruyuten iti sobra a mantika sakbay a ikabil iti tinapay ken idasar. Kamote Candy Dagiti ramen: ½ a tasa iti syrup 2 kutsara iti danum 6 a medium-sized kamote ¼ a tasa iti brown sugar ¼ a tasa iti "butter" wenno margarine Dagiti addang iti panagaramid: Ugasan dagiti kamote ken ipaburek iti las-ud iti 15 a minutos. Paaruyutan ken ukkisan. Iwaen a paatiddog, iti kapuskol a ¾ inch ken idulin. Paglauken ken lutuen dagiti nabati nga ramen iti maysa a dakkel a paryok. Ilaok iti nailasin nga kamote ken lutuen inggana lumukneng dagiti kamote.
Mashed Sweet Potatoes nga addaan iti Marshmallows Dagiti ramen: ½ kilo iti kamote (orange variety) ¼ a tasa iti butter ½ tasa iti cream Asin ken paminta a pangtimpla Marshmallows Dagiti addang: Ugasan ken ukkisan dagiti kamote. Iwaen iti agpapada a apagsubo a kinadakkel. Iluto nga apagburek laeng ("simmer"). Pabassiten iti apoy no mangrugi nga agburek ngem haan a pabureken. Lutuen iti kastoy a wagas inggana iti lumukneng a mabalin a tudukenen iti tinidor. Paaruyutan ken dir-diren a kadwa iti butter, cream, paminta ken asin a kas pangtimpla. Ikabil iti paglutuan nga pang-oven, parabawan iti marshmallows. Iluto iti oven iti pudot a 3500F inggana agbalin a brown wenno ag-burek diay marshmallows. Kamote Juice Dagiti ramen: 6 a tasa iti danum Nalabasit a bulong iti kamote (1 reppet wenno 6 met laeng a tasa) 1/3 cup tubbog iti kalamansi ¼ cup puraw nga asukar wenno diro Dagiti addang: Pabureken dagiti bulong iti kamote iti las-ud iti 5 minuto. Ikkaten dagiti bulong (mabalin a sidaen a isaw-saw ti bagoong) ken pabaawan iti nagburekan a danum. Ikabil iti tubbog iti kalamansi kent timplaan iti asukar wenno diro. Iti bulong iti kamote ket nabaknang iti Vitamins A,C,K, B1, B2, B3, B9. Nabaknang met laeng daytoy iti calcium, iron, magnesium, phosphorus, potassium ken addaan iti zinc, manganese, copper. Naadaw iti: DA High Value Crops Development Program Philippine Root Crop Research and Training Center Department of Agriculture` AGRICULTURAL TRAINING INSTITUTE Regional Training Center-Cordillera Administrative Region BSU Compd., La Trinidad, Benguet Telefax No.: (074) 422-7460 E-mail: Naduma-duma a Luto iti Kamote