RAMUT Pakauna "Amin a literatura ken sining tayo ket para iti masa ti sangapagilian, umuna unay para kadagiti mangmangged, mannalon, ken hukbo; dagitoy ket naparnuay para kadakuada tapno usaren da." Mao Zedong, Mayo 1942 Umad-adu nga umad-adu dagiti maparparnuay a literatura dagiti kakadua iti nadumaduma a tay-ak ti trabaho. Maibilang ditoy dagiti kanta, daniw, sanaysay, ababa nga istorya, skit, drowing, kdpy. Dagitoy ket pakakitaan ti naregta a gawain iti kultural a rebolusyon. Isarsarming dagitoy a partuat ti nadumaduma a kapadasan, ideya, ken rikna kasilpo iti panagrebolusyon. Padpadayawan na dagiti naimbannuaran nga aramid ken aktitud ti kakadua, masa, ken martir. Ngarud, naimpanawenan a maipablaak dagitoy a partuat babaen iti Ramut - Literari Koleksyon. Daytoy nga umuna a koleksyon ket manipud kadagiti kakadua nga agtigtignay iti nadumaduma a paset ti rehiyon nga Ilocos ken Cordillera. Usaren tayo ti Ramut kas pagayusan ti panagsisinnukat ti kapadasan ken ideya iti gawain a pangkultura. Mabalin nga usaren daytoy a koleksyon saan laeng a para kadagiti espesyal nga okasyon kas iti selebrasyon dagiti anibersaryo, no di ket uray kadagiti innadal ken inaldaw a gawaing masa. Babaen iti panagusar kadagiti managparnuay a wagas kas iti kanta, daniw, skit, istorya, ken dadduma pay, agbalin a naregta dagiti propaganda ken edukasyon tayo. Ti dadduma kadagitoy ket saan tayo ammo no sino ti nangparnuay isu nga awan ti nagan a nakasurat. Saanen a nainayon dagiti kanta gapu ta maipablaak to daytoy iti Dangadang Songbook Bolyum 2. Manamnama nga agtultuloy ti panangipatulod ti kakadua ken masa kadagiti partuat da a daniw, kanta, skit, drowing, ken dadduma pay a literatura ken sining para kadagiti sumarsaruno nga isyu ti Ramut - Literari Koleksyon. Kasta met a dawaten mi nga ipadanon yo ti aniaman a dillaw wenno singasing tapno mapadur-as pay ti trabaho tayo iti kultural a rebolusyon. iii
iv literary folio Ti RAMUT ket rebolusyonaryo a pagiwarnak para iti edukasyon ken kultura ti umili iti Amianan-Laud a Luzon. Agserbi daytoy para iti nauneg a panagadal, panagamiris, ken panangiramut kadagiti nadumaduma nga isyu a makaapekto iti umili. Kasta met nga agserbi ti RAMUT kas pagayusan da- giti nadumaduma a porma ti rebolusyonaryo a kultura a mangiladawan iti biag ken dangadang ti umili -- dagiti kanta, daniw, drowing, ken dadduma pay a literatura ken sining. Ti RAMUTket nakapauneg iti tarabay ti Partido Komunista ti Pilipinas.
RAMUT LINAON ISTORYA Gawat Kur-it ti Alluyon DANIW Sometimes, the Heart Yearns for Mangoes No Maminsan, ti Puso ket Mailiw iti Mangga The Guerrilla is Like a Poet Ti Gerilya ket Kasla Mannaniw The Central Plains Dagiti Sentral a Kapatagan Papuri sa MLM Makatang Sampay Bakod Ilang Minuto sa Santwaryo Pangako Ina Teresa Memoriam Pananglagip Clearing Kaingin Lagipem Kumusta, Mannalon a Kadua Awis ti Nalabaga a Mannakigubat Lullabies for the Unborn Duayya para kadagiti Di Pay Naipasngay Guerrilla Camp Kampo Gerilya M79 A Letter for Vincent Surat kenni Vincent Kasama Bagyo Apay a Nalabaga ti Rupa ti Init 3 13 19 20 22 23 24 24 25 26 27 28 29 30 31 32 34 36 38 40 42 43 44 44 45 46 47 48 50 52 v
vi Ka Pinay: Manipesto ti Naindayawan a Pannakiladingit Children of Tomorrow Annak ti Masakbayan Bata Birth Pasngay Urban Poor Nakurapay iti Syudad Hindi magtatagal Huling Halakhak Ang Magnanakaw Kung Tuyo Na ang Luha Mo, Aking Bayan No Nagmagan ti Luam, Pagiliak Isang Dipang Langit Sangadeppa a Langit Panata sa Kalayaan Sapata iti Wayawaya ARTIKULO Cultural Caravan ti Agustin Begnalen Command... Panagkompos kadagiti Rebolusyonaryo a Kanta DULA Siak ni Kordilyera Sungbat ti Umili literary folio 54 56 57 58 59 59 60 61 62 63 64 66 68 70 72 74 78 85 93 101 109
RAMUT Bimmulon Sumkad Naliday ti rupa ni Channed a sumrek iti sityo. Parbangon, maikaduan a panagtaraok dagiti kawitan. Nauneg ti pampanunoten na. 3
literary folio 4 "Ey, Channed, adda tabakom dita?" impukkaw ni Kinnanoh a kaarruba na. Immasideg ni Channed ken nangted kenni Kinnanoh ti muskada. "Kasla nadagsen ti naitupak kenka a problema," naangaw a dinamag ni Kinnanoh. "Adda ti nangagaw iti bingay ko a danum iti irigasyon," palawag ni Channed iti kaaruba na. "Nagmalmalemak a nagbantay iti irigasyon ta batang ko idi kalman a mangsublat iti padanum. Ngem adda ti nangloko kaniak. Inlukat da daydiay gusingan ti payaw ko. Napukaw amin ti naurnong a danum." Nagsennaay ni Kinnanoh, marikna na ti liday ti katungtong na a lakay. Timmangad isuna kadagiti nagsisilpo a payaw a naglikmut iti sityo sa simmungbat. "Manipud idi mangrugi ti tikag, rummuar metten dagiti saan a nasayaat nga aramid ti dadduma a kailian tayo. Malipit tayo amin iti padanum ti payaw, ngem saan koma nga agturay ti kinaloko." Ti baryo Hannachan ket pagnanaedan ti 163 pamilya ti mannalon a pakaibilangan da Channed ken Kinnanoh. Kas iti adu a baryo, sagsagrapen da ti grabe nga epekto ti El Niño. Dandani kagudua dagiti bilang ti payaw ti saan a matalon gapu iti kinakurang ti padanum. Adu a bettak iti daga, sumurok maysa a dangan ti kinalawa ti dadduma. Sigud a napintas ti buya dagiti payaw a nang- iti Hannachan, likmut aglalo kadagiti bulan ti Pebrero, Marso, ken a Abril, lumangto ken mangrugi nga agdawa dagiti pagay. Dagiti balbalay ket kasla iti babassit a bangka no kaano
RAMUT 5 tengnga ti naanninek a berde a ban-aw. Ngem itatta, manmano a payaw ti makita a berde. Kadagiti bassit a bilang a naraepan, adda pay dagiti in-inut a naibati gapu iti kinakurang ti danum. Adu dagiti bunubon a saanen a nairaep gapu ta maatianan met laeng dagiti payaw a pakairaepan da koma. Sayang ti bannog a napan iti mano nga aldaw ti panagarado ken dadduma pay a trabaho iti payaw. Kabayatan nga agtungtungtong da Channed ken Kinnanoh, mangngeg iti akimbaba a sityo ti Hablayan ti uni dagiti agpapaet. Iti maysa a kubo a nasilawan ti naasuk a saleng, adda dagiti uppat a lallaki a mangpapaet kadagiti sinan-animal ken sinan-tao. Agrugi da nga agpaet iti alas-kuatro ti parbangon ken sumardeng da laeng tapno mamigat iti alas-otso ti agsapa. Ni Agustin, agtawen ti 12, ti kaubingan kadagiti agpapaet. Iti kannawan, kaabay na ni Bagyan, ti kapartakan nga agpapaet iti intero a baryo. Naulimek ti grupo. Madlaw ti konsentrasyon da iti napartak a pannakaporma dagiti papaetan da a produkto. Kasapulan da a makapaet iti adu tapno adda paggatang da iti bagas. Ammo da a nakarkaro nga agkurang itatta a tawen ti sigud a bassit nga ani manipud kadagiti payaw. Simmardeng iti panagpaet ni Bagyan ken nagbilot iti tabako. "Simmangpet kano dagiti kakadua idi malem," kinuna na bayat a pinidot na ti silaw da a saleng tapno pasgedan ti binilot na. "Nakaalaam iti damag?" dagus a saludsod ni Agustin. Madlaw iti tono ti boses na ken iti sileng dagiti mata na a magagaran isuna a makisabat manen kadagiti gerilya nga NPA. "Nasurok makabulanen manipud idi naudi a panagumay da ditoy. Siguro nalpas da daydiay baro a komposisyon da. Kayat ko a makasuro iti baro a kanta." "Kayat mo gayam nga agbalin a singer ket 'tattam laeng nga ibaga," inyangaw kaniana ni Bagyan. "Ni Lakay Channed ti nakaalaak iti damag. Tinulongan da kano isuna a mangtarimaan iti irigasyon. Siguro nag- physical base da iti ngato ti baryo. Sumangpet da a tumulong iti produksyon no madamdama. Saan ka unay nga agdanag, Agustin. Isuro da daydiay baro a kanta a padpadaanam."
literary folio 6 Nagkatawa ti grupo. Naguyek ni Hoggang, maysa kadagiti dua a baak a baro iti baryo, sa immasideg iti ridaw. "Agbayag koma ti kakadua ditoy sityo tayo. Kayat ko nga ipatarimaan daydiay Garand a pagan-anup ko. Nabayagen a diak makaanup ta nadadael ti paltog ko. Isu pay koma a pangnayon iti makan." Nagdardaras nga impalpas ni Agustin ti papaetan na a sinan- nuang. Inurnong na amin a paet na ket dagus a rimmuar iti kubo. "Umunaak pay," kinuna na. Nalag-an ti addang na nga agawid. Barbareng idiay balay da a dumagas ti kakadua.
Inayad a timmakder ni Ina Dulinsa ken pinunasan na ti ling-et iti muging na. Dandani dua nga oras dan kenni Ka Lisa nga agkalkali iti kamote ngem saan da pay a napunno ti sako a karkargaan da. "Agawid ta pay, Ka Lisa. Nasakit ti siket kon," kuna ti baket. Immasideg ni Ka Lisa tapno kuyogen na ni Ina Dulinsa a mapan iti nalinong a paset ti uma. "Kumarkaro ti rigat ti biag itatta, kadua," kinuna ni Ina Dulinsa bayat nga ap-aprosan na ti nasakit a siket na. "Idi saan a panawen ti gawat, mapunno daytoy sako iti dua nga oras a panagkalik ti kamote ditoy uma. Dua ta nga agtrabaho itatta ngem saan ta pay a makaadu. Kasla urat laengen ti kadadakkel ti bagas ti kamote itatta. Kaaduan pay a naimula ket nalaylay. Kimmersang ken napudot ngamin ti daga."
RAMUT 7 "Daytoy ti epekto ti makuna nga El Niño, Ina Dulinsa," kuna ni Ka Lisa bayat a galgalutan na ti sako a nagikargaan da iti kamote. Nagsanggir ti dua a babbai iti kayo. Naginaná da iti nabiit sakbay a pagnaen da ti dandani maysa oras a panagsubli iti kabalbalayan ti Hannachan. Kada pul-oy ti angin ket tumayab nga agpangato ti tapok iti uma a nagkalian da ti kamote. "Umatiddog ti tikag gapu iti panagbaliw ti klima iti intero a lubong. Bumaba ti suplay ti danum ket grabe ti epekto daytoy kadagiti mannalon." "Saanen a mausar ti gripo iti baryo," innayon ni Ina Dulinsa. "Dandani makabulanen nga awan rummuar a danum iti gripo. Agsakdo dagiti ubbing ti mainum manipud iti bubon idiay baba ti baryo. Ti panagdigos ken panaglaba ket idiay asideg ti irigasyon. Adu nga oras ti mabusbos ditoy. Madlaw ko met laeng nga adu dagiti ubbing nga agsakit itatta." "Ania dagiti sakit ti ubbing?" damag ni Ka Lisa. Kas medical officer ti yunit ti NPA, maysa kadagiti rebbengen na ti mangidaulo iti serbisyo medikal ti NPA para iti masa. "Kadawyan ket buris ken gurigor," sungbat ti baket. "Daydiay buridek nga anak ko ket kalkalpas na laeng a nagsakit. Nakautangak iti pito a gasut tapno laeng maipan idiay ospital." "Mabalin a pagtungtongan tayo iti miting no malem dagiti paspasamak ditoy baryo. Ipakaammom kadagiti kakaduam iti OG (organizing group) ti kababaihan tapno awisen da dagiti dadduma pay a babbaket." Binagkat ni Ka Lisa ti kagudua a sako ti kamote ken nangrugi da a magna agturong iti Hannachan. Nasangpetan da ni Agustin ken Ka Dindo nga agad-adal iti kanta. Kalkalpas dagitoy a nagbayo ti pagay
literary folio 8 ta makita iti takiag ken ramay da ti tapok manipud iti nagtar-apan, ken nabasá iti ling-et dagiti kamiseta da. "Napan ka koma pay nagdigos Agustin sakbay a nagpasuro ka iti kanta," inlangay ni Ina Dulinsa iti anak na. "Ayos lang met, Ina," sungbat ni Ka Dindo. "Peggad met laeng iti salun-at ti dagus a panagdigos no nagkaling-etan ti bagí. Mapan kami no malpas a maimemorya ni Agustin ti kanta." "Sadinno dagiti dadduma a kakadua," dinamag ni Ka Lisa. Sadinno a balay ti nagbasean ni Ka Laya?" "Adda da Ka Laya ken ni Ka Gigi dita ngato a balbalay kada Ama Daplusen. Kalkalpas dan sa met laeng a nagbayo. Adda ni Ka Jas idiay balay ni Hoggang ta ag-repair da kano iti Garand. Da Ka Mike kenni Ka Dragon ket napan timmulong kadagiti lallaki a mangituloy ti panagtarimaan ti irigasyon. Agsubli da no malem." Kas iskwad lider ti NPA, kanayon nga ammo ni Ka Dindo ti napanan dagiti kakadua na iti iskwad. "Mapan ko ayaban ni Ka Laya ta agsakdo kami idiay baba," kuna ni Ka Lisa. Simmang-at isuna iti balay da Daplusen. Iti mabiit ket bimmaba da Ka Lisa ken Ka Laya, bitbit da ti uppat a plastik a galon a sigud a nagianan ti mantika. Nagna da iti tengnga ti kakapian agturong iti pagsakduan. "Shoo, shoo! Ay, sus dagitoy a baboy! Rugitan yo ti pagsakduan." Nagtaray a bimmaba da Ka Lisa ken Ka Laya tapno abugen dagiti baboy
RAMUT 9 nga aglublubnak iti pagsakduan. Sakbay a nagsakdo da, sinurong da ti pagsakduan ta kitaen da ti kasasaad daytoy. "Kasapulan a matalakay daytoy kasasaad ti pagsakduan iti miting no madamdama," kinuna ni Ka Lisa. "Pudno ti atap ko a daytoy mainum a danum ti pagtataudan ti sakit dagiti ubbing. Nawaya ngamin nga agay- ayam dagiti baboy ken dadduma nga animal ditoy. Idiay purok ti Lamagan ti pakaangayan ti miting. Sentro daytoy ti Hannachan ken nalawa ti dap-ay a mabalin a paguurnongan ti umili. Sakbay ti miting, nangipaay dagiti kakadua iti medikal ken dental a serbisyo para kadagiti umili. Nagserbi kas maysa a klinik ti maysa a balay iti abay ti pagmitingan. Da Ka Lisa, Ka Gigi, ken Ka Mike ti nangsango kadagiti agpa- acupuncture. Da Ka Dragon ken Ka Jas ti simmango kadagiti addaan problema iti ngipen. Dagiti pasyente a nalpas a nataming ket napan iti igid tapno urayen ti panagrugi ti miting. Simmukat met kadakuada dagiti nakapila pay a pasyente. Inlukat da ti miting babaen iti maysa a kanta. Napigsa ti boses ni Agustin, ganado a makikanta iti kasursuro na a salidummay. Ni Lakay Alliw, maysa nga aktibista a masa ken limed a dadaulo ti OG dagiti mannalon, ti nangpataray iti miting. Nagsinnublat da Ka Dindo ken Ka Laya a nagpalawag maipanggep iti El Niño - ti kellaat a panagbaliw ti klima iti sangalubongan gapu ta pumudot ti tangatang iti ngato ti baybay Pasipiko. Nailawag met laeng iti masa a maysa kadagiti gapuanan ti panagpudot ti tangatang ket ti pannakaibus ti kabakiran gapu kadagiti minas ken troso a negosyo dagiti imperyalista a pagilian. Naisilpo met laeng ditoy ti epekto ti grabe a polusyon dagiti pabrika ken lugan. Kalpasan dagiti palawag, naited ti gundaway nga agsao ti masa maipanggep kadagiti lokal a problema ken kasano a risuten dagitoy. Immuna a nagtakder ni Channed. "Ammok nga itatta ket marigatan tayo amin iti padanum ti payaw. Ngem saan tayo koma nga itulok nga agturay
literary folio 10 ti linoloko nga aramid iti pannakaiwaras ti danum ti irigasyon. Saan a datayo met laeng a masa ti aglalaban wenno agririnnisiris. Agtitinnulong tayo ketdi. Adda met dagiti linteg a pinanday ti lallakay idi, padur-asen tayo pay daytoy tapno nasayaat ti pannakabingay ti padanum. Urnosen tayo ti iskedyul ken nairut a suroten tayo amin." "Umannamongak kenni Chenned," insilpo ni Kinnanoh. "Ken malaksid iti iskedyul, masapul met laeng a tarimaanen tayo nga husto ti irigasyon. Sedseden tayo dagiti tambak ken dalusan tayo ti pagayusan ti danum. Sayang ti maibelleng a danum malaksid pay iti sumagepsep iti nalukay a tambak." "Pinadas ko a mapan dumawat ti tulong iti gobyerno para dita," innayon ti kapitan ti baryo. "Ngem awan kano ti kuarta gapu ta ti maipangpangruna ket viewdeck ken pathway nga usaren dagiti sumangpet a turista. Uray dagiti irigasyon a naikkan ti pondo ket dagidiay laeng agturong kadagiti payaw a buyaen ti turista. Isu nga awan sabali a pagnamnamaan tayo a mangisimpa iti irigasyon no di ti bukod tayo a pigsa." "Ni mayor met laeng ti agganggansya kadagiti turista ta daydiay hotel ken restoran na idiay sentro ti pagdagasan da. Lugan na met laeng ti arkilaen ti turista. Kalpasan na, isuda met laeng nga opisyal ti gobyerno ti mangkurakot iti pondo dagiti kontrata," nabara ti boses ni Hoggang a nagsao. "Da Gabino dita bangir a baryo ket sinaur dagiti empleyado ti NIA. Kagudua laeng ti inted da a bayad iti trabaho." Simmaruno a nagsao ni Ina Dulinsa. "Nagtungtongan mi tattay kada Ka Lisa ti panggep ti kasasaad ti pagsakduan tayo. Dagiti adu a sakit ti ubbing manipud nagrugi ti tiagew ket bunga ti pannakarugit ti pagsakduan tayo. Nawaya a mapmapan idiay dagiti dinguen. Kasapulan a madalusan ti pagsakduan ken maaladan." "Kasapulan met ti nayon a taraon tapno saan a kumapsut ti resistansya dagiti ubbing," innayon ni Baket Wallan. "Mayat met daydiay singasing ti kakadua a mangaramid tayo ti komunal a garden ti nateng. Adda dagiti bin-
RAMUT 11 i tayo para kadagiti nateng a napardas a tumubo. Adda met mainayon dagiti kakadua a bin-i." Adu pay dagiti nagsao kalpasan ni Baket Wallan. Tunggal maysa ket nangiruar ti panagbuya ken singasing maipanggep kadagiti isyu a ti baryo. Kalpasan sangsanguen dagitoy a panagbibinningay, indauluan da Lakay Alliw, Ina Dulinsa, Chenned, ken Kinnanoh ti pannakabukel dagiti napagkay-kaysaan nga aramiden ti umili. Timmulong dagiti kakadua iti tungtongan ken nagboluntaryo da a tumulong kadagiti maaramid. Alas-dos iti parbangon idi malpas ti miting masa. Iti raniag ti bulan, naga- wid dagiti masa iti balbalay da. Dagiti met kakadua ket nagsubli iti physical base da iti ngato ti paypayaw. Sakbay a maturog, nagsurat ni Ka Lisa iti tala-arawan ti yunit. Naragsak a nangikabil kadagiti naaramidan ti NPA ken masa iti Hannachan iti naglabas nga aldaw. Numan pay nabannog, saan na a dagus a maala ti turog na idi nagidda iti aplag na a sako. Timmangad iti amarilyo a bulan ken nagisem, nalag-an ti rikna na a nanglagip iti nagkaykaysaan ti masa ken kakadua a maaramid no aglawag. Idauluan ti OG ti mannalon ti pannakatarimaan ti irigasyon. Idauluan met ti OG ti kababaihan ti pannakadalus ken pannakaalad ti pagsakduan. Ti OG ti kabataan ti mangidaulo iti panagaramid ti maysa a komunal a garden para iti nateng. Timmulong ti NPA kadagitoy amin a trabaho. Iti tengnga ti krisis ken napalalo a rigat, adda latta namnama aglalo no maala ti talek ken mabukel ti solido a panagkaykaysa ti umili. Sakbay a nakaturog ni Ka Lisa kasla mangngeg na pay ti ganado a timek ni Agustin nga agkankanta "Itultuloy ti nairugi...Itultuloy, ipursige...Itultuloy inggana ti...ay, ay, agballigi! p
RAMUT Ka Rada Nailadawan ti agduduma a rikna dagiti kakadua apaman nga agin-inaná kalpasan ti maysa nga aldaw a pinnagna. Bannog, bisin, puyat, naglalaok aminen. Ngem ti nalatak iti amin - danag. Adayo pay ti baryo a mapan da pagtignayan. Kasapulan a palabsen da pay ti rabii iti igid ti dakkel a karayan. Narigat ti agballasiw iti karayan gapu ta dakkel daytoy ken delikado no rabii ta saan a makita ti kinaadalem ti karayan ken natalged a pagballasiwan. Kasapulan a dagus a madaliasat da daytoy no bigat ta adda umay a napigsa a bagyo a mangdalapus iti erya. Ken maysa pay, narigat ti sumrek lattan a dagus iti uneg ti baryo nga awan pay impormasyon a nakalap manipud iti masa aglalo ket asideg ti kabusor iti erya. 13
literary folio 14 "No bigat, masapa tayo nga agbirok ti narabrabaw ken nakapkapsut a paset ti karayan," kuna ni Ka Gadul, iskwad lider ti yunit. Apaman nga indisso na ti tasa ti kape, immisem kadagiti kakadua. No saan tayo a makaya ti agballasiw, agbirok tayo ti sabali a pamuspusan." Ti yunit nga idadauloan ni Ka Dagul ket maysa a Sandatahang Yunit Pampropaganda (SYP) nga aggargaraw iti maysa a larangan gerilya ti Kordilyera. Naited kadakuada ti erya a rekoberi-ekspansyon a pagtignayan. Adu kadakuada ket naggapu iti syudad ken baro a sampa iti NPA. Kabigatan na, awan ti nabirokan da a mabalin a pagballasiwan. Narikut la unay gapu ta nadadagsen la ngaruden ti awit da, sumagmamano pay laeng kadakuada ti makaammo nga aglangoy. "Ania ngarud ti aramiden tayon? No laeng koma naadal ko ti aglangoy," kinuna ni Ka Ynez, maysa kadagiti kakadua a babai. "Saan a bale, kadua. Ipamuspusan tayo. Pagkaykaysaan tayo no ania ti aramiden tayo. Ania ngata no agaramid tayo ti rakit? Adda umuna idiay bangir ti karayan santo adda sumuporta ditoy bangir na. Ania ti panagkita dagiti dadduma?" kuna ni Ka Dagul. Limmawag ti rupa dagiti kakadua. Ti arig na ket kasla nairuangan ti baro a namnama. Maysa-maysa a ti nangibingay dagiti kakadua panagbuya ken singasing, inggana nagsasabat ti kapanunotan da ken naipirmi ti plano. Dagus ngarud a rinugian da ti panagaramid iti rakit. Nagala da ti pinuon ti saba sadanto tinalian iti
RAMUT adu a lanut. Naragsak da latta uray no madlaw ti danag iti ruprupa dagiti a makalangoy. saan Nasipngeten ti tangatang iti um-umay a bagyo. Naglemmengen ti init ket sumag- mamano a saplit ti arbis. addan Apaman a malpas da a naaramid ti rakit ken iballasiw laeng koman iti karayan, nagpukkaw ni Ka Chona. "Kakadua, adda masa! Adda masa! Adda da idiay!" Ilaglagto na pay ti ragsak na. Tallo a masa ti bumalballasiw iti naapres a karayan. Nalaka da a nakadanon ken immasideg da iti kakadua. Naglilinnamano ken nagiinnammo da. "Kumusta kayo kakadua. Papanan yo koma?" dinamag ti kakadua. "Umay kami agpana ti lames. Ngem ne, sabali met ti nasarakan min." Immisem ti masa. "Ngem makauray daydiay. Mas kasapulan yo ti tulong." "Saan nga agbalin dayta rakit yo. Napegges unay ti danum. Tumulong kami a mangiballasiw kadakayo." Imbati ngarud dagiti kakadua ti rakit iti igid ti karayan. Alisto a timmulong dagiti masa. Imballasiw da dagiti ramit ken paltog ti kakadua. Insaruno da dagiti kakadua a babbai. Timmulong met dagiti kakadua a makaammo nga aglangoy. Inan-anusan da uray no agdardara payen ti dapan ti dadduma a nasugat kadagiti natadem a batbato iti uneg ti 15
literary folio 16 karayan. Nagbetted pay ti saka ti maysa a masa. Dagus met a tinaming ti kakadua a medical dagiti sugat. Uray nabannog, natalged a nakadaliasat ti amin. Naammuan ti kakadua nga awan ti kabusor iti baryo a papanan da. "Kasta laeng ti agkakadua. Agtitinnulong," kinuna ti masa. "Kastoy ti esensya ti ibagbaga tayo nga alluyon. Mapalag-an ti trabaho. Adu a bannog ken ling-et ti maliklikan - ken uray biag ket masalakniban!" kinuna ti kakadua. Immanamong dagiti masa. "Ditoy tayo a kinur-itan ti kinapateg ti panag-iinnalluyon a maysa a mangted nayon a duron iti balligi ti rebolusyon," nayon met ti maysa a kadua. "Ania ngay kakadua, itultuloy tayon to manen ti panaglilinnangen," panagpakada dagiti masa. Siraragsak a nagsisina ti kakadua ken masa. Nairut da a naglilinnamano. Daytoy a pasamak ket maysa a pammaneknek ti kinairut ti silpo ti NPA ken masa, a kasapulan unay tapno madaliasat ti aniaman a problema ken maipagballigi ti rebolusyon. Kabigatan na, iti igid ti karayan iti batog mismo ti baryo a napanan dagiti kakadua, nakita ti masa ti rakit dagiti kakadua a naisalat kadagiti batbato!p
RAMUT Sometimes, the Heart Yearns for Mangoes Jose Maria Sison, March 30, 1994 Sometimes, the heart yearns For mangoes where there are apples, For orchids where there are tulips, For warmth, where it is cold, For mountainous islands, Where there is flatland. Far less than the home, And the flow of kith and kin, Unfamiliar and now familiar Things and places trigger The pain of sundered relations, Of losses by delays and default. Direct dialing, fax machines, Computer discs and video cassettes And visitors on supersonic jets, Fail to close the gap Between rehearsed appearances And the unrehearsed life at home. There are colleagues and friends That make a strange land loveable. But they have their routines, Their own lives to live, Beyond the comprehension And pertinence of the stranger. Those who seek to rob the exile Of home, kith and kin, Of life, limb and liberty Are the loudest to mock at him Who is helplessly at sea, Uprooted from his soil. The well-purposed exile continues To fight for his motherland Against those who banished him, The unwelcomed exploiters of his people, And is certain that he is at home In his own country and the world. 19
20 literary folio No maminsan, ti puso ket mailiw iti mangga patarus ti "Sometimes the Heart Yearns for Mangoes" No maminsan, ti puso ket mailiw iti mangga Iti lugar no sadino a mansanas ti adda, Iti karomsi no sadino a ti sabong ket banyaga Iti dagaang no sadino a naalinedned ti klima, Kadagiti nabantay nga isla, Iti lugar a kapatagan ti makitkita. Maiduma iti pagtaengan Ken ti kinadekket ti gagayyem ken kakabagian, Dagiti sabali a banag ken luglugar Ket mangpalagip a pagam-ammuan Iti saem ti relasyon a naisina, Dagiti pukaw gapu iti taktak ken liway. Telepono, disket, Fax machine, video casette Ken bisita a nagbiahe iti supersonic jet, Saan nga umanay dagitoy a mangsilpo iti baet Ti kasasaad a nakipet Ken ti biag iti taeng a nadariket. Adda kakadua ken pagayam A makatulong tapno iliw malipatan Ngem adda bukod da a trabaho, Ken biag a masangsango, Labes iti pannakaammo Ken kinapateg ti estranghero. Ti distiyero ket gandat da a takawan Iti pagtaengan, gagayem ken kakabagian,
RAMUT Iti biag, bagí ken wayawaya. Naparut manipud idi bukod na a daga. Isuda't mangpadpadakes nga arawaaw Kenkuana nga awan mabalin na iti ballasiw taaw, Ti distiyero nga addaan panggep a naindaklan Napinget a lumablaban para iti ina a pagilian Kontra kadagiti nangpatalaw kenkuana, Dagiti awanan biang a manggunggundaway iti kailian na, Ken sigurado nga addaan iti pagawidan Iti bukod na a pagilian ken iti sangalubongan. 21
22 The Guerrilla Is like a Poet Jose Maria Sison, 1968 The guerrilla is like a poet. Keen to the rustle of leaves The break of twigs The ripples of the river The smell of fire And the ashes of departure. The guerrilla is like a poet. He has merged with the trees The bushes and the rocks Ambiguous but precise Well-versed on the law of motion And master of myriad images. The guerrilla is like a poet. Enrhymed with nature The subtle greenery The inner silence, the outer innocence The steel tensile in-grace That ensnares the enemy. The guerrilla is like a poet. He moves with the green brown multitude In bush burning with red flowers That crown and hearten all Swarming the terrain as a flood Marching at last against the stronghold. An endless movement of strength Behold the protracted theme: The people's epic, the people's war. literary folio
RAMUT Ti Gerilya ket Kasla Mannaniw patarus ti "The Guerrilla is Like a Poet" Ti gerilya ket kasla mannaniw. Masirib iti anasaas ti bulbulong Alusiis dagiti sanga Arisaksak ti karayan Angset ti apoy Ken dapo ti panagpanaw. Ti gerilya ket kasla mannaniw. Sumalinged kadagiti kaykayo Bulbulong ken batbato Di mailasin ngem presiso Nalaing iti linteg ti panaggaraw Ken nasaririt iti riniwriw a ladawan. Ti gerilya ket kasla mannaniw. Kakumpas na ti aglawlaw Ti nalimed a kabakiran Naalumamek iti uneg, awan madlaw a peggad Ti landok a naamnut iti kinadaeg A mangbalais iti kabusor. Ti gerilya ket kasla mannaniw. Katignay na ti aripuno a berde kayumanggi Iti kayo nga aggilgil-ayab ti nalabaga a sabsabong A mangkorona ken mangpakired iti amin Agatibelbel iti kadagaan a kasla layus Agmarmartsa itan laban iti baluarte. Maysa nga agnanayon a panagtignay ti pigsa Matmatam ti naunday a tema: Ti pakasaritaan ti umili, ti gubat ti umili. 23
24 literary folio The Central Plains Jose Maria Sison, 15 August 1978 I love the green expanse of ricefields, The sunlight that strikes it reveals The myriads of golden beads. I love the sturdy stand of the canefields, The sunlight that strikes it reveals The golden wands of sweetness. The breeze sweeping the plains carries The rhythm of toil of peasants and farm workers. I love the clangor on the road and in shops As workers make do with some machines. I love the blue mountains yonder; They evince hope to all the toilers. Dagiti Sentral a Kapatagan patarus ti "The Central Plains" Ay-ayatek ti berde a kinalawa dagiti kapagayan Ti lawag ti init a tumama ket mangidatdatag Ti di-mabilang a bukel ti balitok. Ay-ayatek ti nakired a kaunasan, Ti lawag ti init a tumama ket mangidatdatag Kadagiti balitok a puon ti sam-it. Ti pul-oy a mangsagsagad iti kapatagan Awit na ti kumpas ti tegged dagiti mannalon ken mangmangged-talon. Ay-ayatek ti arimbangaw kadagiti kalsada ken pabrika Bayat a balbalinen dagiti mangmangged ti sumagmamano a makina. Ay-ayatek ti asul a bambantay sadiay; Mangidatdatag namnama iti amin nga anak ling-et.
RAMUT Papuri sa MLM Andres Batara Di na mapunas ang tigmak ng diwang pinanday Ng pinakadalisay na hangarin, Apoy sa puso't sandata sa buklod at laya Ng lakas-paggawang alipin ng imperyo ng kapital. Bandila't tanglaw sa paglaya ng mga bansang api, Ng mga bilanggong mithiin ng mga tagapaglikha ng kasaysayan. Dalitdalit mo sa ilang siglo ang katotohanang Ang tao at mundo ay tutungo sa sosyalismo't komunismo. Uukitin ng di mabilang na kamay, sa sining ng arkitekto At pagsubok ng panahon tulad ng mga Terasa ng Ifugao O ng Dakilang Pader ng Tsina Laban sa iilang budhing pinatigas Ng pagsasamantala't pang-aapi sa tao. Nagbubunyi silang tapos na ang iyong panahon. Subalit ikaw ay syensyang lalagpas sa kanilang panahon Nagbabangon sa ubod ng uring api at pinagsasamantalahan At iraratal ang oras at talas ng hustisyang sisingil Sa kahariang pyudal at kapital At sa lahat ng kabulukan sa lipunan. O, Marxismo-Leninismo-Maoismo... Iyong paglapitin ang mga karagatan ng daigdig, Katukin mo ang bawat dampa, padagundungin mo Ang pulso ng pag-aklas ng mga manggagawa, ng mga bukirin Isla't kontinente ng Asya, Aprika, at Amerika-Latina Ang mga kasawian at kawalan ng apat na bilyong mamamayan Ay gawin mong makapangyarihang daluyong ng paglaban Sa rebolusyonaryong tunggalian ng uri Hanggang mag-abot-tanaw, mag-abot-kamay Ang mga tagapaglikha ng kasaysayan Sa ilalim ng bagong kalangitan. 25
26 Makatang Sampay Bakod Ka Hoben Ang may karapatan, paglikha ng obra Ayon sa mga paham sa literatura, Mga mahusay magburda ng mga kataga, Ang makatang armado ng talinhaga. Sige, manginig sila sa kanilang museleo, Manigas sa ngitngit sa kanyang santwaryo. Kapos man sa tugma, di mababahala, Tuloy akong hahabi ng kwento't tula. Halaw sa praktika ng pakikidigma, Mali'y ituwid, ipunyagi ang tama. Magsisilbing tanglaw, ibang maglalakbay, Kwento nila't nobela, bagong gabay. Makapaglikha sa alam kong paraan, Didiinan mga aral na karanasan, Magsisikap paunlarin kaanyuan, Malulubos pagtubos sa nakaraan. literary folio
RAMUT Ilang minuto sa Santwaryo Ka Hoben, Enero 1, 2000 Sa gitna ng mga kalungkutan, May katuwang na kaligayahan. Mga sandali ng pagtatanong, Sa GAMAS1 kasaguta'y nasasalubong. Masayang pagkakataon kapiling ang pamilya, Tinutumbasan ng buhay kolektiba Mainit na yakap ng asawa; Nadarama sa simpleng ligaya, Ng mga mandirigmang mag-asawa. Pagmamahal ng isang ina. Nasa init, salubong ng mga magsasaka Tuwa ng tila pusang bata sa pamilya, Nasa sigla ng kabataang inoorganisa Pagiging isa sa komunidad ng 'barkada,' Ngayo'y pakikidigma Sa larangang gerilya. Sa bawat GP2 at KP3 na mabuo, Sa bawat pag-aaral na isinagawa, Sa bawat pangmasang pagkilos na inilunsad Sa bawat matagumpay na TO4, Mga tiyak na hakbang, Tungo sa inaasam! 1GAMAS-gawaing masa 2GP-grupong pangorganisa 3KP-komiteng pangorganisa 4TO-taktikal na opensiba 27
28 Pangako Ka Chui, Hunyo 22,1999 Wastong batayan ang nakaraan Subalit Mga Marxista'y naniniwala sa pagbabago Ang mga pagkakamali'y pinag-aaralan Hindi para maging sagabal sa pag-unlad Kundi gabay sa pagsulong nang puspusan Anuman ang kaharapin nating suliranin Lulutasin lahat ng ito. Minsan mang magkamali Mga idinulot na kasiraa'y, hindi tayo patatali Agad iwawasto, upang di maulit muli Sa pagsusulong ng rebolusyon Maraming lubak, maraming balakid Sa masalimuot na daa'y maraming napapatid Ang tunay na nagwawasto, sila'ng nananaig Iisa ang ating paniniwala, iisa ang ating paninindigan Kaisa mo ako sa pagsusulong ng rebolusyon Diyan man lang ay maniwala kang pangako yang Hinding-hindi ko tatalikuran hanggang kamatayan. literary folio
RAMUT Ina Teresa Kanayon da ka a malaglagip Kas iti isem mo tunggal ilukat mo Ti daan a ridaw. Agpatpatnag ti apoy iti suli. Ti maurayan a pida-pidaso a saleng Ket riniing mo manen. Nabara ti panangpasangbay kadagiti kakadua A pinuyat ti rabii. A, ammom a tantyaen No kasano kaadu ti isaang mo a kape Ammom nga adda dagiti sumangpet Makidagus ken makikinnumusta. Ken impalagip mo, "Isanggir dagiti riple ken iyurnos dagiti makoto." Dua nga aldaw a pinnagna Sigurado nga inaná ti biroken ti nabannog a bagí. Nakudrep ti raniag ti pagsaingam, Ngem ti bannog dagiti kakadua ket apagbiit a naawan - Adu a salsaludsod, mailiw iti damag. Kunam a naregta ti panagorganisa Ti napanawan mi a trabaho ket intultuloy ti masa. Iti baet dagiti panaginnistorya tayo Saggaysa na kami a matmatmatan Saan mo unay am-ammo Ngem ibilbilang mon nga annak mo. Ina Teresa, saanen a naiserra ti ridaw mo Isem mo kanayon a malagip ti kakadua Agsipud ta paset kan ti panagdaliasat da Bára ka a mangted gin-awa iti kakadua, Mangbibiag iti rebolusyon. 29
30 Memoriam Vicenta M. Buenafe, Abra, 1986 Think of me as the Land And read from my body A history of scars And open wounds Think of me as the Land And watch my knuckled form Bent in tribute to the fields Or nestling in a foxhole Think of me as the Land And listen to my breath Stir the leaves to peaceful choruses Rivers to gurgling contentment Think of me as the Land And marvel at my motionless change My active rest My calmness even in combat Think of me as the Land I, an aged guerrilla My fury in battle nurtures my descendants My lifeblood drowns those who oppress me. literary folio No awan ti masa Matumba ti armado Ngem no awan met ti armado, Matumba ti umili ta awan ti salaknib da. Dayta ti nanumo a panagkitak. -Ka Sisip
RAMUT Pananglagip patarus ti "Memoriam" Panunoten dak a kas iti Daga Ken tuntonem iti bagík Ti pakasaritaan dagiti piglat ken silulukat a sugat Panunoten dak a kas iti Daga Ken matmatam ti panag Nakakubbo iti panangdayaw kadagiti talon Wenno nakakelleb iti foxhole Panunoten dak a kas iti Daga Ken denggem ti anges ko A mangpaayug kadagiti bulong, natalna Mangpakatawa kadagiti karayan, naragsak Panunoten dak a kas iti Daga Ken agsiddaaw ka iti di agkutkuti a panagbalbaliw ko Aktibo uray no agin-inana Kalmado uray iti labanan Panunoten dak a kas iti Daga Siak, maysa a duogan a gerilya Ti siglat ko iti labanan ket tawiden dagiti annak ko Ti darak ket manglayus kadagiti mangidadanes kaniak. 31
32 Clearing Jason Montana Before we go again Before the day breaks, An hour lights my eyes, Begins as thick fog All over slowly lifting. A school on a ridge Is first to awaken As yet without children. We have come as second learners. The breeze sends an easy chill To my blood. Below us A ricefield expertly engineered Shaped like a bay Opening to the lure of clouds And designs of early mountains. The mists strip further, And the vision is of peasant Skill in kaingin clearings And abung claiming proud Paddies, communal waterways And generous tiered forests. Step by terrace and tasks Unfold. The silent movement Of guerrillas levels Like a rare plateau of time, A rugged valley at another. We see hamlets encircling But incompletely strung together. Now the old trails have new meanings. We must open frontiers And construct aqueducts literary folio
RAMUT From distant springs to village jars; From the toiling masses To the Party ang the People's Army; Key links crossing the uneven Terrain of spiraling dialectics This vast space now shines Facet by facet as time bends And signals the stir of dogs And roosters. There is smoke Rising from a crown of betel Nut trees. We are only a hill After all, and precisely Do taller realities stand Around us, some unpeaked. The morning is a protracted struggle. The people are here. We are here. And already to this mountain We add the weight of the working class. How can we not win? In a matter of minutes The half moon surrenders to the sun! 33
34 Kaingin patarus ti "Clearing" Sakbay a magna kami manen Sakbay a sumingising ti init, Adda oras a nangted-lawag kadagiti matak, Nagrugi kas napuskol nga angep In-inut a pumikpikid iti aglawlaw. Iti bukot ti bantay, maysa nga eskwelaan Ti immuna a nariing Ngem awan pay dagiti ubbing. Immay kami kas sumegunda nga agadal. Ti pul-oy ket apag-apaman a nangpalammin iti darak. Iti baba mi, payaw nga eksperto a naaramid, Naporma a kasla ban-aw Agluklukat iti awis ti ulep Ken disenyo dagiti nasapa a bantay. Nagpukaw dagiti angep, Ken ti mamatmatan ket ti mannalon Laing iti panagkaingin Ken dagiti kalapaw a sumaksakop kadagiti nadayag A payaw, komunal a pasayak Ken naraber a bakbakir a naagda-agdan, Kada addang iti agdan, dagiti rebbengen mi Agukrad. Ti nalimed a panagtignay Dagiti gerilya ket nakadanon Iti manmano a patag iti tuktok ti bantay, Napaddokol a bambantay iti dadduman. Makitkita mi dagiti purok a nakapalikmot Ngem saan pay a naan-anay a napagsisinnilpo. Itatta, addan baro a kaipapanan dagiti daan a dana. Kasapulan mi nga aglukat kadagiti baro a larangan Ken mangaramid kadagiti baro a kalasugan Manipud kadagiti adayo nga ubbog mapan kadagiti burnay ti umili; literary folio
RAMUT Manipud iti masa nga anak ling-et Agturong iti Partido ken Hukbo ti Umili; Kangrunaan a tulbek nga agdaldaliasat iti napaddokol A tereyn ti diyalektika nga agal-alipugpog. Itatta ket naraniagen daytoy a nakalawlawa a lugar, Paset-paset, bayat a ti tiempo ket agbaliw Ken mangsenyas ti panagriing dagiti aso ken Kawitan. Adda asuk Nga aggapu kadagiti naurnong a puon ti bua. Dakami ket maysa laeng a turod gayam, Isu nga adda dagiti nataytayag a kinapudno Iti aglawlaw mi, saan pay a naragpat ti dadduma. Ti agsapa ket naunday a pannakidangadang. Adda ditoy dagiti umili. Adda kami ditoy. Ken iti bantay a daytoy Inayon mi ti bileg ti dasig a mangmangged. Kasano a saan tayo nga agballigi? Mano a minuto pay Ti nagudua a bulan ket sumuko iti init! 35
36 Lagipem Laglagipem, kadua, Iti tunggal panagsardeng ken panaginaná Iti natangken a daga, ti bara ti lubong Aglalo iti kalgaw, nakirang ti tudo Ken nasaknap ti panagbisin, Napigsa man ti angin Ket magunggon laeng ti kalapaw a kawayan. Laglagipem dagiti umili a napapanaw Gapu iti pasista a militar- Balay a narakrak, Naikkat a diding, mabubuotan a datar, Napuoran a poste, aglatlati a galba, Rugit iti arubayan. Anniniwan laengen ti nabati dagiti agindeg A naragsak a nakitabuno kadagiti pulong Ken nakilaok iti panangitakder ti base Sakbay iti reaksyon. Kitaem dagiti natatayag a kaykayo, Timmubo dan iti tengnga ti nangangato a ledda No sadinno ket naitanem dagiti martir. Kadagiti sigud nga uma, itattan ket ublag Ken kakaisuna a dalan, awan peggad a ruta Agturong kadagiti larangan. Matmatam ti tunggal sikko ti karayan Ti nangangato a rangkis a mauli Sumang-at iti bantay Pangato, pasikig, pababa, Bayat a pagduaduaan ti tunggal samek Paglemmengan no adda nauni nga helikopter literary folio
RAMUT A puersa iti tangatang Bayat a nairut ti panangpetpet iti paltog Nakasagana a pumatay iti masirsirig Naannad nga adalen ti tunggal puesto, Ti kalbit, ken nairut a talmeg iti gatilyo. Saan pulos nga ikkaten iti panunot Dagiti napuoran a bangkay, napugotan ti ulo, Narames a bangkay ti natay a kadua, Dagiti napukaw ken saanen a makita pay, Dagiti napakan ti sigarilyo Dagiti natukkolan ti bakrang Bayat a dagiti traydor ken pasista ket agragragsak Iti kinalanggong da Bayat nga agpakpakatawa ti announcer A mangipadpadamag iti promosyon dagiti heneral. Lagipen tayo dagiti pimmusay a mannakigubat- Saan a nagparintumeng wenno nagpakaasi iti estado, Nairut a pinetpetan da ti armas, Inanusan a nangan nga awan asin, Uray mano a subo laeng. Inanusan ti lam-ek ti rabii ken bara ti agmatuon, Ti adayo kadagiti ay-ayaten da. Nabaelan da a sinango dagiti parikut. Lagipem dagitoy! ti panagrigrigat ti masa, ti pannakaidadanes ti pagilian ken dasig- nadagdagsen dagitoy no idilig kadagiti bukod a problema. Rimbawan dagiti bagahe! Bumangon manipud iti pannakapaay! Umaddang paabante- Bagí, panunot, ken pakinakem! 37
38 Kumusta, Mannalon a Kadua Micaela Gabriel, Ilocos Sur, 1997 Dati kayon a makitkitak Ngem saan ko nga ammo ti nagnagan yo Mairuprupaan kayo Ngem diak ammo ti katatao yo Adda kayo iti dimmakkelan a paraangan Ngem saan kay' nga ikaskaso Makalanglangen kayo Ngem awan kayo iti panunot ko Sabali nga aglawlaw, sabali a panagbiag Ti kayat ko idi a maragpat Ngem itan agsubsubli kayo Wenno agsubsubliak kadakayo Dakayo a saan ko nga am-ammo idi Ket nauneg nga am-ammok ita Gapu ta ti nagnagan yo Ket nagbalin metten a nagan ko Dagiti takiag yo, dakulap, ken dapdapan Ket adda da metten iti kinataok Dagiti panganan, pagturogan, pagtaengan Dagiti isem, lulua, dukdukot, ken balligi Ti lubong yo ita Ket lubong ko metten Gapu ta masapul nga aramiden Ken kinayat ko a maaramid Dati-dati ket kadawyan kay' la a mabuybuya Ngem sikay' ti kapipintasan ken katatan-okan 'tatta Dati-dati dagiti mangtagtagibassit kadakayo ti kayat ko a kadua Ngem isuda metten ti laklaksidek ita Dati-dati saan ko nga ammo ti serbi yo iti pagilian Ngem tatta, ipatpatakderan kayo ti pedestal Iti kaunggan 'toy pusok ken kapanunotan literary folio
RAMUT Daytoy ket gapu ta ti biag ko Ket pakasaritaan ti panagbalbaliw ti biag yo Pinanawak ngarud ti sigud a panagbiag Biag nga adayo kadakayo, biag a kabukbukodan Ket 'tatta ti biag yo innak pagbibiagan Taltalaytayen dagiti tambak a naitukit Ti kapagayan, katabakuan no sadinno't ayan yo Paglinongan, pagturogan dagiti kalapaw yo Iti sidong yo, kanayon a kunkunak "Dagiti agbambannog, isuda't masapul nga agsagrap ti kinabaknang a parpartuaten da" Dagiti dati a tangtangadek ken kalanglangen ko Dagiti edukado, propesyonal ti syensya, teknolohiya. ken literatura Ket naaddaan da laeng ti nagan ken pateg Gapu ta ti intelektwal a kabaelan da Ket nagtaud ken nakabasar Iti materyal a produksyon ti kagimongan A patpatarayen dagiti mangtibtibbag iti bato ken balitok Mangtuntunaw iti asero, mangpapaandar iti makina Ken dakayo nga agsuksukay a kalanglangen ko 'tatta 'Tatta ket agpakpakadaak iti dasig a naggapuan Ken umar-arakup iti mannalon ken anak ling-et Saan, saan a gapu ta laklaksidek ti dasig ko No di ket gapu ta daytoy a dasig ket agtalinaed Ken maaddaan kaipapanan laeng No dakay' nga anak ling-et ti rumimbaw Ken gapu ta ti biag ko ken dagiti kapadak Ket agbalin a napateg laeng No maisilpo kadakayo nga agdamdamili ti kagimongan Gapu ta ti masakbayan ti sangalubongan Ket nakabasar iti panagraira ti dasig Ken pananggun-od ti amin a bileg yo Uray pay kaipapanan na daytoy Ket panangidaton a kangangatuan Iti altar ti naindasigan a pannakidangadang 39
40 literary folio Awis Ti Nalabaga a Mannakigubat Micaela Gabriel, Ilocos Sur, 1997 Ti pudot ti bigat ket awanan saririt Nga ikabkablaaw ti naliday nga init Kas met ti awan ay-ayo A nangitulod ti narungsot a bagyo Ngem... Saan dakam' a malapdan Gurruod, kimat ti daya ken amianan Ket agturong kam' kadagiti tallaong Purpurok dagiti mannalon Kas met ti saan a malapdan Panangbatok ti tudo a nailiwan Ken daga kayat na a maagkan Umay ka, agtutubo Ti ilik a naikulbo Sumurot ka innakam' danggayan Magna iti napitak a dalan, kabambantayan Bay-an a makiandingay ti tugtugot tayo Kadagiti baddek ti nuang a sumarsaruno Ibatbati na dayta ti maysa a palagip Ti panunot tayo intay' itukit Rimbawan ti pagam-amakan Di kay' agbuteng, di da tay' masurotan Ta bigla tayo a mapukaw Alun-onen ti sipnget, kabusor ket maulaw Ket dumteng tay' iti pagtaengan Ti tao a kadawyan Ngem agdamdamili ti sangalubongan Agtuktok tay' kadagiti ruangan da Nabara a kablaaw idanon kadakuada
RAMUT Mabalin a saan datay' nga am-ammo Ngem iyam-ammo tay' ti bagbagí tayo Di agpatingga ti nagnagan laglagipen Ingga't indatay arakupen Gapu ta naammuan da ngaruden A datayo gayam Ket isuda met laeng! 41
42 Lullabies for the Unborn Vicenta M. Buenafe, Ifugao, 1996 In the jungle's heart rests our cathedral Imposing hardwood trunks thrust from the earth To support buttresses of leafy boughs That daily brush an ever-changing sky Here the cold mist is warmth The wetness of rain is shelter Each heartbeat counts as a hundred Each freedom is farewell Upon the blazing pyres of our fallen We temper the swords of our cause From the flames we draw the ideals of a better world Built from the textures of home, memories of childhood And lullabies for the unborn literary folio
RAMUT Duayya para kadagiti di pay naipasngay patarus ti "Lullabies for the Unborn" Iti puso ti kabakiran, nakatakder ti katedral tayo Dadakkel a puon ti narra manipud iti daga Adigi a mangaw-awit kadagiti sanga ken bulong Inaldaw a manggawgaw-at iti kanayon nga agbalbaliw a langit Ditoy ti nalamiis nga angep ket pudot Ti basá ti tudo ket linong Kada pitik ti puso ket sangagasut Kada wayawaya ket pakada Iti aggilgil-ayab a tanem dagiti martir Matenneb dagiti armas ti dangadang tayo Manipud iti apuy, adawen tayo dagiti arapaap para iti baro a lubong A mapartuat manipud kadagiti ramen ti taeng, lagip ti kinaubing ken duayya para kadagiti di pay naipasngay 43
44 Guerrilla Camp Vicenta M. Buenafe, Abra, 1986 a poet's inspiration a guerrilla's necessity the jungle sanctuary where one is hypnotized by the translucent voices of a spring supplying kitchen water where the sun pierces the thick foliage at midday shifting greenish golden shafts of light that tease the lonely lines of laundry literary folio Kampo Gerilya patarus ti "Guerrilla Camp" inspirasyon ti mannaniw kasapulan ti gerilya kabakiran a sangtwaryo no sadino a mangted parparmata ti nalitnaw a boses ti ubbog a paggapuan ti danum ti kusina no sadino a salsalputen ti init ti napuskol a bulbulong iti agmatuon agbaliw-baliw a berde balitok raya a mangsutsutil kadagiti naliday a binilag
RAMUT M-79 Adayo ti nadanon, Madandanon daytoy a paltog. Iti bainan na, inyukit Ti nabayadan a soldado a nangiggem ditoy Ti tunggal letra dagiti probinsya A nakaidestinoan na: Davao, Cotabato, Samar, Tarlac, Ken iti maudi ket Cagayan. Kadagiti kanito ti panaguray na Iti misyon sakbay ti panagraut, Wenno kalpasan ti maysa a nadara a labanan, Bayat ti panaginana na No sadino a ti tay-ak ti gubat Ket adayo ken kasla daan a tagtagainep, Ti paltog ket ay-ayamen ti mabaybayadan a soldado Nadagsen nga itúdok na Ti immuko na iti nalamuyot a pingping Iti kayo ti paltog inggana a maiyukit Ti mapa ti kinaranggas na. Nakabarbara ti ipugpugso na nga apoy Daytoy a paltog, makubkubbo ti langit ken daga Uni't gurruod a mangbuong iti ulo Kumutkot iti barukong ti intero a pagilian. Nakatutok ti paltog kadagiti umili. Itatta, daytoy a paltog ket Addan iti ima ti Nalabaga a mannakigubat. Tunggal putok daytoy ket mangiyuk-ukit kadagiti baro a letra Iti banga-banga ti kabusor iti aniaman a lugar Ti pagilian. Adayo ti nadanon, Madandanon, daytoy a paltog. 45
46 A Letter for Vincent Vicenta M. Buenafe, Abra, 1986 Daddy has joined the little man's army fighting the little man's war Daddy wears no uniform just the little man's clothes threadbare garments soaked in soil Daddy has no cannon no planes, no ships he carries the little man's gun wrested from the enemy's dying grasp Daddy lives the little man's hours from cold dawns to starlit evenings raw, sweat-stung bodies and meager kitchens Daddy marches not to bugles and drums but to the songs of the little man canticles of hope for the offspring of struggle literary folio
RAMUT Surat kenni Vincent patarus ti "A Letter for Vincent" Simmampa ni ama iti hukbo dagiti marigrigat lumablaban iti gubat dagiti marigrigat Awan ti uniporme ni Ama no di ket kawes ti marigrigat rutrot napitakan Awan ti kanyon ni Ama awan eroplano, awan barko bitbit na ti paltog ti marigrigat a naagaw iti ima ti matmatay a kabusor Makibibiag ni Ama kadagiti marigrigat nalamiis a parbangon inggana mamituen ti langit bannog ken ling-et bisin Agmartsa ni Ama saan nga iti uni dagiti trumpeta ken tambor no di ket iti kanta dagiti marigrigat ayug ti namnama para kadagiti annak ti dangadang 47
48 Kasama Ka Luisa Ngumiti ka sa pagitan ng pagod at tuwa sa maghapong paggampan ng gawaing masa kinunan ng larawan ng aking isipan ang mga ngiting iyon Ilang buwan ka nang di nakita Ilang araw pa bago muling mapagmasdan? itatago ko ang iyong larawan sa pagitan ng mga pahina ng pangamba at pag-asa sapagkat ang ngayo'y panahon ng panganib... Lagi, kakaba-kaba ang dibdib sa animo'y putok ng baril o sa pagdaan ng helikopter... May nagbabadyang panganib at hindi nito pahihintulutan ang pagdadala ng mga ipinagbabawal na libro at manuskrito (lalo na ang mga tulad nating rebelde) kahit ang iyong sulat o larawang maaari kong hawakan kaya't sisilipin ko na lamang ang larawang kinunan lamang ng isipan sapagkat kinapos ako ng alaala ng kahapong tayo'y magkasama literary folio
RAMUT Ngunit hindi, hindi ko ikukuwadro ang iyong larawan Ang pagsintang bibigyang kulay ng pakikidigma ay kailangang lumagpas, umigpaw sa parisukat na karaniwang sumusukat sa pag-ibig Kung hindi'y bakit pa, paano pa makasasapat sa panahon ng digma? 49
50 Bagyo Ti bagyo ket sumangsangpet Mangpanday kadatayo. Dadaelen ti bagyo Dagiti pagay iti kataltalonan ken mais iti bangkag, Tumbaen na dagiti nakakapsut a kalapaw. Ngem no malpas ti bagyo Ti kalapaw a natumba Ibangon manen ti mannalon A danonen ken panawan ti bagyo. Maapit ti aniaman a nabati a pagay ken mais. Tannawagan na ti sumaruno a panagmumula, Saan nga agpaabak iti gapuanan a dadael Ti bagyo. Maysa met a bagyo Ti napasamak idi Oktubre 17 idiay Bitag Grande. Pimmusay ka, Kadua a Jacky, Bayat a makisinsinnungbat ti putok kadagiti kabusor, Naagaw ti M16 mo, pati ti tallo a pak, ken klasipikado a dokumento ken impormasyon iti sona Ket nabulabog ti plano Para iti kampanya a mannalon ken propaganda. Ngem kas ti mannalon a danonen ken panawan ti bagyo, Tumakder tay' manen, Masukisok no sadinno tayo a nagkamali, No ania pay ti nabati a maani, No ania pay ti mabalin a baliwan. Tannawagan tayo ti naraniag nga init literary folio
RAMUT Ken ti sangaribu ket maysa a posibilidad Ken namnama a launen daytoy. Saan tayo nga agpapaabak iti bagyo, Kadagiti narigat a pannakidangadang, Gapu ta saan tayon a petiburges a nakapuy Nga iti tunggal saplit ti napigsa a bagyo Ket kumleb. Datayo ket rebolusyonaryo Determinado a mangrimbaw iti tunggal bagyo. Saan kadi nga iti biag, Iti pannakidangadang, Kadawyan nga adda bagyo? 51
52 Apay a Nalabaga ti Rupa ti Init? No nalabaga ti rupa ti init, Adda gubat. Pagsasao. Nalabaga unay ti rupa ti init Iti panaginnagaw ti sipnget ken lawag Iti nasapa a sardam a kumamkamat Iti lumlumned nga init iti laud Iti panagliday ti sardam. Isu nga uray iti panagsaknap ti sipnget Ti bulod a lawag ti bulan Ket kolor nalabaga, saan nga amarilyo. Iti rabaw ti bantay ket maymaysa ti anniniwan. Nangato a turod iti sipnget ket makitkita. Saanen a mapagna ti nabibileg a saka A maisagsagud kadagiti lanot. Ka Enyong, mamatiak kadi kadagiti natataengan? No apay iti labaga ti init, pinugsat ti gubat ti biag mo Idinto a rumbeng koma a nasalaknibam Ti anges ni Ka Greg a naggibus gapu ta naawan kan, Sika a doktor mi? Makapapungtot a panunoten a pimmusay ka Iti ima dagiti naranggas a pasista nga awanan panunot. Natiliw ka iti palab-og dagiti ung-ong Datdatlag a pasamak, iti likod ti sipnget ti labaga A nangbungon iti rupa ti init! Agpayso ti imbagam a ti raniag ti bulan ket nabulod Iti init nga itatta ket nakalablabaga. literary folio
RAMUT Nalabaga ti rupa ti init gapu ta adda gubat. Nalabaga daytoy gapu ta agung-unget dagiti umili. Agtultuloy a mangsilaw ti bulan kadagiti nasipnget a dalan A pinagnam ken imbatim Iti dalan dagiti mannakigubat a saan nga agsarsardeng Iti pannakidangadang Inggana't magun-od ti balligi. 53
54 literary folio Ka Pinay: Manipesto Ti Naindayawan a Pannakiladingit Binekkel da ka dagiti pasista iti barut ti kuryente iti uneg ti banyo ti maysa nga ospital; sakbay daytoy pinaltogan da ka - maysa a babai nga awanan armas, pinarigat uray addaan ka ti nasaem a sugat: sugat a naoperaan nga awan anestisya! Ti amin iti biag mo ket inted mo nga awan panagbabawi kadagiti mannalon ken mangmangged ken amin a marigrigat ken mairurumen. Kinantaam dagiti umili ti Ifugao maysa ka a babai ti syudad nga immay tumulong ken agserbi iti umili. Manipud kaaddam iti sidong ti masa, naipasngay manen ti maysa nga Ifugao: nakatapis, Tuwali iti dila, mama iti bibig. Ragsak ken panagayat mo ket kas lawag ti init. Ti amin nga aramid mo ket pudno a panagayat saan nga asi. Dagiti nakadumog ket binangon mo tapno sarangten ken sanguen da ti kalaban
RAMUT ket maisubli ti naindayawan a karbengan. Ket idinto a natiliw da ka ti kalaban kayat da nga irubom ti bukod mo a bagí ken dagiti kaduam iti intar ti masa a makidangdangadang a maibusor kadagiti naulpit. Imbes, situtured a pinilim ti naulpit a pannakakettel ti biag. Iti ipupusay mo, nabukel saan laeng ti daniw no di ket ti unget: "Saan mi a malipatan, saan da kan to a malipatan dagiti bilin mo ket indengan mi para iti panangibales iti masakbayan!" Naipablaak iti Dangadang idi Nobyembre-Disyembre 1977. Ni Purificacion Pedro alyas Ka Pinay, taga-Laoag, Ilocos Norte, ket simmampa iti NPA. Nasugatan isuna iti maysa a labanan ken tiniliw ti kabusor. Iti ima ni Col. Rodolfo Aguinaldo, natortyur ken natay ni Ka Pinay idi Enero 1976. Ni Aguinaldo ket pinatay ti NPA idi Hunyo 19, 2001. 55
56 Children of Tommorrow Kahlil Gibran Your children are not your children, They are the sons and daughters of life's longing for itself. They come through you but not from you, And though they are with you, yet they belong not to you. You may give them your love but not your thoughts, For they have their own thoughts. You may house their bodies but not their souls. For their souls dwell in the house of tomorrow, Which you cannot visit, not even in your dreams. You may strive to be like them But seek not to make them like you. For life goes not backward nor tarries with yesterday. You are the bows from which your children As living arrows are sent forth. The archer seeks the mark upon the path of the infinite, And he bends you with his might That his arrows may go swift and far. literary folio
RAMUT Annak ti Masakbayan patarus ti "Children of Tommorrow" Dagiti annak yo ket saan yo nga annak, Isuda ket annak ti tarigagay ti biag. Agtaud da babaen kadakayo ngem saan a manipud kadakayo, Ken numan pay adda da iti denna yo, saan yo ida a kukua. Maited yo ti ayat kadakuada ngem saan ti kapanunotan yo, Gapu ta addaan da ti bukod a kapanunotan. Maibalay yo ti bagí da ngem saan a ti kararua da. Gapu ta ti kararua da ket agnanaed iti balay ti masakbayan, A saan yo a maserrek, uray iti tagtagainep. Mabalin yo nga ikagumaan a tuladen ida Ngem saan yo a piliten a tumulad da kadakayo. Gapu ta ti biag ket saan a paatras, saan nga agtalinaed iti napalabas. Dakayo ti biat, no sadino a dagiti annak yo ket Sibibiag a pana nga agrubbuat. Ti agpana a mangiturong kadakuada iti dana ti biag, Ket ingget pigsa a mangbinnat kadakayo Tapno dagiti pana ket napartak ken makadanon iti adayo. 57
58 Bata Ka Luisa Batang musmos ika'y nakakatuwa Kakulitan kung minsan nama'y nakakapika Ngunit nalulungkot ako kung aking nagugunita Paano kung lumaki ka At ito pa rin ang magigisnang sistema? 'Wag ka sanang lamunin ng mapaniil na sistema Mura mong isipan sana'y maunawaan na Upang makasama sa pagpapalaya Nitong ating bansa literary folio
RAMUT Birth Vicenta M. Buenafe, Ifugao, 1995 mountains sleep gigantic, peaceful beneath a crystal blanket of rain they dream the mist rises slowly, so slowly pristine billows from a fire that rages in the veins of this Land through crevasses and peaks it rises slowly, so slowly a parting lover's caress before the skyburst of stars gently vanish into a new morning 59 Pasngay higante a bambantay natalna, nailibay agtagtagainep da iti sidong ti kristal nga ules ti tudo ngumatngato dagiti ulep nainayad, nakain-inayad natarnaw a banesbes manipud iti apuy a gumilgil-ayab kadagiti urat daytoy a Daga kadagiti derraas ken turod ngumatngato nainayad, nakain-inayad apros ti sumina a kaayan-ayat sakbay a ti rissik dagiti bituen ket in-inut nga agpukaw iti baro nga agsapa
60 Urban Poor Vicenta M. Buenafe, Quirino Hill, Baguio, 1983 You labor You sweat You seek to change The silent curves Of mother earth's wealthy bosom The wind brittles your skin The sun turns you into a sponge of sweat You labor You build For each barrel you sweat You are paid a measly mouthful Every thought Is for a fistful of coins To feed your hungry children Each teardrop Frustration and fear For Death stalks the poor and sickly Each shout is of anger and more anger A thunderous fury You labor You struggle Your every step is a journey Your every road is eternity I know You shall emerge From your cocoon to light You are as old as the earth You seek to change literary folio
RAMUT Nakurapay iti Syudad patarus ti "Urban Poor" Agtegged ka Agling-et ka Kayat mo a baliwan Dagiti naulimek a kurba Ti nabaknang a barukong ni ina a lubong Agkuplat ti kudil mo iti abagat Agarubos ti ling-et mo iti init Agtegged ka Agpartuat ka Iti kada bariles ti ling-et mo Mabayadan ka iti maregmeg Kada panunot mo ket maaddaan ti sangakammet a maipakan kadagiti mabisbisin nga annak mo Kada lua Pannakapaay ken buteng Gapu ta an-anupen ni Patay dagiti marigrigat ken masakit Kada pukkaw ket unget ken nayon nga unget Aggurgurruod a pungtot Agtegged ka Lumaban ka Kada addang mo ket panagdaliasat Ti dalan mo ket naunday Ngem ammok Agbannawag ka Manipud iti sipnget Kas iti daan a lubong Kayat mo nga agbaliw 61
62 Hindi magtatagal Ka Chui, Oktubre 5, 1998 Masyado nang mataas ang nililipad mo Tila wala kang takot sa hangganan ng mundo Ang makinang kumakain ng materyal na imported Ay di naman kayang mag-isa Ang kapital mo ay napaka-inutil Kung di naman namin ito pagugulungin At pagkatapos... Kung hagisan ng mura kaming nakayuko Para bang di kami marunong mainsulto, Sinasampal mo kami ng sweldong salapi Na hindi naman sapat ang nabibili, At kung bagsakan kami ng benepisyo Ipinagdadamot ang kakarampot na nga'y Kukupitan mo pa Sige lang, sige lang. Ipagpatuloy mo lang... May hangganan ang lahat ng pandurusta Hindi magtatagal, kami'y magkakaisa't mag-aalsa! literary folio
RAMUT Huling Halakhak Ka Chui Buhay na ang makinang de-kadena Sunud-sunod na ang labas ng damit na magara Libo ang likha sa dose-oras na paggawa Kalidad ay pantapat gawang-ibang bansa Pasahod naman ay retaso lang Ng magagara nilang nilikha Sumisilip ang nanlalaking mata Sa hibla ng utak na ga-kuko Ingat na di mapaso ng sangkap na asido Paganahin ang elektronikong nagpapaikot sa mundo Bukas nama'y di sigurado Hindi sapat na mga benepisyo Nagkikintaban ang mga balat na gwantes Napakamakulay ng plastic na pigurin Naglalakihan ang mga damit-panglamesa Pati na rin ang mga bag na pang-camping Pangangatawan nama'y nanlulumo Kundisyon sa paggawang di makatao Tapos na naman ang araw-paggawa Nag-uuwian na ang mga manggagawa Humahalakhak ang mga kapitalista Sa tubong walang kahirap-hirap na nakuha Galit sa dibdib na nagiging bato Silang kaharap ng karet at maso 63
64 Ang Magnanakaw Vicenta M. Buenafe, Baguio, 1983 Minsan, sa paradahan ng mga trak Mga dambuhalang nagbibiyahe Ng mga kung anu-ano Napadaan ang isang batang magbibinata Payat, iika-ika Marumi, namumutla Halata kong gutom at sakitin Mula sa bukas na likuran ng isang trak Hinugot ng hangin ang paanyaya Ng halimuyak ng sako-sakong bigas Na namayani sa panghi ng inihiang gulong at nakakahilong gasolina Lumapit ang bata, lumanghap Mabilis na sumulyap sa paligid, Sa ilalim ng trak - tiniyak na walang pahinanteng nakaduyan Umikot sa harap - siniguradong walang drayber na tulog sa upuan Palihim na dumampot ng bato at bumalik sa likuran ng trak Hinampas nang hinampas ang isang sako Hanggang sa mabutas at umagos Ang mga mabango at mapuputing butil ng bigas At wari'y wala sa isip na dumakot Isinubo, idinuwal Muling dumakot, muling isinubo Dali-daling binuhol ang harapan ng camiso At pinansalo sa bigas Ano ba ang ilang kilong mawawala sa isang trak? Kawawang bata hindi napansin Ang gwardyang sumisigaw Magnanakaw, magnanakaw! Nakakatulig ang putok literary folio
RAMUT De-sabog ng gwardya ay umusok Humampas sa likod ng trak ang bata Unti-unting naupos at humalik sa lupa Patuloy ang agos ng bigas Papabilis at paparami Tila bang pupunuan ang butas sa dibdib ng bata Marami kaming lumapit May mga pahinante at drayber na tumigil sa panananghalian May mga gwardyang nagsisigawan At marahil marami din sa amin ang nakabasa Na nakasulat sa butas na sako BIGAS AY MAHALAGA, HUWAG TAYONG MAG-AKSAYA! 65
66 Kung Tuyo na ang Luha Mo, Aking Bayan Ka Amado V. Hernandez, Agosto 13, 1930 Lumuha ka, aking Bayan; buong lungkot mong iluha ang kawawang kapalaran ng lupain mong kawawa: ang bandilang sagisag mo'y lukob ng dayong bandila, pati wikang minana mo'y busabos ng ibang wika; ganito ring araw noon nang agawan ka ng laya, labintatlo ng Agosto nang saklutin ang Maynila. Lumuha ka, habang sila ay palalong nagdiriwang, sa libingan ng maliit, ang malaki'y may libangan; katulad mo ay si Hule, naaliping bayad-utang, katulad mo ay si Sisa, binaliw ng kahirapan; walang lakas na magtanggol, walang tapang na lumaban, tumataghoy, kung paslangin; tumatangis, kung nakawan! Iluha mo ang sambuntong kasawiang nagtalakop na sa iyo'y pampahirap, sa banyaga'y pampalusog: ang lahat mong kayamana'y kamal-kamal na naubos, ang lahat mong kalayaa'y sabay-sabay na natapos; masdan mo ang iyong lupa, dayong hukbo'y nakatanod, masdan mo ang iyong dagat, dayong bapor, nasa laot! Lumuha ka kung sa puso ay nagmaliw na ang layon, kung ang araw sa langit mo ay lagi nang dapithapon, kung ang alon sa dagat mo ay ayaw nang magdaluyong, kung ang bulkan sa dibdib mo ay hindi na umuungol, kung wala nang maglalamay sa gabi ng pagbabangon, lumuha ka nang lumuha't ang laya mo'y nakaburol. literary folio
RAMUT May araw ding ang luha mo'y masasaid, matutuyo, may araw ding di na luha sa mata mong namumugto ang dadaloy, kundi apoy, at apoy na kulay dugo, samantalang ang dugo mo ay aserong kumukulo; sisigaw kang buong giting sa liyab ng libong sulo at ang lumang tanikala'y lalagutin mo ng punglo! 67
68 No Nagmagan ti Luam, pagiliak patarus ti "KungTuyo na ang Luha mo, Aking Bayan" Aglua ka, pagiliak; sililiday nga iluam ti nakalkaldaang a nakapaay-an ti nakakaasi a dagam: ti bandera a simbolom, sinallukoban dayo a bandera, pati sao a tinawid mo, inadipen dayo a sarita; kastoy met la' nga aldaw idi, wayawayam ket inagaw da maika-sangapulo ket tallo ti Agosto idi nagammatan da ti Manila. Aglua ka, bayat ti napalalo a panagrambak da, iti tanem ti babassit, ti dadakkel agkakatawa; kapadpadam ni Hule, inadipen bayad-utang, kapadpadam ni Sisa, binagtit ti kinarigat; awanan pigsa nga agsalaknib, awanan tured a lumaban, aganug-og no patayen, agsangsangit no matakawan! Iluam ti sangagabsuon a pannakapaay a nangabbong, a kenka ket pammarigat, iti dayo pampabussog, amin a kinabaknang mo namimpinsan a naibus, amin a wayawayam naggigiddan a naggibus; matmatam ti dagam, nakaguardya dayo a soldado, matmatam ti baybay mo, nakapalikmot dayo a barko. Aglua ka no dita pusom napunasen ti panggep, no ti init iti langit mo kanayonen a nakalennek no ti allon iti baybay mo saanen nga agdalluyon, no ti bulkan iti barukong mo saanen nga agungor, no awanen siririing iti rabii ti dangadang aglua ka man nga aglua, di agungar wayawayam. Addan to aldaw, dayta luam ket maibus, agmaga, addan to aldaw a dita matam a lumlumteg, saanen a lua ti agayos, no di ket apoy, apoy a maris dara, literary folio
RAMUT bayat a ti daram ket agburburek a landok; agpukkaw ka a situtured iti gil-ayab ti ribu a pinatud, ken ti daan a kawar mo, pugsatem babaen iti putok! 69
70 Isang Dipang Langit Ka Amado Hernandez, bartolina ti Muntinlupa, Abril 22, 1952 Ako'y ipiniit ng linsil na puno hangad palibhasang diwa ko'y piitin, katawang marupok, aniya'y pagsuko, damdami'y supil na't mithiin ay supil. Ikinulong ako sa kutang malupit: bato, bakal, punlo, balasik ng bantay; lubos na tiwalag sa buong daigdig at inaring kahi't buhay man ay patay. Sa munting dungawan, tanging abot-malas ay sandipang langit na puno ng luha, maramot na birang ng pusong may sugat, watawat ng aking pagkapariwara. Sintalim ng kidlat ang mata ng tanod, sa pintong may susi'y walang makalapit; sigaw ng bilanggo sa katabing muog, anaki'y atungal ng hayop sa yungib. Ang maghapo'y tila isang tanikala na kalakaladkad ng paang madugo, ang buong magdamag ay kulambong luksa ng kabaong waring lungga ng bilanggo. Kung minsa'y magdaan ang payak na yabag, kawil ng kadena ang kumakalanding; sa maputlang araw saglit ibibilad, sanlibong aninong iniluwa ng dilim. literary folio
RAMUT Kung minsan, ang gabi'y biglang magulantang sa hudyat - may takas! - at asod ng punlo; kung minsa'y tumangis ang lumang batingaw, sa bitayang muog, may naghihingalo. At ito ang tanging daigdig ko ngayon - bilangguang mandi'y libingan ng buhay; sampu, dalawampu, at lahat ng taon ng buong buhay ko'y dito mapipigtal. Nguni't yaring diwa'y walang takot-hirap at batitis pa rin itong aking puso: piita'y bahagi ng pakikilamas, mapiit ay tanda ng hindi pagsuko. Ang tao't Bathala ay di natutulog at di habang araw ang api ay api, tanang paniniil ay may pagtutuos, habang may Bastilya'y may bayang gaganti. At bukas, diyan din, aking matatanaw sa sandipang langit na wala nang luha, sisikat ang gintong araw ng tagumpay... Iayang sasalubong ako sa paglaya! 71
72 Sangadeppa a Langit patarus ti "Isang Dipang Langit" Imbalud nak ti maysa a kanunong gandat na a lipiten daytoy nakem ko, narukop a lasag, kuna na a sumuko, naábaken 'toy rikna, tarigagay sumaruno. Naranggas a kampo naikulongak: bato, landok, bala, naulpit a guardya; iti intero a lubong, naisinaak uray sibibiag, natay ti kaiyarigak. Iti bassit a tawa, ti laeng makitkita ket sangadeppa a langit a napnuan lua, naimut a liwliwa ti nasugat a puso, bandera iti pannakapukaw ko. Mata ti guardya, natadem kas kimat, awan makaasideg iti nakatulbek a rehas; ikkis ti balud iti abay a selda kasla anug-og ti ayup iti kueba. Kasla maysa nga alimbatong ti agmalem a guyguyoden ti saka a nadagem, ti agpatnag ket nangisit a manto iti selda ti balud a kas iti lungon. No maminsan, mangngeg ti nabuntog a danapidip nadagsen a kawar agkaratikit; iti nakapsut nga init agbilag nga apagbiit, sangaribu nga aniniwan nga imbel-a ti sipnget. literary folio
RAMUT No maminsan, ti rabii ket bigla a makigtot iti alarma - adda naglibas! - bala umaratupot; no maminsan, daan a kampana agsangit, iti baludan a pagbitayan, adda agngangabit. Ket daytoy laengen ti lubong ko itan - sementeryo't sibibiag daytoy a pagbaludan; sangapulo, duapulo, ken ingga't panungpalan ti intero a biag ko, ditoy nga agpatinggan. Ngem awan buteng-rigat 'toy nakem ko ken nakired latta daytoy a puso; ti baludan ket paset ti pannakidangadang, ti mabalud ket pakakitaan ti saan a panagsuko. Ti tao ken langit ket saan a dagmel ken saan nga agnanayon a ti adipen ket adipen, tunggal panangidadanes adda kabatog a sungbat, inggana adda Bastilya*, adda pagilian nga umarayat. Ken no bigat, dita met laeng, innak to makita ti sangadeppa a langit nga awanen lua na, balitok nga aldaw ti balligi agalinaga... nawaya a sabatek ti pannakawayawaya! Bastilya - baludan 73
74 Panata sa Kalayaan Amado V. Hernandez, Camp Murphy, Oktubre 1951 Bilanggo: piit nang malupit ng kapangyarihang bihag din ng kanyang takot sa matwid; ilang panahon nang kinulong at sukat nang sukdulang higpit: daming mga araw, ang aking asawa ay di makalapit, kawawang bunso ko ay di madampian ni isa mang halik; mga kaibigan, kasama't kapatid, bawal ang sa aki'y makipagulayaw kahit ilang saglit; ibong piniit na'y walang habag pa ring pinutlan ng bagwis; mistulang salarin o isang maysakit, biglang iniligpit at itiniwalag nila sa daigdig; ang aking higaa'y tablang maligasgas at wala ni banig na iisang dangkal sa amoy-libingang simentong malamig, ang aking pagkain ay laging mapait, ang kasuotan ko ay laging limahid; ang mukha ng araw, ano bang tagal nang sa aki'y nagkait? ang luom na hangin ay singaw ng lason ang inihahatid, ang yabag ng kawal na bantay ay dinig ang gabing pusikit, ang tiktak ng oras, tila tanikalang di mapatid-patid... Ako'y nagtitiis... A, labis at labis ang binabata kong tiisi't hinagpis! Bakit? bakit? bakit? Walang sumasagot! Walang umiimik... Ako ba'y suminsay sa batas kung kaya pinagdusang tikis? nagdaya? pumatay? nanggaga? nanggahis? nagpayaman baga sa pamumulubi ng bayan kong amis? Gising ang Bathala't Kanyang nababatid na kung tunay akong nagkasala'y dapat purihin nang higit: literary folio
RAMUT kasalanan kayang magdilat ng mata't magbuka ng bibig? kasalanan kayang magtanggol-itindig ang katotohana't katarungang lupig ng bayang mahirap-ng dustang paggawa't aping magbubukid? kasalanan nga bang ang buhay ng dukha't dangal ng maliit ibangon nang buong pagmamalasakit? laban sa tirano, di ba kabanalan ang paghihimagsik? Ngunit hindi lihim sa kahit na sino: 'pag ang namumuno sa isang gobyerno ang unang hangarin ay pananagano sa kapangyarihan, kamanyang, at gintong akibat ng trono, ulong sa putikan pupulutin bawat di yumukong ulo... ganyan ang istorya magmula kay Kristo hanggang kina Burgos, Rizal, Bonifacio, at maging nito mang itinitimpalak na malaya tayo; lumuhod sa puno't humalik ng kamay sa palalong dayo ang di mababaling tuntuni't panuto, at pagkakasala sakaling matuto ng pangangatwiran: Itong Pilipinas ay sa Pilipino! Ako'y ikinulong ng mga kaaway ng laya't liwanag- ng laya sa gutom, ng laya sa takot at layang mangusap, ng layang sumamba sa Bathala't hindi sa diyos na huwad; salamat, at libong salamat... talastas kong ako'y hindi nag-iisa sa ganitong hirap, talastas kong ako'y hindi mag-iisa sa pagkawakawak; pupuong libo, laksa, yuta't angaw ang kaisampalad na tagapagmana ng masayang Bukas; ang taghoy ng bawat inang naging Sisa sa dusang dinanas, ang may luhang dasal ng nagluksang balo sa asawa't anak, ang iyak ng batang sa kasanggulan pa'y ulila nang ganap- mga walang malay na di iginalang ng bangis at dahas, 75
76 ay dinig kong lahat, mabisang balsamo sa kirot ng aking kalulwang may sugat. Ang libong nasadlak sa mga piitan ang laksang inusig at pinarusahan na kawangis ko ring pinapagkasala'y walang kasalanan, kahit walang sakdal ni hatol ng aling may puring hukuman, ang hindi mabilang na pinaglupitan sa bukid at nayon, sa lunsod at bayan, ang lahat ng dampa, kubo, barung-barong na nilapastangan, at ipinalamon sa apoy, pati na ng naninirahan, ang mga nalibing nang walang pangalan ni kurus man lamang, di makalilimot ni malilimutan, at ang tinig nila'y abot sa pandinig ng kinabukasan. Yaong mataimtim sa pananalangin, yaong tumatangis sa gitna ng dilim ng gabing malalim, yaong sa libinga'y malimit abutin ng maputlang sinag ng mga bituin, yaong tigib-hapis ang ligaw na daing nagmula kung saang anakin ay buntonghininga ng hangin, yaong naglalamay sa parang, sa gubat at bulubundukin, supling nina Elias at Kabisang Tales ng liping magiting na sumumpang hindi magpapaumanhin sa pangaalipin; sa tahasang turing: lahat ng siniil na may karapatan at nasang maningil, sila'y handa't gising literary folio
RAMUT at kaisanglayon ng tanang sa baya'y hindi magmamaliw, isang bansang lakas na di mapipigil, isang mundong buhay na di masusupil, siyang sasalubong sa gintong liwayway ng gintong mithiin! Ang aking katawa'y oo nga't bilanggo, ngunit ang isipan at tibok ng puso ay di mangyayaring kulungin saglit man ng bakal o ginto; ang pananalig ko sa malayang kuro, kasama ng hangin at sikat ng araw sa lalong malayo; sa huni ng ibon, sa sigaw ng alon at angil ng punlo, sa tutol ng madla sa lahat ng utos na buktot at liko, sa sumpa ng tao sa kawalang-budhi ng masamang puno, ay nakikisaliw ang aking kalulwang walang pagkahapo, hanggang sa makamtan ng bayan ang taal na lupang pangako- at kahit na nila kitlin ang buhay ko't biyakin ang bungo, sa bungo ko'y buong nakalimbag pa rin sa sariwang dugo: "Pilipino akong sa mambubusabos ay hindi susuko!" 77
78 literary folio Sapata iti Wayawaya patarus ti "Panata sa Kalayaan" Balud: impupok ti turay a naulpit a balud met laeng ti buteng na iti kinalinteg; nabayagakon a naikulong ken napalalo a nalipit: adun nga aldaw, ti asawak ket saan a makaasideg, nakakaasi a buridek ko di man la maipaayan uray maysa nga agek; dagiti gagayyem, kakadua, ken kakabsat maiparit a makilangen kaniak uray man apagbiit, kasla ngaruden naikulong a billit, pawis na pay awanan asi nga inda kinartib; pinagbalin dak a kriminal, masaksakit, insina dak iti lubong, binusalan iti bibig; pagiddaak nakersang a tabla, awan uray aplag a sangkaputed iti semento a nalamiis ken nabangsit; maited a kanek ket kanayon a napait, lupot ko kanayon a narugit; ania'n a kinabayag a naipaidam kaniak ti rupa ti init? nalungnguop nga angin, alingasaw a sabidong ti inna isangpet, soldado a bantay mangngeg nga umarimpadek iti rabii a nakasipsipnget, tiktak ti oras, kasla kawar a di-maputed-puted... Agsagsagabaak, ah, nasakit Unay, nasakit bakbaklayek a tuok ken ladingit! Apay? Apay? Apay? damagek Awan sumungsungbat! Awan agtimtimek... Nilabsing ko kadi ti linteg isu a dusdusaen dak ti naulpit? nagsaur? pimmatay? naggundaway? nagrames? nagpabaknang iti likudan ti panagpalpalama ti pagiliak a maidadanes? Siririing ken ammo ti Dios
RAMUT no pudno a nakabasolak, rumbeng ketdi a maikkanak ti pannakabigbig: basol kadi ti mangimulagat ti mata ken mangilukat ti bibig? basol kadi ti itakderan-agsalaknib kinapudno ken kalintegan a maliplipit marigrigat a pagilian ti mangmangged ken mannalon a mailupitlupit? basol kadi a ti biag ti mabisbisinan ken dayaw ti babassit ket ibangon a napno't panangisakit? laban iti tirano, saan kadi a kinabannuar ti pannakiranget? Ngem saan a limed iti uray sinno: no ti mangidadaulo iti maysa a gobyerno iyun-una na ti panangdios iti bileg, insenso ken balitok a kakuyog ti trono, iti kapitakan a matinnag tunggal ulo a di agkurno... kasta ti pakasaritaan manipud ken Kristo agingga kada Burgos, Rizal, Bonifacio; ken uray pay ita a maipaspasindayaw nga adda wayawaya kano; iti turay agparintumeng ken iti ganggannaet agmano ti linteg ken suro a di makillo, makabasol ti sinoman a makasursuro ti panangikalintegan: Ti Pilipinas ket para iti Pilipino! Imbalud dak dagiti kabusor ti lawag ken wayawaya- wayawaya iti bisin ken buteng, wayawaya nga agsao; wayawaya a mamati iti pudno a dios, saan nga iti dios a palso; 79
80 Agyamanak, maminribu nga agyamanak ammok a saanak nga agmaymaysa iti kastoy a rigat, ammok a saanak nga agmaymaysa a maisubsubo iti peggad Manopulo, ginasut, rinibu, minilyon a di mabilang ti kapadpadak a mangtawid ti naragsak a Masakbayan; ti asug ti tunggal ina a nagbalin a Sisa iti tuok a sinagrap, ti aglulua a kararag ti lumlumdaang a balo iti asawa ken anak, ti sangit ti ubing a maladaga pay ket naulilan - awanan-puot a biktima ti ulpit ken ranggas, innak amin nangngegan nabileg a balsamo a mangbibineg iti ut-ot ti kararuak a nasugatan. Ti rinibu a nagtungpal kadagiti pagbaludan ti riniwriw a nausig ken nadusa uray no awan nakaidaruman a padak a napabasol uray awan nagbasolan, uray awan husga ti aniaman nga ukoman, ti di mabilang a naranggasan iti syudad, ili, ken kaaw-awayan, amin a bassit a sidong, abong, kalapaw, pagtaengan, iti apoy naipakan, agnanaed nairamraman; dagiti naitanem nga awanan nagan uray krus man lang, saan a makalipat wenno malipatan, ken ti timek da agallungogan dumanon iti panagdengngeg ti masakbayan. Dagiti aglulualo a naimpusoan, dagiti agladladingit iti tengnga't kasipngetan ti rabii nga adalem, dagiti masansan iti tanem a danonen dagiti nakusnaw a bituen, dagiti napnuan kaldaang ti naiyaw-awan nga aneng-eng a naggapu iti sinno nga ampon a kasla angin a sennaay dagiti aglamlamay iti aw-away, bakir ken bambantay literary folio
RAMUT annak da Elias ken Kapitan Tales a puli dagiti maingel a nagsapata a di mamakawan iti panagadipen; ti kayat na a saoen, amin a nairurumen, nga addaan kalintegan ken panggep nga agsingir, nakasagana ken siririing ken makikaykaysa iti amin, di-agtraydor iti pagilian sangapagilian a bileg a saan a malapdan, sangalubong a biag a saan a maarbengan, isu ti mangsabat iti nabalitokan a raniag ti tarigagay a nabalitokan! Ti bagik ket naibalud, agpayso ngem ti panunot ken pitik ti puso ket saan a kabaelan ti landok wenno balitok nga ikulong iti uray man apagkanito; ti pammatik iti nawaya a panagpanunot, kakuyog ti angin ken raniag ti init iti adayo; iti uni ti billit, iti daranudor ti dalluyon ken kanalbuong ti paltog, iti panagsupiat ti umili iti amin a mandar a dakes ken killo, iti pannakailunod ti tao iti kinadangkok ti karasaen a kayo ket makigidgiddan 'toy kararuak a naandur, inggana a ti nakayanakan a naikari a daga ket magun-od tayo- ken uray no inda buraken ti bangabangak ken gibusan ti biag ko, iti bangabangak nakasurat pay laeng iti dara a presko: "Maysaak a Pilipino nga iti manangidadanes ket saan a sumuko!" 81
RAMUT Cultural Caravan ti Agustin Begnalen Command: Agparparegta iti Rebolusyonaryo a Kultura Maysa a cultural caravan ti insayangkat ti Agustin Begnalen Command (NPA-Abra) idi 2001. Iti cultural caravan, maysa a yunit ti Hukbo ti nagrikus iti nadumaduma a baryo ti amianan nga Abra ken nagipabuya ti rebolusyonaryo a kultura kas iti skit, kanta, ken dadduma pay. Ti caravan ket nagleppas iti selebrasyon ti anibersaryo ti Partido no sadino a naurnong ti adu a masa ken Hukbo, kasta met dagiti bisita a naggapu iti syudad. 85
86 literary folio Kas umuna nga addang, nagimbita ti kakadua ti mangted ti workshop- treyning iti kultural a trabaho. Maysa a platun ti Hukbo ken sumagmamano a masa ti nagsanay ditoy. Dimmanon iti innem nga aldaw ti cultural workshop-treyning. Ti linaon daytoy ket panagkompos iti kanta, panagaramid iti iskrip ti skit, ken panagarte iti skit. Ti naikeddeng a tema ti pabuya ket panagpasampa iti Hukbo. Panagkompos iti kanta Iti workshop, nakaaramid dagiti kakadua ti 19 a kanta. Nadumaduma ti linaon ti kanta mainaig iti masa, kultura, ken rebolusyon. Kangrunaan iti a nagbatayan panagkompos ket ti bukod da a kapadasan. Dagiti babbaket ken lallakay a nakitugaw iti workshop ket nakatulong met iti panangibingay iti kapanunotan ken singasing da kasilpo iti nadumaduma nga ayug ti salidummay. ti kakadua Napili ti siyam a kamayatan a kanta a mausar iti concert a paset ti cultural caravan. Kaaduan kadagitoy ket salidummay. Nagpraktis met ti kakadua iti panagusar iti tongatong ken gitara kas instrumento kadagiti napili a kanta. Ti kanta nga "Ugali" ket inaramid ti maysa a kameng ti YOG. Agpampanawagan a padur-asen ti nainsigudan nga ugali iti panangisaknap ti rebolusyonaryo a kultura: Ditay koma ibain ugali a naibilin saan tay nga ibelleng ugali, kultura, gameng
RAMUT Ti mensahe met ti kanta nga "Ubing" ket masuruan koma dagiti ubbing iti rebolusyonaryo a kapanunotan tapno agbalin a kas: Tukod ti gimong tayo Kas kayo nga agtubo Manglinong iti tattao Ti "Mannalon" ket kinompos met ti maysa a kameng ti POG. Isursuro na ti napateg a papel ti dasig a mannalon iti rebolusyon: Ti daga ti nangbalkot kinabaknang ti gimong datayo a mannalon puersa ti rebolusyon. Ti "Pipiya-ok" ket naragsak a kanta a mangiladladawan iti inaldaw a biag ti Hukbo: Narigat unay din biag mi Latud, pikaw, butong inalgaw-algaw Ngem uray no kasta Lumuklukmegak latta. Ti kanta a "Kadua" ket mangiladladawan iti nadumaduma a problema a masabsabat ti Hukbo iti panagtignay ken kasano a rimbawan dagitoy: Ala ngarud Kadua Saan tayo a maum-uma Uray naunday man dayta Gubat nga ipagpagna Addan to ti tiempo na Magun-od ti wayawaya. Ti kanta a "Panagsampa" ket mangipakpakita iti risiris ti kapanunotan ti maysa nga agdesdesisyon a sumampa, inggana nga... Iti daytoy a tiempo inkeddeng ko 'toy biag ko kasapulan nga ituloy ko ti innak panaghukbo 87
88 literary folio Iti maysa pay a kanta, Tagalog ti nausar a lengguwahe ngem agus-usar iti ayug a salidummay: Nang ako'y dumating dito Nabighani sa ganda mo Rebolusyon ang tulad mo Na isinusulong dito Salidummay, ay diway. Ti intero a pabuya ket nakatutok iti panawagan para iti masa a sumampa iti Hukbo, aglalo dagiti agtutubo. Dagiti Skit a Naaramid Ti umuna nga skit ket napauluan iti "Tatay" - istorya ti panagsampa ti maysa nga ama. Inladawan na ti risiris iti panunot ti ama a mangibati iti pamilya ken anak na nga agtawen ti 10, ken panagrimbaw ti husto a desisyon nga ituloy ti panagsampa na iti NPA. Impakita ti skit ti kinapateg ti panangipalawag kadagiti annak iti kinahusto ti pannakitipon iti Hukbo. Kasta met a naipakita ti kinapateg unay ti suporta ti komunidad iti panangaywan iti pamilya dagiti sumamsampa. Ti maikadua nga skit ket monologue a pabuya ti maymaysa a kadua. Inistorya na ti pudno a pasamak iti bukod na a pamilya ken biag. Inistorya na ti pannakamartir ti ama na ken ti manong na, ti pannakamulat na, ti karit inggana iti panagdesisyon na a tumipon iti NPA. Ti maikatlo ken kangrunaan nga skit ket maipanggep kadagiti agtutubo a naggapu iti dasig a mannalon, mala-mangmangged, ken peti-burgesya a
RAMUT dimmalan iti proseso ti panagsampa. Nailanad ditoy dagiti dakes a panagbuya ken pagarup maipanggep iti NPA ken rebolusyon nga isaksaknap ti bulok a turay tapno pangallilaw kadagiti umili. Naipakita no kasano a narimbawan ti maysa nga agtutubo dagitoy a kapanunotan babaen iti naanus a pannakirisiris dagiti gagayyem na a simmampa iti Hukbo ken ti makitkita na met laeng a pudno a galad ti kakadua a tumultulong iti pada na nga agrigrigat. Naamiris na ti kinahusto ti rebolusyon babaen kadagiti innadal. Agingga a nagdesisyon isuna a sumampa iti Hukbo. Kas paset daytoy nga skit, ti ti kakadua panaggaraw iti Tactical Offensive kagiddan ti kanta a "Tambang." Impabuya da ti naadal da nga (individual combat techniques) kas iti spin dive, combat positions, uray dagiti combat formation. impabuya ti wagas ICTs ken Panagtasa ken Panaglagom iti Cultural Caravan Iti tunggal baryo a nagpabuyaan ti cultural caravan iti concert ken tallo nga skit, adda naisayangkat nga open forum no sadino a nagsao dagiti masa tapno ibingay ti rikna ken kapanunotan da maipanggep kadagiti naipabuya, kasta met dagiti singasing da tapno mapadur-as pay dagiti pabuya. Nasurok sangapulo a baryo ti nagpabuyaan ti cultural caravan. Napalalo ti bannog dagiti kakadua aglalo kadagiti maudi nga al-aldaw. Nupay kasta, masubbot latta dagiti kakadua ti pigsa ken regta da gapu iti nabara ken positibo a pidbak ti masa. Awan ti baryo a saan a nagtedted ti lua dagiti 89
90 literary folio masa gapu iti bileg ti mensahe dagiti rebolusyonaryo nga skit ken kankanta. Iti kabuklan, nasdaaw ti masa iti kinalaing ti kakadua. Iti maysa nga ili, maysa a baket ti nagsangit idi nangngeg na ti kanta nga inaramid ti anak na. Maragsakan unay dagiti umili a nakabuya iti cultural caravan. Nakita a maysa a dakkel a salik ditoy ket ti direkta a partisipasyon dagiti agbuybuya iti mismo a programa. Adu pay ti barbaryo a mangaw-awis iti cultural caravan nga umay iti ili da. Ti Hukbo ket rumbeng a maysa a kultural nga Hukbo. Daytoy ti maysa a napateg nga adal iti cultural caravan. Ti trabaho a kultural ket rumbeng a saan laeng a biang ti maysa a grupo no di ket amin a kameng ti NPA. Ngarud, ti trabaho a kultural ket saan a kasapulan nga iyuray wenno isanggir iti maysa a dakkel a cultural caravan. Saan a kasapulan ti maysa a platun. Uray maysa a tim, uray pay maysa nga indibidwal, ket mabalinen ken rumbeng a mangpadas ken mangtakuat iti kabaelan na nga agkultural - kanta, daniw, skit, agtokar iti tungali wenno paldong, agdrowing, kdpy. Saan a kasapulan ti dakkel a produksyon wenno pabuya. Mabalin nga agrugi ken agsanay iti saggabassit. Ken iyaramid daytoy iti amin ken aniaman a silulukat a gundaway - kadagiti espesyal nga okasyon ti masa, okasyon ti organisasyon, ken uray pay awan ti okasyon! Babaen iti panangikagumaan ken kanayon a praktika, makaurnong ti kada
RAMUT maysa ti kapadasan, marimbawan ti panangbabain, ken mapanday ti kumpyansa iti kabaelan tayo iti adu nga aspeto - iti pannakisango iti publiko, pannakilangen kadagiti umili, panangiyebkas iti kapanunotan ken rikna, panagpropaganda, panagparnuay, panangidaulo, gawaing masa, ken dadduma pay a trabaho tayo. p 91
RAMUT Panagkompos kadagiti Rebolusyonaryo a Kanta Nagkompos ti kakadua kadagiti baro a rebolusyonaryo a kanta iti maysa a workshop iti sona a gerilya. Tapno nalaklaka ken naurnos ti panagkompos da, nabingay dagiti kakadua iti babassit a grupo ken sinurot da ti lima nga addang iti panagkompos. 1. Agpili iti topiko ken panggep, ken agaramid iti outline. Nadumaduma ti panggep ti kanta: agistorya, agilawlawag, agawis. Adu dagiti topiko a mabalin a maiyaramidan iti kanta - istorya ti kasasaad wenno kapadasan ti maysa a tao, lugar, sektor, kameng ti hukbo; 93
94 literary folio panangilawlawag panangiyawis a sumampa iti Hukbo, ilinteg dagiti kamali, kdpy. iti maysa nga isyu, linya, wenno programa; Kasayaatan no kabisado dagiti kakadua ti topiko a pilien da, ken adda pateg na iti agdama a tukad ti gawaing masa iti lugar aglalo iti trabaho a propaganda. Iti nasao a workshop, dagiti tignayan a topiko ket: napili a panagilinteg, CECAP, tribal war, ken epekto ti minas. Inusar da dagiti artikulo iti napalabas nga kas ti Dangadang pagbasaran iti datos ken launen ti kanta. isyu Nagaramid da ti outline ti kanta: Rugi (manglukat iti topiko), Bagi (dagiti kangrunaan a punto ken iti analisis kongklusyon topiko) (solusyon wenno panawagan a pangserra iti topiko). tayo maipanggep ken Kas pagarigan, iti kanta a CECAP, ti panggep ket ibutaktak ti repormista a galad ti CECAP. Ti outline ket: Rugi: Ania ti CECAP? Bagi:Ania ti panggep ti CECAP, ania dagiti proyekto nga isaksaknap ti CECAP ken ania ti sungbat wenno kritika tayo iti kada maysa kadagitoy, ania dagiti negatibo nga epekto na, sino ti pudno nga agbenepisyo, ania ti
RAMUT silpo na iti batayan a problema? Kongklusyon:Agraryo a rebolusyon kas solusyon, dagiti kangrunaan a linaon ti agreb. 2. Agpili iti ayug a maibagay iti topiko. Dagiti ayug ket mabalin a napardas wenno nabuntog, naragsak wenno naladingit. Pinili dagiti kakadua ti ayug a maibagay iti topiko. Ayug ti salidummay ti pinili ti kaaduan. Ti dadduma met ket ayug dagiti popular a kanta a mangmangngeg iti radyo. No atiddog unay ti kanta, maymayat no medyo napardas ti ayug a mapili. 3. Agilista kadagiti keywords ken iklasipika batay iti ending na. Dagiti keywords ket termino kasilpo iti topiko a mausar kas murdong ti kada linya. Kada stanza ket maiyaramidan ti listaan ti keywords segun iti naikeddeng iti outline a launen ti kada stanza. Naiklasipika dagitoy batay iti uni ti ending da. Kas pagarigan iti kanta a CECAP, nailista ti sumaganad: Ending "A" - programa, imperyalista, agrikultura, Kordilyera, problema, masa, kooperatiba, kalsada, ekonomya, baka. Ending "O" - proyekto, plano, pondo, tattao, produkto, abono, pestisidyo, benepisyo, komersyante-usurero, pato, kayo, pangay-ayo, gobyerno. Ending "AN/ANG" - gumatang, pagganansyaan, kinabaknang, nuang, utang, pagutangan. 95
96 literary folio Dagitoy ti nagbasaran iti panagaramid ti kanta tapno ag-rhyme wenno agkumpas ti ending dagiti linya ti kanta. 4. Ikompos ti kanta babaen iti panagusar kadagiti keywords tapno makargaan ti napili nga ayug. Dagiti salidummay ket kadawyan nga addaan ti pito a syllable wenno bilang ti maibalikas. Kas pagarigan: 2 ru- wan loy i- 1 Ag- A- Tu- Ti 3 gi pu- tu- nit 4 ti los loy ket 5 ag- i- ing- bu- 6 sa- na- ga- ma- 7 pa na na ba Gapu ditoy, mabalin a pagsisinnukaten ti ayug dagiti salidummay. Mabalin a dumanon iti walo wenno siyam a syllable ti kada linya. Maannatupan laengen no maikanta. Amin a linya iti kada stanza ket ag-ending iti agkatono (kas pagarigan "A") ngem mabalin met nga agparis (kas pagarigan A-A-O-O) wenno agbinnallaet (A-O-A-O). Padasen nga ilimita ti bilang ti stanza iti lima agingga sangapulo kada kanta. No atiddog unay ket narigat a maikabesa ti kanta. Ikkan ti kanta ti umannatop a titulo. Kasapulan a liklikan dagiti kadawyan a kamali iti panagusar ti "ti" (ang wenno ng iti Pilipino) ken "iti" (sa iti Pilipino). Kasta met ti "da" - kasapulan a nalawag no sino ti matuktukoy.
RAMUT 5. Kolektibo nga i-edit ti kanta. Ti kanta ket maisurat iti blackboard ken kantaen ti grupo a nangkompos. Kalpasan na, dillawen ti dadduma ken mangted kadagiti singasing no kasano a mapapintas pay. Dagiti puntos a madillaw ket: linaon - no husto, kompleto, ken nalawag ti datos, linya, ken mensahe na * ayug - no maibagay wenno saan * bilang ti syllables - no sobra wenno kurang ken kasano a remedyuan Kas pagarigan iti kanta maipanggep iti CECAP, nakita a kurang ti palawag no apay a madi ti epekto dagiti proyekto, isu a nanayunan ti detalye maipanggep iti turturongen dagiti proyekto iti biag ken kapanunotan ti umili, ken sino ti kangrunaan nga agbenepisyo manipud iti CECAP. Manipud iti lima nga stanza, nagbalin a 12 stanza ti pinal a kanta. Napateg a paset ti kolektibo a panag-edit. Ad-adu ti maadal ti kakadua. Ditoy a mapatadem ti linaon ti kanta. Ditoy met laeng a mapauneg ti pannakaawat dagiti kakadua iti topiko ti kanta. Ti proseso ti panag-edit ket agbalin nga okasyon para iti panagadal. Batay iti kastoy a simple a proseso, maaddaan ti kompyansa dagiti kakadua nga agkompos ti ad-adu pay a rebolusyonaryo a kanta. No lima a kanta ti makompos ti maysa a yunit ti Hukbo kada bulan, makaaramid da ti 60 kanta kada tawen. p 97
100 literary folio
RAMUT 101 Siak ni Kordilyera (maysa a pantomime) Dagiti tauhan: Kordilyera (nakasuot iti baag) Kabusor (maysa a tao nga agakem kas Espanyol, US, aso-aso a presidente, militar. Mabalin met nga adda sabali nga agakem kas militar.) Materyales: Usar ni Kordilyera: baag, bedbed, makoto, armas Usar ni Kabusor: krus/espada ni Espanyol, kallugong ni Uncle Sam, uniporme ti militar. MAIBASA Siak ni Kordilyera Tao a kapada yo Saan a maysa laeng a pabuya wenno ay-ayam. AKSYON Aksyon: Nakatalikod a nakatakder ni Kordilyera. Inayad a sumango kadagiti agbuybuya. Idi umuna a tiempo, Siak ti ari ti daga ken bambantay a makitkita yo. Aksyon: Itudo na ti bambantay. Manipud iti bukod a ling-et ken bannog, Dagiti paypayaw ket inaramid ko. Siwawayaak Kas iti billit. Kaay-ayam ko ti angin, Alisto nga agballa-ballasiw iti karayan ken waig Siwawaya nga aganup iti bakbakir, Agpattong... Agtungali. Aksyon: Aggangsa. Aglagto- lagto a kasla agballasiw iti karayan. Iyaksyon ti say-ang a pang-anup. Agsala, agtugaw nga agtungali.
102 Agingga umay ti Kastila. Iti panggep na nga agawen ti kinabaknang Inusar na ti krus ken espada Ti pagilian ket ginudua na Kabsat laban iti kabsat Kristyano laban iti pagano Tagapatag laban iti tagabambantay. Ngem ditoy Kordilyera ket napaay Ti panggep na nga agturay Gapu ta umili ket nagtignay Limmaban nga awan sarday. Limmabas ti atiddog a panawen Nagtultuloy ti tibker ti pakinakem Ket simmaruno ti imperyalista nga Amerikano. Adda pay kuyog na nga armado Agin-agin a naanus ken mapagtalkan a tao. Ket kinuna na, "Kordilyera! Here is one centavo Bagikon dayta daga ken bantay mo!" Pimmudot ti nakem ko Kayat ko koma a lumaban Ngem adda met armas ti kalaban Inadipen, indadanes dak Ket alisto ti diablo A simrek iti abut, Nagrugi a mangpukpok iti bato Agbirbirok ti balitok. literary folio Aksyon: Sumrek ni Kastila, nakaiggem ti krus nga agbalin nga espado. Iyaksyon na ti latigo a mangbekkel kenni Kordilyera. Guyuden na ket maidaramudom ni Kordilyera. Ibaddek-baddek ni Kastila ni Kordilyera. Aksyon: In-inut a bumangon ni Kordilyera, lumaban. Tumakyas ni Kastila. Aksyon: Sumrek ni Amerikano nga agsursurbey. Nakakalugong iti Uncle Sam. Makilamano, sallabayan na ni Kordilyera. Aksyon: Agkaut ni Imperyalista ti sentimo iti bulsa nga ipilit na nga ited na iti ima ni Kordilyera. Aksyon: Dumaop ni Kordilyera ngem tinutukan ti imperyalista ti armas iti rupa ni Kordilyera. Kugtaran ni Impe ti saka ni Kordi, mabaligtad ni Kordi. Aksyon: Agminas ni Imperyalista.
RAMUT Di agbayag ket nabannog. Ket kinuna na, "Kordilyera! Come here! Masapul ko ti minero! Here is one sentimo Naynayunak pay ti five centavo Sumrek ka dita abut Ta agkali ka ti balitok para kaniak!" Awan maaramid no di a sumrek iti abut Pukpok a pukpok iti bato Agminas ti balitok. Mapan ditoy, mapan idiay Agbumbunag ti balitok Nga iyaw-awid met ti sal-it Nga imperyalista nga Amerikano. Ay, anian a rigat! Anian a bannog! Kasla saanakon a tao Kaslaakon nga utot Umuneg-rummuar iti abut. Nagsilabas manen dagiti tawen Nagsituray nadumaduma a rehimen Dimmanon iti diktadura a US-Marcos Simmaruno da Aquino ken Ramos, Korap nga Erap ken Gloria Nailian a panangidadanes, itultuloy da. Nadumaduma a programa da, Mangagaw iti dagdaga. "Kordilyera! Isardeng mon ti adu a riri. 103 Aksyon: Latiguen ni Impe ti tengged ni Kordi, ken iguyod na. Agkaut manen iti bulsa ti kuarta ket ited na kenni Kordi. Aksyon: Agminas ni Kordi. Iyawid ni Impe ti balitok. Agsubli-subli nga agbunag. Aksyon: Nakaro ti bannog ken ling-et ni Kordi. Aksyon: Agalis-alis iti puesto ni Kordi. Sadino man nga agtugaw, abugen ni Presidente ken agpuesto met nga agtugaw. Aksyon: Latiguen ni Presidente ni Kordi. Makigtot
104 Adtoy ti CALC-CADC! Bayadam iti salapi Nailanad dita a kasuratan Mabigbig ti karbengam Iti daga a nagtaudan Mairehistro la ketdi Iti papel a NIPAS ken CALT-CADT. Ngem maysa laeng ti ipalagip ko Dayta ket saan a titulo. Ti papel kadi ket matalon? Makaited aya ti taraon? Idi awan pay laeng ti gobyerno Idi awan pay laeng ti titulo Adda kamin a tattao! Idi rugrugi pay laeng Umili ti mapangngeddeng Iti panagusar ken panangtagikua Iti nagtaudan a daga. Awanen ti mabalinam. Ti papel ket napirmaan. Ngarud dayta daga a nagtaudan ket naipauneg iti linteg ti pagilian. Batay iti linteg, panagnaed ditoy ket saanen a mabalin! Ala! Pumanaw kayo ketdin! Maiparit ti aguma ken agtalon, Aganup ken agkayo Sika a manglabsing iti paglintegan Mamulta ka ti 500,000 ken maibalud iti makatawen! Ket lalo a pimmardas ti panaggamgam da literary folio ni Kordi. Mangited ni Presidente ti CALC-CADC. Pagbayaden na ni Kordi. Aksyon: Amirisen ni Kordi ti papel. Pigis-pigisen na. Umabay kadagiti umili nga agbuybuya. Aksyon: Abugen ni Presidente dagiti umili. Latiguen ken pungoen na ni Kordi.
RAMUT Iti kinabaknang ti Kordilyera Nagaplay dagiti imperyalista, FTAA ken MPSA iti amin a probinsya Lepanto mining lumawlawa Newmont, Newcrest, umay da ag-open pit mining Patagen da ti bambantay, dagitoy nga awanan bain. San Roque dam, Binongan dam, Bakun dam Sublian da pay nga ipatakder ti Abulug ken Chico dam Damn you! sungbat ko Ngem insango da ti nagadu a soldado Sa da kuna, Kordilyera, nagtangken ti ulom! Apay dim' kayat ti agprogreso? Amin dayta ket pagsayaatan Ti intero a pagilian Globalisasyon kunam man! Ania aya ti kayat mo? Ala, umay kadtoy abay ko Ta mangitedak ti proyekto: Rangtay, kalsada, kiosko Koop, klinik, CAFGU, este SA dagiti CAFGU, ken adu a pondo No umay nga eleksyon, Siak ti ibutos mo! Serbisyo a kasapulan Nabayagen a maipapaidam Pondo ket ibulbulsa Dagiti agum a burukrata kapitalista. Agyamanak koma ngem saan 105 Aksyon: Iti aniaman a pagpuestuan ni Kordi, umay ni Presidente a mangabug ken mangipadsek iti karatula ti nadumaduma a proyekto - minas, dam, logging, kdpy. Ngem saggaysa a tumbaen latta ni Kordi dagiti karatula. Pomosisyon a lumaban ni Kordi, dumarop ti kabusor. Aksyon: Kistongan ni Presidente ni Kordi. Masaktan ti ima ni Presidente. Umadayo ni Kordi. Umawis ni Presidente. Agkaut iti bulsa ken mangited manen iti kuarta. Ngem sublien (kurakuten) na ti dadduma.
106 Ta ammok ti paggapgapuan Dayta pondo nga us-usarem kas appan Naggapu iti kinabaknang A pinespespes yo iti umili Naggapu iti imperyalista a pautang Nga ipabayad yo kas buwis ti umili Isu nga husto laeng nga inka isubli Dayta kinurakot yo kadakami. Kurangem ti ited ko? Naynayunak pay ti uppat a bilyon a piso! Ibutos mo laketdi Ti Cordillera ituno mi Ay, este, autonomy! Dayta dakkel a pondo Pagnam-ayan laeng ti sumagmamano Bogus nga awtonomiya Kordilyera ituno da! Maus-usar a pamuspusan Pang-awis kadagiti politician Tapno turay ti lokal nga aso-aso ket mapairutan. Kadatayo nga umili, Kayat tayo kadi ti bogus nga autonomy? Mister Peste, este, Presidente, I am sorry to say Sumupiat kami nga umili Dita ilaklakom a bogus autonomy. literary folio Aksyon: Agkaut manen iti bulsa ni Presidente ken mangited ti kuarta. Aksyon: Saludsoden ni Kordi ti umili nga agbuybuya no kayat da ti bogus nga autonomy. Aksyon: Saan nga awaten ni Kordi ti kuarta. Adayuan na ni Impe, mapan makiabay kadagiti umili nga agbuybuya.
RAMUT Daydiay genuine ti kayat mi Nga ilablaban ti CPP-NPA! Kakailian ditoy a baryo, Sumungbat tayo. Saan kadi nga agpayso? Sadino man a disso A pagtakderan ti proyekto Dam, logging, pagminasan Kanayon a mapuestuan Militar a karanggasan Tapno inda lappedan Ti aniaman a panaglaban Ken tapno inda salakniban Interes dagiti babaknang. Ngem siak, Siak ni Kordilyera Anak ti mannakigubat! Tinawid ko ti tured ken sirib ti puli Ti nakem ko ket nabara kas iti init! Ti pigsak ket kas ti kabambantayan! Ti darak ket nabileg nga agay-ayus kas ti karayan! Rinibribu nga umili ti Kordilyera Bumangbangon, agkaykaysa Agtultuloy, agtultuloy Agtultuloy ti laban! Awan sabali a solusyon No di agrebolusyon! 107 Aksyon: Maibato ti saludsod kadagiti umili nga agbuybuya. Aksyon: Isimpa ni Impe dagiti natumba a karatula, bayat nga umuneg ni Militar. Aksyon: Bedbedan ni Kordi ti muging na ti nalabaga a panyo. Mangala ti armas ken makoto. Aksyon: Rauten ni Kordilyera ti kabusor. Tumakyas ken matumba ti kabusor.
108 literary folio
RAMUT Sungbat ti Umili manipud iti NPA-Kalinga Gobyerno (G): Administrasyon ni Gloria Pagimbagan ti masa Awan to ti kinarigat Isu't programa ni Gloria Umili (U): Saan kami a mamati Adu-adu a karkari Nagadu ti kapadasan Awan met nagbanagan G: Sabali met ni Gloria Silpo na Japan, Amerika Tagasalaknib demokrasya Umili ket nawaya U: Ania a demokrasya Malakolonyal ti sistema Dayuhan idiktar da Ekonomya, pulitika G: Saan kayo a madanagan Programa ket pagimbagan Adun to ti proyekto Sumayaat ti barbaryo U: Ania a pagsayaatan Krisis pay ti pagilian Nailumlom iti utang Milyun-milyon mabisbisinan G: Tumibker balor ti piso Bumaba pay ti presyo Kasta met ti lanlana Rumegta ti industriya U: Sao laeng a bumaba Inaldaw panagngato na Kumarkaro a rumigat Kasasaad marigrigat G: Pumintas ti serbisyo Awan to ti problema yo Karbengan ket mabigbig Napirmaan a linlinteg U: Nabaybay-an ti serbisyo 109
110 Naipasa iti pribado Babaknang ken dayuhan Inkayo pagserserbian G: Amin to a mangmangged Kontraktwal ti panagtegged Saan kayo nga agkedked Sueldo a mait-ited Mangmangged: Maysa a pakakitaan Dikta IMF, World Bank Tengngel ti kapitalista Industriya ken pabrika G: Dakayo a mannalon Ipapati yo ti agtalon CARP ti intay ipagna Maiwaras ti daga Mannalon: Ania dayta a CARPa Awan met ti lasag na Inaguman apo't daga Nalalawa a daga G: Nakurapay iti syudad Saan kayo nga agdanag Subdibisyon malukatan Isu ti pagbalayan Nakurapay iti syudad: Ania a pagbalayan Para met iti dayuhan Nangato pay ti abang Umili maiyaw-awan literary folio
RAMUT G: Amin nga empleyado Maipangato ti sueldo Ngem agan-anus kayo Awan pay laeng ti pondo Empleyado: Ania nga awan pondo Ayan na't buwis ti tattao Nagadu ti rason yo Iti kinurakot yo G: Estudyante ken agtutubo Matrikula saan a ngumato Education Act suroten mi Tapno awan ti riri Kabataan-Estudyante: Awan ti masakbayan Estudyante, kabataan Edukasyon ket nangina Maadal awan serbi na G: Umili a minorya Ited mi ti awtonomya CALC, Mining Act, ken IPRA Mangbigbig iti daga Minorya: Ania dayta nga awtonomya Saan met a genuine dayta Pang-ulaw iti minorya Mangagaw tawid a daga G: Ay, wen gayam kababaihan Gistay kayo a malipatan Pada yo kalalakihan Mabigbig ti karbengan Kababaihan: Ania nga agpapada Kanayon kami a biktima Pyudal, burges a panagbuya Ti bulok a sistema G: Masapul a suroten yo Linlinteg ti gobyerno Ta no saan ket sanguen yo Armado mi a soldado U: Kasano a suroten mi Awan met para umili Masapul a mapugsat Puon ti kinarigat G: Agtignay kayo soldado Ipilit linteg gobyerno Suroten tay' ti amo Ta isu ti serbi yo U: Umili agkaykaysa Ta isu't intay pigsa Problema ti pagilian Intay amin gibusan Armado a rebolusyon Isu't pudno a solusyon Tapno intay' mabaliwan Sistema ti kagimongan 111