I k a s a b a m Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios s b t 7
1 I
L 5
L 0
I 3
t b
2
s L I - t b 7 1 5 0 3 2 I k a s a b a m b t I L Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios
Roma Tallo a Taberna Plasa ni Appio Puteoli 15° MONTENEGRO B a y b a y Ad r i at i c o 20° SERBIA AMIANAN A MACEDONIA 25° B U L G A R I A 30° N A N G I S I T 35° A B A Y B A Y 40° ITALIA ALBANIA Filipos Amfipolis Tesalonica Berea Apolonia Neapolis Samotracia 40° GRECIA B a y b a y Aegean o Troas Asos Adrumeto T U R K E Y Sicilia Regio Siracusa B a y b a y I o n i an o Corinto Cencrea Atenas Mitilene Chios Samos Tiatira Efeso Mileto Antioquia (ti Pisidia) Iconio Listra Derbe MALTA Cos Cinido Atalia Perga Tarso 35° Rodas Patara Mira Seleucia Antioquia (ti Siria) B A Y B A Y Fenix Cape Salmone Creta Cauda Nasayaat a Sasangladan M E D I T E R A N Cirene CHIPRE Pafos E O Salamis Sidon Tiro Tolemaida SIRIA LEBANON Damasco Nazaret 35° Cesarea L I B Y A Alexandria Antipatris Lida Joppe Asdod Gaza ISRAEL Jerusalem DAGITI PAGILIAN ITI MODERNO A PANAWEN DAGITI NAGKAUNA A SIUDAD E G I P T O JORDAN 30° Kitaem met ti "Dagiti Nagkauna a Pagilian ken Siudad" iti makinlikud nga akkub. 25° 0 mi 0 km 150 150 30° 35° SAUDI ARABIA 15° 20° 25° 30° 35° Roma Tallo a Taberna Plasa ni Appio N N A N G I S I T A B A Y B A Puteoli Y 40° ITALIA M A D O N I A Amfipolis Tesalonica Berea Apolonia Filipos Neapolis Samotracia B I T I N I A PONTO M I S I A ASIA MENOR 40° GRECIA Troas Asos Adrumeto GALACIA Sicilia Regio Siracusa B a y b a y t i Ad r i a Atenas Corinto Cencrea ACAYA Mitilene Chios Samos Tiatira A S I A Efeso Mileto I G I A Antioquia (ti Pisidia) Iconio Listra P I S I D I A LICAONIA Derbe C A P A D O C I A I L I CIA 35° Malta Cos Cinido Rodas Atalia L I C I A Mira Patara Perga PAMFILIA Tarso Seleucia Antioquia (ti Siria) B A Y B Fenix Cauda Cape Salmone Creta Nasayaat a Sasangladan Pafo Salamis Chipre S I R I A 35° A Y FENICIA Sirte M E Cirene D I T E R A N E O Sidon Tiro Tolemaida Cesarea Damasco Nazaret S AM ARIA DAGITI NAGKAUNA A PAGILIAN KEN SIUDAD Alexandria Joppe Asdod Gaza Lidda JUDEA Antipatris Jerusalem Pangrugian Dagiti Panagdaliasat ni Pablo kas Misionero EGIPTO agarup 47-48 C.E. Umuna a Panagdaliasat (Ara 13:1-14:28) 30° agarup 49-52 C.E. Maikadua a Panagdaliasat (Ara 15:36-18:22) agarup 52-56 C.E. Maikatlo a Panagdaliasat (Ara 18:22-21:19) agarup 58-59 C.E. Panagdaliasat nga agpa-Roma (Ara 23:11-28:31) 0 mi 150 ARABIA 25° 0 km 150 30° ETIOPIA 35°
15° 20° 25° 30° 35° SERBIA MONTENEGRO Roma N G I S I T N A B A A Tallo a Taberna B U L G A R I A N Y AMIANAN A B Plasa ni Appio B a y b a y A Y MACEDONIA Ad r i at i c o Puteoli ALBANIA ITALIA Filipos 40° Amfipolis Neapolis Tesalonica Berea Samotracia Apolonia 40° GRECIA Troas T U R K E Y B a y b a y Adrumeto Asos Aegean o Mitilene Tiatira Regio B a y b a y Sicilia Chios I o n i an o Antioquia (ti Pisidia) Corinto Atenas Efeso Cencrea Iconio Siracusa Samos Listra Mileto Derbe Perga Tarso MALTA Cos Atalia Cinido Antioquia Rodas 35° (ti Siria) Seleucia Mira Patara SIRIA B Cape Salmone CHIPRE A Salamis Creta 35° Fenix Y Nasayaat a Sasangladan Cauda B A Pafos Y LEBANON M E D I T E R A N Damasco Sidon Tiro E O Tolemaida Cirene Nazaret Cesarea Antipatris L I B Y A Joppe Lida Asdod Jerusalem Gaza ISRAEL Alexandria JORDAN DAGITI PAGILIAN ITI E G I P T O MODERNO A PANAWEN 30° DAGITI NAGKAUNA A SIUDAD SAUDI 0 mi 150 ARABIA Kitaem met ti "Dagiti Nagkauna a Pagilian ken Siudad" 25° 30° 35° iti makinlikud nga akkub. 0 km 150 20° 25° 30° 35° 15° Roma N A N G I S I T A Tallo a Taberna Plasa ni Appio N B A Y B A Y Puteoli D O N I A B I T I N I A ITALIA E Filipos Neapolis 40° PONTO C Amfipolis A Tesalonica Berea M Samotracia Apolonia ASIA MENOR 40° M I S I A Adrumeto Troas GRECIA GALACIA Asos Mitilene I G I A C A P A D O C I A Tiatira Regio R F Sicilia A S I A Chios Atenas Antioquia (ti Pisidia) Corinto Cencrea Efeso Iconio Siracusa B a y b a y t i Samos LICAONIA ACAYA Listra Mileto I L I CIA P I S I D I A Perga Ad r i a C Derbe Malta Cos Tarso Atalia PAMFILIA Cinido L I C I A Antioquia (ti Siria) Mira Seleucia 35° Rodas Patara B S I R I A Cape Salmone Creta 35° Salamis A Fenix Chipre Cauda Y Nasayaat a Sasangladan B Pafo A FENICIA Y M Damasco E Sidon Tiro Tolemaida D I T Sirte E R A Cirene N Nazaret S AM ARIA E O Cesarea Joppe Asdod Gaza Antipatris Jerusalem DAGITI NAGKAUNA A PAGILIAN KEN SIUDAD Lidda JUDEA Alexandria Pangrugian Dagiti Panagdaliasat ni Pablo kas Misionero EGIPTO agarup 47-48 C.E. Umuna a Panagdaliasat (Ara 13:1-14:28) 30° agarup 49-52 C.E. Maikadua a Panagdaliasat (Ara 15:36-18:22) agarup 52-56 C.E. Maikatlo a Panagdaliasat (Ara 18:22-21:19) 0 mi 150 agarup 58-59 C.E. Panagdaliasat nga agpa-Roma (Ara 23:11-28:31) ARABIA ETIOPIA 0 km 150 25° 30° 35°
Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios Daytoy a libro ket kukua ni Photo Credits: Panid 4, Benneg 4: Courtesy Canada Wide; baba ken indise iti panid 44: Neue Berliner Illustrierte; baba ken indise iti panid 84: Courtesy Canada Wide Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. No kayatmo ti mangted iti donasion, bisitaem ti donate.jw.org. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. "Bearing Thorough Witness" About God's Kingdom Nayimprenta Mayo 2023 Iloko (bt-IL) ˘ 2009, 2023 WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIA Dagiti Nangipablaak Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A. Made in Japan
Patgenmi nga Agibumbunannag iti Pagarian: Panunotem a maysaka kadagiti apostol a nakatakder idiay Bantay Dagiti Olibo. Nagpa- rang ni Jesus iti imatangyo. Sakbay nga umu- li idiay langit, kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti nasan- tuan nga espiritu, ket dakayonto dagiti sak- sik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Sa- maria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Ania ti riknam iti dayta? Nalabit mariribukanka iti kinadakkel day- ta a trabaho. Baka panunotem, 'Kasanokami ngata a makaipaay iti panangsaksi "aging- ga iti kaadaywan a paset ti daga" ket man- manokami laeng?' Mabalin a malagipmo ti pakdaar nga impaay ni Jesus iti rabii sakbay ti ipapatayna: "Saan a natantan-ok ti adipen ngem ti apona. No indadanesdak, idadanes- dakayto met; no tinungpalda ti saok, tungpa- lendanto met ti saoyo. Ngem aramidendanto amin dagitoy kadakayo maigapu iti naganko, ta saanda nga am-ammo Daydiay nangibaon kaniak." (Juan 15:20, 21) Bayat nga ut-uto- bem dagitoy a sasao, nalabit maisaludsod- mo, 'Kasanokami a makaipaay iti naan-anay a panangsaksi iti sidong ti kasta nga ibubu- sor ken pannakaidadanes?' Maipaspasangotayo ita kadagiti kasta met laeng a saludsod. Kas Saksi ni Jehova, adda- antayo met iti annongen a naan-anay a ma- ngasaba "kadagiti tattao iti amin a nasion" agingga iti kaadaywan a paset ti daga. (Mat. 28:19, 20) Kasano a maibanag daytoy a tra- baho nangruna ta adda naipadto nga ibu- busor? ikkannatayo iti makapabileg a salaysay no kasano a da- giti apostol ken dagiti padada a Kristiano idi umuna a siglo C.E., naitungpalda ti an- nongenda babaen ti tulong ni Jehova. Day- toy a publikasion a basbasaem ket nairanta Ti Aramid Dagiti Apostol a tumulong kenka a mangusig iti dayta a sa- laysay ken mangipapuso kadagiti dramati- ko a pasamak. Masdaawkanto a makaammo kadagiti pagpapadaan dagiti adipen ti Dios idi umuna a siglo ken iti agdama. Makitam- to a dagitoy a pagpapadaan ket saan laeng a mainaig iti trabahotayo no di ket iti pay wagas a pannakaorganisartayo a mangara- mid iti dayta a trabaho. No utobem dagitoy a pagpapadaan, awan duadua a bumileg ti pammatim a ni Jehova a Dios agtultuloy nga iwanwanwanna ti naindagaan a paset ti orga- nisasionna. Namnamaen ken ikarkararagmi a ti pana- ngusigmo iti libro nga Aramid patibkerenna ti panagtalekmo a tulongannaka ni Jehova ken saranayennaka ti bileg ti nasantuan nga es- pirituna. Sapay ngarud koma ta mapabilegka nga agtultuloy a mangikasaba a naan-anay iti Pagarian ti Dios ken tumulong kadagiti sabsabali a magna iti dalan nga agturong iti pannakaisalakan. - Ara. 28:23; 1Tim. 4:16. Dagiti kakabsatmo, Bagi a Manarawidwid Dagiti Saksi ni Jehova
Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios
INTRODUKSION BENNEG 1 BENNEG 2 BENNEG 3 BENNEG 4 D A G I T I L I N A O N N A K A P I T U L O P A N I D 1. "Inkayo . . . ket Pagbalinenyo Ida nga Adalak"
6 "Pinunnoyo Ketdi ti Jerusalem iti Pannursuroyo" 2. "Dakayonto Dagiti Saksik" 3. 'Napno iti Nasantuan nga Espiritu' 4. 'Tattao nga Awan Adalna ken Ordinario' 5. "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay"
14 21 28 "Nangrugi ti Nakaro a Pannakaidadanes ti Kongregasion" 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 "Inawat . . . Dagiti Tattao Kadagiti Nasion ti Sao ti Dios" 9. "Saan a Mangidumduma ti Dios"
69 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 77 "Imbaon ti Nasantuan nga Espiritu" 11. 'Napno iti Rag-o ken Nasantuan nga Espiritu' 12. 'Iti Autoridad ni Jehova, Situtured nga Ikasaba ti Mensahe' 85 93
BENNEG 5 BENNEG 6 BENNEG 7 BENNEG 8 KONKLUSION INDISE DAGITI LADAWAN K A P I T U L O "Naguummong Dagiti Apostol ken Panglakayen" 13. "Saanda nga Agkikinnaawatan" 14. "Nagkaykaysakami"
"Agsublitan ket Bisitaenta Dagiti Kakabsat" 15. 'Panangpabileg Kadagiti Kongregasion' 16. "Umayka Ditoy Macedonia" 17. "Inusarna ti Kasuratan a Nakirinnason Kadakuada" 18. 'Masapulam ti Dios no Ikagumaam a Biroken' 19. "Itultuloymo ti Agsao ket Dika Agulimek"
'Panangisuro iti Publiko ken iti Binalaybalay' 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova"
'Panangikasaba iti Pagarian ti Dios nga Awan ti Makalapped' 23. "Dumngegkayo ta Ilawlawagko ti Napasamak" 24. "Pabilgem ti Pakinakemmo!" 25. "Agapelarak ken Cesar!" 26. "Awan Uray Maysa Kadakayo ti Mapukaw" 27. Naan-anay a Panangsaksi
28. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga" 28. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga"
P A N I D 101
108
117
125
133
140
148
157
165
173
181
189
196
203
211
218
224
K A P I T U L O 1 "Inkayo . . . ket Pagbalinenyo Ida nga Adalak" Pakabuklan ti Aramid ken no kasano nga agaplikar daytoy iti kaaldawantayo NI Rebecca ket maysa nga agtutubo a Saksi ni Jehova idiay Ghana. Imbi- langna ti eskuelaan kas teritoriana isu a kanayon a mangitugtugot kadagi- ti literatura a naibatay iti Biblia. Kadagiti bakante nga orasna, mangbirok kadagiti gundaway a mangasaba kadagiti padana nga estudiante. Nayada- lan ni Rebecca ti sumagmamano kadagiti kaklasena. 2 Iti isla ti Madagascar, nga asideg iti makindaya a kosta ti Africa, adda dua a regular pioneer nga uray no nakapudpudot ket kanayon a magmag- nada iti agarup 25 a kilometro nga agturong iti naiputputong a purok. Adda sumagmamano nga interesado sadiay nga iyad-adalanda iti Biblia. 3 Tapno makasabaan dagiti tattao nga agnanaed iti igid ti Karayan Para- ' guay ken Karayan Paran a, dagiti Saksi idiay Paraguay ken dagiti bolunta- rio a naggapu iti 15 a pagilian nagtitinnulongda a nangaramid iti 45 a to- nelada ti kadagsenna a bangka a makalaon iti 12 a tao. Babaen daytoy a bangka, dagiti naregta a manangikaskasaba iti Pagarian naiwaragawagda ti naimbag a damag kadagiti lugar a narigat a madanon. 4 Dagiti Saksi idiay Alaska gunggundawayanda ti naisangsangayan nga oportunidad a mangasaba kabayatan ti kalgaw. No ngamin kapudotna, adu ti sumanglad a barko a napno kadagiti turista a nagduduma ti nasio- nalidadda. Gapu ta kasta, dagiti Saksi iti dayta a lugar agpuestoda iti sangladan a mangpasangbay kadagiti turista babaen kadagiti nagsayaat ti pannakaiplastarna a literatura a naibatay iti Biblia iti nagduduma a lengguahe. Iti dayta met laeng a rehion, nakapatpateg ti eroplano iti pa- nangdanon kadagiti naiputputong a purok, iti kasta maikasaba ti naim- bag a damag kadagiti komunidad ti Aleut, Athabascan, Tsimshian, ken Tlingit. 5 Ni Larry a taga-Texas, U.S.A., ket addaan iti espesial a teritoria - ti mis- mo a balay a pagaywanan a pagnanaedanna. Nupay naidalit iti de pilid a tugaw (wheelchair) gapu iti pannakaaksidentena, kanayon nga okupado ni Larry. Isarsaritana kadagiti sabsabali ti maipapan iti Pagarian, a pakaira- manan ti naibatay iti Biblia a namnamana a dumtengto ti aldaw a maka- pagnanto manen inton agturay ti Pagarian. - Isa. 35:5, 6. 1-6. Mangisalaysayka iti kapadasan a mangipakita a mangaskasaba dagiti Saksi iti nadumaduma a kasasaad. 6
"INKAYO . . . KET PAGBALINENYO IDA NGA ADALAK" 6 Adda grupo dagiti Saksi idiay Mandalay a nagbarko iti tallo nga aldaw tapno matabunuanda ti asamblea idiay makin-amianan a Myanmar. Gapu ta magaga- randa a mangikasaba iti naimbag a damag, nangitugotda kadagiti literatura a naibatay iti Biblia nga ipaimada kadagiti padada a pasahero. Tunggal sumanglad ti barko iti maysa nga ili wenno purok, dagus a mapan iti kabalbalayan dagita a naregta a manangaskasaba tapno agipaimada kadagiti literatura. Inton agsubli- da iti barko, isublatda a kasabaan dagiti naglugan a kabbaro a pasahero. 7 Kas kadagiti nadakamat a kakabsat, dagiti naregta nga agdaydayaw ken Je- hova iti intero a lubong naan-anay nga ikaskasabada ti "Pagarian ti Dios." (Ara. 28:23) Mangaskasabada iti binalaybalay, iti lansangan, ken babaen ti panagsurat ken panagtawag. Nakaluganda man iti bus, agpaspasiar iti parke, wenno bayat nga agmerienda wenno mangaldawda iti pagtrabahuanda, sigagagar a mangbir- birokda iti gundaway a mangikasaba iti Pagarian ti Dios. Mabalin a nagduduma ti pamay-anda a mangasaba ngem maymaysa ti panggepda - ti panangikasaba iti naimbag a damag sadinoman ti pakasarakanda kadagiti tattao. - Mat. 10:11. 8 Sika a patgenmi nga agbasbasa, maysaka kadi kadagiti adu nga aktibo a ma- ngiwarwaragawag iti Pagarian ti Dios iti nasurok itan a 235 a pagilian? No kas- ta, adda pasetmo iti makaparagsak a panagsaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian! Kasla di nakappapati ti pannakaibanag ti trabahotayo iti sangalubo- ngan. Ngamin, iti laksid ti adu a lapped ken karit - uray pay dagiti panangiparit ti gobierno ken direkta a panangidadanes - naan-anay nga ikaskasaba latta dagiti Saksi ni Jehova ti maipapan iti Pagarian ti Dios kadagiti tattao iti amin a nasion. 9 Ti mamagpanunot a saludsod nga usigentayo ket, Apay a dagiti lapped, uray pay ti ibubusor ni Satanas, dina mapasardeng ti panagsaknap ti trabaho a pana- ngikasaba iti Pagarian? Tapno masungbatan dayta a saludsod, subliantayo dagi- ti pasamak idi umuna a siglo C.E. Kinapudnona, itultuloy laeng dagiti Saksi ni Jehova ita ti trabaho a nairugi idi. Trabaho nga Agsaknap Agingga iti Kaaldawantayo 10 Ni Jesu-Kristo, a nangipasdek iti kongregasion Kristiano, impamaysana nga inkasaba ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios; dayta ti trabahona bayat ti kaaddana ditoy daga. Kinunana: "Masapul nga ipakaammok met ti naim- bag a damag ti Pagarian ti Dios iti dadduma pay a siudad, ta daytoy ti nakaibao- nak." (Luc. 4:43) Ammo ni Jesus a ti trabaho nga inrugina ket saanna a mairing- pas nga is-isuna. Idi umadanin ti ipapatayna, impadtona a ti mensahe maipapan iti Pagarian ket maikasaba "iti amin a nasion." (Mar. 13:10) Ngem kasano a mai- banag daytoy, ken siasino ti mangibanag? 7. Ania dagiti pamay-an nga us-usaren dagiti Saksi ni Jehova a mangikasaba iti Pagarian ti Dios, ken ania ti panggepda? 8, 9. garian? (b) Ania ti usigentayo a mamagpanunot a saludsod, ken ania ti aramidentayo tap- no maammuantayo ti sungbat? 10. Ania ti impamaysa ni Jesus, ken ania ti ammona mainaig iti dayta a trabaho? (a) Apay a kasla di nakappapati ti panagsaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pa- 7
8 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 11 Kalpasan ti ipapatay ken panagungarna, nagparang ni Jesus kadagiti ada- lanna ket inikkanna ida iti napateg nga annongen: "Inkayo ngarud kadagiti tat- tao iti amin a nasion ket pagbalinenyo ida nga adalak, ken bautisaranyo ida iti nagan ti Ama ken iti nagan ti Anak ken iti nagan ti nasantuan nga espiritu, ken isuroyo a tungpalenda ti amin nga imbilinko kadakayo. Ket adtoy! adda- ak kadakayo iti amin nga al-aldaw agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." (Mat. 28:19, 20) Ti sasao nga "addaak kadakayo" ipasimudaagna a tulonganna dagiti adalanna a mangitungpal iti trabaho a panangasaba ken pa- nagaramid kadagiti adalan. Kasapulanda ti kasta a tulong agsipud ta impakau- na ni Jesus a 'guraento [ida] ti amin a nasion gapu iti naganna.' (Mat. 24:9) Adda pay sabali a tumulong kadagiti adalan. Sakbay nga immuli ni Jesus idiay langit, imbagana a pabilgento ida ti nasantuan nga espiritu ket agbalindanto a saksina "agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Ara. 1:8. 12 Ita, adda sumagmamano a napateg a saludsod nga intay usigen: Sipapasnek kadi nga intungpal dagiti apostol ni Jesus ken dagiti dadduma pay nga adalan idi umuna a siglo ti annongenda? Naan-anay kadi nga inkasaba daytoy a bassit a grupo dagiti Kristiano ti maipapan iti Pagarian ti Dios uray idi naipasangoda iti nakaro a pannakaidadanes? Talaga kadi a tinulongan ida ni Jehova ken ti na- santuan nga espirituna, agraman ni Jesus ken dagiti anghel, iti panangitungpal- da iti trabaho a panagaramid kadagiti adalan? Dagitoy ken dagiti nainaig a sa- ludsod ket masungbatan iti libro iti Biblia nga Aramid. Nasken nga ammuentayo dagiti sungbat. Apay? Inkari ni Jesus a ti trabaho nga impaannongna ket agtul- tuloy "agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." Naited ngarud daytoy nga annongen kadagiti amin a pudno a Kristiano, a pakairamanantayo nga agbibiag iti daytoy panawen ti panungpalan. Gapuna, paginteresantay unay nga usigen dagiti salaysay a nailanad iti libro nga Aramid. Pakabuklan ti Libro nga Aramid 13 Siasino ti nangisurat iti Aramid? Saan nga innaganan ti libro no siasino ti nangisurat, ngem nabatad iti panglukat a sasao a ti nangisurat iti Aramid ket isu met laeng ti nangisurat iti Ebanghelio ni Lucas. (Luc. 1:1-4; Ara. 1:1, 2) Gapuna, uray idi un-unana, bigbigen dagiti tattao a ti nangisurat iti Aramid ket ni Lucas, a "dungdungnguen a doktor" ken naannad a historiador. (Col. 4:14) Agarup 28 a tawen ti saklawen daytoy a libro, manipud iti iyuuli ni Jesus idiay langit idi 33 C.E. agingga iti pannakaibalud ni apostol Pablo idiay Roma idi agarup 61 C.E. Nabatad a naimatangan ni Lucas ti adu kadagiti pasamak nga insuratna ta inra- manna ti bagina kadagiti dadduma a salaysayna. (Ara. 16:8-10; 20:5; 27:1) Kas na- annad a managsukisok, awan duadua a kada Pablo, Bernabe, Felipe, ken daddu- ma pay ti nakagun-odan ni Lucas iti impormasion nga insuratna. 11. Ania a napateg nga annongen ti inted ni Jesus kadagiti adalanna, ken ania a tulong ti maipaay kadakuada tapno maitungpalda dayta? 12. Ania dagiti usigentayo a napateg a saludsod, ken apay a napateg nga ammuentayo da- giti sungbat? 13, 14. (a) Siasino ti nangisurat iti Aramid, ken nanggun-odanna iti impormasion nga in- suratna? (b) Ania ti linaon ti Aramid?
"INKAYO . . . KET PAGBALINENYO IDA NGA ADALAK" 14 Ania ti linaon ti Aramid? Iti Ebanghelio nga immun-una nga insuratna, insa- laysay ni Lucas ti maipapan kadagiti sinao ken inaramid ni Jesus. Ngem iti libro nga Aramid, insuratna ti maipapan kadagiti imbaga ken inaramid dagiti pasurot ni Jesus. No kasta, ti Aramid ket maipapan kadagiti tattao a nakaibanag iti nagpaidu- ma a trabaho nupay adu kadakuada ti minatmatan dagiti di manamati kas 'awan adalna ken ordinario a tattao.' (Ara. 4:13) Iti ababa a pannao, ti naipaltiing a salay- say ipakitana kadatayo no kasano a naipasdek ken rimmang-ay ti kongregasion Kristiano. Ipakita ti libro nga Aramid no kasano ti panangasaba dagiti Kristiano idi umuna a siglo - dagiti pamay-anda ken ti kababalinda. (Ara. 4:31; 5:42) Salaysayen- na no kasano a nakatulong ti nasantuan nga espiritu iti pannakaisaknap ti naim- bag a damag. (Ara. 8:29, 39, 40; 13:1-3; 16:6; 18:24, 25) Itampokna ti tema ti Biblia, a mainaig iti pannakasantipikar ti nagan ti Dios babaen ti Pagarianna iti panangi- turay ni Kristo, ken ipakitana ti naballigi a pannakaiwaragawag ti mensahe maipa- pan iti Pagarian iti laksid ti nakaro nga ibubusor. - Ara. 8:12; 19:8; 28:30, 31. 15 Pudno a makaparagsak ken makapabileg iti pammati ti panangusig iti Ara- mid! Matukay ti pusotayo no utobentayo ti kinatured ken kinaregta dagiti nagka- una a pasurot ni Kristo. Matignaytayo a mangtulad iti pammati dagiti kakabsat- tayo idi umuna a siglo. Iti kasta, ad-adda a nakasaganatayo a mangitungpal iti annongentayo a mangaramid iti ad-adalan. Daytoy a publikasion a basbasaem ket nairanta a tumulong kenka a mangadal a naimbag iti libro nga Aramid. Katulongan iti Panagadal iti Biblia 16 Ania ti kangrunaan a panggep daytoy a publikasion? Adda tallo a panggep- na: (1) Ad-adda nga ipatalgedna kadatayo nga us-usaren ni Jehova ti nasantuan nga espirituna a mangiturong iti trabaho a panangikasaba iti Pagarian ken pa- nagaramid kadagiti adalan, (2) parayrayenna ti regtatayo a mangasaba babaen ti panangusig iti ulidan dagiti pasurot ni Kristo idi umuna a siglo, ken (3) paune- genna ti panagraemtayo iti organisasion ni Jehova ken kadagidiay mangidadaulo iti trabaho a panangasaba ken mangay-aywan kadagiti kongregasion. 17 Kasano ti pannakaurnos daytoy a publikasion? Mapaliiwmo a nabingaybi- ngay daytoy iti walo a benneg. Saklawen ti tunggal benneg ti maysa a paset ti lib- ro nga Aramid. Dagiti sumaruno a kapitulo ket saan a bersikulo por bersikulo a panangsalaysay iti Aramid no di ket ipakitana no ania dagiti maadaltayo kadagi- ti pasamak a naisalaysay iti dayta a libro ti Biblia ken tulongannatayo a manga- miris no kasanotayo a mayaplikar dagiti punto a masursurotayo. Iti rugi ti tung- gal kapitulo, adda paulo a mangibaga no ania ti linaon dayta a kapitulo ken adda naisitar a teksto a mangipakita no ania a paset ti Aramid ti masalaysay. 18 Adda sabali pay a benneg daytoy a publikasion a makatulong iti personal a panagadal iti Biblia. Dagiti napintas a ladawan a mangipakita kadagiti 15. Kasano a mabenepisiarantayo no usigentayo ti libro nga Aramid? 16. Ania ti tallo a panggep daytoy a publikasion? 17, 18. Kasano ti pannakaurnos daytoy a publikasion, ken ania dagiti bennegna a makatu- long iti personal a panagadalmo iti Biblia? 9
10 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS makapagagar a pasamak a nailanad iti libro nga Aramid tulongannaka a mangi- ladawan iti panunotmo no ania ti mapaspasamak bayat nga us-usigem ti sa- laysay ti Biblia. Adu a kapitulo ti addaan kadagiti kahon a naglaon iti kana- yonan ken makatulong nga impormasion. Naglaon dagiti dadduma a kahon iti impormasion maipapan iti karakter iti Bib- lia a ti pammatina ket maikari a tuladen. Adda met dagiti kahon a naglaon iti kana- yonan a detalye maipapan kadagiti lugar, pasamak, kostumbre, wenno dadduma pay a karakter a nadakamat iti Aramid. 19 Matulongannaka daytoy a publikasion a mangsukimat iti bagim. Kasanoman ti kabayagmon nga agserserbi kas agibum- bunannag iti Pagarian, nasayaat no sagpa- minsan nga amirisem dagiti prioridadmo iti biag ken ti panangmatmatmo iti Nakris- tianuan a ministerio. (2 Cor. 13:5) Isalud- sodmo iti bagim: 'Sigaganat kadi nga itung- tungpalko ti ministeriok? (1 Cor. 7:29-31) Ikaskasabak kadi ti naimbag a damag bu- yogen ti natibker a pammati ken kinareg- ta? (1 Tes. 1:5, 6) Ar-aramidek met laeng kadi ti amin a kabaelak a makiraman iti trabaho a panangasaba ken panagaramid kadagiti adalan?' - Col. 3:23. Sigaganat a wanasenyo ti teritoriayo 20 Kanayon koma a laglagipentayo nga adda napateg a trabaho a naipaannong ka- datayo - ti panangasaba ken panagaramid kadagiti adalan. Bayat ti panagtulid ti al- daw, ad-adda a naganat dayta a trabaho. Napartak ti iyaasideg ti panungpalan day- toy sistema ti bambanag. Ad-adda ita nga agpegpeggad ti biag ti adu a tattao. Di- tay ammo no kasano pay kaadu ti mangi- pangag iti mensahetayo. (Ara. 13:48) Ngem responsabilidadtayo a tulongan ida bayat a saan pay a naladaw ti amin. - 1 Tim. 4:16. 21 Napateg ngarud a tuladentayo ti ulidan dagiti naregta a manangikaskasaba iti Pagarian idi umuna a siglo. Sapay koma ta ti naannad a panangadalmo iti daytoy a publikasion parayrayenna ti kinaregta ken kinaturedmo a mangasaba. Ken sa- pay koma ta bumileg ti determinasionmo nga agtultuloy a naan-anay a mangikasa- ba iti "Pagarian ti Dios." - Ara. 28:23. 19. Ania ti rumbeng nga amirisentayo sagpaminsan? 20, 21. Apay a nakagangganat ti annongentayo, ken ania koma ti determinasiontayo?
"Inkayo . . . kadagiti tattao iti amin a nasion ket pagbalinenyo ida nga adalak." - Mateo 28:19
DAGITI NAPATEG A PET SA ITI LIBRO NG A ARAMID IDI UMUNA A SIGLO C .E. 33 Napagungar ni Jesus Binilin ni Jesus dagiti adalanna a mangaramid kadagiti adalan a. 49 Timmaud ti isyu maipapan iti panagkugit idiay Antioquia Naangay ti komperensia idiay Nakipagyan da Pablo ken Lucas iti balay da Felipe idiay Cesarea Naaresto ni Pablo idiay Jerusalem Naiparukpok kadagiti adalan ti nasantuan nga espiritu iti Pentecostes Jerusalem Ni Pablo sinupiatna ni Pedro (Gal. 2:11-14) a. 56-58 Naipupok ni Pablo idiay Cesarea Naisurat ti Ebanghelio ni Lucas Naipasdek ti kongregasion Kristiano a. 33-34 Napapatay ni Esteban Nabautisaran ti eunuko nga Etiope a. 49-52 Maikadua a panagdaliasat ni Pablo kas misionero Nangasaba da Bernabe ken Marcos idiay Chipre a. 58 Ni Festo sinukatanna ni Felix 58 Dinengngeg ni Herodes Agripa II ti panangidepensa ni Pablo a. 34 Nakomberte ni Saulo a taga-Tarso a. 34-36 Nangasaba ni Saulo idiay Damasco a. 36 Damo nga isasarungkar ni Pablo idiay Jerusalem kas pasurot ni Kristo Ni Pablo sinarungkaranna ni Ped- ro idiay Jerusalem (Gal. 1:18) 36 Nakomberte ni Cornelio Nagbalin a Kristiano dagiti immu- na a Gentil a. 41 Naisurat ti Ebanghelio ni Mateo Nasirmata ni Pablo ti maipapan iti "maikatlo a langit" (2 Cor. 12:2) a. 49-50 Pinapanaw ni Claudio dagiti Judio idiay Roma a. 50 Kimmuyog ni Lucas kenni Pablo idiay Troas Nasirmata ni Pablo ti maipapan iti lalaki a taga-Macedonia Simmarungkar ni Pablo idiay Filipos Naipasdek ti kongregasion idiay Filipos Naipasdek ti kongregasion idiay Tesalonica Simmarungkar ni Pablo idiay Atenas a. 50-52 Simmarungkar ni Pablo idiay Corinto a. 59-61 Umuna a pannakaibalud ni Pablo idiay Roma a. 60-61 Naisurat ti Colosas Naisurat ti Efeso Naisurat ti Filemon Naisurat ti Filipos a. 60-65 Naisurat ti Ebanghelio ni Marcos a. 61 Naisurat ti Aramid Naisurat ti Hebreo a. 61-64 Naisurat ti 1 Timoteo Ni Pablo imbatina ni Tito idiay a. 44 Impadto ni Agabo nga adda Naisurat ti 1 Tesalonica Naisurat ti Galacia Creta (Tito 1:5) Naisurat ti Tito dumteng a bisin Napapatay ni Santiago (kabsat a. 51 Naisurat ti 2 Tesalonica s. 62 Naisurat ti Santiago ni Zebedeo) Naibalud ni Pedro ngem simimi- lagro a nawayawayaan a. 52-56 Maikatlo a panagdaliasat ni Pablo kas misionero a. 62-64 Naisurat ti 1 Pedro 44 Natay ni Herodes Agripa I a. 52-55 Simmarungkar ni Pablo idiay Efeso a. 64 Naisurat ti 2 Pedro a. 46 Dimteng ti naipadto a bisin Nangted ni Pablo iti saranay idiay Jerusalem a. 47-48 Damo a panagdaliasat ni Pablo kas misionero a. 55 Naisurat ti 1 Corinto Naibaon ni Tito idiay Corinto Naisurat ti 2 Corinto a. 56 Naisurat ti Roma Pinagungar ni Pablo ni Eutico a. 65 Maikadua a pannakaibalud ni Pablo idiay Roma Naisurat ti 2 Timoteo Napan ni Tito idiay Dalmacia (2 Tim. 4:10) Napapatay ni Pablo "Agarup" ti kayat a sawen ti a. idiay Troas "Sakbay ti" ti kayat a sawen ti s. 12
B E N N E G 1 ˙ A R A M I D 1 : 1 - 6 : 7 "PINUNNOYO KETDI TI JERUSALEM ITI PANNURSUROYO" ARAMID 5:28 Apaman a naiparukpok ti nasantuan nga espiritu kadagiti adalan ni Jesus idi Pentecostes 33 C.E., siaanep nga intung- palda ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian ti Dios. Iti day- toy a benneg, usigentayo ti makapagagar a rekord maipapan iti pannakaipasngay ti kongregasion Kristiano, ti naganetget a panangsaksi idiay Jerusalem, ken ti natured a panangsango dagiti apostol kadagiti nakaro nga ibubusor.
K A P I T U L O 2 "Dakayonto Dagiti Saksik" No kasano nga insagana ni Jesus dagiti apostolna a mangidaulo iti trabaho a panangasaba Naibatay iti Aramid 1:1-26 PARA kadagiti apostol, nakaragragsak dagiti napalabas a lawas! No mabal- balin, saandan a kayat nga agpatingga dayta. Wen ta sakbayna, nalapunos- da iti liday, ngem ita agliplippias ti pusoda iti ragsak gapu ta napagungaren ni Jesus. Uppat a pulo nga aldawen a maulit-ulit a nagparang ni Jesus ka- dagiti adalanna tapno isuro ken paregtaenna pay ida. Ngem itan ti maudi a panagparangna kadakuada. 2 Sipapasnek a nagimdeng dagiti apostol iti amin a sinao ni Jesus bayat a nakatakderda idiay Bantay dagiti Olibo. Kasla nagbiit a nalpas ti panagsao- na. Kalpasanna, inngato ni Jesus ti imana ket binendisionanna ida. Idi kuan, isu ket mangrugin nga agpangato bayat a kitkitaen dagiti pasurotna agingga nga adda ulep a nanglinged kenkuana iti imatangda. Saandan a makita ni Jesus ngem tumangtangadda pay laeng idiay langit. - Luc. 24:50; Ara. 1:9, 10. 1-3. Kasano ti panangpanaw ni Jesus kadagiti apostolna, ken ania a salsaludsod ti tumaud?
"DAKAYONTO DAGITI SAKSIK" 3 Dakkel a panagbalbaliw ti inyeg daytoy a pasamak iti biag dagiti apostol ni Je- sus. Ania ti aramidenda itan ta immulin idiay langit ti Apoda a ni Jesu-Kristo? Ma- siguradotayo nga insagana ida ti Apoda a mangitultuloy iti trabaho nga inrugina. Kasano nga insagana ni Jesus dagiti apostolna iti daytoy a napateg nga annongen, ken kasano ti panagtignayda? Ken kasano nga apektado dagiti Kristiano ita? Ti umuna a kapitulo ti Aramid ket naglaon iti makapabileg a sungbat. "Adu a Nabileg a Pammaneknek" (Aramid 1:1-5) 4 Inturong ni Lucas ti panglukat a sasao ti salaysayna ken Teofilo, ti isu met la- eng a lalaki a nangituronganna iti Ebanghelio nga insuratna. Nabatad a daytoy a salaysay ket tuloy ti immuna a suratna ta inrugi ni Lucas ti libro nga Aramid ba- baen ti pananggupgopna kadagiti pasamak a nailanad iti ngudo ti Ebangheliona, ngem nagusar iti sabali a sasao ken nangted iti kanayonan a detalye. 5 Ania ti makatulong tapno agtalinaed a nabileg ti pammati dagiti pasurot ni Je- sus? Kastoy ti mabasatayo iti Aramid 1:3: "Nagpakita kadakuada [ni Jesus] a si- bibiag babaen ti adu a nabileg a pammaneknek." Iti Biblia, ni laeng Lucas "a dungdungnguen a doktor" ti nangusar iti sao a naipatarus kas "nabileg a pamma- neknek." (Col. 4:14) Maysa daytoy a termino iti medisina a mangipasimudaag iti nalagda, di mabalusingsing, ken natalged nga ebidensia. Nangipaay ni Jesus iti kasta a pammaneknek. Namin-adu a nagparang kadagiti pasurotna. Adda gunda- way a maysa wenno dua laeng ti nagpakitaanna. Adda met dagiti panawen a kada- giti amin nga apostol, ken naminsan, iti nasurok a 500 a manamati. (1 Cor. 15:3-6) Talaga a positibo a pammaneknek dagita! 6 Ti pammati dagiti pudno a Kristiano ita ket naibatay met iti "adu a nabileg a pammaneknek." Adda kadi pammaneknek a nagbiag ni Jesus ditoy daga, natay maigapu kadagiti basoltayo, ken napagungar? Wen, adda! Dagiti nailanad iti nai- paltiing a Sao ti Dios a mapagtalkan a salaysay dagiti tattao a nakasaksi a mismo kadagiti pasamak ipaayda ti amin a makakombinsir a pammaneknek a kasapu- lantayo. Bumileg iti kasta unay ti pammatitayo no nainkararagan nga adalentayo dagita a salaysay. Laglagipem nga adda nagdumaan ti napaypayso a pammati ken ti basta panamati laeng. Ti napaypayso a panamati ket naibatay iti nalagda a pam- maneknek. Nasken nga addaantayo iti kasta a pammati tapno magun-odtayo ti biag nga agnanayon. - Juan 3:16. Iti Ebangheliona, tinukoy ni Lucas daytoy a lalaki kas "katan-okan a Teofilo," isu a patien da- giti dadduma a ni Teofilo ket mabalin a prominente ngem saan pay laeng idi a manamati. (Luc. 1:3) Ngem iti Aramid, "O Teofilo" laeng ti awag kenkuana ni Lucas. Kuna ti dadduma nga esko- lar a nagbalin a manamati ni Teofilo idi nabasana ti Ebanghelio ni Lucas; gapuna, kunada a saanen a "katan-okan a Teofilo" ti pinangawag ni Lucas no di ket sinuratanna ni Teofilo kas kabsatna iti pammati. 4. Kasano ti panangirugi ni Lucas iti salaysayna a nailanad iti libro nga Aramid? 5, 6. (a) Ania ti makatulong tapno agtalinaed a nabileg ti pammati dagiti pasurot ni Jesus? (b) Kasano a ti pammati dagiti Kristiano ita ket naibatay iti "adu a nabileg a pam- maneknek"? 15
16 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 7 'Insarsarita [met ni Jesus] ti maipapan iti Pagarian ti Dios.' Kas pagarigan, in- lawlawagna dagiti padto a mangipakita a masapul nga agsagaba ken matay ti Me- sias. (Luc. 24:13-32, 46, 47) Idi inlawlawag ni Jesus ti akemna kas Mesias, impaga- netgetna ti Pagarian ti Dios, ta isu ti Nadutokan nga Ari. Maipapan iti Pagarian ti inkaskasaba ni Jesus ket dayta met laeng ti ikaskasaba dagiti pasurotna ita. - Mat. 24:14; Luc. 4:43. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga" (Aramid 1:6-12) 8 Ti maudi a pannakisarita dagiti apostol ken Jesus ditoy daga ket idi naguum- mongda idiay Bantay dagiti Olibo. Sigagagar nga insaludsodda: "Apo, isublim kadi ti pagarian iti Israel iti daytoy a tiempo?" (Ara. 1:6) Iti daytoy a saludsod, adda nai- palgak a dua a di umiso a kapanunotan dagiti apostol. Umuna, impapanda a mai- subli ti Pagarian ti Dios iti nasion ti Israel. Maikadua, ninamnamada a dagus a mangrugi nga agturay ti Pagarian, "iti daytoy a tiempo." Kasano nga inatur ni Je- sus ti kapanunotanda? 9 Mabalin nga ammo ni Jesus a maaturto met laeng ti umuna a kapanunotan da- giti apostolna. Kinapudnona, mabiit idin a masaksianda ti pannakaipasngay ti baro a nasion, ti naespirituan nga Israel, kalpasan ti sangapulo laengen nga aldaw! Dan- danin agpatingga ti pannakilangen ti Dios iti nasion ti Israel. No maipapan iti mai- kadua a kapanunotan, siaanus nga impalagip kadakuada ni Jesus: "Saan a ka- sapulan nga ammuenyo dagiti tiempo wenno panawen ta ti laeng Ama ti addaan kalintegan a mangikeddeng kadagita." (Ara. 1:7) Adda tiempo nga intuding ni Jehova a panangaramidna kadagiti bambanag. Sakbay a natay ni Jesus, imbagana nga uray ti Anak dina ammo idi ti "aldaw ken oras" nga idadateng ti panungpalan ta ti 'laeng Ama' ti makaammo. (Mat. 24:36) Uray iti kaaldawantayo, no pakasikoran dagi- ti Kristiano no kaano a dumteng ti panungpalan ti sistema ti bambanag, iti kina- pudnona, probproblemaenda laeng ti banag a di rumbeng a pakaseknanda. 10 Kaskasdi, agannadtayo a ditay koma tagibassiten dagiti apostol ni Jesus ta isuda ket lallaki nga addaan iti nabileg a pammati. Sipapakumbaba a nagpailin- tegda. Malaksid iti dayta, nupay ti saludsodda ket maigapu iti di umiso a kapanu- notan, adda met ti ipalgakna a nasayaat a kababalinda. Maulit-ulit nga indagadag ni Jesus kadagiti pasurotna: "Itultuloyyo ti agbantay." (Mat. 24:42; 25:13; 26:41) Na- ridamda iti naespirituan, a sigagagar a sipsiputanda ti pammaneknek a mabiiten nga agtignay ni Jehova. Dayta a kababalin ti nasken a patanorentayo ita. Kinapud- nona, ad-adda a naganat ti panangaramidtayo iti dayta agsipud ta agbibiagtayon iti arinunos ti 'maudi nga al-aldaw.' - 2 Tim. 3:1-5. 11 Impalagip ni Jesus kadagiti apostol no ania ti rumbeng a pakaseknanda a 7. Ania nga ulidan iti panangisuro ken panangasaba ti impasdek ni Jesus agpaay kadagiti pasurotna? 8, 9. (a) Ania ti dua a di umiso a kapanunotan dagiti apostol? (b) Kasano nga inatur ni Je- sus ti kapanunotan dagiti apostol, ket ania ti maadal iti dayta dagiti Kristiano ita? 10. Ania a kababalin dagiti apostol ti masapul a patanorentayo, ken apay? 11, 12. (a) Ania nga annongen ti inted ni Jesus kadagiti pasurotna? (b) Apay a maitutop a dakamaten ni Jesus ti nasantuan nga espiritu mainaig iti trabaho a panangasaba?
"DAKAYONTO DAGITI SAKSIK" nangnangruna. Kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti nasantuan nga espiritu, ket dakayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Ti umu- na a pakaipadamagan ti panagungar ni Jesus ket idiay Jerusalem, a nabiit pay a nangpapatayan kenkuana dagiti tattao. Kalpasanna, agwaras dayta iti intero a Ju- dea, sa idiay Samaria, agingga kadagiti adayo a lugar. 12 Maitutop la unay a sakbay a dinakamat ni Jesus ti trabaho a panangasaba, inulitna nga umuna ti karina nga ibaonna ti nasantuan nga espiritu a tumulong kadagiti pasurotna. Maysa daytoy kadagiti nasurok nga 40 a daras a pannakadaka- mat ti "nasantuan nga espiritu" iti libro nga Aramid. Maulit-ulit nga ibatad daytoy a libro iti Biblia a saantayo a maibanag ti pagayatan ni Jehova no awan ti tulong ti na- santuan nga espiritu. Anian a nagpateg ngarud a kanayontay nga agkararag a du- mawat iti dayta nga espiritu! (Luc. 11:13) Ad-adda a kasapulantayo dayta ita. 13 Manipud kadagidi a tiempo, limmawan ti saklawen ti makuna a "kaadaywan a paset ti daga." Ngem kas nadakamat iti immuna a kapitulo, naimpusuan nga inawat dagiti Saksi ni Jehova ti annongen a mangasaba gapu ta ammoda a paga- yatan ti Dios nga amin a kita ti tattao mangngegda ti naimbag a damag maipapan iti Pagarianna. (1 Tim. 2:3, 4) Ar-aramidem kadi ti amin a kabaelam para iti daytoy a trabaho a makaispal iti biag? Awanen ti masarakam a trabaho nga ad-adda a makapnek ken makaparagsak! Ikkannaka ni Jehova iti kasapulam a bileg tapno maaramidmo daytoy. Adu ti masursurom iti libro nga Aramid maipapan kadagiti umiso a pamay-an a mabalintay nga usaren ken maipapan iti kababalin a rum- beng a patanorentayo tapno epektibo ti panangasabatayo. 14 Kas nadakamat iti rugi daytoy a kapitulo, nagpangato ni Jesus agingga a saa- nen a makita. Ngem sitatakder ken tumangtangad pay laeng dagiti 11 nga apostol. Idi kuan, adda nagparang a dua nga anghel ket siaalumamay a kinunada: "Lallaki a taga-Galilea, apay a nakatangadkayo iti langit? Daytoy a Jesus a kaduayo idi ken naipangato idiay langit ket agsublinto iti isu met laeng a pamay-an a kas iti pan- nakakitayo kenkuana a naipangato idiay langit." (Ara. 1:11) Kayat kadi a sawen da- giti anghel nga agsublinto ni Jesus nga addaan iti isu met laeng a bagi, kas iti isur- suro ti dadduma a relihion? Saan. Kasanotay nga ammo? 15 Kinuna dagiti anghel nga agsublinto ni Jesus, saan nga iti isu met laeng a la- nga, no di ket "iti isu met laeng a pamay-an." Kasano aya ti ipapanawna? Isu ket sa- anen a makita idi nagsao dagiti anghel. Dagidi laeng a sumagmamano a lallaki, da- giti apostol, ti nakakita a pimmanawen ni Jesus ditoy daga ken agturongen iti ayan ni Amana idiay langit. Umasping iti dayta ti wagas a panagsubli ni Kristo. Ket kasta a talaga ti napasamak. Iti kaaldawantayo, dagidiay laeng addaan iti naespirituan a Inusar ditoy ti Biblia ti Griego a sao a tropos, a "pamay-an" ti kayatna a sawen, saan a ti mor·phe, a "langa" ti kayatna a sawen. 13. Kasano kalawa ti saklawen ti trabaho a panangasaba a naited kadagiti adipen ti Dios ita, ken apay a rumbeng a sigagagar nga awatentayo dayta nga annongen? 14, 15. (a) Ania ti kuna dagiti anghel maipapan iti panagsubli ni Jesus, ken ania ti kayatda a sawen? (Kitaem met ti footnote.) (b) Kasano a nagsubli ni Kristo "iti isu met laeng a pamay-an" a kas iti ipapanawna? 17
18 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pannakaawat ti makabigbig iti kaadda ni Jesus kas agturturayen nga ari. (Luc. 17:20) Nasken a mabigbigtayo dagiti pammaneknek ti kaaddana ken ibagatayo day- ta kadagiti sabsabali tapno makitada met ti kinaganat ti tiempo a pagbibiagantayo. "Dutokam No Asino Kadagitoy . . . ti Pinilim" (Aramid 1:13-26) 16 Di ngarud pakasdaawan no apay a "nakaragragsakda a nagsubli idiay Jerusa- lem." (Luc. 24:52) Ngem ania ti inaramidda kas panagpaidalanda ken Kristo ken panangtungpalda iti bilinna? Iti bersikulo 13 ken 14 iti kapitulo 1 ti Aramid, ma- basatayo a nagtataripnongda iti "makinngato a kuarto," ket adda masursurotayo a sumagmamano a makapainteres a detalye maipapan kadagiti kasta a taripnong. Kadagidi a tiempo, gagangay a dagiti balay idiay Palestina ket addaan iti makin- ngato a kuarto. Iti sikigan ti balay, adda agdan nga agturong iti dayta a kuarto. Daytoy kadi a "makinngato a kuarto" ket adda iti tuktok ti balay a nadakamat iti Aramid 12:12, a kukua ti ina ni Marcos? Aniaman ti kasasaad, nalabit maysa day- ta a simple a kuarto a mabalin a pagtataripnongan dagiti pasurot ni Kristo. Ngem siasino dagiti nagtataripnong, ken ania ti inaramidda? 17 Imutektekam ta saan laeng a dagiti apostol wenno dagiti lallaki ti nagtatarip- nong. Adda met sadiay ti "dadduma a babbai," a pakairamanan ni Maria nga ina ni Jesus. Daytoy ti maudi a direkta a pannakadakamatna iti Biblia. Maitutop la- eng a panunoten nga iti daydi a gundaway, saan a kinalikaguman ni Maria ti ag- balin a prominente no di ket sipapakumbaba a nakitaripnong kadagiti kapamma- tianna tapno agdaydayaw. Sigurado a naliwliwa ta kaduanan ti uppat pay nga annakna a lallaki, a dati a saan a manamati idi sibibiag pay ni Jesus ditoy daga. (Mat. 13:55; Juan 7:5) Nagbalbaliw dagitoy a lallaki sipud idi natay ken napagu- ngar ti kabsatda iti ina. - 1 Cor. 15:7. 18 Imutektekam met no apay a nagtataripnong dagitoy nga adalan: "Nagtultuloyda amin a nagkararag a maymaysa ti panggepda." (Ara. 1:14) Ti panagtataripnong ket kanayon a napateg a paset ti panagdaydayawtayo kas Kristiano. Agtataripnongta- yo tapno agpipinnaregta, umawat iti pannursuro ken balakad, ken kangrunaan iti amin, tapno sangsangkamaysa nga agdaydayaw iti nailangitan nga Amatayo a ni Je- hova. Dagiti kararag ken kanta ti pammadayaw kadagiti kasta a gundaway ket ma- kaay-ayo unay kenkuana ken napateg kadatayo. Sapay koma ta pulos a ditay liwa- yan dagiti sagrado ken makaparegta a panagtataripnongtayo! - Heb. 10:24, 25. 19 Adda napateg nga isyu a nakaipasanguan dagidiay a pasurot ni Kristo. Maka- liwliwa a maammuan nga iti laksid ti namitlo a panangilibak ni apostol Pedro iti Apona, isu ti nangidaulo iti pannakataming dayta nga isyu. (Ara. 1:15-26; Mar. 14:72) Addaantayo amin iti pagannayasan nga agbasol isu a kasapulantayo dagiti pammalagip a ni Jehova ket 'naimbag ken sisasagana a mangpakawan' kadagidiay sipapasnek nga agbabawi. - Sal. 86:5. 16-18. (a) Iti Aramid 1:13, 14, ania ti masursurotayo maipapan iti panagtataripnong dagiti Kristiano tapno agdaydayaw? (b) Ania ti masursurotayo iti ulidan nga imbati ni Maria nga ina ni Jesus? (c) Apay a napateg ita dagiti Nakristianuan a panagtataripnong? 19-21. (a) Ania ti masursurotayo iti aktibo nga akem ni Pedro iti kongregasion? (b) Apay a masapul a masukatan ni Judas, ken ania ti masursurotayo iti wagas a pannakataming dayta a banag?
20 Natarusan ni Pedro a masapul nga adda mang- sukat ken Judas, ti apos- tol a nangtraidor ken Jesus. Ngem siasino? Kinuna ni Pedro a ti baro nga apostol ket masapul a daydiay sim- murot ken Jesus iti intero a ministeriona ken nakaima- tang iti panagungarna. (Ara. 1:21, 22) Maitunos dayta iti inkari a mismo ni Jesus: "Dakayo a simmurot kaniak agtugawkayto met iti 12 a trono, a mangukom iti 12 a tribu ti Israel." (Mat. 19:28) Agparang a pinanggep ni Jehova nga adda 12 nga apos- tol a sumurot ken Jesus bayat ti ministeriona ditoy daga ta isudanto ti mangbukel iti "12 a pundasion a bato" ti Baro a Jerusalem. (Apoc. 21:2, 14) Impalubos ngarud ti Dios a makita ni Pedro a ti padto a, "sabali koma ti mangala iti akemna kas mana- ngaywan," ket agaplikar ken Judas. - Sal. 109:8. Agpasakup ken agtulnogtayo a kanayon kadagiti nadutokan a manangaywan a mangidadaulo kadatayo 21 Kasano ti pannakapili ti mangsukat kenkuana? Babaen ti panagbibinnunot, kas iti gagangay a maar-aramid idi panawen ti Biblia. (Prov. 16:33) Nupay kasta, iti Biblia, daytoy ti maudi a pannakadakamat ti panagbibinnunot kas pamay-an ti panagpili. Nabatad a nagpatinggan ti kasta a pamay-an manipud idi naiparukpok ti nasantuan nga espiritu. Ngem imutektekam no apay a nausar ti panagbibinnu- not. Inkararag dagiti apostol: "Sika, O Jehova, a makaammo iti puso ti amin a tao, dutokam no asino kadagitoy dua a lallaki ti pinilim." (Ara. 1:23, 24) Kayatda a ni Jehova a mismo ti agpili. Ni Matias, a nalabit maysa kadagiti 70 nga adalan nga imbaon ni Jesus a mangasaba, ti napili. Gapuna, nagbalin ni Matias a maysa ka- dagiti "Sangapulo ket Dua." - Ara. 6:2. 22 Dayta a pasamak ipalagipna kadatayo ti kinapateg ti organisado a panagtra- baho dagiti adipen ti Dios. Agingga iti kaaldawantayo, mapili dagiti responsable a lallaki nga agserbi kas manangaywan iti kongregasion. Us-usigen a naimbag dagi- ti panglakayen dagiti Nainkasuratan a kualipikasion a maikalikagum kadagiti ag- serbi kas manangaywan sa ikararagda ti panangidalan ti nasantuan nga espiritu. Gapuna, matmatan ti kongregasion dagiti kasta a lallaki kas dinutokan ti espiritu. Masapul ngarud nga agpasakup ken agtulnogtayo a kanayon iti panangidauloda, a suportarantayo dagiti urnos iti kongregasion. - Heb. 13:17. 23 Ita ta napabilegen dagidiay nga adalan iti pannakakitada ken Jesus kalpasan ti panagungarna, ken napatibkerda babaen kadagiti panagbalbaliw iti organisa- sion, naan-anay a nakasaganadan iti aniaman a mapasamak. Salaysayen ti suma- runo a kapitulo dayta a naisangsangayan a pasamak. Nadutokan ni Pablo idi agangay kas "apostol kadagiti nasion," ngem saan a pulos a naibi- lang kadagiti Sangapulo ket Dua. (Roma 11:13; 1 Cor. 15:4-8) Saan a kualipikado iti dayta nga espesial a pribilehio gapu ta saan a simmurot ken Jesus kabayatan ti ministeriona ditoy daga. 22, 23. Apay a masapul nga agpasakup ken agtulnogtayo kadagidiay mangidadaulo ita iti kongregasion?
"Mangmangngegtayo nga agsasaoda kadagiti lengguahetayo maipapan kadagiti nakaskasdaaw nga aramid ti Dios." - Aramid 2:11
K A P I T U L O 3 'Napno iti Nasantuan nga Espiritu' Dagiti epekto ti pannakaiparukpok ti nasantuan nga espiritu idi Pentecostes Naibatay iti Aramid 2:1-47 NAGDUDUPUDOP dagiti tattao kadagiti lansangan ti Jerusalem. Naggapuda kadagiti adayo a lugar a kas iti Elam, Mesopotamia, Capadocia, Ponto, Egipto, ken Roma. Agpangpangato ti asuk manipud iti altar ti templo bayat a kan- kantaen dagiti Levita ti Hallel (Salmo 113 agingga iti 118), a nalabit iti estilo nga agsinsinnungbat dagiti agkankanta. Ania ti okasion? Madama ti Piesta ti Pentecostes a maawagan met kas "aldaw dagiti umuna a naluom a bunga." (Num. 28:26) Daytoy a tinawen a piesta ket tanda ti panagpatingga ti panaga- pit iti sebada ken panangrugi met ti panagapit iti trigo. Nakaragragsak nga al- daw daytoy. 2 Kalkalainganna ti paniempo idi iti agarup alas nuebe ti bigat iti primave- ra ti 33 C.E. idi adda napasamak a pagsidsiddaawan agingga kadagiti sumar- saruno a siglo. Giddato nga adda dimteng manipud langit "nga ungor a ka- asping ti ungor ti bumanesbes a napigsa a puyupoy," wenno "kasla ungor ti napigsa nga angin." (Ara. 2:2; Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Ti napigsa nga ungor pinunnona ti balay a nagtataripnongan ti agarup 120 nga adalan ni Jesus. Idi kuan, adda napasamak a makapasiddaaw. Nagparang ti apuy a kasla dila sa nagdisso iti tunggal maysa kadagiti adalan. Kalpasanna, 'nap- no [dagiti adalan] iti nasantuan nga espiritu' ket nangrugida nga agsao iti nadumaduma a pagsasao! Idi rimmuarda iti balay a nagtataripnonganda, nasdaaw dagiti sangaili nga adda kadagiti lansangan ti Jerusalem ta nabae- lan dagiti adalan ti makisarita kadakuada! Wen, ti tunggal maysa nangngeg- na ida nga "agsasao . . . iti bukodda a lengguahe." - Ara. 2:1-6. 3 Ipakita daytoy a makapagagar a salaysay ti napateg a pasamak a maina- ig iti pudno a panagdaydayaw - ti pannakaipasdek ti nasion ti naespirituan Kitaem ti kahon a "Jerusalem - Ti Sentro ti Judaismo," iti panid 23. Kitaem dagiti kahon a "Roma - Kabesera ti Maysa nga Imperio," iti panid 24; "Dagi- ti Judio Idiay Mesopotamia ken Egipto," iti panid 25; ken "Dagiti Kristiano Idiay Pon- to," iti panid 26. Ti "apuy a kasla dila" ket saan a literal nga apuy. Nabatad nga ipakita daytoy a kas- la apuy ti itsura ken karaniag ti nagparang ken nagdisso iti tunggal maysa kadagiti adalan. 1. Iladawam ti kasasaad bayat ti Piesta ti Pentecostes. 2. Ania dagiti nakaskasdaaw a pasamak idi Pentecostes 33 C.E.? 3. (a) Apay a maikuna a ti Pentecostes 33 C.E. ket nagpateg a pasamak iti pakasa- ritaan ti pudno a panagdaydayaw? (b) Kasano a ti palawag ni Pedro ket nainaig iti pannakausar dagiti "tulbek ti Pagarian"? 21
Roma B A Y N a ngisit a Baybay B I T I N I A PONT O Baybay Caspiano C A P A D O C I A B A Antioquia (iti Siria) MESOPOTA MIA MEDIA Y M E D I T E R A N E O Jerusalem Babilonia B A BIL O NIA ELAM LIBYA Alexandria Memfis JUDEA G u l p o ti EGIPTO P e r sia ETIOPIA nga Israel, ti kongregasion dagiti dinutokan ti espiritu a Kristiano. (Gal. 6:16) Ngem saan la a dayta. Idi kinasarita ni Pedro dagiti naguummong a tattao iti dayta nga aldaw, inusarna ti umuna kadagiti tallo a "tulbek ti Pagarian." Mausar ti tunggal maysa kadagita a tulbek a manglukat kadagiti naisangsangayan a pribilehio nga agpaay kadagiti nagduduma a grupo dagiti tattao. (Mat. 16:18, 19) Dayta nga umu- na a tulbek inikkanna dagiti Judio ken dagiti proselita iti gundaway a mangawat iti naimbag a damag ken madutokan iti nasantuan nga espiritu ti Dios. Iti kasta, ag- balinda a paset ti naespirituan nga Israel nga addaan iti namnama nga agturay kas ar-ari ken papadi iti Mesianiko a Pagarian. (Apoc. 5:9, 10) Idi agangay, nailukat dayta a pribilehio kadagiti Samaritano ken Gentil. Ania ti masursuro dagiti Kristia- no ita kadagiti nagpateg a pasamak idi Pentecostes 33 C.E.? "Adda Amin iti Maymaysa a Lugar" (Aramid 2:1-4) 4 Idi damo, ti kongregasion Kristiano ket buklen laeng ti agarup 120 nga adalan a dinutokan ti nasantuan nga espiritu ken "addada amin iti maymaysa a lugar" - iti ma- kinngato a kuarto. (Ara. 2:1) Iti ngudo dayta nga aldaw, rinibu ti nabautisaran ken nagbalin a miembro dayta a kongregasion. Ngem rugrugi laeng dayta ti panagrang-ay ti organisasion nga agtultuloy a rumangrang-ay agingga iti kaaldawantayo! Wen, baba- en ti grupo dagiti managbuteng iti Dios a lallaki ken babbai, a mangbukel iti kongre- gasion Kristiano iti kaaldawantayo, ti "naimbag a damag maipapan iti Pagarian" ket 'maikaskasaba iti intero a daga tapno maammuan ti amin a nasion' dayta a mensahe sakbay a dumteng ti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag. - Mat. 24:14. 5 Ti kongregasion Kristiano ket gubuayan met ti naespirituan a bileg para kadagi- Kitaem ti kahon a "Siasino Dagiti Proselita?" iti panid 27. 4. Apay a maikuna a ti kongregasion Kristiano iti kaaldawantayo ket katuloy ti kongrega- sion a naipasdek idi 33 C.E.? 5. Ania a bendision ti itden ti pannakitimpuyog iti kongregasion Kristiano, agpada idi umuna a siglo ken iti kaaldawantayo? PARTIA
'NAPNO ITI NASANTUAN NGA ESPIRITU' 23 ti miembrona, agpadpada kadagiti napulotan ken iti 'sabsabali a karnero.' (Juan 10:16) Impakita ni Pablo ti apresasionna iti panagtitinnulong dagiti miembro ti kon- gregasion idi sinuratanna dagiti Kristiano idiay Roma: "Il-iliwek a makitakayo tapno makaitedak iti naespirituan a sagut a mangpatibker kadakayo; wenno tapno maka- pagpipinnaregtatayo iti pammati, dakayo ken siak." - Roma 1:11, 12. 6 Agpada ti panggep ti kongregasion Kristiano idi umuna a siglo ken ti kongrega- sion Kristiano iti kaaldawantayo. Inikkan ni Jesus dagiti adalanna iti trabaho a ma- kaparagsak nupay adda dagiti pakarigatan a pakaipasanguanda. Kinunana kada- kuada: "Pagbalinenyo ida nga adalak, ken bautisaranyo ida iti nagan ti Ama ken iti nagan ti Anak ken iti nagan ti nasantuan nga espiritu, ken isuroyo a tungpalenda ti amin nga imbilinko kadakayo." - Mat. 28:19, 20. 7 Ti kongregasion Kristiano dagiti Saksi ni Jehova ket isu ti ahensia nga us-usaren ni Jehova a mangibanag iti dayta a trabaho iti kaaldawantayo. Pudno a mabalin a nari- gat a kasabaan dagiti tattao a nagduduma ti lengguahena. Ngem nangaramid dagiti Sak- si ni Jehova kadagiti naibatay iti Biblia a publikasion iti nasurok a 1,000 a lengguahe. Adda panggapuam nga agrag-o no regular a makitimtimpuyogka iti kongregasion Kristia- no ken makiramramanka iti trabaho a pana- ngikasaba iti Pagarian ken iti panagaramid iti adalan. Maibilangka kadagiti sumagma- mano laeng a tattao ditoy daga ita nga adda- an iti pribilehio a mangikasaba iti nagan ni Jehova! JERUSALEM - TI SENTRO TI JUDAISMO Napasamak idiay Jerusalem ti adu kadagiti salaysay a nailanad kadagiti umuna a kapi- tulo ti Aramid. Masarakan daytoy a siudad iti katurturodan ti makintengnga a kabambanta- yan ti Judea, agarup 55 kilometro ti kaadayona iti daya ti Baybay Mediteraneo. Idi 1070 B.C.E., sinakup ni Ari David ti sarikedked iti tapaw ti Bantay Sion, a masarakan iti Jerusalem, ket ti siudad a nabangon iti aglawlaw daytoy ti nagba- lin a kabesera ti nagkauna a nasion ti Israel. 8 Tapno siraragsak a makapagibturka ka- bayatan dagitoy napeggad a tiempo, nangipa- ay ni Jehova iti sangalubongan a timpuyog dagiti kakabsat. Insurat ni Pablo kadagiti Hebreo a Kristiano: "Agpipinnanunottayo tap- no matignaytayo a mangipakita iti ayat ken nasayaat nga ar-aramid, a ditay baybay-an ti panaggigimongtayo, kas iti nakayuga- lian ti dadduma, no di ket agpipinnaregtata- yo, ken ad-adda pay nga aramidentayo amin dagita bayat a makitkitayo nga umas-aside- gen ti aldaw." (Heb. 10:24, 25) Ti kongregasion Kristiano ket maysa a probision manipud 6, 7. Kasano nga itungtungpal ti kongregasion Kristiano ita ti trabaho nga impaannong ni Je- sus a panangasaba iti amin a nasion? 8. Ania a tulong ti maaw-awattayo babaen ti kongregasion Kristiano? Ti Bantay Moria ket asideg iti Bantay Sion. Sigun iti nagkauna a Judio a tradision, idiay Ban- tay Moria ti nakaaramidan ti panangidaton ni Abraham ken ni Isaac, agarup 1,900 a tawen sakbay dagiti pasamak a naisalaysay iti Aramid. Nagbalin ti Bantay Moria a paset ti siudad idi bi- nangon ni Solomon ti umuna a templo ni Jehova iti tapaw dayta a bantay. Dayta a templo ti kang- runaan a pappapanan dagiti Judio ken ti pasdek a pagdaydayawanda. Amin a deboto a Judio manipud iti intero a mapagnaedan a daga regular a nagtatarip- nongda iti templo ni Jehova tapno agidaton, agdaydayaw, ken tumabuno kadagiti maangay a piesta. Inaramidda daytoy kas panagtulnog iti bilin ti Dios: "Mamitlo iti makatawen a mapan ti amin a lallaki kadakayo iti sanguanan ni Jeho- va a Diosmo iti disso a pilienna." (Deut. 16:16) Masarakan met idiay Jerusalem ti Naindaklan a Sanhedrin, ti kangatuan a pangukoman ken konseho administratibo dagiti Judio.
ROMA - KABESERA TI MAYSA NGA IMPERIO Kabayatan ti periodo ti panawen a saklawen ti libro nga Aramid, ti Roma ti kadakkelan ken kapatgan idi a siudad no maipapan iti politi- ka. Isu daytoy ti kabesera ti maysa nga imperio nga idi kabilegna, sinakupna dagiti lugar mani- pud iti Britania agingga iti Makin-amianan nga Africa ken manipud iti Taaw Atlantico agingga iti Gulpo ti Persia. Ti Roma ket nagpupuniponan ti nagduduma a kultura, puli, lenguahe, ken an-anito. Gapu kadagiti nasayaat ti pannakamantenerna a nagkakamang a kalsada, adu a biahero ken ta- gilako ti agsangpet manipud iti amin a suli ti imperio. Iti sangladan ti Ostia nga adda laeng iti asideg, nakaad-adu dagiti agsangpet a bar- ko nga agidisdiskarga kadagiti taraon ken ag- kakangina a produkto. Idi umuna a siglo C.E., nasurok a maysa a milion a tattao ti agnanaed idiay Roma. Maba- lin a nagserbi kas ad-adipen ti kagudua ti po- pulasion. Adda dagiti nasentensiaan kas krimi- nal, ubbing a nailako wenno binaybay-an dagiti dadakkelda, ken balud a natiliw kadagiti kam- pania ti buyot ti Roma. Karaman kadagiti nai- pan idiay Roma kas ad-adipen dagiti Judio a taga-Jerusalem, kalpasan ti panangparmek ti Romano a heneral a ni Pompey iti dayta a siu- dad idi 63 B.C.E. Nakakurkurapay ti kaaduan kadagiti siwawa- yawaya nga umili, nga agnanaed kadagiti adu ti kadsaaranna a pasdek a napusek iti tat- tao ken agpampannuray iti tulong ti gobierno. Ngem dagiti emperador imbangonda iti mis- mo a kabeserada ti dadduma kadagiti kapipin- tasan pay laeng a pasdek a para iti publiko. Karaman kadagita dagiti teatro ken dadakkel nga estadium a pakaangayan dagiti pabuya iti entablado, panaglalaban dagiti gladiador, ken lumba ti karuahe - nga amin dagitoy ket libre a paglinglingayan dagiti umili ti Roma. ken Jehova tapno maparegtaka ken uray met dagiti sabsabali. Agtalinaedka a nasinged ka- dagiti kakabsatmo iti pammati. Pulos a dimo liwliwayan ti makitaripnong kadagiti Nakris- tianuan a gimong! "Nangngeg ti Tunggal Maysa . . . iti Bukodda a Lengguahe" (Aramid 2:5-13) 9 Iladawam iti panunotmo ti kinaragsak da- giti nagtitipon a Judio ken proselita idi Pente- costes 33 C.E. Ti kaaduan kadagidiay presen- te ket mabalin nga agpapada a makapagsao iti Griego wenno Hebreo. Ngem ita, "nang- ngeg ti tunggal maysa kadakuada nga agsa- sao dagiti adalan iti bukodda a lengguahe." (Ara. 2:6) Sigurado a natukay ti puso dagi- diay a tattao idi nangngegda ti naimbag a da- mag iti bukodda a lengguahe. Pudno a saan a naikkan dagiti Kristiano ita iti namilagruan nga abilidad a makapagsao iti nadumaduma a lengguahe. Ngem adu kadakuada ti mangi- warwaragawag iti mensahe maipapan iti Pa- garian kadagiti tattao a nagduduma ti pu- lina. Kasano? Adda dagidiay nagsursuro iti sabali a lengguahe tapno makapagserbida iti kabangibang a kongregasion a ganggannaet ti pagsasaona wenno umakarda pay ketdi iti sabali a pagilian. Masansan a maayatan da- gidiay dumngeg kadakuada gapu iti panangi- kagumaanda nga agsao iti lengguahe dagiti bumalay. 10 Alaentay a pagarigan ni Christine, a nag- sursuro iti Gujarati a kadua ti pito pay a Sak- si. Idi nasabatna ti katrabahuanna a Guja- rati ti pagsasaona, kinablaawanna isuna iti bukodna a lengguahe. Nasdaaw ti babai ket kayatna a maammuan no apay nga inkagu- maan ni Christine ti agsursuro iti Gujara- ti. Gapuna, ginundawayan ni Christine ti na- ngasaba. Kinuna ti babai: "Napateg la ketdi ti mensahe nga idandanonyo." 9, 10. Ania ti inaramid dagiti dadduma tapno makasabaanda dagidiay sabali ti lengguahena?
'NAPNO ITI NASANTUAN NGA ESPIRITU' 25 11 Pudno a saan a tunggal maysa kadatayo ket kabaelanna ti agsursuro iti sabali a lengguahe. Nupay kasta, makapagsaganatayo a mangikasaba iti mensahe maipa- pan iti Pagarian kadagiti tattao a nagduduma ti lengguahena. Kasano? Ti maysa a pamay-an ket babaen ti panangusar iti JW Language˙ app tapno masursurom dagi- ti simple a kablaaw iti lengguahe a gagangay a maus-usar iti lugaryo. Mabalinmo met a masursuro dagiti sasao iti dayta a lengguahe a mabalin a mangtukay iti inte- res dagiti agsasao iti dayta. Iturongmo ida iti jw.org, ken mabalin nga ipakitam ka- dakuada ti nagduduma a video ken publikasion a magun-odan iti dayta a lenggua- he. No usarentayo dagitoy nga alikamen iti ministeriotayo, maaddaantayo iti ragsak a kas iti narikna dagiti kakabsat idi umuna a siglo idi nasdaaw dagiti tattao a naggapu iti nagduduma a nasion ta mang- mangngegda ti naimbag a damag "iti bukod- da a lengguahe." DAGITI JUDIO IDIAY MESOPOTAMIA KEN EGIPTO "Timmakder ni Pedro" (Aramid 2:14-37) 12 "Timmakder ni Pedro" ket nagpalawag iti imatang dagiti tattao a nagduduma ti nasio- nalidadda. (Ara. 2:14) Inlawlawagna kadagiti amin a dumdumngeg a ti namilagruan nga abilidad a makapagsao iti nadumaduma a lengguahe nga inted ti Dios kadagiti adalan ni Jesus ket kaitungpalan ti padto nga imba- ga ni Joel: "Ibukbokkonto ti espirituk iti amin a kita ti tattao." (Joel 2:28) Sakbay nga im- muli ni Jesus idiay langit, kinunana kadagi- ti adalanna: "Kiddawek iti Ama nga ikkanna- kayo iti sabali pay a katulongan." Impabigbig dayta ni Jesus kas "ti espiritu." - Juan 14: 16, 17. Kuna ti The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ (175 B.C.E.-A.D. 135): "Nag- naed idiay Mesopotamia, Media ken Babilonia ti kaputotan dagiti miembro ti pagarian ti sanga- pulo a tribu [ti Israel], ken ti pagarian ti Juda, kalpasan nga indestiero ida sadiay dagiti Asirio ken dagiti taga-Babilonia." Sigun iti Esdras 2:64, agdagup laeng iti 42,360 a lallaki nga Israelita ti nagsubli idiay Jerusalem manipud iti panna- kaadipenda idiay Babilonia. Napasamak daytoy idi 537 B.C.E. Kuna ni Flavius Josephus nga idi umuna a siglo C.E., pinullo a ribu ti bilang dagiti Judio a "nagnaed iti aglawlaw ti Babilonia." Idi maikatlo agingga idi maikalima a siglo C.E., dagi- toy a komunidad ti nangaramid iti maaw-awagan a Talmud ti Babilonia. 13 Iti ngudo ti palawag ni Pedro, sititibker a kinunana: "Maammuan koma ti intero a na- sion ti Israel a daytoy a Jesus nga inlansayo iti kayo ket pinagbalin ti Dios kas Apo ken Kristo." (Ara. 2:36) Siempre, ti kaaduan kadagiti dimngeg ken Pedro ket saan a presente idi napapatay ni Jesus iti kayo a 11. Kasanotayo a makapagsagana a mangikasa- ba iti mensahe ti Pagarian kadagiti tattao a sa- bali ti pagsasaona? 12. (a) Ania ti imbaga ni propeta Joel a tumukoy iti milagro a napasamak idi Pentecostes 33 C.E.? (b) Apay a ti padto ni Joel ket manamnama a ma- tungpal idi umuna a siglo? 13, 14. Kasano nga inkagumaan ni Pedro a da- nonen ti puso dagiti agdengdengngeg kenkuana, ken kasanotayo a matulad ti pamay-anna? Paneknekan dagiti dokumento nga adda dagi- ti Judio a nagnaed idiay Egipto sipud pay idi rug- rugi ti maikanem a siglo B.C.E. Kabayatan dayta a tiempo, adda mensahe nga inturong ni Jere- mias kadagiti Judio nga agnanaed iti nagdudu- ma a lugar idiay Egipto, a pakairamanan ti Mem- fis. (Jer. 44:1) Mabalin nga adu ti immakar idiay Egipto kabayatan ti panawen Helenistiko, wenno ti panawen a panangimpluensia ti Griego a kultu- ra kadagiti dadduma a nasion. Kuna ni Josephus a karaman dagiti Judio kadagiti immuna a nag- naed idiay Alexandria. Idi agangay, naited kada- kuada ti maysa a lugar iti daytoy a siudad. Idi umuna a siglo C.E., kuna ti Judio a mannurat a ni Philo nga adda maysa a milion a Judio a nagna- ed iti intero nga Egipto, manipud "iti deppaar ti Libya agingga kadagiti beddeng ti Etiopia."
26 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pagtutuokan. Kaskasdi, adda sungsungbatanda iti daytoy kas maysa a nasion. Ngem imutektekam ta napnuan panagraem ken sumalput iti puso ti pannakisarita ni Pedro kadagiti padana a Judio. Ti panggepna ket saan a mangkondenar no di ket tapno matignay nga agbabawi dagiti agdengdengngeg kenkuana. Nasair kadi dagiti dimngeg ken Pedro? Saan a pulos. Imbes ketdi, 'nariribukan ti puso' dagiti tattao. In- saludsodda: "Ania ti rumbeng nga aramidenmi?" Mabalin a nakatulong ti napnuan panagraem a sasao ni Pedro isu a nadanonna ti puso ti adu a tattao, iti kasta natig- nayda nga agbabawi. - Ara. 2:37. DAGITI KRISTIANO IDIAY PONTO Dagiti Judio a taga-Ponto, a maysa a distrito iti makin-amianan nga Asia Menor, ket karaman kadagiti dimngeg iti palawag ni Pedro idi Pente- costes 33 C.E. (Ara. 2:9) Nabatad a nagawid ti dadduma kadakuada iti lugar a nakayanakan- da tapno iranudda ti naimbag a damag. Maiku- natayo a kasta agsipud ta dagidiay manamati a "naiwarawara" kadagiti lugar a kas iti Ponto ket karaman kadagiti nangiturongan ni Pedro iti umuna a suratna. (1 Ped. 1:1) Ipalgak ti su- ratna a dagitoy a Kristiano ket 'nagsagaba iti nagduduma a pakasuotan,' a nalabit pakaira- manan ti ibubusor ken pannakaidadanes, gapu iti pammatida. - 1 Ped. 1:6. Naiparipirip ti kanayonan a pannubok a pa- kaipasanguan dagiti Kristiano idiay Ponto ba- baen ti panagsinsinnurat da Emperador Trajan ken ni Pliny nga Ub-ubing, a gobernador ti Biti- nia ken Ponto a probinsia ti Roma. Idiay Pon- to idi agarup 112 C.E., impadamag ni Pliny a ti "panagramaram" ti Kristianidad pagpegpeg- gadenna ti isuamin, lalaki man wenno babai, ubing man wenno nataengan, wenno aniaman ti saadda iti kagimongan. Dagidiay naakusaran kas Kristiano ket inikkan ni Pliny iti gundaway a mangilibak iti dayta. Pinapatayna dagidiay saan a nangtallikud iti Kinakristianoda. Winayawa- yaanna ti siasinoman a nangilunod ken Kristo wenno nagkararag kadagiti didiosen wenno iti estatua ni Trajan. Binigbig ni Pliny a dagitoy a bambanag ket "saan a maaramid dagidiay pud- pudno a Kristiano." 14 Matuladtayo ti pamay-an ni Pedro a mangdanon iti puso. No kasabaantayo dagiti sabsabali, saan a kasapulan nga ilintegtayo ti tunggal di nainkasuratan a panangmatmat- da. Imbes ketdi, nasayaat no pagtungtongan- tayo dagiti punto a pagtunosantayo. No ma- kasapultayo iti banag a pagtunosantayo iti bumalay, mailawlawagtayo ti Sao ti Dios iti na- taktika a pamay-an. No saantayo a makisup- supiat, masansan a ti isursuro ti Biblia ket mabalin nga ipangag dagiti napudno ti panag- puspusoda a tattao. "Agpabautisar ti Tunggal Maysa Kadakayo" (Aramid 2:38-47) 15 Iti makaparagsak nga aldaw ti Pentecos- tes 33 C.E., kinuna ni Pedro kadagiti nangi- pangag a Judio ken proselita: "Agbabawikayo, ken agpabautisar ti tunggal maysa kadaka- yo." (Ara. 2:38) Kas resultana, agarup 3,000 ti nabautisaran. Mabalin a naitanebda ka- dagiti ban-aw idiay Jerusalem wenno iti ka- bangibangna. Dinadarasudos kadi a tignay ti inaramidda? Kayatna kadi a sawen a dagi- ti mayad-adalan iti Biblia ken ti annak da- giti Kristiano a nagannak mabalinda met ti agganat nga agpabautisar uray no saanda pay a nakasagana? Saan. Laglagipem a dagiti Umasping iti dayta, idi Agosto 7, 1993, bayat ti internasional a kombension dagiti Saksi ni Jeho- va idiay Kiev, Ukraine, 7,402 ti nabautisaran ka- dagiti innem a pagitaneban. Nairingpas ti bautis- mo kalpasan ti dua nga oras ken sangapulo ket lima a minuto. Ti orihinal a sao a naipatarus kas "naiwarawara" ipasi- mudaagna nga adu kadagiti immuna a nakomberte ti nag- gapu kadagiti komunidad dagiti Judio. 15. (a) Ania ti kinuna ni Pedro, ket ania ti resul- tana? (b) Apay a ti rinibu a nakangngeg iti naim- bag a damag idi Pentecostes ket kualipikado a mabautisaran iti dayta met laeng nga aldaw?
SIASINO DAGITI PROSELITA? Judio ken proselita a nabautisaran idi aldaw ti Pentecostes 33 C.E. sipapasnek nga inad- adalda ti Sao ti Dios ken paset ida ti nasion a dedikadon ken Jehova. Malaksid iti dayta, iparparangarangdan ti kinaregtada - iti dad- duma a kasasaad, babaen ti panagdaliasat- da iti adayo a lugar tapno matabunuanda daytoy a tinawen a piesta. Idi inawatda dagi- ti napateg a kinapudno mainaig iti akem ni Jesu-Kristo iti pannakaibanag ti panggep ti Dios, nakasaganada nga agtultuloy nga ag- serbi iti Dios - ngem kas bautisadon a pasu- rot ni Kristo. Nangngeg agpadpada dagiti "Judio ken pro- selita" ti panagpalawag ni Pedro idi Pentecos- tes 33 C.E. - Ara. 2:10. Maysa ni Nicolas, a nadakamat kas "proselita a taga-Antioquia," kadagiti kualipikado a lallaki a nadutokan a mangasikaso iti "napateg a banag" nga inaldaw a panagiwaras iti taraon. (Ara. 6:3-5) Dagiti proselita ket isu dagiti Gentil, kayatna a sa- wen, saanda a Judio, a nakomberte iti Judaismo. Naibilangda kas Judio iti isuamin a banag, yanta- ngay inakseptarda ti Dios ken ti Linteg ti Israel, ti- nallikudanda ti amin a didiosen, nagpakugit dagi- ti lallaki, ken timmiponda iti nasion ti Israel. 16 Nalawag a binendisionan ni Jehova day- ta a bunggoy. Kuna ti salaysay: "Naguum- mong ti amin a nagbalin a manamati ken nagririnnanudda iti amin nga adda kada- kuada, ken inlakoda dagiti adda kadakua- da ken dagiti sanikuada ket inwarasda dagiti naglakuanda iti amin, sigun iti kasapulan ti tunggal maysa." (Ara. 2:44, 45) Awan duadua a kayat a tuladen dagiti amin a pudno a Kris- tiano ti kinamanagayat ken kinamanagsakri- pisioda. Idi nawayawayaan dagiti Judio idi 537 B.C.E. manipud iti pannakaipanda idiay Babilonia, adu kadakuada ti nagnaed kadagiti lugar nga adayo iti daga ti Israel ngem intultuloyda nga inalagad ti Judaismo. Babaen daytoy, dagiti tattao iti nagka- una a Makintengnga a Daya ken iti labesna nag- balinda a pamiliar iti relihion dagiti Judio. Dagiti nagkauna a mannurat, a kas kada Horace ken Seneca, pinasingkedanda nga adu a tattao ma- nipud iti nagduduma a pagilian ti naay-ayo kada- giti Judio ken kadagiti patpatienda ket timmipon- da kadakuada ken nagbalinda a proselita. 17 Ti panagdedikar ken panagpabautisar kas maysa a Kristiano ramanenna ti sumag- mamano a napateg a Nainkasuratan nga ad- dang. Nasken a maaddaan ti maysa a tao iti pannakaammo maipapan iti Sao ti Dios. (Juan 17:3) Masapul nga iparangarangna babaen kadagiti aramidna nga adda pam- matina ken agbabawi, nga ipakitana a pudpudno a pagladingitanna ti dati a wagas ti panagbiagna. (Ara. 3:19) Kalpasanna, masapul a makomberte, wenno agbalbaliw, ket rugiannan nga aramiden ti umiso ken maitunos iti pagayatan ti Dios. (Roma 12:2; Efe. 4:23, 24) Kalpasan dagitoy nga addang, idedikarna ti bagina iti Dios baba- en ti kararag sa agpabautisar. - Mat. 16:24; 1 Ped. 3:21. 18 Maysaka kadi a dedikado ken bautisado nga adalan ni Jesu-Kristo? No kasta, agyamanka iti pribilehio a naipaay kenka. Kas kadagiti adalan idi umuna a siglo a napno iti nasantuan nga espiritu, mapabilegnaka ni Jehova tapno makakasabaka a naan-anay ken maaramidmo ti pagayatanna! Naaramid daytoy a temporario nga urnos gapu ta nagtalinaed dagiti bisita idiay Jerusalem tapno agsursuroda iti ad-adu pay maipapan iti kabbaro a pammatida. Boluntario daytoy a panagririnnanud, saan ket a maysa a porma ti komunismo. - Ara. 5:1-4. 16. Kasano nga impakita dagiti Kristiano idi umuna a siglo ti kinamanagsakripisioda? 17. Ania dagiti napateg nga addang tapno maikari a mabautisaran ti maysa a tao? 18. Ania a pribilehio ti silulukat kadagiti bautisado nga adalan ni Kristo?
K A P I T U L O 4 'Tattao nga Awan Adalna ken Ordinario' Nagtignay a situtured dagiti apostol, ket binendisionan ida ni Jehova Naibatay iti Aramid 3:1-5:11 NANGATO pay laeng ti init idi agsasangpet idiay templo dagiti deboto a Judio ken dagiti adalan ni Kristo. Mabiiten a mangrugi ti "oras ti panagkararag." (Ara. 2:46; 3:1) Karaman iti bunggoy da Pedro ken Juan nga agturturong iti ruangan ti templo a naawagan iti Napintas. Iti tengnga ti naariwawa ken pu- managna a tattao, adda agpalpalama nga agkabannuag a lalaki a pilay sipud pannakayanakna. - Ara. 3:2; 4:22. 2 Bayat nga umas-asideg da Pedro ken Juan, nangrugi a dumawat iti limos ti agpalpalama kas iti dati nga ar-aramidenna. Simmardeng dagiti apostol ket kinitada daytoy a lalaki, a mangnamnama nga adda itedda kenkuana. "Awan pirak ken balitokko," kinuna ni Pedro, "ngem itedko ti adda kaniak. Iti nagan ni Jesu-Kristo a Nazareno, magnaka!" Panunotem ti pannakakigtot dagiti tat- tao idi iniggaman ni Pedro ti ima ti lalaki ket tinulonganna a timmakder! (Ara. 3:6, 7) Mailadawam kadi iti panunotmo ti panangkitkita daytoy a lalaki kada- giti immimbagen a sakana bayat nga inruginan ti magna? Di pakasdaawan a naglaglagto ken sipipigsa nga indaydayawna ti Dios gapu ta makapagna met laengen! 3 Dagiti masmasdaaw a tattao nagtatarayda nga immasideg kada Pedro ken Juan idiay kolonada ni Solomon. Iti daytoy a lugar a nagtakderan ken nagisu- ruan idi ni Jesus, inlawlawag ni Pedro ti pudpudno a kaipapanan ti napasa- mak. (Juan 10:23) Intukonna iti bunggoy ken iti lalaki a dati a pilay ti maysa a sagut a napatpateg ngem iti pirak wenno balitok. Saan laeng a pannakapa- imbag ti ramanen daytoy a sagut. Daytoy ti mangted kadakuada iti gundaway nga agbabawi, mapakawan dagiti basolda, ken agbalin a pasurot ni Jesu-Kris- to a dinutokan ni Jehova kas "Kangrunaan nga Ahente ti biag." - Ara. 3:15. 4 Anian a naisangsangayan nga aldaw dayta! Adda maysa a tao a napaim- Adda maar-aramid a panagkararag idiay templo mainaig kadagiti panagdaton iti ag- sapa ken iti rabii. Ti panagdaton iti rabii ket maar-aramid iti "maikasiam nga oras," wenno iti agarup alas tres ti malem. 1, 2. Ania a milagro ti inaramid da Pedro ken Juan iti asideg ti ruangan ti templo? 3. Ania a nagpateg a sagut ti mabalin nga awaten ti lalaki a dati a pilay ken ti bung- goy? 4. (a) Ania a komprontasion ti pinataud ti namilagruan a pannakapaimbag ti lalaki a pilay? (b) Ania ti dua a saludsod a sungbatantayo? 28
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' bag ken makapagnan. Rinibu pay ti naikkan iti gundaway a maimbagan iti naespiri- tuan tapno makapagnada a maikari iti Dios. (Col. 1:9, 10) Maysa pay, dagiti pasamak iti dayta nga aldaw ti nangrugian ti komprontasion iti nagbaetan dagiti matalek a pasurot ni Kristo ken dagiti adda iti turay a mangikagkagumaan a manglapped iti pannakaitungpal ti bilin ni Jesus a maikasaba ti naimbag a damag maipapan iti Pa- garian. (Ara. 1:8) Ania ti masursurotayo kadagiti pamay-an nga inusar da Pedro ken Juan - 'tattao nga awan adalna ken ordinario' - ken iti kababalin nga imparanga- rangda bayat a kinasabaanda ti bunggoy? (Ara. 4:13) Ken kasanotay a matulad ida agraman dagiti dadduma pay nga adalan no iti panangsarangetda iti ibubusor? Saan a 'Babaen ti Bukod a Pannakabalin' (Aramid 3:11-26) 5 Nagtakder da Pedro ken Juan iti imatang ti bunggoy nupay ammoda a ti sumag- mamano kadakuada ket mabalin a karaman kadagiti nabiit pay a nangidawat iti pannakapapatay ni Jesus. (Mar. 15:8-15; Ara. 3:13-15) Panunotem ti tured nga impa- rangarang ni Pedro idi awanan buteng nga imbagana a napaimbag ti pilay iti nagan ni Jesus. Saan a pinalag-an ni Pedro ti mensahena tapno laeng saan nga agpungtot dagiti tattao. Sipaprangka ketdi nga imbagana nga adda sungsungbatanda iti ipapa- tay ni Kristo. Ngem saan a nagipempen ni Pedro iti sakit ti nakem kadagitoy a tattao gapu ta 'saanda idi nga ammo ti ar-aramidenda.' (Ara. 3:17) Nakisarita kadakuada kas kakabsatna ken impamaysana dagiti makaay-ayo nga aspeto ti mensahe ti Paga- rian. No agbabawi ken mamatida ken Kristo, "ipaay ni Jehova ti pannakabang-ar" kadakuada. (Ara. 3:19) Nasken met a naturedtayo ken ditay bumdeng a mangipaka- ammo iti um-umayen a panangukom ti Dios, ngem saantayo koma a nauyong wen- no manangukom. Imbes ketdi, panunotentayo a dagiti makasabaantayo ket posible nga agbalinto a kakabsattayo, ken kas ken ni Pedro, dagiti koma makaay-ayo nga as- peto ti mensahe ti Pagarian ti kangrunaan kadatayo. 6 Napakumbaba dagiti apostol. Saanda a kayat nga isuda ti maidaydayaw iti milag- ro nga inaramidda. Kinuna ni Pedro iti bunggoy: "Apay a kitkitaendakami a kas man la napapagnami daytoy a lalaki babaen ti bukodmi a pannakabalin wenno debosion iti Dios?" (Ara. 3:12) Ammo ni Pedro ken dagiti dadduma pay nga apostol a ti ania- man a naimbag a maibanagda iti ministerioda ket maigapu iti pannakabalin ti Dios, saan nga iti bukodda a bileg. Isu nga iti amin a naaramidanda, sipapakumbaba nga inturongda ti amin a dayaw kada Jehova ken Jesus. 7 Nasken nga iparangarangtayo ti isu met laeng a kinapakumbaba bayat a ma- kiramramantayo iti trabaho a panangikasaba iti Pagarian. Pudno a ti espiritu ti Dios saanna nga ikkan dagiti Kristiano ita iti pannakabalin a mangaramid kadagiti namilagruan a panangagas. Nupay kasta, matulongantayo dagiti tattao a mangpa- tanor iti pammati iti Dios ken iti Kristo ken mangawat iti isu met laeng a sagut Kitaem dagiti kahon a "Ni Pedro - Mangngalap a Nagbalin a Naregta nga Apostol," iti pa- nid 30, ken "Ni Juan - Ti Adalan nga Ipatpateg ni Jesus," iti panid 33. 5. Ania ti masursurotayo iti wagas a pannakisarita ni Pedro iti bunggoy? 6. Kasano nga imparangarang da Pedro ken Juan ti kinapakumbaba? 7, 8. (a) Ania a sagut ti maitukontayo kadagiti tattao? (b) Kasano a matungtungpal ita ti kari a "pannakaisubli ti amin a banag"? 29
NI PEDRO - MANGNGALAP A NAGBALIN A NAREGTA NGA APOSTOL Iti Biblia, lima ti nadakamat a nagan ni Pedro. Si- meon ti naganna iti Hebreo ken Simon iti Griego. Na- awagan pay iti Pedro ken Cefas, ti Semitiko a kaiba- togan ti Pedro. Kasta met a napanaganan iti Simon Pedro, a kombinasion ti dua a nagan. - Mat. 10:2; Juan 1:42; Ara. 15:14. dadduma pay nga apostol. Saludsod a saludsod ni Pedro idinto ta saan nga agtagtagari dagiti kakadua- na. (Mat. 15:15; 18:21; 19:27-29; Luc. 12:41; Juan 13:36-38) Nagkedked idi bugguan ni Jesus dagiti sa- kana, ngem idi tinubngar ni Jesus, kiniddawna a ma- bugguan met dagiti ima ken ulona! - Juan 13:5-10. Adda asawa ni Pedro. Makipagnanaed kenkuana ti katuganganna a babai ken ti kabsatna a lalaki. (Mar. 1:29-31) Isu ket maysa a mangngalap a taga- Betsaida, maysa nga ili iti amianan a deppaar ti Baybay ti Galilea. (Juan 1:44) Idi agangay, nagnaed ni Pedro idiay Capernaum nga adda laeng iti asideg. (Luc. 4:31, 38) Ti barangay ni Pedro ti nagtugawan ni Jesus idi nag- palawag iti imatang ti adu a tattao a nagtataripnong iti igid ti Baybay ti Ga- lilea. Kalpasan la unay dayta, iti pana- ngibilin ni Jesus, intakdang ni Pedro ti adu nga ikan a namilagruan a na- kalapanna. Nagruknoy ni Pedro gapu iti butengna, ngem kinuna kenkuana ni Jesus: "Dikan agbuteng. Manipud ita, agkalapkan kadagiti tattao a sibi- biag." (Luc. 5:1-11) Kadua ni Pedro a napan nagkalap ti kabsatna a ni An- dres kasta met ni Santiago ken Juan. Pinanawanda dagiti iketda ket pinat- ganda ti awis ni Jesus nga agbalinda a pasurotna. (Mat. 4:18-22; Mar. 1:16-18) Agarup makatawen kalpasanna, maysa ni Pedro kadagiti 12 a pinili ni Jesus kas 'apostolna,' wenno dagidiay 'na- ibaon.' - Mar. 3:13-16. Da Pedro, Santiago, ken Juan ti pinili ni Jesus a kumuyog kenkuana kadagiti naisangsangayan nga okasion. Nakitada ti panagbalbaliw ti langa ni Jesus, ti panangpagungarna iti anak a babai ni Jairo, ken ti panagleddaangna idiay minuyongan ti Getsemani. (Mat. 17:1, 2; 26:36-46; Mar. 5:22-24, 35-42; Luc. 22:39-46) Dagitoy met laeng a tallo, agraman ni An- dres, ti nagsaludsod ken Jesus maipapan iti pagilasi- nan ti kaaddana. - Mar. 13:1-4. Prangka ken naalibtak ni Pedro ngem darasudos no dadduma. Kadakuada nga apostol, agparang a masansan nga isu ti makaun-una nga agsao. Kada- giti Ebanghelio, masansan nga ad-adu ti nailanad a sinaona uray no pagtitiponen ti sinao dagiti 11 a Gapu ta maseknan unay ni Pedro, pinadasna a kombinsiren ni Jesus a saan nga agsagaba ken mapapatay isuna. Ngem siiinget a tinubngar ni Je- sus gapu iti dayta a di umiso a pa- nagpampanunotna. (Mat. 16:21-23) Iti daydi maudi a rabii ni Jesus ditoy daga, imbaga ni Pedro a pulos a dina panawan ni Jesus uray no pumanaw amin dagiti dadduma nga apostol. Idi simmangpet dagiti kabusor tap- no tiliwenda ni Jesus, situtured nga indepensa ni Pedro ni Jesus babaen ti kampilan sa simmurot agingga iti paraangan ti nangato a padi. Ngem di nagbayag kalpasanna, namitlo nga inlibak ni Pedro ti Apona sa nagsangit a sipapait idi naamirisna ti inaramid- na. - Mat. 26:31-35, 51, 52, 69-75. Sakbay ti damo a panagparang ni Jesus kadagiti apostolna idiay Galilea kalpasan ti panagungarna, imbaga ni Pedro a mapan agkalap ket simmurot kenkuana dagiti dadduma nga apos- tol. Idi mailasin ni Pedro a ni Jesus daydiay adda iti igid ti baybay, timpuak sa naglangoy agingga iti tak- dang. Idi nakapamigaten dagiti apostol iti ikan a linu- to ni Jesus, sinaludsod ni Jesus no isu ket ay-ayaten ni Pedro nga ad-adda ngem "kadagitoy" - kayatna a sawen, dagiti ikan a nagsasanguanda. Idagdagadag ni Jesus kenni Pedro a sumurot kenkuana imbes a ti panagkalap ti pangibukbokanna iti panawenna. - Juan 21:1-22. Idi agarup 62-64 C.E., inkasaba ni Pedro ti naim- bag a damag idiay Babilonia, wenno Iraq iti moder- no a panawen. Nakaad-adu ti Judio sadiay. (1 Ped. 5:13) Idiay Babilonia ti nangaramidan ni Pedro iti umuna ken nalabit iti maikadua kadagiti dua a nai- paltiing a suratna a napanaganan iti naganna. Inik- kan ni Jesus ni Pedro "iti autoridad kas apostol kada- giti nakugit." (Gal. 2:8, 9) Siaayat ken sigaganetget nga intungpal ni Pedro ti annongenna.
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' nga intukon ni Pedro - ti gundaway a mapakawan kadagiti basolda ken umawat iti pannakabang-ar nga aggapu ken Jehova. Tinawen a ginasut a ribu ti mangaw-awat iti daytoy a tukon ken mababautisaran kas ad-adalan ni Kristo. 8 Pudno nga agbibiagtayo iti tiempo ti "pannakaisubli ti amin a banag" a dinaka- mat ni Pedro. Kas kaitungpalan ti sao nga "imbaga ti Dios babaen kadagiti matalek a propetana idi un-unana," naipasdeken ti Pagarian idiay langit idi tawen 1914. (Ara. 3:21; Sal. 110:1-3; Dan. 4:16, 17) Di nagbayag kalpasanna, inrugin ni Jesus nga ida- uluan ti pannakaisubli ti pudno a panagdaydayaw ditoy daga. Kas resultana, mini- lion ti simrek iti naespirituan a paraiso ket nagbalinda a sakup ti Pagarian ti Dios. Inuksobda ti daan ken saan a nasayaat a personalidadda ket 'insuotda ti baro a per- sonalidad a pinarsua ti Dios maitunos iti pagayatanna.' (Efe. 4:22-24) Kas iti panna- kapaimbag ti pilay nga agpalpalama, naibanag daytoy a nakaskasdaaw a trabaho, saan a babaen ti pannakabalin ti tao, no di ket babaen ti espiritu ti Dios. Kas ken Pedro, nasken a situtured ken sieepektibo nga usarentayo ti Sao ti Dios a mangisu- ro iti sabsabali. Aniaman a panagballigitayo a mangtulong kadagiti tattao nga agba- lin nga adalan ni Kristo ket maigapu iti pannakabalin ti Dios, saan nga iti kabukbu- kodantayo. "Saan a Mabalin nga Isardengmi" ti Agsao (Aramid 4:1-22) 9 Nagkakaribuso dagiti tattao idi nangngegda ti palawag ni Pedro ken idi nakitada ti panaglaglagto ken panagpukpukkaw ti lalaki a dati a pilay. Gapuna, ti kapitan ti templo - a nadutokan a mangasikaso iti kinatalged ti templo - ken dagiti panguluen a papadi nagdardarasda a napan nangammo iti mapaspasamak. Dagitoy a lallaki ket mabalin a Saduceo - ti nabaknang ken nabileg a sekta no maipapan iti politika a mangtagtaginayon iti natalna a relasion kadagiti taga-Roma, di mangan-annurot ka- dagiti berbal a linteg (wenno saan a naisurat a linteg) a napateg kadagiti Fariseo, ken di mamati iti panagungar. Anian a rurodda idi naammuanda nga adda idiay templo da Pedro ken Juan, a situtured a mangisursuro a napagungaren ni Jesus! 10 Dagiti nauyong a bumusbusor impisokda iti pagbaludan da Pedro ken Juan sa iti kabigatanna, impanda ida iti nangato a pangukoman dagiti Judio. Iti panangmat- mat dagiti natan-ok nga agtuturay, da Pedro ken Juan ket 'tattao nga awan adalna ken ordinario' isu nga awan ti karbenganda a mangisuro idiay templo. Saanda a na- gadal iti aniaman a mabigbigbig nga eskuelaan maipapan iti relihion. Kaskasdi, nag- siddaaw kadakuada dagiti adda iti pangukoman gapu iti kinaprangka ken kinatib- ker ti pammatida. Apay a makagutugot unay ti panagpalawag da Pedro ken Juan? Ti maysa a rason ket gapu ta "kakadua ida ni Jesus." (Ara. 4:13) Nangisuro ti Apoda nga addaan iti napaypayso nga autoridad, saan a kas kadagiti eskriba. - Mat. 7:28, 29. 11 Imbilin ti pangukoman nga isardeng dagiti apostol ti mangasaba. Iti dayta a ka- gimongan, no ania ti imbilin ti pangukoman isu ti masurot. Idi nagparang ni Jesus kadakuada sumagmamano laeng a lawas sakbayna, inkeddeng dagiti miembro day- toy a pangukoman a ni Jesus ket "maikari a mapapatay." (Mat. 26:59-66) Ngem saan Kitaem ti kahon a "Ti Nangato a Padi ken Dagiti Panguluen a Papadi" iti panid 34. 9-11. (a) Ania ti reaksion dagiti panguluen a Judio iti mensahe da Pedro ken Juan? (b) Ania ti inkeddeng dagiti apostol nga aramiden? 31
32 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a nagbuteng da Pedro ken Juan. Iti imatang dagitoy a nabaknang, nangato ti adalna, ken napigsa ti impluensiana a lallaki, situtured ngem sidadayaw a kinuna da Pedro ken Juan: "No ipagarupyo a nalinteg iti imatang ti Dios nga agtulnogkami kadakayo imbes nga iti Dios, dakayo ti agdesision. Ngem no dakami, saan a mabalin nga isar- dengmi nga ibaga ti bambanag a nakita ken nangngegmi." - Ara. 4:19, 20. 12 Kabaelam kadi met nga ipakita ti kasta a kinatured? Ania ti riknam no maad- daanka iti gundaway a mangasaba kadagiti nabaknang, nangato ti adalna, wenno napigsa ti impluensiana a tattao iti lugaryo? No ngay dagiti patpatiem ket umsien dagiti kapamiliam, kaeskuelaam, wen- no katrabahuam? Adda kadi panaga- makmo? No kasta, mapagballigiam da- giti kasta a rikna. Idi adda ni Jesus ditoy daga, sinuruanna dagiti apos- tol no kasanoda nga ikalintegan dagiti patpatienda buyogen ti kompiansa ken panagraem. (Mat. 10:11-18) Kalpasan ti panagungarna, inkari ni Jesus ka- dagiti adalanna nga isu ket agtultuloy nga adda kadakuada "iti amin nga al- aldaw agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." (Mat. 28:20) Iti panangiwanwan ni Jesus, isursu- ronatayo "ti matalek ken masirib nga adipen" no kasanotayo nga idepensa dagiti patpatientayo. (Mat. 24:45-47; 1 Ped. 3:15) Maar-aramid daytoy baba- en kadagiti instruksion a maaw-awat- tayo kadagiti gimong ti kongregasion, kas iti Panagbiag ken Ministeriotayo kas Kristiano, ken kadagiti naibatay iti Biblia a publikasiontayo, kas kada- giti "Sungbat Dagiti Saludsod Maipa- pan iti Biblia" nga artikulo iti website a jw.org. Ap-aprobetsarem kadi dagitoy a probision? No wen, ad-adda a tumured ken tumibker ti pammatim. Ken kas kada- giti apostol, dimo ipalubos nga adda aniaman a mangpasardeng kenka a mangisar- sarita kadagiti nakaskasdaaw a kinapudno a nasursurom iti Biblia. Dimo ipalubos nga adda aniaman a mangpasardeng kenka a mangisarsarita kadagiti nakaskasdaaw a kinapudno a nasursurom iti Biblia "Impigsada ti Timekda iti Dios" (Aramid 4:23-31) 13 Kalpasan a naluk-atan da Pedro ken Juan, nakitaripnongda a dagus kadagiti dadduma pay a kameng ti kongregasion. Sangsangkamaysa nga "impigsada ti ti- mekda iti Dios" ken inkararagda a tulonganna ida nga agtultuloy a mangasaba a situtured. (Ara. 4:24) Ammo ni Pedro a minamaag ti agtalek iti kabukbukodan a bileg 12. Ania ti makatulong kadatayo a mangpatanor iti tured ken natibker a pammati? 13, 14. No maipasangotayo iti ibubusor, ania ti rumbeng nga aramidentayo, ken apay?
NI JUAN - TI ADALAN NGA IPATPATEG NI JESUS Ni apostol Juan ket anak ni Zebedeo ken kabsat ni apostol Santiago. Nalabit a Salome ti nagan ti inana, a posible a kabsat ni Maria nga ina ni Jesus. (Mat. 10:2; 27:55, 56; Mar. 15:40; Luc. 5:9, 10) Gapuna, mabalin nga agkabagian da Juan ken Jesus. Agpa- rang a nasaliwanwan ti pamilia da Juan. Narang-ay ti panagkalap a trabaho ni Zebedeo ta kabaelanna ti mangtangdan kada- giti lallaki. (Mar. 1:20) Ni Salome ket kimmuyog ken nagserbi ken Jesus idi adda idiay Galilea. Idi natay ni Jesus, gimmatang ni Salome kadagiti espe- cia a pangsapsapo ken Jesus sakbay a maitabon. (Mar. 16:1; Juan 19:40) Mabalin nga adda bukod a balay ni Juan. - Juan 19:26, 27. Nalabit a ni Juan ket adalan ni Juan a Mammautisar. Isu ti kadua ni An- dres a nakatakder idi a kimmita ni Juan a Mammautisar ken Jesus sa ki- nunana: "Kitaenyo, ti Kordero ti Dios!" (Juan 1:35, 36, 40) Kalpasan day- toy a panangyam-ammo, mabalin a ni Juan nga anak ni Zebedeo ket sim- murot ken Jesus idiay Cana ken na- imatanganna ti damo a milagro nga inaramid ni Jesus. (Juan 2:1-11) Ti na- biag ken detalyado a panangdeskri- bir ni Juan kadagiti simmaruno nga inaramid ni Jesus idiay Jerusalem, Samaria, ken Galilea ipasimudaag- na a naimatangan pay ti mannurat iti Ebanghelio dagitoy a pasamak. Kas kada Santiago, Pedro, ken Andres, sidadaan met ni Juan a nangpanaw kadagiti iket, iti barangay, ken iti pagsapulanna idi inawis ni Jesus nga agbalin a pasurotna. Daytoy ti ma- ngipakita nga adda pammati ni Juan. - Mat. 4:18-22. Kadagiti salaysay iti Ebanghelio, saan a kas ken Pedro ti kalatak ni Juan. Nupay kasta, adda met ti tangtangken ti personalidad ni Juan, kas ipakita ti na- gan nga inted ni Jesus kenkuana ken iti kabsatna a ni Santiago. Pinanaganan ida ni Jesus iti Boaner- ges, nga "Annak ti Gurruod" ti kayatna a sawen. (Mar. 3:17) Idi damo, kayat la unay ni Juan ti agbalin a nalatak ta uray la kinasaritada nga agkabsat ti ina- da tapno kiddawenna ken Jesus a maited koma ka- dakuada ti kasayaatan a saad iti Pagarianna. Nupay managimbubukodan ti tarigagayda, pakakitaan met dayta a napaypayso kadakuada ti Pagarian. Ti kina- ambisioso dagiti agkabsat ti nangted ken Jesus iti gundaway a mangbalakad kadagiti amin nga apostol- na maipapan iti kinapateg ti panagbalin a napakum- baba. - Mat. 20:20-28. Impakita ni Juan ti natangken a per- sonalidadna idi pinadasna a lapdan ti maysa a tao a mangparparuar iti sairo babaen ti panangusarna iti nagan ni Jesus gapu ta saan met daytoy a pasu- rot ni Jesus. Naminsan, sidadaan ni Juan nga agkiddaw iti apuy manipud langit a manguram kadagiti tattao iti maysa a purok dagiti Samaritano gapu ta saanda a nangipangag idi na- ngibaon ni Jesus kadagiti mensahe- ro tapno isaganada ti amin para ken- kuana. Gapu kadagita a reaksion ni Juan, isu ket tinubngar ni Jesus. Bayat ti panaglabas ti panawen, nabatad a napatanor ni Juan ti kinabalanse ken kinamanangngaasi nga awan idi ken- kuana. (Luc. 9:49-56) Ngem iti laksid dagiti pagkurkuranganna, ni Juan 'ti adalan nga impatpateg' ni Jesus. Isu nga idi dandanin matay ni Jesus, ni Juan ti nangibilinanna ken Maria nga inana. - Juan 19:26, 27; 21:7, 20, 24. Kas impadto ni Jesus, ni Juan ti ka- pautan ti biag kadagiti amin nga apos- tol. (Juan 21:20-22) Simamatalek a nagserbi ni Juan ken Jehova iti agarup 70 a tawen. Kadagiti maudi a tawta- wen ti biagna, kabayatan ti panagturay ti Romano nga Emperador a ni Domitian, naidestiero ni Juan idiay isla ti Patmos 'gapu iti panangipakaammona maipa- pan iti Dios ken panangsaksina maipapan ken Je- sus.' Idi agarup 96 C.E., ditoy a naawat ni Juan dagiti sirmata nga insuratna iti libro nga Apocalipsis. (Apoc. 1:1, 2, 9) Sigun iti tradision, napan ni Juan idiay Efe- so kalpasan a nawayawayaan ket sadiay nga insurat- na ti Ebanghelio a napanaganan iti naganna ken da- giti surat a pagaammo kas 1, 2, ken 3 Juan. Ken sigun pay iti tradision, natay ni Juan idiay Efeso idi agarup 100 C.E.
34 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS no iti panangaramid iti pagayatan ti Dios. Sumagmamano laeng a lawas sakbayna, sikokompiansa a kinunana ken Jesus: "Uray maitibkolda amin, saanakto a pulos a maitibkol!" Ngem kas impakpakauna ni Jesus, ni Pedro ket naglaka nga inabak ti buteng nga urayna la inlibak ti gayyem ken mannursurona. Nupay kasta, nakasur- suro ni Pedro iti biddutna. - Mat. 26:33, 34, 69-75. 14 Saan nga umdas ti determinasion tapno maitultuloymo nga itungpal ti anno- ngem a mangsaksi ken Kristo. No ikagumaan dagiti bumusbusor a pakapuyen ti pammatim wenno gandatenda a pasardengen ti panangasabam, tuladem da Pedro ken Juan. Ikararagmo ken Jehova nga ikkannaka iti bileg. Agpatulongka iti kongre- gasion. Ibagam kadagiti panglakayen ken kadagiti dadduma pay a nataengan ti pa- nagpampanunotna a Kristiano ti maipapan kadagiti pakarigatam. Dakkel ti maitu- long kenka ti kararag dagiti sabsabali. - Efe. 6:18; Sant. 5:16. 15 Dika maupay no simmardengka idi a mangasaba gapu kadagiti pakarigatan. Laglagipem nga adda panawen a nagsardeng a nangasaba dagiti amin nga apostol kalpasan ti ipapatay ni Jesus ngem nagbalinda met laeng nga aktibo di nagbayag kalpasan dayta. (Mat. 26:56; 28:10, 16-20) Imbes a maupayka gapu kadagiti biddut- mo iti napalabas, usarem ketdi a pangpabileg kadagiti sabsabali dagiti nasursurom kadagiti biddutmo. TI NANGATO A PADI KEN DAGITI PANGULUEN A PAPADI Ti nangato a padi ti mangirepresentar ka- dagiti tattao iti imatang ti Dios. Idi umuna a siglo C.E., isu pay ti pangulo ti Sanhedrin. Isu ket nalikmut kadagiti lider dagiti Judio, dagiti panguluen a papadi. Karaman kadagita da- giti nangato a padi a kas ken Anas ken dagiti dadduma pay a nataenganen a lallaki kadagiti pamilia - a nalabit uppat wenno lima laeng a pa- milia - a nakapilian dagiti agbalin a nangato a ¨ padi. Insurat ti eskolar a ni Emil Sch urer: "Gapu ta nagtaudda kadagiti nabaknang a pamilia, na- ikkanda iti naisangsangayan a saad" kadagiti papadi. Ipasimudaag ti Kasuratan a tungpal-biag ti panagserbi dagiti nangato a padi. (Num. 35:25) Ngem iti las-ud ti panawen a saklawen ti libro nga Aramid, dagiti gobernador ken ari iti Roma a nagturay iti sidong ti autoridad dagiti Roma- no a gobernador ti nakakaammon a nangisaad ken nangpadissaag kadagiti nangato a padi. Ngem agparang a dagitoy a pagano nga agtutu- ray pinilida dagiti dinutokanda manipud kadagiti papadi a kaputotan ni Aaron. 16 Ania ti masapul nga ikararagtayo no iru- rumendatayo dagidiay addaan iti autoridad? Imutektekam ta saan a kiniddaw dagiti ada- lan ti pannakailisida kadagiti pakasuotan. Silalagipda iti kinuna ni Jesus: "No indada- nesdak, idadanesdakayto met." (Juan 15:20) Imbes ketdi, dagitoy a matalek nga adalan kiniddawda ken Jehova a 'denggenna' dagiti pamutbuteng dagiti bumusbusor. (Ara. 4:29) Nalawag iti panunot dagiti adalan a ti panna- kaidadanesda ket kaitungpalan ti padto. Kas insuro ni Jesus nga ikararagda, ammoda a ti pagayatan ti Dios ket 'maaramidto' ditoy daga, uray no ania ti ibagbaga dagiti natauan nga agtuturay. - Mat. 6:9, 10. 17 Tapno maaramidda ti pagayatan ti Dios, inkararag dagiti adalan ken Jehova: "Patu- redem dagiti adipenmo tapno maitultuloy- da nga ibaga ti saom." Ania ti madagdagus a sungbat ni Jehova? "Nagunggon ti lugar a naguummonganda, ket napnoda amin iti na- santuan nga espiritu ken situtured nga ibag- 15. Apay a saan koma a maupay dagidiay sim- mardeng idi a mangasaba? 16, 17. Ania ti masursurotayo iti inkararag da- giti pasurot ni Kristo idiay Jerusalem?
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' bagada ti sao ti Dios." (Ara. 4:29-31) Awan ti makapasardeng iti pannakaibanag ti pa- gayatan ti Dios. (Isa. 55:11) Kasanoman ti kadakkel dagiti bangen ken kasanoman ti kabileg dagiti kabusor, no agpatulongtayo iti Dios babaen ti kararag, masiguradota- yo nga ikkannatayo iti bileg nga agtultuloy a mangisarsarita a situtured iti saona. Manungsungbat "iti Dios, Saan nga iti Tao" (Aramid 4:32-5:11) 18 Nasurok idin a 5,000 ti bilang dagiti miembro ti kaipaspasdek a kongregasion idiay Jerusalem. Nupay agduduma ti kasasaadda, addaan dagitoy nga adalan iti 'nagkaykaysa a puso ken kararua.' Agkaykaysada iti panunot ken iti wagas ti panag- pampanunot. (Ara. 4:32; 1 Cor. 1:10) Saan laeng a basta inkararag dagiti adalan a bendisionan ni Jehova ti panagreggetda. Nagtitinnulongda iti naespirituan ken, no kasapulan, iti material a pamay-an. (1 Juan 3:16-18) Kas pagarigan, ti adalan a ni Jose, a pinanaganan dagiti apostol iti Bernabe, inlakona ti lotena sa indonarna amin a naglakuanna tapno matulongan dagiti naggapu iti adayo a lugar nga agtalinaed pay idiay Jerusalem, iti kasta ad-adu pay ti maammuanda maipapan iti kabbaro a pammatida. 19 Nagilako met dagiti agassawa nga Ananias ken Safira iti sanikuada sa nangted- da iti kontribusion. Nupay kasta, pinagparangda nga intedda amin a naglakuanda idinto ta 'sililimed a nangibatida iti paset ti naglakuanda.' (Ara. 5:2) Pinapatay ni Je- hova dagitoy nga agassawa, saan a gapu ta kurang ti intedda, no di ket gapu ta da- kes ti motiboda a nangted ken nangallilawda. 'Nagulbodda iti Dios, saan nga iti tao.' (Ara. 5:4) Kas kadagiti managinsisingpet a kinondenar ni Jesus, ad-adda a tinariga- gayan da Ananias ken Safira ti pammadayaw dagiti tattao imbes a ti panangay-ayo iti Dios. - Mat. 6:1-3. 20 Kas kadagiti naparabur a matalek nga adalan idi umuna a siglo idiay Jerusa- lem, minilion a Saksi iti moderno a panawen ti mangsupsuporta iti sangalubongan a trabaho a panangasaba babaen ti panangtedda iti boluntario a donasion. Saan a mapilpilit ti siasinoman a mangted iti panawen wenno kuartana kas panangsu- porta iti daytoy a trabaho. Kinapudnona, saan a kayat ni Jehova a nadagsen ti rik- na wenno mapilpilitantayo nga agserbi kenkuana. (2 Cor. 9:7) Laglagipentayo a saan a ti kaadu ti itedtayo ti napateg ken Jehova no di ket ti motibotayo. (Mar. 12: 41-44) Pulos a ditay kayat a tuladen da Ananias ken Safira ken ditay kayat a ti pa- nagserbitayo iti Dios ket maigapu iti bukodtayo nga interes wenno dayaw. Imbes ketdi, kas kada Pedro, Juan, ken Bernabe, ti panagserbitayo ken Jehova ket kana- yon koma a maigapu iti napaypayso nga ayat kenkuana ken kadagiti padatayo a tattao. - Mat. 22:37-40. Idiay Jerusalem idi 33 C.E., mabalin nga agarup 6,000 laeng ti bilang dagiti Fariseo ken basbassit ti bilang dagiti Saduceo. Mabalin nga ipasimudaag daytoy ti sabali pay a rason no apay nga ad-adda ti danag dagitoy dua a grupo gapu kadagiti pannursuro ni Jesus. 18. Ania ti inaramid dagiti miembro ti kongregasion idiay Jerusalem para iti maysa ken maysa? 19. Apay a pinapatay ni Jehova da Ananias ken Safira? 20. Ania dagiti masursurotayo maipapan iti panangted ken Jehova? 35
"Gapuna, inyeg ken pinagtakderda ida iti sanguanan ti Sanhedrin." - Aramid 5:27
K A P I T U L O 5 "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay" Ti takder dagiti apostol nga agserbi a pagtuladan dagiti pudno a Kristiano Naibatay iti Aramid 5:12-6:7 AGBURBUREK ti dara dagiti ukom iti Sanhedrin! Maus-usig dagiti apostol ni Jesus iti daytoy a nangato a pangukoman. Apay? Makapungtot nga imbaga ni Jose Caifas, a nangato a padi ken pangulo ti Sanhedrin: "Siiinget a binilindaka- yo nga isardengyon ti mangisuro maipapan iti daytoy a nagan." Ti makapung- pungtot a pangulo dina pay ketdi mairusok a baliksen ti nagan ni Jesus. Ngem, intuloy ni Caifas, "pinunnoyo ketdi ti Jerusalem iti pannursuroyo, ken determi- nadokayo a mangipabasol kadakami iti dara daytoy a tao." (Ara. 5:28) Nalawag ti mensahe: Isardengyon ti mangasaba, ta no saan, madusakayo! 2 Ania ti reaksion dagiti apostol? Ti annongenda a mangasaba ket naggapu ken Jesus, nga addaan iti autoridad nga inted ti Dios. (Mat. 28:18-20) Aba- ken ngata iti buteng dagiti apostol ket agulimekdan? Wenno situtured nga itultuloyda ti mangasaba? Daytoy a talaga ti isyu: Agtulnogda ngata iti Dios wenno iti tao? Situtured a nagsao ni apostol Pedro kas pannakangiwat dagiti apostol. Nabatad ken natibker dagiti balikas nga awanan buteng nga insa- wangna. 3 Kas pudno a Kristiano, interesadotayo unay iti reaksion dagiti apostol ka- dagiti pangta ti Sanhedrin. Ngamin, naipabaklay met kadatayo ti annongen a mangasaba. Iti panangitungpaltayo iti dayta nga annongen nga inted ti Dios, adda met dagiti bumusor kadatayo. (Mat. 10:22) Mabalin nga ikagumaanda nga ingetan wenno iparit ti trabahotayo. Ania ti aramidentayo? Magunggona- antayo no usigentayo ti takder dagiti apostol ken dagiti kasasaad a nangitug- god iti pannakaisaklangda iti Sanhedrin. "Linuktan ti Anghel ni Jehova Dagiti Ruangan" (Aramid 5:12-21a) 4 Lagipem nga idi damo a nabilin da Pedro ken Juan a sumardeng a manga- saba, kastoy ti insungbatda: "Saan a mabalin nga isardengmi nga ibaga ti bam- banag a nakita ken nangngegmi." (Ara. 4:20) Kalpasan dayta a pannakaisak- langda iti Sanhedrin, intultuloy da Pedro ken Juan, agraman dagiti dadduma Kitaem ti kahon a "Ti Sanhedrin - Ti Nangato a Pangukoman Dagiti Judio," iti pa- nid 39. 1-3. (a) Apay a naisaklang dagiti apostol iti Sanhedrin, ken ania a talaga ti isyu? (b) Apay nga interesadotayo unay iti takder dagiti apostol? 4, 5. Apay a 'nakaro ti imon' da Caifas ken dagiti Saduceo? 37
38 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pay nga apostol, ti nangasaba idiay templo. Adu a milagro ti inaramid dagiti apostol, kas iti panangpaimbag kadagiti masakit ken panangparuar kadagiti demonio. Inara- midda dayta idiay "Kolonada ni Solomon," maysa a naatepan a portiko a pagtataripno- ngan ti adu a Judio iti makindaya a paset ti templo. Agparang a maimbagan pay ketdi dagiti tattao uray no malinonganda laeng iti anniniwan ni Pedro! Adu kadagiti naim- bagan ti nangipangag iti sao ti Dios. Kas resultana, dagiti "manamati iti Apo ti agtultu- loy a nainayon, nakaad-adu a lallaki ken babbai." - Ara. 5:12-15. 5 Ni Caifas ken dagiti Saduceo, ti narelihiosuan a sekta a nakaikamenganna, ket 'nakaro ti imonda' isu nga impaibaludda dagiti apostol. (Ara. 5:17, 18) Apay a naka- pungtot unay dagiti Saduceo? Gapu ta isursuro dagiti apostol a napagungaren ni Jesus, ngem saan a mamati dagiti Saduceo iti panagungar. Ibagbaga dagiti apostol a maisalakan laeng ti maysa a tao no mamati ken Jesus, ngem amken dagiti Sadu- ceo amangan no dusaen ida dagiti Romano no dagiti tattao ibilangda ni Jesus kas Liderda. (Juan 11:48) Di ngarud pakasdaawan a determinado dagiti Saduceo a mangpaulimek kadagiti apostol! 6 Iti kaaldawantayo, dagiti met laeng relihioso a bumusbusor ti kangrunaan a mangisungsungsong iti pannakaidadanes dagiti adipen ni Jehova. Masansan nga ikagkagumaan dagiti kasta a tattao nga impluensiaan dagiti agtuturay iti gobierno ken ti media tapno mapasardeng ti panangasabatayo. Rumbeng kadi a pagsiddaa- wantayo dayta? Saan. Ti mensahetayo ibutaktakna ti palso a relihion. No awaten dagiti napudno ti panagpuspusoda a tattao dagiti kinapudno a linaon ti Biblia, ma- wayawayaanda kadagiti di nainkasuratan a sursuro ken aramid. (Juan 8:32) Di ngarud pakasdaawan a ti mensahetayo masansan a pagpungtotenna dagiti lider ti relihion gapu iti imonda. 7 Bayat a nakatugawda idiay pagbaludan nga agur-uray iti pannakausigda, maba- lin a pampanunoten dagiti apostol no mabiiten a mapapatayda iti ima dagiti kabu- sor. (Mat. 24:9) Ngem iti rabii, adda napasamak a di ninamnama - "linuktan ti ang- hel ni Jehova dagiti ruangan ti pagbaludan." (Ara. 5:19) Kalpasanna, nangted ti anghel iti espesipiko a bilin: "Agtakderkayo iti templo, ken itultuloyyo nga ibaga . . . ti amin a mensahe." (Ara. 5:20) Awan duadua nga impatalged dayta a bilin nga umi- so ti ar-aramiden dagiti apostol. Dagiti sasao ti anghel mabalin a pinabilegna met ida nga agtalinaed a natibker aniaman ti mapasamak. Buyogen ti pammati ken tu- red, "simrek [dagiti apostol] iti templo idi bumigaten ket nangrugida a mangisuro." - Ara. 5:21. 8 Rumbeng nga isaludsod ti tunggal maysa kadatayo, 'Addaanak kadi iti pamma- ti ken tured a kasapulan tapno maitultuloyko ti mangasaba kadagiti kasta a kasa- saad?' Makapabileg a maammuan a supsuportaran ken iturturong dagiti anghel ti Daytoy ti damo kadagiti agarup 20 nga espesipiko a pannakadakamat dagiti anghel iti lib- ro nga Aramid. Iti Aramid 1:10, saan a direkta a nadakamat dagiti anghel kas "lallaki a na- kabado iti puraw." 6. Siasino ita ti mangisungsungsong iti pannakaidadanes dagiti adipen ni Jehova, ken apay a saantayo a pagsiddaawan dayta? 7, 8. Ania ti epektona kadagiti apostol ti bilin ti anghel, ken ania ti rumbeng nga isaludsod- tayo iti bagbagitayo?
"MASAPUL NGA AGTULNOGKAMI ITI DIOS KAS AGTURAY" 39 napateg a trabahotayo a 'naan-anay a panangilawlawag iti Pagarian ti Dios.' - Ara. 28:23; Apoc. 14:6, 7. "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay Imbes a Kadagiti Tattao" (Aramid 5:21b-33) 9 Nakasaganan ni Caifas ken dagiti dadduma pay nga ukom iti Sanhedrin a mangu- sig kadagiti apostol. Gapu ta saanda nga ammo no ania ti napasamak idiay pagbalu- dan, nangibaon ti pangukoman kadagiti soldado a mapan mangala kadagiti balud. Iladawam iti panunotmo ti pannakaklaat dagiti soldado idi makitada nga awan sadiay dagiti balud, nupay nakakandado ti pagbaludan, ken "nakatakder dagiti guardia iti sango dagiti ruangan." (Ara. 5:23) Di nagbayag, naammuan ti kapitan iti templo nga adda manen dagiti apostol idiay templo a mangikaskasaba iti maipapan ken Jesu- Kristo - ti mismo a trabaho a nakaigapuan ti pannakaibaludda! Ti kapitan ken dagiti soldado dagus a napanda idiay templo tapno idatagda dagiti balud iti Sanhedrin. 10 Kas nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo, dagiti makapungpungtot a lider ti relihion kayatda a sumardeng dagiti apostol a mangasaba. Ania ti sungbat dagiti apostol? Kas pannakangiwat dagiti apostol, situtured a kinuna ni Pedro: "Masapul nga agtulnogkami iti Dios kas agturay imbes a kadagiti tattao." (Ara. 5:29) Nangibati nga- rud dagiti apostol iti ulidan a tuladen dagiti pudno a Kristiano. Awan ti karbengan dagiti natauan nga agtuturay a mangobligar kada- tayo nga agtulnog kadakuada no paritanda- tayo a mangtungpal iti bilin ti Dios wenno no pilitendatayo a mangaramid iti iparit ti Dios. Isu nga iti kaaldawantayo, no iparit dagiti "nangatngato nga autoridad" ti trabahota- yo a panangasaba, saantayo nga agsardeng a mangitungpal iti inted ti Dios nga anno- ngentayo a mangikasaba iti naimbag a da- mag. (Roma 13:1) Imbes ketdi, sitataktika a mangbiroktayo kadagiti pamay-an tapno ma- itultuloytayo nga ikasaba ti Pagarian ti Dios. TI SANHEDRIN - TI NANGATO A PANGUKOMAN DAGITI JUDIO Nupay ti Judea ket maysa a probinsia ti Impe- rio ti Roma, impalubos ti Roma nga alagaden dagiti Judio ti bukodda a tradision. Napalubo- san pay ti kaaduan a paset ti Judea a maadda- an iti bukodda nga agtuturay. Dagiti nababbaba a pangukoman ti mangtaming kadagiti kaso kri- minal ken sibil, ngem dagiti kaso a saan a ma- desisionan dagidiay a pangukoman ket mayuli iti Naindaklan a Sanhedrin idiay Jerusalem. Ti Naindaklan a Sanhedrin ti korte suprema dagiti Judio ken konseho administratibo ti nasion. No ania ti interpretasion ti Sanhedrin iti linteg dagi- ti Judio, isu ti masurot. Ti autoridadna ket rarae- men dagiti Judio iti sadinoman. 11 Di pakasdaawan a ti natured a sungbat dagiti apostol pinagpungtotna dagiti ukom. Determinadoda a 'mangpapatay' kadagiti apostol. (Ara. 5:33) Kasla siguradon a mapa- patay dagitoy a natutured ken nareregta a saksi. Ngem adda dimteng a tulong iti di ni- namnama a pamay-an! Addaan ti Sanhedrin iti siled a pangarami- danda kadagiti desision. Agparang a masara- kan dayta kadagiti paraangan ti templo wenno iti mismo a kabangibangna. Ti konseho ket buk- len ti 71 a miembro - ti nangato a padi nga isu ti pangulo; ti dadduma pay a natan-ok a papadi a pakairamanan dagiti Saduceo; dagiti pasurot a natan-ok iti kagimongan, ken dagiti de adal nga eskriba. Saan a mabalusingsing dagiti desision daytoy a korte. 9-11. Ania ti insungbat dagiti apostol idi imbilin ti Sanhedrin nga isardengdan ti mangasaba, ken kasano nga agserbi nga ulidan daytoy para ka- dagiti pudno a Kristiano?
40 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS "Saanyonto a Mapasardeng Ida" (Aramid 5:34-42) 12 Nagsao ni Gamaliel, maysa a "mannursuro iti Linteg a raraemen ti amin a tat- tao." Daytoy a tao nga eksperto iti Linteg ket raraemen unay dagiti kakaduana, ta isu ti nangidaulo, ken 'nangibilin' pay ketdi "nga iruarda iti apagbiit dagidi [apos- tol]." (Ara. 5:34) Babaen ti panangdakamatna kadagiti pagarigan dagiti tattao nga immalsa a nawarawara a dagus idi natayen dagiti liderda, indagadag ni Gamaliel iti pangukoman nga anusan ken bay-anda dagiti apostol, a ti Liderda a ni Jesus ket nabiit pay a natay. Makaguyugoy ti panangilawlawag ni Gamaliel: "Saanyo a paki- biangan dagitoy a lallaki, no di ket baybay-anyo ida. Ta no naggapu iti tao daytoy a panggep wenno trabaho, agsardengto; ngem no naggapu iti Dios, saanyonto a ma- pasardeng ida. Ta amangan no ti Dios a mismon ti lablabananyo." (Ara. 5:38, 39) Impangag dagiti ukom ti balakadna. Ngem sinapsaplit ken binilinda dagiti apostol nga "isardengdan ti agsao maipapan iti nagan ni Jesus." - Ara. 5:40. 13 Iti kaaldawantayo, mabalin nga agusar met ni Jehova kadagiti prominente a tattao a kas ken Gamaliel a mangidepensa kadagiti adipenna. (Prov. 21:1) Kabaelan ni Jehova nga usaren ti espirituna a manggutugot kadagiti agtuturay, hues, wenno agpampanday iti linteg nga agtignay maitunos iti pagayatanna. (Neh. 2:4-8) Ngem no ipalubosna nga 'agsagabatayo maigapu iti kinalinteg,' dua a banag ti masigu- radotayo. (1 Ped. 3:14) Umuna, ikkannatayo ti Dios iti bileg nga agibtur. (1 Cor. 10:13) Maikadua, dagiti bumusbusor 'saanda a mapasardeng' ti trabaho ti Dios. - Isa. 54:17. 14 Bimmaaw kadi ti regta dagiti apostol wenno kimmapuy ti determinasionda gapu iti pannakasapsaplitda? Saan a pulos! "Pimmanawda iti sanguanan ti San- hedrin, a maragragsakan." (Ara. 5:41) Apay a "maragragsakanda"? Sigurado a saan a maigapu iti ut-ot nga imbunga ti pannakasapsaplitda. Nagrag-oda gapu ta ammo- da a ti pannakaidadanesda ket maigapu iti panagtalinaedda a matalek ken Jehova ken iti panangsurotda kadagiti addang ti ulidanda a ni Jesus. - Mat. 5:11, 12. 15 Kas kadagiti kakabsattayo idi umuna a siglo, siraragsak nga agibturtayo no ag- sagabatayo maigapu iti naimbag a damag. (1 Ped. 4:12-14) Di kayat a sawen daytoy a kaay-ayotayo ti mapangtaan, maidadanes, wenno maibalud no di ket addaantayo iti nauneg a pannakapnek no masalimetmetantayo ti integridadtayo. Alaentay a pa- garigan ni Henryk Dornik, nga adu a tawen a nagib-ibtur iti naranggas a pannaka- trato iti sidong ti diktador a rehimen. Malagipna nga idi Agosto 1944, inkeddeng dagiti agtuturay nga isu ken ti kabsatna ket maipan iti kampo konsentrasion. Kinu- na dagiti bumusbusor: "Imposible a maguyugoytayo ida a mangaramid iti aniaman. Pagragsakanda ti matay." Inlawlawag ni Kabsat Dornik: "Diak kayat ti matay ngem ragsakek ti agsagaba buyogen ti tured ken dignidad maigapu iti kinamatalekko ken Jehova." - Sant. 1:2-4. Kitaem ti kahon a "Ni Gamaliel - Mararaem Kadagiti Rabbi," iti panid 41. 12, 13. (a) Ania ti imbalakad ni Gamaliel kadagiti kakaduana, ket ania ti inaramidda? (b) Kasano a mabalin a bumallaet ni Jehova agpaay kadagiti adipenna ita, ken ania ti ma- siguradotayo no ipalubosna nga 'agsagabatayo maigapu iti kinalinteg'? 14, 15. (a) Ania ti reaksion dagiti apostol iti pannakasapsaplitda, ken apay? (b) Mangisalay- sayka iti kapadasan a mangipakita a siraragsak nga agib-ibtur dagiti adipen ni Jehova.
NI GAMALIEL - MARARAEM KADAGITI RABBI 16 Awan ti tiempo a sinayang dagiti apos- tol iti panangituloyda iti trabahoda a pa- nangasaba. Iti tunggal aldaw "idiay templo ken iti binalaybalay," situtured nga intultu- loyda ti trabaho a 'panangipakaammo iti na- imbag a damag maipapan iti Kristo.' (Ara. 5:42) Dagitoy a naregta a manangaskasaba determinadoda a mangsaksi a naan-anay. Imutektekam ta indanonda ti mensaheda iti pagtaengan dagiti tattao, kas imbilin kada- kuada ni Jesu-Kristo. (Mat. 10:7, 11-14) Awan duadua a kasta ti wagasda a nangpunno iti Jerusalem kadagiti pannursuroda. Agdindi- namag ita dagiti Saksi ni Jehova gapu iti panangtuladda iti pamay-an dagiti apostol a nangasaba. No sarungkarantayo ti tung- gal balay iti teritoriatayo, silalawag nga ipak- pakitatayo a kayattayo a wanasen dayta a naan-anay tapno maikkan ti tunggal may- sa iti gundaway a dumngeg iti naimbag a damag. Binendisionan kadi ni Jehova ti mi- nisterio a panagbalaybalay? Wen! Minilion ti nangipangag iti mensahe maipapan iti Pa- garian iti daytoy tiempo ti panungpalan, ket adu ti damo a nakangngeg iti naimbag a da- mag idi adda Saksi a simmarungkar iti pag- taenganda. Ti Gamaliel iti libro nga Aramid ket kaaduan- na a naawagan kas Gamaliel a Panglakayen, ti apoko ni Hillel, a nangbuangay iti napampa- nuynoy kadagiti dua nga eskuelaan dagiti Fari- seo. Nangato ti saad ni Gamaliel iti Sanhedrin ken raraemen unay dagiti rabbi gapu ta isu ti kaunaan a naikkan iti pammadayaw a titulo a "Rabban." Kuna ti Mishnah: "Idi natay ni Rab- ban Gamaliel a Panglakayen, nagkupas ti da- yag ti linteg ken nagpukaw ti kinasin-aw ken ki- nasanto." Isu ket napadayawan gapu kadagiti nagduduma a panagbalbaliw nga agpaay iti pa- gimbagan dagiti tattao. Kuna ti Encyclopaedia Judaica: "Kapatgan kadagita ti desisionna a mangipalubos iti maysa a babai a makiasa- wa manen no la ket ta adda uray maysa a ma- kapaneknek a natayen ti asawana." Isu pay ti nangipaulog kadagiti linteg a mangsalaknib ka- dagiti assawa a babbai maibusor kadagiti awa- nan prinsipio nga assawa a lallaki kasta met ka- dagiti balo maibusor kadagiti awanan prinsipio nga annak. Imbagana met a dagiti napanglaw a Gentil ken napanglaw a Judio ket addaan iti ag- padpada a kalintegan nga agadas. Dagiti Kualipikado a Lallaki a Mangasikaso iti "Napateg a Banag" (Aramid 6:1-6) 17 Ita, adda di madmadlaw a peggad a mabalin a mangdadael iti kaipaspasdek a kongregasion. Ania dayta? Ti adu kadagiti adalan a mababautisaran ket dagiti sa- ngaili idiay Jerusalem, ken kayatda ti agsursuro iti ad-adu pay sakbay nga agawid- da kadagiti lugarda. Tapno maasikaso ti taraon ken dadduma pay a kasapulanda, sidadaan a nagidonar dagiti adalan nga agnanaed idiay Jerusalem. (Ara. 2:44-46; 4: 34-37) Iti daytoy a gundaway, adda timmaud a problema. "Saan a maik-ikkan dagiti balo a babbai [a Griego ti pagsasaoda] iti taraon a maiwarwaras nga inaldaw." (Ara. 6:1) Ngem saan a maliwliwayan dagiti balo a Hebreo ti pagsasaoda. No kasta, ti problema ket panangidumduma, a naglaka laeng a mangpataud iti nakaro a panna- kabingbingay ti kongregasion. Kitaem ti kahon a "Panangasaba 'iti Binalaybalay,' " iti panid 42. 16. Kasano nga impakita dagiti apostol a determinadoda a mangsaksi a naan-anay, ken ka- sano a matuladtayo ti pamay-anda a nangasaba? 17-19. Ania ti timmaud a problema a mabalin a mamagbibingaybingay iti kongregasion, ken ania ti imbilin dagiti apostol tapno marisut dayta?
42 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 18 Dagiti apostol, nga agak-akem kas bagi a manarawidwid iti dumakdakkel a kongregasion, nabigbigda a saan a nainsiriban no 'baybay-anda ti sao ti Dios tap- no agiwarasda iti taraon.' (Ara. 6:2) Tapno marisut dagiti bambanag, binilinda da- giti adalan a sumapul iti pito a lallaki a "napno iti espiritu ken sirib" a mabalin a dutokan dagiti apostol iti daytoy a "napateg a banag." (Ara. 6:3) Kasapulan dagiti kualipikado a lallaki gapu ta ti trabaho ket saan laeng a panagiwaras iti taraon no di ket ramanenna pay ti panagiggem iti kuarta, panaggatang kadagiti suplay, ken naannad a panagilista wenno panagaramid iti rekord. Amin a lallaki a napili ket addaan iti Griego a nagan, a nalabit ad-adda a makaay-ayo kadagiti nabaybay-an a balo. Kalpasan ti nainkararagan a panangusigda kadagiti rekomendasion, dinu- tokan dagiti apostol dagiti pito a lallaki a mangasikaso iti daytoy a "napateg a banag." 19 Ti kadi pannakadutok dagiti pito a lallaki nga agiwaras iti taraon kayatna a sa- wen a saandan a kasapulan ti mangasaba? Saan! Ni Esteban ti maysa kadagiti napili. Natured ken napuersa ti panangsaksina. (Ara. 6:8-10) Maysa met ni Felipe kadagiti pito. Isu ket naawagan kas "ebanghelisador." (Ara. 21:8) Nalawag ngarud a dagiti pito ket nagtultuloy kas naregta a manangikaskasaba iti Pagarian. 20 Sursuroten dagiti adipen ni Jehova ita ti pagtuladan nga impasdek dagi- ti apostol. Iti biang dagiti lallaki a mairekomenda para iti annongen iti kon- gregasion, masapul nga iparparangarangda ti nadiosan a sirib ken ipakpakitada nga agtigtignay kadakuada ti nasantuan nga espiritu. Iti panangiturong ti Bagi a Mabalin a naragpat dagitoy a lallaki dagiti kualipikasion para kadagiti agserbi kas pangla- kayen, gapu ta ti panangtaming kadagitoy a "napateg a banag" ket serioso a responsabilidad. Nupay kasta, saan a dinakamat ti Kasuratan no kaano a nangrugi a nadutokan dagiti ma- nangaywan iti kongregasion kas panglakayen. 20. Kasano a sursuroten dagiti adipen ti Dios ita ti pagtuladan nga impasdek dagiti apos- tol? PANANGASABA "ITI BINALAYBALAY" Iti laksid ti panangiparit ti Sanhedrin iti trabahoda a panangasaba, nagtultuloy dagiti adalan a nanga- saba ken nangisuro iti 'inaldaw idiay templo ken iti binalaybalay.' (Ara. 5:42) Ania ti eksakto a kaipapa- nan ti sasao nga "iti binalaybalay"? Iti orihinal a Griego, ti literal a kaipapanan ti sasao a kat oikon ket "iti tunggal balay." Kuna ti sumag- mamano a managipatarus a ti pannakausar ti sao a ka·ta ipasimudaagna a nangasaba dagiti adalan iti tunggal balay. Kasta met laeng ti kaipapanan ti ka·ta a nausar iti Lucas 8:1. Iti dayta a teksto, maba- satayo a nangasaba ni Jesus "kadagiti siudad ken purpurok." Iti Aramid 20:20, nausar ti plural a kat oikous. Ki- nuna ni apostol Pablo kadagiti Kristiano a manangay- wan: 'Saanak a nagkedked . . . a nangisuro kadakayo iti publiko ken iti binalaybalay.' Adda dagiti mangibag- baga a ti laeng panangisuro kadagiti pagtaengan da- giti panglakayen ti tuktukoyen ni Pablo. Ngem saan nga umiso dayta kas ipasimudaag ti sumaruno a ber- sikulo: "No di ket naan-anay nga inlawlawagko ka- dagiti Judio ken Griego a masapul nga agbabawida, agdayawda iti Dios, ken mamatida ken Apotayo a Je- sus." (Ara. 20:21) Dagiti kapammatian ni Pablo ket nagbabawi ken namatin ken Jesus. Nalawag ngarud a ti panangasaba ken panangisuro iti binalaybalay ket mainaig iti panangasaba kadagiti di manamati.
Manarawidwid, dagiti lallaki a makaragpat ka- dagiti Nainkasuratan a kualipikasion ket madu- tokan nga agserbi kas panglakayen wenno mi- nisterial nga adipen iti kongregasion. (1 Tim. 3: 1-9, 12, 13) Maikuna a dinutokan ti nasantuan nga espiritu dagidiay makaragpat kadagiti kua- lipikasion. Adu a napateg a banag ti asikasuen dagitoy a nagaget a lallaki. Kas pagarigan, ma- balin nga iyurnos dagiti panglakayen ti panang- tulong kadagiti matalek a lallakay ken babbaket a talaga nga agkasapulan. (Sant. 1:27) Okupa- do unay ti dadduma a panglakayen iti panagi- bangon kadagiti Kingdom Hall, panangorganisar kadagiti kombension, wenno pannakipagtraba- ho iti lokal a Hospital Liaison Committee. Adu a responsabilidad ti as-asikasuen dagiti ministe- rial nga adipen a saan a direkta a mainaig iti pa- nagipastor wenno panagisuro. Nasken a di liwa- yan dagita a kualipikado a lallaki ti inted ti Dios nga annongenda a mangikasaba iti naimbag a damag maipapan iti Pagarian bayat nga as-asi- kasuenda dagiti responsabilidadda iti kongrega- sion. - 1 Cor. 9:16. "Nagtultuloy a Naisaknap ti Sao ti Dios" (Aramid 6:7) Kas kadagiti apostol, mangaskasabatayo "iti binalaybalay" 21 Babaen ti tulong ni Jehova, napagballigian ti kaipaspasdek a kongregasion ti pannakaidada- nes manipud kadagiti bumusbusor ken ti problema a mabalin a mamagbibingay- bingay iti kongregasion. Nabatad ti pamendision ni Jehova, ta adda a mabasatayo: "Nagtultuloy a naisaknap ti sao ti Dios, ket immadu nga immadu ti bilang dagiti adalan idiay Jerusalem. Adu met a papadi ti nagbalin a manamati." (Ara. 6:7) May- sa laeng daytoy kadagiti irarang-ay a nadakamat iti libro nga Aramid. (Ara. 9:31; 12:24; 16:5; 19:20; 28:31) Saan kadi a maparparegtatayo met ita no madamagtayo ti panagrang-ay ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian kadagiti dadduma a paset ti lubong? 22 Idi umuna a siglo C.E., saan a nagsardeng a mangidaddadanes dagiti maka- pungpungtot a lider ti relihion. Mabiit idin a mangrugi dagiti agsasaruno a pana- ngidadanes. Di nagbayag, naglak-am ni Esteban iti nakaro nga ibubusor, kas ilaw- lawag ti sumaruno a kapitulo. Idi umuna a siglo, naikkan dagiti kualipikado a lallaki iti autoridad a mangdutok kadagi- ti agbalin a panglakayen. (Ara 14:23; 1 Tim. 5:22; Tito 1:5) Ita, dinutokan ti Bagi a Manara- widwid dagiti manangaywan iti sirkito a mangdutok kadagiti panglakayen ken ministerial nga adipen. 21, 22. Ania ti mangipakita a binendisionan ni Jehova ti kaipaspasdek a kongregasion?
B E N N E G 2 ˙ A R A M I D 6 : 8 - 9 : 4 3 "NANGRUGI TI NAKARO A PANNAKAIDADANES TI KONGR EGASION" AR AMID 8:1 Impalubos kadi dagiti Kristiano idi umuna a siglo a dagiti kumarkaro nga ibubusor ti mangpasardeng kadakuada a mangikasaba iti Pagarian ti Dios? Saan. Iti daytoy a benneg, maammuantayo a ti nakaro a pannakaidadanes ket nagresulta ketdi iti pannakaisaknap ti trabaho a panangasaba.
K A P I T U L O 6 Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" Ti masursurotayo iti natured a panangsaksi ni Esteban iti Sanhedrin Naibatay iti Aramid 6:8-8:3 NAISAKLANG ni Esteban iti Sanhedrin. Iti nangayed a pasdek, a nalabit asi- deg iti templo idiay Jerusalem, nakapuesto dagiti 71 a lallaki kadagiti tugaw a sinan-arko ti pannakaurnosna. Naguummong dagiti miembro daytoy a pa- ngukoman tapno usigenda ni Esteban. Nabileg ken napigsa ti impluensia dagiti ukom, a ti kaaduan kadakuada ket saan a mangraraem iti daytoy nga adalan ni Jesus. Kinapudnona, ti Nangato a Padi a ni Caifas ti na- ngummong kadakuada. Isu idi ti nangidaulo iti Sanhedrin a nangikeddeng iti pannakapapatay ni Jesus sumagmamano a bulan sakbayna. Nagbuteng kadi ni Esteban? 2 Iti dayta a gundaway, adda nakaskasdaaw iti langa ni Esteban. Idi mi- natmatan dagiti ukom, nakitada a ti rupana ket "kasla rupa ti anghel." (Ara. 6:15) Mensahe ni Jehova a Dios ti aw-awiten dagiti anghel isu a kalmado ken awan panggapuanda nga agbuteng. Kasta ti rikna ni Esteban. Nadlaw met dayta uray dagidiay napnuan gura nga ukom. Kasano a nakapagtalina- ed a kalmado ni Esteban? 3 Adu ti masursuro dagiti Kristiano ita iti sungbat dayta a saludsod. Nas- ken nga ammuentayo met no apay a naipasango ni Esteban iti kasta a nari- gat a situasion. Kasano ti panangidepensana iti pammatina? Ken kasanota- yo a matulad? "Sinugsoganda Dagiti Tattao" (Aramid 6:8-15) 4 Naammuantayon a nagpateg ti akem ni Esteban iti kaipaspasdek a kon- gregasion Kristiano. Iti napalabas a kapitulo daytoy a libro, naadaltayo nga isu ket maysa kadagiti pito a napakumbaba a lallaki a sidadaan a tumulong kadagiti apostol no kasapulan. Ad-adda pay a maapresiartayo ti kinapakum- babana no usigentayo dagiti sagut nga inted ti Dios kenkuana. Mabasatayo iti Aramid 6:8 nga isu ket nakaaramid kadagiti "dadakkel a pagilasinan ken nakaskasdaaw a bambanag" a kas iti inaramid ti dadduma nga apostol. 1-3. ti reaksionna iti dayta? (b) Ania dagiti saludsod nga usigentayo? 4, 5. "napno iti pabor ken pannakabalin ti Dios" ni Esteban? (a) Ania a nakaam-amak a situasion ti nakaipasanguan ni Esteban, ngem ania (a) Apay a nagpateg ti akem ni Esteban iti kongregasion? (b) Iti ania a wagas a 45
"Idi nangngegda daytoy, nakapungtotda iti pusoda ket nagngarietda kenkuana." - Aramid 7:54
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" Naikuna pay nga isu ket "napno iti pabor ken pannakabalin ti Dios." Ania ti kayat a sawen dayta? 5 Ti Griego a sao a naipatarus kas "pabor . . . ti Dios" ket mabalin met a maipata- rus kas "kinasayaat." Nabatad a nasingpet ken naemma ni Esteban isu a kaykayat dagiti tattao. Adu kadagiti agdengdengngeg kenkuana ti naallukoy ken nakombin- sir ta naimpusuan ti panagsasaona ken makitada nga agpaay iti pagimbaganda ti isursurona. Isu ket napno iti pannakabalin gapu ta sipapakumbaba a nagpaida- lan iti espiritu ni Jehova. Imbes a pagpannakkelna dagiti sagut ken abilidadna, in- turongna amin a dayaw ken Jehova ken impakitana ti naayat a pannakaseknanna kadagiti tattao a dumdumngeg kenkuana. Di ngarud pakasdaawan a ni Esteban ket imbilang dagiti bumusbusor kas pangta! 6 Adda dagiti lallaki a simmupiat ken Esteban ngem "saanda a maabak ti sirib ken ti espiritu a mangtigtignay kenkuana nga agsao." Gapu ta saanda a nagballi- gi, "sililimed a kinombinsirda" ti sumagmamano a lallaki tapno akusaranda day- toy awan basolna a pasurot ni Kristo. 'Sinugsoganda dagiti tattao,' dagiti lallakay, ken dagiti eskriba, tapno puersado a maipan ni Esteban iti Sanhedrin. (Ara. 6:9- 12) Dua ti akusasion kenkuana dagiti bumusbusor: Padpadaksenna ni Moises ken ti Dios. Kadagiti ania a pamay-an? 7 Kuna dagiti mangak-akusar a padpadaksen ni Esteban ti Dios gapu ta nagsao maibusor iti "nasantuan a lugar" - ti templo idiay Jerusalem. (Ara. 6:13) Kunada a tabtabbaawanna ni Moises gapu ta nagsao iti maibusor iti Mosaiko a Linteg. Bi- nalbaliwanna kano dagiti kostumbre nga inyallawat ni Moises. Nagdagsen dayta a pammabasol ta dagiti Judio iti daydi a tiempo kasta unay ti panangipategda iti templo, kadagiti detalye ti Mosaiko a Linteg, ken iti adu a berbal a tradision nga in- naynayonda iti dayta a Linteg. Gapuna, naakusaran ni Esteban kas napeggad a tao a maikari a mapapatay! 8 Nakalkaldaang ta us-usaren dagiti relihioso a tattao dagiti kasta a taktika tap- no parigatenda dagiti adipen ti Dios. Agingga iti kaaldawantayo, dagiti relihioso a bumusbusor sugsugsoganda no dadduma dagiti agtuturay tapno idadanesda da- giti Saksi ni Jehova. Ania ti aramidentayo no maipasangotayo kadagiti ulbod a pammabasol? Adu ti masursurotayo ken Esteban. Situtured a Panangsaksi iti "Nadayag a Dios" (Aramid 7:1-53) 9 Kas nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo, kalmado ti langa ni Esteban, kas iti rupa ti maysa nga anghel, bayat nga ak-akusaranda. Ita, kimmita kenkuana ni Ti dadduma kadagiti bumusbusor ket kameng ti "Sinagoga ti Nawayawayaan a Tattao." Ma- balin a dagitoy dagidiay tiniliw idi dagiti Romano sa nawayawayaanda idi agangay, wenno nalabit agserserbida idi kas ad-adipen ngem nawayawayaandan ken nagbalinda a proselita. Naggapu idiay Cilicia ti dadduma, kas ken Saulo a taga-Tarso. Saan a dinakamat ti salaysay no maysa ni Saulo kadagiti taga-Cilicia a saan a makadaer iti sirib ken espiritu ni Esteban. 6-8. napateg ti ulidan ni Esteban para kadagiti Kristiano ita? 9, 10. Ania ti kuna dagiti kritiko maipapan iti argumento ni Esteban idi naisaklang iti Sanhedrin, ken ania ti nasken a laglagipentayo? (a) Ania ti dua nga akusasion dagiti bumusbusor ken Esteban, ken apay? (b) Apay a 47
48 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Caifas sa kinunana: "Agpayso kadi ti ibagbagada?" (Ara. 7:1) Iti dayta a gundaway, nagsao ni Esteban! 10 Binabalaw ti dadduma a kritiko ti palawag ni Esteban, a kunada nga uray no nakaat-atiddog, saanna a nasungbatan dagiti akusasion maibusor kenkuana. Ngem iti kinapudnona, nangipasdek ni Esteban iti nagsayaat nga ulidan no kasa- notayo a 'nakasagana a mangidepensa' iti naimbag a damag. (1 Ped. 3:15) Laglagi- pem a napabasol ni Esteban a padpadaksenna ti Dios babaen ti panagsaona mai- busor iti templo ken padpadaksenna ni Moises babaen ti panagsaona maibusor iti Linteg. Ti sungbat ni Esteban ket sumario ti tallo a periodo iti pakasaritaan ti Is- rael, nga addaan iti sumagmamano a punto a naipaganetget a naimbag. Saggaysa- entayo nga usigen dagitoy. 11 Panawen dagiti patriarka. (Ara. 7:1-16) Inrugi ni Esteban ti palawagna babaen ti panangdakamatna ken Abraham, a raraemen dagiti Judio gapu iti pammatina. Bayat ti panangilawlawagna iti daytoy a napateg a topiko a pagtutunosanda, impa- ganetget ni Esteban a ni Jehova, "ti nadayag a Dios," ket immuna a nagparang ken Abraham idiay Mesopotamia. (Ara. 7:2) Kinapudnona, ganggannaet ni Abraham idiay Naikari a Daga. Idi tiempo ni Abraham, awan pay ti templo wenno ti Mosaiko a Linteg. Kasano koma a maipapilit ti siasi- noman a ti kinamatalek iti Dios ket nasken a kanayon nga agpannuray iti templo wenno kadagiti linteg? ITI ANIA NGA ANAG A "MARTIR"? Iti Ingles, ti sao a "martyr" ("martir" iti Iloko) ket naadaw iti Griego a termino a martys, a "sak- si" ti kayatna a sawen - daydiay nakaimatang iti maysa nga aramid wenno pasamak. Ngem saan la a dayta ti kayat a sawen ti Griego a termino. Kasta met, ti sao a martys a nausar iti Biblia ket "aktibo," kuna ti maysa a Griego a lexicon, "a ma- kiddaw a mangisalaysay iti nakita ken nangngeg- na, ken mangibaga iti ammona." Addaan ti amin a pudno a Kristiano iti obligasion a mangikasaba iti ammoda maipapan ken Jehova ken kadagiti panggepna. (Luc. 24:48; Ara. 1:8) Iti Kasuratan, naawagan ni Esteban kas "saksi" gapu iti panag- saona maipapan ken Jesus. - Ara. 22:20, King- dom Interlinear. 12 Ni Jose a kaputotan ni Abraham ket raraemen met unay dagiti agdengdengngeg ken Esteban, ngem impalagip ni Esteban a dagiti kakabsat a mismo ni Jose, ti amma dagiti tribu ti Israel, indadanesda dayta a nalinteg a tao ken inlakoda kas adipen. Ngem isu ti inusar ti Dios a nangispal iti Is- rael idi dimteng ti bisin. Awan duadua nga ammo ni Esteban dagiti pagpadaan da Jose ken Jesu-Kristo, ngem saanna a dinakamat dagita tapno itultuloy ti tallaong ti dumngeg kenkuana aginggat' mabalin. Dagidiay makiraman iti Nakristianuan a pana- ngasaba ket masansan a maipasango iti ibubu- sor, pannakaaresto, pannakasapsaplit, ken uray ipapatay. Gapuna, sipud idi maikadua a sig- lo C.E., ti termino a "martir" agaplikar met iti day- diay agsagaba kadagiti rigat imbes a tallikudan- na ti pammatina. Iti dayta nga anag a maawagan ni Esteban kas ti umuna a Kristiano a martir. Nu- pay kasta, idi damo, maibilang a martir ti maysa a tao gapu ta nangasaba, saan a gapu ta napa- patay. 13 Panawen ni Moises. (Ara. 7:17-43) Adu ti imbaga ni Esteban maipapan ken Moises. Nainsiriban dayta yantangay Saduceo ti adu a miembro ti Sanhedrin. Kadagiti amin a libro iti Biblia, dagiti laeng insurat ni Moi- 11, 12. (a) Kasano nga inusar a sieepektibo ni Esteban ti ulidan ni Abraham? (b) Apay a dina- kamat ni Esteban ni Jose? 13. Kasano a pinaneknekan ti palawag ni Es- teban maipapan ken Moises a saan a pudno da- giti ipabpabasolda kenkuana, ken ania a punto ti imbatad daytoy?
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" ses ti patien dagiti Saduceo. Laglagipem met a napabasol ni Esteban iti panangpa- dakes ken Moises. Dagiti sasao ni Esteban direkta a sinungbatanna dayta a pam- mabasol ta impakitana a dakkel ti panagraemna ken Moises ken iti Linteg. (Ara. 7:38) Imbagana nga idi agtawen ni Moises iti 40, isu ket linaksid met dagidiay in- kagumaanna nga ispalen. Nasurok nga 40 a tawen kalpasanna, namin-adu a ki- naritda ti autoridadna a mangidaulo. Iti kasta, in-inut nga imbatad ni Esteban ti napateg a punto: Dagiti adipen ti Dios maulit-ulit a linaksidda dagidiay dinutokan ni Jehova a mangidaulo kadakuada. 14 Impalagip ni Esteban kadagiti dumdumngeg kenkuana nga impadto idi ni Moi- ses nga addanto propeta a kas ken Moises a tumaud iti Israel. Siasino dayta, ken awaten ngata dagiti tattao? Sinungbatan dayta ni Esteban iti konklusionna. Adda sabali pay a punto nga imbatadna: Nasursuro ni Moises a ti aniaman a disso ket mapagbalin a nasantuan, kas iti disso nga ayan ti umap-apuy a bassit a kayo a na- kisaritaan kenkuana ni Jehova. No kasta, maymaysa laeng kadi a pasdek, kas ti templo idiay Jerusalem, ti mabalin a pagdaydayawan ken Jehova? Kitaentayo. 15 Ti tabernakulo ken ti templo. (Ara. 7:44-50) Impalagip ni Esteban iti Sanhedrin a sakbay nga adda nabangon nga aniaman a templo idiay Jerusalem, ti Dios bini- linna ni Moises a mangbangon iti tabernakulo - maysa a mayakar-akar ken sinan- tolda a pasdek a pagdaydayawan. Siasino koma ti mangibaga a ti templo ket napat- pateg ngem iti tabernakulo a nagdaydayawan a mismo ni Moises? 16 Idi binangon ni Solomon ti templo idiay Jerusalem idi agangay, isu ket inwan- wan ti Dios a mangipakaammo iti napateg a leksion iti kararagna. Kinuna ni Este- ban a "saan nga agnanaed ti Kangatuan kadagiti balay nga inaramid ti ima." (Ara. 7:48; 2 Cron. 6:18) Mabalin nga agusar ni Jehova iti templo tapno maibanag dagi- ti panggepna, ngem isu ket saan nga agnaed iti dayta. No kasta, apay koma a pa- nunoten dagiti agdaydayaw kenkuana a ti nadalus a panagdaydayaw ket agpannu- ray iti pasdek a binangon ti tao? Nabileg ti panangingudo ni Esteban iti daytoy nga argumentona babaen ti panagadawna iti libro ni Isaias: "Ti langit isu ti tronok, ken ti daga ti pagbatayan ti sakak. Ania a kita ti balay ti ibangonyo para kaniak? kuna ni Jehova. Wenno sadino ti lugar a paginanaak? Saan kadi nga inaramid ti imak amin dagitoy?" - Ara. 7:49, 50; Isa. 66:1, 2. 17 Iti panangusigmo kadagiti nasalaysayen a paset ti palawag ni Esteban iti San- hedrin, saanka kadi nga umanamong a sisisigo nga imbatadna a di umiso ti ka- babalin dagiti mangak-akusar kenkuana? Impakitana a ti panggep ni Jehova ket agtultuloy a matungtungpal ken saan nga agpannuray kadagiti tradision. Dagi- diay kasta unay ti panangipaganetgetda iti kinapateg ti nagpintas a patakder idiay Ti palawag ni Esteban ket naglaon iti impormasion a saan a masarakan iti amin a daddu- ma pay a paset ti Biblia, kas ti maipapan iti pannakaedukar ni Moises idiay Egipto, ti tawen- na idi damo a nagtalaw idiay Egipto, ken ti kapaut ti panagtalinaedna idiay Midian. 14. Iti palawag ni Esteban maipapan ken Moises, ania dagiti punto nga imbatadna? 15, 16. sar ni Esteban ti templo ni Solomon iti palawagna? 17. Kasano a ti palawag ni Esteban (a) imbatadna ti kababalin dagiti agdengdengngeg kenkuana ken (b) sinungbatanna dagiti akusasion maibusor kenkuana? (a) Apay a napateg ti tabernakulo iti argumento ni Esteban? (b) Kasano nga inu- 49
50 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Jerusalem ken kadagiti napartuat a kostumbre ken tradision nga awan iti Mosaiko a Linteg saanda a natarusan ti intero a panggep ti Linteg ken ti templo! Ti palawag ni Esteban imbangonna daytoy a napateg a saludsod iti saan a direkta a pamay-an: Saan kadi a ti kasayaatan a panangraem iti Linteg ken iti templo ket babaen ti pa- nagtulnog ken Jehova? Wen, naidepensa ni Esteban dagiti aramidna iti kasayaatan a pamay-an gapu ta inaramidna ti amin a kabaelanna nga agtulnog ken Jehova. 18 Ania ti masursurotayo iti palawag ni Esteban? Kabesado ni Esteban ti Kasu- ratan. Umasping iti dayta, nasken a gagetantayo met nga adalen ti Sao ti Dios tap- no 'mausartayo a siuumiso ti sao ti kinapudno.' (2 Tim. 2:15) Adda met ti masur- surotayo iti nasayaat a kababalin ken kinataktika ni Esteban. Nakaul-ulpit dagiti agdengdengngeg kenkuana! Kaskasdi, inkagumaanna a taginayonen ti banag a pagtutunosanda babaen ti panangipamaysana kadagiti bambanag nga ipatpateg unay dagidiay a lallaki. Napnuan panagraem pay ti pannakisaritana kadakuada, nga inawaganna dagiti lallakay kas "amma." (Ara. 7:2) Nasken met nga idatagtayo dagiti kinapudno a linaon ti Sao ti Dios buyogen ti "kinaalumamay ken nauneg a panagraem." - 1 Ped. 3:15. 19 Nupay kasta, saantay a bumdeng a mangiranud kadagiti kinapudno a linaon ti Sao ti Dios uray no saan a magustuan dagiti tattao ti mensahetayo ken ditay pa- lag-anen ti mensahe maipapan iti panangukom ni Jehova. Maysa ni Esteban a na- sayaat nga ulidan. Awan duadua a naamirisna nga amin a pammaneknek nga indatagna iti Sanhedrin ket awan ti epektona kadagiti natangken ti panagpuspu- sona nga ukom. Gapuna, iti panagtignay ti nasantuan nga espiritu, inngudona ti palawagna babaen ti situtured a panangipakitana kadakuada nga awan ti nakai- dumaanda kadagiti ammada a nangilaksid ken Jose, Moises, ken kadagiti amin a mammadto. (Ara. 7:51-53) Kinapudnona, dagitoy nga ukom iti Sanhedrin ti nang- papatay iti Mesias, a ti iyaayna ket impadto ni Moises ken dagiti amin a propeta. Wen, sinalungasingda ti Mosaiko a Linteg iti kadaksan a pamay-an! "Apo Jesus, Awatem ti Espirituk" (Aramid 7:54-8:3) 20 Agburburek ti dara dagiti ukom ken urayda la nagngaretnget gapu iti di ma- kontra a kinapudno nga insawang ni Esteban. Ammo la ketdi daytoy a matalek a lalaki nga isu ket saan a maipakitaan iti asi, kas iti Apona a ni Jesus. 21 Kasapulan ni Esteban ti tured a mangibtur iti mapasamak kenkuana, ket awan duadua a napabileg iti kasta unay iti sirmata a siaasi nga impaay ni Jehova kenkuana. Nakita ni Esteban ti dayag ti Dios ken ni Jesus nga agtaktakder iti ma- kannawan ni Jehova! Bayat ti panangdeskribir ni Esteban iti sirmata, dagiti ukom inapputda dagiti lapayagda. Apay? Imbaga idi ni Jesus iti dayta met laeng a pangu- koman nga isu ti Mesias ket iti saan a mabayag, agtakder iti makannawan ni Ama- na. (Mar. 14:62) Pinaneknekan ti sirmata ni Esteban nga umiso ti kinuna ni Jesus. 18. Kadagiti ania a pamay-an a rumbeng nga ikagumaantayo a tuladen ni Esteban? 19. Kasano a situtured nga indatag ni Esteban iti Sanhedrin ti mensahe maipapan iti pa- nangukom ni Jehova? 20, 21. Ania ti reaksion ti Sanhedrin kadagiti sasao nga insawang ni Esteban, ket kasano a pinabileg ni Jehova ni Esteban?
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" Kinapudnona, dayta a Sanhedrin ti nangtraidor ken nangpapatay iti Mesias! Gapu iti dayta, sangsangkamaysada a dimmarup ken Esteban ket inuborda agingga a nagsat ti angesna. 22 Natay ni Esteban iti pamay-an nga umasping iti ipapatay ti Apona. Isu ket ad- daan iti natalinaay a puso, naan-anay a nagtalek ken Jehova, ken sidadaan a ma- makawan kadagiti mangpapatay kenkuana. "Apo Jesus, awatem ti espirituk," ki- nunana. Naisaona dayta gapu ta mabalin a masirsirmatana pay laeng ti Anak ti tao ken ni Jehova. Awan duadua nga ammo ni Esteban dagiti makaparegta a sa- sao ni Jesus: "Siak ti panagungar ken ti biag." (Juan 11:25) Kamaudiananna, di- rekta a nagkararag ni Esteban iti Dios iti napigsa a timek: "O Jehova, dika isingir kadakuada daytoy a basol!" Apaman a naisaona daytoy, isu ket naturogen ken pa- tay. - Ara. 7:59, 60. 23 Kadagiti pasurot ni Kristo, ni ngarud Esteban ti kaunaan a napapatay kas martir. (Kitaem ti kahon nga "Iti Ania nga Anag a 'Martir'?" iti panid 48.) Ngem na- kalkaldaang ta adda pay dagiti simmaruno kenkuana. Agingga iti kaaldawantayo, adda dagiti matalek nga adipen ni Jehova a pinapatay dagiti panatiko iti relihion, politika, ken dadduma pay a naulpit a bumusbusor. Ngem kas ken Esteban, awan ti panggapuantayo nga agbuteng. Agturturay itan ni Jesus kas Ari ken ar-arama- tennan ti nakaskasdaaw a pannakabalin nga inted kenkuana ni Amana. Awan ti makalapped kenkuana a mangpagungar kadagiti matalek a pasurotna. - Juan 5: 28, 29. 24 Naimatangan amin daytoy ti agtutubo a lalaki nga agnagan Saulo. Inanamo- nganna ti pannakapapatay ni Esteban, ken isu pay ti nangbantay kadagiti makin- ruar a kawes dagiti nangubor ken Esteban. Di nagbayag kalpasan dayta, indau- luanna ti agsasaruno a naulpit a panangidadanes. Ngem nagpaut ti positibo nga epekto ti ipapatay ni Esteban. Ti ulidanna ti nangpabileg pay ketdi kadagiti dad- duma a Kristiano nga agtalinaed a matalek ken mangikagumaan nga agballigi. Malaksid iti dayta, pinagbabawyan unay ni Saulo - a naawagan idi agangay kas Pablo - ti pannakainaigna iti pannakapapatay ni Esteban. (Ara. 22:20) Timmulong iti pannakapapatay ni Esteban, ngem naamirisna idi agangay: "Dati nga agsasao- ak maibusor iti Dios ken manangidadanes ken natangsitak." (1 Tim. 1:13) Nalawag a saan a pulos a nalipatan ni Pablo ni Esteban ken ti nabileg a palawagna iti day- di nga aldaw. Kinapudnona, ti dadduma kadagiti palawag ken surat ni Pablo ket maipapan kadagiti punto nga inlawlawag ni Esteban. (Ara. 7:48; 17:24; Heb. 9:24) Idi agangay, naan-anay a nasursuro ni Pablo a tuladen ti pammati ken kinatured ni Esteban, a "napno iti pabor ken pannakabalin." Ti saludsod, Kabaelantay ngata nga aramiden dayta? Saan a masinunuo no ti Sanhedrin ket inautorisaran ti linteg dagiti Romano a mangipa- tungpal iti sentensia a pannakapapatay. (Juan 18:31) Aniaman ti kasasaad, agparang a saan nga imbilin ti pangukoman ti pannakapapatay ni Esteban no di ket maigapu kadagiti ma- kapungtot a tattao. 22, 23. Ania dagiti pagpadaan ti ipapatay ni Esteban ken ti Apona, ken kasano a dagiti Kristiano ita ket kas ken Esteban nga awan ti panggapuanna nga agbuteng? 24. Apay nga adda pakainaigan ni Saulo iti pannakapapatay ni Esteban, ken ania ti su- magmamano a napaut nga epekto ti ipapatay daytoy a matalek a lalaki? 51
K A P I T U L O 7 Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" Nangipasdek ni Felipe iti ulidan kas maysa nga ebanghelisador Naibatay iti Aramid 8:4-40 MAPASPASAMAKEN ti agsasaruno a nakaro a pannakaidadanes, ket ni Saulo rinugiannan a "ranggasan" ti kongregasion. Ti sao a "ranggasan" ket maysa nga ebkas nga iti orihinal a lengguahe deskribirenna ti nakaro a kinaranggas. (Ara. 8:3) Nagtatalaw dagiti adalan. Para kadagiti daddu- ma, kasla agballigi ni Saulo a mangibanag iti panggepna a mangikisap iti Kristianidad. Nupay kasta, adda di ninamnama a resulta ti pannakawara- wara dagiti Kristiano. Ania dayta? 2 Dagidiay naiwarawara inrugida nga 'ipakaammo ti naimbag a damag ti sao ti Dios' kadagiti lugar a nagkamanganda. (Ara. 8:4) Wen, ti panna- kaidadanes saanna a napaulimek dagiti adipen ti Dios no di ket nakatu- long iti ad-adda a pannakaipakaammo ti naimbag a damag! Saan a napa- nunot dagiti manangidadanes a ti panangpatalawda kadagiti adalan ket makatulong iti pannakaisaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian kadagiti adayo a teritoria. Kas makitatayto, adda napasamak iti moderno a panawen nga umarngi iti dayta. "Dagidiay Naiwarawara" (Aramid 8:4-8) 3 Maysa ni Felipe kadagidiay "naiwarawara." (Ara. 8:4; kitaem ti kahon a "Ni Felipe 'nga Ebanghelisador,' " iti panid 53.) Napan idiay Samaria, a maysa a siudad nga adu pay laeng ti saan a nakasabaan, ta imbilin idi ni Jesus kadagiti apostolna: "Saankayo a sumrek iti aniaman a siudad dagi- ti Samaritano; no di ket birokenyo laeng dagiti napukaw a karnero iti Isra- el." (Mat. 10:5, 6) Nupay kasta, ammo ni Jesus a naan-anay a makasaba- anto met laeng ti Samaria, ta sakbay ti iyuulina idiay langit, kinunana: Saan a ni apostol Felipe daytoy. Imbes ketdi, isu daytoy ni Felipe a nadakamat iti Ka- pitulo 5 daytoy a libro, a maysa kadagiti "pito a mararaem a lallaki" a nadutokan a mangorganisar iti inaldaw a panagiwaras iti taraon kadagiti Kristiano a balo idiay Je- rusalem a Griego ken Hebreo ti pagsasaona. - Ara. 6:1-6. 1, 2. Idi umuna a siglo, kasano a dagiti panangikagumaan a mangpasardeng ka- dagiti adipen ti Dios a mangikasaba iti naimbag a damag ket addaan iti positibo nga epekto? 3. maria, ngem ania ti impadto ni Jesus a mapasamak iti dayta a teritoria? (a) Siasino ni Felipe? (b) Apay nga adu pay laeng ti saan a nakasabaan idiay Sa- 52
PANANGIPAKAAMO ITI "NAIMBAG A DAMAG MAIPAPAN KEN JESUS" 53 "Dakayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Ara. 1:8. 4 Nakita ni Felipe a ti Samaria ket "mabalinen nga anien." (Juan 4:35) Maka- pabang-ar ti mensahena kadagiti aggigian sadiay, ket nalaka laeng a maawatan- tayo no apay. Saan nga ugali dagiti Judio ti makilangenlangen kadagiti Sama- ritano, ken adu ti mangum-umsi pay ketdi kadakuada. Maisupadi iti dayta, naammuan dagiti Samaritano a ti mensahe maipapan iti naimbag a damag ket awan ti idaddadumana. Dakkel ngarud ti nakaidumaan dayta kadagiti akikid ti panagpampanunotna a Fariseo. Babaen ti naregta ken awanan panangidumdu- ma a panangasabana kadagiti Samaritano, impakita ni Felipe nga isu ket saan a naimpluensiaan iti panangidumduma dagidiay mangtagtagibassit kadakua- da. Di ngarud pakasdaawan a "nagimdeng" dagiti tattao ken Felipe. - Ara. 8:6. 5 Kas idi umuna a siglo, ti panangidadanes saanna met a napasardeng ti pa- nangasaba dagiti adipen ti Dios ita. Ti masansan a pannakapilit dagiti Kristia- no nga umakar iti sabali a lugar - iti man pagbaludan wenno iti sabali a pagi- lian - ket nakatulong ketdi iti pannakaidanon ti mensahe maipapan iti Pagarian 4. Ania ti epektona kadagiti Samaritano ti panangasaba ni Felipe, ken ania ti mabalin a makagapu iti dayta? 5-7. Mangtedka kadagiti pagarigan a ti pannakawarawara dagiti Kristiano ket nakatulong iti pannakaisaknap ti naimbag a damag. NI FELIPE NGA "EBANGHELISADOR" Napan ni Felipe idiay Samaria idi nawarawara dagi- ti pasurot ni Kristo gapu iti pannakaidadanes. Na- batad a nakipagtrabaho a sisisinged iti bagi a manarawidwid idi umuna a siglo ta "idi nadamag dagiti apos- tol idiay Jerusalem nga inawat dagiti taga-Samaria ti sao ti Dios, imbaon- da da Pedro ken Juan." Kas resulta- na, dagiti kabbaro a manamati sa- diay ket immawat iti awan bayadna a sagut ti nasantuan nga espiritu. - Ara. 8:14-17. Kalpasan dagiti salaysay a naila- nad iti Aramid kapitulo 8, naminsan pay a nadakamat ni Felipe. Agarup 20 a tawen kalpasan ti damo a pa- nangasaba ni Felipe, ni apostol Pab- lo ken dagiti kakaduana a nagdaliasat ket nagturong idiay Jerusalem iti ngudo ti maikatlo a panagdaliasat- na kas misionero. Idiay Tolemaida ti dimsaaganda. "Pimmanawkami iti simmaganad nga aldaw," kinuna ni Lucas, "ket nakadanonkami idiay Cesarea. Simrek- kami iti balay ni Felipe nga ebanghelisador, maysa kadagiti pito a napili a lallaki, ket na- kipagyankami kenkuana. Adda up- pat nga annakna a babbalasang nga agipadpadto." - Ara. 21:8, 9. Agparang a nagtalinaed ni Felipe iti teritoria a nakaibaonanna ken na- addaan iti pamilia sadiay. Adda ipas- pasimudaag ti panangdakamat ni Lucas kenkuana kas "ebanghelisa- dor." Us-usaren ti Kasuratan daytoy a termino a mangdeskribir kadagi- diay nangpanaw kadagiti pagtae- nganda tapno ikasabada ti naimbag a damag kadagiti lugar a saan pay a naas-asak. No kasta, nalawag a nag- talinaed ni Felipe a natibker ken naregta iti ministe- rio. Ti panagipadpadto dagiti uppat nga annakna a babbai ipasimudaagna nga insurona iti pamiliana ti panagayat ken panagserbi ken Jehova.
"Idi nakita ni Simon a naited ti espiritu babaen ti panangiparabaw dagiti apostol iti imada, nangitukon kadakuada iti kuarta." - Aramid 8:18
PANANGIPAKAAMO ITI "NAIMBAG A DAMAG MAIPAPAN KEN JESUS" kadagiti tattao iti dayta a lugar. Kas pagarigan, kabayatan ti Maikadua a Sanga- lubongan a Gubat, naaddaan dagiti Saksi ni Jehova iti naisangsangayan a gun- daway a mangasaba kadagiti kampo konsentrasion dagiti Nazi. Kuna ti maysa a Judio a nakasabaan dagiti Saksi sadiay: "Ti kinatibker ti pakinakem dagiti balud a Saksi ni Jehova ti nangkombinsir kaniak a naibatay iti Kasuratan ti pammatida. Dayta ti gapuna a nagbalinak met a Saksi." 6 Iti dadduma a kasasaad, uray dagiti manangidadanes ket nakasabaan a mismo ken impangagda met ti naimbag a damag. Kas pagarigan, idi nayakar ti Saksi nga agnagan Franz Desch iti kampo konsentrasion idiay Gusen, Austria, nayadalanna iti Biblia ti maysa nga opisial ti SS. Iladawam iti panunotmo ti rag- sak dagitoy a lallaki idi a kalpasan ti sumagmamano a tawen, nagkitada iti may- sa a kombension dagiti Saksi ni Jehova ket agpadadan a mangiwarwaragawag iti naimbag a damag! 7 Adda umarngi a pasamak idi immakar dagiti Kristiano iti sabali a pagilian gapu iti pannakaidadanes. Idi dekada 1970, kas pagarigan, inkapilitan nga im- makar idiay Mozambique dagiti Saksi a taga-Malawi isu a nakasabaanda dagi- ti umili sadiay. Nagtultuloy ti trabaho a panangasaba idiay Mozambique uray idi adda timmaud nga ibubusor. Kuna ni Francisco Coana: "Pudno a namin-adu a natiliw ken naaresto ti sumagmamano kadakami gapu iti panangasabami. Ngem gapu ta adu ti mangipangpangag iti mensahe maipapan iti Pagarian, am- momi a tultulongannakami ti Dios kas iti panangtulongna kadagiti Kristiano idi umuna a siglo." 8 Siempre, saan laeng a ti pannakaidadanes ti makagapu a rimmang-ay ti Kristianidad kadagiti sabali a pagilian. Kadagiti kallabes a dekada, dagiti pa- nagbalbaliw iti politika ken ekonomia linuktanna met dagiti gundaway tapno maiwaragawag ti mensahe maipapan iti Pagarian kadagiti tattao a nagduduma ti lengguahe ken pulida. Ti dadduma nga agnanaed kadagiti napanglaw a pagi- lian ken kadagiti lugar a pakapaspasamakan dagiti gubat ket immakar kadagi- ti nataltalged a lugar a sadiay a nayadalanda iti Biblia. Naluktan dagiti teritoria a ganggannaet ti pagsasaona gapu iti panagsangpet dagiti nagbakuit. Ikagkagu- maam kadi a kasabaan dagiti tattao "manipud iti amin a nasion, tribu, puli, ken lengguahe" iti teritoriayo? - Apoc. 7:9. "Ikkandak Met iti Daytoy a Pannakabalin" (Aramid 8:9-25) 9 Adu a milagro ti inaramid ni Felipe idiay Samaria. Kas pagarigan, nangpaim- bag kadagiti addaan iti pisikal a depekto ken nangparuar pay ketdi kadagiti da- kes nga espiritu. (Ara. 8:6-8) Adda maysa a tao a napaamanga kadagiti nami- lagruan a sagut a naited ken Felipe. Isu dayta ni Simon, maysa a mahiko a raraemen dagiti tattao nga uray la a kunkunada maipapan kenkuana: "Daytoy a tao ti Pannakabalin ti Dios." Ngem ita ta nasaksian ni Simon ti agpaypayso a 8. Kasano a nakatulong iti trabaho a panangasaba dagiti panagbalbaliw iti politika ken ekonomia? 9. Siasino ni Simon, ken ania ti nabatad a nakaallukoyanna a sumurot ken Felipe? 55
56 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pannakabalin ti Dios, kas ipakita dagiti milagro nga inaramid ni Felipe, ni Si- mon ket nagbalin a manamati. (Ara. 8:9-13) Ngem nasubok dagiti motibo ni Simon idi agangay. Kasano? 10 Idi nadamag dagiti apostol ti irarang-ay ti trabaho idiay Samaria, imbaonda sadiay da Pedro ken Juan. (Kitaem ti kahon nga "Inusar ni Pedro 'Dagiti Tulbek ti Pagarian.' ") Idi nakasangpet dagiti dua nga apostol, impatayda dagiti imada kadagiti kabbaro nga adalan, ket immawatda a dagus iti nasantuan nga espiri- tu. Nasdaaw ni Simon idi nakitana daytoy. "Ikkandak met iti daytoy a pannaka- balin," kinunana kadagiti apostol, "tapno umawat iti nasantuan nga espiritu ti asinoman a pangiparabawak iti imak." Kayatna pay nga ikkan ida iti kuarta, a mangnamnama a magatangna daytoy a sagrado a pribilehio! - Ara. 8:14-19. 11 Natibker ken nalawag ti insungbat ni Pedro ken ni Simon. "Madadael koma ti pirakmo ken uray sika," kinuna ti apostol, "ta pinanunotmo a magatangmo ti awan bayadna a sagut ti Dios. Awan ti pasetmo wenno uray bingaymo iti daytoy a banag, ta saan a nalinteg ti pusom iti imatang ti Dios." Kalpasanna, indagadag ni Pedro ken ni Simon nga agbabawi sa agkararag iti Dios a dumawat iti pam- makawan. "Ipakaasim ken Jehova," kuna ni Pedro "a no mabalin, mapakawan koma ti dakes a panggep ti pusom ["dayta dakes a panunotmo," Ti Baro a Naim- Nabatad a dagiti kabbaro nga adalan iti dayta a tiempo ket gagangay a dinutokan ti espiritu, wenno immawat, iti nasantuan nga espiritu idi nabautisaranda. Daytoy ti nangted kadakuada iti gundaway a maaddaan iti namnama a makipagturay ken Jesus idiay langit kas ar-ari ken papadi. (2 Cor. 1:21, 22; Apoc. 5:9, 10; 20:6) Ngem iti daytoy a partikular a kasasaad, dagiti kab- baro nga adalan ket saan a napulotan idi nabautisaranda. Ti panangawat iti nasantuan nga espiritu ken kadagiti namilagruan a sagut a kakuyog dayta ket napasamak laeng kalpasan nga impatay da Pedro ken Juan ti imada kadagiti kabbaro a nabautisaran a Kristiano. 10. (a) Ania ti inaramid da Pedro ken Juan idiay Samaria? (b) Ania ti inaramid ni Simon idi nakitana dagiti kabbaro nga adalan nga immawat iti nasantuan nga espiritu idi impa- tay da Pedro ken Juan ti imada kadakuada? 11. Ania ti indagadag ni Pedro ken ni Simon, ket ania ti reaksion ni Simon? INUSAR NI PEDRO "DAGITI TULBEK TI PAGARIAN" Kinuna ni Jesus ken ni Pedro: "Itedkonto kenka da- giti tulbek ti Pagarian ti langit." (Mat. 16:19) Ania ti ka- yat a sawen ni Jesus? Ti panangdakamatna kadagiti "tulbek" ipasimudaagna a ni Pedro ti mangilukat iti pannakaammo ken kadagiti gundaway agpaay kada- giti nagduduma a grupo a sumrek iti Mesianiko a Pa- garian. Kaano nga inusar ni Pedro dagitoy a tulbek? ˘ Inusar ni Pedro ti umuna a tulbek idi Pentecos- tes 33 C.E. idi indagadagna kadagiti Judio ken kadagiti proselita nga agbabawi ken agpabauti- sarda. Agarup 3,000 ti nangaramid iti dayta ken naaddaanda iti namnama a makipagtawid iti Pa- garian. - Ara. 2:1-41. ˘ Nausar ti maikadua a tulbek di nagbayag kalpa- san ti pannakapapatay ni Esteban. Iti daytoy a kanito, impatay da Pedro ken Juan dagiti imada kadagiti nabiit pay a nabautisaran a Samari- tano. Kalpasan dayta, immawat iti nasantuan nga espiritu dagitoy a kabbaro a nakomberte. - Ara. 8: 14-17. ˘ Inusar ni Pedro ti maikatlo a tulbek idi 36 C.E. Iti dayta a tawen, inranudna kadagiti di nakugit a Gentil ti namnama a makipagtawid idiay langit. Napasamak daytoy idi kinasabaan ti apostol ni Cornelio, ti damo a di nakugit a Gentil a nagbalin a Kristiano nga adalan. - Ara. 10:1-48.
ITI ANIA NGA ANAG A "EUNUKO"? bag a Damag Biblia]." Nabatad a saan a dakes a tao ni Simon; kayatna nga arami- den ti umiso ngem adda la ngamin saan nga umiso a kapanunotanna idi. Gapu- na, nagpakpakaasi kadagiti apostol: "Agpa- kaasikayo ken Jehova para kaniak tapno saan koma a mapasamak dagiti imbagayo." - Ara. 8:20-24. 12 Agserbi a pakdaar kadagiti Kristiano ita ti panangbabalaw ni Pedro ken ni Si- mon. Kinapudnona, nabukel ti Ingles a ter- mino a "simony" ("simonia" iti Iloko) gapu iti daytoy a pasamak. Ti "simonia" tuktuko- yenna ti pananggatang wenno panagilako kadagiti saad, nangnangruna no relihion ti pagsasaritaan. Adu ti pagarigan ti kastoy nga aramid no iti pakasaritaan ti aposta- ta a Kakristianuan. Kinapudnona, kastoy ti kuna ti maikasiam nga edision ti The En- cyclopædia Britannica (1878): "No adalen ti pakasaritaan ti nalimed a panagibutos ka- dagiti Papa, makombinsir ti maysa nga es- tudiante nga awan a pulos ti eleksion a saan a namulitan iti simonia. Nagkaro, na- kababain, ken agdadata unay ti kaaduan kadagita." Ti Griego a termino a eu·noukhos, a naipa- tarus kas "eunuko," ket mabalin a tumukoy iti maysa a lalaki a nakapon wenno iti maysa a na- ngato ti saadna nga opisial iti palasio. Mabalin a nakapon dagiti opisial iti palasio a pangulo ti ha- rem (wenno dagiti assawa ken kamalala ti ari). Nupay kasta, ti panagpakapon ket saan a mai- kalikagum kadagiti dadduma nga opisial, kas iti agaw-awit iti kopa ti ari wenno ti agay-aywan iti gameng. Nabatad a kasta a kita ti opisial ti eunuko nga Etiope a binautisaran ni Felipe ta isu ti agay-aywan kadagiti gameng ti reyna. Ti Etiope ket maysa met a proselita - kayatna a sawen, saan a Judio ngem nagbalin a maysa kadagiti agdaydayaw ken Jehova. Kinapudnona, kagapgapuna laeng idiay Jerusalem tapno ag- daydayaw. (Ara. 8:27) Gapu iti daytoy, maikuna- tayo a saan a literal a eunuko ti Etiope, yan- tangay saan nga ipalubos ti Mosaiko a Linteg dagiti nakapon a lallaki nga agbalin a paset ti kongregasion ti Israel. - Deut. 23:1. 13 Nasken nga agannad dagiti Kristiano tapno saanda a makabasol iti simo- nia. Kas pagarigan, saanda koma nga ikagumaan ti manggun-od iti pabor baba- en ti panangtedda kadagiti nabuslon a sagut wenno nalabes a pammadayaw kadagiti manangaywan tapno laeng maaddaanda kadagiti kanayonan a pribile- hio iti kongregasion. Iti sabali a bangir, dagidiay adda iti kasasaad a mangted kadagiti pabor nasken nga agannadda, a dida mangipakita iti paboritismo ka- dagiti nababaknang. Agpada a maibilang a simonia dagita. Wen, amin nga adi- pen ti Dios ket masapul nga agtignay kas "nanumnumo," nga urayenda a ti espiritu ni Jehova ti mangdutok kadakuada kadagiti pribilehio iti uneg ti orga- nisasionna. (Luc. 9:48) Dagidiay 'agbirok iti bukodda a dayaw' ket awan ti lugar- da iti organisasion ti Dios. - Prov. 25:27. "Ammom Kadi ti Basbasaem?" (Aramid 8:26-40) 14 Ti anghel ni Jehova binilinna ni Felipe a surotenna ti dalan nga agturong 12. Ania ti "simonia," ken kasano a nagbalin dayta a silo iti Kakristianuan? 13. Kadagiti ania a pamay-an a masapul nga agannad dagiti Kristiano iti simonia? 14, 15. (a) Siasino ti "Etiope a eunuko," ken kasano a nasarakan ni Felipe? (b) Ania ti reaksion ti Etiope iti mensahe ni Felipe, ken apay a saan a dinadarasudos a tignay ti pa- nagpabautisarna? (Kitaem ti footnote.)
58 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS idiay Gaza manipud Jerusalem. No bilang ta saan nga ammo ni Felipe no apay a masapul a mapan sadiay, naammuanna ti makagapu idi nakitana ti eunuko nga Etiope a 'mangbasbasa a sipipigsa iti libro ni propeta Isaias.' (Kitaem ti ka- hon nga "Iti Ania nga Anag a 'Eunuko'?" iti panid 57.) Ti nasantuan nga espiritu ni Jehova ti nangtignay ken Felipe nga umasideg iti karuahe ti eunuko. Nagta- ray ni Felipe iti abay ti karuahe ket insaludsodna iti Etiope: "Ammom kadi ti basbasaem?" Insungbat ti Etiope: "Kasanok a maammuan no awan ti mangisu- ro kaniak?" - Ara. 8:26-31. 15 Ti Etiope inawisna ni Felipe a makikalugan iti karuahe. Naaddaanda la ket- di iti nagsayaat a saritaan! Nabayag a misterio idi no siasino ti "karnero" wen- no 'adipen,' a nadakamat iti padto ni Isaias. (Isa. 53:1-12) Ngem bayat ti panag- daliasatda, inlawlawag ni Felipe iti eunuko nga Etiope a natungpal dayta a padto ken Jesu-Kristo. Kas kadagiti nabau- tisaran idi Pentecostes 33 C.E., ti Etiope - a maysan a proselita - ammonan a dagus ti aramidenna. "Adda danum! Ania ti ma- kalapped kaniak a mabautisaran?" kinu- nana ken Felipe. Dagus a binautisaran ni Felipe ti Etiope! (Kitaem ti kahon a "Bau- tismo iti 'Danum.' ") Kalpasan dayta, ti es- piritu ni Jehova inturongna ni Felipe idiay Asdod ket intultuloyna sadiay nga inkasa- ba ti naimbag a damag. - Ara. 8:32-40. BAUTISMO ITI "DANUM" Kasano ti pannakabautisar ti maysa a Kris- tiano? Patien dagiti dadduma nga umdasen ti panangibukbok wenno panangiwarsi iti danum iti ulo ti maysa a tao. Nupay kasta, ti Etiope a eunuko ket nabautisaran iti "danum." Kuna ti salaysay: "Timmapog ni Felipe ken ti eunu- ko iti danum." (Ara. 8:36, 38) No umdasen ti basta panangibukbok wenno panangiwarsi iti danum, saan koman a nasken a sumardeng- da iti lugar nga adda danum. Immanay latta koman ti uray bassit laeng a danum, kas iti ma- laon ti botelia a lalat. Kinapudnona, mabalin nga adda kasta a botelia ti Etiope yantangay agdaldaliasat iti 'desierto a dalan.' - Ara. 8:26. Sigun iti A Greek-English Lexicon, nga in- surat da Liddell ken Scott, "itaneb, irareb" ti kayat a sawen ti Griego a termino a ba·ptizo a nakaadawan ti Ingles a termino a "bap- tize" ("bautisar" iti Iloko). Dagiti bautismo a nadakamat iti Biblia pasingkedanna ti kasta a kayulogan ti sao a "bautismo." Kuna ti Juan 3:23 a "nangbabautisar . . . [ni Juan] idiay Enon iti asideg ti Salim, ta adu ti danum sadiay." Umasping iti dayta, kastoy ti kuna ti salaysay maipapan iti pannakabautisar ni Jesus: "[Idi a ni Jesus] simmang-at manipud iti danum, nakitana a naglukat ti langit." (Mar. 1:9, 10) Ga- puna, dagiti pudno a Kristiano ket maitutop a mabautisaran babaen ti naan-anay a pannaka- itaneb iti danum. 16 Addaan dagiti Kristiano ita iti pribi- lehio a makiraman iti trabaho nga inara- mid ni Felipe. Masansan a maikasabada ti mensahe maipapan iti Pagarian iti di por- mal a pamay-an, kas no agbibiaheda. Iti adu a kasasaad, saan a naiparparna la- eng nga adda makasaritada a napudno ti panagpuspusona a tattao. Manamnama a kasta ta ibatad ti Biblia nga iturturong da- giti anghel ti trabaho a panangasaba tap- no ti mensahe ket maidanon "iti tunggal nasion ken tribu ken lengguahe ken ili." (Apoc. 14:6) Impadto ni Jesus ti panangi- Saan a dinadarasudos a tignay daytoy. Yanta- ngay ti Etiope ket maysan a proselita, addan am- mona iti Kasuratan, a pakairamanan dagiti pad- to a mainaig iti Mesias. Ita ta ammonan ti akem ni Jesus iti panggep ti Dios, saannan nga intung- tungkua ti agpabautisar. 16, 17. Ania ti akem dagiti anghel iti trabaho a panangasaba ita?
"Diosko, no siasinokaman, pangngaasim ta tulongannak" wanwan dagiti anghel iti trabaho a panangasaba. Iti pangngarigna maipapan iti trigo ken dakes a ruot, kinuna ni Jesus a kabayatan ti panagani - wenno ti pa- nungpalan ti sistema ti bambanag - "dagiti paraani [ket] isu dagiti anghel." Ki- nunana pay a dagitoy nga espiritu a parsua "urnongen ken ikkatendanto mani- pud iti Pagarianna ti amin a pakaigapuan ti pannakaitibkol ken dagiti tattao nga agar-aramid iti dakes." (Mat. 13:37-41) Iti dayta met la a tiempo, ummongen dagiti anghel dagidiay addaan iti namnama a makipagtawid iti Pagarian idiay langit sa kalpasanna ti "dakkel a bunggoy" ti "sabsabali a karnero," a kayat nga iserrek ni Jehova iti organisasionna. - Apoc. 7:9; Juan 6:44, 65; 10:16. 17 Kas pammaneknek a talaga a mapaspasamak daytoy, kuna ti dadduma ka- dagiti makaskasabaantayo nga ikarkararagda a tulongan koma ida ti Dios. Usi- gem ti maysa a kapadasan ti dua nga agibumbunannag a kadua ti bassit nga ubing. Idi tumengtengngan ti aldaw, agsardeng koman a mangasaba dagiti dua a Saksi, ngem magagaran unay ti ubing a mapan iti sumaruno a balay. Kina- pudnona, maymaysana a napan nagtuktok iti ridaw! Idi adda agkabannuag a babai a nanglukat iti ridaw, immasideg ti dua a Saksi ket kinasabaanda. Anian a siddaawda ta kinuna ti babai a kalkalpasna la nga inkararag nga adda koma sumarungkar a tumulong kenkuana a mangtarus iti Biblia. Nairugi nga- rud ti panangyadal iti Biblia! 18 Kas paset ti kongregasion Kristiano, addaanka iti pribilehio a makipagtra- baho kadagiti anghel bayat nga ad-adda a sumaksaknap ita ti trabaho a pana- ngasaba. Pulos a saanmo koma a tagtagilag-anen dayta a pribilehio. Maaddaan- ka iti dakkel a rag-o no sipipinget nga itultuloymo nga ikasaba "ti naimbag a damag maipapan ken Jesus." - Ara. 8:35. 18. Apay a pulos a ditay tagtagilag-anen ti ministeriotayo?
K A P I T U L O 8 "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" Nagbalin a naregta a ministro ti naulpit a manangidadanes a ni Saulo Naibatay iti Aramid 9:1-43 KASLA kumilaw ti langa dagiti nauyong a lallaki bayat nga umas-asideg- da iti Damasco. Adda nalidem a panggep nga ibanagda. Serkenda ti pag- taengan dagiti kabusbusorda unay nga adalan ni Jesus sada iruar ida a sirereppet nga ipan idiay Jerusalem tapno dusaen ida ti Sanhedrin. 2 Nakabasol idin iti pammapatay ti liderda a ni Saulo. Iti di pay naba- yag, binuya ken inanamonganna dagiti padana a panatiko a nangubor ken Esteban, a matalek nga adalan ni Jesus. (Ara. 7:57-8:1) Saan a kon- tento ni Saulo iti panangidadanesna kadagiti pasurot ni Jesus nga agna- naed idiay Jerusalem. Isu ket kasla sumsumged nga aluten a nakasaga- na a mamagramaram iti apuy ti panangidadanes. Kayatna a paksiaten ti ibilangna a peste a sekta a maawagan "ti Dalan." - Ara. 9:1, 2; kitaem ti ka- hon a "Ti Autoridad ni Saulo Idiay Damasco," iti panid 61. 3 Pagammuan lattan ta adda makasisirap a lawag a nanglakub ken Saulo. Nakita dagiti kakaduana ti lawag ngem saanda a nakauni gapu iti pannakakigtotda. Natumba ni Saulo ken saanen a makakita. Kalpa- sanna, nakangngeg iti timek manipud langit a nagkuna: "Saulo, Saulo, apay nga idaddadanesnak?" Nasdaaw ni Saulo ket insaludsodna: "Asino- ka, Apo?" Napalalo la ketdi ti pannakaklaat ni Saulo idi nangngegna ti sungbat: "Siak ni Jesus, nga idaddadanesmo." - Ara. 9:3-5; 22:9. 4 Ania ti masursurotayo kadagiti immuna nga imbaga ni Jesus ken ni Saulo? Kasanotayo a mabenepisiaran no repasuentayo dagiti pasamak iti panawen a pannakakomberte ni Saulo? Ken ania dagiti masursurotayo iti wagas a panangusar ti kongregasion iti panawen ti talna kalpasan ti pan- nakakomberte ni Saulo? "Apay nga Idaddadanesnak?" (Aramid 9:1-5) 5 Idi pinasardeng ni Jesus ni Saulo iti dalanna nga agpa-Damasco, kas- Kitaem ti kahon a "Ni Saulo a Fariseo," iti panid 62. 1, 2. Ania ti ranta ni Saulo idiay Damasco? 3, 4. (a) Ania ti napasamak ken Saulo? (b) Ania a salsaludsod ti usigentayo? 5, 6. Ania ti masursurotayo kadagiti sasao ni Jesus ken ni Saulo? 60
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" 61 toy ti insaludsodna: "Apay nga idaddadanesnak?" saan ket nga "Apay nga idad- dadanesmo dagiti adalak?" (Ara. 9:4) Wen, narikna a mismo ni Jesus dagiti suot a mapaspasaran dagiti pasurotna. - Mat. 25:34-40, 45. 6 No maidaddadaneska gapu iti pammatim ken Kristo, namnamaem nga ammo da Jehova ken Jesus ti kasasaadmo. (Mat. 10:22, 28-31) Mabalin a saan pay laeng nga ita ti panangikkat ni Jehova kadagiti pakasuotam. Laglagipem a naimatangan ni Jesus ti pannakiraman ni Saulo iti panangpapatay ken Esteban, ken nakitana ti panangserrek ni Saulo iti pagtaengan dagiti matalek nga adalan idiay Jerusalem sana ginuyod ida nga inruar. (Ara. 8:3) Kaskasdi, saan a bimmallaet ni Jesus iti daydi a tiempo. Nupay kasta, ni Jehova inusarna ni Kristo a mangted ken Esteban ken kadagiti dadduma pay nga adalan iti bileg a kasapulanda tapno makapagtali- naedda a matalek. 7 Maibturam met ti pannakaidadanes no aramidem dagiti sumaganad: (1) Determi- nadoka nga agtalinaed a matalek aniaman ti mapasamak. (2) Agpatulongka ken Jeho- va. (Fil. 4:6, 7) (3) Bay-am a ni Jehova ti agibales. (Roma 12:17-21) (4) Agtalekka nga ikkannaka ni Jehova iti bileg nga agibtur agingga nga ikkatenna dagiti pakasuotam. - Fil. 4:12, 13. 'Saulo, Kabsat, [ti] Apo . . . Imbaonnak' (Aramid 9:6-17) 8 Kalpasan ti panangsungbatna iti sa- ludsod ni Saulo nga, "Asinoka, Apo?" kinu- na ni Jesus: "Tumakderka ken mapanka iti siudad, ket maibaganto kenka ti masa- pul nga aramidem." (Ara. 9:6) Ti saanen a makakita a ni Saulo ket kinibinda nga impan iti pagdagusanna idiay Damasco, a sadiay a nagayunar ken nagkarkararag iti tallo nga aldaw. Kabayatanna, imbaga ni Jesus ti maipapan ken Saulo iti maysa nga adalan iti dayta a siudad, iti maysa a lalaki nga agnagan Ananias, a "naimbag ti paka- sarsaritaanna iti amin a Judio" nga agna- naed idiay Damasco. - Ara. 22:12. 9 Panunotem ti agduduma nga emosion a mabalin a narikna ni Ananias! Ti Ulo ti 7. Ania ti masapul nga aramidem tapno maibtu- ram ti pannakaidadanes? 8, 9. Ania ti mabalin a narikna ni Ananias mai- papan iti annongenna? TI AUTORIDAD NI SAULO IDIAY DAMASCO Kasano a naaddaan ni Saulo iti autoridad a mangaresto kadagiti Kristiano iti maysa a gang- gannaet a siudad? Ti Sanhedrin ken ti nangato a padi ket addaan iti autoridad a mangibaga iti umiso ken di umiso kadagiti Judio iti sadino- man, ken nabatad a ti bileg ti nangato a padi ramanenna ti autoridad a mangyawat kadagi- ti kriminal kadagiti bukodda a pagilian wenno iti sabali a pagilian a pakausigan wenno pa- kadusaanda. Gapuna, dagiti surat manipud iti nangato a padi kiddawenna ti pannakikooperar dagiti panglakayen kadagiti sinagoga idiay Da- masco. - Ara. 9:1, 2. Malaksid iti dayta, dagiti Romano inikkanda dagiti Judio iti kalintegan a mangipatungpal ka- dagiti bukodda a linteg. Daytoy ti makagapu no apay a naminlima nga impalak-am dagiti Judio ti "40 a daras kurang ti maysa" a pannakasapsap- lit ni apostol Pablo. (2 Cor. 11:24) Nadakamat met iti libro nga 1 Macabeo ti surat ti Romano a konsul nga agpaay ken Ptolemy VIII iti Egipto idi 138 B.C.E. Kastoy ti kuna ti surat: "No adda dagiti mangliliput nga aglibas iti Judea ken ag- kamang iti dagayo, yawatyo ida ken ni Simon a Nangato a Padi tapno madusada kas mayan- nurot iti linteg dagiti Judio." (1 Mac. 15:21) Idi 47 B.C.E., pinasingkedan ni Julius Caesar dagiti pribilehio a naited idi iti nangato a padi agraman ti kalinteganna a mangsungbat iti aniaman a sa- ludsod a tumaud mainaig kadagiti kostumbre dagiti Judio.
62 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS kongregasion, ti napagungar a ni Jesu-Kristo ket makisarsarita kenkuana a mismo ken adda naisangsangayan nga annongen nga ipapaaramidna. Maysa a pribilehio dayta ngem saan a kaskarina nga itungpal! Idi naibaga ken Ananias a nasken a kasaritana ni Saulo, kinunana: "Apo, nadamagko iti adu a tattao ti maipapan iti daytoy a lalaki, ti amin a panangdangranna kadagiti nasan- tuan a tattaom idiay Jerusalem. Immay ditoy nga addaan autoridad nga inted ti panguluen a papadi tapno arestuenna ti amin nga umaw-awag iti naganmo." - Ara. 9:13, 14. 10 Saan a tinubngar ni Jesus ni Ananias iti panangyebkasna iti rikriknana. Nangipaay ketdi ni Jesus iti nalawag nga instruksion ken pinakitaanna iti kon- 10. Ania ti masursurotayo maipapan ken Jesus iti pannakilangenna ken Ananias? NI SAULO A FARISEO Taga-Tarso ti "agtutubo a lalaki nga agnagan Sau- lo" a nadakamat iti salaysay ti Aramid maipapan iti pannakaubor ni Esteban. Tarso ti kabesera ti Cili- cia a probinsia ti Roma, nga adda iti abagatan ti Turkey iti moderno a panawen. (Ara. 7:58) Adu a Judio ti agnanaed iti day- ta a siudad. Sigun kadagiti bukodna a sursurat, ni Saulo ket 'nakugit iti mai- kawalo nga aldaw, nagtaud iti nasion ti Israel, iti tribu ni Benjamin, maysa a Hebreo a nayanak manipud kadagiti Hebreo; no maipapan iti linteg, may- sa a Fariseo.' Dayta ti makagapu no apay a mabalin a mararaem unay ni Saulo kas maysa a Judio! - Fil. 3:5. nga umili ti Roma ti pamilia ni Saulo. Aniaman ti ka- sasaad, dayta a pribilehio ti namagbalin iti pamiliada a prominente iti probinsiada. No kasta, kabesado ni Saulo ti kultura dagiti Judio, Griego, ken Romano gapu iti pamilia a nagtaudanna ken iti edukasion a nagun-odna. Mabalin nga idi awan pay 13 ti ta- wenna, nagdaliasat ni Saulo iti 840 a kilometro nga agturong idiay Je- rusalem tapno itultuloyna ti agadal sadiay. Iti dayta a siudad, nagadal ni Saulo iti sakaanan ni Gamaliel, ti mararaem unay a mannursuro iti tra- dision dagiti Fariseo. - Ara. 22:3. Agnanaed ni Saulo iti dakkel, na- rang-ay a siudad nga ayan ti adu a negosio ken sentro ti kultura da- giti Griego. Gapu ta dimmakkel idiay Tarso, ammona ti agsao iti Griego. Mabalin a nageskuela idi ubing pay iti eskuelaan dagiti Judio. Nasursuro ni Saulo ti agaramid iti tolda, a ga- gangay nga ar-aramiden dagiti tattao iti lugarda. Nalabit nga idi isu ket agtutubo pay, insuro kenkua- nan ni tatangna dayta a trabaho. - Ara. 18:2, 3. Ipalgak pay ti salaysay iti Aramid a nayanak ni Sa- ulo kas maysa nga umili ti Roma. (Ara. 22:25-28) Kayatna a sawen nga umili ti Roma ti maysa kadagiti kapuonanna. Ngem di ammo no kasano a nagbalin Dagita a kanayonan nga eduka- sion, nga umasping iti panagadal iti kolehio ita, ket mainaig iti pa- nagsursuro ken panangikabesa iti Kasuratan ken iti saan a naisurat a linteg dagiti Judio. Ni Saulo ket nalaing la ketdi nga estudiante ni Ga- maliel isu a mabalin a nasayaat a karera ti agur-uray idi kenkuana. Kas- toy ti insuratna idi agangay: "Mas aktiboak met idi a miembro ti Judaismo ngem iti adu a kailiak a kaedadko, ta adayo a naregregtaak a mangsurot kadagiti tradision dagidi ammak." (Gal. 1:14) Ti kina- regta ni Saulo iti tradision dagiti Judio ti namagbalin kenkuana a naulpit a manangidadanes iti kaipas- pasdek a kongregasion Kristiano.
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" siderasion ni Ananias babaen ti panangibagana no apay nga ipapaaramidna kenkuana daytoy a naisangsangayan a trabaho. Kinuna ni Jesus maipapan ken Saulo: "Pinilik daytoy a tao a mangipakaammo iti naganko kadagiti nasion ken kadagiti ari ken iti annak ni Israel. Ta ipakitakto kenkuana ti amin a banag a sagabaenna para iti naganko." (Ara. 9:15, 16) Dagus a nagtulnog ni Ananias iti bilin ni Jesus. Binirokna ti manangidadanes a ni Saulo sa kinunana kenkua- na: "Saulo, kabsat, ni Apo Jesus, a nagparang kenka iti dimmalanam, imbaon- nak tapno maisubli ti panagkitam ken mapnoka iti nasantuan nga espiritu." - Ara. 9:17. 11 Adda sumagmamano a banag nga ipakita dagiti pasamak nga adda pakai- naiganna ken Jesus, Ananias, ken Saulo. Kas pagarigan, siaaktibo nga iturtu- rong ni Jesus ti trabaho a panangasaba kas inkarina. (Mat. 28:20) Nupay saan a direkta a makisasao ni Jesus kadagiti tattao ita, iturturongna ti trabaho a pa- nangasaba babaen ti matalek nga adipen, a nangitalkanna kadagiti adipen iti balay. (Mat. 24:45-47) Babaen ti panangiwanwan ti Bagi a Manarawidwid, mai- babaon dagiti agibumbunannag ken payunir a mangbirok kadagidiay mayat nga agsursuro iti ad-adu pay maipapan ken Kristo. Kas nadakamat iti napala- bas a kapitulo, adu a kasta a tattao ti nangikararag iti pannarabay ti Dios ket nabirokan ida dagiti Saksi ni Jehova. - Ara. 9:11. 12 Nabendisionan ni Ananias gapu ta sitatallugod nga intungpalna ti anno- ngenna. Tungtungpalem met laeng kadi ti bilin a mangasaba uray no adda pa- nagamakmo? Adda dagidiay maamak a mangasaba iti binalaybalay ken maki- sarita kadagiti ganggannaet. Maysa a karit kadagiti dadduma ti panangasaba kadagiti tattao nga adda kadagiti lugar ti negosio, iti lansangan, wenno babaen ti telepono wenno surat. Ni Ananias naparmekna ti butengna ket naaddaan iti pribilehio a tumulong ken Saulo nga umawat iti nasantuan nga espiritu. Nag- balligi ni Ananias gapu ta nagtalek ken Jesus ken minatmatanna ni Saulo kas kabsatna. Kas ken Ananias, maparmektayo met ti butengtayo no agtalektayo nga iwanwanwan ni Jesus ti trabaho a panangasaba, no addaantayo iti empatia kadagiti tattao, ken no matmatantayo a posible nga agbalin a kakabsattayo uray dagiti kauuyongan a tattao. - Mat. 9:36. "Inkasabana . . . ti Maipapan ken Jesus" (Aramid 9:18-30) 13 Dagus a nagtignay ni Saulo mayannurot kadagiti nasursurona. Kalpasan Kaaduanna a dagiti sagut ti nasantuan nga espiritu ket mayallatiw babaen kadagiti apos- tol. Ngem iti daytoy a nagpaiduma a situasion, agparang nga inautorisaran ni Jesus ni Ana- nias a mangited kadagiti sagut ti espiritu ken ni Saulo. Kalpasan ti pannakakomberte ni Sa- ulo, isu ket nabayag bassit a saan a nakitimpuyog kadagiti 12 nga apostol. Ngem mabalin nga isu ket aktibo kabayatan dayta a tiempo. Ngem agparang a sinigurado ni Jesus nga ad- daan ni Saulo iti bileg a kasapulanna tapno maitungpalna ti annongenna a mangasaba. 11, 12. Ania ti masursurotayo kadagiti pasamak nga adda pakainaiganna ken Jesus, Ana- nias, ken Saulo? 13, 14. No mayad-adalanka iti Biblia ngem saanka pay a nabautisaran, ania ti masursu- rom iti ulidan ni Saulo? 63
64 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS ti pannakapaimbagna, nagpabautisar ken nakitimpuyog kadagiti adalan idiay Damasco. Ngem saan la a dayta ti inaramidna. "Dagus nga inkasabana kadagi- ti sinagoga ti maipapan ken Jesus, nga isu ti Anak ti Dios." - Ara. 9:20. 14 No mayad-adalanka iti Biblia ngem saanka pay a nabautisaran, kayatmo kadi a tuladen ni Saulo ket desididoka nga agtignay a mayannurot kadagiti na- sursurom? Pudno a napasamak a mismo ken Saulo ti milagro nga inaramid ni Jesus, ket awan duadua a nakatulong daytoy a nanggutugot kenkuana nga ag- tignay. Ngem adda met dagiti dadduma pay a nakakita kadagiti milagro nga ina- ramid ni Jesus. Kas pagarigan, adda maysa a grupo dagiti Fariseo a nangbuya iti panangpaimbag ni Jesus iti nagango nga ima ti maysa a lalaki, ken adu a Ju- dio ti makaammo iti panangpagungarna ken Lazaro. Kaskasdi, adu kadakuada ti nangyaleng-aleng latta ken binusorda pay ketdi ni Jesus. (Mar. 3:1-6; Juan 12: 9, 10) Iti kasumbangirna, nagbalbaliw ni Saulo. Apay a nagbalbaliw ni Saulo idinto ta dagiti dadduma ket saan? Gapu ta ad-adda a kabutengna ti Dios ngem ti tao ken apresiarenna unay ti asi nga impakita kenkuana ni Kristo. (Fil. 3:8) No kasta met laeng ti kaririknam, awan ti makalapped kenka a makiraman iti tra- baho a panangasaba ken mangragpat kadagiti kualipikasion iti bautismo. 15 Mailadawam kadi iti panunotmo ti pannakaklaat, pannakakigtot, ken pa- nagpungtot dagiti tattao idi inrugin ni Saulo nga ikasaba kadagiti sinagoga ti maipapan ken Jesus? "Saan kadi a daytoy ti tao a nangidadanes kadagiti taga- Jerusalem nga umaw-awag iti daytoy a nagan?" insaludsodda. (Ara. 9:21) Idi in- lawlawag ni Saulo no apay a nagbalbaliw ti kababalinna maipapan ken Jesus, "silalawag a pinaneknekanna a daytoy ti Kristo." (Ara. 9:22) Ngem ti lohika ket saan a kasla tulbek a maluktanna ti amin. Dina maruk-atan ti isip a nakawa- ran iti tradision ken puso a nareppet iti kinatangsit. Nupay kasta, saan a sim- muko ni Saulo. 16 Kalpasan ti tallo a tawen, dagiti Judio idiay Damasco busbusorenda pay laeng ni Saulo. Idi agangay, isu ket nagtutulaganda a patayen. (Ara. 9:23; 2 Cor. 11:32, 33; Gal. 1:13-18) Idi naammuan dayta ni Saulo, sililimed a pimmanaw iti dayta a siu- dad babaen ti panangikabilda kenkuana iti kuribot sada imbaba iti maysa a tawa iti pader ti siudad. Dagiti timmulong ken Saulo nga aglibas iti dayta a rabii ket ina- wagan ni Lucas kas "dagiti adalan [ni Saulo]." (Ara. 9:25) Agparang nga ipasimu- daag dagita a sasao nga uray kaskasano ket adda nangipangag iti panangaskasa- ba ni Saulo idiay Damasco ken nagbalinda a pasurot ni Kristo. 17 Idi damo nga insarsaritam iti pamiliam, gagayyemmo, ken kadagiti sabsa- bali ti maipapan kadagiti agkakaimbag a banag a nasursurom, mabalin a ni- namnamam nga awatenda ti nalawag a kinapudno a linaon ti Biblia. Nalabit nga adda dagiti nangipangag, ngem adu ti saan. Baka binusordaka pay ketdi da- giti kapamiliam. (Mat. 10:32-38) Nupay kasta, no itultuloymo a parang-ayen ti 15, 16. Ania ti inaramid ni Saulo idiay sinagoga, ken ania ti reaksion dagiti Judio idiay Damasco? 17. yo nga aramiden, ken apay? (a) Ania ti reaksion dagiti tattao iti kinapudno a linaon ti Biblia? (b) Ania ti itultuloyta-
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" abilidadmo a makirinnason manipud iti Kasuratan ken no taginayonem ti Na- kristianuan a konduktam, mabalin nga agbalbaliw ti panunot uray dagidiay bu- musbusor kenka. - Ara. 17:2; 1 Ped. 2:12; 3:1, 2, 7. 18 Idi simmangpet ni Saulo idiay Jerusalem, saan a patien dagiti adalan nga isu ket maysan nga adalan. Ngem idi pinasingkedan ni Bernabe a nagbalinen nga adalan ni Saulo, isu ket inawat met laeng dagiti apostol ken nakikadua ka- dakuada iti sumagmamano a tiempo. (Ara. 9:26-28) Naannad ni Saulo, ngem sa- anna nga imbain ti naimbag a damag. (Roma 1:16) Situtured a nangasaba idiay Jerusalem, ti mismo a lugar a nangyussuatanna iti nakaro a panangidadanes kadagiti adalan ni Jesu-Kristo. Di impagpagarup dagiti Judio idiay Jerusalem a maysan a Kristiano ti lalaki a ninamnamada a mangidaulo a mangikisap kada- giti Kristiano, isu a kayatda a patayen. "Idi naammuan daytoy dagiti kakabsat, impanda [ni Saulo] idiay Cesarea sa imbaonda idiay Tarso," kuna ti salaysay. (Ara. 9:30) Nagtulnog ni Saulo iti bilin nga inted ni Jesus babaen ti kongrega- sion. Gapuna, nabenepisiaran ni Saulo ken ti kongregasion. 19 Imutektekam ta ni Bernabe napanna tinulongan ni Saulo. Awan duadua a daytoy ti makagapu no apay a nagbalin a nasinged nga aggayyem dagitoy dua a naregta nga adipen ni Jehova. Kas ken Bernabe, sidadaanka kadi met a tumu- long kadagiti kabbaro iti kongregasion, a kaduaem ida a mangasaba ken tulo- ngam ida a rumang-ay iti naespirituan? Sibabaknang a magunggonaanka no aramidem dayta. No maysaka a kabbaro nga agibumbunannag iti naimbag a damag, tultuladem kadi ni Saulo ket awatem ti tulong a maipaay kenka? No makikaduaka kadagiti aduan kapadasan nga agibumbunannag, lumaingka iti ministerio, rumayray ti rag-om, ken maaddaanka kadagiti manayon a gagayyem. "Adu ti Namati" (Aramid 9:31-43) 20 Kalpasan ti pannakakomberte ni Saulo ken ti natalged nga ipapanawna, "naaddaan ti kongregasion iti intero a Judea, Galilea, ken Samaria iti panawen ti talna." (Ara. 9:31) Kasano nga inusar dagiti adalan dayta a nasayaat a tiempo? (2 Tim. 4:2) Kuna ti salaysay a "napabilegda." Dagiti apostol ken dagiti dadduma a responsable a kakabsat pinabilegda ti pammati dagiti adalan ken nangidaulo- da bayat a 'nagtultuloy nga immadu [ti kongregasion] gapu iti panagbutengda ken Jehova ken iti panangliwliwa kadakuada ti nasantuan nga espiritu.' Kas pagarigan, ginundawayan ni Pedro dayta a panawen tapno patibkerenna dagiti adalan idiay Lidda, maysa nga ili iti Tanap ti Sharon. Gapu kadagiti panagreg- getna, adu nga umili ti 'namati iti Apo.' (Ara. 9:32-35) Saan a nasinga dagiti ada- lan kadagiti personal a kalat no di ket impamaysada nga asikasuen ti maysa ken maysa ken ikasaba ti naimbag a damag. Kas resultana, 'nagtultuloy nga immadu' ti kongregasion. 21 Idi arinunos ti maika-20 a siglo, dagiti Saksi ni Jehova iti adu a lugar ket 18, 19. lan? (b) Kasanotay a matulad da Bernabe ken Saulo? 20, 21. Kasano nga inaprobetsar dagiti adipen ti Dios idi ken ita ti "panawen ti talna"? (a) Ania ti epekto ti panangpasingked ni Bernabe a ni Saulo ket maysan nga ada- 65
66 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS simrek iti umasping a "panawen ti talna." Kellaat a nagpatingga dagiti rehimen a mangidaddadanes kadagiti adipen ti Dios iti las-ud ti adu a dekada, ken mai- palubosen ti mangasaba kadagiti dadduma a lugar a pakaiparparitan idi ti pa- nangasaba. Pinullo ribu a Saksi ti nangaprobetsar iti dayta a gundaway a ma- ngasaba iti publiko ket nagsayaat dagiti resultana. 22 Ap-aprobetsarem kadi ti wayawaya a tagtagiragsakem ita? No agnanaedka iti lugar nga addaan iti wayawaya iti relihion, kayatnaka a sulisogen ni Satanas a mangragpat iti material a kinabaknang imbes nga iyun-unam dagiti interes ti Pagarian. (Mat. 13:22) Dika pasinga. Usarem a nainsiriban ti aniaman a pana- wen ti talna a mabalin a tagtagiragsakem ita. Matmatam dagita kas gundaway a mangipaay iti naan-anay a panangsaksi ken mangpabileg iti kongregasion. Laglagipem a mabalin a kellaat nga agbaliw dagiti kasasaadmo. 23 Usigem ti napasamak iti adalan nga agnagan Tabita, wenno Dorcas. Isu ket agnanaed idiay Joppe, a maysa nga ili nga asideg iti Lidda. Inusar a nainsiri- ban daytoy a matalek a kabsat ti panawen ken sanikuana, ken "adu ti naimbag nga inaramidna ken tumultulong kadagiti napanglaw." Ngem bigla a nagsakit ket natay. Kasta unay ti leddaang dagiti adalan idiay Joppe, nangruna dagiti balo a tinultulonganna. Idi makasangpet iti balay a nakaimassayagan ni Tabita, adda milagro nga inaramid ni Pedro a saan pay nga inar-aramid idi dagiti apostol ni Jesu-Kristo. Nagkararag ni Pedro ket pinagungarna ni Tabita! Mailadawam kadi iti panunotmo no kasano karagsak dagiti balo ken dagiti dadduma nga adalan idi inayaban ida ni Pedro ket imparangna kadakuada ni Tabita a sibibiag? Awan duadua a dagitoy a pasamak ti nangpatibker kadakuada a mangsango kadagiti suot nga agur-uray kadakuada! Nagdinamag daytoy a milagro "iti intero a Joppe, ket adu ti namati iti Apo." - Ara. 9:36-42. Kasanom a matulad ni Tabita? 24 Adda dua a napateg a punto a masur- surotayo iti daytoy a makaparegta a salay- say maipapan ken Tabita. (1) Nakaab-ababa ti biag. Anian a nagpateg ngarud ti mangara- mid iti naimbag a nagan iti imatang ti Dios bayat a sibibiagtayo! (Ecl. 7:1) (2) Sigurado ti namnama a panagungar. Ammo ni Jehova ti adu a naimbag nga aramid ni Tabita isu a ginunggonaanna. Lagipennanto met ti napi- Kitaem ti kahon a "Ni Tabita - 'Adu ti Naimbag nga Inaramidna' " iti panid 67. 22. Kasanom a maaprobetsar ti wayawaya a tag- tagiragsakem? 23, 24. iti salaysay maipapan ken Tabita? (b) Ania koma ti determinasiontayo? (a) Ania dagiti punto a masursurotayo
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" 67 nget a panagtrabahotayo ken pagungarennatayo no kas pagarigan ta mataytayo sakbay ti Armagedon. (Heb. 6:10) Gapuna, agib-ibturtayo man iti "narigat a tiempo" wenno tagtagiragsakentayo ti "panawen ti talna," itultuloytayo nga ikasaba a naan- anay ti maipapan ken Kristo. - 2 Tim. 4:2. NI TABITA - "ADU TI NAIMBAG NGA INARAMIDNA" Ni Tabita ket kameng ti kongregasion Kristiano iti puerto nga ili ti Joppe. Isu ket ipatpateg dagi- ti kapammatianna gapu ta "adu ti naimbag nga inaramidna." (Ara. 9:36) Kas kadagiti Judio nga agnanaed kadagiti lugar a nagpupuniponan dagiti Judio ken Gentil, dua ti nagan ni Tabita - maysa iti Hebreo wenno Aramaiko ken maysa iti Griego wen- no Latin. Dorcas ti naganna iti Griego, ken "Tabita" iti Aramaiko. Agpada a "Gasela" ti kaipapanan dagita a nagan. (Ara. 9:39) Nakaugalian ni Tabita nga idaitan iti bado dagiti kakongregasionna. Dayta ti maysa a makagapu no apay nga isu ket impatpategda unay. Inyaramidanna ida iti makin-uneg a kawes ken ma- kinruar a kawes, wenno roba, a pangparabawda. Saan a nadakamat iti salaysay no libre wenno pi- nabayadan ni Tabita dagiti materiales a nausarna. Aniaman ti kasasaad, isu ket maipatpateg gapu iti kinaimbag ken dagiti "sagut ti asi" nga impaayna. Agparang a nagsakit ket bigla a natay ni Tabita. Kas iti kaugalianda sakbay ti pumpon, dinigosda ti bang- kayna sa inkabilda iti makinngato a siled, a nalabit iti mismo a balayna. Gapu iti napudot a klima iti Makin- tengnga a Daya, no matay ti maysa a tao, masapul a maipumpon iti mis- mo nga aldaw ti ipapatayna wenno iti kabigatanna. Nadamag dagiti Kristiano idiay Joppe nga adda la- eng idiay Lidda ni apostol Pedro. Adda pay panawen tapno mapan ni Pedro idiay Joppe sakbay a mai- pumpon ni Tabita yantangay agarup uppat nga oras a pagnaen dayta a siudad ta 18 kilometro laeng ti kaadayona. Gapu- na, nangibaon ti kongregasion iti dua a lallaki a mangayab a madagdagus ken Pedro. (Ara. 9: 37, 38) Kuna ti maysa nga eskolar: "Kanayon a dua a mensahero ti ibabaon dagiti nagkauna a Judio. Ti maysa a makagapu ket tapno adda mangpasing- ked iti ibaga daydiay maysa." Ania ti napasamak idi simmangpet ni Pedro? Kuna ti salaysay: "Impanda iti makinngato a kuar- to. Immasideg kenkuana ti amin a balo a babbai, nga agsangsangit ken ipakpakitada ti adu a bado ken kagay nga inaramid ni Dorcas idi sibibiag pay." Sigurado a natukay ti puso ni Ped- ro iti nakitana iti makinngato a kuarto. "Dayta a panagleddaang ket naiduma unay iti panagleddaang a naipakita idiay balay ni Jairo a na- ariwawa ken adda natangdanan a paradung-aw a babbai ken parato- kar iti plauta," kuna ti eskolar a ni Richard Lenski. "Saan nga artipisial a panagleddaang dayta" no di ket naimpusuan. (Mat. 9:23) Adu ti ag- kuna a balasang ni Tabita gapu ta awan ti nadakamat nga asawana. Idi inikkan ni Jesus iti annongen dagiti apostolna, inikkanna ida iti pannakabalin a 'mangpagungar ka- dagiti natay.' (Mat. 10:8) Nakita ni Pedro dagiti kasta a milagro nga inaramid ni Jesus, a pakaira- manan ti panangpagungarna iti anak a babai ni Jairo, ngem awan ti rekord sakbay daytoy nga adda apostol a nangpagungar kadagiti natay. (Mar. 5:21- 24, 35-43) Ngem ita, pinaruar ni Pedro dagiti tattao iti makinngato a kuarto sa nagkararag a sipapas- nek. Idi kuan, nagmulagat sa nagtugaw ni Tabita. Naragsakan la ketdi unay dagiti Kristiano idiay Jop- pe idi imparang ni Pedro kadagiti nasantuan ken kadagiti balo ti ipatpategda a ni Tabita - a sibibiag! - Ara. 9:40-42.
B E N N E G 3 ˙ A R A M I D 1 0 : 1 - 1 2 : 2 5 "INAWAT. . . DAGITI TATTAO KADAGITI NASION TI SAO TI DIOS" AR AMID 11:1 Situtulok ngata dagiti Judio a pasurot ni Jesus a mangikasaba iti naimbag a damag kadagiti di nakugit a Gentil? Iti daytoy a benneg, makitatayo no kasano a linuktan ti espiritu ni Jehova ti puso dagiti Kristiano ken tinulonganna ida a mangiwaksi iti panangidumduma, a nangtignay kadakuada a mangirugi a sipapasnek iti trabaho a panangasaba kadagiti tattao iti amin a nasion.
K A P I T U L O 9 "Saan a Mangidumduma ti Dios" Nakasabaan dagiti di nakugit a Gentil Naibatay iti Aramid 10:1-11:30 OTONIO idi ti tawen 36 C.E. Main-inaran ni Pedro bayat nga agkarkararag iti patag a tuktok ti maysa a balay nga asideg iti baybay iti siudad a pag- sangladan idiay Joppe. Sumagmamano nga aldawen nga agdagdagus ni Pedro iti daytoy a balay, a mangipakita nga isu ket saan a manangidumdu- ma. Ni Simon nga agkurkurti iti lalat ti makinkukua iti daytoy a balay. Saan nga amin a Judio ket mayat a makipagyan iti maysa a tao a kasta ti trabahona. Kaskasdi, mabiiten a masursuro ni Pedro ti napateg a leksion maipapan iti di panangidumduma ni Jehova. 2 Bayat nga agkarkararag ni Pedro, isu ket naimayeng. Adda nasirmata- na a pakariribukan la ketdi ti siasinoman a Judio a makakita iti dayta. Na- kitana nga adda bumabbaba manipud langit a kasla ules a pagkargaan a naglaon kadagiti animal a maibilang a narugit sigun iti Linteg. Idi naiba- ga ken Pedro a pumarti ket mangan, insungbatna: "Saanak pay a pulos na- ngan iti aniaman a maiparit ken maibilang a narugit." Saan la a naminsan no di ket namitlo a naibaga kenkuana: "Isardengmon nga ibaga a maiparit a kanen ti bambanag a dinalusan ti Dios." (Ara. 10:14-16) Mariribukan ni Pedro iti nasirmatana ngem mabiiten a malawlawagan dayta. 3 Ania ti kaipapanan ti sirmata ni Pedro? Nasken a maawatantayo ti kai- papanan dayta a sirmata gapu ta adda nagpateg a kinapudno nga ipalgak- na maipapan iti panangmatmat ni Jehova kadagiti tattao. Kas pudno a Kristiano, saantay a maikasaba a naan-anay ti Pagarian ti Dios malaksid no sursuruentayo a matmatan dagiti tattao a kas iti panangmatmat ti Dios kadakuada. Tapno maawatantayo ti kaipapanan ti sirmata ni Pedro, usi- gentayo dagiti nakaskasdaaw a pasamak a nainaig iti dayta. Adda dagiti Judio a mangum-umsi iti agkurkurti iti lalat gapu ta ti tao a kasta ti tra- bahona ket agig-iggem iti kudil ken bangkay dagiti animal ken kadagiti narugit a mate- riales a kasapulanna iti trabahona. Dagiti agkurkurti iti lalat ket saan a mapalubosan a sumrek iti templo ken ti pangipatakderanda iti negosioda ket masapul a saan nga as- asideg ngem 50 a kasiko, wenno nasurok bassit a 22 a metro manipud iti ili. Mabalin a daytoy ti maysa kadagiti makagapu no apay nga adda iti "igid ti baybay" ti balay ni Si- mon. - Ara. 10:6. 1-3. Ania ti nasirmata ni Pedro, ken apay a nasken a maawatantayo ti kaipapanan dayta? 69
70 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS "Agtultuloy nga Agpakpakaasi iti Dios" (Aramid 10:1-8) 4 Saan nga ammo ni Pedro nga iti aldaw sakbay ti pannakakitana iti sirmata- na, adda lalaki nga agnagan Cornelio a nakaawat met iti sirmata manipud iti Dios. Isu ket agnanaed idiay Cesarea, nga agarup 50 a kilometro ti kaadayona iti amianan. "Agdaydayaw . . . iti Dios" ni Cornelio, a maysa nga opisial iti buyot ti Roma. Mapagulidanan met nga ulo ti pamilia ta isu ket "managbuteng iti Dios agraman ti sangakabbalayanna." Saan a proselita ni Cornelio no di ket maysa a di nakugit a Gentil. Nupay kasta, naasian kadagiti napanglaw a Judio isu a tinul- tulonganna ida. "Agtultuloy nga agpakpakaasi iti Dios" daytoy a napudno a tao. - Ara. 10:2. NI CORNELIO KEN TI BUYOT TI ROMA Masarakan idiay Cesarea ti hedkuarter dagiti agtuturay ken ti puersa militar ti Judea a probin- sia ti Roma. Ti tropa ti gobernador ket buklen ti 500 agingga iti 1,000 a kumakabalio ken lima a benneg, wenno grupo, dagiti soldado. Ti maysa a benneg nga addaan naan-anay a bileg ket buk- len ti agarup 600 a soldado. Dagitoy a buyot ket saan nga umili ti Roma no di ket agnanaed kada- giti probinsia a sakup ti Roma. Agserserbi idiay Cesarea ti kaaduan kadakuada, ngem adda ba- bassit a grupo dagiti soldado a naiwaras iti inte- ro a Judea. Adda maysa a grupo a permanente a nakabase idiay Torre ni Antonia iti Jerusalem tap- no masalakniban ti bantay a nagsaadan ti tem- plo ken ti siudad. Kabayatan ti piesta dagiti Ju- dio, manayonan dagiti soldado a maibaon sadiay tapno maliklikan ti itataud ti riribuk. Ti senturion ket ti kumandante wenno pangu- luen ti agarup 100 a soldado. Adda opisial, wen- no senturion, iti tunggal grupo. Kuna ti Griego a teksto ti Aramid 10:1 a ni Cornelio ket maysa nga opisial ti buyot a maaw-awagan iti Italiano a tro- pa, a nalabit nakabase idiay Cesarea. Mabalin a daytoy a grupo ti Maikadua nga Italiano a Bung- goy Dagiti Boluntario nga Umili ti Roma. Nabak- nang dagiti senturion. Mabigbigbigda iti kagimo- ngan ken nangato ti saadda iti militar. Nalabit 16 a daras a nangatngato ti sueldoda no idilig kada- giti gagangay a soldado. Iti Latin, Cohors II Italica voluntariorum civium Roma- norum. Napaneknekan a nakabase dayta a grupo idiay Siria idi 69 C.E. 5 Madama nga agkarkararag ni Cornelio iti agarup alas tres ti malem idi nasirma- tana ti maysa nga anghel a nagkuna: "Nag- pangato dagiti kararagmo ken dagiti naim- bag nga aramidmo kas pakalaglagipan iti sanguanan ti Dios." (Ara. 10:4) Kas imbilin ti anghel, nangibaon ni Cornelio kadagiti lal- laki a mapan mangsukon ken apostol Pedro. Kas di nakugit a Gentil, mabiiten a mapada- san ni Cornelio ti banag a dina pay napada- san idi. Mangngegannan ti mensahe maipa- pan iti pannakaisalakan. 6 Sungbatan kadi ti Dios ti kararag dagiti napasnek a tattao ita a mayat a mangammo iti kinapudno maipapan kenkuana? Usigem ti maysa a kapadasan. Adda maysa a babai idiay Albania a nangawat iti kopia Ti Pagwa- nawanan a naglaon iti artikulo maipapan iti panangpadakkel iti annak. Kastoy ti imba- gana iti kabsat a simmarungkar kenkuana: "Ammom kadi a kalkalpasko laeng nga inka- rarag iti Dios a tulongannak koma a mang- Kitaem ti kahon a "Ni Cornelio ken ti Buyot ti Roma." Masarakan ti artikulo a "Mapagpannurayan a Balakad iti Panangpadakkel Kadagiti Annak" iti Nobiembre 1, 2006, a ruar Ti Pagwanawanan, panid 4 agingga iti 7. 4, 5. Siasino ni Cornelio, ken ania ti napasamak bayat nga agkarkararag? 6, 7. (a) Mangisalaysayka iti kapadasan a ma- ngipakita a sungbatan ti Dios ti kararag dagiti napasnek a tattao a mayat a mangammo iti ki- napudno maipapan kenkuana. (b) Ania ti masur- surotayo kadagiti kasta a kapadasan?
"SAAN A MANGIDUMDUMA TI DIOS" padakkel kadagiti annakko a babbai? Sika ti imbaonna! Indanonmo kaniak ti apag-isu nga impormasion a kasapulak!" Nayadalan iti Biblia daytoy a babai ken dagiti annakna, sa uray ni lakayna idi agangay. 7 Manmano laeng kadi ti kasta a kapadasan? Saan! Nakaad-adu ti kasta a kapa- dasan iti intero a lubong ken saan a naiparparna laeng ti adu kadagita. Ania nga- rud ti masursurotayo iti dayta? Umuna, sungbatan ni Jehova ti kararag dagiti tat- tao a sipapasnek a mangbirbirok kenkuana. (1 Ar. 8:41-43; Sal. 65:2) Maikadua, supsuportaran dagiti anghel ti trabahotayo a panangasaba. - Apoc. 14:6, 7. "Marirriribukan ni Pedro" (Aramid 10:9-23a) 8 Bayat nga adda pay laeng ni Pedro iti tuktok ti balay ken "marirriribukan" iti ka- ipapanan ti sirmata a nakitana, addan iti ruangan dagiti imbaon ni Cornelio. (Ara. 10:17) Ni ngata Pedro, a namitlo a nagkedked a mangan kadagiti taraon a maibilang a narugit sigun iti Linteg, ket situtulok a sumurot kadagitoy a lallaki ken sumrek iti balay ti maysa a Gentil? Impalgak ti nasantuan nga espiritu no ania ti pagayatan ti Dios mainaig iti daytoy a banag. Naikuna ken Pedro: "Adda tallo a lallaki a mangbir- birok kenka. Isu a tumakderka, bumabaka ket saanka nga agduadua a kumuyog kadakuada, ta imbaonko ida." (Ara. 10:19, 20) Awan duadua a ti sirmata a nakita ni Pedro ti nangisagana kenkuana nga agpaidalan iti nasantuan nga espiritu. 9 Idi naammuan ni Pedro a maysa nga anghel ti nangibilin ken Cornelio a mang- paayab kenkuana, pinastrekna dagiti mensahero a Gentil ket "sinangailina ida." (Ara. 10:23a) Ti natulnog nga apostol nangrugin a binalbaliwanna ti panangmat- matna kalpasan a naammuanna ti ad-adu pay maipapan iti pagayatan ti Dios. 10 Agingga iti kaaldawantayo, idaldalan ni Jehova dagiti adipenna iti progresibo a pamay-an. (Prov. 4:18) Babaen ti nasantuan nga espirituna, iwanwanwanna "ti matalek ken masirib nga adipen." (Mat. 24:45) No dadduma, mabalin a malawlawa- gan ti pannakatarustayo iti Sao ti Dios wenno mabalbaliwan ti sumagmamano nga urnos iti organisasion. Rumbeng nga isaludsodtayo iti bagbagitayo: 'Ania ti reaksionko kadagiti kasta a panagbalbaliw? Agpapaidalanak kadi iti espiritu ti Dios no maipapan kadagita a banag?' 'Imbilin [ni Pedro] a Mabautisaranda' (Aramid 10:23b-48) 11 Iti sumaruno nga aldaw kalpasan ti pannakakitana iti sirmata, napanen idiay Cesarea ni Pedro ken ti siam a kakaduana - ti tallo a lallaki nga imbaon ni Cornelio ken ti "innem a kakabsat [a Judio]" a taga-Joppe. (Ara. 11:12) Gapu ta namnamaen ni Cornelio ti idadateng ni Pedro, inummongna "dagiti kabagian ken nasinged a gagayyemna," a nalabit aminda ket Gentil. (Ara. 10:24) Apaman a naka- sangpet ni Pedro, adda inaramidna a dina mairusok nga aramiden idi: Simrek iti pagtaengan ti maysa a di nakugit a Gentil! Inlawlawag ni Pedro: "Ammoyo nga 8, 9. Ania ti impalgak ti nasantuan nga espiritu ken Pedro, ket ania ti reaksion ni Pedro? 10. Kasano ti panangidalan ni Jehova kadagiti adipenna, ken ania dagiti rumbeng nga isa- ludsodtayo iti bagbagitayo? 11, 12. Ania ti inaramid ni Pedro idi simmangpet idiay Cesarea, ken ania ti nasursurona? 71
72 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS iparit ti linteg a makilangen wenno umasideg ti maysa a Judio iti tao a sabali ti pu- lina, ngem impakita kaniak ti Dios nga awan koma ti tao nga ibilangko a narugit." (Ara. 10:28) Ita, matarusanen ni Pedro a ti sirmata a naited kenkuana ket nairan- ta a mangisuro iti leksion a saan laeng a maipapan kadagiti taraon a rumbeng a kanen ti maysa a tao. 'Awan koma ti tao [uray Gentil] nga ibilangna a narugit.' 12 Magagaran ni Cornelio ken dagiti amin nga adda iti pagtaenganna a dumngeg iti aniaman nga ibaga ni Pedro. "Addakami amin iti sanguanan ti Dios tapno deng- genmi ti amin nga imbilin ni Jehova nga ibagam," kuna ni Cornelio. (Ara. 10:33) Panunotem no ania ti mariknam no adda interesado a tao a mangibaga kenka iti kasta! Inrugi ni Pedro ti nagpalawag babaen kadagitoy a makaliwliwa a sasao: "Maawatakon a saan a mangidumduma ti Dios, no di ket awatenna ti tao iti tung- gal nasion nga agbuteng kenkuana ken agaramid iti umiso." (Ara. 10:34, 35) Nasur- suro ni Pedro a ti panangmatmat ti Dios kadagiti tattao ket saan nga agdepende iti puli, nasionalidad, wenno uray aniaman pay. Naan-anay nga inkasaba ni Pedro ti maipapan iti ministerio, ipapatay, ken panagungar ni Jesus. 13 Ita, adda di ninamnama a napasamak: "Bayat nga ibagbaga pay laeng ni Ped- ro dagitoy," naiparukpok ti nasantuan nga espiritu kadagidi a "tattao kadagiti na- sion." (Ara. 10:44, 45) Iti Kasuratan, daytoy ti kakaisuna a pannakadakamat ti na- santuan nga espiritu a naiparukpok sakbay ti bautismo. Gapu ta nabigbig ni Pedro a tanda daytoy ti iyaanamong ti Dios, "imbilinna [iti dayta a grupo dagiti Gentil] a mabautisaranda." (Ara. 10:48) Ti pannakakomberte dagitoy a Gentil idi 36 C.E. kaipapananna a saan laengen a dagiti Judio ti impakitaan ti Dios iti na- isangsangayan a pabor. (Dan. 9:24-27) Inusar ni Pedro ti maikatlo ken maudin a "tulbek ti Pagarian" babaen ti panangidaulona iti panangasaba iti daytoy a gunda- way. (Mat. 16:19) Daytoy a tulbek ti nangilukat iti gundaway para kadagiti di naku- git a Gentil nga agbalin a Kristiano a dinutokan ti espiritu. 14 Kas manangiwaragawag iti Pagarian ita, ammotayo a "saan a mangidumduma ti Dios." (Roma 2:11) "Pagayatanna a maisalakan koma ti amin a kita ti tattao." (1 Tim. 2:4) Gapuna, pulos a ditay koma ukomen dagiti tattao maibatay kadagiti makinruar a langada. Ti annongentayo ket ti naan-anay a panangikasaba iti Paga- rian ti Dios. Ramanen dayta ti panangasaba iti amin a tattao, aniaman ti puli, na- sionalidad, langa, wenno relihion a nabangonanda. "Saandan a Kimmontra ken Indaydayawda ti Dios" (Aramid 11:1-18) 15 Magagaran la ketdi ni Pedro a mapan idiay Jerusalem tapno ipadamagna ti na- pasamak. Agparang nga immun-unan a nakadanon idiay Jerusalem ti damag a da- giti di nakugit a Gentil 'inawatda ti sao ti Dios.' Ngem apaman a nakasangpet ni Ped- ro, "krinitikar dagiti mangsupsuporta iti pannakakugit." Binabalawda ni Pedro gapu ta simrek iti 'balay dagiti tattao a di nakugit ken nakipangan kadakuada.' (Ara. 11:1-3) Ti isyu ket saan a ti panagbalin dagiti Gentil a pasurot ni Kristo. Imbes 13, 14. (a) Ania ti naisangsangayan maipapan iti pannakakomberte ni Cornelio ken dagiti dadduma pay a Gentil idi 36 C.E.? (b) Apay a saan a maiparbeng nga ukomentayo dagiti tattao maibatay iti makinruar a langada? 15, 16. Apay a nakisupiat ken Pedro ti dadduma a Judio a Kristiano, ket kasano nga inlaw- lawag ni Pedro ti inaramidna?
ANTIOQUIA TI SIRIA ketdi, ipappapilit dagidiay a Judio nga adalan a nasken nga alagaden dagiti Gentil ti Lin- teg - a pakairamanan ti panagpakugit - tapno makaay-ayo ken Jehova ti panagdaydayawda. Nalawag nga adda pay laeng sumagmamano a Judio nga adalan a marigatan a mangak- lon a nagpatinggan ti Mosaiko a Linteg. 16 Kasano nga inlawlawag ni Pedro ti ina- ramidna? Sigun iti Aramid 11:4-16, insalay- sayna ti uppat a pammaneknek a ti Dios ti mangiturturong kadagiti bambanag: (1) ti sirmata nga inted ti Dios kenkuana (Bersi- kulo 4-10); (2) ti bilin ti espiritu (Bersiku- lo 11, 12); (3) ti isasarungkar ti maysa nga anghel ken Cornelio (Bersikulo 13, 14); ken (4) ti pannakaiparukpok ti nasantuan nga espiritu kadagiti Gentil. (Bersikulo 15, 16) Inngudo ni Pedro ti panangilawlawagna ba- baen ti makagutugot unay a saludsod: "Ga- puna, no inted ti Dios kadakuada [dagiti manamati a Gentil] ti isu met laeng nga awan bayadna a sagut [a nasantuan nga es- piritu] a kas iti intedna kadatayo [a Judio] a namati ken Apo Jesu-Kristo, asinoak koma a manglapped iti Dios?" - Ara. 11:17. Ti Antioquia ti Siria ket masarakan iti ayan ti Karayan Orontes, nga agarup 30 kilometro ti ka- adayona nga agpasurong manipud iti Seleucia a puerto iti Mediteraneo ken agarup 550 kilometro ti kaadayona iti amianan ti Jerusalem. (Ara. 13:4) Ni Seleucus I Nicator, nga immuna nga agturay iti Imperio Seleucido, ti nangibangon iti Antioquia idi 300 B.C.E. Kas kabesera dayta nga imperio, nagbalin ti Antioquia a napateg a siudad idi aga- ngay. Idi 64 B.C.E., ti Romano a Heneral a ni Pompey pinagbalinna ti Siria a probinsia ti Roma, ket ti Antioquia ti kabeserana. Idi umuna a sig- lo C.E., ti Antioquia ti maikatlo a kadakkelan ken kabaknangan a siudad iti Imperio ti Roma. Umu- na ti Roma ken maikadua ti Alexandria. Ti Antioquia ket sentro ti komersio ken politika. Ditoy a lumabas ti amin a produkto ti Siria sakbay a maipatulod kadagiti lugar iti aglawlaw ti baybay Mediteraneo. Kuna ti maysa nga eskolar a "yan- tangay asideg dayta iti beddeng a nagbaetan da- giti lugar a pagnanaedan dagiti Griego ken Ro- mano ken dagiti estado iti daya, ad-adu a kultura ti adda iti dayta no idilig iti kaaduan a Helenistiko a siudad." Adu a Judio ti agnanaed idiay Antio- quia, ken sigun iti historiador a Judio a ni Flavius Josephus, "napagbalinda a proselita ti nakaad- adu a Griego" nga agnanaed sadiay. 17 Ti pammaneknek nga indatag ni Pedro sinubokna dagidiay a Judio a Kristiano. Ma- iwaksida ngata ti aniaman a panangidum- duma a dati nga ar-aramidenda ket awaten- da dagiti Gentil a kabbaro a bautisado kas padada a Kristiano? Kastoy ti kuna ti salaysay: "Idi nangngegda dagitoy [dagiti apostol ken ti dadduma pay a Judio a Kristiano], saandan a kimmontra ken indaydayawda ti Dios, ket kinunada: 'No kasta, impalubos met ti Dios nga agbabawi dagiti tattao kadagiti nasion tapno maaddaanda iti biag.' " (Ara. 11:18) Nataginayon ti panagkaykaysa ti kongregasion gapu iti kasta a positibo a reaksion. 18 Mabalin a maysa a karit ita ti panangtaginayon iti panagkaykaysa gapu ta nag- gapu dagiti pudno a Kristiano "iti amin a nasion, tribu, puli, ken lengguahe." (Apoc. 7:9) Gapuna, adu a kongregasion ita ti buklen dagiti tattao a nagduduma ti puli, kul- tura, ken kasasaadda iti biag. Nasayaat no isaludsodtayo iti bagbagitayo: 'Naparutko kadin iti pusok ti aniaman a panangidumduma? Determinadoak kadi a di pulos ag- paimpluensia iti mamagsisina a kababalin ti lubong - a pakairamanan ti nasiona- lismo, panangipannakkel iti tribu, kultura, ken puli - no iti panangtratok kadagiti 17, 18. (a) Kasano a ti pammaneknek nga indatag ni Pedro sinubokna dagiti Judio a Kristiano? (b) Apay a mabalin a maysa a karit ti panangtaginayon iti panagkaykaysa iti kongregasion, ken ania dagiti rumbeng nga isaludsodtayo iti bagbagitayo?
74 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS kakabsatko iti pammati?' Lagipem ti napasamak ken Pedro (Cefas) sumagmamano a tawen kalpasan ti pannakakomberte dagiti immuna a Gentil. Gapu ta nagpaim- pluensia iti panangidumduma dagiti sabsabali, "saanen a nakikadua" kadagiti Gen- til a Kristiano, isu a kasapulan nga ilinteg ni Pablo. (Gal. 2:11-14) Rumbeng nga agannadtayo a kanayon tapno saantayo nga agbalin a manangidumduma. "Nakaad-adu ti Namati" (Aramid 11:19-26a) 19 Inrugi kadi dagiti pasurot ni Jesus ti nangasaba kadagiti di nakugit a Gentil? Imutektekam no ania ti napasamak idi agangay idiay Antioquia ti Siria. Adu a Ju- dio ti agnanaed iti daytoy a siudad, ngem adda panagbinnusor iti nagbaetan dagiti Judio ken Gentil. Gapuna, ti Antioquia ket nagsayaat a teritoria a pangasabaan kadagiti Gentil. Ditoy nga inrugi ti dadduma a Judio nga adalan nga ipakaammo ti naimbag a damag "kadagiti tattao a Griego ti lengguaheda." (Ara. 11:20) Saan la- eng a dagiti Judio a Griego ti pagsasaona ti nakasabaan no di ket uray dagiti di nakugit a Gentil. Binendisionan ni Jehova ti trabaho, ket "nakaad-adu ti namati." - Ara. 11:21. 20 Tapno makasabaan dagiti tattao a sidadaan a dumngeg, ti kongregasion idiay Jerusalem imbaonda ni Bernabe idiay Antioquia. Ngem gapu ta nakaad-adu ti in- teresado iti naimbag a damag, saan a kabaelan ni Bernabe no isuna laeng ti ma- ngasikaso kadakuada. Awan ti ad-adda a maitutop a tumulong kenkuana no di ni Saulo, a mabiit idin nga agbalin nga apostol kadagiti nasion. (Ara. 9:15; Roma 1:5) Imbilang kadi ni Bernabe ni Saulo kas karibal? Saan. Impakita ni Bernabe ti kina- emmana. Nagdisnudo a napan idiay Tarso tapno sapulenna ni Saulo ken inkuyog- na idiay Antioquia tapno tumulong. Maysa a tawen ti binusbosda a dua a nangpar- paregta kadagiti adalan sadiay. - Ara. 11:22-26a. 21 Kasanotay a maipakita ti kinaemma iti panangitungpaltayo iti ministeriota- yo? Daytoy a kualidad ramanenna ti panangbigbig kadagiti limitasiontayo. Nagdu- duma ti paglaingan ken abilidadtayo. Kas pagarigan, adda dagiti nalaing a ma- ngasaba iti impormal wenno iti binalaybalay ngem marigatanda nga agsarungkar wenno mangirugi kadagiti panangyadal iti Biblia. No kayatmo ti rumang-ay iti dad- duma nga aspeto ti ministerio, apay a dika agpatulong? No aramidem dayta, agba- linka a mas epektibo ken ad-adda a naragsakka iti ministeriom. - 1 Cor. 9:26. Panangipatulod iti "Tulong Kadagiti Kakabsat" (Aramid 11:26b-30) 22 Idiay Antioquia ti damo a "nakaawagan dagiti adalan iti Kristiano babaen ti panangiwanwan ti Dios." (Ara. 11:26b) Dayta a nagan nga inanamongan ti Dios maitutop nga iladawanna dagiti adalan ni Kristo. Idi nagbalin a Kristiano dagiti Kitaem ti kahon nga "Antioquia ti Siria," iti panid 73. 19. Siasino ti kinasabaan dagiti Judio a Kristiano idiay Antioquia, ken ania ti resultana? 20, 21. Kasano nga impakita ni Bernabe ti kinaemmana, ken kasanotayo a maipakita ti kasta met laeng a kinaemma iti ministeriotayo? 22, 23. Kasano nga impakita dagiti kakabsat idiay Antioquia ti nainkabsatan nga ayatda, ken kasano nga ipakpakita met dayta dagiti adipen ti Dios ita?
"Padpadaanan ida ni Cornelio, ken inummongna dagiti kakabagian ken nasinged a gagayyemna." - Aramid 10:24
76 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS tattao kadagiti nasion, napatanor kadi ti espiritu ti panagkakabsat iti nagbaetan dagiti manamati a Judio ken Gentil? Usigem ti napasamak idi adda dimteng a na- karo a bisin idi agarup 46 C.E. Idi un-unana, dagiti napanglaw ti ad-adda a maa- pektaran no adda dumteng a bisin ta awan ti iduldulinda a kuarta wenno taraon. Kabayatan daytoy a panawen ti bisin, agkasapulan iti tulong dagiti Judio a Kris- tiano nga agnanaed idiay Judea, a nalabit napanglaw ti adu kadakuada. Idi na- ammuan dayta dagiti kakabsat idiay Antioquia, a pakairamanan dagiti Kristiano a Gentil, nangipatulodda iti "tulong kadagiti kakabsat nga agnanaed idiay Judea." (Ara. 11:29) Anian a napaypayso a pakakitaan ti nainkabsatan nga ayat! 23 Kasta met laeng ti ar-aramiden dagiti adipen ti Dios ita. No madamagtayo nga agkasapulan iti tulong dagiti kakabsattayo iti sabali a pagilian wenno iti lugartayo a mismo, sidadaantayo a mangsaranay kadakuada. Dagiti Komite ti Sangay dagus a mangorganisarda kadagiti Disaster Relief Committee tapno maasikaso dagiti ka- kabsat a mabalin a naapektaran kadagiti kalamidad, a pakairamanan dagiti bag- yo, ginggined, ken tsunami. Amin dagita a panangikagumaan a tumulong ket pa- kakitaan ti napaypayso a panagkakabsattayo. - Juan 13:34, 35; 1 Juan 3:17. 24 Kas pudno a Kristiano, ipappapusotayo ti kaipapanan ti sirmata a nakita ni Pedro idi adda iti tuktok ti balay ni Simon idiay Joppe idi umuna a siglo. Agdayda- yawtayo iti di manangidumduma a Dios. Pagayatanna nga ikasabatayo a naan- anay ti Pagarianna, ket ramanen dayta ti panangasaba kadagiti sabsabali ania- man ti puli, nasionalidad, wenno kasasaadda iti kagimongan. Determinadotayo ngarud koma a mangidanon iti naimbag a damag kadagiti amin a mayat a dum- ngeg iti dayta. - Roma 10:11-13. Kuna ti historiador a Judio a ni Josephus a napasamak dayta a nakaro a bisin kabayatan ti panagturay ni Emperador Claudio (41-54 C.E.). 24. Kasanotayo a maipakita nga ipappapusotayo ti kaipapanan ti sirmata a nakita ni Pedro? Sidadaantayo a mangsaranay kadagiti kakabsattayo nga agkasapulan iti tulong
K A P I T U L O 1 0 "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" Naispal ni Pedro, ket ti panangidadanes dina napasardeng ti pannakaisaknap ti naimbag a damag Naibatay iti Aramid 12:1-25 NANAKLAANG a nagrikep ti nagdakkel a ruangan apaman a nakastrek ni Pedro. Isu ket naikawar iti dua a guardia a Romano bayat nga iturturongda idiay seldana. Mano nga oras, nalabit aldaw pay ketdi, a nagib-ibtur ken inur-uray ni Pedro no ania ti mapasamak kenkuana. Awan ti sabali a maki- tana no di ti diding, rehas, kawar, ken dagiti guardia. 2 Nakaam-amak ti damag a dimmanon ken Pedro. Determinado ni Ari He- rodes Agripa I a mangpapatay kenkuana. Kinapudnona, maidatag ni Pedro iti publiko kalpasan ti Paskua. Ti pannakasentensiana iti ipapatay ket ag- serbi kas sagut a mangparagsak kadagiti tattao. Saan a basta pangta laeng dayta. Ni Santiago, a maysa kadagiti pada ni Pedro nga apostol, ket nabiit pay a pinapapatay daytoy nga agturay. 3 Iti uneg ti nasipnget a pagbaludan, ania ti pampanunoten ni Pedro iti ra- bii sakbay ti naituding nga aldaw a pannakapapatayna? Malaglagipna ngata ti imbaga kenkuana ni Jesus tawtawen sakbayna a dumtengto ti aldaw a ma- bariksan ni Pedro ken maiturong iti saanna a kayat - iti ipapatayna? (Juan 21:18, 19) Nalabit pampanunoten ni Pedro no dimtengen dayta a tiempo. 4 Ania ti mariknam no addaka iti kasasaad ni Pedro? Adu ti mapukawan iti namnama no maipasidongda iti kasta a kasasaad. Ngem para iti pudpud- no a pasurot ni Jesu-Kristo, talaga kadi nga awanen ti namnama iti kasta a situasion? Ania ti masursurotayo iti reaksion ni Pedro ken dagiti padana a Kristiano idi naipasangoda iti pannakaidadanes? Kitaentayo. 'Napasnek ti Kongregasion a Nagkarkararag' (Aramid 12:1-5) 5 Kas naammuantayo iti napalabas a kapitulo daytoy a publikasion, na- ragsakan unay ti kongregasion Kristiano idi nakomberte ti Gentil a ni Cornelio ken ti pamiliana. Ngem naklaat la ketdi dagiti di manamati a Judio Kitaem ti kahon a "Ni Ari Herodes Agripa I," iti panid 79. 1-4. Ania a narigat a situasion ti napasaran ni Pedro, ken ania ti mariknam no sika ti adda iti kasasaadna? 5, 6. (a) Apay ken kasano a minaltrato ni Ari Herodes Agripa I ti kongregasion Kris- tiano? (b) Apay a ti ipapatay ni Santiago ket maysa a pannubok iti kongregasion? 77
78 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS idi naammuanda nga adu a Judio a Kristiano ken saan a Judio ti nawaya itan nga agdaydayaw a sangsangkamaysa. 6 Ni Herodes, a maysa a nasikap a politiko, nakitana daytoy kas gundaway tap- no maay-ayona dagiti Judio, isu a minaltratona dagiti Kristiano. Awan duadua a nadamagna a nasinged unay idi ni apostol Santiago ken ni Jesu-Kristo. Gapuna, "pinapatayna iti espada ni Santiago a kabsat ni Juan." (Ara. 12:2) Anian a pannu- bok dayta iti kongregasion! Maysa ni Santiago kadagiti tallo a nakakita iti panag- balbaliw ti langa ni Jesus ken ti dadduma pay a milagro a saan a naimatangan da- giti dadduma nga apostol. (Mat. 17:1, 2; Mar. 5:37-42) Ni Jesus inawaganna da Santiago ken ti kabsatna a ni Juan iti "Annak ti Gurruod" gapu iti bumarbara a ki- naregtada. (Mar. 3:17) Idi napapatay ni Santiago, napukawan ti kongregasion iti natured, matalek a saksi ken maipatpateg nga apostol. 7 Kas iti ninamnama ni Agripa, naay-ayo dagiti Judio iti pannakapapatay ni Santiago. Dayta ti ad-adda a nangpatured kenkuana isu a kayatna nga isaruno ni Pedro. Kas nadakamat kadagiti immuna a parapo daytoy a kapitulo, impaarestona ni Pedro. Ngem mabalin a nalagip ni Agripa a simimilagro a nawayawayaan idi da- giti apostol a naibalud, kas nadakamat iti Kapitulo 5 daytoy a libro. Tapno ngarud sigurado a saan a makalibas ni Pedro, isu ket naikawar iti dua a guardia sa adda 16 a guardia nga agsisinnublat nga agbantay iti aldaw ken rabii. No makalibas ni Pedro, dagidiay a guardia ti aglak-am iti sentensiana. Iti kasta a narigat a kasasa- ad, ania ti mabalin nga aramiden dagiti padana a Kristiano? 8 Ammo ti kongregasion no ania ti aramidenda. Kastoy ti mabasatayo iti Aramid 12:5: "Isu a nakabalud ni Pedro, ngem napasnek ti kongregasion a mangikarka- rarag kenkuana iti Dios." Wen, sipapasnek ken naimpusuan nga inkararagan- 7, 8. Ania ti inaramid ti kongregasion idi naibalud ni Pedro? Ikararagantayo dagiti kakabsattayo a naibalud gapu iti pammatida
da ti ipatpategda a kabsat. Saanda a nau- pay iti ipapatay ni Santiago ken saanda met nga impapan nga awan kaes-eskanna ti pa- nagkarkararagda. Napateg ken Jehova da- giti kararag. Sungbatanna dagita no la ket ta maitunos iti pagayatanna. (Heb. 13:18, 19; Sant. 5:16) Maysa daytoy a napateg a leksion para kadagiti Kristiano ita. 9 Adda kadi am-ammom a kapammatiam nga agpaspasar kadagiti pannubok? Maba- lin nga agsagsagabada gapu iti panangida- danes, panangiparit ti gobierno, wenno na- tural a kalamidad. Apay a dimo iraman ida kadagiti kararagmo? Nalabit adda pay am-ammom nga agpaspasar iti saan unay a nakadkadlaw a pakarigatan, kas iti pari- kut iti pamilia, pannakaupay, wenno daddu- ma pay a karit iti pammatida. No agmenna- mennaka sakbay nga agkararagka, mabalin nga adda mapanunotmo a sumagmamano a tattao a mabalinmo nga inaganan bayat a makisaritaka ken Jehova, ti "Managdeng- ngeg iti kararag." (Sal. 65:2) Kinapudnona, kasapulam ti kararag dagiti kakabsatmo in- ton sika met ti makapasar iti rigat. "Surotennak" (Aramid 12:6-11) 10 Madandanagan ngata ni Pedro iti nari- gat a kasasaadna? Ditay ammo, ngem kaba- yatan ti maudi a rabiina iti pagbaludan, na- imas ti turogna iti nagbaetan dagiti dua a naridam a guardia. Sigurado nga ammo day- toy a matalek a lalaki nga aniaman ti ma- pasamak iti kabigatanna, isu ket natalged iti ima ni Jehova. (Roma 14:7, 8) Mabalin a saan a ninamnama ni Pedro nga adda nakaskasdaaw a mapasamak. Pagammuan ta adda naraniag a lawag a nangsilnag iti seldana. Adda anghel a nakatakder sadiay, 9. Ania ti masursurotayo iti ulidan nga impas- dek dagiti kapammatian ni Pedro no maipapan iti panagkararag? 10, 11. Deskribirem no kasano a nakaruar ni Pedro iti pagbaludan babaen ti tulong ti maysa nga anghel ni Jehova. NI ARI HERODES AGRIPA I Ni Herodes Agripa I, a nangpapatay ken ni Santiago ken nangibalud ken ni Pedro, ket apo- ko ni Herodes a Dakkel. Dagiti Herodes ket maysa a dinastia dagiti napolitikaan a turayen dagiti Judio. Idumeano, wenno Edomita, ti pami- liada. Maibilang a Judio dagiti Idumeano yanta- ngay naikalikagum kadakuada ti panagpakugit idi agarup 125 B.C.E. Naipasngay ni Herodes Agripa I idi 10 B.C.E., ken nageskuela idiay Roma. Nakigayyem kada- giti nagduduma a miembro ti pamilia ti empe- rador. Ti maysa kadagita a gagayyemna ket ni Gayo a mas am-ammo kas Caligula, a nagba- lin nga emperador idi 37 C.E. Di nagbayag, im- proklamar ni Caligula ni Agripa kas ari iti Iturea, Traconite, ken Abilinia. Idi agangay, innayon- na ti Galilea ken Perea kadagiti masakupan ni Agripa. Adda idiay Roma ni Agripa idi napapatay ni Caligula idi 41 C.E. Naipadamag a nagpateg ti akem ni Agripa iti pannakarisut ti krisis a tim- maud kalpasan dayta. Bimmallaet kadagiti nair- teng a negosasion iti nagbaetan ti sabali pay a nabileg a gayyemna a ni Claudio ken ti Senado ti Roma. Kas resultana, naiproklamar ni Claudio kas emperador ket nalapdan ti panagbettak ti gerra sibil. Kas panagyaman iti ibaballaet ni Ag- ripa, inted kenkuana ni Claudio ti Judea ken Sa- maria, nga iturturayan dagiti Romano a prokura- dor sipud idi 6 C.E. Gapuna, dagiti teritoria a sakup ni Agripa ket nagbalin a kas kadakkel ti teritoria nga inturayan ni Herodes a Dakkel. Ti Jerusalem ti pinagbalin ni Agripa kas kabe- sera, ket nagun-odna sadiay ti pabor dagiti Ju- dio a panguluen ti relihion. Naikuna nga al-ala- gadenna a siiinget ti linteg ken tradision dagiti Judio babaen ti inaldaw a panagidatonna idiay templo, babaen ti panangibasana iti Linteg iti publiko, ken babaen ti "naregta a panangsalak- nibna iti pammati dagiti Judio." Nupay kasta, napaneknekan nga isu ket saan a pudpudno nga agdaydayaw iti Dios gapu ta inyurnosna ti panagraranget dagiti gladiador ken dagiti napa- ganuan a pabuya kadagiti teatro. Nadeskribir ni Agripa kas "mangliliput, hipokrito, ken napa- rammag."
80 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a nabatad a saan a makita dagiti guardia, ket dagus a riniingna ni Pedro. Nawar- war ken nagtinnag lattan dagiti kawar iti imana, dagiti kawar a kas man la saan idi a mapugsat! 11 Imbaga ti anghel ti agsasaruno nga aramiden ni Pedro: "Darasem ti tumakder! . . . Agsaganaka ken isuotmo dagiti sandaliasmo. . . . Isuotmo ti makinruar a ba- dom." Dagus a nagtungpal ni Pedro. Kamaudiananna, kinuna ti anghel: "Suroten- nak," ket kasta ti inaramid ni Pedro. Rimmuarda iti selda, linabsanda dagiti guar- dia nga agbambantay iti ruar, sa siuulimek a nagturongda iti dakkel a ruangan a landok. Kasanoda ngata a makaruar iti dayta? No pinampanunot man dayta ni Pedro, naammuanna a dagus ti sungbat. Idi nakadanonda iti ruangan, naglukat dayta a "bukbukodna." Nagpartak dagiti pasamak. Idi nakaruardan, napanda iti maysa a kalsada, sa nagpukawen ti anghel. Nabati sadiay ni Pedro ket naamirisna a saan a sirmata laeng ti napasamak no di ket talaga a nakaruaren iti pagbalu- dan! - Ara. 12:7-11. 12 Saan kadi a makaliwliwa nga utoben ti di nakedngan a pannakabalin ni Jeho- va a mangispal kadagiti adipenna? Ni Pedro ket imbalud ti maysa nga ari a supsu- portaran ti kabibilgan pay laeng a gobierno iti intero a lubong. Ngem ni Pedro ket nagna laeng a rimmuar iti pagbaludan! Pudno a saan a mangar-aramid ni Jehova kadagiti kasta a milagro agpaay kadagiti amin nga adipenna. Saanna nga inara- mid ti kasta a milagro iti kaso ni Santiago; ken idi agangay, saannan nga inaramid ti kasta a milagro ken Pedro idi matungpalen dagiti sinao ni Jesus maipapan iti daytoy nga apostol. Saan a mangnamnama dagiti Kristiano ita iti namilagruan a pannakaispal. Ngem laglagipentayo a saan a nagbalbaliw ni Jehova. (Mal. 3:6) Ken mabiiten nga usarenna ti Anakna a mangruk-at kadagiti minilion a tattao mani- pud iti pagbaludan a pakaipisokan ti amin a tao, nga isu ni patay. (Juan 5:28, 29) Mapabilegtayo iti kasta unay no utobentayo dagiti kasta a kari no masubok ti pammatitayo ita. "Nakitada ket Nasdaawda" (Aramid 12:12-17) 13 Nagtalinaed a sitatakder ni Pedro iti nasipnget a kalsada agingga a napanu- notna no sadino ti papananna. Iti asideg, adda agnanaed a Kristiano a babai nga agnagan Maria. Agparang a ni Maria ket maysa a balo a medio nasaliwanwan ti biagna ta adda bukodna a balay a makalaon iti maysa a kongregasion. Isu ti ina ni Juan Marcos. Iti salaysay iti Aramid, daytoy ti damo a pannakadakamat ni Juan Marcos nga imbilang ni Pedro kas anakna idi agangay. (1 Ped. 5:13) Iti dayta a rabii, adu a miembro ti kongregasion ti napan idiay balay ni Maria tapno ag- kararagda a sipapasnek nupay adalemen ti rabii. Awan duadua nga ikarkara- ragda ti pannakawayawaya ni Pedro - ngem saanda nga inekspektar ti sungbat ni Jehova! 14 Nagtuktok ni Pedro iti ruangan iti makinsango a paraangan ti balay. Ti adipen 12. Apay a makaliwliwa nga utoben ti panangispal ni Jehova ken Pedro? 13-15. (a) Ania ti reaksion dagiti miembro ti kongregasion nga adda idiay balay ni Maria idi simmangpet ni Pedro? (b) Ania itan ti nakaiturongan ti libro nga Aramid, ngem ania ti agtultuloy nga inaramid ni Pedro kadagiti padana a Kristiano?
"NAGTULTULOY A RIMMANG-AY . . . TI SAO NI JEHOVA" a babai nga agnagan Roda - maysa a kadawyan a Griego a nagan a "Rosas" ti kai- papananna - ti napan iti ruangan. Kasla saan a mamati iti nangngegna. Timek ni Pedro dayta! Imbes a luktanna ti ruangan, daytoy a magagaran a babai pinana- wanna ni Pedro a nakatakder iti kalsada sa nagtaray nga immuneg iti balay ket in- kagumaanna a kombinsiren ti kongregasion nga adda ni Pedro idiay ruangan. Ki- nunada nga isu ket agmauyong, ngem impapilitna a pudno ti ibagbagana. Imbaga dagiti dadduma a no adda man nangngegna, mabalin a maysa dayta nga anghel a mangirepresentar ken Pedro. (Ara. 12:12-15) Kabayatanna, saan nga insardeng ni Pedro ti nagtuktok agingga a napanda iti ruangan ket linuktanda. 15 Iti ruangan, "nakitada [ni Pedro] ket nasdaawda"! (Ara. 12:16) Umariwawada gapu iti ragsakda ngem pinagulimek ida ni Pedro tapno maestoriana ti napasa- mak. Imbagana kadakuada nga estoriaenda dayta ken adalan a Santiago ken ka- dagiti kakabsat. Kalpasanna, pimmanawen sakbay a mabirokan dagiti soldado ni Herodes. Napan ni Pedro iti nataltalged a lugar ket intultuloyna sadiay ti matalek a panagserbina. Saanen a nadakamat pay ni Pedro iti salaysay iti Aramid malak- sid iti itutulongna a nangrisut iti isyu mainaig iti pannakakugit, kas nadakamat iti Aramid kapitulo 15. Ti libro nga Aramid iturongna itan ti atension iti trabaho ken kadagiti panagdaliasat ni apostol Pablo. Nupay kasta, masiguradotayo a pina- tibker ni Pedro ti pammati dagiti padana a Kristiano iti sadinoman a napananna. Pinanawanna la ketdi a nakaragragsak dagiti miembro ti kongregasion nga adda idiay balay ni Maria. 16 No dadduma, ad-adu ti ited ni Jehova ngem iti ekspektaren dagiti adipenna isu a napalaus ti ragsakda nga uray la kasla saanda a mamati iti dayta. Kasta ti narikna dagiti kapammatian ni Pedro iti daydi a rabii. Mabalin a kasta met la- eng ti mariknatayo no dadduma no umawattayo iti nabaknang a pamendision ni Jehova ita. (Prov. 10:22) Iti masanguanan, makitatayto ti pannakatungpal dagiti amin a kari ni Jehova iti intero a daga. Sigurado a nasaysayaatto nga amang dagita ngem iti aniaman a kabaelantay a panunoten ita. Gapuna, no la ket ta agtalinaedtayo a matalek, manamnamatayo dagiti naragsak a kasasaad iti masa- nguanan. "Kinabil ti Anghel ni Jehova" (Aramid 12:18-25) 17 Nasdaaw met ni Herodes ngem saan a naay-ayo idi naipakaammo kenkuana a nakalibas ni Pedro. Dagus a pinasapulna ni Pedro sa pinaimbestigarna dagiti guardia. "Imbilinna a madusada," a nalabit ipapatay. (Ara. 12:19) Awanan iti asi ni Herodes Agripa. Nadusa ngata daytoy a naulpit a tao? 18 Mabalin a nabainan ni Agripa iti pannakapaayna a mangpapatay ken Pedro, ngem di nagbayag naalangonna met laeng ti nabalkot iti kinatangsit a dayawna. Adda timmaud a situasion a dagiti kabusorna ket kayatdan ti makikappia ken- kuana. Awan duadua a magagaran ni Herodes nga agpalawag iti imatang ti adu a tattao. Kuna ni Lucas nga "insuot ni Herodes ti nagarbo a badona kas ari" kas 16. Apay a ti masanguanan ket sigurado a mangyeg iti adu a panggapuantayo nga agrag- sak? 17, 18. Apay nga indaydayaw dagiti tattao ni Herodes? 81
82 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS panagsaganana iti dayta. Insurat ti historiador a Judio a ni Josephus a ti kawes ni Herodes ket naaramid iti pirak, isu a no masilnagan ti ari, kasla agranraniag ti kinadayagna. Nagpalawag ti natangsit a politiko. Dagiti tattao indaydayawda ni Herodes. "Timek ti maysa a dios, saan a tao!" impukkawda. - Ara. 12:20-22. 19 Ti laeng Dios ti rumbeng a pakaipaayan ti kasta a pammadayaw, ket makit- kitana no ania ti mapaspasamak! Adda gundaway ni Herodes a mangliklik iti pan- nusa. Tinubngarna koma dagiti tattao wenno dina koma inanamongan ida. Ngem saan ta pimmayso kenkuana ti kuna daytoy a proverbio: "Ti kinapannakkel agtu- rong iti pannakadadael." (Prov. 16:18) Isu ket "dagus a kinabil ti anghel ni Jehova." Nakaam-amak ti ipapatay daytoy a natangsit a tao. Ni Herodes ket "kinnan dagiti igges sa natay." (Ara. 12:23) Uray ni Josephus kinunana a dagus a nakabil ni Agri- pa, ken dinakamatna pay a nabigbig ti ari nga isu ket dandanin matay gapu ta ina- namonganna ti panangidaydayaw kenkuana dagiti tattao. Insurat ni Josephus a lima nga aldaw a naidalit ni Agripa sakbay a natay. 20 No dadduma, kasla saan a madusdusa dagiti tattao nga agar-aramid iti kina- dakes. Saantay koma a pagsiddaawan dayta yantangay "ti intero a lubong ket adda iti pannakabalin daydiay managdakdakes." (1 Juan 5:19) Ngem mariribukan latta no dadduma dagiti matalek nga adipen ti Dios no makaliklik iti pannusa dagiti na- dangkes a tattao. Dayta ti maysa a makagapu no apay a makaliwliwa dagiti salay- say a kas iti daytoy. Kas man la makitkitatayo nga agtigtignay ni Jehova, a mangi- palpalagip kadagiti amin nga adipenna nga ipatpategna ti hustisia. (Sal. 33:5) Iti din agbayag, agarinto ti kinahustisiana. 21 Agngudo daytoy a salaysay babaen kadagitoy nga ad-adda pay a makaparegta a sasao: "Nagtultuloy a rimmang-ay ken nagsaknap ti sao ni Jehova." (Ara. 12:24) Dayta a damag maipapan iti panagrang-ay ti trabaho a panangasaba mabalin nga ipalagipna kadatayo ti wagas a panangbendision ni Jehova iti isu met la- eng a trabaho iti moderno a panawen. Nalawag a ti salaysay a nailanad iti Ara- mid kapitulo 12 ket saan laeng a maipapan iti ipapatay ti maysa nga apostol ken ti pannakaruk-at ti sabali pay nga apostol. Maipapan dayta ken Jehova ken iti pananglappedna kadagiti gandat ni Satanas a mangikisap iti kongregasion Kristiano ken mangpasardeng iti naregta a panangasaba dagiti Kristiano. Saan a nagballigi dagidiay nga idadarup ni Satanas ken saanto nga agballigi dagiti amin a gandatna. (Isa. 54:17) Iti sabali a bangir, dagidiay adda iti dasig da Jehova ken Jesus ket paset ti trabaho a pulos a di mapaay. Saan kadi a makapareg- ta dayta? Anian a pribilehio ti tumulong a mangisaknap iti "sao ni Jehova" iti kaaldawantayo! Insurat ti maysa a doktor ken autor a dagiti sintoma a dineskribir da Josephus ken Lucas ket mabalin a maigapu iti ariet a nagbalay iti bagis ni Agripa. Dagita nga ariet ket maisarua no dadduma wenno rummuar iti bagi ti pasiente iti oras ti ipapatayna. Kuna ti maysa a repe- rensia: "Ti apagpag-isu a panangdeskribir ni Lucas kas doktor ipakitana a talaga a nakaam- amak ti ipapatay ni Herodes." 19, 20. (a) Apay a dinusa ni Jehova ni Herodes? (b) Apay a makaliwliwa ti salaysay maipa- pan iti bigla nga ipapatay ni Agripa? 21. Ania ti kangrunaan a leksion a linaon ti Aramid kapitulo 12, ken apay a makaliwliwa dayta kadatayo ita?
"Nadanonda ti landok a ruangan nga agturong iti siudad, ket naglukat dayta a bukbukodna." - Aramid 12:10
B E N N E G 4 ˙ A R A M I D 1 3 : 1 - 1 4 : 2 8 "IMBAON TI NASANTUAN NGA ESPIRITU" AR AMID 13:4 Iti daytoy a benneg, sumurottayo iti damo a panagdaliasat ni apostol Pablo kas misionero. Iti tunggal siudad, naidadanes ti apostol. Ngem iti panangidalan ti nasantuan nga espiritu, intultuloyna ti nangasaba ken nangipasdek kadagiti baro a kongregasion. Daytoy a makapagagar a salaysay sigurado a parayrayenna ti kinaregtatayo iti ministeriotayo.
K A P I T U L O 1 1 'Napno iti Rag-o ken Nasantuan nga Espiritu' Ti ulidan ni Pablo no iti pannakilangen kadagiti naulpit ken di mangipangpangag a tattao Naibatay iti Aramid 13:1-52 MAKAPARAGSAK nga aldaw daytoy para iti kongregasion ti Antioquia. Ka- dagiti amin a propeta ken mannursuro nga adda iti daytoy a kongregasion, da Bernabe ken Saulo ti pinili ti nasantuan nga espiritu a mangidanon iti naimbag a damag kadagiti adayo a lugar. (Ara. 13:1, 2) Pudno nga adda da- giti kualipikado a lallaki a naibaon idin kas misionero. Ngem nagdaliasat- da kadagiti lugar a nagramuten ti Kristianidad. (Ara. 8:14; 11:22) Iti daytoy a gundaway, da Bernabe ken Saulo - agraman ni Juan Marcos nga agserbi a katulonganda - ket maibaon kadagiti lugar nga adu ti saan pay a nakang- ngeg iti naimbag a damag. 2 Agarup 14 a tawen sakbayna, kinuna ni Jesus kadagiti pasurotna: "Da- kayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Ti pannakadutok da Ber- nabe ken Saulo kas misionero ket makatulong iti pannakatungpal dagita a naimpadtuan a sasao ni Jesus! Nailasin "Para iti Trabaho" (Aramid 13:1-12) 3 Gapu ta adda itan dagiti imbension a kas iti lugan ken eroplano, maka- pagdaliasaten dagiti tattao iti adayo a lugar iti uneg ti maysa wenno dua nga oras laeng. Saan a kasta ti kasasaad idi umuna a siglo C.E. ta magmag- nada laeng idi, kaaduanna kadagiti lasonglasong a dalan. Ti agmalem a pa- nagdaliasat, a nalabit 30 a kilometro laeng ti kawatiwatna, ket mabalin a makabannogen! Gapuna, uray no magagaran da Bernabe ken Saulo a ma- ngirugi iti annongenda, sigurado a naamirisda a dakkel a panagregget ken panagsakripisio ti ramanen dayta. - Mat. 16:24. Kitaem ti kahon a "Ni Bernabe - 'Anak ti Liwliwa,' " iti panid 86. Iti daytoy a gundaway, addan dagiti naipasdek a kongregasion idiay Antioquia ti Siria, nga agarup 550 a kilometro ti kaadayona manipud iti amianan ti Jerusalem. Kitaem ti kahon nga "Iti Dalan," iti panid 87. 1, 2. Ania ti naisangsangayan maipapan iti panagdaliasat da Bernabe ken Saulo, ken kasano a ti trabahoda ket makatulong iti pannakatungpal ti Aramid 1:8? 3. Apay a narigat ti nawatiwat a panagdaliasat idi umuna a siglo? 85
86 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 4 Ngem apay nga espesipiko nga imbilin ti nasantuan nga espiritu a mailasin da Bernabe ken Saulo "para iti trabaho"? (Ara. 13:2) Saan a nailawlawag dayta iti Biblia. Ammotayo a ti nasantuan nga espiritu ti nangiturong iti pannakapili dagi- toy a lallaki. Awan ti mangipasimudaag a kimmontra dagiti propeta ken mannur- suro iti dayta a desision. Imbes ketdi, naan-anay a sinuportaranda ti pannakadu- tok da Bernabe ken Saulo. Iladawam iti panunotmo ti rikna da Bernabe ken Saulo idi a dagiti kakabsatda iti pammati saanda nga immapal no di ket naimpu- suan a 'nagayunar ken nagkararagda, imparabawda ti imada kadakuada sa pina- lubosanda ida.' (Ara. 13:3) Masapul a suportarantayo met dagidiay maikkan kada- giti teokratiko nga annongen, a pakairamanan dagiti lallaki a nadutokan kas manangaywan iti kongregasion. Imbes nga apalantayo dagidiay naikkan kadagiti kasta a pribilehio, masapul nga 'ipakitaantayo ida iti naisangsangayan a konside- rasion ken ayat gapu iti trabahoda.' - 1 Tes. 5:13. 5 Nagnagna da Bernabe ken Saulo a napan idiay Seleucia, a maysa a sangladan nga asideg iti Antioquia. Apaman a nakadanonda sadiay, naglayagda iti agarup 200 a kilometro nga agturong iti isla ti Chipre. Kas tubo ti Chipre, awan duadua Idi umuna a siglo, makapaglayag ti maysa a barko iti agarup 150 a kilometro no nasayaat ti turong ken kapigsa ti angin. Ngem no saan, mabalin a napapaut ti panaglayagna. 4. (a) Ania ti nangiturong iti pannakapili da Bernabe ken Saulo, ken ania ti reaksion dagiti kapammatianda? (b) Kasanotay a masuportaran dagidiay naikkan kadagiti teokrati- ko nga annongen? 5. Deskribirem no ania ti ramanen ti panangasaba idiay Chipre. NI BERNABE - "ANAK TI LIWLIWA" Ti maysa a kabsat a lalaki a na- ngidaulo iti nagkauna a kongrega- sion iti Jerusalem ket ni Jose a Levita a taga-Chipre. Pinanaganan pay da- giti apostol iti Bernabe, nga "Anak ti Liwliwa" ti kayatna a sawen. Maitu- top dayta a nagan a mangdeskribir iti personalidadna. (Ara. 4:36) Dagus a nagtignay ni Bernabe idi nakitana nga agkasapulan iti tulong dagiti ka- pammatianna. Idi Pentecostes 33 C.E., nabautisa- ran ti 3,000 a kabbaro nga adalan. Mabalin nga adu kadakuada ti nag- daliasat tapno rambakanda ti piesta idiay Jerusalem ngem saanda a pinanggep ti agba- yag iti dayta a siudad. Agkasapulan ti kongregasion iti pondo tapno maasikaso dagitoy a nakaad-adu a tattao. Gapuna, nangilako ni Bernabe iti lotena sa intedna kadagiti apostol ti amin a naglakuanna kas kontribusion. - Ara. 4:32-37. Kas nataengan a Kristiano a mana- ngaywan, sigagagar ni Bernabe a tu- mulong kadagiti sabsabali. Isu ti tim- mulong iti kabbaro a nakomberte a ni Saulo a taga-Tarso idi kaamak dagiti dadduma nga adalan gapu iti reputa- sionna kas manangidadanes. (Ara. 9: 26, 27) Idi binalakadan ni Pablo da Bernabe ken Pedro maipapan iti umi- so a panangtrato dagiti Kristiano a Judio ken Gentil iti maysa ken may- sa, sipapakumbaba a nangipangag ni Bernabe. (Gal. 2:9, 11-14) Ipakita dagitoy a sumag- mamano nga ehemplo a talaga a nagbiag ni Berna- be maitunos iti kaipapanan ti naganna, nga "Anak ti Liwliwa."
ITI DALAN a magagaran ni Bernabe a mangidanon iti naimbag a damag kadagiti kalugaranna. Awan ti tiempo a sinayang da Bernabe ken Saulo apaman a nakasangpetda idiay Sala- mis, a maysa a siudad iti makindaya a tak- dang ti isla. Dagus nga "impakaammoda ti sao ti Dios kadagiti sinagoga dagiti Judio." (Ara. 13:5) Winanas da Bernabe ken Saulo ti intero a Chipre, a nalabit nangasabada kadagiti napapateg a siudad a nalabsanda. Depende iti ruta a nagnaanda, mabalin nga agarup 160 a kilometro ti pinagpagna dagi- toy a misionero! 6 Ti Chipre idi umuna a siglo ket naigamer iti ulbod a panagdaydayaw. Bimmatad daytoy a nangnangruna idi nakadanon da Bernabe ken Saulo idiay Pafo, iti makinlaud a kosta ti isla. Nakasabetda sadiay iti "maysa a Judio nga agnagan Bar-Jesus, a mangkukulam ken ulbod a propeta." Ken "kaduana ti prokonsul a ni Sergio Paulo, maysa a masirib a lalaki." Idi umuna a siglo, adu a natan-ok a Romano - uray ti "maysa a masirib a lalaki," a kas ken Sergio Paulo - ti masansan a makiuman iti salamangkero wenno astrologo tapno ag- patulongda nga agaramid kadagiti napateg a desision. Nupay kasta, naginteres ni Sergio Paulo iti mensahe ti Pagarian ket "magaga- ran a dumngeg iti sao ti Dios." Naburiboran iti daytoy ni Bar-Jesus, a pagaammo met iti propesional a naganna nga Elimas, a "Mang- kukulam," wenno "Salamangkero," ti kayatna a sawen. - Ara. 13:6-8. Iti nagkauna a lubong, nabumbuntog, ad-adda a makabannog, ken mabalin nga ad-adu ti ma- gastos iti panagdaliasat babaen ti pannagna ngem iti panagdaliasat babaen ti panaglayag. Ngem ti kakaisuna a pamay-an tapno makada- non iti adu a lugar ket babaen ti pannagna. Agarup 30 a kilometro iti kada aldaw ti kaba- elan a pagnaen ti maysa a tao. Sarakusokenna ti pudot ti init ken ti tudo, kasta met nga ibturanna ti nadagaang ken nalamiis a paniempo. Malak- sid iti dayta, mabalin a biktimaen pay dagiti tu- lisan. Kuna ni apostol Pablo nga iti masansan a panagbiahena, isu ket nakapasar iti 'peggad kadagiti karayan [ken] kadagiti tulisan.' - 2 Cor. 11:26. Adu ti nagkakamang a kalsada iti Imperio ti Roma. Kadagiti kangrunaan a kalsada, adda dagiti pagdagusan a maysa nga aldaw a pag- pagnaen ti kaadayo ti tunggal maysa. Sakbay a madanon ti sumaruno a pagdagusan, adda da- giti malabsan a taberna a mabalin a gumata- ngan kadagiti kangrunaan nga abasto. Kuna da- giti sekular a mannurat idi a panawen a dagiti pagdagusan ken taberna ket nakarugrugit, napu- sek kadagiti tattao, naagneb, ken adu ti timel- na. Dagitoy a lugar ti masansan a pappapanan dagiti tattao a dakes ti kabibiagna. Dagiti agay- aywan kadagiti pagdagusan masansan a taka- wanda dagiti agdaldaliasat ken mangituktukon- da pay iti serbisio dagiti balangkantis. Awan duadua a likliklikan dagiti Kristiano da- giti kasta a lugar aginggat' mabalin. Ngem no agdaliasatda kadagiti lugar nga awan ti pamilia wenno gagayyemda sadiay, mabalin nga awanen ti sabali a pagpilianda. 7 Ni Bar-Jesus ket bumusbusor iti mensa- he ti Pagarian. Kinapudnona, ti kakaisuna a pamay-an tapno masalaknibanna ti natu- ray a saadna kas mamalbalakad ni Sergio Paulo ket babaen ti 'pananglappedna iti prokonsul a mamati iti Apo.' (Ara. 13:8) Ngem saan nga ipalubos ni Saulo nga ibaw-ing ti salamangkero ti interes ni Sergio Paulo. Ania ngarud ti inaramid ni Kitaem ti kahon a "Kadagiti Sinagoga Dagiti Judio," iti panid 89. Ti Chipre ket adda iti sidong ti turay ti Senado ti Roma. Ti kangatuan nga opisial iti isla ket ti gobernador iti probinsia nga addaan iti saad kas prokonsul. 6, 7. (a) Siasino ni Sergio Paulo, ken apay a ginandat ni Bar-Jesus a lapdan a dumngeg iti naimbag a damag? (b) Kasano a sinumra ni Saulo ti ibubusor ni Bar-Jesus?
Saulo? Kuna ti salaysay: "Kinita ni Saulo a maawagan met iti Pablo ken napno iti nasantuan nga espiritu [ni Bar-Jesus], sa kinunana: 'Sika a napno iti kinasaur ken kinadakes, anak ti Diablo, kabusor ti amin a nalinteg, saanka kadi nga ag- sardeng a mangkillo kadagiti nalinteg a dalan ni Jehova? Dusaennaka ni Jeho- va ket mabulsekkanto, saanmonto a ma- kita ti lawag ti init iti mabayag a tiem- po.' Dagus a kimmudrep ti panagkitana agingga a saanen a makakita, ket nag- birbirok iti mangkibin kenkuana." Ania ti resulta dayta a milagro? "Idi nakita ti prokonsul ti napasamak, nagbalin a ma- namati, ta nagsiddaaw iti pannursuro ni Jehova." - Ara. 13:9-12. 8 Saan a nagbuteng ni Pablo ken ni Bar-Jesus. Umasping iti dayta, saantayo nga agbuteng no ikagumaan dagiti bu- musbusor a dadaelen ti pammati dagi- diay interesado iti mensahe ti Pagarian. Ngem 'kanayon koma a makaay-ayo ti pa- nagsasaotayo, ken natemplaan iti asin.' (Col. 4:6) Nupay kasta, saantay koma nga isardeng a kasabaan dagiti interesado a tattao tapno laeng maliklikan ti ibubu- sor. Ken saantay koma met a mabuteng a mangibutaktak iti ulbod a relihion, nga agtultuloy a 'mangkilkillo kadagiti nalinteg a dalan ni Jehova' kas iti inaramid ni Bar-Jesus. (Ara. 13:10) Kas ken Pablo, sapay koma ta situtured nga iwaragawagta- yo ti kinapudno ken danonentayo ti puso dagiti napudno a tattao. Ken uray no ti panangtulong kadatayo ti Dios ket saan a kas kabatad iti panangtulongna ken Pablo, masiguradotayo nga usaren ni Jehova ti nasantuan nga espirituna a mangyasideg kadagiti tattao a maikari nga umawat iti kinapudno. - Juan 6:44. Kas ken Pablo, situtured nga idepensatayo ti kinapudno no busorendatayo "Addaankayo iti Pammaregta" (Aramid 13:13-43) 9 Nabatad nga adda napasamak a panagbalbaliw idi pimmanaw dagiti lallaki idiay Pafo ket naglayagda idiay Perga, iti kosta ti Asia Menor, nga agarup 250 a ki- Manipud iti daytoy a tiempo, ni Saulo ket naawaganen iti Pablo. Adda dagiti agkuna nga inu- sarna daytoy a Romano a nagan kas panangpadayaw ken Sergio Paulo. Nupay kasta, ti agtul- tuloy a panangusarna iti nagan a Pablo uray idi nakapanawen idiay Chipre ipasimudaagna a ni Pablo, nga "apostol kadagiti nasion," inkeddengna nga usaren ti Romano a naganna. Maba- lin met nga inusarna ti nagan a Pablo gapu ta no ibalikas iti Griego ti Saulo a naganna iti Heb- reo, umarngi unay dayta iti pannakaibalikas ti maysa a Griego a sao a dakes ti kayuloganna. - Roma 11:13. 8. Kasanotayo a matulad ita ti kinatured ni Pablo? 9. Kasano a nangipasdek da Pablo ken Bernabe iti nagsayaat nga ulidan para kadagiti mangidadaulo iti kongregasion ita?
'NAPNO ITI RAG-O KEN NASANTUAN NGA ESPIRITU' 89 lometro ti kaadayona. Iti Aramid 13:13, naipabigbig daytoy a grupo kas "ni Pablo ken ti kakaduana." Ipasimudaag dagita a sasao a ni Pablo ti mangidadaulo idin iti aktibidad ti grupo. Nupay kasta, awan ti pakakitaan a nagimon ni Bernabe ken ni Pablo. Intultuloy ketdi dagitoy dua a lallaki ti nagtinnulong tapno maiba- nag ti pagayatan ti Dios. Nangipasdek da Pablo ken Bernabe iti nagsayaat nga ulidan para kadagiti mangidadaulo iti kongregasion ita. Imbes nga agiinnartap ken agpaimportanteda, masapul a laglagi- pen dagiti Kristiano dagitoy a sasao ni Je- sus: "Agkakabsatkayo amin." Sa innayonna: "Asinoman a mangitan-ok iti bagina, maipa- babanto, ket asinoman a mangipababa iti bagina, maitan-okto." - Mat. 23:8, 12. KADAGITI SINAGOGA DAGITI JUDIO "Panangummong" ti literal a kaipapanan ti "si- nagoga." Tuktukoyenna ti gimong wenno tarip- nong dagiti Judio sa idi agangay, tuktukoyennan ti lugar wenno patakder a pakaang-angayan da- gita a taripnong. 10 Apaman a nakasangpetda idiay Perga, simmina ni Juan Marcos kada Pablo ken Bernabe ket nagsubli idiay Jerusalem. Saan a nailawlawag no apay a bigla lat- tan a pimmanaw. Intultuloy da Pablo ken Bernabe ti nagdaliasat manipud Perga nga agturong idiay Antioquia ti Pisidia, a may- sa a siudad iti probinsia ti Galacia. Saan a nalaka daytoy a panagdaliasat yantangay ti Antioquia ti Pisidia ket agarup 1,100 a met- ro ti kangatona manipud iti patar ti baybay. Pagaammo met nga adu ti tulisan nga ag- tamtambang kadagiti magmagna iti napeg- gad a desdes ti bantay. Malaksid iti dayta, mabalin nga adda saksakiten ni Pablo iti daydi a tiempo. Mapapati a naipasdek dagiti sinagoga kaba- yatan wenno kalpasan la unay ti pannakaides- tiero dagiti Judio idiay Babilonia iti 70 a tawen. Agserbi ti sinagoga kas lugar a pagsursuruan, pagdaydayawan, pangibasaan iti Kasuratan, ken dita met a maidagadag kadagiti tattao nga iyap- likarda ti Kasuratan. Idi umuna a siglo C.E., adda sinagoga iti tunggal ili idiay Palestina. Kadagiti daddadakkel a siudad, saan laeng a maysa ti si- nagoga, ket idiay Jerusalem, nakaad-adu. Nupay kasta, kalpasan a nawayawayaan dagiti Judio manipud iti pannakaidestieroda idiay Babi- lonia, adda dagiti saan a nagsubli idiay Palesti- na. Adu ti napan kadagiti sabali a pagilian tapno agnegosio. Sipud idi maikalima a siglo B.C.E., ad- dan komunidad dagiti Judio iti 127 a distrito a sa- kup ti Imperio ti Persia. (Ester 1:1; 3:8) Idi aga- ngay, addan komunidad dagiti Judio iti intero a Mediteraneo. Dagitoy a naiwarawara a Judio na- ngipasdekda met kadagiti sinagoga iti sadino- man a nagnaedanda. 11 Idiay Antioquia ti Pisidia, simrek da Pablo ken Bernabe iti sinagoga kabaya- tan ti Sabbath. Kuna ti salaysay: "Kalpa- san ti pannakaibasa ti Linteg ken dagiti Propeta iti publiko, impaibaga kadakua- da dagiti mangidadaulo nga opisial iti si- nagoga: 'Lallaki, kakabsat, no addaankayo Kadagiti sinagoga, maibasa ken mailawlawag ti Linteg tunggal Sabbath. Ti agbasa iti Linteg agtakder iti plataporma, ket dagiti agdengngeg kenkuana nakatugawda iti sanguanan ken siki- gan ti plataporma. Siasinoman a deboto a Judio a lalaki ket mabalin a makiraman iti panagbasa, panangasaba, ken panangparegta. Ti surat ni Pablo kadagiti taga-Galacia ket naisu- rat sumagmamano a tawen kalpasanna. Iti dayta a surat, kinuna ni Pablo: "Gapu ta masakitak idi, naipakaammok kadakayo ti naimbag a damag iti umuna a gundaway." - Gal. 4:13. 10. Deskribirem ti kasasaad iti panagdaliasat manipud Perga agingga idiay Antioquia ti Pisidia. 11, 12. Iti panagpalawagna iti sinagoga idiay Antioquia ti Pisidia, kasano a tinukay ni Pablo ti interes dagiti agdengdengngeg kenkuana?
90 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS iti pammaregta kadagiti umili, ibagayo dayta.' " (Ara. 13:15) Timmakder ni Pablo ket nagsao. 12 Kastoy ti panangiruangan ni Pablo iti palawagna: "Dakayo a lallaki, Israelita ken dadduma pay nga agbuteng iti Dios, dumngegkayo." (Ara. 13:16) Judio ken pro- selita dagiti dumdumngeg ken Pablo. Kasano a tinukay ni Pablo ti interes dagitoy a tattao, a saan a mangbigbigbig iti akem ni Jesus iti panggep ti Dios? Umuna, ginup- gop ni Pablo ti pakasaritaan ti nasion dagiti Judio. Inlawlawagna no kasano a ni Je- hova "intan-okna ida bayat a nagnaedda kas ganggannaet idiay Egipto" ken no ka- sano nga "inan-anusanna ida idiay let-ang" iti unos ti 40 a tawen. Insalaysayna pay no kasano a natagikua dagiti Israelita ti Naikari a Daga ken no kasano nga "inted [ni Jehova] ti daga kas tawidda." (Ara. 13:17-19) Kuna dagiti dadduma a mabalin a nangadaw ni Pablo iti sumagmamano a teksto iti Kasuratan a kaibasbasa a sipipig- sa kas paset ti panangngilinda iti Sabbath. No kas pagarigan ta pudno dayta, may- sa pay dayta a pammaneknek a kabaelan ni Pablo nga 'aramiden ti amin tapno ma- tulonganna ti amin a kita ti tattao.' - 1 Cor. 9:22. 13 Masapul nga ikagumaantayo met a tukayen ti interes dagidiay makasa- baantayo. Kas pagarigan, no ammotayo ti relihion ti maysa a tao, makapilita- yo kadagiti topiko a nangnangruna a paginteresanna. Maysa pay, mabalintayo ti mangkotar kadagiti teksto iti Biblia a pamiliar kenkuana. Mabalin nga epekti- bo no bay-antayo nga isu ti mangbasa iti teksto iti mismo a Bibliana. Mangbirok- ka kadagiti pamay-an no kasanom a danonen ti puso dagiti agdengdengngeg kenka. 14 Insaruno nga inlawlawag ni Pablo no kasano a ti "mangisalakan, ni Jesus," nga inyam-ammo ni Juan a Mammautisar, ket nagtaud iti kapuonan dagiti ari ti Israel. Kalpasanna, dineskribir ni Pablo no kasano a napapatay ken napagungar ni Jesus. (Ara. 13:20-37) Kuna ni Pablo: "Ipakpakaammok kadakayo, . . . a mapakawan dagiti basolyo babaen ti ipapatay daytoy a tao, ken babaen kenkuana, maideklara nga awanan basol ti asinoman a mamati." Kalpasanna, impakdaar ti apostol kadagiti ag- dengdengngeg kenkuana: "Gapuna, agannadkayo tapno saan a mapasamak kada- kayo ti imbaga dagiti Propeta: 'Dakayo a mananglais, kitaenyo ket agsiddaaw ken mapukawkayo, ta adda trabaho nga ar-aramidek iti kaaldawanyo, trabaho a saan- yonto a pulos patien uray no detalyado nga isalaysay kadakayo ti asinoman.' " Na- kaskasdaaw ti reaksion dagiti dimngeg iti palawag ni Pablo. "Impakaasi dagiti tattao nga isalaysayda manen dagitoy iti sumaganad a Sabbath," kuna ti Biblia. Malaksid iti dayta, kalpasan ti gimong iti sinagoga, "adu a Judio ken proselita nga agdayda- yaw iti Dios ti simmurot kada Pablo ken Bernabe." - Ara. 13:38-43. "Mapankami Kadagiti Nasion" (Aramid 13:44-52) 15 Iti simmaganad a Sabbath, naguummong ti "dandani intero a siudad" tapno 13. Kasanotay a madanon ti puso dagiti agdengdengngeg kadatayo? 14. (a) Kasano nga inrugi ni Pablo ti palawagna maipanggep iti naimbag a damag mai- papan ken Jesus, ken ania a pakdaar ti impaayna? (b) Ania ti reaksion dagiti tattao iti pa- lawag ni Pablo? 15. Ania ti napasamak kalpasan ti panagpalawag ni Pablo iti Sabbath?
"Insungsongda ti pannakaidadanes da Pablo ken Bernabe... Nagtultuloy a napno dagiti adalan iti rag-o ken nasantuan nga espiritu." - Aramid 13:50-52
92 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS dumngegda ken Pablo. Saan a nagustuan daytoy ti dadduma kadagiti Judio ket "kinontra ken imbagada nga ulbod ti ibagbaga ni Pablo." Situtured a kinuna da Pablo ken Bernabe: "Masapul a maibaga nga umuna kadakayo ti sao ti Dios. Gapu ta laklaksidenyo dayta, ipakpakitayo a dikay maikari iti agnanayon a biag, isu a mapankami kadagiti nasion. Ta imbilin kadakami ni Jehova dagitoy a sa- sao: 'Dinutokanka kas silaw dagiti nasion, tapno agbalinka a pakaisalakanan agingga kadagiti ungto ti daga.' " - Ara. 13:44-47; Isa. 49:6. 16 Naragsakan dagiti dumdumngeg a Gentil, ket "nagbalin a manamati ti amin nga addaan iti umiso a kababalin nga umawat iti agnanayon a biag." (Ara. 13:48) Di nagbayag, nagsaknap ti sao ni Jehova iti intero a pagilian. Sabali ti reaksion dagiti Judio. Kas man la imbaga kadakuada dagiti misionero a nupay naisao nga umuna kadakuada ti Sao ti Dios, linaksidda ti Mesias isu a maikarida iti pana- ngukom ti Dios. Dagiti Judio sinugsoganda dagiti mararaem a babbai ken dagiti kangrunaan a lallaki "ket insungsongda ti pannakaidadanes da Pablo ken Berna- be ken pinaruarda ida kadagiti pagpatinggaan ti teritoriada." Ania ti inaramid da Pablo ken Bernabe? "Pinampagda ti tapok kadagiti sakada kas saksi maibusor kadakuada ket napanda idiay Iconio." Dita kadin a nagpatingga ti Kristianidad idiay Antioquia ti Pisidia? Saan! Dagiti adalan a nabati 'nagtultuloy a napnoda iti rag-o ken nasantuan nga espiritu.' - Ara. 13:50-52. 17 Adda napateg a leksion a masursurotayo iti inaramid dagitoy a matalek a Kristiano idi binusor ida dagiti tattao. Saantayo nga agsardeng a mangasaba uray no dagiti prominente a tattao iti daytoy a lubong paritandatayo a mangiwaraga- wag iti mensahetayo. Imutektekam met ta idi linaksid dagiti tattao idiay Antio- quia ti mensahe da Pablo ken Bernabe, "pinampagda ti tapok kadagiti sakada." Inaramidda daytoy saan a gapu ta makapungtotda kadagiti umili no di ket ipasi- mudaagna nga awan ti sungsungbatanda iti pagbanagan dagitoy a tattao. Naami- ris dagitoy a misionero a saanda a kontrolado ti reaksion dagiti sabsabali. Ti kabaelanda a kontrolen ket ti panagtultuloyda a mangasaba. Ket talaga a nanga- sabada idi nakadanonda idiay Iconio! 18 Dagiti ngay adalan a nabati idiay Antioquia? Pudno a bumusbusor dagiti tat- tao iti teritoriada ngem saan nga agpannuray ti rag-oda iti positibo a reaksion da- giti tattao. Kinuna ni Jesus: "Naragragsak ketdi dagidiay dumdumngeg iti sao ti Dios ken mangtungtungpal iti dayta!" (Luc. 11:28) Kasta ti inaramid dagiti kakab- sat idiay Antioquia ti Pisidia. 19 Kas kada Pablo ken Bernabe, kanayon a laglagipentayo a responsabilidadta- yo nga ikasaba ti naimbag a damag. Adda kadagiti tattao no awatenda wenno saan ti mensahetayo. No kasla saan a mangipangpangag dagidiay makasabaan- tayo, adda masursurotayo kadagiti adalan idi umuna a siglo. No apresiarentayo ti kinapudno ken agpaidalantayo iti nasantuan nga espiritu, maaddaantayo met iti rag-o uray no maipasangotayo iti ibubusor. - Gal. 5:18, 22. 16. Ania ti reaksion dagiti Judio iti agkakadagsen a sasao dagiti misionero, ken ania ti ina- ramid da Pablo ken Bernabe idi naidadanesda? 17-19. Kadagiti ania a pamay-an a matuladtayo ti nasayaat nga ulidan nga impasdek da Pablo ken Bernabe, ken kasano a maaddaantayo iti rag-o no aramidentayo dayta?
K A P I T U L O 1 2 'Iti Autoridad ni Jehova, Situtured nga Ikasaba ti Mensahe' Imparangarang da Pablo ken Bernabe ti kinapakumbaba, kinapinget, ken kinatured Naibatay iti Aramid 14:1-28 AGKAKARIBUSO dagiti tattao idiay Listra. Ti lalaki a pilay sipud pannakaya- nakna ket aglaglagto gapu iti rag-o kalpasan a pinaimbag ti dua a ganggan- naet. Nasdaaw dagiti tattao, ken adda maysa a padi a nangyeg kadagiti ko- rona nga agpaay kadagiti lallaki nga impagarupda kas dios. Agem-emmak dagiti baka bayat nga isagsagana ti padi ni Zeus a partien dagita kas daton. Tinubngar da Pablo ken Bernabe dagiti tattao gapu iti ar-aramidenda. Pini- sangda dagiti badoda sa nagdardarasda a nagturong kadagiti tattao ket im- pakpakaasida a saanda koma a pagdaydayawan ida, ngem nganngani saan- da a napawilan dagiti tattao. 2 Kalpasanna, simmangpet dagiti bumusbusor a Judio a naggapu idiay Iconio ken Antioquia ti Pisidia. Pinadakesda da Pablo ken Bernabe ket nag- balligida a nangsabidong iti isip dagiti taga-Listra. Dagiti tattao a mayat idi damo nga agdaydayaw kada Pablo ken Bernabe pinalikmutanda itan ni Pablo sa inuborda agingga a naawanan iti puot. Idi naipapasdan ti pungtot- da, ginuyodda ni Pablo nga impan iti ruar ti siudad gapu ta impagarupda a natayen. 3 Apay a timmaud ti kasta a nabara a pasamak? Ania ti masursuro dagiti manangiwaragawag iti naimbag a damag ita kadagiti pasamak a mainaig kada Bernabe, Pablo, ken kadagiti nalaka nga agbaliw ti panunotna nga umili ti Listra? Ken kasano a matulad dagiti Kristiano a panglakayen ti uli- dan nga impasdek da Bernabe ken Pablo bayat a sipipinget dagitoy a mata- lek a lallaki a nangitungpal iti ministerioda, nga "iti autoridad ni Jehova, situtured nga inkasabada ti mensahe?" - Ara. 14:3. "Adu . . . ti Nagbalin a Manamati" (Aramid 14:1-7) 4 Sumagmamano nga aldaw sakbayna, napapanaw da Pablo ken Bernabe idiay Antioquia ti Pisidia a siudad iti Roma kalpasan a riniribuk ida dagiti 1, 2. Ania dagiti agsasaruno a napasamak bayat ti kaadda da Pablo ken Bernabe idiay Listra? 3. Ania a salsaludsod ti usigentayo iti daytoy a kapitulo? 4, 5. Apay a napan da Pablo ken Bernabe idiay Iconio, ken ania ti napasamak sa- diay? 93
"Tallikudanyo dagitoy nga awan serserbina a banag ket agdayawkayo iti sibibiag a Dios, a nangaramid iti langit, [ken] daga." - Aramid 14:15
'ITI AUTORIDAD NI JEHOVA, SITUTURED NGA IKASABA TI MENSAHE' bumusbusor a Judio. Ngem saan a naupay dagitoy dua a lallaki no di ket "pinam- pagda ti tapok kadagiti sakada" maibusor kadagiti di mangipangpangag nga umili iti dayta a siudad. (Ara. 13:50-52; Mat. 10:14) Sikakalma a pimmanaw da Pablo ken Bernabe ken binay-andan a sagabaen dagiti tattao ti aniaman nga ipagteng ti Dios kadakuada. (Ara. 18:5, 6; 20:26) Saan a bimmaaw ti rag-o dagitoy dua a misionero bayat nga intultuloyda ti nagdaliasat tapno mangasaba. Nagdaliasatda iti agarup 150 a kilometro nga agpaabagatan a daya, ket nakadanonda iti nadam-eg a tanap a masarakan iti nagbaetan ti kabambantayan ti Taurus ken Sultan. 5 Idiay Iconio ti damo a simmardengan da Pablo ken Bernabe. Maysa dayta a lu- gar a nangtaginayon iti kultura dagiti Griego ken karaman dayta kadagiti kapat- gan a siudad iti Galacia a probinsia ti Roma. Agnanaed iti daytoy a siudad dagiti mabigbigbig a Judio ken dagiti adu a di-Judio a proselita. Sigun iti kaugalianda, simrek da Pablo ken Bernabe iti sinagoga ket inrugida ti nangasaba. (Ara. 13:5, 14) "Nagsayaat ti panagsaoda nga uray la adu a Judio ken Griego ti nagbalin a mana- mati." - Ara. 14:1. 6 Apay nga epektibo unay ti panangasaba da Pablo ken Bernabe? Adu ti ammo ni Pablo maipapan iti Kasuratan. Sisisigo a nagadaw iti historia, padto, ken iti Mo- saiko a Linteg tapno paneknekanna a ni Jesus ti naikari a Mesias. (Ara. 13:15-31; 26:22, 23) Nagsao met ni Bernabe iti wagas a mangipakita iti pannakaseknanna kadagiti tattao. (Ara. 4:36, 37; 9:27; 11:23, 24) Awan kadakuada ti nagpannuray iti bukodda a pannakaawat no di ket nagsaoda "iti autoridad ni Jehova." Iti pananga- sabam, kasanom a matulad dagitoy a misionero? Babaen ti panangaramidmo iti sumaganad: Kabesaduem ti Sao ti Dios. Mangpilika iti teksto iti Kasuratan a ma- balin a paginteresan dagiti dumngeg kenka. Mangpanunotka kadagiti praktikal a pamay-an no kasanom a liwliwaen dagiti makasabaam. Ken kanayon a mangisu- roka maibatay iti autoridad ti Sao ni Jehova, saan nga iti bukodmo a sirib. 7 Nupay kasta, saan nga amin idiay Iconio ket naragsakan a dimngeg iti imbaga da Pablo ken Bernabe. Intuloy ni Lucas: "Dagiti Judio a saan a namati sinugsogan ken inimpluensiaanda dagiti tattao kadagiti nasion a bumusor kadagiti kakab- sat." Nakita da Pablo ken Bernabe a nasken nga agtalinaedda tapno idepensada ti naimbag a damag, ket "nabayag a nagyanda idiay Iconio ket . . . situtured nga in- kasabada ti mensahe." Kas resultana, "nabingay ti adu a tattao ti siudad; adda dimmasig kadagiti Judio ken adda met kadagiti apostol." (Ara. 14:2-4) Iti kaalda- wantayo, kasta met laeng ti reaksion dagiti tattao iti naimbag a damag - pagkay- kaysaenna ti dadduma ken mangpataud iti pannakabingaybingay kadagiti sabsa- bali. (Mat. 10:34-36) No busorennaka ti pamiliam gapu ta impangagmo ti naimbag a damag, laglagipem a ti ibubusor ket masansan a maigapu iti di umiso nga impor- masion wenno pammardaya. Ti nasayaat a konduktam mabalin nga ilintegna ti di umiso a kapanunotanda ket inton agangay, lumukneng ti panagpuspuso dagiti bumusbusor kenka. - 1 Ped. 2:12; 3:1, 2. Kitaem ti kahon nga "Iconio - Siudad Dagiti Taga-Frigia," iti panid 96. 6. Apay nga epektibo ti panangisuro da Pablo ken Bernabe, ken kasanotay a matulad ida? 7. (a) Ania dagiti epekto ti naimbag a damag? (b) Ania ti rumbeng a laglagipem no busoren- naka ti pamiliam gapu iti panangipangagmo iti naimbag a damag? 95
96 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 8 Idi agangay, dagiti bumusbusor idiay Iconio inkeddengda nga uboren da Pab- lo ken Bernabe. Idi naipakaammo daytoy kadagiti dua a misionero, immakar- da iti sabali a teritoria. (Ara. 14:5-7) Kasta met laeng ti kinaannad dagiti ma- nangiwaragawag iti Pagarian ita. No agsao dagiti tattao iti maibusor kadatayo, agsaotayo a situtured. (Fil. 1:7; 1 Ped. 3:13- 15) Ngem no adda maipangpangta a kina- ranggas, liklikantayo ti mangaramid iti ba- nag a mangirisgo iti biagtayo wenno iti biag dagiti kapammatiantayo. - Prov. 22:3. ICONIO - SIUDAD DAGITI TAGA-FRIGIA Masarakan ti Iconio iti nangato, nasayaat ti pannakapadanumna, ken nabunga a tanap. Ma- sarakan daytoy a siudad iti nagsasapalan dagiti kalsada iti napateg a ruta ti negosio a mangiko- nektar iti Siria manipud iti Roma, Grecia, ken iti Asia a probinsia ti Roma. Daydayawen met dagiti taga-Iconio ni Cybele a diosa ti kinabunga a pagdaydayawan dagiti umili ti Frigia. Paset iti panagdaydayawda dagiti kauga- lian ken bambanag a naitulad iti panagdaydayaw dagiti Griego kabayatan ti panawen Helenistiko. Ti Iconio ket inturayan ti Roma idi 65 B.C.E. Idi umuna a siglo C.E., dimmakkel daytoy a siudad ken nagbalin a narang-ay a sentro ti negosio ken agrikultura. Nupay adda dagiti mabigbigbig a Ju- dio nga agnanaed iti Iconio, agparang a nata- ginayon ti siudad ti kultura a natawidda kada- giti Griego. Kinapudnona, ti salaysay iti Aramid tuktukoyenna dagiti umili a Judio ken "Griego." - Ara. 14:1. Ti Iconio ket masarakan iti beddeng a nagba- etan ti Licaonia ken Frigia a rehion ti Galacia. Si- gun iti dadduma a nagkauna a mannurat, a pa- kairamanan da Cicero ken Strabo, ti Iconio ket maysa a siudad iti Licaonia. No kitaen iti mapa, daytoy a siudad ket talaga nga adda iti Licaonia. Ngem iti salaysay ti Aramid, ti Iconio ket saan a paset ti Licaonia, a pakaus-usaran ti "lenggua- he a Licaonia." (Ara. 14:1-6, 11) Gapu iti daytoy, kuna dagiti kritiko a saan nga umiso ti linaon ti libro nga Aramid. Nupay kasta, idi 1910, nakaka- bakab dagiti arkeologo kadagiti naikitikit iti day- ta a siudad a mangipakita a Frigiano ti nausar a lengguahe idiay Iconio iti unos ti dua a siglo kal- pasan ti isasarungkar sadiay da Pablo ken Ber- nabe. Gapuna, umiso ti kinuna ti mannurat iti Aramid a ti Iconio ket saan a maysa kadagiti siu- dad ti Licaonia. "Agdayawkayo iti Sibibiag a Dios" (Aramid 14:8-19) 9 Napan da Pablo ken Bernabe idiay Lis- tra, a maysa a kolonia ti Roma nga aga- rup 30 a kilometro ti kaadayona iti abaga- tan a laud ti Iconio. Napigsa ti singgalut ti Listra ken Antioquia ti Pisidia ngem, saan a kas idiay Antioquia, awan ti prominente a komunidad dagiti Judio idiay Listra. Li- caonia ti pagsasao dagiti umili nupay ma- balin nga agsasaoda iti Griego. Nangasaba da Pablo ken Bernabe kadagiti publiko a lu- gar nalabit gapu ta awan ti sinagoga sadiay. Bayat ti kaadda ni Pedro idiay Jerusalem, isu ket nangpaimbag iti lalaki a nayanak a pilay. Idiay Listra, nangpaimbag ni Pablo iti maysa a lalaki a pilay sipud pannakayanak- na. (Ara. 14:8-10) Gapu iti milagro nga inara- mid ni Pedro, adu ti nagbalin a manamati. (Ara. 3:1-10) Ngem sabali ti resulta ti milagro nga inaramid ni Pablo. 10 Kas nadakamat iti umuna a parapo, idi naglaglagto ti lalaki a pilay gapu ta maka- pagnan, dagiti pagano idiay Listra impaga- rupda a dagus a ni Bernabe ket isu ni Zeus a kangatuan kadagiti didiosen, ket ni Pablo isu ni Hermes nga anak ni Zeus ken panna- kangiwat dagiti didiosen. (Kitaem ti kahon a "Ti Listra ken ti Kulto da Zeus ken Her- mes," iti panid 97.) Nupay kasta, sipipinget nga inlawlawag da Bernabe ken Pablo a ti si- 8. Apay a pimmanaw da Pablo ken Bernabe idiay Iconio, ken ania ti masursurotayo iti ulidanda? 9, 10. Sadino ti ayan ti Listra, ken ania ti ammo- tayo maipapan kadagiti aggigian sadiay?
nao ken inaramidda ket saan a babaen ti autoridad dagiti didiosen dagiti pagano no di ket babaen ti autoridad ni Jehova, ti ka- kaisuna a pudno a Dios. - Ara. 14:11-14. 11 Iti laksid dagiti dramatiko a kasasaad, inkagumaan latta da Pablo ken Bernabe a danonen ti puso dagiti agdengdengngeg ka- dakuada iti kasayaatan a pamay-an. Maina- ig iti daytoy a pasamak, insurat ni Lucas ti maysa nga epektibo a pamay-an ti panangi- kasaba iti naimbag a damag kadagiti pagano. Imutektekam no kasano a dinanon da Pab- lo ken Bernabe ti puso dagiti agdengdeng- ngeg kadakuada: "Apay nga ar-aramidenyo dagitoy? Tattaokami met nga addaan pagka- puyan a kas kadakayo. Ibagbagami ti naim- bag a damag kadakayo, tapno tallikudanyo dagitoy nga awan serserbina a banag ket ag- dayawkayo iti sibibiag a Dios, a nangaramid iti langit, daga, ken baybay agraman ti amin a banag a linaonda. Kadagiti napalabas a henerasion, pinalubosanna ti amin a nasion a mangaramid iti kaykayatda, ngem nang- ted iti panangsaksi iti bagina babaen ti na- sayaat nga ar-aramidna, nga ipapaayannaka- yo iti tudo manipud langit ken adu nga apit, a pempennekennakayo iti taraon ken parpa- ragsakenna ti pusoyo." - Ara. 14:15-17. 12 Ania dagiti masursurotayo kadagitoy a mamagpanunot a sasao? Umuna, saan nga imbilang da Pablo ken Bernabe a natan- tan-okda ngem kadagiti agdengdengngeg ka- dakuada. Saanda nga inayonan ti pagarup dagiti tattao maipapan kadakuada. Imbes ketdi, sipapakumbaba nga inaklonda nga addaanda met kadagiti pagkapuyan kas ka- dagiti pagano a dumdumngeg kadakuada. Pudno nga immawat da Pablo ken Bernabe iti nasantuan nga espiritu ken nawayawaya- andan manipud kadagiti ulbod a pannursu- ro. Addaanda pay iti namnama a makipag- turay ken Kristo. Ngem ammoda a dagiti 11-13. (a) Ania ti imbaga da Pablo ken Bernabe kadagiti umili iti Listra? (b) Ania ti masursurota- yo kadagiti sasao da Pablo ken Bernabe? TI LISTRA KEN TI KULTO DA ZEUS KEN HERMES Ti Listra ket masarakan iti naiputputong a ta- nap nga adayo manipud kadagiti kangrunaan a kalsada. Intuding ni Cesar Augusto dayta a siu- dad kas kolonia ti Roma ken pinanagananna iti Julia Felix Gemina Lustra. Adda dagiti soldado a naidestino iti dayta tapno masalakniban ti pro- binsia ti Galacia manipud kadagiti tribu iti ban- tay. Gapuna, naiturayan daytoy a siudad sigun iti tradisional nga organisasion sibiko ti Roma, a da- giti opisialna ket addaan kadagiti titulo a Latin. Ngem uray pay kasta, nataginayon dagiti umili ti Listra ti adu kadagiti kulturada. Nagtalinaed day- ta nga ad-adda a Licaonia imbes a Romano, ket kinapudnona, Licaonia ti lengguahe dagiti kang- runaan a karakter a nadakamat iti salaysay ti Aramid. Karaman kadagiti nakabakab dagiti arkeologo iti nagkauna a Listra dagiti kitikit a tumukoy ka- dagiti "papadi ni Zeus" ken ti estatua ti didiosen a ni Hermes. Adda pay nadiskobreda nga altar da Zeus ken Hermes iti dayta a lugar. Ti estoria nga insurat ti Romano a dumadaniw a ni Ovid (43 B.C.E. agingga iti 17 C.E.) ket ma- ngipaay iti kanayonan nga impormasion maipa- pan iti salaysay ti Aramid. Sigun ken Ovid, da Jupiter ken Mercury a didiosen dagiti Romano a katupag ti didiosen dagiti Griego a da Zeus ken Hermes, ket nagpammarang kas tao idi sim- marungkarda iti katurturodan ti Frigia. Napan- da kadagiti rinibu a pagtaengan ngem awan ti nangpasangbay kadakuada. Dagiti laeng nata- engan nga agassawa a da Philemon ken Bau- cis ti nangpastrek kadakuada iti nanumo a pag- taenganda. Kas resultana, pinagbalin da Zeus ken Hermes ti pagtaenganda kas maysa a tem- plo a naaramid iti marmol ken balitok ket dagiti agassawa ti nagserbi kas padi, sa dinadaelda ti pagtaengan dagiti saan a nangsangaili kadakua- da. "No nalagip dagiti tattao idiay Listra dayta nga estoria idi nakitada a pinaimbag da Pablo ken Bernabe ti pilay a lalaki," kuna ti The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting, "di pakas- daawan a kayatda nga abrasaen ida babaen ti panagdatonda."
98 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS umili iti Listra mabalinda met ti maaddaan kadagiti kastoy a sagut no agtulnogda ken Kristo. 13 Ania ti panangmatmattayo kadagiti tattao a makasabaantayo? Ibilangtayo kadi nga awan ti nakaidumaanda kadatayo? Bayat a tultulongantayo dagiti sabsabali a mangammo kadagiti kinapudno a linaon ti Sao ti Dios, tultuladentayo kadi da Pab- lo ken Bernabe a nagkedked a maidaydayaw? Ni Charles Taze Russell, a nalaing a mannursuro ken nangidaulo iti trabaho a panangasaba iti maud-udi a paset ti mai- ka-19 ken rugrugi ti maika-20 a siglo, ket nagsayaat nga ulidan no maipapan iti day- toy a banag. Insuratna: "Dimi kayat nga idaydayaw ti bagimi ken dagiti insuratmi; saanmi met a kayat ti maawagan iti Reverend wenno Rabbi." Ti kinapakumbaba ni Kabsat Russell ket umarngi iti kinapakumbaba da Pablo ken Bernabe. Umasping iti dayta, ti panggeptayo a mangasaba ket saan a tapno maidaydayaw ti bagbagitayo no di ket tapno tulongantayo dagiti tattao nga umadani "iti sibibiag a Dios." 14 Usigentayo ti maikadua a masursurotayo kadagita a sasao. Mannakibagay da Pablo ken Bernabe. Saan a kas kadagiti Judio ken proselita idiay Iconio, dagi- ti umili iti Listra ket bassit wenno awan pay ketdi ti ammoda maipapan iti Ka- suratan wenno iti pannakilangen ti Dios iti nasion ti Israel. Nupay kasta, dagiti dumdumngeg kada Pablo ken Bernabe ket agnanaed kadagiti kataltalonan. Kalka- lainganna ti paniempo ken nadam-eg ti daga idiay Listra. Nawadwad ti pammanek- nek a mangipakita no ania dagiti kualidad ti Namarsua. Naipalgak dagita kadagiti bambanag a kas kadagiti nabunga a panawen, ket daytoy ti inusar dagiti misione- ro a manggutugot kadagiti tattao nga agpanunot. - Roma 1:19, 20. 15 Kabaelantay kadi met ti agbalin a mannakibagay? Mabalin a maymaysa a kita ti bin-i ti imula ti maysa a mannalon kadagiti nagduduma a talon, ngem saan nga agpapada ti pamay-anna a mangsukay iti daga. Adda dagiti talon a naruka ken mabalinen a mulaan. Adda met dagiti talon a nasken a sukayen pay. Umasping iti dayta, maymaysa a kita ti bin-i ti imulmulatayo, nga isu ti mensahe ti Pagarian a masarakan iti Sao ti Dios. Ngem no tuladentayo da Pablo ken Bernabe, ikaguma- antayo a tarusan ti kasasaad ken ti relihion a nabangonan dagiti tattao a makasa- baantayo. Daytoy ti pangibatayantayo no kasanotayo nga ipakaammo ti mensahe ti Pagarian. - Luc. 8:11, 15. 16 Adda pay maikatlo a masursurotayo iti salaysay mainaig kada Pablo, Bernabe, ken kadagiti umili ti Listra. Nupay ar-aramidentayo ti amin a kabaelantayo, mapa- rut no dadduma wenno matnag iti kabatuan ti bin-i nga immulatayo. (Mat. 13:18- 21) Saanka a maupay no mapasamak dayta. Kas iti impalagip ni Pablo idi agangay kadagiti adalan idiay Roma, 'tunggal maysa kadatayo [agraman dagiti tattao a pa- ngidanonantayo iti Sao ti Dios] ket manungsungbatto iti Dios.' - Roma 14:12. "Intalekda Ida ken Jehova" (Aramid 14:20-28) 17 Kalpasan ti panangguyod dagiti taga-Licaonia ken Pablo agingga iti ruar ti Lis- 14-16. Ania ti maikadua ken maikatlo a leksion a masursurotayo iti imbaga da Pablo ken Bernabe kadagiti umili iti Listra? 17. Kalpasan ti ipapanawda idiay Derbe, sadino ti napanan da Pablo ken Bernabe, ken apay?
'ITI AUTORIDAD NI JEHOVA, SITUTURED NGA IKASABA TI MENSAHE' tra sa pinanawanda gapu ta impagarupda a natayen, isu ket linikmut dagiti ada- lan ken tinulonganda a timmakder. Imyan ni Pablo iti maysa a siudad. Kabigatan- na, nagdaliasatda ken Bernabe iti 100 a kilometro nga agturong idiay Derbe. Na- rigatan la ketdi ni Pablo iti daytoy a panagdaliasat ta nakaut-ut-ot pay laeng ti bagina gapu iti pannakauborna sumagmamano laeng nga oras sakbayna. Ngem napingetda latta a dua ken Bernabe ket idi nakadanonda idiay Derbe, nakaara- midda iti 'adu nga adalan.' Kalpasanna, imbes a manglintegda iti dalan nga agsub- li idiay Antioquia ti Siria a pagdagdagusanda, "nagsublida idiay Listra, Iconio, ken Antioquia [ti Pisidia]." Ania ti panggepda? Tapno 'pabilgenda dagiti adalan, ken pa- regtaenda ida nga agtalinaed iti pammati.' (Ara. 14:20-22) Anian a nagsayaat nga ulidan ti imbati da Pablo ken Bernabe! Inyun-unada ti pagsayaatan ti kongrega- sion imbes a ti bukodda a pagnam-ayan. Kasta met laeng ti ar-aramiden dagiti ag- daldaliasat a manangaywan ken misionero iti moderno a panawen. 18 Malaksid iti panangpabilegda kadagiti adalan babaen ti sao ken ulidanda, nangdutok da Pablo ken Bernabe "kadagiti panglakayen iti tunggal kongregasion." Uray no 'imbaon ida ti nasantuan nga espiritu' iti daytoy a panagdaliasat kas mi- sionero, nagkararag ken nagayunar latta da Pablo ken Bernabe idi "intalekda ida [dagiti panglakayen] ken Jehova." (Ara. 13:1-4; 14:23) Kasta met laeng ti maar-ara- mid ita. Sakbay a mangaramid iti rekomendasion, agkararag nga umuna ti bagi dagiti panglakayen sa tingitingenda no maragragpat met laeng ti maysa a kabsat a lalaki dagiti kualipikasion a nailanad iti Kasuratan. (1 Tim. 3:1-10, 12, 13; Tito 1: 5-9; Sant. 3:17, 18; 1 Ped. 5:2, 3) Saan a ti kapaut ti panagserbina kas Kristiano ti kangrunaan a pakaibatayan no isu ket kualipikado. Imbes ketdi, makita no kasa- no ti panagandar ti nasantuan nga espiritu iti biagna babaen ti panagsasao, kaba- balin, ken reputasionna. Ti panagtignayna maitunos kadagiti Nainkasuratan a kualipikasion agpaay kadagiti manangaywan ti mangikeddeng no isu ket kualipi- kado a mangipastor iti arban. (Gal. 5:22, 23) Dagiti manangaywan iti sirkito ti ma- kinresponsabilidad kadagita a panangdutok. - Idilig ti 1 Timoteo 5:22. 19 Ammo dagiti nadutokan a panglakayen a manungsungbatda iti Dios iti wagas ti panangtratoda iti kongregasion. (Heb. 13:17) Kas kada Pablo ken Bernabe, dagiti panglakayen ti mangidadaulo iti trabaho a panangasaba. Pabpabilgenda dagiti pa- dada nga adalan babaen ti sasaoda. Ken situtulokda a mangyun-una iti pagsayaa- tan ti kongregasion imbes a ti bukodda a pagnam-ayan. - Fil. 2:3, 4. 20 Idi nakasubli met laengen da Pablo ken Bernabe idiay Antioquia ti Siria a pag- dagdagusanda kas misionero, impadamagda "ti adu a banag nga inaramid ti Dios babaen kadakuada, nga inlukatna kadagiti nasion ti ruangan tapno awatenda ti pammati." (Ara. 14:27) No basaentayo ti maipapan iti matalek a panagserbi da- giti kakabsattayo iti pammati ken no makitatayo ti panangbendision ni Jehova iti panagreggetda, mapabilegtayo nga agtultuloy 'a situtured a mangikasaba iti mensahe, iti autoridad ni Jehova.' 18. Ania ti nairaman iti pannakadutok dagiti panglakayen? 19. Ammo dagiti panglakayen a manungsungbatda iti ania, ken kasanoda a tultuladen da Pablo ken Bernabe? 20. Kasanotayo a mabenepisiaran no basaentayo ti maipapan iti matalek a panagserbi da- giti kakabsattayo? 99
B E N N E G 5 ˙ A R A M I D 1 5 : 1 - 3 5 "NAGUUMMONG DAGITI APOSTOL KEN PANGLAKAYEN" ARAMID 15:6 Adda bimmangon a nabara nga isyu a mabalin a mangdada- el iti talna ken panagkaykaysa dagiti kongregasion. Siasino ti pagpatulongan ken pagpaiwanwanan dagiti kongregasion tap- no marisut dayta nga isyu? Iti daytoy a benneg, maammuan- tayo no kasano a naorganisar ti kongregasion idi umuna a sig- lo, nga agserbi kas padron wenno pagtuladan agpaay kadagiti adipen ti Dios iti moderno a panawen.
K A P I T U L O 1 3 "Saanda nga Agkikinnaawatan" Naidatag iti bagi a manarawidwid ti isyu maipapan iti panagpakugit Naibatay iti Aramid 15:1-12 KASUBSUBLI pay laeng da Pablo ken Bernabe iti Antioquia a siudad iti Siria manipud iti damo a panagdaliasatda kas misionero. Maragragsakanda ta ni Jehova "inlukatna kadagiti nasion ti ruangan tapno awatenda ti pammati." (Ara. 14:26, 27) Malaksid iti dayta, naikasaban ti naimbag a damag iti intero nga Antioquia ket "nakaad-adu" a Gentil ti nainayon iti kongregasion sadiay. - Ara. 11:20-26. 2 Ti makapagagar a damag maipapan iti daytoy nga iyaadu dagiti manamati ket mabiiten a dumanon idiay Judea. Ngem imbes a maragsakan ti amin iti daytoy nga irarang-ay, nabatad a kasapulan a mangaramidda iti desision mai- papan iti isyu mainaig iti panagpakugit. Ania ti rumbeng a relasion dagiti ma- namati a Judio ken di Judio, ken kasano koma ti panangmatmat dagiti di Judio iti Mosaiko a Linteg? Ti isyu ket nangpataud iti nakaro a di panagkikin- naawatan a mabalin a mamagbibingaybingay iti kongregasion Kristiano. Ka- sano a marisut daytoy a parikut? 3 Adu ti masursurotayo a napateg a leksion bayat nga usigentayo daytoy a salaysay iti libro nga Aramid. Dagitoy ti tumulong kadatayo nga agtignay a na- insiriban no kas pagarigan ta adda tumaud nga isyu a mamagbibingaybingay kadatayo ita. Malaksid no "Makugitkayo" (Aramid 15:1) 4 Insurat ni adalan a Lucas: "Adda simmangpet a lallaki manipud Judea ket insuroda kadagiti kakabsat: 'No saankayo a makugit sigun iti kaugalian ni Moises, saankayo a maisalakan.' " (Ara. 15:1) Saan a nadakamat no dagitoy "a lallaki manipud Judea" ket dati a Fariseo sakbay a nagbalinda a Kristiano ngem agparang a naimpluensiaanda iti sekta dagiti Judio a nalabes ti pana- ngipaannurotda iti Linteg. Malaksid iti dayta, mabalin nga imbilangda ti bag- bagida kas pannakangiwat dagiti apostol ken panglakayen idiay Jerusalem. (Ara. 15:23, 24) Ngem apay nga itantandudo pay laeng dagiti manamati a Ju- dio ti panagpakugit idinto ta 13 a tawen sakbayna, imbilin ti Dios ken apostol 1-3. (a) Ania ti timmaud a kasasaad a mabalin a mangbingaybingay iti nagkauna a kongregasion Kristiano? (b) Kasanotayo a mabenepisiaran no adalentayo daytoy a salaysay iti libro nga Aramid? 4. Ania a di umiso a kapanunotan ti itantandudo dagiti dadduma a manamati, ken ania a saludsod ti patauden daytoy? 101
102 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Pedro a maawaten dagiti di nakugit a Gentil iti kongregasion Kristiano? - Ara. 10:24- 29, 44-48. 5 Mabalin nga adu ti makagapu. Nalabit a ti maysa ket gapu ta ni Jehova a mismo ti nangibilin iti panagpakugit, ken tanda dayta ti naisangsangayan a relasion ken- kuana. Ti panagpakugit ket nangrugi ken Abraham ken iti sangakabbalayanna, sak- bay pay a naited ti Linteg ti tulag ngem nagbalin dayta a paset ti Linteg idi agangay. (Lev. 12:2, 3) Iti sidong ti Mosaiko a Linteg, masapul a makugit uray dagiti ganggan- naet tapno mabalinda ti makiraman kadagiti dadduma nga aktibidad a kas iti pan- nangan iti tinapay a maidasar iti Paskua. (Ex. 12:43, 44, 48, 49) Wen, para kadagiti Judio, narugit ken makarimon ti maysa a lalaki a di nakugit. - Isa. 52:1. 6 Kasapulan ngarud ti pammati ken kinapakumbaba iti biang dagiti manamati a Judio tapno maawatda ti baro a pannursuro. Ti Linteg ti tulag ket nasuktanen iti baro a tulag. Gapuna, ti maysa a tao ket saanen nga automatiko nga agbalin a ka- meng ti ili ti Dios uray no nayanak kas Judio. Iti met biang dagiti Judio a Kristia- no nga agnanaed kadagiti komunidad dagiti Judio - kas kadagiti manamati idiay Judea - kasapulan ti tured iti panangipaduyakyak a mamatida ken Kristo ken iti panangawat kadagiti di nakugit a Gentil kas kapammatianda. - Jer. 31:31-33; Luc. 22:20. 7 Siempre, saan a nagbalbaliw dagiti pagalagadan ti Dios. Kas pammaneknek a pudno daytoy, nairaman iti baro a tulag ti anag ti Mosaiko a Linteg. (Mat. 22:36-40) No maipapan iti panagpakugit, kas pagarigan, insurat ni Pablo idi agangay: "Ti ag- payso a Judio ket makita iti adda iti pusona, ken ti pannakakugitna ket iti puso ba- baen ti espiritu, saan a babaen ti naisurat a linteg." (Roma 2:29; Deut. 10:16) Saan a natarusan dagitoy a "lallaki manipud Judea" ti kinapudno no di ket impapilitda a ti Dios dina pulos winaswas ti linteg mainaig iti panagpakugit. Dumngegda ngata iti panangilawlawag? 'Saan a Panagkikinnaawatan ken Pannakisupiat' (Aramid 15:2) 8 Intuloy ni Lucas: "Gapu ta saanda nga agkikinnaawatan ken makisupsupiat ka- dakuada [dagiti simmangpet a lallaki] da Pablo ken Bernabe, naibaon da Pablo, Bernabe, ken ti dadduma pay a kakabsat a mapan kadagiti apostol ken panglaka- Kitaem ti kahon a "Ti Pannursuro Dagiti Mangan-annurot iti Judaismo," iti panid 103. Ti tulag mainaig iti panagpakugit ket saan a paset ti Abrahamiko a tulag, nga agaplikar pay laeng agingga iti kaaldawantayo. Naipatungpal ti Abrahamiko a tulag idi 1943 B.C.E. idi a ni Abraham, a maaw-awagan pay laeng iti Abram, ket bimmalasiw iti Eufrates nga agtu- rong iti Canaan. Agtawen idin ni Abraham iti 75. Naited ti tulag mainaig iti panagpakugit idi 1919 B.C.E., idi agtawenen ni Abraham iti 99. - Gen. 12:1-8; 17:1, 9-14; Gal. 3:17. 5, 6. (a) Apay a ti dadduma a Judio a Kristiano kayatda a salimetmetan ti panagpakugit? (b) Ti kadi tulag mainaig iti panagpakugit ket paset ti Abrahamiko a tulag? Ilawlawagmo. (Kitaem ti footnote.) 7. Ania dagiti kinapudno a saan a natarusan dagiti "lallaki manipud Judea"? 8. Apay a nayuman iti bagi a manarawidwid idiay Jerusalem ti isyu mainaig iti panagpaku- git?
"SAANDA NGA AGKIKINNAAWATAN" 103 yen idiay Jerusalem tapno isaludsodda daytoy a banag." (Ara. 15:2) Ti 'saan a pa- nagkikinnaawatan ken pannakisupiat' iyanninawna ti natibker a pagtaktakderan ken kombiksion ti agsumbangir a dasig, ket saan a kabaelan a risuten dayta ti kon- gregasion iti Antioquia. Tapno maadda ti talna ken panagkaykaysa, nainsiriban nga inkeddeng ti kongregasion nga iyumanda dayta a banag "kadagiti apostol ken pang- lakayen idiay Jerusalem," a mangbukel idi iti bagi a manarawidwid. Ania ti masur- surotayo kadagiti panglakayen idiay Antioquia? 9 Ti maysa a napateg a leksion a masursurotayo ket nasken nga agtalektayo iti or- ganisasion ti Dios. Usigem daytoy: Ammo dagiti kakabsat idiay Antioquia a bin-ig a Judio a Kristiano ti mangbukel iti bagi a manarawidwid. Kaskasdi, nagtalekda iti dayta a bagi a mangrisut iti isyu mainaig iti panagpakugit maibatay iti Kasuratan. Apay? Agtalek ti kongregasion a ni Jehova iturtu- rongna ti bambanag babaen ti nasantuan nga espirituna ken babaen ti Ulo ti kongrega- sion Kristiano, a ni Jesu-Kristo. (Mat. 28:18, 20; Efe. 1:22, 23) No adda tumaud a napa- teg nga isyu iti kaaldawantayo, tuladentayo ti nagsayaat nga ulidan dagiti manamati idiay Antioquia babaen ti panagtalek iti organisa- sion ti Dios ken iti Bagi a Manarawidwid da- giti napulotan a Kristiano. TI PANNURSURO DAGITI MANGAN-ANNUROT ITI JUDAISMO Uray idi natinongen ti bagi a manarawidwid idi umuna a siglo ti isyu mainaig iti panagpakugit, adda latta sumagmamano nga indibidual nga agkunkuna a Kristiano a mangipappapilit iti pa- nagpakugit. Inawagan ida ni apostol Pablo kas "sinankakabsat" a mayat a 'manglibeg iti naim- bag a damag maipapan iti Kristo.' - Gal. 1:7; 2:4; Tito 1:10. 10 Mapalagipantayo met iti kinapateg ti ki- napakumbaba ken kinaanus. Dinutokan a mismo ti nasantuan nga espiritu da Pablo ken Bernabe a mapan kadagiti nasion, ngem saanda nga inusar ti autoridadda a mangri- sut iti daydi met laeng a kanito iti isyu idiay Antioquia mainaig iti panagpakugit. (Ara. 13: 2, 3) Kanayonanna, insurat ni Pablo idi aga- ngay: "Napanak [idiay Jerusalem] gapu ta na- ipalgak a mapanak" - a mangipakita iti pana- ngiwanwan ti Dios iti daytoy a banag. (Gal. 2:2) Ikagkagumaan met ita dagiti panglaka- yen ti agbalin a napakumbaba ken naanus no adda tumaud nga isyu a mabalin a ma- magsisinasina iti kongregasion. Imbes nga Ni Tito, a maysa a Kristiano a Griego ken nag- balin a mapagtalkan a kadua ken pannakabagi ni Pablo, ket agparang a maysa kadagiti naibaon. (Gal. 2:1; Tito 1:4) Isu ket nagsayaat a pagarigan ti di nakugit a Gentil a napulotan iti nasantuan nga espiritu. - Gal. 2:3. 9, 10. Kasano a nangibati iti nasayaat nga uli- dan para kadatayo ita dagiti kakabsat idiay Antioquia kasta met da Pablo ken Bernabe? Agparang a dagiti mangan-annurot iti Judais- mo panggepda nga ay-aywen dagiti Judio, tap- no isardeng dagitoy a Judio ti naranggas a pa- nangbusorda kadagiti Kristiano. (Gal. 6:12, 13) Isursuro dagiti mangan-annurot iti Judaismo a ti kinalinteg ket agpannuray iti panangalagad iti Mosaiko a Linteg no kadagiti banag a kas iti ta- raon, panagpakugit, ken dagiti piesta dagiti Ju- dio. - Col. 2:16. Di ngarud pakasdaawan a dagidiay mamati kadagiti kasta a kapanunotan ket saan a kom- portable a makilangen kadagiti manamati a Gentil. Nakalkaldaang ta uray ti dadduma ka- dagiti mararaem a Kristiano a Judio ket adda- an met iti kasta a di umiso a karirikna. Kas pa- garigan, idi simmarungkar idiay Antioquia dagiti pannakabagi ti kongregasion iti Jerusalem, sa- anda a nakipulapol kadagiti Gentil a kakabsat- da. Uray ni Pedro, a makilanglangen idi kadagiti Gentil, ket immadayo ken dina pay ketdin kayat ti makipangan kadagiti Gentil idi simmangpet dagidiay naggapu sadi Jerusalem. Wen, sina- lungasingna dagiti prinsipio nga inkalinteganna idi. Dayta ti gapuna nga isu ket siiinget a tinub- ngar ni Pablo. - Gal. 2:11-14.
104 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS ipapilitda dagiti kapanunotanda, agpannurayda ken Jehova babaen ti panagkonsul- tada iti Kasuratan ken iti instruksion ken panangiwanwan nga ipapaay ti matalek nga adipen. - Fil. 2:2, 3. 11 Iti dadduma a kasasaad, mabalin a nasken nga aguraytayo agingga nga ipaay ni Jehova ti nalawlawag a pannakaawat iti maysa a banag. Laglagipem a dagiti kakab- sat idi panawen ni Pablo ket naguray agingga idi agarup 49 C.E. - dandani 13 a ta- wen ti napalabas manipud iti pannakapulot ni Cornelio idi 36 C.E. - sakbay a rinisut ni Jehova ti isyu no masapul a makugit dagiti Gentil. Apay a nagbayag a narisut day- ta nga isyu? Nalabit kayat ti Dios nga ikkan dagiti napasnek a Judio iti umdas a pa- nawen a mangawat iti dakkel a panagbalbaliw iti panangmatmatda. Wen ta saan a bassit a banag ti pannakawaswas ti 1,900 ti kabayagnan a tulag mainaig iti panag- pakugit a naited iti ipatpategda nga ama a ni Abraham! - Juan 16:12. 12 Anian a pribilehio ti agpaisuro ken agpasukog iti naanus ken naasi a nailangi- tan nga Amatayo! Dagiti resultana ket kanayon a nasayaat ken kanayon a pagimba- gantayo. (Isa. 48:17, 18; 64:8) Gapuna, saantay koma a sitatangsit nga ipapilit dagiti kapanunotantayo wenno agreklamo no adda dagiti panagbalbaliw iti organisasion wenno no mabalbaliwan ti pannakailawlawag ti sumagmamano a teksto. (Ecl. 7:8) No madlawmo nga adda uray bassit laeng a kasta a tendensiam, nainkararagan nga utobem dagiti naintiempuan a prinsipio a masarakan iti Aramid kapitulo 15. 13 Nasken ti kinaanus no iyadalantayo iti Biblia dagiti tattao a marigatan a mang- tallikud kadagiti ipatpategda a palso a sursuro wenno di nainkasuratan a kostum- bre. Kadagiti kasta a kasasaad, mabalin a saan nga insigida nga agtignay ti espiritu ti Dios iti puso ti estudiante no di ket kasapulan ti umdas a panawen. (1 Cor. 3:6, 7) Masapul nga ikararagtayo met dayta a banag. Iti aniaman a pamay-an ken iti umiso a tiempo, tulongannatayto ti Dios a mangammo no ania ti nainsiriban nga arami- dentayo. - 1 Juan 5:14. "Detalyado" nga Insalaysayda Dagiti Makaparegta a Kapadasan (Aramid 15:3-5) 14 Kuna pay ti salaysay ni Lucas: "Idi naitulod idan ti kongregasion iti saan unay nga adayo, intultuloy dagitoy a lallaki ti mapan idiay Fenicia ken Samaria, ket detal- yado nga insalaysayda ti pannakakomberte dagiti tattao kadagiti nasion, a nangyeg iti dakkel a rag-o iti amin a kakabsat." (Ara. 15:3) Ti panangitulod ti kongregasion kada Pablo, Bernabe, ken kadagiti kakaduada ket maysa a tignay a pakakitaan iti Nakristianuan nga ayat kas panagraem kadakuada, a mangyanninaw iti tarigagay ti kongregasion a bendisionan koma ida ti Dios. Maysa pay dayta a nagsayaat nga uli- dan nga impasdek dagiti kakabsat idiay Antioquia agpaay kadatayo! Padpadayawam kadi met dagiti kakabsatmo iti pammati, "nangnangruna dagidiay [papanglakayen Kitaem ti kahon a "Naibatay iti Biblia ti Patpatien Dagiti Saksi ni Jehova," iti panid 105. 11, 12. Apay a napateg nga aguraytayo ken Jehova? 13. Kasano a maiparangarangtayo ti kinaanus ni Jehova no iti ministeriotayo? 14, 15. Kasano a pinadayawan ti kongregasion ti Antioquia da Pablo, Bernabe, ken dagiti kakaduada, ken kasano a maikuna a ti kaaddada ket maysa a bendision kadagiti kapam- matianda?
'NAIBATAY ITI BIBLIA TI PATPATIEN DAGITI SAKSI NI JEHOVA' a] napinget iti panagsao ken panangisuro"? - 1 Tim. 5:17. 15 Pinaregta ni Pablo ken dagiti kakaduana dagiti padada a Kristiano idiay Fenicia ken Samaria babaen ti "detalyado" a panangisa- laysayda kadagiti kapadasanda a nangasaba kadagiti Gentil. Mabalin a karaman kadagiti dimngeg kadakuada dagiti manamati a Judio a nagkamang kadagidiay a rehion kalpasan ti pannakapapatay ni Esteban. Kasta met iti kaaldawantayo, dagiti report maipapan iti panangbendision ni Jehova iti trabaho a panangaramid kadagiti adalan ket maka- paregta kadagiti kakabsat, nangruna kada- gidiay agpaspasar kadagiti pannubok. Naan- anay kadi a mabembenepisiaranka kadagiti kasta a report babaen ti itatabunom kadagiti Nakristianuan a gimong, asamblea, ken kom- bension kasta met iti panangbasam kadagiti kapadasan ken pakasaritaan iti biag a nai- pablaak kadagiti literaturatayo, nayimprenta man wenno iti jw.org? Kas nalawag a paneknekan ti pakasaritaan ti nagkauna a kongregasion Kristiano, ti pud- no a panagdaydayaw kanayon a ramanenna ti lumawlawag a pannakaawat iti naespirituan. (Prov. 4:18; Dan. 12:4, 9, 10; Ara. 15:7-9) Uray iti kaaldawantayo, sidadaan dagiti adipen ni Jeho- va a mangbalbaliw kadagiti patpatienda tapno maitunos dagita iti naipalgak a kinapudno; sa- anda nga ikkan iti kaipapanan dagiti Kasuratan iti wagas a maitunos kadagiti patpatienda. Adda dagiti di mangidaddaduma a tattao a nakapali- iw iti daytoy. Iti librona a Truth in Translation, kinuna ni Jason David BeDuhn, maysa kada- giti propesor iti relihion idiay Northern Arizona University iti Estados Unidos, a dagiti Saksi ni Jehova us-usarenda ti Biblia "iti umiso a pamay- an, ken naibatay dagiti patpatien ken aramidda iti orihinal a linaon ti Biblia, a dida ikeddeng a nasaksakbay no ania ti pagarupenda nga ibag- baga ti Biblia." 16 Kalpasan ti agarup 550 a kilometro a pa- nagdaliasatda nga agpaabagatan, nakadanon met laengen ni Pablo ken dagiti kaka- duana iti destinasionda. Insurat ni Lucas: "Idi nakadanonda idiay Jerusalem, nasa- yaat ti panangawat kadakuada ti kongregasion ken dagiti apostol ken panglakayen, ket insalaysayda ti adu a banag nga inaramid ti Dios babaen kadakuada." (Ara. 15:4) Kaskasdi, "timmakder ti dadduma a kameng ti sekta dagiti Fariseo a nagbalin a ma- namati ket kinunada: 'Masapul a makugitda ken maibilin a tungpalenda ti Linteg ni Moises.' " (Ara. 15:5) Nabatad a nagbalin a dakkel nga isyu a masapul a marisut ti maipapan iti pannakakugit dagiti Kristiano a saan a Judio. "Naguummong Dagiti Apostol ken Panglakayen" a Sangsangkamaysa (Aramid 15:6-12) 17 "Masirib dagidiay agpabalakad," kuna ti Proverbio 13:10. Maitunos iti dayta a nainsiriban a prinsipio, "naguummong dagiti apostol ken panglakayen tapno pagsa- saritaanda daytoy a banag [ti isyu mainaig iti panagpakugit]." (Ara. 15:6) "Dagiti apostol ken panglakayen" ti mangibagi iti intero a kongregasion Kristiano, kas iti ar- aramiden ti Bagi a Manarawidwid iti kaaldawantayo. Apay a nakipagtrabaho dagi- ti "panglakayen" kadagiti apostol? Laglagipem a napapatay idin ni apostol Santia- go ken naibalud met iti apagbiit ni apostol Pedro. Gapuna, tapno masigurado nga adda umdas a kakabsat a lallaki a mangitultuloy a mangimaton iti trabaho no kas 16. Ania ti mangipakita a nagbalin a dakkel nga isyu ti maipapan iti panagpakugit? 17. Siasino ti mangbukel iti bagi a manarawidwid idiay Jerusalem, ken apay a karaman 'dagiti panglakayen'?
106 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pagarigan ta makapasar met iti kasta dagiti dadduma nga apostol, nakipagtrabaho kadakuada dagiti dadduma a kualipikado a napulotan a lallaki. 18 Intuloy ni Lucas: "Kalpasan ti nabara a panagsasarita, timmakder ni Pedro ket kinunana: 'Kakabsat, pagaammoyo a manipud pay idi, siak ti pinili ti Dios kadatayo tapno mangngeg dagiti tattao kadagiti nasion ti naimbag a damag ket mamatida. Ti Dios, a makaammo iti puso, ti nangsaksi babaen ti panangtedna kadakuada iti na- santuan nga espiritu, kas inaramidna met kadatayo. Impakitana a saan nga agdu- ma ti panangmatmatna kadatayo babaen ti panangdalusna iti pusoda gapu iti pam- matida.' " (Ara. 15:7-9) Sigun iti maysa a reperensia, ti Griego a sao a naipatarus kas "nabara a panagsasarita" iti bersikulo 7 ipasimudaagna met ti "panagbirok; panag- saludsod." Agparang a nagduduma ti kapanunotan dagiti kakabsat ket sipaprangka nga inyebkasda dayta. 19 Ti makaguyugoy a sasao ni Pedro impalagipna iti amin nga idi 36 C.E., isu ket presente a mismo idi napulotan iti nasantuan nga espiritu dagiti immuna a di naku- git a Gentil a ni Cornelio ken ti pamiliana. Gapuna, no padapada itan ti panangmat- mat ni Jehova kadagiti Judio ken di-Judio, adda kadi karbengan ti tao a mangidum- duma? Maysa pay, ti pammati ken Kristo, saan a ti panangsalimetmet iti Mosaiko a Linteg, ti mangdalus iti puso ti manamati. - Gal. 2:16. 20 Maibatay iti di mabalusingsing a pammaneknek manipud iti sao ti Dios ken ti nasantuan nga espiritu, kinuna ni Pedro: "Apay ngarud a subsubokenyo ti Dios ba- baen ti panangipabaklayyo iti nadagsen nga awit kadagiti adalan a saantayo a ka- baelan nga awiten wenno dagidi ammatayo? Iti sabali a bangir, mamatitayo a ma- isalakantayo babaen ti nagpaiduma a kinaimbag ni Apo Jesus, ket kasta met ti patienda." (Ara. 15:10, 11) Kinapudnona, dagiti mangitantandudo iti panagpakugit 'subsubokenda ti Dios,' wenno 'ib-ibusenda ti pasensiana,' sigun iti dadduma a pa- tarus. Ipapaalagadda kadagiti Gentil ti linteg a saan a kabaelan a tungpalen a naan- anay dagiti Judio a mismo a pakaigapuan ti pannakailunodda iti ipapatay. (Gal. 3:10) Dagiti Judio nga agdengdengngeg ken Pedro agyamanda ketdi koma iti Dios gapu iti di kaikarian a kinamanangngaasi nga impakita ti Dios babaen ken Jesus. 21 Nabatad a dagiti sasao ni Pedro ket dakkel ti epektona kadagiti dumdumngeg ta "nagulimek ti intero a grupo." Kalpasanna, insalaysay da Bernabe ken Pablo ti "adu a pagilasinan ken nakaskasdaaw a bambanag nga inaramid ti Dios iti tengnga dagiti nasion babaen kadakuada." (Ara. 15:12) Ita, nakasaganan dagiti apostol ken papang- lakayen a mangtingiting kadagiti amin a pammaneknek ken mangaramid iti desision a nabatad a mangiparangarang iti pagayatan ti Dios maipapan iti panagpakugit. 22 Iti met kaaldawantayo, no agmimiting dagiti miembro ti Bagi a Manarawidwid, agpaiwanwanda iti Sao ti Dios ken sipapasnek nga ikararagda ti tulong ti nasan- tuan nga espiritu. (Sal. 119:105; Mat. 7:7-11) Tapno makaaramidda iti desision a na- 18, 19. Ania a makaguyugoy a sasao ti inyebkas ni Pedro, ken ania koma ti rumbeng a na- panunot dagiti agdengdengngeg kenkuana? 20. Kasano a dagiti mangitantandudo iti panagpakugit 'subsubokenda ti Dios'? 21. Iti naangay a taripnong, ania ti naitulong da Bernabe ken Pablo? 22-24. (a) Kasano a tultuladen ti Bagi a Manarawidwid ita ti ulidan nga impasdek ti nag- kauna a bagi a manarawidwid? (b) Kasano a maipakita dagiti amin a panglakayen ti pa- nagraemda iti nateokratikuan nga autoridad?
"SAANDA NGA AGKIKINNAAWATAN" 107 lawag a mangiparangarang iti pagayatan ti Dios, maikkan a nasaksakbay ti tunggal miembro ti Bagi a Manarawidwid iti listaan dagiti pagmimitinganda tapno nainkara- ragan a mausigda dagita a banag. (Prov. 15:28) Bayat ti miting dagitoy a napulotan a kakabsat, nawaya ken sidadayaw nga iyebkasda ti kapanunotanda ken masansan nga usarenda ti Biblia. 23 Masapul a tuladen dayta dagiti panglakayen iti kongregasion. Ket no adda dak- kel a parikut a saan latta a marisut dagiti panglakayen kalpasan ti panangtingiting- da kadagiti bambanag, mabalinda ti makiuman iti sanga nga opisina wenno kadagi- ti nadutokan a pannakabagina, kas kadagiti manangaywan iti sirkito. Ti sanga nga opisina mabalinna met ti agsurat iti Bagi a Manarawidwid no kasapulan. 24 Wen, bendisionan ni Jehova dagidiay agpaspasakup iti nateokratikuan nga ur- nos ken dagidiay mangiparparangarang iti kinapakumbaba, kinasungdo, ken kina- anus. Kas makitatayo iti sumaganad a kapitulo, dagiti gunggona nga itden ti Dios kadagidiay mangaramid iti dayta ket napaypayso a talna, naespirituan a kinarang- ay, ken Nakristianuan a panagkaykaysa. Impapilit dagiti dadduma: "Masapul a . . . maibilin [kadagiti Gentil] a tungpalenda ti Linteg ni Moises"
K A P I T U L O 1 4 "Nagkaykaysakami" No kasano a nakaaramid ti bagi a manarawidwid iti desision ken no kasano a nagkaykaysa dagiti kongregasion gapu iti dayta Naibatay iti Aramid 15:13-35 MAGAGARAN ti amin. Dagiti apostol ken dagiti panglakayen a nagtatarip- nong iti maysa a kuarto idiay Jerusalem nagkikinnitada idi mariknada a nakaaramiddan iti nagpateg a desision. Ti isyu mainaig iti panagpakugit ket nangpataud kadagiti napateg a saludsod. Adda kadi dagiti Kristiano iti sidong ti Mosaiko a Linteg? Adda kadi aniaman a pagdumaan dagiti Judio ken dagiti Gentil a Kristiano? 2 Adu a pammaneknek ti inusig dagiti lallaki a mangidadaulo. Sipapanu- notda iti padto iti Sao ti Dios kasta met iti nabileg a personal a testimonia a mangipalgak iti pamendision ni Jehova. Nayebkasdan ti amin nga ammo- da ken ti kaririknada maipapan iti dayta a banag. Nakaad-adu dagiti ebi- densia nga inusigda mainaig iti dayta nga isyu ket nalawag nga iwanwan- wan ida ni Jehova. Agpaiwanwan ngata dagitoy a lallaki? 3 Ti panagpaiwanwan iti espiritu iti daytoy a banag kalikagumanna ti na- paypayso a pammati ken tured. Ngamin, mabalin a marubroban ti gura ka- dakuada dagiti Judio a lider ti relihion. Ken mabalin a kumontra dagiti lal- laki iti uneg ti kongregasion a determinado a mangipaalagad iti Mosaiko a Linteg kadagiti adipen ti Dios. Ania ti aramiden ti bagi a manarawidwid? Kitaentayo. Bayat nga adalentayo daytoy a salaysay, makitatayo no kasano a nangibati dagitoy a lallaki iti pagtuladan a sursuroten ti Bagi a Manara- widwid dagiti Saksi ni Jehova iti kaaldawantayo. Maysa daytoy a pagtula- dan a nasken a surotentayo no agaramidtayo kadagiti desision ken no adda dagiti karit a dumteng iti biagtayo kas Kristiano. "Maitunos Dagitoy a Sasao iti Surat Dagiti Propeta" (Aramid 15:13-21) 4 Nagsao ni adalan a Santiago, a kabsat ni Jesus iti ina. Agparang nga isu ti nagakem kas tserman iti daytoy a miting. Dagiti sinaona ket suma- Kitaem ti kahon a "Ni Santiago 'a Kabsat ti Apo'" iti panid 112. 1, 2. (a) Ania dagiti napateg a saludsod nga inusig ti bagi a manarawidwid ti kon- gregasion Kristiano idi umuna a siglo? (b) Ania a tulong ti inawat dagitoy a kakab- sat tapno makaaramidda iti umiso a desision? 3. Kasanotayo a mabenepisiaran no usigentayo ti salaysay iti Aramid kapitulo 15? 4, 5. Ania a pannakatarus kadagiti padto iti Sao ti Dios ti inlawlawag ni Santiago? 108
"NAGKAYKAYSAKAMI" rio ti nagnunumuanda a desision kas grupo. Kinuna ni Santiago kadagiti nagta- taripnong a lallaki: "Insalaysay a naimbag ni Simeon no kasano nga inawat ti Dios dagiti tattao kadagiti nasion iti umuna a gundaway tapno mangpili iti ili a maipaay iti naganna. Maitunos dagitoy a sasao iti surat dagiti Propeta." - Ara. 15: 14, 15. 5 Ti impalawag ni Simeon, wenno Simon Pedro, ken ti pammaneknek nga inda- tag da Bernabe ken Pablo ti nalabit nangipalagip ken Santiago kadagiti maitutop a teksto a mangilawlawag iti topiko a nagmimitinganda. (Juan 14:26) Kalpasan ti panangibagana a "maitunos dagitoy a sasao iti surat dagiti Propeta," kinotar ni Santiago dagiti sasao a nailanad iti Amos 9:11, 12. Karaman dayta a libro iti pa- set ti Hebreo a Kasuratan a maaw-awagan iti "dagiti Propeta." (Mat. 22:40; Ara. 15:16-18) Kas mapaliiwmo, dagiti sasao a kinotar ni Santiago ket adda bassit na- kaidumaanna iti mabasatayo ita iti libro nga Amos. Mabalin a ti Septuagint ti na- gadawan ni Santiago. Maysa dayta a Griego a patarus ti Hebreo a Kasuratan. 6 Babaen ken propeta Amos, impakpakauna ni Jehova a dumteng ti tiempo nga ibangonna ti "abong-abong ni David," kayatna a sawen, ti naarian a kapuonan a pagtaudan ti agturay iti Mesianiko a Pagarian. (Ezek. 21:26, 27) Dagiti laeng kadi Judio manen kas maysa a nasion ti pakilangenan ni Jehova? Saan. Innayon ti padto a maummong "dagiti tattao iti amin a nasion, dagidiay maawagan iti nagan [ti Dios]." Laglagipem a kalkalpas laeng a pinaneknekan ni Pedro a ti Dios "saan nga agduma ti panangmatmatna kadatayo [Judio a Kristiano] babaen ti panang- dalusna iti pusoda [manamati a Gentil] gapu iti pammatida." (Ara. 15:9) Iti saba- li a pannao, pagayatan ti Dios a dagiti Judio ken Gentil ket agpada a makipagta- wid iti Pagarian. (Roma 8:17; Efe. 2:17-19) Saan a pulos nga ipasimudaag dagiti kasta a padto a dagiti manamati a Gentil ket masapul a literal a makugit nga umuna wenno agbalinda a proselita. 7 Maibatay kadagiti kasta a Nainkasuratan a pammaneknek ken ti nabileg a testimonia a nangngegna, kinuna ni Santiago: "Gapuna, ti desisionko ket saanta- yo a padagsenan dagiti tattao kadagiti nasion a namati iti Dios, no di ket sura- tantayo ida a liklikanda dagiti banag a mainaig iti idolatria, seksual nga immora- lidad, nabekkel nga animal, ken dara. Ta manipud pay idi un-unana, adda dagiti mangikaskasaba iti maipapan ken Moises iti tunggal siudad, ta maibasbasa a si- pipigsa dagiti librona kadagiti sinagoga iti tunggal sabbath." - Ara. 15:19-21. 8 Idi kinuna ni Santiago a "gapuna, ti desisionko ket," kayatna kadi a sawen nga ipappapilitna ti kapanunotanna ken isun ti makakaammo a mangikeddeng no ania ti masapul a maaramid, nalabit gapu ta isu ti tserman ti miting? Saan! Ti Griego a termino a naipatarus kas "ti desisionko ket" mabalin a kaipapanan- na met "ti kapanunotak" wenno "iti panagkunak." Saan nga idesdesisionan ni Santiago dagiti kakaduana. Mangmangted laeng iti singasing maibatay iti pam- maneknek a nangngegna ken no ania ti kuna ti Kasuratan maipapan iti dayta a banag. 6. Kasano a ti Kasuratan linawlawaganna ti isyu mainaig iti panagpakugit? 7, 8. (a) Ania ti insingasing ni Santiago? (b) Kasanotay a tarusan ti imbaga ni Santiago? 109
NO KASANO TI PANNAKAORGANISAR ITA TI BAGI A MANARAWIDWID Kas kadagiti Kristiano idi umuna a siglo, dagiti Saksi ni Jehova iti kaaldawantayo ket iturturong ti Bagi a Manarawidwid, dagiti dedikado ken dinuto- kan ti espiritu a lallaki. Linawas nga agmimiting ti Bagi a Manarawidwid kas grupo. Naorganisar met dagiti miembrona iti sumaganad nga innem a ko- mite, a ti tunggal maysa ket addaan iti bukodna a responsabilidad. ˘ Ti Service Committee ti mangimatmaton iti tra- baho a panangasaba agraman dagiti bambanag a mangapektar kadagiti panglakayen iti kongre- gasion, manangaywan iti sirkito, ken amin-tiempo nga ebanghelisador. Daytoy a komite ti mangaw- awis ken mangyur-urnos no sadino ti pagserbian dagiti estudiante nga agturpos iti Gilead School, tapno mapatibker ken maorganisar ti sangalubo- ngan a trabaho. ˘ Ti Coordinators' Committee ti mangas-asikaso ka- dagiti legal a bambanag ken ti pannakausar ti media no kasapulan tapno mailawlawag a siuumi- so dagiti patpatientayo. Daytoy pay a komite ti mangaramid kadagiti urnos no adda mapasamak a didigra, pannakaidadanes, ken dadduma pay nga emerhensia a mangapektar kadagiti Saksi ni Jehova iti sadinoman. ˘ Ti Personnel Committee ti mangas-asikaso kada- giti naespirituan ken pisikal a kasapulan dagiti miembro ti pamilia ti Bethel, nga agserserbi kada- giti sanga nga opisina dagiti Saksi ni Jehova iti intero a lubong. As-asikasuen pay daytoy a komite ti pannakaawis dagiti kanayonan a baro a miem- bro nga agserbi kadagiti sanga nga opisina. ˘ Ti Publishing Committee ti mangimatmaton iti pannakayimprenta, pannakaipablaak, ken panna- kaipatulod dagiti literatura a naibatay iti Biblia. As-asikasuenna dagiti pagimprentaan ken sani- kua a kukua ken us-usaren dagiti nadumaduma a korporasion dagiti Saksi ni Jehova ken ti panagi- bangon kadagiti pasilidad ti sanga nga opisina, kasta met dagiti Kingdom Hall ken Assembly Hall. Daytoy met a komite ti mangimatmaton iti panna- kausar dagiti naidonar a pondo. ˘ Ti Teaching Committee ti mangas-asikaso kadagiti instruksion a maiparang kadagiti gimong ti kongre- gasion, asamblea, ken kombension, kasta met iti pannakaisagana dagiti audio ken video a progra- ma. Daytoy a komite ti mangisagsagana kadagiti adalen dagiti ageskuela iti Gilead School, Pioneer Service School, ken dadduma pay nga eskuelaan. Daytoy met ti mangyur-urnos kadagiti programa agpaay kadagiti boluntario nga agserserbi iti sa- nga nga opisina. ˘ Ti Writing Committee ti mangimatmaton iti pan- nakaisagana dagiti naespirituan a taraon agpaay kadagiti kongregasion ken iti publiko. Daytoy pay ti mangsungbat kadagiti saludsod a mainaig iti Biblia, mangimaton iti trabaho a panagipatarus iti intero a lubong, ken mangaprobar kadagiti iskrip ti drama ken balabala ti palawag. Ti Bagi a Manarawidwid ket agpapaiwanwan iti nasantuan nga espiritu ti Dios. Saan nga ibilbilang dagiti miembro daytoy nga isuda ti lider dagiti adipen ni Jehova. Imbes ketdi, kas kadagiti amin a Kristiano a dinutokan ti espiritu ditoy daga, itultuloyda ti "su- mursurot iti Kordero iti sadinoman a papananna." - Apoc. 14:4.
"NAGKAYKAYSAKAMI" 111 9 Nasayaat kadi ti insingasing ni Santiago? Nabatad a kasta ta immanamong idi agangay dagiti apostol ken dagiti panglakayen. Ania dagiti pagsayaatan day- ta? Umuna, ti naisingasing a maaramid saanna a 'riribuken,' wenno "pariga- ten," dagiti Kristiano a Gentil ta saanen a maipaalagad kadakuada ti Mosaiko a Linteg. (Ara. 15:19, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Maikadua, ti nabukel a desision raemenna ti konsiensia dagiti Kristiano a Judio nga adun a tawen a dumdumngeg 'kadagiti libro ni Moises a maibasbasa a sipipigsa kadagiti si- nagoga iti tunggal sabbath.' (Ara. 15:21) Sigurado a patibkeren dayta ti sing- galut dagiti Kristiano a Judio ken Gentil. Kangrunaan iti amin, maay-ayo ni Jehova a Dios ta ti naaramid a pangngeddeng ket maitunos iti panggepna. Anian a nagsayaat dayta a pamay-an ti panangrisut iti parikut a mabalin a pag- daksan ken mangdadael iti panagkaykaysa ti intero a kongregasion dagiti adi- pen ti Dios! Ken anian a nagsayaat dayta a pagtuladan ti kongregasion Kris- tiano ita! 10 Kas nadakamat iti napalabas a kapitu- lo, ti Bagi a Manarawidwid dagiti Saksi ni Jehova ita ket kas met la iti Bagi a Manara- widwid idi umuna a siglo - agpapaiwanwan iti amin a banag ken Jehova, ti Kangatuan iti intero nga uniberso ken ni Jesu-Kristo, ti Ulo ti kongregasion. (1 Cor. 11:3) Kasa- nona nga ar-aramiden daytoy? Ni Albert D. Schroeder, a nagserbi kas miembro ti Bagi a Manarawidwid manipud idi 1974 agingga iti ipapatayna idi Marso 2006, kinunana: "Agmimiting ti Bagi a Manarawidwid kada Mierkoles. Maluktan dayta babaen ti kara- rag tapno agpaiwanwankami iti espiritu ni Jehova. Siguraduenmi a ti tunggal banag a mataming ken tunggal desision a maara- mid ket maitunos iti Sao ti Dios, ti Biblia." Umasping iti dayta, ni Milton G. Henschel, a nabayag a nagserbi kas miembro ti Bagi a Manarawidwid agingga a naturpos- na ti biagna ditoy daga idi Marso 2003, ket nangidatag iti napateg a saludsod iti Ni Albert Schroeder bayat ti panagpalawagna iti internasional a kombension idi 1998 Nainsiriban a tinukoy ni Santiago dagiti sursurat ni Moises. Saan laeng a ti bilin ti Linteg ti ramanen dayta no di pay ket ti rekord maipapan iti pannakilangen ti Dios ken dagiti bam- banag a mangipasimudaag iti pagayatan ti Dios sakbay pay a naited ti Linteg. Kas pagarigan, naibatad iti Genesis ti panangmatmat ti Dios maipapan iti dara, pannakikamalala, ken ido- latria. (Gen. 9:3, 4; 20:2-9; 35:2, 4) Gapuna, impalgak ni Jehova dagiti prinsipio nga agaplikar kadagiti amin a tattao, Judio man wenno Gentil. Kitaem ti kahon a "No Kasano ti Pannakaorganisar Ita ti Bagi a Manarawidwid," iti panid 110. 9. Ania dagiti pagsayaatan ti insingasing ni Santiago? 10. Kasano a sursuroten ti Bagi a Manarawidwid ita ti pagtuladan nga impasdek ti Bagi a Manarawidwid idi umuna a siglo?
NI SANTIAGO "A KABSAT TI APO" Ni Santiago, nga anak da Jose ken Maria, ti im- muna kadagiti nailista a kakabsat ni Jesus iti ina. (Mat. 13:54, 55) No kasta, mabalin nga isu ti maika- dua nga anak ni Maria. Kinaubinganna ni Jesus isu a napaliiwna ti ministerio ni Jesus ken ammona ti "pannakabalinna," naimatanganna man dagita wen- no saan. Ngem kabayatan ti ministerio ni Jesus, ni Santiago ken dagiti kakabsatna ket "saan idi a mamati" iti manongda. (Juan 7:5) Mabalin nga addaan pay ketdi ni Santiago iti kapanunotan a kas iti kapanunotan dagiti dadduma a kakabagian ni Jesus, a nangikuna maipapan ken Jesus: "Nadadaelen ti panunotna." - Mar. 3:21. Nagbaliw amin dagita idi natay ken napagungar ni Jesus. Nupay tallo ti agnagan iti Santiago a nadakamat iti Griego a Kasuratan, nabatad a ni Santiago a kabsat ni Jesus iti ina ti nagparangan a mismo ni Jesus ka- bayatan ti 40 nga aldaw kalpasan ti pannakapagungarna. (1 Cor. 15:7) Mabalin a dayta a kapadasan ti nang- kombinsir ken Santiago maipapan iti pudpudno a kinasiasino ti manong- na. Pudno man dayta wenno saan, idi awan pay sangapulo nga aldaw kal- pasan ti iyuuli ni Jesus idiay langit, ni Santiago ken dagiti kakabsatna ag- raman ti inada ket nakitaripnong kadagiti apostol iti makinngato a kuarto tapno agkararagda. - Ara. 1: 13, 14. Idi agangay, nagbalin ni Santiago a mararaem unay a miembro ti kongregasion idiay Jerusalem, yantangay agparang nga isu ket maibilang nga apos- tol, wenno "daydiay naibaon," iti dayta a kongrega- sion. (Gal. 1:18, 19) Nabatad a prominente ni Santia- go ta idi simimilagro a nakalibas ni Pedro manipud iti pagbaludan, kinunana kadagiti adalan: "Ipada- magyo dagitoy ken Santiago ken kadagiti kakabsat." (Ara. 12:12, 17) Idi naidatag kadagiti "apostol ken panglakayen" idiay Jerusalem ti isyu mainaig iti pa- nagpakugit, agparang a ni Santiago ti nagakem kas tserman ti miting. (Ara. 15:6-21) Ken kinuna ni apos- tol Pablo a da Santiago, Cefas (Pedro), ken ni apostol Juan ket "kas adigi" iti kongregasion iti Jerusalem. (Gal. 2:9) Uray idi napalabasen ti sumagmamano a tawen idi a nagsubli ni Pablo idiay Jerusalem mani- pud iti maikadua a panagdaliasatna kas misionero, isu ket nagreport ken Santiago ket "adda sadiay ti amin a panglakayen." - Ara. 21:17-19. Nabatad a daytoy a Santiago, nga inawagan ni Pablo kas "kabsat ti Apo," ti nangi- surat iti libro iti Biblia a naipanagan kenkuana. (Gal. 1:19) Iti dayta a libro, sipapakumbaba nga inyam-ammo ni Santiago ti bagina, saan a kas apos- tol wenno kabsat ni Jesus, no di ket kas "adipen ti Dios ken ti Apo a ni Jesu-Kristo." (Sant. 1:1) Ipakita ti su- rat ni Santiago nga isu ket kas ken Je- sus a managpaliiw iti nakaparsuaan ken iti kasasaad ti tao. Kas panangyi- lustrar kadagiti naespirituan a kina- pudno, inaramat ni Santiago a pang- yaspingan dagiti gagangay a banag iti nakaparsuaan, a pakairamanan ti dalluyon ti baybay, nabituen a langit, makasinit a pudot ti init, sabong nga aglaylay, uram iti kabakiran, ken naa- mo nga animal. (Sant. 1:6, 11, 17; 3: 5, 7) Isu ket pinaraburan ti Dios iti nauneg a pannakatarus maipapan iti kababalin ken tigtignay dagiti tattao nga agserbi kas nagsayaat a balakad no iti panangtaginayon iti nasayaat a relasion. - Sant. 1:19, 20; 3:2, 8-18. Ti sasao ni Pablo a nailanad iti 1 Corinto 9:5 ipasi- mudaagna nga adda asawa ni Santiago. Saan a na- ilanad iti Biblia no kaano a natay wenno no ania ti makagapu iti ipapatay ni Santiago. Ngem insurat ti Judio a historiador a ni Josephus a di nagbayag kal- pasan ti ipapatay ti Romano a Gobernador a ni Por- cio Festo idi agarup 62 C.E., ken sakbay a nagtakem ti kasunona a ni Albino, ni Ananus (Ananias) a na- ngato a padi "inummongna dagiti ukom iti Sanhed- rin ket indatagna kadakuada ti lalaki nga agnagan Santiago a kabsat ni Jesus a maaw-awagan Kristo, ken ti dadduma pay." Sigun ken Josephus, 'inakusa- ran ida ni Ananus iti panagtabbaaw iti linteg ket im- bilinna a mauborda.'
"NAGKAYKAYSAKAMI" panagturpos dagiti estudiante iti maika-101 a klase ti Watchtower Bible School of Gilead. Insaludsodna, "Adda kadi sabali pay nga organisasion ditoy daga a ti Bagi a Manarawidwidna ket agkonsulta iti Sao ti Dios, ti Biblia, sakbay a ma- ngaramid kadagiti napapateg a pangngeddeng?" Nabatad ti sungbat. 'Mangibaon iti Napili a Lallaki' (Aramid 15:22-29) 11 Ti bagi a manarawidwid idiay Jerusalem ket nakaaramid iti desision iti isyu maipapan iti panagpakugit. Ngem tapno agkaykaysa dagiti kakabsat kadagiti kongregasion, masapul a mayallatiw dayta a desision iti nalawag, positibo, ken makaparegta a pamay-an. Kasano ti kasayaatan a pannakaaramid dayta? Kuna ti salaysay: "Inkeddeng dagiti apostol ken panglakayen, agraman ti intero a kon- gregasion, a mangibaonda idiay Antioquia iti napili a lallaki, a kadua da Pablo ken Bernabe. Imbaonda ni Judas a naawagan Barsabas ken ni Silas, dagiti lalla- ki a mangidadaulo kadagiti kakabsat." Malaksid iti dayta, adda naaramid a surat a naipaw-it kadagita a lallaki tapno maibasa kadagiti amin a kongregasion idiay Antioquia, Siria, ken Cilicia. - Ara. 15:22-26. 12 Kas "lallaki a mangidadaulo kadagiti kakabsat," naan-anay a kualipikado da Judas ken Silas nga agserbi kas pannakabagi ti bagi a manarawidwid. Dagiti na- ibaon nga uppat a lallaki ilawlawagda a ti mensahe nga awitda ket saan laeng a basta sungbat ti isyu mainaig iti panagpakugit no di ket baro a bilin dayta mani- pud iti bagi a manarawidwid. Ti kaadda dagita a "napili a lallaki" ket makatulong tapno agbalin a nasinged dagiti Kristiano a Judio idiay Jerusalem ken dagiti Kristiano a Gentil kadagiti kongregasion. Anian a nainsiriban ken naayat nga ur- nos! Awan duadua nga intandudo dayta ti talna ken panagkaykaysa dagiti adi- pen ti Dios. 13 Naglaon ti surat iti nalawag nga instruksion agpaay kadagiti Kristiano a Gentil saan laeng nga iti isyu maipapan iti panagpakugit no di pay ket maipa- pan iti no ania ti nasken nga aramidenda tapno maay-ayo ken bendisionan ida ni Jehova. Kuna ti kangrunaan a paset ti surat: "Saan a kayat ti nasantuan nga espiritu ken dakami a nayonan ti awityo, malaksid kadagitoy a napateg a banag: itultuloyyo a liklikan dagiti naidaton kadagiti idolo, dara, nabekkel nga animal, ken seksual nga immoralidad. No ikagumaanyo nga adaywan dagitoy a banag, naimbagto ti pagbanaganyo. Kanayon koma a nasalun-atkayo!" - Ara. 15: 28, 29. 14 Iti kaaldawantayo, agtutunos ti pammati ken agkaykaysa iti aramid ti nasu- rok a 8,000,000 a Saksi ni Jehova iti nasurok a 100,000 a kongregasion iti intero a daga. Kasano a posible ti kasta a panagkaykaysa nangruna ita ta agrarai- ra ti riribuk ken mamagsisinasina a kapanunotan iti lubong? Ti kangrunaan 11. Kasano a nayallatiw kadagiti kongregasion ti desision ti bagi a manarawidwid? 12, 13. Ania ti pagsayaatan (a) ti pannakaibaon da Judas ken Silas? ken (b) ti pannakai- paw-it ti surat manipud iti bagi a manarawidwid? 14. Apay a makapagtrabaho a sangsangkamaysa dagiti adipen ni Jehova iti daytoy nasina- sina a lubong? 113
114 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a gubuayan ti panagkaykaysa ket ti nalawag ken direkta nga instruksion nga ipa- paay ni Jesu-Kristo nga Ulo ti kongregasion babaen ti "matalek ken masirib nga adipen," ti Bagi a Manarawidwid. (Mat. 24:45-47) Maysa pay, adda panagkaykay- sa dagiti kakabsat iti intero a lubong gapu ta situtulokda a makikooperar iti pa- nangiwanwan ti Bagi a Manarawidwid. 'Naragsakanda iti Makaparegta a Sasao' (Aramid 15:30-35) 15 Mabasatayo iti salaysay iti Aramid nga idi simmangpet idiay Antioquia dagi- ti kakabsat a naibaon manipud Jerusalem, "inummongda ti adu nga adalan sa inyawatda ti surat." Ania ti reaksion dagiti kakabsat iti instruksion a naawatda manipud iti bagi a manarawidwid? "Naragsakanda idi nabasada (ti surat) ti ma- kaparegta a sasao." (Ara. 15:30, 31) Malaksid iti dayta, da Judas ken Silas "pi- naregtada dagiti kakabsat babaen ti adu a palawag ket pinabilegda ida." Iti dayta nga anag a naawagan da Judas ken Silas kas "propeta," no kasano a naawagan met kas propeta da Bernabe, Pablo, ken dadduma pay. Ti sao a "propeta" ket may- sa a termino a tumukoy kadagidiay nangideklara wenno nangipakaammo iti pa- gayatan ti Dios. - Ara. 13:1; 15:32; Ex. 7:1, 2. 16 Ti pamendision ni Jehova ket nabatad a makita iti amin a naaramid nga ur- nos tapno marisut ti isyu. Apay a nagsayaat ti resulta dayta? Awan duadua a ma- igapu dayta iti naibatay iti Biblia a nalawag ken naintiempuan nga instruksion ti bagi a manarawidwid ken iti panangiwanwan ti nasantuan nga espiritu, kasta met iti naayat ken personal a wagas a panangyallatiwda iti desisionda kadagiti kongregasion. 17 Kas panangsurot iti dayta a pagtuladan, ti Bagi a Manarawidwid dagiti Saksi ni Jehova ita ket mangipapaay iti naintiempuan nga instruksion para kadagiti kakabsat iti intero a lubong. No adda dagiti mapagtitinonganda, iyallatiwda dagi- ta kadagiti kongregasion iti nalawag ken direkta a pamay-an. Ti maysa a pamay- an ket ti ibibisita ti manangaywan iti sirkito. Dagitoy a managsakripisio a ka- kabsat sarungkaranda ti tunggal kongregasion, a mangipaayda iti nalawag nga instruksion ken nabara a pammaregta. Kas kada Pablo ken Bernabe, mangbus- busbosda iti adu nga oras iti ministerio, "kaduada ti adu a kakabsat a nangisu- ro ken nangipakaammo iti naimbag a damag maipapan iti sao ni Jehova." (Ara. 15:35) Kas kada Judas ken Silas, "pinaregtada dagiti kakabsat babaen ti adu a palawag." 18 Komusta met ngay dagiti kongregasion? Ania ti tumulong kadagiti kongrega- sion iti intero a daga tapno agtultuloy a matagiragsakda ti talna ken panagkay- kaysa iti daytoy nasinasina a lubong ita? Lagipem a ni adalan a Santiago ti na- ngisurat iti daytoy idi agangay: "Ti sirib manipud ngato ket umuna iti amin, 15, 16. Ania ti resulta ti isyu mainaig iti panagpakugit, ken apay a kasta ti resultana? 17. Ania a pagtuladan ti naipasdek para iti ibibisita dagiti manangaywan iti sirkito iti kaal- dawantayo? 18. Ania ti nasken nga aramiden dagiti adipen ti Dios tapno sigurado nga agtultuloy a ben- disionan ida ni Jehova?
Dagiti Kristiano iti moderno a panawen mabembenepisiaranda kadagiti naespirituan a probision a maipapaay babaen ti Bagi a Manarawidwid ken dagiti pannakabagina nadalus, kalpasanna, mannakikappia, nainkalintegan, nakasagana nga agtul- nog . . . Kanayonanna, maimula ti bunga ti kinalinteg iti natalna a kasasaad para kadagiti makikapkappia." (Sant. 3:17, 18) Ditay ammo no adda iti panunot ni San- tiago ti miting idiay Jerusalem. Ngem iti panangusigtayo kadagiti pasamak a nai- lanad iti Aramid kapitulo 15, nalawag a sanatayo laeng bendisionan ni Jehova no agkaykaysa ken agtitinnulongtayo. 19 Nabatad nga adda met laengen ti talna ken panagkaykaysa iti kongregasion idiay Antioquia. Imbes a kontraenda dagiti kakabsat a naggapu idiay Jerusalem, tinagipateg dagiti kakabsat idiay Antioquia ti isasarungkar da Judas ken Silas. Ibaga ti Biblia: "Kalpasan ti sumagmamano a tiempo a panagyanda sadiay, pina- lubosan ida dagiti kakabsat ken imbagada a makasublida koma a sitatalged ka- dagiti nangibaon kadakuada," kayatna a sawen, idi agsublidan idiay Jerusalem. (Ara. 15:33) Masiguradotayo a naragsakan met dagiti kakabsat idiay Jerusalem idi impadamag kadakuada da Judas ken Silas ti maipapan iti panagdaliasatda. Babaen ti di kaikarian a kinamanangngaasi ni Jehova, siraragsak a naitungpal- da ti misionda! 20 Da Pablo ken Bernabe a nagbatin idiay Antioquia, maipamaysada itan nga idaulo ti trabaho a panagebanghelio, kas iti ar-aramiden dagiti manangaywan iti sirkito ita no sumarungkarda kadagiti kongregasion iti sirkito a nakaidestinuan- da. (Ara. 13:2, 3) Maysa a bendision dayta para kadagiti adipen ni Jehova! Ngem kasano nga ad-adda nga inusar ken binendisionan ni Jehova dagitoy dua a na- regta nga ebanghelisador? Kitaentayo iti sumaganad a kapitulo. Iti dadduma a patarus ti Biblia, adda nainayon a sasao iti bersikulo 34 a mangipakita nga inkeddeng ni Silas ti agtalinaed idiay Antioquia. (King James Version) Ngem agparang a naud-udi a nainayon dagiti kasta a sasao. 19, 20. (a) Ania ti mangipakita nga adda talna ken panagkaykaysa iti kongregasion idiay Antioquia? (b) Ania itan ti maipamaysa nga aramiden da Pablo ken Bernabe?
B E N N E G 6 ˙ A R A M I D 1 5 : 3 6 - 1 8 : 2 2 "AGSUBLITAN KET BISITAENTA DAGITI KAKABSAT" ARAMID 15:36 Ania ti napateg nga akem dagiti manangaywan iti sirkito iti kongregasion Kristiano? Ania dagiti bendision a tagiragsa- kentayo no sidadaantayo a mangawat kadagiti nateokratikuan nga annongen? Iti pannakirinnason kadagiti makasabaantayo, kasanotayo a mausar a sieepektibo ti Kasuratan, ken apay a nasken a makibagaytayo kadagiti dumngeg kadatayo? Maam- muantayo ti sungbat dagitoy ken dagiti dadduma pay a salud- sod bayat a makipagbiahetayo iti maikadua a panagdaliasat ni apostol Pablo kas misionero.
K A P I T U L O 1 5 'Panangpabileg Kadagiti Kongregasion' Dagiti agdaldaliasat a ministro tultulonganda dagiti kongregasion nga agtalinaed a natibker iti pammati Naibatay iti Aramid 15:36-16:5 NI APOSTOL Pablo ken ti agtutubo a kaduana nga agnagan Timoteo, a na- labit sumurok-kumurang a 20 idin ti tawenna, ket agdaldaliasat kadagiti katurturodan iti nagbabaetan ti tunggal ili. Umadayoda nga umadayo iti pagtaengan ni Timoteo bayat nga agtultuloy ti panagdaliasatda manipud iti rehion ti Listra ken Iconio. Ania ti agur-uray kadakuada? Adda pamalat- patan ni Pablo yantangay maikadua daytoyen a panagdaliasatna kas mi- sionero. Ammona nga adda dagiti sumangbay a peggad ken parikut. Bayat a magmagnada, pampanunoten la ketdi ni Pablo no maibturan met laeng ngata ti agtutubo a kaduana dagiti parikut a pakaipasanguanda. 2 Agtalek ni Pablo ken Timoteo. Nalabit dakdakkel pay ketdi ti panagta- lekna ngem iti panagtalek daytoy a napakumbaba nga agtutubo iti bagina. Dagiti nabiit pay a pasamak ti ad-adda a nangkombinsir ken Pablo a kasa- pulanna ti nasayaat a kadua iti panagdaliasatna. Ammo ni Pablo a ti tra- baho nga agur-uray kenkuana, nga isu ti panangsarungkar ken panangpa- bileg kadagiti kongregasion, ket agkasapulan iti natibker a determinasion ken panagkaykaysa iti panunot iti biang dagiti agdaldaliasat a ministro. Apay a mabalin a kastoy ti karirikna ni Pablo? Nalabit a ti maysa a maka- gapu ket ti dida panagkinnaawatan ken Bernabe a nakaigapuan ti panag- sinada. 3 Iti daytoy a kapitulo, adu ti masursurotayo maipapan iti kasayaatan a pamay-an ti panangrisut kadagiti di panagkikinnaawatan. Maammuantayo met no apay a ni Timoteo ti pinili ni Pablo a kaduana nga agdaliasat, ken no ania ti napateg nga akem dagiti agserserbi kas manangaywan iti sirkito ita. "Agsublitan ket Bisitaenta Dagiti Kakabsat" (Aramid 15:36) 4 Iti napalabas a kapitulo, naammuantayo no kasano a pinatibker dagiti uppat a kakabsat a naibaon - da Pablo, Bernabe, Judas, ken Silas - ti kongregasion idiay Antioquia babaen ti desision ti bagi a manarawid- wid mainaig iti panagpakugit. Ania ti simmaruno nga inaramid ni Pablo? 1-3. (a) Siasino ti baro a kadua ni Pablo nga agdaliasat, ken ania ti maikunatayo maipapan kenkuana? (b) Ania ti masursurotayo iti daytoy a kapitulo? 4. Ania ti panggep ni Pablo iti maikadua a panagdaliasatna kas misionero? 117
ADU A PRIBILEHIO TI TINAGIRAGSAK NI MARCOS Sigun iti Ebanghelio ni Marcos, dagidiay nanga- resto ken Jesus pinadasda met a tiliwen ti "agtutu- bo a lalaki" a nakalibas ken "nagtartaray a nakaus- sob." (Mar. 14:51, 52) Yantangay ni laeng Marcos, a pagaammo met kas Juan Marcos, ti kakaisuna a nangdakamat iti daytoy a salaysay, mabalin nga isu a mismo ti nadakamat nga agtutubo a lalaki. No kasta, personal a naka- langen idi ni Marcos ni Jesus. Agarup 11 a tawen kalpasanna, kabayatan ti panangidadanes ni He- rodes Agripa kadagiti Kristiano, "adda sumagmamano" a miembro ti kongregasion iti Jerusalem a nagu- ummong iti balay ni Maria nga ina ni Marcos tapno agkararagda. Day- ta a balay ti nagturongan ni apos- tol Pedro idi simimilagro a nakaruar iti pagbaludan. (Ara. 12:12) Gapu- na, mabalin a dimmakkel ni Marcos iti pagtaengan a nausar idi agangay a paggigimongan dagiti Kristiano. Awan duadua nga am-ammona unay dagiti immuna nga adalan ni Jesus ken nagsayaat ti impluensiada ken- kuana. Nakitinnulong ni Marcos kadagi- ti sumagmamano a manangaywan kadagiti nagkauna a kongregasion Kristiano. Ti ammotayo a damo a pri- bilehiona iti serbisio ket ti pannakipagtrabahona ken apostol Pablo ken iti kasinsinna a ni Bernabe idi addada idiay Antioquia ti Siria. (Ara. 12:25) Iti damo a panagdaliasat da Bernabe ken Pablo kas misionero, kimmuyog kadakuada ni Marcos idiay Chipre sa idiay Asia Menor. Manipud sadiay, nag- subli ni Marcos idiay Jerusalem iti di ammo a ma- kagapu. (Ara. 13:4, 13) Idi adda di nagkinnaawatan da Bernabe ken Pablo mainaig ken Marcos, kas na- deskribir iti Aramid kapitulo 15, intultuloy da Mar- cos ken Bernabe ti nagserbi kas misionero idiay Chipre. - Ara. 15:36-39. Nabayagen a nalipatan dayta a di panagkinnaa- watan ta idi 60 wenno 61 C.E. nakipagtrabaho ma- nen ni Marcos ken Pablo, nga iti daydi a gunda- way ket idiay Roma. Ni Pablo, a nakabalud iti dayta a siudad, sinuratanna ti kongregasion idiay Colo- sas: "Pakpakomustaannakayo ni Aristarco a padak a balud, ken ni Marcos a kasinsin ni Bernabe, (isu daydiay imbilinko a sarabuenyo no umay kadaka- yo)." (Col. 4:10) Gapuna, pampanunoten ni Pablo nga ibaonna idiay Colosas manipud Roma ni Juan Marcos kas pannaka- bagina. Iti nagbaetan ti 62 ken 64 C.E., nakipagtrabaho ni Marcos ken ni apostol Pedro idiay Babilonia. Kas nadakamat iti Kapitulo 10 daytoy a publikasion, nagbalinda a nasinged ta ni Pedro inawaganna daytoy nga agtutubo a lalaki iti "Marcos nga anakko." - 1 Ped. 5:13. Kamaudiananna, agarup 65 C.E., idi naibalud ni apostol Pab- lo iti maikadua a gundaway idiay Roma, sinuratanna ti katrabahuan- na a ni Timoteo nga adda idiay Efe- so: "Ikuyogmo ni Marcos, ta adu ti maitulongna kaniak iti ministerio." (2 Tim. 4:11) Awan duadua a situtu- lok nga inawat ni Marcos dayta nga awis ket nagsubli idiay Roma mani- pud Efeso. Di ngarud pakasdaawan a daytoy a lalaki ket ipatpateg unay da Bernabe, Pablo, ken Pedro! idi Ti kangrunaan kadagiti amin a pribilehio ni Mar- cos ket ti panangidalan kenkuana ni Jehova a mangisurat iti salaysay maipapan iti biag ken mi- nisterio ni Jesus. Sigun iti tradision, adu nga impor- masion ti nagun-od ni Marcos manipud ken apostol Pedro. Agparang a kasta, ta ti salaysay ni Marcos ket naglaon kadagiti detalye nga ammo a mismo ti maysa a nakaimatang a kas ken Pedro. Nupay kas- ta, agparang nga insurat ni Marcos ti Ebangheliona idiay Roma, saan nga idiay Babilonia a nagkadua- anda ken Pedro. Nagusar ni Marcos iti adu a sasao iti Latin ken impatarusna dagiti Hebreo a termino a saan a maawatan dagiti di Judio, isu nga agparang a ti insuratna ket nangnangruna a para kadagiti Gentil.
'PANANGPABILEG KADAGITI KONGREGASION' Kinasaritana ni Bernabe maipapan iti baro a plano mainaig iti panagdaliasatda. Kinunana: "Agsublitan ket bisitaenta dagiti kakabsat iti tunggal siudad a nangika- sabaanta iti sao ni Jehova tapno kitaenta ti kasasaadda." (Ara. 15:36) Saan nga isingsingasing ni Pablo a nainggayyeman laeng nga isasarungkar ti aramidenda kadagiti kabbaro a nakomberte a Kristiano. Ti libro nga Aramid ipalgakna ti pang- gep ti maikadua a panagdaliasat ni Pablo kas misionero. Umuna, itultuloyna nga idanon dagiti bilin a napagtitinongan ti bagi a manarawidwid. (Ara. 16:4) Maika- dua, kas agdaldaliasat a manangaywan, determinado ni Pablo a mangpabileg iti pammati dagiti kongregasion. (Roma 1:11, 12) Kasano a ti organisasion dagiti Sak- si ni Jehova iti moderno a panawen sursurotenna ti pagtuladan nga impasdek da- giti apostol? 5 Iti kaaldawantayo, us-usaren ni Kristo ti Bagi a Manarawidwid dagiti Saksi ni Jehova a mangiturong iti kongregasionna. Dagitoy a matalek a lallaki a dinuto- kan ti espiritu iwanwanwan ken parparegtaenda dagiti amin a kongregasion iti intero a lubong babaen kadagiti surat, publikasion a nayimprenta wenno iti on- line, gimong, ken dadduma pay a pamay-an ti komunikasion. Ti Bagi a Manara- widwid ikagkagumaanna met a taginayonen ti nasinged a komunikasionna iti tunggal kongregasion. Tapno maibanag daytoy a panggep, us-usarenna dagiti manangaywan iti sirkito a bumisita kadagiti kongregasion. Rinibu a panglakayen iti intero a lubong ti direkta nga inapointaran ti Bagi a Manarawidwid nga agser- bi kas manangaywan iti sirkito. 6 Dagiti agdaldaliasat a manangaywan iti kaaldawantayo ipampamaysada ti mangipaay iti personal nga atension ken naespirituan a pammaregta kadagiti amin a kongregasion a bisitaenda. Kasano? Babaen ti panangsurotda iti pagtula- dan nga impasdek dagiti Kristiano idi umuna a siglo a kas ken Pablo. Indagadag ni Pablo iti padana a manangaywan: "Ikasabam ti sao; sigaganat koma nga ara- midem dayta iti nasayaat ken narigat a tiempo; mangtubngarka, mangpakdaar- ka, mangparegtaka, buyogen ti kinaanus ken kinalaing a mangisuro. . . . Arami- dem ti trabaho ti ebanghelisador." - 2 Tim. 4:2, 5. 7 Maitunos kadagita a sasao, ti manangaywan iti sirkito, agraman ti asawana no naasawaan, ket makiraman kadagiti agibumbunannag iti kongregasion kada- giti nagduduma nga aspeto ti ministerio. Dagiti kasta nga agdaldaliasat a mana- ngaskasaba ket naregta iti ministerio ken nalaing a mannursuro - dagiti kuali- dad nga adda positibo nga epektona iti arban. (Roma 12:11; 2 Tim. 2:15) Dagiti manangaywan iti sirkito ket pagaammo gapu iti managsakripisio nga ayatda. Si- tutulok nga agserserbida kadagiti sabsabali, nga agbibiaheda uray no saan a na- sayaat ti paniempo ken uray kadagiti napeggad a lugar. (Fil. 2:3, 4) Parparegtaen, isursuro, ken bagbagaanda pay ti tunggal kongregasion babaen kadagiti naiba- tay iti Biblia a palawagda. Mabenepisiaran ti amin a miembro ti kongregasion no utobenda ti kababalin dagitoy nga agdaldaliasat a ministro ken no tuladenda ti pammatida. - Heb. 13:7. 5. Kasano a ti Bagi a Manarawidwid iti moderno a panawen iwanwanwan ken parparegta- enna dagiti kongregasion? 6, 7. Ania ti dadduma kadagiti responsabilidad dagiti manangaywan iti sirkito? 119
120 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 'Nakaro a Saan a Panagkinnaawatan' (Aramid 15:37-41) 8 Immanamong ni Bernabe iti singasing ni Pablo a 'bisitaenda dagiti kakabsat.' (Aramid 15:36) Nagsayaat ti panagtinnulong dagitoy a lallaki iti trabaho a panag- daliasat ken kabesadodan dagiti rehion ken dagiti tattao a sarungkaranda. (Ara. 13:2-14:28) Gapuna, kasla nainsiriban ken praktikal nga agtinnulongda iti day- toy nga annongen. Ngem adda timmaud a parikut. Kuna ti Aramid 15:37: "Deter- minado ni Bernabe a mangikuyog ken Juan, a maawagan Marcos." Saan a mang- mangted laeng ni Bernabe iti singasing no di ket "determinado" a mangikuyog iti kasinsinna a ni Marcos iti panagdaliasatda kas misionero. 9 Saan nga immanamong ni Pablo. Apay? Kuna ti salaysay: "Ngem saan a ka- yat ni Pablo nga ikuyogda [ni Marcos], ta pinanawanna ida idi idiay Pamfilia ket saanen a kimmuyog kadakuada iti trabaho." (Ara. 15:38) Ni Marcos ket kadua da Pablo ken Bernabe iti damo a panagdaliasatda kas misionero ngem simmina met laeng kadakuada. (Ara. 12:25; 13:13) Iti rugrugi pay laeng ti panagdaliasatda, ba- yat ti kaaddada idiay Pamfilia, pinanawan ni Marcos ti annongenna ket nagawid idiay Jerusalem. Saan a nadakamat iti Biblia no apay a pimmanaw, ngem naba- tad a para ken apostol Pablo, saan a responsable ni Marcos. Nalabit pinagdua- duaan ni Pablo ti kinamapagtalkan ni Marcos. 10 Determinado latta ni Bernabe a mangikuyog ken Marcos. Ngem impapilit met ni Pablo ti desisionna. "Nakaro ti saanda a panagkinnaawatan isu a nagsi- nada," kuna ti Aramid 15:39. Inkuyog ni Bernabe ni Marcos ket naglayagda a nagturong idiay Chipre - ti isla a nakayanakanna. Intuloy met ni Pablo dagiti pla- nona. Kuna ti salaysay: "Pinili ni Pablo ni Silas ket pimmanawda kalpasan nga inkararag dagiti kakabsat nga ipakita koma ni Jehova ti nagpaiduma a kinaim- bagna ken Pablo." (Ara. 15:40) Nagkaduada a nagdaliasat 'idiay Siria ken Cilicia, ket pinabilegna dagiti kongregasion.' - Ara. 15:41. 11 Daytoy a salaysay mabalin nga ipalagipna kadatayo ti kinaimperpektotayo. Naibaon da Pablo ken Bernabe kas espesial a pannakabagi ti bagi a manarawid- wid. Nalabit nagbalin met ni Pablo a miembro dayta a bagi. Kaskasdi, iti daydi a kanito, da Pablo ken Bernabe ket inabak dagiti imperpekto a natauan a ten- densiada. Impalubosda kadi nga agpaut ti saanda a panagkinnaawatan? Nu- pay imperpekto da Pablo ken Bernabe, napakumbabada ken adda kadakuada ti kababalin a kas iti kababalin ni Kristo. Awan duadua nga iti di nagbayag, impa- rangarangda met laeng ti espiritu ti Nakristianuan a panagkakabsat ken nagpin- nakawanda. (Efe. 4:1-3) Idi agangay, nagkadua met laeng da Pablo ken Marcos ka- dagiti sabali pay a nateokratikuan nga annongen. - Col. 4:10. Kitaem ti kahon nga "Adu a Pribilehio ti Tinagiragsak ni Marcos," iti panid 118. 8. Ania ti reaksion ni Bernabe iti singasing ni Pablo? 9. Apay a saan nga immanamong ni Pablo ken Bernabe? 10. Ania ti nagbanagan ti di panagkinnaawatan da Pablo ken Bernabe, ket ania ti napasa- mak? 11. Ania dagiti kualidad a kasapulan tapno saan nga agpaut ti di panagkinnaawatan iti nagbaetantayo ken iti daydiay nakasair kadatayo?
NAGPAADIPEN NI TIMOTEO PARA "ITI PANNAKAISAKNAP TI NAIMBAG A DAMAG" Ni Timoteo ket maipatpateg unay a katulongan ni apostol Pablo. Kalpasan ti agarup 11 a tawen a panagtinnulongda, insurat ni Pablo maipapan ken Timoteo: "Awan ti sabali a maibaonko nga adda- an iti kababalin a kas kenkuana a napaypayso a mangasikaso kadagiti pakaseknanyo. . . . Ammoyo a pinaneknekanna a maikari, a kas man la iti anak a kadua ni amana, isu ket kaduak a nagserbi iti panna- kaisaknap ti naimbag a damag." (Fil. 2:20, 22) Nagtrabaho a sipipinget ni Timoteo para iti pannakaisaknap ti trabaho a panangasaba. Dayta ti ga- puna nga isu ket impatpateg ni Pab- lo ken nagbalin a nasayaat nga uli- dan para kadatayo. Agparang nga idiay Listra ti dim- makkelan ni Timoteo. Griego ti ama- na ken Judio ti inana. Manipud ki- naubingna, naisuro ken Timoteo ti Kasuratan babaen iti inana a ni Eu- nice ken ni apongna a Loida. (Ara. 16:1, 3; 2 Tim. 1:5; 3:14, 15) Nalabit nagbalin a Kristiano ni Timoteo kas- ta met da nanang ken apongna ka- bayatan ti damo nga ibibisita ni Pab- lo iti lugarda. sid dagiti pakarigatan. (Ara. 16:6-17:14; 1 Tes. 3:2-6) Idi adda ni Pablo idiay Efeso, adda naida- non kenkuana a saan a nasayaat a damag mai- papan kadagiti taga-Corinto. Dayta ti gapuna a ka- yatna nga ibaon ni Timoteo idiay Corinto. (1 Cor. 4:17) Manipud Efeso, imbaon ni Pablo idi agangay da Timoteo ken Erasto idiay Mace- donia. Ngem idi sinuratan ni Pablo dagiti taga-Roma, kaduanan ni Timo- teo idiay Corinto. (Ara. 19:22; Roma 16:21) Sumagmamano laeng dagi- toy kadagiti panagdaliasat ni Timo- teo para iti naimbag a damag. Ti pammaregta ni Pablo a "dimo ipalubos nga adda asinoman a manglais iti kinaagtutubom," ipasi- mudaagna a medio agalikaka ni Ti- moteo a mangusar iti autoridadna. (1 Tim. 4:12) Ngem sikokompiansa ni Pablo a mangibaon ken Timoteo iti nariribuk a kongregasion buyogen daytoy nga instruksion: "Balakadam ti dadduma a saanda a mangisuro iti sabali a doktrina." (1 Tim. 1:3) Inik- kan pay ni Pablo ni Timoteo iti auto- ridad a mangdutok kadagiti mana- ngaywan ken kadagiti ministerial nga adipen iti kongregasion. - 1 Tim. 5:22. Idi nagsubli ni Pablo kalpasan ti sumagmamano a tawen, ni Timoteo, a nalabit sumurok-kumurang a 20 idin ti tawenna, ket "nasayaat ti ibagbaga dagiti kakabsat idiay Listra ken Iconio maipapan kenkua- na." (Ara. 16:2) Inwanwan ti espiritu ti Dios ti panna- kaisurat dagiti "padto" maipapan iti daytoy nga ag- tutubo a lalaki, ket maitunos kadagita, ni Pablo ken dagiti panglakayen sadiay inikkanda ni Timoteo iti naisangsangayan nga annongen. (1 Tim. 1:18; 4: 14; 2 Tim. 1:6) Kaduaenna ni Pablo iti trabaho- na kas misionero. Masapul a panawan ni Timoteo ti pamiliana ken agpakugit tapno awan ti pangba- balawan kenkuana dagiti Judio a sarungkaranna. - Ara. 16:3. Adu ti dinaliasat ni Timoteo. Kaduana da Pab- lo ken Silas a nangasaba idiay Filipos, duada ken Silas idiay Berea, sa maymaysanan idiay Tesalo- nica. Idi nagkitada manen ken Pablo idiay Corin- to, indanonna ti nagsayaat a damag maipapan iti ayat ken kinamatalek dagiti taga-Tesalonica iti lak- Ni Timoteo ket impatpateg ni Pablo gapu kadagi- ti nagsayaat a kualidadna. Ipalgak ti Kasuratan a ni Timoteo ket nasinged, matalek, ken nadungngo a kadua, a kasla maysa nga anak. Insurat ni Pablo a malaglagipna dagiti lua ni Timoteo, il-iliwenna a ma- kita, ken inkarkararaganna ni Timoteo. Kas iti ma- seknan nga ama, insuro met ni Pablo ken Timoteo no ania ti aramidenna iti 'masansan a panagsakit- na' - nalabit ti panagsakit ti rusokna. - 1 Tim. 5:23; 2 Tim. 1:3, 4. Kadua ni Pablo ni Timoteo kabayatan ti damo a pannakaibaludna idiay Roma. Gapuna, napada- san met ni Timoteo ti naibalud iti sumagmamano a tiempo. (Flm. 1; Heb. 13:23) Nabatad a nakasingsi- nged dagitoy a dua a lallaki ta idi ammo ni Pablo nga asidegen ti ipapatayna, pinaayabanna ni Timo- teo: "Ikagumaam ti umay kaniak iti mabiit." (2 Tim. 4:6-9) Saan a nadakamat iti Kasuratan no sibibiag pay ni Pablo a nasangpetan ni Timoteo.
122 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 12 Nupay nagsupiatda iti daydi a gundaway, dina kayat a sawen a managpung- pungtot da Bernabe ken Pablo. Ni Bernabe ket pagaammo kas naayat ken napa- rabur a tao nga uray la saanen nga aw-awagan dagiti apostol iti naganna a Jose no di ket inawaganda iti Bernabe, a ti kayatna a sawen, "Anak ti Liwliwa." (Aramid 4:36) Ni Pablo ket pagaammo met kas nadungngo ken naalumamay a tao. (1 Tes. 2:7, 8) Kas panangtulad kada Pablo ken Bernabe, amin a Kristiano a manangay- wan ita, agraman dagiti manangaywan iti sirkito, rumbeng nga ikagumaanda a kanayon ti agbalin a napakumbaba ken rumbeng a tratuenda a sidudungngo da- giti padada a panglakayen ken ti intero nga arban. - 1 Ped. 5:2, 3. "Nasayaat ti Ibagbaga Dagiti Kakabsat . . . Maipapan Kenkuana" (Aramid 16:1-3) 13 Iti maikadua a panagdaliasatna kas misionero, nagturong ni Pablo idiay Ga- lacia a probinsia ti Roma. Adda idin sumagmamano a kongregasion sadiay. Idi agangay, "nakadanon ni Pablo idiay Derbe kasta met idiay Listra." Kuna pay ti sa- laysay: "Adda sadiay ti maysa nga adalan nga agnagan Timoteo, a ti inana ket ma- namati a Judio ngem Griego ti amana." - Ara. 16:1. 14 Nabatad a naam-ammo ni Pablo ti pamilia ni Timoteo idi damo a bimmisita iti lugarda idi agarup 47 C.E. Kalpasan ti dua wenno tallo a tawen, nagsubli ni Pablo ket naawis ti atensionna iti agtutubo a ni Timoteo. Apay? Gapu ta "nasaya- at ti ibagbaga dagiti kakabsat" maipapan ken Timoteo. Saan laeng a dagiti kakab- sat a kailianna ti mangap-apresiar kenkuana no di ket agdindinamag ti nasaya- at a reputasionna uray kadagiti dadduma a kongregasion. Kuna ti salaysay nga uray dagiti kakabsat idiay Listra ken Iconio, nga agarup 30 a kilometro ti kaada- yona, nagsayaat ti maibagada maipapan kenkuana. (Ara. 16:2) Babaen ti pana- ngidalan ti nasantuan nga espiritu, dagiti panglakayen intalekda ken agtutubo a Timoteo ti nagpateg a responsabilidad, nga isu ti panangtulong kada Pablo ken Silas kas agdaldaliasat a ministro. - Ara. 16:3. 15 Apay a nagsayaat ti reputasion ni Timoteo uray no agtutubo pay laeng? Ma- igapu kadi iti kinasiribna, iti pisikal a langana, wenno kadagiti abilidadna? Ma- sansan a magustuan dagiti tattao dagiti kasta a kualidad. Uray ni propeta Sam- uel, ti makinruar a langa met idi ti nangnangruna a kinitana. Ngem impalagip kenkuana ni Jehova: "Ti panagkita ti tao ket saan a kas iti panagkita ti Dios, ta dagiti laeng makita ti mata ti kitkitaen ti tao, ngem ti puso ti kitkitaen ni Jeho- va." (1 Sam. 16:7) Saan a ti pisikal a langa no di ket ti makin-uneg a kinatao ni Ti- moteo ti nangted kenkuana iti nasayaat a reputasion kadagiti kapammatianna. Kitaem ti kahon a "Nagpaadipen ni Timoteo Para 'iti Pannakaisaknap ti Naimbag a Da- mag,' " iti panid 121. 12. Kas panangtulad kada Pablo ken Bernabe, ania dagiti kualidad a rumbeng nga ipakita dagiti manangaywan iti kaaldawantayo? 13, 14. (a) Siasino ni Timoteo, ken kasano a naam-ammo ni Pablo? (b) Apay a naawis ti atension ni Pablo ken ni Timoteo? (c) Ania nga annongen ti inawat ni Timoteo? 15, 16. Apay a nagsayaat ti reputasion ni Timoteo?
'PANANGPABILEG KADAGITI KONGREGASION' 16 Tawtawen kalpasanna, dinakamat ni apostol Pablo ti dadduma kadagiti na- espirituan a kualidad ni Timoteo. Dineskribir ni Pablo ti nasayaat a kababalin ni Timoteo, ti managsakripisio nga ayatna, ken ti kinagagetna a mangasikaso kada- giti nateokratikuan nga annongenna. (Fil. 2:20-22) Pagaammo met ni Timoteo kas addaan iti 'napudno a pammati.' - 2 Tim. 1:5. 17 Adu nga agtutubo ita ti mangtultulad ken Timoteo babaen ti panangpatanor- da kadagiti nadiosan a kualidad. Uray no ubbingda pay laeng, makaar-aramid- dan iti nasayaat a nagan iti imatang ni Jehova ken kadagiti adipenna. (Prov. 22:1; 1 Tim. 4:15) Iparparangarangda ti napudno a pammati babaen ti panangliklikda iti doble kara a panagbiag. (Sal. 26:4) Kas resultana, adu nga agtutubo ti kas ken Timoteo nga addaan iti napateg nga akem iti kongregasion. Mapabileg la ketdi da- gitoy nga agtutubo ti amin a mangay-ayat ken Jehova no makualipikardan nga agserbi kas agibumbunannag iti naimbag a damag, ket inton agangay idedikarda ti biagda ken Jehova ken agpabautisarda! 'Timmibker ti Pammatida' (Aramid 16:4, 5) 18 Adu a tawen a nagkadua da Pablo ken Timoteo iti trabaho. Kas agdaldaliasat a ministro, nagduduma a mision ti intungpalda kas pannakabagi ti bagi a mana- rawidwid. Kuna ti Biblia: "Bayat ti panagdaliasatda kadagiti siudad, idandanon- da kadagiti kakabsat ti desision dagiti apostol ken panglakayen idiay Jerusalem, tapno tungpalenda dayta." (Ara. 16:4) Nabatad a sinurot dagiti kongregasion ti instruksion a naggapu kadagiti apostol ken kadagiti panglakayen idiay Jerusa- lem. Kas resulta ti kasta a kinatulnog, "nagtultuloy a timmibker ti pammati dagi- ti kongregasion ken inaldaw nga immadu ti bilangda." - Ara. 16:5. 19 Umasping iti dayta, dagiti Saksi ni Jehova ita tagtagiragsakenda dagiti ben- dision nga itden ti sipapakumbaba a panagtulnogda iti instruksion a naggapu "kadagiti mangidadaulo" kadakuada. (Heb. 13:17) Gapu ta kanayon nga agbaliw- baliw ti kasasaad ditoy lubong, napateg nga aprobetsaren dagiti Kristiano ti na- espirituan a taraon nga ipapaay "ti matalek ken masirib nga adipen." (Mat. 24:45; 1 Cor. 7:29-31) No aramidentay dayta, makapagtalinaedtayo a natibker iti naespi- rituan ken awanan rugit iti daytoy a lubong. - Sant. 1:27. 20 Pudno a dagiti Kristiano a manangaywan iti kaaldawantayo, agraman dagiti miembro ti Bagi a Manarawidwid, ket imperpekto a kas met laeng kada Pablo, Bernabe, Marcos, ken dadduma pay a panglakayen a dinutokan ti espiritu idi umuna a siglo. (Roma 5:12; Sant. 3:2) Ngem gapu ta siiinget nga iyap-aplikar ti Bagi a Manarawidwid ti Sao ti Dios ken siaannad a sursurotenda ti pagtula- dan nga impasdek dagiti apostol, pampaneknekanda a mapagtalkanda. (2 Tim. 1: 13, 14) Kas resultana, mapabpabileg ken mapatpatibker ti pammati dagiti kon- gregasion. 17. Kasano a matulad dagiti agtutubo ita ti ulidan ni Timoteo? 18. (a) Ania dagiti pribilehio a tinagiragsak da Pablo ken Timoteo kas agdaldaliasat a ma- nangaywan? (b) Kasano a nabenepisiaran dagiti kongregasion? 19, 20. Apay a rumbeng nga agtulnog dagiti Kristiano kadagiti "mangidadaulo"? 123
"Iti kasta, naglayagkami manipud Troas." - Aramid 16:11
K A P I T U L O 1 6 "Umayka Ditoy Macedonia" Mangyeg kadagiti bendision ti panangawat iti annongen ken ti siraragsak a panangibtur iti pannakaidadanes Naibatay iti Aramid 16:6-40 ADDA grupo dagiti babbai a pimmanaw iti siudad ti Filipos idiay Macedo- nia. Di nagbayag, nakadanonda iti akikid a karayan a maawagan Gangites. Kas iti kaugalianda, nagtugawda iti igid ti karayan tapno agkararagda iti Dios ti Israel. Kitkitaen ida ni Jehova. - 2 Cron. 16:9; Sal. 65:2. 2 Kabayatanna, iti nasurok a 800 a kilometro iti daya ti Filipos, adda gru- po dagiti lallaki a pimmanaw iti siudad ti Listra idiay makin-abagatan a Ga- lacia. Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nakadanonda iti nasimpa a kalsada ti Roma nga agpalaud agingga iti adu ti matataona a rehion iti dis- trito ti Asia. Dagitoy a lallaki ket isu da Pablo, Silas, ken Timoteo. Magaga- randa nga agdaliasat iti dayta a kalsada tapno sumarungkarda idiay Efeso ken kadagiti dadduma pay a siudad nga ayan dagiti rinibu a tattao a nasken a makasabaan iti maipapan ken Kristo. Ngem sakbay pay nga irugida ti ag- daliasat, pinasardeng ida ti nasantuan nga espiritu iti pamay-an a saan a nailawlawag iti Biblia. Naparitanda a mangasaba idiay Asia. Apay? Babaen ti nasantuan nga espiritu ti Dios, inturong ni Jesus da Pablo ken dagiti ka- kaduana a dumalanda idiay Asia Menor, a bumallasiw iti Baybay Aegeano, sa agturong kadagiti igid ti bassit a karayan a maawagan Gangites. 3 Adda dagiti napateg a leksion a masursurotayo iti panangiwanwan ni Je- sus ken ni Pablo ken kadagiti kakaduana kabayatan dayta a naisangsanga- yan a panagdaliasat nga agturong idiay Macedonia. Gapuna, repasuentayo ti sumagmamano kadagiti pasamak kabayatan ti maikadua a panagdalia- sat ni Pablo kas misionero, a nangrugi idi agarup 49 C.E. "Inayabannakami ti Dios" (Aramid 16:6-15) 4 Gapu ta nalapdanda a mapan mangasaba idiay Asia, nagpaamianan da Pablo ken dagiti kakaduana tapno mangasabada kadagiti siudad ti Bitinia. Tapno makadanonda sadiay, mabalin a nagnagnada iti sumagmamano nga aldaw kadagiti lasonglasong a desdes dagiti manmano ti matataona a re- hion ti Frigia ken Galacia. Ngem idi asidegdan idiay Bitinia, inusar manen ni Jesus ti nasantuan nga espiritu a manglapped kadakuada. (Ara. 16:6, 7) 1-3. (a) Kasano nga inturong ti nasantuan nga espiritu ni Pablo ken dagiti kakadua- na? (b) Ania dagiti pasamak nga usigentayo? 4, 5. (a) Ania ti napasamak kada Pablo ken kadagiti kakaduana idi asidegdan idiay Bitinia? (b) Ania ti inkeddeng dagiti adalan, ket ania ti resultana? 125
Kasanotayo ita nga arigna makapan idiay Macedonia? Iti dayta a gundaway, mariribukan la ketdin dagitoy a lallaki. Ammoda no ania ti ikasabada ken no kasano ti mangasaba, ngem saanda nga ammo no sadino ti pa- ngasabaanda. No ar-arigen, nagtuktokda iti ridaw nga agturong idiay Asia ngem saanda a napalubosan a sumrek. Nagtuktokda idiay Bitinia ngem saanda latta a napalubosan a sumrek. Ngem saan a nauma ni Pablo a nagtuktok agingga a na- kasarak iti ruangan nga aglukat. Kalpasanna, nangaramid ni Pablo ken dagiti ka- kaduana iti desision a kasla karkarna. Nagnagnada nga agpalaud iti 550 a kilo- metro, a linabsanda dagiti siudad agingga a nakadanonda iti puerto ti Troas a paglayaganda nga agturong idiay Macedonia. (Ara. 16:8) Sadiay, iti maikatlo a gun- daway, nagtuktok ni Pablo ket nailukat ti ruangan. 5 Ni Lucas a mannurat iti Ebanghelio, a kimmuyog kada Pablo idiay Troas, impa- damagna no ania ti napasamak: "Iti rabii, nakakita ni Pablo iti maysa a sirmata - adda lalaki a taga-Macedonia a nakatakder sadiay ket impakpakaasina kenkua- na: 'Umayka ditoy Macedonia ket tulongannakami.' Idi nakitana daytoy a sirmata, dagus nga inkagumaanmi ti mapan idiay Macedonia, ta pinanunotmi nga inaya- bannakami ti Dios a mangipakaammo iti naimbag a damag sadiay." (Ara. 16:9, 10) Ammo met laengen ni Pablo no sadino ti pangasabaanda. Naragsakan la ketdi ni Pablo ta saan a nagsardeng a nagdaliasat! Dagus a naglayag dagiti uppat a lallaki nga agturong idiay Macedonia. 6 Ania ti masursurotayo iti dayta a salaysay? Imutektekam daytoy: Bimmallaet laeng ti espiritu ti Dios kalpasan a nagturong ni Pablo idiay Asia, bimmallaet laeng Kitaem ti kahon a "Ni Lucas a Nangisurat iti Aramid," iti panid 128. 6, 7. (a) Ania ti masursurotayo kadagiti pasamak kabayatan ti panagdaliasat ni Pablo? (b) Maibatay iti kapadasan ni Pablo, ania ti manamnamatayo?
"UMAYKA DITOY MACEDONIA" ni Jesus idi asidegen ni Pablo iti Bitinia, ken kalpasan laeng a nakadanon ni Pab- lo idiay Troas nga isu ket inturong ni Jesus idiay Macedonia. Ni Jesus, nga Ulo ti kongregasion, mabalin nga iturongnatayo ita iti umasping a wagas. (Col. 1:18) Kas pagarigan, mabalin a pampanunotentayo ti agserbi kas payunir wenno umakar iti lugar nga addaan iti dakdakkel a panagkasapulan kadagiti agibumbunannag iti Pagarian. Nupay kasta, iwanwannatayo laeng ni Jesus babaen ti espiritu ti Dios kalpasan a makaaramidtayo kadagiti addang a mangragpat iti kalattayo. Apay? Utobem daytoy a pagarigan: Ti maysa a drayber maisikkona laeng ti luganna iti kannigid wenno kannawan no agtartaray dayta. Umasping iti dayta, iturongnata- yo laeng ni Jesus a mangpalawa iti ministeriotayo no talaga nga ikagkagumaanta- yo nga aramiden dayta. 7 Ngem kasanon no saan nga agbunga a dagus ti panangikagumaantayo? Mau- paytayo kadi, nga ipapantayo a saannatayo nga iwanwanwan ti espiritu ti Dios? Saan. Laglagipem nga adda met dagiti lapped a naipasango ken Pablo. Kaskasdi, intultuloyna ti nagtuktok agingga a nakabirok iti silulukat a ruangan. Masigura- dotayo a masupapakanto met ti kinapingettayo a mangbirok iti 'nakalukat a dak- kel a ruangan a mangaramid iti ad-adu pay.' - 1 Cor. 16:9. 8 Apaman a nakadanonda iti distrito ti Macedonia, nagturong ni Pablo ken dagiti kakaduana idiay Filipos, a maysa a siudad a dagiti umilina ket pagtangsitda ti pa- nagbalinda a Romano. Para kadagiti retirado a soldado ti Roma nga agnanaed sa- diay, ti kolonia ti Filipos ket kasla bassit a Roma a naipasdek idiay Macedonia ta adu ti nagpadaanda. Iti ruar ti ruangan ti siudad, iti abay ti akikid a karayan, naka- birok dagiti misionero iti lugar nga impagarupda nga adda "disso a pagkararagan." Iti Sabbath, napanda iti dayta a lugar ket nadanonanda ti sumagmamano a babbai a nagtataripnong sadiay tapno agdaydayawda iti Dios. Nagtugaw dagiti adalan ken nakisaritada kadakuada. "Dumdumngeg idi ti babai nga agnagan Lidia, . . . ket li- nuktan ni Jehova ti pusona." Natukay ti puso ni Lidia iti nasursurona kadagiti mi- sionero nga uray la isu ken ti pamiliana ket nabautisaran. Kalpasanna, inawisna ni Pablo ken dagiti kakaduana nga agdagus iti pagtaenganna. - Ara. 16:13-15. 9 Iladawam iti panunotmo ti rag-o nga inyeg ti panagpabautisar ni Lidia! Narag- sakan la ketdi ni Pablo ta inawatna ti awis nga "umayka ditoy Macedonia" ket isu ken dagiti kakaduana ti inusar ni Jehova a mangsungbat kadagiti kararag dagi- diay a babbai a managbuteng iti Dios! Iti kaaldawantayo, adu a kakabsat - ubing man wenno nataengan, naasawaan man wenno saan - ti immakar met kadagiti lu- gar nga addaan iti dakdakkel a panagkasapulan kadagiti agibumbunannag iti Pa- garian. Pudno nga adda dagiti rigat a pakaipaspasanguanda ngem kasla awan ti kaimudingan dagita no idilig iti pannakapnek a mariknada no makasarakda iti Nalabit naparitan dagiti Judio a maaddaan iti sinagoga iti uneg ti siudad gapu iti namili- tariaan a kasasaad iti Filipos. Wenno mabalin nga awan ti sangapulo a lallaki a Judio iti siu- dad - ti kababaan a bilang a kasapulan tapno makaipasdekda iti sinagoga. Kitaem ti kahon a "Ni Lidia nga Aglaklako iti Purpura," iti panid 132. 8. (a) Deskribirem ti siudad ti Filipos. (b) Ania a makaparagsak a pasamak ti imbunga ti panangasaba ni Pablo iti "disso a pagkararagan"? 9. Kasano a tultuladen ti adu a Kristiano ita ti ulidan ni Pablo, ket ania dagiti sagsagra- penda a bendision? 127
NI LUCAS A NANGISURAT ITI ARAMID Manipud iti Aramid kapitulo 1 agingga iti kapitu- lo 16, bersikulo 9, ti nangisurat iti libro nga Aramid ket agisalsalaysay laeng iti sinao ken inaramid ti sa- bali a tao. Ngem nagbaliw dayta nga estilo iti Ara- mid 16:10, 11. Kas pagarigan, iti bersikulo 11, kinu- na ti mannurat: "Naglayagkami manipud Troas ket nagdiretsokami idiay Samotracia." Iti daytoy a gun- daway, ni Lucas, a nangisurat iti Aramid, ket kara- man kadagiti pasamak iti salaysay. Ngem yantangay saan a nadakamat ti nagan ni Lucas iti Aramid Dagiti Apostol, kasanotay nga ammo nga isu a talaga ti nangi- surat iti Aramid? Makaalatayo iti pamalatpatan no basaentayo dagiti introduksion ti lib- ro nga Aramid ken ti Ebanghelio ni Lucas. Agpada a naiturong ti intro- duksion dagita a libro iti maysa a lalaki a managan "Teofilo." (Luc. 1: 1, 3; Ara. 1:1) Kastoy ti panglukat a sasao ti Aramid: "Ti umuna a salay- say nga insuratko kenka, O Teofilo, ket maipapan iti amin nga inaramid ken insuro ni Jesus." Yantangay uma- namong dagiti nagkauna nga autori- dad a "ti umuna a salaysay," wenno ti Ebanghelio, ket insurat ni Lucas, si- gurado nga isu met laeng ti nangisu- rat iti Aramid. Bassit laeng ti ammotayo maipa- pan ken Lucas. Namitlo laeng a na- dakamat ti naganna iti Biblia. Ni apostol Pablo inawaganna ni Lu- cas iti "dungdungnguen a doktor" ken maysa kadagiti 'katrabahuan- na.' (Col. 4:14; Flm. 24) Dagiti benneg iti libro nga Aramid a nangiramanan ni Lucas iti bagina iti salay- say ipasimudaagna nga isu ket kimmuyog idi ken apostol Pablo manipud Troas nga agturong idiay Fi- lipos idi agarup 50 C.E. Ngem idi pimmanaw ni Pab- lo idiay Filipos, saanen a kimmuyog kenkuana ni Lucas. Nagkita manen da Pablo ken Lucas idiay Fi- lipos idi agarup 56 C.E. ket nagdaliasatda a ka- dua dagiti pito pay a kakabsat a lallaki manipud Filipos nga agturong idiay Jerusalem, a nakaares- tuan ni Pablo. Kalpasan ti dua a tawen, kimmuyog ni Lucas ken Pablo, a nakakawar pay laeng, mani- pud Cesarea nga agturong idiay Roma. (Ara. 16:10- 17, 40; 20:5-21:17; 24:27; 27:1-28:16) Idi a ni Pablo, a naibalud manen iti maikadua a gundaway idiay Roma, ammonan nga asidegen ti pannakapa- patayna. "Ni laeng Lucas" idi ti kaduana. (2 Tim. 4: 6, 11) Nabatad a nawatiwat dagiti dinaliasat ni Lu- cas ken situtulok nga agsagaba kadagiti rigat mai- gapu iti naimbag a damag. Saan nga imbaga ni Lucas a na- saksianna dagiti insuratna maipapan ken Jesus no di ket kinunana nga 'inurnong ken insuratna ti salaysay' maibatay kadagiti imbaga dagiti "na- kasaksi." Malaksid iti dayta, 'insurat- na dagita sigun iti panagsasaruno- da gapu ta sinukimatna a naimbag amin dagita.' (Luc. 1:1-3) Dagiti re- sulta ti kinapinget ni Lucas ipakitana nga isu ket nagsukimat a naimbag. Nalabit pinagsaludsodanna ni Elisa- bet, agraman ni Maria nga ina ni Je- sus, ken dagiti dadduma pay tapno makaala iti impormasion. Adu kada- giti insuratna ti saan a nairaman ka- dagiti dadduma pay nga Ebanghelio. - Luc. 1:5-80. Kuna ni Pablo a ni Lucas ket maysa a mangngagas. Ket no basaentayo dagiti insuratna, mariknatayo ti pan- nakaseknan ti maysa a doktor kada- gidiay agsagsagaba. Adtoy ti sumag- mamano a pagarigan: Kuna ni Lucas nga idi pinaimbag ni Jesus ti lalaki a linuganan ti demonio, "rimmuar [ti demonio] a dina inan-ano ti lalaki"; a ti katugangan a babai ni apostol Pedro ket naparigatan iti 'nanga- to a gurigor'; a ti babai a tinulongan ni Jesus ket "18 a tawenen a naluganan iti espiritu a mangpakpa- kapsut kenkuana. Nakaron ti kubbona ket saan a makatakder iti diretso." - Luc. 4:35, 38; 13:11. Nabatad nga impangpangruna ni Lucas ti "traba- ho ti Apo." (1 Cor. 15:58) Ti panggepna ket saan a tapno agbalin a naballigi a doktor no di ket kayatna laeng a tulongan dagiti sabsabali a mangammo ken agserbi ken Jehova.
"UMAYKA DITOY MACEDONIA" kas ken Lidia a mangawat kadagiti kinapudno a linaon ti Biblia. Kabaelam kadi ti mangaramid kadagiti panagbalbaliw tapno makapanka iti teritoria nga addaan iti dakdakkel a panagkasapulan? Adu a bendision ti agur-uray kenka. Alaentay a pa- garigan ni Aaron, a maysa a kabsat nga agtawen iti nasurok a 20 nga immakar iti maysa a pagilian iti Sentral Amerika. Kas kadagiti dadduma a nagserbi iti sabali a pagilian, naikunana: "Ti panagserbi iti sabali a pagilian ket nakatulong kaniak a rumang-ay iti naespirituan ken agbalin a nasingsinged ken Jehova. Ken makapa- ragsak ti agministerio. Adda walo nga iyad-adalak iti Biblia!" "Nagkaykaysa Dagiti Tattao a Bimmusor Kadakuada" (Aramid 16:16-24) 10 Sigurado a makapungtot ni Satanas ta nagramuten ti naimbag a damag iti pa- set ti lubong a mabalin a kontroladona ken dagiti demoniona. Di ngarud pakasda- awan a ti aramid dagiti demonio ket adda pakainaiganna iti pannakabusor ti pa- nangasaba ni Pablo ken dagiti kakaduana! Bayat nga intultuloyda ti sumarungkar iti disso a pagkararagan, sinabat ida ti maysa nga adipen a babai a naluganan iti demonio. Adu a kuarta ti masapulan dagiti appona babaen ti panagpadlesna. Si- nursurotna ni Pablo ken dagiti kakaduana ket ipukpukkawna: "Dagitoy a lallaki ket adipen ti Kangatuan a Dios ken ipakpakaammoda kadakayo ti dalan ti panna- kaisalakan." Mabalin a dagiti demonio ti nangtignay iti daytoy a babai a mangi- pukkaw kadagita a sasao tapno agparang a maymaysa ti gubuayan dagiti ipadpad- lesna ken dagiti pannursuro ni Pablo. Iti kasta a wagas, masinga ti atension dagiti agpalpaliiw kadagiti pudno a pasurot ni Kristo. Ngem pinagulimek ni Pablo ti ba- bai babaen ti panangparuarna iti demonio. - Ara. 16:16-18. 11 Nakapungtot dagiti pagserserbian ti adipen a babai idi awanen ti alisto a pa- nguartaanda. Ginuyodda da Pablo ken Silas nga impan iti plasa, a pangtamta- mingan dagiti mahistrado (dagiti opisial a mangibagi iti Roma) kadagiti banag a pakaseknanda. Dagiti makinkukua iti adipen a babai kinombinsirda dagiti ukom a manangidumduma ken mangitantandudo iti patriotismo, ket kasda la kinuna: 'Mangrirriribuk dagitoy a Judio ta mangisursuroda kadagiti kostumbre a ditay ma- awat a Romano.' Gapu iti kasta nga imbagada, 'nagkaykaysa dagiti tattao [nga adda idiay plasa] a bimmusor kadakuada [da Pablo ken Silas],' ket imbilin dagiti mahis- trado "a mapangpang-orda." Naibalud da Pablo ken Silas kalpasan dayta. Ti agay- aywan iti pagbaludan impisokna dagitoy a nadangran a lallaki iti makin-uneg a pag- baludan ket intul-ongna dagiti sakada. (Ara. 16:19-24) Nakasipsipnget iti uneg ti pagbaludan apaman nga inrikep dayta ti parabantay isu a saan la ketdi a makita da Pablo ken Silas ti maysa ken maysa. Ngem makitkita ida ni Jehova. - Sal. 139:12. 12 Tawtawen sakbayna, impakpakauna ni Jesus kadagiti pasurotna: "Idadanes- dakayto." (Juan 15:20) Gapuna, idi napan ni Pablo ken dagiti kakaduana idiay Ma- cedonia, nakasaganada a mangsango iti ibubusor. Idi naidadanesda, imbilangda 10. Ania ti inaramid dagiti demonio kas panangbusor iti panangasaba ni Pablo ken dagiti kakaduana? 11. Ania ti napasamak kada Pablo ken Silas idi pinaruarda ti demonio a nanglugan iti ba- bai? 12. (a) Ania ti panangmatmat dagiti adalan ni Kristo iti panangidadanes, ken apay? (b) Aniada a kita ti ibubusor ti us-usaren pay laeng ni Satanas ken dagiti pasurotna? 129
130 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS dayta kas ebkas ti pungtot ni Satanas, saan ket a tanda ti di pannakaay-ayo ni Jehova. Iti kaaldawantayo, us-usaren pay laeng dagiti pasurot ni Satanas dagi- ti pamay-an nga umasping iti inaramidda idiay Filipos. Dagiti manangallilaw a bumusbusor padpadaksendatayo iti man eskuelaan wenno pagtrabahuan, ken rubrubrobanda ti ibubusor. Iti dadduma a pagilian, dagiti relihioso a bumusbu- sor ak-akusarandatayo iti korte, a kasda la kunkuna: 'Rirriribukendatayo dagitoy a Saksi ta mangisursuroda kadagiti kostumbre a maisalungasing kadagiti tradi- siontayo.' Iti dadduma a lugar, makabkabil ken maibalbalud dagiti kapammatian- tayo. Ngem ammo ni Jehova ti mapaspasamak. - 1 Ped. 3:12. "Dagus a Nabautisaran" (Aramid 16:25-34) 13 Kasapulan la ketdi da Pablo ken Silas ti sumagmamano a panawen a mangiliw- liwag kadagiti nariribuk a pasamak iti dayta nga aldaw. Ngem iti tengnga ti rabii, nailiwliwagdan ti pannakapangpang-orda nga uray la 'nagkarkararag ken inday- dayawda ti Dios babaen ti kanta.' Pagammuan ta nagginggined ket nagunggon ti pagbaludan! Nakariing ti parabantay ket nakitana a silulukat dagiti ruangan isu a nagamak amangan no nakalibas dagiti balud. Gapu ta ammona a madusa no ma- kalibas dagiti balud, "inasutna ti espadana tapno agpakamatay koman." Ngem im- pukkaw ni Pablo: "Dimo dangran ti bagim, ta addakami amin ditoy!" Insaludsod ti agpigpigerger a parabantay: "Appo, ania ti masapul nga aramidek tapno maisalaka- nak?" Ni laeng Jesus ti makaisalakan kenkuana, saan a da Pablo ken Silas. Gapu- na insungbatda: "Mamatika ken Apo Jesus ket maisalakankanto." - Ara. 16:25-31. 14 Naimpusuan kadi ti saludsod ti agbambantay iti pagbaludan? Saan a pinag- duaduaan ni Pablo ti kinapasnek daytoy a lalaki. Maysa a Gentil daytoy a paraban- tay isu nga awan ti ammona maipapan iti Kasuratan. Sakbay nga agbalin a Kris- tiano, nasken a sursuruen ken akseptarenna dagiti kangrunaan a kinapudno a linaon ti Kasuratan. Gapuna, inwayaan da Pablo ken Silas ti makisarita kenkua- na maipapan iti "sao ni Jehova." Gapu ta impamaysada ti mangisuro iti Kasura- tan, nalabit saanen a narikrikna da Pablo ken Silas ti sakit ti bagi nga inyeg ti pannakapangpang-orda. Ngem napaliiw ti parabantay dagiti nauneg a sugat iti bu- kotda ket dinalusanna dagita. Kalpasanna, isu ken ti sangakabbalayanna 'dagus a nabautisaranda.' Anian a bendision dayta para kada Pablo ken Silas gapu ta si- rarag-o nga inibturanda ti pannakaidadanes! - Ara. 16:32-34. 15 Kas kada Pablo ken Silas, adu a Saksi ni Jehova iti kaaldawantayo ti nangi- kaskasaba iti naimbag a damag bayat ti pannakaibaludda gapu iti pammatida, ket nagsayaat dagiti resulta dayta. Kas pagarigan, iti maysa a pagilian a pakaiparpari- tan idi dagiti aktibidadtayo, adda tiempo nga 40 a porsiento kadagiti amin a Saksi nga agnanaed sadiay ti nakaammo iti kinapudno maipapan ken Jehova bayat ti kaaddada iti pagbaludan! (Isa. 54:17) Imutektekam met a sa la nagpatulong ti pa- 13. Apay nga insaludsod ti parabantay: "Ania ti masapul nga aramidek tapno maisalaka- nak?" 14. (a) Ania a tulong ti impaay da Pablo ken Silas iti parabantay? (b) Ania a bendision ti inawat da Pablo ken Silas gapu iti sirarag-o a panangibturda iti pannakaidadanes? 15. (a) Kasano a tultuladen ti adu a Saksi ita ti ulidan da Pablo ken Silas? (b) Apay a rum- beng nga itultuloytayo a sarungkaran dagiti tattao iti teritoriatayo?
"UMAYKA DITOY MACEDONIA" rabantay kalpasan a napasamak ti ginggined. Umasping iti dayta, adda dagiti tat- tao ita a pulos a saan a mangipangpangag iti mensahe maipapan iti Pagarian ngem mabalin a dumngegda kalpasan a makapasarda iti rigat. No itultuloytayo a kasabaan ken sarungkaran dagiti tattao iti teritoriatayo, ipakpakitatayo a nakasa- ganatayo a tumulong kadakuada kaanoman a kasapulanda ti tulongtayo. "Paruarendakami [Kadi] a Sililimed?" (Aramid 16:35-40) 16 Iti kabigatanna kalpasan ti pannakasapsaplitda, imbilin dagiti mahistrado a mawayawayaan da Pablo ken Silas. Ngem kinuna ni Pablo: "Pinangpang-ordakami iti sanguanan dagiti tattao uray no Romanokami ken saankami pay a nasenten- siaan, ket imbaluddakami. Sa ita, paruarendakami a sililimed? Saan! Isuda a mis- mo ti umay mangiruar kadakami." 'Nagbuteng' dagiti mahistrado idi naammuan- da a Romano da Pablo ken Silas. Ngamin, sinalungasingda ti kalintegan dagitoy a lallaki. Ita, nabaliktaden ti kasasaad. Dagiti adalan ket nasapsaplit iti publi- ko; ita, masapul a publiko nga agpadispensar dagiti mahistrado. Impakpakaasida kada Pablo ken Silas a pumanawda iti Filipos. Nagtulnog dagiti dua nga adalan, ngem sakbay a pimmanawda, pinaregtada pay nga umuna ti umad-adu a bilang dagiti kabbaro nga adalan. 17 Saan koma a nasapsaplit da Pablo ken Silas no nasapsapa a naraem dagiti kalinteganda kas Romano. (Ara. 22:25, 26) Ngem no inaramidda dayta, mabalin a panunoten dagiti adalan idiay Filipos nga inusar dagitoy a lallaki ti kina-Romano- da tapno saanda nga agsagaba maigapu ken Kristo. Ania ngata ti epekto dayta iti pammati dagiti adalan a saan a Romano, a saan a salakniban ti linteg maibusor iti pannakasapsaplit? Gapuna, ti panangibtur da Pablo ken Silas iti pannakadusa impakitana babaen ti ulidan kadagiti kabbaro nga adalan a dagiti pasurot ni Kris- to ket makapagtakder a sititibker iti baet ti pannakaidadanesda. Malaksid iti day- ta, babaen ti panangilabanda iti kalinteganda kas umili ti Roma, napilitan dagiti mahistrado nga agpadispensar kada Pablo ken Silas iti publiko gapu iti panangsa- lungasingda iti linteg. Kas resultana, mabalin a saanton a maltratuen dagiti ma- histrado dagiti kapammatian ni Pablo ken masalaknibandan kadagiti umasping nga ibubusor iti masanguanan. 18 Iti kaaldawantayo, mangidadaulo met dagiti manangaywan iti kongregasion Kristiano babaen ti ulidan. Aniaman ti namnamaen dagiti Kristiano a papastor nga aramiden dagiti kapammatianda, situtulokda met a mangaramid iti dayta. Kas ken Pablo, siaannad a tingitingentayo met no kasano ken kaano nga usarentayo dagiti Sigun iti linteg ti Roma, ti maysa a Romano ket kanayon a maikari iti maitutop a panna- kabista ken saan a pulos a madusa iti publiko no saan a napaneknekan a nakabasol. 16. Kasano a nabaliktad ti pasamak iti aldaw kalpasan ti pannakasapsaplit da Pablo ken Silas? 17. Ania a napateg a leksion ti nasursuro dagiti kabbaro nga adalan idi nakitada ti pana- gibtur da Pablo ken Silas? 18. (a) Kasano a tultuladen dagiti Kristiano a manangaywan ita ti ulidan ni Pablo? (b) Ka- sanotayo ita a 'maidepensa ken magun-od ti legal a kalintegan a mangikasaba iti naimbag a damag'? 131
132 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS legal a kalintegantayo tapno masalaknibantayo. No kasapulan, agapelartayo kadagi- ti lokal, nasional, ken uray kadagiti internasional a korte tapno masalakniban ti ka- lintegantayo nga agdaydayaw. Ti panggeptayo ket saan a sosial a reporma no di ket tapno 'maidepensa ken gumun-od iti legal a kalintegan a mangikasaba iti naimbag a damag,' kas insurat ni Pablo iti kongregasion iti Filipos agarup sangapulo a tawen kalpasan ti pannakaibaludna sadiay. (Fil. 1:7) Kaskasdi, aniaman ti resulta dagiti kasta a kaso iti korte, kas ken Pablo ken dagiti kakaduana, determinadotayo nga ag- tultuloy a 'mangipakaammo iti naimbag a damag,' iti sadinoman a mabalin a pangi- turongan kadatayo ti espiritu ti Dios. - Ara. 16:10. NI LIDIA NGA AGLAKLAKO ITI PURPURA Agnanaed ni Lidia idiay Filipos, a maysa a prominen- te a siudad ti Macedonia. Isu ket dati a taga-Tiatira, a maysa a siudad iti rehion a maawagan iti Lidia idiay makinlaud nga Asia Menor. Naglaylayag ni Lidia nga agturong iti ballasiw ti Baybay Aegeano tapno mapan aglako iti purpura. Mabalin a dagiti tagilakona ket nag- duduma a produkto a purpura kas iti alpombra, inabel, tela, ken uray tina. Adda dagiti nakabakab idiay Filipos a mangpasingked nga adda grupo dagiti negosiante nga aglaklako idi iti purpu- ra iti dayta a siudad. Nadeskribir ni Lidia kas "agdayda- yaw iti Dios." Mabalin a kaipapanan dayta nga isu ket maysa a proselita iti Judaismo. (Ara. 16:14) Nalabit a nag- balin a managdaydayaw ken Jehova iti siudad a nakayanakanna - idiay Tiatira. Saan a kas idiay Filipos, adda lugar a pagtataripnongan dagiti Judio idiay Tia- tira. Patien dagiti dadduma a ti Lidia ket maysa a birngas nga inted kenkua- na dagiti taga-Filipos. "Babai a taga- Lidia" ti kaipapanan dayta a nagan. Nupay kasta, adda naisurat nga ebi- densia a ti Lidia ket personal a nagan. Nalatak dagiti taga-Lidia ken dagiti adda iti kabangibangda gapu iti kina- sigoda nga agtina iti purpura manipud idi kaaldawan ni Homer, idi maikasiam wenno maika- walo a siglo B.C.E. Kinapudnona, ti baybay ti Tiatira ket agdindinamag a pagtataudan ti "katayengtengan ken di pulos agkupas a tina." Nagngina dagiti produkto a purpura ken dagiti laeng babaknang ti makagatang kadagita. Nupay adu ti pa- gaammo a pagtataudan ti purpura, ti kasayaatan ken kanginginaan a pagtataudanna ket ti kappo iti Bay- bay Mediteraneo a maus-usar a pangtina iti napino a lienso. Sangatedted a tina laeng ti maala iti tunggal kappo, ket tapno makaalaka iti maysa laeng a gramo daytoy a napateg a likido, masapul a mangprosesoka iti agarup 8,000 a kappo. Dayta ti ga- puna a nakanginngina ti tela a kasta ti kolorna. Mabalin a naballigi ken nabaknang a negosiante ni Lidia ta ti negosiona ket agkasapulan iti dakkel a puonan ken adda dakkel a balayna a mabalin a pagdagusan dagiti uppat a lallaki a da Pablo, Silas, Timoteo, ken Lucas. Ti pannakadakamat ti "sangakabba- layanna" mabalin nga ipasimudaag- na a kabbalayna dagiti kakabagianna, ngem mabalin met nga ipasimudaag- na nga adda dagiti adipen ken baba- onenna. (Ara. 16:15) Sakbay a pim- manaw da Pablo ken Silas iti siudad, nakitaripnongda nga umuna kadagi- ti sumagmamano a kakabsat iti pag- taengan ti managpadagus a ni Lidia. Ipasimudaag dayta a nagbalin ti pag- taengan ni Lidia a pagtataripnongan dagiti nagkauna a Kristiano idiay Fili- pos. - Ara. 16:40. Idi sinuratan ni Pablo ti kongregasion iti Filipos aga- rup sangapulo a tawen kalpasanna, saanna a dinaka- mat ni Lidia. Gapuna, dagiti laeng detalye a nailanad iti Aramid kapitulo 16 ti ammotayo maipapan ken- kuana.
K A P I T U L O 1 7 "Inusarna ti Kasuratan a Nakirinnason Kadakuada" Ti pakaibatayan ti epektibo a panangisuro; ti nasayaat nga ulidan dagiti taga-Berea Naibatay iti Aramid 17:1-15 ADDA masansan a mapagdaliasatan a kalsada nga inaramid dagiti nala- ing nga inheniero ti Roma. Lumasat dayta kadagiti kabambantayan. No addaka iti dayta a kalsada a naaramid kadagiti napagdedekket a daplat a bato, mangngegmo ti uni dagiti asno, ti dalagudog dagiti karuahe, ken ti ariwawa dagiti amin nga agdaldaliasat a mabalin a pakairamanan dagiti soldado, negosiante, ken trabahador. Nasuroken a 130 a kilometro ti na- daliasat da Pablo, Silas, ken Timoteo iti daytoy a kalsada, manipud Filipos agingga idiay Tesalonica. Saan a nalaka daytoy a panagdaliasat, nangru- na kada Pablo ken Silas ta naut-ot pay laeng dagiti sugat a linak-amda gapu iti pannakasapsaplitda idiay Filipos. - Ara. 16:22, 23. 2 Kasano a naibturan dagitoy a lallaki ti nawatiwat a panagdaliasatda? Nakatulong la ketdi ti panagtutungtongda. Presko pay laeng iti panunotda ti makaparagsak a kapadasanda idiay Filipos idi a nagbalin a manamati ti pa- rabantay iti pagbaludan agraman ti pamiliana. Dayta a kapadasan ti ad- adda a nangpatibker kadakuada nga agtultuloy a mangiwaragawag iti sao ti Dios. Ngem bayat nga umas-asidegda idiay Tesalonica, a maysa a siudad iti igid ti baybay, mabalin a pampanunotenda no kasano ti panangtrato kada- kuada dagiti Judio iti dayta a siudad. Busoren ngata wenno pangpang-oren pay ketdi ida dagiti tattao kas iti inaramid dagiti taga-Filipos? 3 Inyebkas ni Pablo idi agangay ti kaririknana iti suratna kadagiti Kris- tiano idiay Tesalonica: "Ta nupay nagsagabakami nga umuna ken namal- trato idiay Filipos kas iti ammoyo, pinaturednakami ti Diostayo tapno maipakaammomi kadakayo ti naimbag a damag ti Dios iti laksid ti nagka- ro nga ibubusor." (1 Tes. 2:2) Kasla ipasimudaag dagita a sasao a ma- amak ni Pablo a sumrek iti siudad ti Tesalonica gapu iti napasamak kadakuada idiay Filipos. Maawatam kadi ti karirikna ni Pablo? Mariga- tanka kadi a mangiwaragawag iti naimbag a damag? Nagtalek ni Pablo a ni Jehova ti mangpabileg ken tumulong kenkuana nga agurnong iti tured 1, 2. Siasino dagiti agdaldaliasat manipud Filipos nga agturong idiay Tesalonica, ken ania ti mabalin a pampanunotenda? 3. Kasano a makagunggona kadatayo ita ti ulidan ni Pablo mainaig iti panagurnong iti tured? 133
134 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a kasapulanna. Ti panangadal iti ulidan ni Pablo matulongannaka a mangara- mid iti kasta. - 1 Cor. 4:16. "Inusarna ti Kasuratan a Nakirinnason" (Aramid 17:1-3) 4 Kuna ti salaysay a bayat ti kaadda ni Pablo idiay Tesalonica, isu ket nanga- saba iti sinagoga iti tallo a Sabbath. Kayat kadi a sawen dayta a tallo a lawas la- eng ti ibibisitana iti dayta a siudad? Saan. Ditay ammo no kaano a napan ni Pablo iti sinagoga kalpasan a nakasangpet. Maysa pay, ipalgak dagiti surat ni Pablo a bayat ti kaaddana idiay Tesalonica, isu ken dagiti kakaduana ket nag- trabaho tapno masuportaranda ti bagbagida. (1 Tes. 2:9; 2 Tes. 3:7, 8) Malaksid iti dayta, namindua a nagipaw-it dagiti kakabsat idiay Filipos kadagiti kasapu- lan ni Pablo. (Fil. 4:16) Gapuna, mabalin a nasurok a tallo a lawas ti kaaddana idiay Tesalonica. 5 Idi nakaurnong iti tured a mangasaba, nagpalawag ni Pablo iti imatang da- giti tattao a nagtataripnong iti sinagoga. Kas iti nakaugalianna, "inusarna ti Ka- suratan a nakirinnason kadakuada, nga inlawlawag ken impakitana iti Kasura- tan a masapul nga agsagaba ti Kristo ken mapagungar, ket kinunana: 'Ni Jesus nga ipakpakaammok kadakayo ket isu ti Kristo.' " (Ara. 17:2, 3) Imutektekam ta saan laeng a basta tinignay ni Pablo ti emosion dagiti agdengdengngeg kenkua- na no di ket pinagpanunotna ida. Ammona a dagiti nagtataripnong iti sinagoga ket pamiliar ken raraemenda ti Kasuratan, isuna laeng ta saanda a matarusan a naan-anay dayta. Gapuna, nakirinnason, nagilawlawag, ken pinaneknekan ni Pablo manipud iti Kasuratan a ni Jesus a Nazareno ket isu ti naikari a Mesias, wenno Kristo. 6 Sinurot ni Pablo ti ulidan nga impasdek ni Jesus, a nangusar iti Kasuratan kas pakaibatayan ti pannursurona. Kas pagarigan, kabayatan ti ministerio ni Jesus ditoy daga, kinunana kadagiti pasurotna a sigun iti Kasuratan, ti Anak ti tao ket masapul nga agsagaba, mapapatay, sa mapagungar. (Mat. 16:21) Kalpa- san ti panagungarna, nagparang ni Jesus kadagiti adalanna. Dayta pay laeng ket pakakitaanen a pudno ti sinaona. Ngem saan la a dayta ti inaramid ni Je- sus. Maipapan iti imbagana kadagiti dadduma nga adalanna, kastoy ti maba- satayo: "Inlawlawagna kadakuada ti amin nga adda iti Kasuratan maipapan kenkuana, manipud kadagiti insurat ni Moises ken ti amin a Propeta." Ania ti resultana? Kinuna dagiti adalan: "Isu met la gayam a natukay ti pusota idi ma- kisarsarita kadata iti dalan, bayat nga inlawlawagna a naimbag kadata dagiti Kasuratan!" - Luc. 24:13, 27, 32. 7 Nabileg ti mensahe ti Sao ti Dios. (Heb. 4:12) Gapuna, naibatay iti Biblia ti amin nga isursuro dagiti Kristiano ita, kas iti inaramid ni Jesus, ni Pablo, ken dagiti apostol. Makirinnasontayo met kadagiti tattao, ilawlawagtayo ti kaipapa- 4. Apay a mabalin a saan laeng a tallo a lawas ti binusbos ni Pablo idiay Tesalonica? 5. Kasano ti panangallukoy ni Pablo kadagiti tattao? 6. Kasano nga inusar ni Jesus ti Kasuratan, ket ania ti resultana? 7. Apay a nasken nga ibataytayo iti Kasuratan ti pannursurotayo?
"INUSARNA TI KASURATAN A NAKIRINNASON KADAKUADA" nan dagiti ibagbaga ti Kasuratan, ken ibasatayo ti Biblia tapno mapaneknekan ti bumalay a naibatay iti Biblia ti isursurotayo. Ngamin, saan a nagtaud kadata- yo ti mensahe nga iranranudtayo. No masansan nga usarentayo ti Biblia, tultu- longantayo dagiti tattao a mangtarus a saantayo a bukod a kapanunotan ti ipakpakaammotayo no di ket pannursuro ti Dios. Malaksid iti dayta, laglagipen- tayo a sititibker a naibatay iti Sao ti Dios ti mensahe nga ikaskasabatayo. Naan- anay a mapagpannurayan dayta. Saan kadi a ti pannakaammom iti dayta ik- kannaka iti kompiansa a mangasaba a situtured, kas iti inaramid ni Pablo? "Nagbalin a Manamati ti Dadduma" (Aramid 17:4-9) 8 Napaneknekan idin ni Pablo a pudno dagiti sasao ni Jesus: "Saan a natan- tan-ok ti adipen ngem ti apona. No indadanesdak, idadanesdakayto met; no ti- nungpalda ti saok, tungpalendanto met ti saoyo." (Juan 15:20) Nakita ni Pab- lo idiay Tesalonica dagita a nagduduma a reaksion - adda dagiti magagaran a mangtungpal iti sao ken adda met dagiti nangbusor iti dayta. Maipapan kadagi- diay nangipangag, insurat ni Lucas: "Nagbalin a manamati [Kristiano] ti daddu- ma kadakuada [dagiti Judio] ket nakikaduada kada Pablo ken Silas. Kasta met ti inaramid ti adu a Griego nga agdaydayaw iti Dios, agraman ti adu a prominen- te a babbai." (Ara. 17:4) Sigurado a naragsakan dagiti kabbaro nga adalan ta ma- tarusanda met laengen a siuumiso ti Kasuratan. 9 Nupay inapresiar dagiti dadduma ti sasao ni Pablo, adda met dagidiay naka- pungtot. Agimon dagiti dadduma a Judio idiay Tesalonica gapu ta "adu a Grie- go" ti nangawat iti mensahe ni Pablo. Dagidiay a Judio insuroda ti Hebreo a Ka- suratan kadagiti Griego a Gentil gapu ta kayatda a pagbalinen ida a proselita ken imbilangda dagita a Griego kas pasurotda. Ngem kellaat a kasla ag-agawen ni Pablo dagidiay a Griego, ken iti pay sinagoga a mismo! Gapuna, nakapungtot dagiti Judio. 10 Insalaysay ni Lucas ti simmaruno a napasamak: "Gapu iti imon dagiti Ju- dio, nangummongda kadagiti dakes a lallaki nga agwarawara iti plasa ket nang- bukelda iti grupo a mangriribuk iti siudad. Sinerrekda ti balay ni Jason ket si- napsapulda da Pablo ken Silas tapno ipanda kadagiti tattao a naguummong. Idi saanda a mabirokan ida, ginuyodda ni Jason ken ti dadduma a kakabsat ket impanda kadagiti agtuturay ti siudad, nga ipukpukkawda: 'Adda met ditoy dagi- ti tattao a mangrirriribuk iti amin a lugar, ket pinadagus ida ni Jason. Suksu- kiren amin dagitoy a tattao dagiti bilin ni Cesar, nga ibagbagada nga adda saba- li nga ari, ni Jesus.' " (Ara. 17:5-7) Kasano a naapektaran ni Pablo ken dagiti kakaduana iti iraraut dagiti tattao? 11 Nakaam-amak ti grupo dagiti mangriribuk a tattao. Naranggas ken di 8-10. (a) Ania ti reaksion dagiti tattao idiay Tesalonica iti naimbag a damag? (b) Apay a na- gimon ken Pablo dagiti dadduma a Judio? (c) Ania ti inaramid dagiti Judio a bumusbusor? 11. Ania dagiti akusasion maibusor ken Pablo ken kadagiti padana a mangikaskasaba iti Pagarian, ken ania a bilin ti mabalin a pampanunoten dagiti Judio a sinalungasing ni Pablo? (Kitaem ti footnote.) 135
136 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS maatipa ti idadarupda. Daytoy ti pamay-an nga inusar dagiti Judio tapno mapapa- nawda da Pablo ken Silas. Kalpasanna, idi 'nariribuken' dagiti Judio ti siudad, inkagumaanda a kombinsiren dagiti agtuturay a nadagsen dagiti akusasionda. Umuna, inakusaranda ni Pablo ken dagiti padana a manangibumbunannag iti Pagarian a 'mangrirriribukda iti amin a lugar,' nupay saan a ni Pablo ken dagiti kakaduana ti nangpataud iti riribuk idiay Tesalonica! Nadagdagsen manen ti mai- kadua nga akusasion. Kuna dagiti Judio a sinalungasing dagiti misionero ti bilin ti emperador gapu ta mangiwarwaragawagda iti sabali nga Ari, nga isu ni Jesus. 12 Laglagipem a kasta met laeng ti akusasion dagiti panguluen ti relihion ma- ibusor ken Jesus. Kinunada ken Pilato: "Natiliwanmi daytoy a tao nga al-allila- wenna dagiti kailianmi . . . ken ibagbagana nga isu kano ti Kristo a maysa nga ari." (Luc. 23:2) Nalabit gapu ta maamak ni Pilato nga ipapan ti emperador a konkonsintirenna ti nakaro a panangtraidor, sinentensiaanna ni Jesus iti ipa- patay. Umasping iti dayta, mabalin a nakas-ang ti ibunga dagiti akusasion ma- ibusor kadagiti Kristiano idiay Tesalonica. Kuna ti maysa a reperensia: "Napeg- gad unay dayta kadakuada ta 'masansan a patay ti dusa a maipataw kadagiti maatap a nakabasol iti panangtraidor kadagiti Emperador.' " Agballigi ngata daytoy nga idadarup? 13 Ti grupo dagiti makapungpungtot a tattao ket saan a nagballigi a mangpa- sardeng iti trabaho a panangasaba idiay Tesalonica. Apay? Umuna, saanda a mabirokan da Pablo ken Silas. Maikadua, dagiti agtuturay iti siudad nabatad a saanda a kombinsido a pudno dagiti akusasion. Kalpasan a nakaalada iti "um- das a piansa," wenno garantia, winayawayaanda ni Jason ken dagiti dadduma pay a kakabsat a naisaklang iti imatangda. (Ara. 17:8, 9) Kas panangsurot iti ba- lakad ni Jesus nga agbalin a 'naannad a kas kadagiti uleg ngem naamo a kas kadagiti kalapati,' siaannad a liniklikan ni Pablo ti peggad tapno maitultuloyna ti mangasaba iti sadinoman. (Mat. 10:16) Nalawag a ti panagurnong ni Pablo iti tured dina kaipapanan a saan a naannad isuna. Kasano a matulad dagiti Kris- tiano ita ti ulidanna? 14 Iti moderno a panawen, dagiti klero ti Kakristianuan masansan a sugsug- soganda dagiti tattao a bumusor kadagiti Saksi ni Jehova. Im-impluensiaanda dagiti agtuturay a bumusor babaen ti panangpabasolda kadagiti Saksi iti sedi- sion ken panangtraidor. Kas kadagiti manangidadanes idi umuna a siglo, imon met laeng ti mangtigtignay kadagiti tattao ita a bumusor kadagiti adipen ti Dios. Sigun iti maysa nga eskolar, adda idi ti bilin ni Cesar a maiparit ti agipadto iti aniaman maipapan iti "iyaay ti baro nga ari wenno pagarian, nangruna daydiay mabalin a mangsukat wenno mangukom iti agturturay nga emperador." Nalabit impapan dagiti bumusbusor ken ni Pablo a maisalungasing iti kasta a bilin ti mensahe ti apostol. Kitaem ti kahon a "Dagiti Cesar ken ti Libro nga Aramid," iti panid 137. 12. Ania ti mangipakita a mabalin a nakas-ang ti ibunga dagiti akusasion maibusor kada- giti Kristiano idiay Tesalonica? 13, 14. (a) Apay a saan a nagballigi ti rimmaut a mangriribuk a grupo? (b) Kasano nga imparangarang ni Pablo ti kinaannad a kas iti kinaannad ni Kristo, ken kasanotayo a ma- tulad ti ulidanna?
Aniaman ti kasasaad, liklikan dagiti pud- no a Kristiano ti gulo. Aginggat' mabalin di- tay tutopan dagiti nauyong ken saan a ra- sonable a tattao, no di ket ikagumaantayo nga itultuloy ti trabahotayo a sitatalna, a nalabit agsublitayo iti sabali a gundaway no nalamiisen ti uloda. 'Nasaysayaat ti Panagpampanunotda' (Aramid 17:10-15) 15 Tapno natalged da Pablo ken Silas, naibaonda idiay Berea, nga agarup 65 a kilometro ti kaadayona. Apaman a naka- sangpetda, napan ni Pablo iti sinagoga ket nagpalawag iti imatang dagiti tattao a nag- tataripnong sadiay. Anian a makaparag- sak ti makabirok kadagiti tattao a mangi- pangag! Insurat ni Lucas a dagiti Judio idiay Berea ket 'nasaysayaat ti panagpam- panunotda ngem kadagiti taga-Tesalonica, ta sigagagar nga inawatda ti sao ti Dios, nga inaldaw a suksukimatenda ti Kasu- ratan tapno makitada no umiso dagi- toy.' (Ara. 17:10, 11) Ipasimudaag kadi da- gita a sasao nga adda problema kadagiti taga-Tesalonica a nangawat iti kinapudno? Saan. Kastoy ti insurat ni Pablo kadakua- da idi agangay: "Kanayon met nga agyam- yamankami iti Dios. Ngamin, idi inawatyo ti sao ti Dios a nangngegyo kadakami, ina- watyo dayta no ania a talaga dayta, saan a kas sao ti tattao no di ket kas sao ti Dios, a tumultulong met kadakayo a manama- ti." (1 Tes. 2:13) No kasta, apay a naikuna a nasayaat ti panagpampanunot dagiti Ju- dio idiay Berea? 16 Nupay baro kadagiti taga-Berea dagiti banag a nangngegda, saanda a pinagdua- duaan wenno binabalaw dagita. Ngem saan met a nalaka a mayalis ti alipusposda. 15. Ania ti reaksion dagiti taga-Berea iti naimbag a damag? 16. Apay a maitutop a kunaen a 'nasaysayaat ti panagpampanunot' dagiti taga-Berea? DAGITI CESAR KEN TI LIBRO NGA ARAMID Amin a pasamak a nailanad iti libro nga Ara- mid ken iti intero a Kristiano a Griego a Kasu- ratan ket napasamak kadagiti lugar a sakup ti Imperio ti Roma. Gapuna, ti Romano nga em- perador ti kanayon a kangatuan a sekular nga autoridad. Isu ti tuktukoyen dagiti Judio idiay Tesalonica idi dinakamatda ti maipapan kada- giti "bilin ni Cesar." (Ara. 17:7) Uppat nga em- perador ti nagturay iti las-ud ti panawen a sak- lawen ti Aramid - da Tiberio, Gayo, Claudio I, ken Nero. ˘ Ni Tiberio (14-37 C.E.) ti emperador kaba- yatan ti ministerio ni Jesus ditoy daga ken kabayatan dagiti immuna a sumagmamano a tawen kalpasan a naipasdek ti kongre- gasion Kristiano. Idi maus-usig ni Jesus, ni Tiberio ti ari a tuktukoyen dagiti Judio idi im- pukkawda: "No wayawayaam [Pilato] dayta a tao, saannaka a gayyem ni Cesar. . . . Ni laeng Cesar ti arimi." - Juan 19:12, 15. ˘ Ni Gayo, a pagaammo met kas Caligula (37-41 C.E.), ket saan a nadakamat iti Kris- tiano a Griego a Kasuratan. ˘ Ni Claudio I (41-54 C.E.) ket namindua a na- dakamat iti libro nga Aramid. Kas impadto ti Kristiano a propeta a ni Agabo, adda dim- teng idi agarup 46 C.E. a "nakaro a bisin iti intero a daga . . . idi panawen ni Claudio." Kanayonanna, idi 49 wenno idi rugrugi ti 50 C.E., "imbilin ni Claudio a pumanaw iti Roma ti amin a Judio." Gapu iti daytoy a bilin, immakar da Aquila ken Priscila idiay Corinto ket sadiay a naam-ammoda ni apos- tol Pablo. - Ara. 11:28; 18:1, 2. ˘ Ni Nero (54-68 C.E.) ti Cesar a nagapelaran ni Pablo. (Ara. 25:11) Naikuna a daytoy nga emperador ti nangipabasol kadagiti Kristia- no iti uram a nangdadael iti dakkel a paset ti Roma idi agarup 64 C.E. Di nagbayag kal- pasanna, idi agarup 65 C.E., naibalud ni apostol Pablo iti maikadua a gundaway idiay Roma sa napapatay.
138 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Umuna, dimngegda a naimbag iti imbaga ni Pablo. Kalpasanna, nagsukimatda iti Kasuratan tapno masiertoda no umiso met laeng ti nailawlawag kadakuada. Ma- laksid iti dayta, siaanep nga inadalda ti Sao ti Dios, saan laeng nga iti Sabbath, no di ket iti inaldaw. Ken inaramidda dayta a "sigagagar," nga impamaysada a suki- maten no ania ti kuna ti Kasuratan maipapan iti baro a pannursuro a naam- muanda. Kalpasanna, sipapakumbaba a nangaramidda kadagiti panagbalbaliw, ta "adu kadakuada ti nagbalin a manamati." (Ara. 17:12) Di ngarud pakasdaawan no apay nga imbaga ni Lucas a 'nasaysayaat ti panagpampanunotda'! 17 Saan nga ammo dagiti taga-Berea a ti reaksionda iti naimbag a damag ket maisurat iti Sao ti Dios nga agserbi kas ulidan iti kaaldawantayo. Inaramidda ti ninamnama ni Pablo ken ti kayat ni Jehova a Dios nga aramidenda. Kasta met laeng ti iparparegtatayo nga aramiden dagiti tattao - a sukimatenda a na- imbag ti Biblia tapno ti pammatida ket sititibker a maibatay iti Sao ti Dios. Ngem kayatna kadi a sawen nga isardengtayon a pasayaaten ti panagpampa- nunottayo gapu ta nagbalintayon a manamati? Saan. Ad-adda ketdi a napateg nga agpaisurotayo a sigagagar ken Jehova ken alistotayo a mangyaplikar kada- giti pannursurona. Iti kasta a wagas, palpalubosantayo ni Jehova a mangsu- kog ken mangsanay kadatayo maitunos iti pagayatanna. (Isa. 64:8) Iti kas- ta, agtalinaedtayo a napateg ken naan-anay a makaay-ayo iti nailangitan nga Amatayo. 18 Saan a nagpaut ni Pablo idiay Berea. Mabasatayo: "Idi naammuan dagiti Judio manipud Tesalonica nga ipakpakaammo met ni Pablo ti sao ti Dios idiay Berea, napanda sadiay tapno sugsoganda dagiti tattao a bumusor kadakuada. Isu a dinagdagus dagiti kakabsat nga imbaon ni Pablo iti igid ti baybay, ngem nagbati da Silas ken Timoteo. Ngem adda dagiti nangitulod ken Pablo idiay Ate- nas, ket pimmanawda idi imbaga kadakuada ni Pablo a sumaruno da Silas ken Timoteo iti kabiitan a tiempo." (Ara. 17:13-15) Talaga a napinget dagidiay a bumusbusor iti naimbag a damag! Saanda a napnek a nangpapanaw ken Pab- lo idiay Tesalonica. Napanda pay idiay Berea tapno guyugoyenda dagiti tattao a bumusor met ken Pablo - ngem saanda a nagballigi. Ammo ni Pablo a nalawa ti teritoriana isu nga immakar iti sabali a lugar tapno maitultuloyna ti manga- saba. Determinadotayo koma met a mangaramid iti amin tapno saan nga ag- balligi dagiti mayat a mangpasardeng iti trabahotayo a panangasaba! 19 Gapu ta naan-anay a kinasabaan ni Pablo dagiti Judio idiay Tesalonica ken Berea, sigurado nga adu ti nasursurona maipapan iti kinapateg ti pana- ngasaba a situtured ken ti pannakirinnason manipud iti Kasuratan. Masapul nga aramidentayo met dayta. Ita, dagiti Gentil idiay Atenas ti kasabaan metten ni Pablo. Ania ngata ti mapasamak kenkuana iti dayta a siudad? Kitaentayo iti sumaganad a kapitulo. 17. Apay a makomendaran unay ti ulidan dagiti taga-Berea, ken kasanotayo a maitultuloy a tuladen ida uray no nabayagen a nagbalintayo a manamati? 18, 19. (a) Apay a pimmanaw ni Pablo idiay Berea, ngem kasano a nangipakita iti kinapi- nget a maikari a tuladentayo? (b) Siasino ti sumaruno a kasabaan ni Pablo, ken sadino?
"Sinapsapulda da Pablo ken Silas tapno ipanda kadagiti tattao a naguummong." - Aramid 17:5
K A P I T U L O 1 8 'Masapulam ti Dios no Ikagumaam a Biroken' Nakibagay ni Pablo kadagiti agdengdengngeg kenkuana ken nangbirok iti banag a pagtutunosanda Naibatay iti Aramid 17:16-34 MARUROD unay ni Pablo. Isu ket adda idiay Atenas iti Grecia, ti sentro ti edu- kasion a nagadalan idi da Socrates, Plato, ken Aristotle. Relihioso unay dagiti tattao idiay Atenas. Iti sadinoman a papananna - kadagiti templo, plasa, ken lansangan - nakita ni Pablo dagiti nakaad-adu nga idolo, ta agdaydayaw dagi- ti taga-Atenas iti nakaad-adu a didiosen. Ammo ni Pablo no kasano ti panang- matmat ti pudno a Dios a ni Jehova iti idolatria. (Ex. 20:4, 5) Kas ken Jehova, daytoy a matalek nga apostol karimonna dagiti idolo! 2 Makaparurod a talaga ti nakita ni Pablo idi simrek iti plasa. Nakaad-adu dagiti estatua ti didiosen a ni Hermes a silalamolamo a naintar iti amianan a laud, nga asideg iti kangrunaan a pagserkan. Napno ti plasa kadagiti altar a pagdaydayawan kadagiti didiosen. Kasano a kasabaan ti naregta nga apostol dagiti tattao a naigamer iti panagdaydayaw kadagiti idolo? Kontrolenna ngata ti riknana ket mangbirok iti banag a pagtunosanda kadagiti agdengngeg ken- kuana? Matulonganna ngata ti siasinoman a mangbirok iti pudno a Dios ket talaga a masarakanna? 3 Ti panagpalawag ni Pablo iti imatang dagiti edukado a lallaki idiay Atenas, kas nailanad iti Aramid 17:22-31, ket nagsayaat a tuladen no maipapan iti ki- nasigo nga agpalawag, kinataktika, ken kinalaing a mangtarus kadagiti bam- banag. No adalentayo ti ulidan ni Pablo, adu ti masursurotayo maipapan iti no kasano ti mangbirok kadagiti banag a pagtunosantayo kadagiti kasarsari- tatayo, iti kasta matulongantay ida nga agpanunot iti lohikal a pamay-an. Panagisuro "Idiay Plasa" (Aramid 17:16-21) 4 Simmarungkar ni Pablo idiay Atenas bayat ti maikadua a panagdaliasat- na kas misionero idi agarup 50 C.E. Bayat nga ur-urayenna ti isasangpet da Silas ken Timoteo manipud Berea, inrugi ni Pablo ti "nakirinnason kadagiti Kitaem ti kahon nga "Atenas - Ti Sentro ti Kultura iti Nagkauna a Lubong," iti pa- nid 142. 1-3. (a) Apay a marurod unay ni apostol Pablo idi adda idiay Atenas? (b) Ania ti ma- sursurotayo no adalentayo ti ulidan ni Pablo? 4, 5. Sadino ti nangasabaan ni Pablo idiay Atenas, ken siasino ti karaman kadagiti tattao a dimngeg kenkuana? 140
'MASAPULAM TI DIOS NO IKAGUMAAM A BIROKEN' Judio . . . idiay sinagoga," kas iti nakaugalianna. Napan pay "iti plasa" tapno maka- sabaanna dagiti di Judio nga umili ti Atenas. (Ara. 17:17) Lima nga ektaria wenno na- sursurok pay ti kalawa ti plasa a masarakan idiay Acropolis, Atenas. Ti plasa, wen- no pagtagilakuan, ket saan laeng a lugar a paggatangan ken paglakuan. Isu dayta ti publiko a plasa ti siudad. Kuna ti maysa a reperensia a dayta ti "sentro ti ekonomia, politika, ken kultura ti siudad." Kaay-ayo dagiti taga-Atenas ti agtataripnong sadiay tapno agsisinnukatda iti kapanunotan. 5 Saan a basta-basta laeng dagiti tattao a dimngeg iti palawag ni Pablo idiay pla- sa. Karaman kadakuada dagiti Epicureo ken Estoico, a miembro ti agbimbinnalubal nga eskuelaan ti pilosopia. Patien dagiti Epicureo a naiparparna laeng ti itataud ti biag. Kunada nga "awan ti pagbutngantayo iti Dios; awan ti mariknatayo no matay- tayo; maaramidtayo no ania ti naimbag; maibturantayo ti dakes." Rason ken lohika met ti ipagpaganetget dagiti Estoico ken saanda a patien a ti Dios ket maysa a Per- sona. Agpada dagiti Epicureo ken Estoico a saan a mamati iti panagungar nga isur- suro dagiti adalan ni Kristo. Nalawag a dagiti di umiso a kapanunotan dagitoy a dua a grupo ket saan a maitunos kadagiti ikaskasaba ni Pablo a napateg a kinapudno a patpatien dagiti pudno a Kristiano. 6 Ania ti reaksion dagiti de adal a Griego iti pannursuro ni Pablo? Kuna dagiti dad- duma a ni Pablo ket "tarabitab," wenno "agpidpidut iti bukel." (Kitaen ti study note iti Ara. 17:18, nwtsty.) Maipapan iti dayta a Griego a termino, kinuna ti maysa nga esko- lar: "Dayta a sao ket orihinal nga agaplikar iti maysa a bassit a billit nga agtuktuktok kadagiti bukel. Idi agangay, nayaplikar dayta kadagiti tattao nga agpidpidut kadagiti tedtedda a taraon ken dadduma pay a basura iti pagtagilakuan. Ngem iti panaglabas ti panawen, nausar dayta iti piguratibo a pamay-an a tumukoy iti siasinoman nga agur-urnong iti uray ania a babassit nga impormasion, nangruna iti daydiay saan a makatarus a naimbag kadagita." No ar-arigen, ibagbaga dagidiay a de adal a lallaki nga ignorante ni Pablo ken ul-ulitenna laeng ti nangnangngegna kadagiti sabsabali. Ngem kas makitatayto, saan a naupay ni Pablo iti kasta a manglais a birngas. 7 Kasta met laeng ti kasasaadtayo ita. Kas Saksi ni Jehova, masansan nga insul- tuendatayo dagiti tattao gapu kadagiti patpatientayo a naibatay iti Biblia. Kas paga- rigan, isursuro dagiti dadduma a mannursuro nga umiso ti teoria ti ebolusion ket kunkunada a no nasariritka, masapul nga awatem dayta. Kasda la ibagbaga nga ig- norante dagidiay saan a mamati iti dayta. Dagita a de adal a lallaki kayatda a panu- noten dagiti tattao nga 'agpidpiduttayo iti bukel' no idatagtayo no ania ti kuna ti Bib- lia ken no dakamatentayo dagiti pammaneknek nga adda nangdisenio kadatayo. Ngem saantayo a maupay iti dayta. Iti kasumbangirna, sikokompiansa nga agsaota- yo no ikalintegantayo ti pammatitayo a ti biag ditoy daga ket pinarsua ti masirib a Diseniador, a ni Jehova a Dios. - Apoc. 4:11. 8 Sabali met ti reaksion dagiti dadduma a dimngeg iti panangaskasaba ni Pablo iti Kitaem ti kahon a "Dagiti Epicureo ken Estoico," iti panid 144. 6, 7. Ania ti reaksion dagiti dadduma a de adal a Griego iti pannursuro ni Pablo, ket ania ti umasping a reaksion dagiti dadduma a tattao ita? 8. (a) Ania ti reaksion dagiti dadduma a nakangngeg iti panangaskasaba ni Pablo? (b) Ania ti mabalin a kaipapanan ti pannakaipan ni Pablo iti Areopago? (Kitaem ti footnote iti pa- nid 142.) 141
142 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pagtagilakuan. "Kasla mangipakpakaammo kadagiti ganggannaet a dios," kinunada. (Ara. 17:18) Talaga kadi a nangyam-ammo ni Pablo kadagiti baro a didiosen kadagiti taga-Atenas? Saan nga asi-asi dayta ta umarngi dayta iti maysa kadagiti akusasion a nakaidaruman ken nakaigapuan ti pannakapapatay ni Socrates pinullo a tawen idin ti napalabas. Di pakasdaawan a naipan ni Pablo iti Areopago tapno ilawlawag- na dagiti pannursuro a karkarna kadagiti taga-Atenas. Kasano nga ikalintegan ni Pablo ti mensahena kadagiti tattao nga awan ti ammona maipapan iti Kasuratan? "Dakayo a Taga-Atenas, Makitak" (Aramid 17:22, 23) 9 Lagipem a napalalo ti pannakariribuk ni Pablo idi nakitana dagiti tattao nga ag- daydayaw iti idolo. Ngem imbes nga agsao maibusor iti panagdayaw kadagiti idolo, nagtalinaed a kalmado. Sitataktika nga inkagumaanna nga allukoyen dagiti dum- dumngeg kenkuana babaen ti panangdakamatna iti banag a pagtutunosanda. Kinu- Ti Areopago ket masarakan iti amianan a laud ti Acropolis. Isu dayta ti pagtataripnongan ti kangatuan a konseho ti Atenas. Ti termino nga "Areopago" mabalin a tuktukoyenna ti kon- seho wenno ti turod a mismo. Gapuna, nagduduma ti opinion dagiti eskolar no ni Pablo ket naipan iti daytoy a turod wenno iti asidegna wenno iti miting ti konseho iti sabali a lugar, nalabit iti plasa. 9-11. (a) Kasano a nakaipasdek ni Pablo iti banag a pagtutunosanda kadagiti agdengdeng- ngeg kenkuana? (b) Kasanotayo a matulad ti ulidan ni Pablo iti ministeriotayo? ATENAS - TI SENTRO TI KULTURA ITI NAGKAUNA A LUBONG Maysan a natibker a sarikedked ti Acropolis ti Ate- nas sakbay pay a nangrugi a mailanad ti pakasarita- an ti siudad idi maikapito a siglo B.C.E. Ti Atenas ket nagbalin a kangrunaan a siudad iti distrito ti Attica. Agarup 2,500 a kilometro kuadrado ti kalawa daytoy ken napalikmutan kadagiti bantay ken baybay. Ti na- gan ti siudad ket agparang a nainaig iti nagan ti dio- sa a patronda a ni Athena. sentro ti kultura iti nagkauna a lubong. Awan ti umar- tap iti dayta no iti arte, drama, pilosopia, retorika, ken siensia. Adu ti templo iti siudad ken patakder para iti publiko. No kitaen iti adayo, ti Acropolis ti kangrunaan a makita iti siudad. Ti Acropolis ket may- sa a nangayed a turod nga ayan ti Parthenon ken ti 12 a metro ti kangatona nga estatua ni Athena a na- aramid iti balitok ken marfil. Idi maikanem a siglo B.C.E., ti lehislador a taga- Atenas a managan Solon ket nangaramid iti panag- balbaliw iti kagimongan, politika, paglintegan, ken ekonomia ti siudad. Pinasayaatna ti kasasaad ti biag dagiti napanglaw ken impasdekna ti pamuon maipa- ay iti demokratiko a gobierno. Ngem dayta a demok- rasia ket agpaay laeng kadagiti nawaya a tattao. Ag- serserbi kas adipen ti adu nga umili iti siudad. Kalpasan dagiti panagballigi dagiti Griego maibu- sor kadagiti taga-Persia idi maikalima a siglo B.C.E., ti Atenas ti nagbalin a kabesera ti bassit nga imperio a ti komersiona iti baybay ket dumanon manipud Ita- lia ken Sicilia iti laud agingga idiay Chipre ken Siria iti daya. Idi kangitingitan ti kinadayagna, ti Atenas ket Ti immuna a nangparmek iti Atenas ket dagiti taga-Sparta, kalpasanna dagiti taga-Macedonia, sa kamaudiananna dagiti taga-Roma, a nangala kada- giti kinabaknang ti siudad. Uray pay kasta, idi pana- wen ni apostol Pablo, nalatak latta ti Atenas gapu iti nadayag a napalabasna. Kinapudnona, ti siudad ket pulos a saan a nagbalin a paset ti aniaman a probin- sia ti Roma no di ket naikkan iti kalintegan a mangi- paalagad kadagiti bukodna a paglintegan kadagiti bukodna nga umili ken nailaksid kadagiti buis a sing- singiren ti Roma. Nupay nagkupasen ti kinadayagna, nagtalinaed ti Atenas a siudad nga ayan dagiti agdin- dinamag nga eskuelaan a pagad-adalan ti annak da- giti babaknang.
'MASAPULAM TI DIOS NO IKAGUMAAM A BIROKEN' nana: "Dakayo a taga-Atenas, makitak nga iti amin a banag, dakdakkel ti panagbu- tengyo kadagiti dios no idilig iti dadduma a tattao." (Ara. 17:22) No an-anagen, kinu- na ni Pablo, 'Makitak a relihiosokayo unay.' Nainsiriban a kinomendaran ni Pablo ti panagbalinda a relihioso. Ammona a dagiti dadduma a binulsek ti palso a sursuro ket mabalin nga addaan iti nasingpet a panagpuspuso. Ngamin, ammo ni Pablo nga uray isu a mismo ket 'saanna idi nga ammo ti ar-aramidenna ken awan idi ti pam- matina.' - 1 Tim. 1:13. 10 Maipapan iti banag a pagtutunosanda, dinakamat ni Pablo ti napaliiwna a pam- maneknek ti kinarelihioso dagiti taga-Atenas - ti altar a "Para iti Dios a Di Am- ammo." Sigun iti maysa a gubuayan, "nakaugalian dagiti Griego ken dagiti sabsaba- li ti mangidedikar kadagiti altar a maipaay kadagiti 'dios a di am-ammo' gapu ta maamakda nga adda nalibtawanda a didiosen iti panagdaydayawda ket mabalin a masair ti riknana." Babaen ti kasta nga altar, bigbigen dagiti taga-Atenas nga adda Dios a dida am-ammo. Inusar ni Pablo ti kaadda ti kasta nga altar tapno mairua- nganna ti naimbag a damag nga ikaskasabana. Inlawlawagna: "Ipakaammok ka- dakayo ti pagdaydayawanyo a saanyo nga am-ammo." (Ara. 17:23) Naannad ngem makaguyugoy dagiti sasao ni Pablo. Awan ti ikaskasabana a baro wenno karkarna a dios, kas iti impabasol kenkuana dagiti dadduma. Inlawlawagna laeng no siasino ti Dios a dida am-ammo - ti pudno a Dios. 11 Kasanotayo a matulad ti ulidan ni Pablo iti ministeriotayo? No managpaliiwta- yo, mabalin a makakitatayo iti pammaneknek no relihioso ti maysa a tao. Nalabit maammuantayo no ania ti relihionna babaen ti panangpaliiwtayo kadagiti insuotna wenno kadagiti bambanag nga adda iti uneg ti balay wenno arubayanda. Mabalintay nga ibaga: 'Makitak a relihiosokayo. Kayatko ti makisarita kadagiti tattao a relihio- so.' No sitataktika a komendarantayo ti kinarelihioso ti maysa a tao, mabalin a ma- kaipasdektayo iti banag a pagtunosantayo. Laglagipem a ti panggeptayo ket saan a tapno ukomen dagiti tattao maibatay kadagiti narelihiosuan a patpatienda. Adu kadagiti padatayo nga agdaydayaw ti dati a mamatpati kadagiti sursuro ti palso a relihion. "Saan nga Adayo iti Tunggal Maysa Kadatayo" ti Dios (Aramid 17:24-28) 12 Nakaipasdek ni Pablo iti banag a pagtutunosanda kadagiti agdengdengngeg kenkuana, ngem mataginayonna ngata dayta no mangasaba? Gapu ta ammona a dagiti dumdumngeg kenkuana ket nasursuruan iti pilosopia dagiti Griego ken saan- da a pamiliar iti Kasuratan, imbagayna dagiti pamay-anna a nangasaba. Umuna, di- nakamatna dagiti pannursuro iti Biblia ngem saan a direkta a nagkotar iti Kasu- ratan. Maikadua, impariknana kadagiti dumdumngeg kenkuana a maawatanna ti riknada ken imbilangna ti bagina kas maysa kadakuada. Maikatlo, nagkotar iti lite- ratura dagiti Griego tapno ipakitana a ti dadduma kadagiti isursurona ket kas met laeng iti adda a nailanad kadagiti mismo a sursuratda. Ita, usigentayo ti makaguyu- goy a palawag ni Pablo. Ania dagiti napateg a kinapudno nga inlawlawagna maipa- pan iti Dios a di am-ammo dagiti taga-Atenas? 12. Kasano nga imbagay ni Pablo ti pamay-anna a nangasaba kadagiti dumdumngeg ken- kuana? 143
DAGITI EPICUREO KEN ESTOICO Dagiti Epicureo ken Estoico ket nagadal kada- giti nagduma nga eskuelaan ti pilosopia. Awan kadakuada ti mamati iti panagungar. Patien dagiti Epicureo nga adda dagiti didio- sen ngem saanda kano nga interesado kadagi- ti tattao ken saanda a manggunggona wenno mangdusa, isu nga awan serserbina ti panag- kararag wenno panagdaton. Para kadakuada, ti panagragragsak ti kangrunaan iti biag ti tao. Ti panagpampanunot ken tigtignayda ket saan nga iwanwanwan ti moral a prinsipio. Idagdaga- dagda ti panagbalin a natimbeng no la ket ta lapdanna dagiti dakes nga epekto ti panaglabla- bes. Kunada a kasapulan a gumun-od ti tao iti pannakaammo tapno laeng maruk-atan iti nare- lihiosuan a buteng ken an-anito. 13 Ti Dios pinarsuana ti uniberso. Kinuna ni Pablo: "Ti Dios a nangaramid iti lubong ken iti amin a banag nga adda iti dayta, daytoy nga Apo ti langit ken daga, ket saan nga ag- naed kadagiti templo nga inaramid ti ima." (Ara. 17:24) Saan a basta timpuar lattan ti uniberso. Ti pudno a Dios ti nangparsua iti amin a bambanag. (Sal. 146:6) Saan a kas ken Athena wenno ti dadduma pay a didiosen a ti dayagda ket agpannuray kadagiti templo, sinantemplo, ken altar, ti Kangatuan nga Apo ti langit ken daga ket saan a malaon dagiti templo nga inaramid ti tao. (1 Ar. 8:27) Na- lawag ti kaipapanan ti mensahe ni Pablo: Ti pudno a Dios ket nadaydayag ngem iti ania- man nga idolo a masarakan kadagiti templo nga inaramid ti tao. - Isa. 40:18-26. Iti sabali a bangir, mamati dagiti Estoico nga amin a banag ket paset ti awan personalidadna a dios ken nagtaud iti dayta ti kararua ti tao. Pa- tien dagiti dadduma nga Estoico a ti kararua ket mairamanto iti uniberso a madadael. Adda met dagiti mamati a ti kararua ket agbalinto manen a paset ti didiosen. Sigun kadagiti pilosopo nga Estoico, magun-od ti kinaragsak babaen ti pa- nagbiag a mayannurot iti nakaparsuaan. 14 Ti Dios ket saan nga agpannuray kadagi- ti tattao. Nakaugalian dagiti agdaydayaw iti idolo a kawesan dagiti imahenda kadagiti na- garbo a kawes sa iyatanganda kadagiti nangi- ngina a sagut, wenno makan ken mainum - a kas man la kasapulan dagiti idolo dagiti kas- ta a bambanag! Nupay kasta, ti dadduma ka- dagiti Griego a pilosopo a dumdumngeg ken Pablo mabalin a patienda nga awan ti ka- sapulan ti didiosen manipud kadagiti tattao. No kasta, awan duadua nga immanamongda iti sasao ni Pablo a ti Dios ket 'saanna a kasapulan ti panagserbi ti tao a kas man la adda kasapulanna.' Wen, awan ti ma- terial a banag a maited dagiti tattao iti Namarsua kadakuada! Imbes ketdi, isu ti mangted iti kasapulan dagiti tattao - ti "biag ken anges ken amin a banag," a pakai- ramanan ti init, tudo, ken nadam-eg a daga. (Ara. 17:25; Gen. 2:7) Gapuna, ti Dios, a mangmangted kadatayo iti amin a banag, ket saan nga agpannuray kadagiti tattao. 15 Ti Dios inaramidna ti tao. Patien dagiti taga-Atenas a natantan-okda ngem dagi- ti saan a Griego. Ngem ti panangipannakkel iti nasionalidad wenno puli ket maikon- tra iti isursuro ti Biblia. (Deut. 10:17) Sitataktika ken sisisigo a tinaming ni Pablo daytoy a banag. Idi kinunana nga "inaramid [ti Dios] ti tunggal nasion dagiti tat- Ti Griego a sao a naipatarus kas "lubong" ket kosmos. Daytoy a termino ti us-usaren da- giti Griego a tumukoy iti uniberso. Posible a kasta ti kaipapanan ti termino nga inusar ni Pablo ta ikagkagumaanna a taginayonen ti banag a pagtutunosanda kadagiti Griego a dum- dumngeg kenkuana. 13. Ania ti inlawlawag ni Pablo maipapan iti nagtaudan ti uniberso, ken ania ti kaipapa- nan ti mensahena? 14. Kasano nga impakita ni Pablo a ti Dios ket saan nga agpannuray kadagiti tattao? 15. Kasano a tinaming ni Pablo ti pammati dagiti taga-Atenas a natantan-okda ngem dagiti saan a Griego, ken ania a napateg a leksion ti masursurotayo iti ulidanna?
'MASAPULAM TI DIOS NO IKAGUMAAM A BIROKEN' 145 tao manipud iti maysa a tao," awan duadua a pinagpanunot ni Pablo dagiti dum- dumngeg kenkuana. (Ara. 17:26) Tuktukoyenna ti salaysay ti Genesis maipapan ken Adan, a nagtaudan ti puli ti tao. (Gen. 1:26-28) Yantangay maymaysa ti kapuonan dagiti amin a tattao, awan ti puli wenno nasionalidad a natantan-ok ngem iti saba- li. Sigurado a naala dagiti dumdumngeg ken Pablo ti kababagas ti palawagna! Adda napateg a leksion a masursurotayo iti ulidanna. Nupay kayattayo ti agbalin a natak- tika ken nainkalintegan iti trabahotayo a panangasaba, ditay kayat a pakapsuten ti puersa ti mensahe ti Biblia tapno laeng awaten dayta dagiti sabsabali. 16 Pinanggep ti Dios nga agbalin a nasinged kenkuana dagiti tattao. Uray no naba- yag idin a pagdedebatean dagiti pilosopo a dumdumngeg ken Pablo ti maipapan iti panggep ti kaadda ti tao, pulos a saanda a nailawlawag a naimbag dayta. Nupay kas- ta, silalawag nga impalgak ni Pablo no ania ti panggep ti Namarsua agpaay kadagiti tattao - "tapno sapulenda ti Dios. Masapulanda no ikagumaanda a biroken, ta kina- pudnona, saan nga adayo iti tunggal maysa kadatayo." (Ara. 17:27) Posible a maam- ammo dagiti taga-Atenas ti Dios a dida am-ammo. Ngamin, isu ket saan nga adayo kadagidiay talaga a mayat a mangbirok ken mangammo iti maipapan kenkuana. (Sal. 145:18) Imutektekam ta inusar ni Pablo ti termino a "kadatayo." Gapuna, inra- manna ti bagina kadagidiay nasken a 'mangsapul' ken 'mangbirok' iti Dios. 17 Masapul a matignay dagiti tattao nga umasideg iti Dios. Kinuna ni Pablo nga "adda biagtayo, makagunay ken addatayo" gapu iti Dios. Kuna ti dadduma nga esko- lar a tuktukoyen ni Pablo dagiti sasao ni Epimenides, a maysa a dumadaniw a taga- Creta idi maikanem a siglo B.C.E. ken "nalatak iti pakasaritaan ti narelihiosuan 16. Ania ti panggep ti Namarsua agpaay kadagiti tattao? 17, 18. Apay a masapul a matignay dagiti tattao nga umasideg iti Dios, ken ania ti masur- surotayo iti wagas a panangguyugoy ni Pablo kadagiti dumdumngeg kenkuana? Ikagumaam ti mangipasdek iti banag a pagtutunosanyo kadagiti kasarsaritam
146 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a tradision ti Atenas." Nangted ni Pablo iti sabali pay a rason no apay a masapul nga umasideg dagiti tattao iti Dios: "Imbaga ti dadduma a dumadaniwyo, 'Ta annakna- tayo met.' " (Ara. 17:28) Masapul a matignay dagiti tattao nga umadani iti Dios yanta- ngay isu ti nangparsua iti tao a nagtaudantayo amin. Tapno madanonna ti puso da- giti dumdumngeg kenkuana, nainsiriban a nagadaw a direkta ni Pablo manipud kadagiti sursurat dagiti Griego nga awan duadua a raraemenda. Kas panangtulad iti ulidan ni Pablo, mabalintay ti agadaw no dadduma iti sumagmamano a sasao ma- nipud iti sekular a historia, ensiklopedia, wenno dadduma pay a mapagtalkan a re- perensia. Kas pagarigan, dagiti maitutop a sasao a naadaw iti mapagtalkan a repe- rensia ket mabalin a makatulong tapno makombinsir ti maysa a tao a saan a Saksi maipapan iti nangrugian ti sumagmamano nga ulbod a narelihiosuan a kaugalian wenno selebrasion. 18 Agingga iti daytoy a punto iti palawagna, inlawlawag ni Pablo dagiti napateg a kinapudno maipapan iti Dios, a sisisigo nga imbagayna dagiti sasao nga inusar- na kadagiti dumdumngeg kenkuana. Ania ti kayat ti apostol nga aramiden dagiti taga-Atenas maipapan iti daytoy a napateg nga impormasion? Iti panangituloyna iti palawagna, imbagana no ania ti aramidenda. "Masapul nga Agbabawi ti Amin a Tao iti Sadinoman" (Aramid 17:29-31) 19 Nakasaganan ni Pablo a mangiparegta kadagiti dumdumngeg kenkuana no ania ti rumbeng nga aramidenda. Tinukoyna manen ti kinotarna manipud iti sursu- rat dagiti Griego ket kinunana: "Gapu ta annaknatayo ti Dios, ditay koma ngarud pa- nunoten a ti Dios ket kasla balitok wenno pirak wenno bato, nga umasping iti kitikit ken disenio ti tao." (Ara. 17:29) Gapuna, no ti tao ket inaramid ti Dios, kasano koma a ti Dios ket mayaramidan iti idolo, nga aramid dagiti tattao? Ti nataktika nga argu- mento ni Pablo imbutaktakna ti kinaubbaw ti panagdaydayaw kadagiti idolo nga inaramid ti tao. (Sal. 115:4-8; Isa. 44:9-20) Ti panangibagana iti "ditay" awan duadua a pinagbalinna a saan unay a nasakit ti balakad ni Pablo. 20 Imbatad ti apostol a nasken ti panagtignay: "Agpayso a pinalabas ti Dios dagiti tiempo ti kinaignorante [ti panangipapan a ti Dios ket maay-ayo dagiti tattao babaen ti panagdaydayawda kadagiti idolo]; ngem idekdeklarana itan a masapul nga agba- bawi ti amin a tao iti sadinoman." (Ara. 17:30) Mabalin a nasdaaw ti dadduma a dumdumngeg ken Pablo idi imbagana a masapul nga agbabawida. Ngem daytoy a makaguyugoy a palawagna nabatad nga ipakitana nga utangda ti biagda iti Dios isu a manungsungbatda Kenkuana. Masapul a birokenda ti Dios, ammuenda ti kina- pudno maipapan kenkuana, ken agbiagda a maitunos iti dayta. Para kadagiti taga- Atenas, kaipapanan dayta a masapul a bigbigenda a ti idolatria ket maysa a basol a nasken nga isardengdan. Nagadaw ni Pablo iti Phaenomena, a maysa a daniw maipapan iti astronomia a pinutar ti Estoico a dumadaniw a ni Aratus. Masarakan dagiti kasta met laeng a sasao iti dadduma pay a sursurat dagiti Griego, a pakairamanan ti Himno nga Agpaay ken Zeus, a putar ti Es- toico a mannurat a ni Cleanthes. 19, 20. (a) Kasano a sitataktika nga imbutaktak ni Pablo ti kinaubbbaw ti panagdaydayaw kadagiti idolo nga inaramid ti tao? (b) Ania ti rumbeng nga aramiden dagiti dumdumngeg ken Pablo?
'MASAPULAM TI DIOS NO IKAGUMAAM A BIROKEN' 21 Inngudo ni Pablo ti palawagna babaen kadagitoy a makagutugot a sasao: "Na- ngikeddeng [ti Dios] iti aldaw ti nalinteg a panangukomna iti intero a daga babaen ti maysa a lalaki a dinutokanna, ken nangipaay iti garantia iti amin a tattao babaen ti panangpagungarna kenkuana." (Ara. 17:31) Gapu ta adda dumteng nga Aldaw ti Pa- nangukom, nasken ngarud a birokenda ti pudno a Dios. Saan nga innaganan ni Pablo no siasino ti nadutokan nga Ukom. Imbes ketdi, adda nakaskasdaaw nga im- baga ni Pablo maipapan iti daytoy nga Ukom: Isu ket nagbiag kas tao, natay, sa pi- nagungar ti Dios! 22 Dayta a makagutugot a konklusion ket napnuan kaipapanan para kadatayo ita. Ammotayo a ti napagungar a ni Jesu-Kristo ti Ukom a dinutokan ti Dios. (Juan 5:22) Ammotayo met nga agpaut iti sangaribu a tawen ken umad-adanin ti Aldaw ti Panangukom. (Apoc. 20:4, 6) Saantayo a kabuteng ti Aldaw ti Panangukom ta mangyeg dayta kadagiti agkakaimbag a bendision kadagidiay mapaneknekan a matalek. Ti pannakatungpal ti namnamaentayo a nadayag a masanguanan ket pasingkedan ti kapatgan kadagiti amin a milagro - ti pannakapagungar ni Jesu- Kristo! 'Adda Dagiti . . . Nagbalin a Manamati' (Aramid 17:32-34) 23 Nagduduma ti reaksion dagiti tattao kalpasan ti panagpalawag ni Pablo. "Adda dagiti nanglais" idi nangngegda ti maipapan iti panagungar. Adda met dagiti sida- dayaw a nangibaga laeng iti kastoy: "Dumngegkaminto manen kenka iti sabali a gundaway maipapan iti daytoy." (Ara. 17:32) Nupay kasta, adda sumagmamano a positibo ti reaksionna: "Adda dagiti nakikadua kenkuana ket nagbalinda a mana- mati. Karaman kadakuada ni Dionisio, a hues iti korte ti Areopago, ken ti babai nga agnagan Damaris, ken dadduma pay malaksid kadakuada." (Ara. 17:34) Nagdudu- ma met ti reaksion dagiti tattao a makasabaantayo. Adda dagidiay manguy-uyaw kadatayo ngem adda met dagidiay nadayaw ti pannakilangenda kadatayo nupay iyaleng-alengda ti mensahetayo. Nupay kasta, maragsakantayo no adda dagidiay mangipangag iti mensahe ti Pagarian ket agbalinda a manamati. 24 No utobentayo ti palawag ni Pablo, adu ti masursurotayo maipapan iti lohikal a panangbukel iti palawag ken iti panangidatag kadagiti makaguyugoy nga argumento kasta met iti pannakibagay kadagiti dumdumngeg. Malaksid iti dayta, adda masur- surotayo maipapan iti panagbalin a naanus ken nataktika no kasabaantayo dagi- diay nabulsek kadagiti ulbod a narelihiosuan a sursuro. Masursurotayo met daytoy a napateg a leksion: Nasken a ditay pulos ikompromiso dagiti kinapudno a linaon ti Biblia tapno laeng maay-ayo dagiti dumdumngeg kadatayo. Ngem babaen ti panang- tuladtayo iti ulidan ni apostol Pablo, agbalintayo nga ad-adda nga epektibo a man- nursuro iti ministeriotayo. Kanayonanna, dagiti manangaywan agbalinda nga ad- adda a kualipikado a mannursuro iti kongregasion. No kasta, nakasaganatayo a naimbag a tumulong kadagiti sabsabali a 'mangsapul iti Dios' ket pudno a mabiro- kanda. - Ara. 17:27. 21, 22. Inngudo ni Pablo ti palawagna babaen ti ania a makagutugot a sasao, ken ania ti kaipapanan dagita para kadatayo ita? 23. Ania ti nagduduma a reaksion dagiti tattao iti palawag ni Pablo? 24. Ania ti masursurotayo iti palawag ni Pablo idiay Areopago? 147
K A P I T U L O 1 9 "Itultuloymo ti Agsao ket Dika Agulimek" Sinuportaran ni Pablo ti bagina ngem impangpangrunana ti ministeriona Naibatay iti Aramid 18:1-22 ARINUNOS ti 50 C.E. idi. Adda ni apostol Pablo idiay Corinto, ti narang- ay a sentro ti negosio a pagnanaedan ti adu a Griego, Romano, ken Ju- dio. Saan a napan ni Pablo sadiay tapno aggatang wenno aglako wenno agbirok iti trabaho. Adda napatpateg nga amang a rantana sadiay - tapno ikasabana ti Pagarian ti Dios. Nupay kasta, kasapulanna ti pagdagusan ta dina kayat ti agbalin a dadagsen kadagiti sabsabali. Dina kayat ti mangnamnama iti pinansial a suporta ti dadduma gapu iti ministeriona. Ania ti aramidenna? 2 Nasigo ni Pablo nga agaramid iti tolda. Saan a nalaka dayta a traba- ho, ngem situtulok a mangaramid iti dayta tapno masuportaranna ti ba- gina. Makasarak ngata iti trabaho iti dayta a narang-ay a siudad? Ma- kabirok ngata iti maitutop a pagdagusan? Nupay naipasango kadagitoy a karit, saan a binaybay-an ni Pablo ti ministeriona, nga isu ti kangruna- an a trabahona. 3 Nagtalinaed ni Pablo idiay Corinto iti sumagmamano a tiempo, ket nagsayaat ti imbunga ti ministeriona sadiay. Ania ti masursurotayo ka- dagiti aktibidad ni Pablo idiay Corinto a tumulong kadatayo a mangika- saba a naan-anay iti Pagarian ti Dios iti teritoriatayo? "Agar-aramidda iti Tolda" (Aramid 18:1-4) 4 Sumagmamano a tiempo kalpasan a simmangpet ni Pablo idiay Co- rinto, naam-ammona ti managpadagus nga agassawa - ti Judio nga agna- gan iti Aquila ken ni Priscila, wenno Prisca, nga asawana. Immakar idiay Corinto dagitoy nga agassawa gapu ta imbilin ni Emperador Claudio "a pumanaw iti Roma ti amin a Judio." (Ara. 18:1, 2) Saan laeng a pinada- gus da Aquila ken Priscila ni Pablo no di ket inawisda pay a makipag- Kitaem ti kahon a "Corinto - Apo ti Dua a Baybay," iti panid 149. 1-3. Apay a napan ni apostol Pablo idiay Corinto, ken ania dagiti karit a nakaipasa- nguanna? 4, 5. (a) Nagdagusan ni Pablo bayat ti kaaddana idiay Corinto, ken ania ti pagtraba- huanna? (b) Apay nga ammo ni Pablo ti agaramid iti tolda? 148
trabaho kadakuada. Kuna ti salaysay: "Gapu ta agpapadada iti trabaho, nagyan iti balayda ken nakipagtrabaho kadakua- da, ta agar-aramidda iti tolda." (Ara. 18:3) Ti pagtaengan dagitoy a naayat ken napa- rabur nga agassawa ti nagdagusan ni Pab- lo bayat ti ministeriona idiay Corinto. Ba- yat ti pannakipagtaengna kada Aquila ken Priscila, mabalin nga inaramid ni Pablo ti dadduma kadagiti suratna a nagbalin a paset ti Biblia. 5 Kasano koma nga ammo ni Pablo ti agaramid iti tolda idinto ta isu ket eduka- do a tao nga "insuro a mismo ni Gama- liel"? (Ara. 22:3) Dagiti Judio idi umuna a siglo saanda nga ibilang a pakaibabaan ti dayawda ti mangisuro kadagiti annakda iti nanumo a trabaho nupay mabalin a de- adalen dagita. Tangay dimmakkel ni Pablo idiay Tarso ti Cilicia, a maysa a lugar a na- latak gapu iti tela a maawagan iti cilicium a maaramid a tolda, mabalin a nasursuro- na ti agaramid iti tolda idi agtutubo pay. Ania ti ramanen ti panagaramid iti tolda? Dayta a pagsapulan mabalin a ramanen- na ti panangabel wenno panangtabas ken panangdait iti nakersang, nasikkil a mate- riales tapno maaramid a tolda. Narigat a trabaho ti aniaman kadagita. 6 Saan nga imbilang ni Pablo a kangru- naan a trabahona ti panagaramid iti tolda. Nagtrabaho laeng tapno masuportaran- na ti bagina bayat nga itungtungpalna ti ministeriona, nga inkaskasabana ti naim- bag a damag nga "awan bayadna." (2 Cor. 11:7) Ania ti panangmatmat da Aquila Kitaem ti kahon a "Dagiti Makaparegta a Surat nga Impaisurat ti Dios," iti panid 150. 6, 7. (a) Ania ti panangmatmat ni Pablo iti traba- ho a panagaramid iti tolda, ket ania ti mangipa- kita a kasta met laeng ti panangmatmat da Aqui- la ken Priscila? (b) Kasano a tultuladen dagiti Kristiano ita ti ulidan da Pablo, Aquila, ken Pris- cila? CORINTO - APO TI DUA A BAYBAY Ti nagkauna a Corinto ket adda iti akikid a daga a namagsilpo iti kangrunaan a paset ti Grecia ken iti peninsula ti Peloponeso nga adda iti abagatan. Awan pay 6 a kilometro ti ka- akaba ti kaakikidan a paset dayta a daga, isu nga adda dua a puerto ti Corinto. Ti maysa a puertona isu ti Leceum a masarakan iti Gul- po ti Corinto a nagserbi kas ruta nga agpalaud nga agturong idiay Italia, Sicilia, ken Espania. Ti maysa pay ket adda iti Gulpo ti Saronica nga isu ti Cencrea a puerto dagiti barko iti rehion ti Aegeano, Asia Menor, Siria, ken Egipto. Gapu ta napigsa ti angin iti makin-abagatan nga igid ti Peloponeso, napeggad ti sumanglad dita isu a kaykayat dagiti tripulante ti agidis- karga iti maysa kadagiti dua a puerto ti Corin- to, sadanto agikarga iti bangir a puerto. Dagi- ti babassit a barko ket mabalin pay ketdi nga iballasiw babaen ti panangikarga iti dakkel a tabla a mabalin a guyoden nga agturong iti bangir a baybay. Gapu iti nagsaadan dayta a siudad, kontroladona ti komersio iti man bay- bay (iti daya ken laud) wenno iti takdang (iti amianan ken abagatan). Bimmaknang ti Corin- to gapu iti narang-ay a negosio ngem nagrai- ra met dita dagiti bisio a kadawyan iti adu a puerto. Idi tiempo ni apostol Pablo, ti Corinto ti kabe- sera ti Acaya a probinsia ti Roma ken napateg dayta a sentro ti administrasion. Nagduduma a relihion ti adda iti siudad kas paneknekan ti kaadda ti templo para iti naarian a kulto, dagi- ti altar ken templo nga agpaay kadagiti didio- sen dagiti Griego ken Egipcio, ken ti sinagoga dagiti Judio. - Ara. 18:4. Dagiti kompetision iti ay-ayam a maangay iti kada dua a tawen iti Isthmia a kabangibang ti Corinto ket maikadua laeng a kadakkelan no maidilig iti Olimpiada. Mabalin nga adda ni apostol Pablo idiay Corinto kabayatan dagiti ay- ayam idi 51 C.E. Gapuna, kuna ti maysa a dik- sionario ti Biblia a "saan la ketdi a naiparna ti damo a panangusarna kadagiti termino a mai- naig iti paay-ayam kas ilustrasion iti suratna nga agpaay iti Corinto." - 1 Cor. 9:24-27.
150 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS ken Priscila iti trabahoda? Kas Kristiano, awan duadua a ti panangmatmatda iti dayta ket kas met laeng iti panangmatmat ni Pablo. Kinapudnona, idi pim- manaw ni Pablo idiay Corinto idi 52 C.E., simmurot kenkuana da Aquila ken Priscila idiay Efeso, ket ti pagtaenganda ti nagserbi a paggigimongan ti lokal a kongregasion. (1 Cor. 16:19) Kalpasanna, nagawidda idiay Roma sa nagsublida manen idiay Efeso. Dagitoy a naregta nga agassawa inyun-unada dagiti interes ti Pagarian ken sidadaan a nagserbida kadagiti sabsabali, isu nga impatpateg ida ti "amin a kongregasion dagiti nasion." - Roma 16:3-5; 2 Tim. 4:19. 7 Tultuladen dagiti Kristiano iti moderno a panawen ti ulidan da Pablo, Aqui- la, ken Priscila. Dagiti naregta a ministro ita agtrabtrabahoda a sipipinget 'tap- no saanda nga agbalin a dakkel a paggastuan' iti sabsabali. (1 Tes. 2:9) Mako- mendaran ta adu nga amin-tiempo a manangiwaragawag iti Pagarian ti addaan iti part time wenno panapanawen a trabaho tapno masuportaranda ti bagbagi- DAGITI MAKAPAREGTA A SURAT NGA IMPAISURAT TI DIOS Bayat ti 18 a bulan a panagnaedna idiay Corinto idi agarup 50-52 C.E., nangisurat ni apostol Pablo iti dua a surat a nagbalin a paset ti Kristiano a Grie- go a Kasuratan - ti Umuna ken ti Maikadua a Tesa- lonica. Nagsurat met kadagiti taga-Galacia kabaya- tan dayta a tiempo wenno di nagbayag kalpasanna. Ti Umuna a Tesalonica ti kaunaan kadagiti su- rat ni Pablo. Sinarungkaran ni Pablo ti Tesalonica idi agarup 50 C.E., kabayatan ti maikadua a pa- nagdaliasatna a mangasaba. Di nagbayag, ti kon- gregasion a naipasdek sadiay ket naipasango iti ibubusor isu a napilitan da Pablo ken Silas a pim- manaw iti siudad. (Ara. 17:1-10, 13) Gapu ta ma- seknan iti pagimbagan ti kaipaspasdek a kongrega- sion, namindua a pinadas ni Pablo ti agsubli ngem 'linapdan ni Satanas ti dalanna.' Gapuna, imbaon ni Pablo ni Timoteo tapno liwliwaen ken pabilgen- na dagiti kakabsat. Nalabit idi tawen 50 C.E., naki- kadua manen ni Timoteo ken Pablo idiay Corinto ket nasayaat ti impadamagna maipapan iti kongre- gasion idiay Tesalonica. Kalpasan dayta, insurat ni Pablo ti umuna a suratna kadagiti taga-Tesalonica. - 1 Tes. 2:17-3:7. Mabalin a naisurat ti Maikadua a Tesalonica idi 51 C.E. di nagbayag kalpasan ti umuna a suratna. Kadagita a dua a surat, kinablaawan da Pablo, Ti- moteo, ken Silvano (a naawagan Silas iti Aramid) dagiti taga-Tesalonica, ngem awan ti pakabasaan- tayo no nakapagkakadua manen dagitoy a tallo kal- pasan ti ipapanaw ni Pablo idiay Corinto. (Ara. 18: 5, 18; 1 Tes. 1:1; 2 Tes. 1:1) Apay nga inaramid ni Pablo daytoy a maikadua a surat? Agparang a na- kaawat pay iti damag maipapan iti kongregasion, nalabit manipud iti daydiay nangitulod iti umuna a suratna. Daytoy a damag saanna laeng a tinignay ni Pablo a mangkomendar kadagiti kakabsat gapu iti ayat ken panagibturda no di pay ket mangilinteg iti kapanunotan ti dadduma idiay Tesalonica a ti kaad- da ti Apo ket asidegen. - 2 Tes. 1:3-12; 2:1, 2. Ipasimudaag ti surat ni Pablo kadagiti taga-Gala- cia a nasarungkaranna idan iti namindua sakbay a nagsurat kadakuada. Idi 47-48 C.E., binisita da Pablo ken Bernabe ti Antioquia ti Pisidia, ti Iconio, ti Listra ken Derbe, a bin-ig a masarakan iti Galacia a probinsia ti Roma. Idi 49 C.E., nagsubli ni Pablo kadagita a lugar a kaduana ni Silas. (Ara. 13:1- 14:23; 16:1-6) Insurat daytoy ni Pablo gapu ta da- giti mangitantandudo iti Judaismo, a simmangpet kalpasan la unay ti ibibisita ni Pablo, isursuroda a nasken kadagiti Kristiano ti panagpakugit ken pa- nangannurot iti Linteg ni Moises. Awan duadua a si- nuratan ni Pablo dagiti taga-Galacia apaman a na- damagna daytoy a di umiso a pannursuro. Mabalin a nagsurat idi adda idiay Corinto, ngem mabalin met nga idiay Efeso idi dimmagas biit sadiay bayat ti panagdaliasatna nga agsubli idiay Antioquia ti Si- ria, wenno mabalin nga idiay Antioquia a mismo. - Ara. 18:18-23.
"ITULTULOYMO TI AGSAO KET DIKA AGULIMEK" da para iti kangrunaan a trabahoda nga isu ti Nakristianuan a ministerio. Kas kada Aquila ken Priscila, adu a naayat nga adipen ni Jehova ti mangpadpa- dagus kadagiti agdaldaliasat a manangaywan. Dagidiay 'nangyugali nga agpa- dagus' ammoda a makaparegta ken makapabileg ti panangaramid iti dayta. - Roma 12:13. "Namati . . . ti Adu a Taga-Corinto" (Aramid 18:5-8) 8 Nagtrabaho laeng ni Pablo tapno masuportaranna ti ministeriona ta idi simmangpet da Silas ken Timoteo manipud Macedonia, adda awitda nga adu a sagut para kenkuana. (2 Cor. 11:9) Dagus a "nangrugi a pakakumikoman unay ni Pablo ti sao ['impamaysana ti nangasaba,' Ti Naimbag a Damag Biblia]." (Ara. 18:5) Nupay kasta, adu ti bimmusor iti napinget panangaskasabana kadagiti Judio. Kas panangipakita nga awanen ti sungsungbatanna iti panangilaksidda iti makaispal-biag a mensahe maipapan iti Kristo, winagwag ni Pablo dagiti ba- dona ket kinunana kadagiti bumusbusor a Judio: "Basolyo ti aniaman a mapa- samak kadakayo. Nadalusak. Manipud ita, mapanakon kadagiti tattao kadagiti nasion." - Ara. 18:6; Ezek. 3:18, 19. 9 Sadino ngarud itan ti pangasabaan ni Pablo? Adda lalaki nga agnagan iti Ticio Justo, a nangpasangbay ken Pablo. Nalabit maysa daytoy a Judio a prose- lita a ti balayna ket asideg iti sinagoga. Gapuna, ni Pablo immalis manipud sinagoga ket napan iti balay ni Justo. (Ara. 18:7) Sadiay nga intultuloyna ti nangasaba, ngem ti pagtaengan da Aquila ken Priscila ti nagtultuloy a nagda- gusanna bayat ti kaaddana idiay Corinto. 10 Ti kadi imbaga ni Pablo a mapanen kadagiti tattao kadagiti nasion ipasi- mudaagna a baybay-annan dagiti amin a Judio ken dagiti Judio a proselita, uray dagidiay mangipangag? Saan. Kas pagarigan, "nagbalin a manamati iti Apo ni Crispo, a mangidadaulo nga opisial iti sinagoga, agraman ti intero a sa- ngakabbalayanna." Nalawag nga adu kadagiti kameng ti sinagoga ti simmurot ken Crispo ta kuna ti Biblia: "Namati ken nabautisaran ti adu a taga-Corinto a nakangngeg iti naimbag a damag." (Ara. 18:8) Ti ngarud balay ni Ticio Justo ti nagbalin a pagtataripnongan ti kaipaspasdek a kongregasion Kristiano idiay Corinto. No ti Aramid ket naisurat sigun iti estilo ni Lucas, a dagiti pasamak ket naisalaysay sigun iti panagsasaganadda, ti ngarud pannakakomberte dagidiay a Judio wenno proselita ket napasamak kalpasan a winagwag ni Pablo dagiti badona. Nabatad ngarud nga ipakita dayta a pasamak a situtulok ni Pablo a makibagay iti nadumaduma a kasasaad. 11 Kadagiti adu a pagilian ita, dagiti iglesia ti Kakristianuan ket sititibker 8, 9. Ania ti inaramid ni Pablo idi binusor dagiti Judio ti napinget a panangaskasabana, ket sadino ngarud itan ti nangasabaanna? 10. Ania ti mangipakita a saan laeng a dagiti tattao kadagiti nasion ti kayat a kasabaan ni Pablo? 11. Kasano a dagiti Saksi ni Jehova ita tultuladenda ni Pablo iti panangasabada kadagiti tattao iti Kakristianuan? 151
TI KARI NI PABLO a naipasdek ken napigsa ti impluensiada kadagiti miembroda. Iti dadduma a lugar iti intero a lubong, adun a tattao ti nakom- berte dagiti misionero ti Kakristianuan. Dagiti agkunkuna a Kristiano ket masan- san a naigalutda iti tradision, kas kada- giti Judio idiay Corinto idi umuna a sig- lo. Ngem kas ken Pablo, datayo a Saksi ni Jehova sireregta a dandanonentayo da- giti kasta a tattao tapno tulongantay ida a maaddaan iti umiso a pannakaammo iti Kasuratan. Uray no busorendatayo dagi- ti tattao wenno idadanesdatayo dagiti lider ti relihionda, saantayo a mapukawan iti namnama. Kadagiti tattao nga "adda reg- tada nga agserbi iti Dios, ngem saan a ma- itunos iti umiso a pannakaammo," baka adu pay kadakuada ti naemma a mabiro- kantayo. - Roma 10:2. Dinakamat ti Aramid 18:18 a bayat nga adda ni Pablo idiay Cencrea, "pinapukisanna ti buok- na . . . ta adda karina." Ania a kari dayta? Kadawyanna a ti kari, wenno sapata, ket na- pasnek a panagkari iti Dios a mangitungpal iti maysa nga aramid, mangidaton, wenno makitu- lag. Ipapan ti dadduma a pinaputdan ni Pablo ti buokna kas panangtungpalna iti kari ti maysa a Nazareo. Ngem laglagipentayo a sigun iti Kasu- ratan, no nakompleton ti Nazareo ti al-aldaw ti naisangsangayan a panagserbina ken Jehova, kiskisanna ti ulona "iti ruangan ti tolda a pag- konsultaan." Agparang nga idiay laeng Jerusa- lem a mabalin nga aramiden dayta, ket ngarud saan nga idiay Cencrea. - Num. 6:5, 18. Saan a dinakamat ti Aramid no kaano a nag- kari ni Pablo. Mabalin nga inaramidna dayta sakbay pay a nagbalin a Kristiano. Saan met a dinakamat ti salaysay no nangaramid ni Pablo iti aniaman nga espesipiko a kiddaw ken Jeho- va. Sigun iti maysa a reperensia, pinaputdan ni Pablo ti buokna nalabit kas "ebkas ti panagya- manna iti Dios gapu iti pannalaknibna, a nangi- palubos [ken Pablo] a mangasaba a naan-anay idiay Corinto." "Adu ti Tattaok iti Daytoy a Siudad" (Aramid 18:9-17) 12 No adda man panagduadua ni Pablo no itultuloyna ti ministeriona idiay Corin- to, napukaw dayta iti rabii a nagparang kenkuana ni Apo Jesus babaen ti sirmata ket kinunana: "Dika agbuteng. Itultuloymo ti agsao ket dika agulimek, ta adda- ak kenka. Awanto ti mangdangran kenka; ta adu ti tattaok iti daytoy a siudad." (Ara. 18:9, 10) Anian a makaparegta dayta a sirmata! Impasigurado a mismo ti Apo nga awan ti mangdangran ken Pablo ken adu dagiti napudno ti panagpus- pusona a tattao iti dayta a siudad. Ania ti inaramid ni Pablo gapu iti dayta a sir- mata? Mabasatayo: "Nagtalinaed sadiay iti makatawen ken innem a bulan, nga insursurona kadakuada ti sao ti Dios." - Ara. 18:11. 13 Kalpasan ti agarup makatawen a kaaddana idiay Corinto, nakaawat ni Pablo iti kanayonan a pammatalged iti suporta ti Apo. "Nagkaykaysa dagiti Ju- dio a nangkabil ken Pablo sa impanda iti pangukoman," a maawagan bema. (Ara. 18:12) Kuna ti dadduma a ti bema, a nangato a plataporma a naaramid iti asul ken puraw a marmol nga addaan iti nagpipintas a kitikit, ket mabalin a naisaad iti asideg ti sentro ti pagtagilakuan idiay Corinto. Nalawa ti sanguanan ti bema isu nga umanay a pagtataripnongan ti adu a tattao. Ipakita dagiti na- kabakab dagiti arkeologo a ti pangukoman ket mabalin nga asideg laeng iti si- 12. Ania ti naipanamnama ken Pablo babaen ti sirmata? 13. Ania a pasamak ti mabalin a nalagip ni Pablo bayat nga umas-asideg iti pangukoman, ngem apay a sigurado a saanna a mapasaran ti kasta?
"ITULTULOYMO TI AGSAO KET DIKA AGULIMEK" nagoga nga asideg met iti balay ni Justo. Bayat nga umas-asideg ni Pablo iti bema, mabalin a nalagipna ti pannakaubor ni Esteban, a madakdakamat no dadduma kas ti immuna a Kristiano a martir. Ni Pablo, a maaw-awagan idi kas Saulo, 'inaprobaranna ti pannakapapatay' ni Esteban. (Ara. 8:1) Mapasamak met ngata dayta ken Pablo? Saan, ta naikari kenkuana: "Awanto ti mangrang- gas kenka." - Ara. 18:10, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. 14 Ania ti napasamak idi naisaklang ni Pablo iti pangukoman? Ti mahistrado ket isu ni Galion a prokonsul ti Acaya ken manong ni Seneca, a maysa a Roma- no a pilosopo. Kastoy ti impabasol dagiti Judio ken Pablo: "Al-allukoyen daytoy a lalaki dagiti tattao nga agdayaw iti Dios iti pamay-an a maikontra iti linteg." (Ara. 18:13) Imparipirip dagiti Judio a mangkomkomberte ni Pablo a maikontra iti linteg. Nupay kasta, awan ti "basol" ken "nadagsen a krimen" a nasarakan ni Galion iti biang ni Pablo. (Ara. 18:14) Saan a kayat ni Galion ti makibiang kada- giti isyu dagiti Judio isu nga imbasurana ti kaso sakbay pay nga idepensa ni Pablo ti bagina! Nakapungtot dagiti nagidarum isu a pinagpapasanda ni Soste- nes, a nalabit nangsukat ken Crispo kas mamangulo nga opisial iti sinago- ga. Kinemmegda ni Sostenes "ket kinabkabilda iti sanguanan ti pangukoman." - Ara. 18:17. 15 Apay a binaybay-an ni Galion ti panangkabkabil dagiti tattao ken Soste- nes? Nalabit impagarup ni Galion a ni Sostenes ti lider dagiti bumusbusor ken Pablo isu a maiparbeng laeng a lak-amenna dayta. Pudno man dayta wenno saan, mabalin nga adda nasayaat a resulta ti napasamak. Iti umuna a suratna iti kongregasion idiay Corinto, a naisurat kalpasan ti sumagmamano a tawen, dinakamat ni Pablo ti maysa nga agnagan iti Sostenes kas maysa a kabsat. (1 Cor. 1:1, 2) Isu kadi daytoy ti Sostenes a nakabkabil idiay Corinto? No isu man bilang, mabalin a ti nasaem a kapadasanna ti nakatulong kenkuana nga agbalin a Kristiano. 16 Lagipem nga idi laeng kalpasan a linaksid dagiti Judio ti panangaskasaba ni Pablo nga impasigurado kenkuana ni Apo Jesus, "Dika agbuteng. Itultuloy- mo ti agsao ket dika agulimek, ta addaak kenka." (Ara. 18:9, 10) Nasayaat no laglagipentayo dagita a sasao, nangruna no saan a maikankano ti mensaheta- yo. Pulos a ditay liplipatan a ni Jehova mabasana ti puso ken iyasidegna ken- kuana dagiti napudno ti panagpuspusona a tattao. (1 Sam. 16:7; Juan 6:44) Anian a makaparegta dayta kadatayo nga agtultuloy nga okupado iti minis- terio! Ginasut a ribu ti mababautisaran iti kada tawen - ginasut iti inaldaw. Para kadagidiay mangipangag iti bilin a 'pagbalinenyo nga adalak dagiti tattao iti amin a nasion,' impanamnama ni Jesus: "Addaak kadakayo iti amin nga al-aldaw agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." - Mat. 28: 19, 20. 14, 15. (a) Ania ti impabasol dagiti Judio ken Pablo, ken apay nga imbasura ni Galion ti kaso? (b) Ania ti napasamak ken Sostenes, ken ania ti nalabit nagbalinanna? 16. Ania ti pakainaiganna iti ministeriotayo dagiti sasao ti Apo a, 'dika agbuteng, itultuloy- mo ti agsao ket dika agulimek, ta addaak kenka'? 153
154 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS "No Pagayatan ni Jehova" (Aramid 18:18-22) 17 Saantayo a masigurado no timmalna ti kasasaad ti kaipaspasdek a kongre- gasion Kristiano idiay Corinto gapu iti di panangikaskaso ni Galion iti darum da- giti tattao maibusor ken Pablo. Nupay kasta, nagtalinaed ni Pablo "iti sumagma- mano pay nga aldaw" sakbay a nagpakada kadagiti kakabsatna idiay Corinto. Idi primavera ti 52 C.E., implanona ti aglayag nga agturong idiay Siria manipud Cen- crea, nga agarup 11 a kilometro ti kaadayona iti daya ti Corinto. Ngem sakbay a pumanaw ni Pablo idiay Cencrea, "pinapukisanna ti buokna . . . , ta adda kari- na." (Ara. 18:18) Kalpasanna, inkuyogna da Aquila ken Priscila ket naglayagda iti Baybay Aegeano a nagturong idiay Efeso iti Asia Menor. 18 Bayat ti panaglayagna manipud Cencrea, mabalin a pinampanunot ni Pablo ti kaaddana idiay Corinto. Adu ti nagsayaat a bambanag a dinanto pulos malipa- tan a nangyeg kenkuana iti nauneg a pannakapnek. Nagsayaat ti resulta ti 18 a bulan a ministeriona sadiay. Naipasdek ti immuna a kongregasion idiay Corinto, ket ti balay ni Justo ti nagserbi a paggigimonganda. Karaman kadagiti nagbalin a manamati da Justo, Crispo ken ti sangakabbalayanna, ken dadduma pay. Ipat- pateg ni Pablo dagidiay a kabbaro a manamati, ta tinulonganna ida nga agbalin a Kristiano. Iti maysa kadagiti suratna kadakuada idi agangay, imbagana a kas- da la iti maysa a surat ti rekomendasion a naikitikit iti pusona. Asideg met ti rik- natayo kadagidiay natulongantayo a mangabrasa iti pudno a panagdaydayaw. Anian a makapnek ti pannakakita kadagiti kasta a nabiag a "surat ti rekomenda- sion"! - 2 Cor. 3:1-3. 19 Apaman a nakagteng idiay Efeso, inrugi a dagus ni Pablo ti nangasaba. "Sim- rek iti sinagoga ket nakirinnason kadagiti Judio." (Ara. 18:19) Saan unay a nag- bayag ni Pablo idiay Efeso iti dayta a gundaway. Nupay kiniddawda kenkuana nga agtalinaed pay sadiay, "saan a nagpaigawid." Idi agpakada, kinunana kadagi- ti taga-Efeso: "Agsubliakto manen, no pagayatan ni Jehova." (Ara 18:20, 21) Awan duadua nga ammo ni Pablo nga adu pay ti masapul a kasabaan idiay Efeso. Im- plano ti apostol ti agsubli, ngem impabiangna ken Jehova dagiti bambanag. Saan kadi a nagsayaat nga ulidan dayta a rumbeng a laglagipentayo? Masapul nga ika- gumaantayo nga ibanag dagiti naespirituan a kalattayo. Ngem masapul a kana- yon nga agtalektayo iti panangiwanwan ni Jehova ken agtignaytayo maitunos iti pagayatanna. - Sant. 4:15. 20 Imbati ni Pablo da Aquila ken Priscila idiay Efeso sa naglayag nga agturong idiay Cesarea. Agparang a "simmang-at" idiay Jerusalem ken kinablaawanna ti kongregasion sadiay. (Kitaen ti study note ti Ara. 18:22, nwtsty.) Kalpasanna, nag- subli ni Pablo idiay Antioquia ti Siria a kangrunaan a pagdagdagusanna. Siba- balligi a nairingpas ni Pablo ti maikadua a panagdaliasatna kas misionero. Ania ti agur-uray kenkuana iti maudi a panagdaliasatna kas misionero? Kitaem ti kahon a "Ti Kari ni Pablo," iti panid 152. 17, 18. Ania ti mabalin a pampanunoten ni Pablo bayat ti panaglayagna nga agturong idiay Efeso? 19, 20. Ania ti inaramid ni Pablo apaman a nakadanon idiay Efeso, ken ania ti masursuro- tayo kenkuana no maipapan iti panangibanag kadagiti naespirituan a kalat?
"Iti kasta, pinapanawna ida iti pangukoman." - Aramid 18:16
B E N N E G 7 ˙ A R A M I D 1 8 : 2 3 - 2 1 : 1 7 'PANANGISURO ITI PUBLIKO KEN ITI BINALAYBALAY' ARAMID 20:20 Apay a nasken nga agbalintayo a napakumbaba ken sidada- an a mangibagay kadagiti pamay-antayo a mangisuro kadagi- ti sabsabali? Ania ti kangrunaan a pamay-an ti panangikasaba iti naimbag a damag? Kasanotay a maipakita a napatpateg ti panangipangpangruna iti pagayatan ti Dios ngem kadagiti bukodtayo a pagnam-ayan? Ti makapagagar a salaysay mai- papan iti maikatlo ken maudin a panagdaliasat ni Pablo kas misionero matulongannatayo a mangsungbat kadagitoy a na- papateg a saludsod.
K A P I T U L O 2 0 "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor No kasano a nakatulong da Apolos ken Pablo iti agtultuloy a pannakaisaknap ti naimbag a damag Naibatay iti Aramid 18:23-19:41 AGTATARAY ken agririaw dagiti tattao kadagiti lansangan ti Efeso. Adda nabukel a bunggoy dagiti managderraaw ket nangrugin a mangriribukda! Kinemmeg ken inulodda ti dua kadagiti kakadua ni apostol Pablo a nagda- liasat. Dagiti tattao nga adda iti akaba a kalsada nagdadarisonda a napan iti dakkel nga ampiteatro ti siudad a makalaon iti 25,000 a katao. Saan nga ammo ti kaaduan kadakuada no apay a napasamak ti kasta a panagderra- aw, ngem impapanda nga agpegpeggad ti temploda ken ti ipatpategda a dio- sa a ni Artemis. Gapuna, maulit-ulit nga ipukpukkawda: "Naindaklan ni Ar- temis a diosa dagiti taga-Efeso!" - Ara. 19:34. 2 Makitatayo nga ikagkagumaan manen ni Satanas nga usaren ti bung- goy dagiti naranggas a tattao tapno mapasardeng ti pannakaisaknap ti na- imbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios. Siempre, saan laeng a ti kina- ranggas ti kakaisuna a taktika ni Satanas. Iti daytoy a kapitulo, usigentayo ti sumagmamano a pamay-an ni Satanas a manglapped iti trabaho ken mangdadael iti panagkaykaysa dagiti Kristiano idi umuna a siglo. Napatpa- teg pay, makitatayo a napaay amin a taktikana ta "iti naisangsangayan a pamay-an, nagtultuloy a rimmang-ay ken nagballigi ti sao ni Jehova." (Ara. 19:20) Apay a nagballigi dagidiay a Kristiano maibusor ken Satanas? Mai- gapu kadagiti isu met laeng a rasontayo ita. Siempre, ti balligi ket biang ni Jehova, saan a datayo. Ngem kas kadagiti Kristiano idi umuna a siglo, nas- ken nga aramidentayo ti pasettayo. Babaen ti pannaranay ti espiritu ni Je- hova, mapatanortayo dagiti kualidad a makatulong kadatayo nga agballi- gi a mangitungpal iti ministeriotayo. Usigentayo nga umuna ti ulidan ni Apolos. "Adu ti Ammona iti Kasuratan" (Aramid 18:24-28) 3 Iti panagturong ni Pablo idiay Efeso kabayatan ti maikatlo a panagda- liasatna kas misionero, dimteng iti dayta a siudad ti maysa a Judio nga ag- nagan Apolos. Isu ket naggapu iti nalatak a siudad ti Alexandria, Egipto. 1, 2. (a) Ania a peggad idiay Efeso ti nakaipasanguan ni Pablo ken dagiti kakadua- na? (b) Ania ti usigentayo iti daytoy a kapitulo? 3, 4. Ania ti nadlaw da Aquila ken Priscila a saan pay nga ammo ni Apolos, ken ania ti inaramidda maipapan iti dayta? 157
"Lallaki, ammoyo a nasayaat ti biagtayo gapu iti daytoy a negosio." - Aramid 19:25
"RIMMANG-AY KEN NAGBALLIGI" ITI LAKSID TI IBUBUSOR Addaan ni Apolos kadagiti naisangsangayan a kualidad. Nasayud ti panagsasao- na. Malaksid iti kinalaingna nga agpalawag, "adu ti ammona iti Kasuratan" ken "nakaregregta." Sigaganetget ken situtured a nagpalawag ni Apolos iti imatang da- giti Judio idiay sinagoga. - Ara. 18:24, 25. 4 Nangngeg da Aquila ken Priscila ti panagpalpalawag ni Apolos. Awan duadua a naragsakanda a dimngeg iti panangisurona a "siuumiso iti maipapan ken Je- sus." Husto dagiti imbagana maipapan ken Jesus. Ngem di nagbayag, nadlaw da- gitoy a Kristiano nga agassawa nga adda nakapatpateg a banag a saan pay nga ammo ni Apolos. "Ti laeng pammautisar ni Juan ti ammona." Dagitoy a napa- kumbaba nga agassawa, nga agar-aramid iti tolda, ket saan a bimdeng a timmu- long ken Apolos nupay nalaing nga agpalawag ken nangato ti adalna. Imbes ket- di, "inkuyogda ken tinulonganda a maaddaan iti mas umiso a pannakatarus iti dalan ti Dios." (Ara. 18:25, 26) Ket ania ti reaksion daytoy a nalaing nga agpalawag ken de adal a lalaki? Nabatad nga impakitana ti maysa kadagiti kapatgan a kua- lidad a mabalin a patanoren ti maysa a Kristiano - kinapakumbaba. 5 Gapu ta inawat ni Apolos ti tulong nga impaay da Aquila ken Priscila, isu ket nagbalin nga ad-adda nga epektibo nga adipen ni Jehova. Napan ni Apolos idiay Acaya ket "dakkel ti naitulongna" kadagiti manamati sadiay. Epektibo met ti pa- nangasabana maibusor kadagiti Judio iti dayta a rehion a mangipappapilit a ni Jesus ket saan nga isu ti naikari a Mesias. Kuna ni Lucas: "Sireregta a pinanek- nekanna iti sanguanan dagiti tattao a saan nga umiso dagiti Judio, nga impakita- na kadakuada manipud iti Kasuratan a ni Jesus ti Kristo." (Ara. 18:27, 28) Pudno a maysa ni Apolos a bendision kadagiti kongregasion! No ar-arigen, isu ti maysa kadagiti makagapu no apay a nagtultuloy a nagballigi "ti sao ni Jehova." Ania ti masursurotayo ken Apolos? 6 Nakapatpateg a patanoren dagiti Kristiano ti kinapakumbaba. Naparaburan ti tunggal maysa kadatayo iti nagduduma a sagut - dagiti man nainkasigudan nga abilidad, kapadasan, wenno pannakaammo a nagun-odtayo. Nupay kasta, ad- adda koma nga agminar ti kinapakumbabatayo ngem dagiti abilidadtayo. Ta no saan, amangan no agbalin a pagkapuyantayo dagiti abilidadtayo. Baka pagbali- nennatayo a natangsit dagiti nasayaat a kualidadtayo. (1 Cor. 4:7; Sant. 4:6) No ta- laga a napakumbabatayo, ikagumaantayo nga ibilang dagiti sabsabali a nangat- ngato ngem datayo. (Fil. 2:3) Saan nga agsakit ti nakemtayo no tubngaren wenno isurodatayo dagiti sabsabali. Saantay a sitatangsit nga ipapilit dagiti kapanuno- tantayo no maammuantayo a dagita ket saanen a maitunos iti agdama a pana- ngiwanwan ti nasantuan nga espiritu. No agtalinaedtayo a napakumbaba, usa- rennatayo ni Jehova ken ti Anakna. - Luc. 1:51, 52. 7 Maliklikan ti panagkikinnompetensia no napakumbabatayo. Mailadawam kadi ti kinagagar ni Satanas a mamagsisinasina kadagidi a nagkauna a Kristia- no? Ania ketdi ngatan a ragsakna no agkinnompetensia ti dua a mararaem nga indibidual a kas kada Apolos ken apostol Pablo, a nalabit ikagumaanda ti agbalin 5, 6. Ania ti nakatulong ken Apolos nga agbalin nga ad-adda nga epektibo nga adipen ni Jehova, ken ania ti masursurotayo kenkuana? 7. Kasano a nangipasdek da Pablo ken Apolos iti ulidan iti kinapakumbaba? 159
160 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a kapigsaan ti impluensiana iti kongregasion! Naglakada laeng koma nga arami- den ti kasta. Idiay Corinto, kuna ti dadduma a Kristiano, "Pasurotnak ni Pablo" idinto ta adda met dagiti agkuna, "Pasurotnak ni Apolos." Insungsong kadi da Pablo ken Apolos ti kasta a mamagsisinasina a kapanunotan? Saan! Sipapakum- baba a binigbig ni Pablo ti maitultulong ni Apolos iti trabaho ken inikkanna ka- dagiti kanayonan nga annongen. Iti sabali a bangir, ni Apolos ket nagpaiturong ken Pablo. (1 Cor. 1:10-12; 3:6, 9; Tito 3:12, 13) Anian a nagsayaat dayta nga ulidan iti kinapakumbaba ken kooperasion para kadatayo ita! "Kombinsirenna Ida Maipapan iti Pagarian ti Dios" (Aramid 18:23; 19:1-10) 8 Nagsubli ni Pablo idiay Efeso kas inkarina. (Ara. 18:20, 21) Ngem imutekte- kam no kasano ti panagsublina. Iti napalabas a kapitulo, naammuantayo nga isu ket adda idiay Antioquia ti Siria. Tapno makadanon idiay Efeso, mabalin koma a manglinteg idiay Seleucia sa aglugan iti barko ken aglayag nga agturong iti desti- nasionna. Ngem saan a kasta ti inaramidna ta nagnagna "kadagiti rehion." Mai- batay iti Aramid 18:23 ken 19:1, mapattapatta nga agarup 1,600 a kilometro ti nadaliasat ni Pablo! Apay a pinili ni Pablo ti kasta a narigrigat a ruta? Gapu ta panggepna a 'pabilgen ti amin nga adalan.' (Ara. 18:23) Ti maikatlo a panag- daliasatna kas misionero ket kas met laeng iti immuna a dua a panagdaliasatna nga agkasapulan iti dakkel a panagsakripisio, ngem imbilangna a makagunggo- na amin dagita. Dagiti manangaywan iti sirkito ken dagiti assawada iparparanga- rangda ti kasta met laeng a kababalin ita. Saan kadi a rumbeng laeng nga apre- siarentayo ti managsakripisio nga ayatda? 9 Idi nakasangpet ni Pablo idiay Efeso, naammuanna nga adda agarup 12 nga adalan ni Juan a Mammautisar. Nabautisaranda iti sidong ti urnos a nagpason. Kanayonanna, agparang a bassit wenno awan pay ketdi ti ammoda maipapan iti nasantuan nga espiritu. Inlawlawag kadakuada ni Pablo ti kinapateg ti panagpa- bautisar iti nagan ni Jesus, ket kas ken Apolos, impakitada a napakumbaba ken magagaranda nga agsursuro. Kalpasan a nabautisaranda iti nagan ni Jesus, im- mawatda iti nasantuan nga espiritu ken sumagmamano a namilagruan a sagut. No kasta, nalawag a mangyeg kadagiti bendision ti pannakidanggay iti umab- abante a teokratiko nga organisasion ni Jehova. - Ara. 19:1-7. 10 Adda sabali manen nga irarang-ay di nagbayag kalpasan dayta. Situtured a nangasaba ni Pablo iti sinagoga iti uneg ti tallo a bulan. Nupay nagsao iti 'maka- kombinsir maipapan iti Pagarian ti Dios,' natangken latta ti ulo dagiti dadduma ken bimmusorda. Imbes a sayangenna ti panawenna kadagidiay 'mangpadpada- kes iti Dalan,' napan nangasaba ni Pablo iti auditorium ti maysa nga eskuelaan. Kitaem ti kahon nga "Efeso - Kabesera ti Asia," iti panid 161. 8. Ania ti ruta ni Pablo a nagsubli idiay Efeso, ken apay a dayta ti pinilina? 9. Apay a masapul a mabautisaran manen ti maysa a grupo dagiti adalan, ken ania ti masursurotayo kadakuada? 10. Apay nga insardeng ni Pablo ti mangasaba iti sinagoga sa immakar iti auditorium, ken kasanotay a matulad ti inaramidna?
"RIMMANG-AY KEN NAGBALLIGI" ITI LAKSID TI IBUBUSOR 161 (Ara. 19:8, 9) Dagidiay adda idiay sinagoga a mayat a rumang-ay iti naespiri- tuan masapul a mapanda idiay auditorium. Kas ken Pablo, mabalintayo a gupden ti saritaan no madlawtayo a di kayat ti bu- malay ti dumngeg wenno kayatna laeng ti makisupiat. Adu pay ti arig-karnero a tattao a nasken a mapakaammuan iti makaliwliwa a mensahetayo! EFESO - KABESERA TI ASIA Ti Efeso ti kadakkelan a siudad iti makinlaud nga Asia Menor. Idi kaaldawan ni apostol Pablo, mabalin a nasurok a 250,000 ti populasion- na. Kas kabesera ti Asia a probinsia ti Roma, pagtangsitna ti titulona kas ti "Umuna ken Ka- tan-okan a Siudad ti Asia." 11 Mabalin nga inaldaw a nagpalawag ni Pablo iti auditorium ti eskuelaan manipud iti agarup 11:00 ti bigat agingga iti agarup 4:00 ti malem. (Kitaen ti study note iti Ara. 19:9, nwtsty.) Nalabit a dagita ti kaulimekan ngem kapupudotan nga oras ti aldaw isu nga adu ti mangisardeng pay laeng iti trabahoda tapno mangan ken aginanada. No siiinget a sinurot ni Pablo dayta nga eskediul iti unos ti dua a tawen, nasurok a 3,000 nga oras ti nabus- bosna a nangisuro. No kasta, daytoy ti saba- li pay a makagapu no apay a nagtultuloy a rimmang-ay ken nagballigi ti sao ni Jehova. Nagaget ken mannakibagay ni Pablo. Binal- baliwanna ti eskediulna tapno makasabaan- na dagiti tattao iti dayta a komunidad. Ania ti resultana? "Amin a Judio ken Griego nga agnanaed iti probinsia ti Asia nangngegda ti sao ti Apo." (Ara. 19:10) Talaga a nakaipaay iti naan-anay a panangsaksi! Ti komersio ken relihion ti mangpabpabak- nang iti Efeso. Masarakan daytoy a siudad iti asideg ti adalem ken nalawa a karayan ket ti puertona ti kangrunaan a pagsangladan dagiti barko. Saan laeng a ti nalatak a templo ni Arte- mis ti adda idiay Efeso. Adda pay sadiay dagiti sinan-templo ken templo dagiti adu pay a di- diosen dagiti Griego ken Romano, Egipcio, ken Anatolian. Agarup 105 a metro ti kangato ken 50 a met- ro ti kaakaba ti templo ni Artemis, a naibilang kas maysa kadagiti pito a pagsidsiddaawan iti nagkauna a lubong. Addaan daytoy iti agarup 100 a marmol nga adigi, a ti tunggal maysa ka- dagita ket agarup 1.8 a metro ti diametro iti puonna ken agarup 17 a metro ti kangatona. Daytoy a templo ti naibilang a kasagraduan a lu- gar iti nagkauna a Mediteraneo ken dakkel a kuarta ti mailatlatang para iti kinatalged ni Arte- mis, isu a ti templo ket nagbalin a kangrunaan a pappapanan ti kuarta ti Asia. 12 Nagaget ken mannakibagay met dagi- ti Saksi ni Jehova iti moderno a panawen. Ikagkagumaantayo a kasabaan dagiti tattao sadinoman ken kaanoman a masarakantay ida. Mangaskasabatayo kadagiti lansangan, pagtagilakuan, ken paradaan. Mabalintayo a kasabaan dagiti tattao babaen ti telepono wenno babaen ti surat. Ken iti panangasa- batayo iti binalaybalay, ikagkagumaantayo a sarungkaran dagiti tattao iti oras a mabalin nga addada iti pagtaenganda. Dagiti sabali pay a napateg a patakder idiay Efeso ket ti istadium para kadagiti kompetision dagiti atleta ken nalabit para iti panaglalaban dagiti gladiador, teatro, publiko ken komersial nga establisimiento, ken dagiti kolonada a nata- raigidan kadagiti puesto a paglakuan. Kuna ti Griego a geograpo a ni Strabo a ti sangladan ti Efeso ket immababaw gapu iti in-inut a panagbunton dagiti darat. Gapuna, ti siudad ket saanen a nagserbi kas sangla- dan ken nabaybay-anen idi agangay. Yantangay awan ti moderno a siudad a naibangon iti dayta met laeng a lugar, dagiti agpasiar kadagiti rebba ti Efeso iti moderno nga aldaw ket kasda la du- map-aw iti nagkauna a lubong. Insurat met ni Pablo ti 1 Corinto bayat ti kaadda- na idiay Efeso. 11, 12. (a) Kasano a nangipasdek ni Pablo iti uli- dan iti kinagaget ken kinamannakibagay? (b) Ka- sano nga ikagkagumaan dagiti Saksi ni Jehova ti agbalin a nagaget ken mannakibagay iti ministe- rioda?
"Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Panangriribuk Dagiti Dakes nga Espiritu (Aramid 19:11-22) 13 Kuna ni Lucas a nakasaysayaat dagi- ti resulta ti ministerio ni Pablo nangruna ta isu ket inusar ni Jehova a mangaramid kadagiti "naisangsangayan a milagro." Uray dagiti lupot ken apron nga inaramat ni Pab- lo, naipanda kadagiti masakit ket napaim- bagda. Naipan met dagita kadagiti naluga- nan ket naparuar dagiti dakes nga espiritu. (Ara. 19:11, 12) Nangawis iti atension dagiti kasta a panagballigi maibusor kadagiti bu- yot ni Satanas isuna laeng ta saan a positi- bo ti dadduma kadagita. 14 Ti dadduma nga "agsursursor a Judio nga agparparuar iti demonio" tinuladda da- giti milagro nga inaramid ni Pablo. Ti su- magmamano kadagidiay a Judio pinadasda a paruaren dagiti demonio babaen ti pana- ngusarda iti nagan ni Jesus ken Pablo. Dinakamat ni Lucas kas ehemplo dagiti pito nga annak ni Sceva, a miembro ti pamilia dagiti padi. Kinuna kadakuada ti demonio: "Am-ammok da Jesus ken Pablo; ngem siasinokayo?" Ti lalaki a linuga- nan ti dakes nga espiritu dinarupna dagidiay nga impostor ket kasla narungsot nga animal a nangkugtakugtar kadakuada isu a nagtatarayda a nakaussob ken nasugatan. (Ara. 19:13-16) Dakkel a balligi dayta para iti "sao ni Jehova" ta ad- adda a limmawag ti nagdumaan ti pannakabalin a naited ken Pablo ken ti kina- awan pannakabalin dagidiay mangan-annurot iti ulbod a relihion. Riniwriw a tat- tao ita ti sibibiddut a mangipagarup nga umdasen ti basta panangawag iti nagan ni Jesus wenno ti panangibaga a "Kristianoda." Ngem kas impasimudaag ni Je- sus, dagidiay laeng talaga a mangar-aramid iti pagayatan ni Amana ti addaan iti napaypayso a namnama iti masanguanan. - Mat. 7:21-23. Ikagkagumaantayo a kasabaan dagiti tattao sadinoman ti pakasarakantayo kadakuada 15 Gapu iti pannakaibabain dagiti annak ni Sceva, adu ti nagbuteng iti Dios ket nagbalinda a manamati ken tinallikudanda dagiti espiritistiko nga aramid. Dak- kel ti impluensia ti panagsalamangka iti kultura dagiti taga-Efeso. Gagangay la- eng kadakuada dagiti panagilabeg ken anting-anting, agraman dagiti orasion a Dagiti lupot mabalin a tuktukoyenna dagiti barabad iti muging ni Pablo tapno saan nga agayus ti ling-etna kadagiti matana. Ti panagusarna iti apron iti daytoy a gundaway ipasi- mudaagna a mabalin nga igagaed ni Pablo ti agaramid iti tolda kadagiti nawaya nga orasna, nalabit iti bigbigat. - Ara. 20:34, 35. 13, 14. (a) Ni Jehova tinulonganna ni Pablo a mangaramid iti ania? (b) Ania a biddut ti inaramid dagiti annak ni Sceva, ken kasano nga adu a tattao iti Kakristianuan ita ti makaar-aramid iti kasta met laeng a biddut? 15. Kasanotayo a matulad ti inaramid dagiti taga-Efeso no maipapan iti espiritismo ken kadagiti banag nga adda pakainaiganna iti dayta?
"RIMMANG-AY KEN NAGBALLIGI" ITI LAKSID TI IBUBUSOR masansan a naisurat. Ngem ita, adu a taga-Efeso ti natignay a mangiruar kadagi- ti libroda mainaig iti panagsalamangka sa pinuoranda dagita iti publiko - nupay nabatad a pinullo ribu a doliar ti gatad dagita iti agdama. Kuna ni Lucas: "Isu nga iti naisangsangayan a pamay-an, nagtultuloy a rimmang-ay ken nagballigi ti sao ni Jehova." (Ara. 19:17-20) Anian a naisangsangayan dayta a panagballigi ti ki- napudno maibusor iti kinaulbod ken demonismo! Nangipasdek dagidiay a mata- lek a tattao iti nasayaat nga ulidan agpaay kadatayo ita. Agraraira met ti espiritis- mo iti lubong a pagbibiagantayo. No matakuatantayo nga adda ik-ikutantayo a banag nga adda pakainaiganna iti espiritismo, masapul a dadaelentayo a dagus dayta kas iti inaramid dagiti taga-Efeso! Masapul nga adaywantayo dagita a ma- karimon nga aramid, aniaman ti mapasamak. "Timmaud ti Nakaro a Riribuk" (Aramid 19:23-41) 16 Ita, ammuentayo ti taktika ni Satanas a dineskribir ni Lucas idi insuratna a "timmaud ti nakaro a riribuk gapu iti Dalan." Saan nga aglablabes ti impadamag- na. (Ara. 19:23) Ni Demetrio nga agpampanday iti pirak ti nangisungsong iti riribuk. Innalana ti atension dagiti padana nga agpampanday babaen ti pana- ngipalagipna nga umuna kadakuada a ti kinarang-ayda ket maigapu iti panaglak- lakoda kadagiti idolo. Kinunana a makadadael iti negosioda ti mensahe nga ikas- kasaba ni Pablo yantangay saan nga agdaydayaw kadagiti idolo dagiti Kristiano. Kalpasanna, rinubrobanna ti espiritu ti nasionalismo dagiti umili ti Efeso, a bi- nallaaganna ida nga agpegpeggad a maibilang nga 'awan serserbina' ti didiosenda a ni Artemis ken ti templona nga agdindinamag iti lubong. - Ara. 19:24-27. 17 Nagballigi ni Demetrio iti panggepna. Dagiti agpampanday iti pirak nangrugi- da a nagikkis, a kunkunada, "Naindaklan ni Artemis a diosa dagiti taga-Efeso!" ket ti siudad napno iti riribuk, a nangituggod iti idadarup ti bunggoy dagiti ma- nagderraaw a nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo. Gapu ta managsakripisio ni Pablo, kayatna ti mapan idiay ampiteatro tapno kasaritana dagiti tattao, ngem pinilit dagiti adalan a saanna nga irisgo ti biagna. Timmakder ti maysa a lalaki a managan Alejandro iti imatang dagiti tattao ket ginandatna ti agsao. Gapu ta maysa a Judio, magagaran a mangilawlawag iti nagdumaan dagiti Judio ken Dinakamat ni Lucas ti gatad a 50,000 a kapisi ti pirak. No denario ti tuktukoyenna, ti may- sa a trabahador iti daydi a tiempo ket masapul nga agtrabaho iti 50,000 nga aldaw - agarup 137 a tawen - tapno mateggedna dayta a kantidad no agtrabaho iti pito nga aldaw iti kada lawas. Kuna dagiti dadduma a daytoy a pasamak ti tuktukoyen ni Pablo idi imbagana ti kastoy ka- dagiti taga-Corinto: "Dimi idi masigurado no malasatanmi wenno saan." (2 Cor. 1:8) Nupay kasta, mabalin nga adda napegpeggad pay a kasasaad a pampanunotenna. Idi insurat ni Pablo a 'nakilaban kadagiti narungsot nga animal idiay Efeso,' mabalin a tuktukoyenna ti pannakiranget kadagiti narungsot nga animal iti maysa nga arena wenno ti ibubusor dagiti tattao. (1 Cor. 15:32) Mabalin a literal ken piguratibo ti kaipapanan daytoy. Mabalin a nabileg dagiti kasta a gunglo, wenno asosasion, dagiti agpampanday iti pirak. Kas pagarigan, agarup maysa a siglo kalpasanna, insungsong ti gunglo dagiti agar-aramid iti tinapay ti umasping a panagderraaw idiay Efeso. 16, 17. (a) Ilawlawagmo no kasano nga insungsong ni Demetrio ti riribuk idiay Efeso. (b) Kasano nga impakita dagiti taga-Efeso ti kinapanatikoda? 163
164 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS dagiti Kristiano. Awan ti bibiang dagiti tattao kadagiti kasta a panangilawlawag. Idi nabigbigda nga isu ket maysa a Judio, agarup dua nga oras nga inulitda nga impukpukkaw ti "Naindaklan ni Artemis a diosa dagiti taga-Efeso!" Saanen a nag- balbaliw ti kinapanatiko iti relihion sipud idi. Agingga ita, pagbalbalinenna a naan-anay a saan a nainkalintegan dagiti tattao. - Ara. 19:28-34. 18 Kamaudiananna, ti managilista iti siudad pinagulimekna dagiti tattao. Kas maysa a lalaki a natakneng ti panagpampanunotna, daytoy nga opisial impanam- namana kadagiti tattao nga awan ti rumbeng a pagdanaganda no maipapan iti templo ken kadagiti didiosenda ta awan ti dakes nga inaramid da Pablo ken dagi- ti kakaduana maibusor iti templo ni Artemis, ken adda legal a pamay-an a masu- rot iti panangidatag kadagiti reklamoda. Nalabit a ti kaepektibuan a sinaona ket ti panangipalagipna kadagiti tattao a mabalin a madusada iti sidong ti linteg ti Roma gapu iti nariribuk a panagtataripnongda a maisalungasing iti linteg. Kalpa- sanna, pinagawidnan dagiti tattao. No kasano a nagalisto a bimmara ti uloda, na- galisto met laeng a bimmaaw gapu kadagitoy a nainkalintegan ken praktikal a sa- sao. - Ara. 19:35-41. 19 Saan a daytoy ti umuna wenno maudi a pasamak nga adda kalmado ken na- inkalintegan nga opisial ti gobierno a nangsalaknib kadagiti pasurot ni Jesus. Ki- napudnona, nakita ni apostol Juan babaen ti sirmata a kabayatan dagitoy maudi nga al-aldaw, dagiti natibker nga elemento iti daytoy a lubong, nga iladladawan ti daga, alimonenda ti arig layus a panangidadanes ni Satanas kadagiti pasurot ni Jesus. (Apoc. 12:15, 16) Kasta a talaga ti napasamak. Iti adu a kaso, dagiti saan a manangidumduma nga ukom sinalaknibanda ti kalintegan dagiti Saksi ni Je- hova a mangiranud iti naimbag a damag kadagiti sabsabali ken agtataripnong tapno agdaydayaw. Siempre, mabalin nga adda naitulong ti konduktatayo kadagi- ti kasta a panagballigi. Dagiti dadduma nga opisial ti gobierno idiay Efeso agpa- rang a rinaemda ni Pablo gapu iti konduktana isu a magagaranda a makakita a natalged ti kasasaadna. (Ara. 19:31) Sapay koma ta nasayaat met ti maikuna da- gidiay makasaritatayo gapu iti panagbalintayo a napudno ken nadayaw. Ditay ammo no anianto dagiti nasayaat a resultana. 20 Saan kadi a makaparagsak nga utoben no kasano a "nagtultuloy a rimmang- ay ken nagballigi ti sao ni Jehova" idi umuna a siglo? Makaparagsak met a ma- ammuan a ni Jehova ti adda iti likudan dagiti umasping a panagballigi iti kaal- dawantayo. Kayatmo kadi ti maaddaan iti pribilehio a makipaset, uray bassit laeng, kadagiti kasta a panagballigi? No kasta, agsursuroka kadagiti ehemplo nga inusigtayo. Agtalinaedka a napakumbaba, makidanggayka iti umab-abante nga organisasion ni Jehova, itultuloymo ti agtrabaho a sipipinget, laksidem ti espiri- tismo, ken aramidem ti amin a kabaelam a mangipaay iti nasayaat a panangsak- si babaen ti panagbalinmo a napudno ken nadayaw. 18, 19. (a) Kasano a ti managilista iti siudad napagtalnana dagiti tattao a nangparnuay iti riribuk idiay Efeso? (b) Kasano a dagiti adipen ni Jehova ket salakniban no dadduma dagiti agtuturay, ken ania ti maaramidantayo tapno magun-odtayo ti kasta a proteksion? 20. (a) Ania ti makunam iti wagas nga irarang-ay ti sao ni Jehova idi umuna a siglo ken iti kaaldawantayo? (b) Ania ti determinado nga aramidem mainaig kadagiti panagballigi ni Jehova iti kaaldawantayo?
K A P I T U L O 2 1 "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" Ti kinaregta ni Pablo iti ministerio ken ti balakadna kadagiti panglakayen Naibatay iti Aramid 20:1-38 IDIAY Troas, adda ni Pablo iti makinngato a kuarto a napusek iti tao. Nagpalawag iti imatang dagiti kakabsat agingga iti tengnga ti rabii ta day- tan ti maudi a rabii a pannakikaduana kadakuada. Adda sumagmamano a nakasindi a lampara isu a nadagaang ken nalabit naasuk iti uneg ti kuarto. Nakatugaw iti tawa ti agtutubo a lalaki a managan Eutico. Bayat nga agpalpalawag ni Pablo, nailibay ni Eutico ket natnag manipud iti tawa iti maikatlo a kadsaaran! 2 Kas doktor, mabalin a maysa ni Lucas kadagiti nagdardaras a rim- muar tapno sukimatenna ti agtutubo a lalaki. Awanen ti maaramidanda iti kasasaadna. "Natayen idi inakupda" ni Eutico. (Ara. 20:9) Ngem adda napasamak a milagro. Pinakleban ni Pablo ti agtutubo sa kinunana ka- dagiti tattao: "Agtalnakayo, ta sibibiag." Pinagungar ni Pablo ni Eutico! - Ara. 20:10. 3 Imparangarang dayta a pasamak ti bileg ti nasantuan nga espiritu ti Dios. Nupay saan a basol ni Pablo ti ipapatay ni Eutico, dina kayat a madadael daytoy a napateg nga okasion wenno maitibkol ti siasinoman gapu iti ipapatay ti agtutubo. Babaen ti panangpagungarna ken Eutico, pinanawan ni Pablo ti kongregasion a naliwliwa ken naan-anay a napabi- leg nga agtultuloy a mangitungpal iti ministerioda. Nalawag a narikna ni Pablo a sungsungbatanna ti biag dagiti sabsabali. Ipalagip daytoy kada- tayo ti sasaona a: "Nadalusak iti dara ti amin a tao." (Ara. 20:26) Usigen- tayo no kasano a ti ulidan ni Pablo matulongannatayo iti daytoy a banag. "Nagturong Idiay Macedonia" (Aramid 20:1, 2) 4 Kas nailawlawag iti napalabas a kapitulo, naglasat ni Pablo iti nari- gat a kasasaad. Nangpataud iti riribuk ti ministeriona idiay Efeso. Kina- pudnona, nakiraman iti panangriribuk dagiti agpampanday iti pirak, a ti panguartaanda ket agpannuray iti panagdaydayaw ken Artemis! "Idi timmalnan ti riribuk," kuna ti Aramid 20:1, "pinaayaban ni Pablo dagiti adalan, ket idi naparegtanan ida ken nakapagpakadan, nagturong idiay Macedonia." 1-3. (a) Isalaysaymo ti napasamak iti daydi rabii nga ipapatay ni Eutico. (b) Ania ti inaramid ni Pablo, ket ania ti ipalgak daytoy a pasamak maipapan ken Pablo? 4. Ania a narigat a kasasaad ti napasaran ni Pablo? 165
166 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 5 Iti panagturongna idiay Macedonia, simmardeng ni Pablo iti sangladan ti Troas ket nangbusbos iti sumagmamano a tiempo sadiay. Ninamnamana nga isu ket kaduaen ni Tito, a naibaon idiay Corinto. (2 Cor. 2:12, 13) Ngem idi na- batad a saan a makaumay ni Tito, napanen ni Pablo idiay Macedonia. Mabalin a makatawen wenno nasursurok pay ti binusbosna a 'nangparparegta kadagiti adalan.' (Ara. 20:2) Ni Tito ket nakadua met laeng ni Pablo idiay Macedonia. Impadamagna ti nasayaat a reaksion dagiti taga-Corinto iti umuna a surat ni Pablo. (2 Cor. 7:5-7) Dayta ti nangtignay ken Pablo nga agsurat manen kadakua- da. Dayta a surat ti maaw-awagan ita kas ti 2 Corinto. 6 Imutektekam ta inusar ni Lucas ti sao a 'pinaregta,' a mangdeskribir iti isa- sarungkar ni Pablo kadagiti kakabsat idiay Efeso ken Macedonia. Dayta a sao ipalgakna ti kababalin ni Pablo iti pannakilangenna kadagiti kapammatianna. Saan a kas kadagiti Fariseo a mangum-umsi kadagiti sabsabali, imbilang ni Pablo dagiti nasingpet a tattao kas katrabahuanna. (Juan 7:47-49; 1 Cor. 3:9) Tinaginayon ni Pablo dayta a kababalin uray idi masapul a siiinget a balaka- danna ida. - 2 Cor. 2:4. Kitaem ti kahon a "Dagiti Surat ni Pablo Manipud Idiay Macedonia." 5, 6. (a) Kasano kabayag ni Pablo idiay Macedonia, ket ania ti inaramidna agpaay kadagiti kakabsat sadiay? (b) Ania a kababalin ti tinaginayon ni Pablo iti pannakilangenna kadagiti kapammatianna? DAGITI SURAT NI PABLO MANIPUD IDIAY MACEDONIA Iti maikadua a suratna kadagiti taga-Corinto, ki- nuna ni Pablo nga idi simmangpet idiay Macedonia, idandanaganna dagiti kakabsatna idiay Corinto. Ngem naliwliwa ni Pablo iti naimbag a damag mani- pud Corinto nga indanon kenkuana ni Tito. Agarup 55 C.E. idi. Iti daydi a panawen nga insurat ni Pablo ti 2 Corinto, nga impasimudaagna nga isu ket adda pay laeng idiay Macedonia. (2 Cor. 7:5-7; 9:2-4) Ti maysa kadagiti banag a pampanunoten ni Pablo iti dayta a tiempo ket ti pannakaur-or ti saranay nga agpaay kadagiti sasanto idiay Judea. (2 Cor. 8:18- 21) Maburiboran pay iti kaadda dagiti 'ulbod nga apostol . . . [ken] manangallilaw a trabahador' idiay Corinto. - 2 Cor. 11:5, 13, 14. Posible nga idiay Macedonia ti nangaramidan ni Pablo iti suratna ken Tito. Idi agarup 61 agingga idi 64 C.E., kalpasan ti pannakawayawayana manipud iti damo a pannakaibaludna idiay Roma, simma- rungkar ni Pablo iti isla ti Creta. Imbatina sadiay ni Tito tapno risutenna ti sumagmamano a proble- ma ken mangdutok kadagiti kakabsat nga agserbi iti kongregasion. (Tito 1:5) Kiniddaw ni Pablo nga agkitada ken Tito idiay Nicopolis. Adu a siudad ti addaan iti kastoy a nagan kadagiti nagkauna a dis- so iti deppaar ti Mediteraneo, ngem agparang a ti Nicopolis iti makin-amianan a laud a Grecia ti tuktu- koyen ni Pablo. Mabalin nga iti aglawlaw wenno iti asideg ti Nicopolis ti pangaskasabaan ti apostol idi sinuratanna ni Tito. - Tito 3:12. Inaramid met ni Pablo ti umuna a suratna ken Timoteo manipud idi 61 agingga idi 64 C.E. - ti panawen a nagbaetan ti dua a pannakaibaludna idiay Roma. Iti rugrugi daytoy a surat, impasi- mudaag ni Pablo nga idi isu ket agpa-Macedonia, kiniddawna ken Timoteo nga agtalinaed idiay Efe- so. (1 Tim. 1:3) Agparang nga idiay Macedonia ti nangaramidan ni Pablo iti suratna ken Timoteo. Iti daytoy a surat, ni Pablo ket kasla ama a mang- balbalakad ken mangparparegta ken Timoteo, kasta met a nangted kadagiti instruksion maina- ig kadagiti sumagmamano nga addang a masurot kadagiti kongregasion.
"NADALUSAK ITI DARA TI AMIN A TAO" 7 Iti kaaldawantayo, ikagkagumaan dagiti panglakayen iti kongregasion ken dagiti manangaywan iti sirkito a tuladen ti ulidan ni Pablo. Uray no mangtub- ngarda, ti panggepda ket pabilgen dagidiay agkasapulan iti tulong. Dagiti ma- nangaywan ikagkagumaanda ti makipagrikna ken mangparegta imbes a mang- kondenar. Kuna ti maysa nga aduan kapadasan a manangaywan iti sirkito: "Kayat ti kaaduan kadagiti kakabsattayo nga aramiden no ania ti umiso, ngem masansan a lablabananda ti pannakaupay, buteng, ken kinaawan gaway." Da- giti manangaywan ket mabalin a gubuayan ti bileg dagiti kasta a kapamma- tiantayo. - Heb. 12:12, 13. 'Implanoda a Papatayen' (Aramid 20:3, 4) 8 Manipud Macedonia, napan ni Pablo idiay Corinto. Kalpasan ti tallo a bu- lan a panagtalinaedna sadiay, magagaranen a mapan idiay Cencrea. Planona ti agbarko a mapan idiay Siria. Manipud Siria, mabalinna ti mapan idiay Jerusa- lem tapno itulodna dagiti kontribusion para kadagiti agkasapulan a kakabsat sadiay. (Ara. 24:17; Roma 15:25, 26) Nupay kasta, gapu iti di ninamnama a pa- samak, saan a natuloy dagiti plano ni Pablo. Kuna ti Aramid 20:3: "Implano da- giti Judio a papatayen"! 9 Di pakasdaawan a kagurgura dagiti Judio ni Pablo gapu ta imbilangda nga apostata. Sakbay dayta, ni Crispo, a mararaem a tao iti sinagoga dagiti taga- Corinto, ket nakomberte gapu iti ministerio ni Pablo. (Ara. 18:7, 8; 1 Cor. 1:14) Iti sabali pay a gundaway, dagiti Judio idiay Corinto inakusaranda ni Pablo iti imatang ni Galion, a prokonsul ti Acaya. Ngem imbasura ni Galion dagidiay nga akusasion gapu ta awan ti pakaibatayanna. Nakapungtot dagiti bumusbusor ken Pablo gapu iti dayta. (Ara. 18:12-17) Mabalin nga ammo wenno impapan da- giti Judio idiay Corinto a mabiiten nga aglayag ni Pablo manipud idiay Cencrea nga adda laeng iti asideg, isu nga implanoda a darupen sadiay. Ania ti arami- den ni Pablo? 10 Tapno makaliklik iti peggad ken masaluadan dagiti pondo a naitalek ken- kuana, inkeddeng ni Pablo ti saan a mapan idiay Cencrea ken agsubli idiay Ma- cedonia. Pudno a napeggad ti panagdaliasat babaen ti pannagna. Masansan nga adda dagiti tulisan nga agtambang kadagiti kalsada. Saan a natalged uray dagiti pagdagusan. Kaskasdi, kaykayat ni Pablo ti maipasango iti peggad iti panagdaliasat ngem kadagiti peggad nga agur-uray kenkuana idiay Cencrea. Imbag laengen ta saan nga agmaymaysa a nagdaliasat. Iti daytoy a paset ti Mabalin nga inaramid ni Pablo ti suratna kadagiti taga-Roma kabayatan daytoy nga ibibi- sitana idiay Corinto. Kitaem ti kahon nga "Intulod ni Pablo Dagiti Saranay," iti panid 169. 7. Kasano a matulad dagiti Kristiano a manangaywan ita ti ulidan ni Pablo? 8, 9. (a) Apay a saan a natuloy ti plano ni Pablo a mapan idiay Siria? (b) Apay a kagurgura dagiti Judio ni Pablo? 10. Takrot kadi ni Pablo isu a saan a napan idiay Cencrea? Ilawlawagmo. 167
168 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS panagdaliasat ni Pablo kas misionero, kaduana da Aristarco, Gayo, Segundo, Sopatro, Timoteo, Trofimo, ken Tiquico. - Ara. 20:3, 4. 11 Kas ken Pablo, dagiti Kristiano iti kaaldawantayo ar-aramidenda met ti amin a kabaelanda a mangsalaknib iti bagbagida bayat ti panangitungpal- da iti ministerioda. Iti dadduma a lugar, sagdudua wenno nagrupo-grupoda a mangwanas iti teritoriada imbes nga agmaymaysada a mapan mangasaba. Ti ngay pannakaidadanes? Ammo dagiti Kristiano a saan a maliklikan dayta. (Juan 15:20; 2 Tim. 3:12) Kaskasdi, saanda nga igagara nga isagmak ti bag- bagida. Usigem ti ulidan ni Jesus. Naminsan, idi a dagiti bumusbusor idiay Jerusalem nagpidutda kadagiti bato a panguborda kenkuana, "naglemmeng ket rimmuar iti templo." (Juan 8:59) Kalpasanna, idi insikat dagiti Judio a papatayen ni Jesus, 'saanen a nagnagna iti tengnga dagiti Judio, no di ket pimmanaw a napan idiay let-ang.' (Juan 11:54) Inaramid ni Jesus ti amin a kabaelanna a mangsalaknib iti bagina no la ket ta saan a maisalungasing dayta iti pagayatan ti Dios. Kasta met laeng ti ar-aramiden dagiti Kristiano ita. - Mat. 10:16. "Napalalo ti Ragsakda" (Aramid 20:5-12) 12 Nagkukuyog da Pablo ken dagiti kakaduana a nagdaliasat idiay Macedo- nia sa agparang a nagsisinada iti dalan. Nabatad a nagkikitada manen idiay Troas. Kuna ti salaysay: "Kalpasan ti lima nga aldaw, nakadanonkami idiay Troas." (Ara. 20:6) Ditoy a napagungar ti agtutubo a lalaki a ni Eutico, kas nai- lawlawag iti rugrugi daytoy a kapitulo. Iladawam iti panunotmo ti rikna dagiti kakabsat idi napagungar ti kaduada a ni Eutico! Kuna ti salaysay a "napalalo ti ragsakda." - Ara. 20:12. 13 Saanen a mapaspasamak iti kaaldawantayo dagiti kasta a milagro. Kas- kasdi, 'napalalo ti ragsak' dagidiay natayan kadagiti patpatgen iti biag gapu ta adda namnamada nga agungarto dagiti natay kas inkari ti Biblia. (Juan 5: 28, 29) Panunotem daytoy: Natay met laeng ni Eutico idi agangay gapu ta saan a perpekto. (Roma 6:23) Ngem dagidiay mapagungar idiay baro a lubong ti Dios ket addaan iti namnama nga agbiag nga agnanayon! Malaksid iti dayta, agbalin nga immortal dagidiay makipagturay ken Jesus idiay langit. (1 Cor. 15:51-53) Isuda man ket dinutokan ti espiritu wenno kameng ti 'sabsabali a karnero,' Ti panangiraman ni Lucas iti bagina iti salaysay iti Aramid 20:5, 6 ipasimudaagna a nag- kadua manen da Lucas ken Pablo idiay Filipos, a nagtalinaedan ni Lucas iti sumagmamano a tiempo. - Ara. 16:10-17, 40. Mabalin a nakapsut wenno saan a nasayaat idi ti turong ti angin isu nga immabut iti lima nga aldaw ti panagdaliasatda manipud Filipos nga agturong idiay Troas, ta sakbayna, dua nga aldaw laeng a dinaliasatda dagita a lugar. - Ara. 16:11. 11. Ania ti ar-aramiden dagiti Kristiano ita tapno masalaknibanda ti bagbagida, ken ania nga ulidan ti impasdek ni Jesus iti daytoy a banag? 12, 13. (a) Ania ti epektona iti kongregasion ti panagungar ni Eutico? (b) Ania a namnama a naibatay iti Biblia ti mangliwliwa kadagidiay natayan iti patpatgen iti biag?
"NADALUSAK ITI DARA TI AMIN A TAO" 169 adda panggapuan dagiti Kristiano iti kaaldawantayo a makarikna iti 'napalalo a ragsak.' - Juan 10:16. "Iti Publiko ken iti Binalaybalay" (Aramid 20:13-24) 14 Nagdaliasat ni Pablo ken dagiti kakaduana manipud Troas nga agturong idiay Assos, sa idiay Mitilene, Chios, Samos, ken Mileto. Kayat ni Pablo ti makada- non idiay Jerusalem iti panangrugi ti Piesta ti Pentecostes. Ti panagdardarasna a makadanon idiay Jerusalem iti Pentecostes ti makagapu no apay a naglugan iti barko a saanen a lumabas iti Efeso iti daytoy a panagdaliasat. Ngem yantangay kayat a kasarita ni Pablo dagiti panglakayen ti Efeso, kiniddawna nga agkikitada idiay Mileto. (Ara. 20:13-17) Idi nakasangpetda, kinuna kadakuada ni Pablo: "Am- moyo unay no ania ti inar-aramidko manipud pay iti umuna nga aldaw a kaad- dak iti probinsia ti Asia, a sipapakumbabaak a nagpaadipen iti Apo ken napa- dasak ti nagsangsangit ken nasusuot gapu iti dakes a panggep dagiti Judio, ammoyo met a saanak a nagkedked a nangibaga kadakayo iti aniaman a maka- gunggona, ken insurokayo iti publiko ken iti binalaybalay. No di ket naan-anay nga inlawlawagko kadagiti Judio ken Griego a masapul nga agbabawida, agda- yawda iti Dios, ken mamatida ken Apotayo a Jesus." - Ara. 20:18-21. 14. Ania ti imbaga ni Pablo kadagiti panglakayen ti Efeso idi nagkikitada idiay Mileto? INTULOD NI PABLO DAGITI SARANAY Kadagiti simmaruno a tawen kalpasan ti Pen- tecostes 33 C.E., adu a rigat ti sinagaba dagiti Kristiano idiay Jerusalem. Adda dita ti bisin, pannakaidadanes, ken pannakasamsam dagiti sanikuada. Kas resultana, agkasapulan iti tulong ti dadduma kadakuada. (Ara. 11:27-12:1; Heb. 10:32-34) Gapuna, idi agarup 49 C.E., idi a dagi- ti panglakayen idiay Jerusalem binilinda ni Pablo nga ipamaysana ti mangasaba kadagiti Gentil, impaganetgetda a 'laglagipenda dagiti napang- law.' Kasta ti inaramid ni Pablo idi indauluanna ti pannakakolekta dagiti saranay nga agpaay kada- giti kongregasion. - Gal. 2:10. Idi 55 C.E., imbaga ni Pablo kadagiti taga- Corinto: "Mabalinyo a suroten dagiti imbilinko kadagiti kongregasion ti Galacia. Iti umuna nga aldaw ti tunggal lawas, mangilasin koma ti tung- gal maysa kadakayo sigun iti kabaelanna, tapno awan ti panagkolekta inton dumtengak. Ngem inton makasangpetak dita, ibaonkonto dagiti lal- laki a pagtaltalkanyo sigun iti suratyo tapno ipanda idiay Jerusalem ti naimbag a sagutyo." (1 Cor. 16:1-3) Di nagbayag kalpasanna, idi insurat ni Pablo ti maikadua a naipaltiing a suratna kadagiti taga-Corinto, indagadagna ka- dakuada nga isaganadan dagiti sagutda, ken dinakamatna nga uray dagiti taga-Macedonia ket mangmangted met iti kontribusion. - 2 Cor. 8:1-9:15. Gapuna idi 56 C.E., dagiti pannakabagi dagiti nagduduma a kongregasion nakisinnarakda ken Pablo tapno alaenda dagiti nakolekta a saranay. Gapu ta siamda a nagdaliasat, masaluadan a naimbag ti saranay ken saan a maakusaran ni Pablo nga inusarna dagiti kontribusion iti di umi- so a pamay-an. (2 Cor. 8:20) Ti pannakaitulod dagitoy a kontribusion ti kangrunaan a pang- gep ni Pablo a mapan idiay Jerusalem. (Roma 15:25, 26) Idi agangay, imbaga ni Pablo ken ni Gobernador Felix: "Kalpasan ti adu a tawen, nag- subliak iti nasionko tapno mangyegak iti kuarta kas tulong, ken agdatonak." - Ara. 24:17.
170 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 15 Adu ti pamay-an tapno maidanon ti naimbag a damag kadagiti tattao ita. Kas ken Pablo, ikagkagumaantayo ti mangasaba iti sadinoman a pakasarakan- tayo kadagiti tattao, addada man kadagiti pagurayan iti lugan, lansangan, wen- no pagtagilakuan. Ngem ti panagbalaybalay ti kangrunaan latta a pamay-an dagiti Saksi ni Jehova a mangasaba. Apay? Ngamin, ti panangasaba iti binalay- balay ikkanna dagiti tattao iti adu a gundaway a regular a dumngeg iti mensa- he ti Pagarian, iti kasta makitada a ti Dios ket saan a manangidumduma. Ma- laksid iti dayta, maipaayan pay dagiti napudno ti panagpuspusona a tattao iti personal a tulong sigun kadagiti kasapulanda. Kanayonanna, ti panangasaba iti binalaybalay parayrayenna ti pammati ken panagibtur dagidiay makiramra- man iti dayta. Wen, ti naregta a panangasaba "iti publiko ken iti binalaybalay" ket maysa kadagiti pakabigbigan dagiti pudno a Kristiano ita. 16 Inlawlawag ni Pablo kadagiti panglakayen ti Efeso no ania dagiti peggad nga agur-uray kenkuana iti panagsublina idiay Jerusalem. "Saanko nga ibilang a napateg kaniak ti biagko," kinunana, "malpasko la ketdi ti nakaibaonak ken ti ministerio nga inawatko ken Apo Jesus, tapno naan-anay a maikasabak ti na- imbag a damag maipapan iti nagpaiduma a kinaimbag ti Dios." (Ara. 20:24) Saan nga impalubos ni Pablo ti aniaman a kasasaad, uray ti nakapuy a salun- at wenno ti nakaro nga ibubusor, a manglapped kenkuana a mangitungpal iti annongenna. 17 Ib-ibturan met dagiti Kristiano ita ti nagduduma a narigat a kasasaad. Adda dagidiay parparitan ken idaddadanes ti gobierno ti pagilian a pagnanae- danda. Agsagsagaba met dagiti dadduma iti pisikal wenno emosional a sakit. Dagiti Kristiano nga agtutubo nasken a sarangtenda ti impluensia dagiti kaes- kuelaanda. Aniaman ti kasasaad a pakaipasanguanda, iparparangarang dagiti Saksi ni Jehova a natibkerda, kas ken Pablo. Determinadoda a 'naan-anay a mangikasaba iti naimbag a damag.' "Asikasuenyo ti Bagiyo ken ti Intero nga Arban" (Aramid 20:25-38) 18 Nangipaay ni Pablo iti direkta a balakad kadagiti panglakayen ti Efeso ken imbagana kadakuada nga isu ket nangipasdek a mismo iti ulidan. Imbagana nga umuna a mabalin a daytoyen ti maudi a gundaway a pannakakitada ken- kuana. Kalpasanna, kinunana: "Nadalusak iti dara ti amin a tao, ta saanak a nagkedked a nangibaga kadakayo iti amin a pagayatan ti Dios." Kasano a ma- tulad dagiti panglakayen ti Efeso ti ulidan ni Pablo, iti kasta nadalusda iti dara dagiti amin a tattao? Kinunana kadakuada: "Asikasuenyo ti bagiyo ken ti intero nga arban, ta dinutokannakayo ti nasantuan nga espiritu kas mana- ngaywan, tapno ipastoranyo ti kongregasion ti Dios, a ginatangna iti dara ti 15. Ania dagiti pagimbagan ti panangasaba iti binalaybalay? 16, 17. Kasano nga impakita ni Pablo nga isu ket natured, ken kasano a tultuladen dagiti Kristiano ita ti ulidanna? 18. Kasano a nakapagtalinaed ni Pablo a nadalus iti dara dagiti amin a tattao, ken kasano a maaramid met dayta dagiti panglakayen ti Efeso?
"Nakaro ti panagsasangitda." - Aramid 20:37
172 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Anakna." (Ara. 20:26-28) Impakpakauna ni Pablo a dagiti "naranggas a lobo" sumrekdanto iti nagtetengngaan ti arban ket 'agsaoda iti tiritir a sursuro tapno mapasurotda dagiti adalan.' Ania ti rumbeng nga aramiden dagiti panglaka- yen? "Agtalinaedkayo a siririing," kuna ni Pablo, "ken laglagipenyo nga iti tallo a tawen, aldaw ken rabii, saanak a simmardeng a nangisursuro iti tunggal may- sa kadakayo buyogen ti lulua." - Ara. 20:29-31. 19 Nagparang dagiti "naranggas a lobo" iti ngudo ti umuna a siglo. Idi agarup 98 C.E., insurat ni apostol Juan: "Uray pay ita, adun ti antikristo. . . . Pinana- wandatayo, ngem saantayo ida a kakadua; ta no kakaduatayo koma ida, dida- tay koma pinanawan." (1 Juan 2:18, 19) Idi maikatlo a siglo, timmanor ti klase klero ti Kakristianuan maigapu iti apostasia, ket idi maikapat a siglo, opisial a binigbig ni Emperador Constantino daytoy a rinuker a porma ti "Kristianidad." Babaen ti panangawatda kadagiti napaganuan a ritual ken panamagparangda kadagita kas "Kristiano," dagiti lider ti relihion talaga a nagsaoda kadagiti "tiri- tir a sursuro." Dagiti epekto ti kasta nga apostasia ket makita pay laeng kadagi- ti pannursuro ken kostumbre ti Kakristianuan. 20 Naiduma unay ti kabibiag ni Pablo no idilig kadagidiay nanggundaway iti arban kadagiti naud-udi a panawen. Inkagumaanna a suportaran ti bagina tapno saan nga agbalin a dadagsen iti kongregasion. Saan nga agpaay iti bu- kodna a pagnam-ayan dagiti inaramid ni Pablo para kadagiti kapammatianna. Indagadag ni Pablo kadagiti panglakayen ti Efeso nga agbalinda a managsakri- pisio. "Masapul a tulonganyo dagiti nakapuy," kinunana, "ken laglagipenyo ti ki- nuna ni Apo Jesus: 'Naragragsak ti mangted ngem ti umawat.' " - Ara. 20:35. 21 Kas ken Pablo, managsakripisio met dagiti Kristiano a panglakayen ita. Saan a kas kadagiti klero ti Kakristianuan nga agur-ur-or iti kuarta kadagiti pasurotda, dagidiay nakaitalkan iti responsabilidad a 'mangipastor iti kongre- gasion ti Dios' situtulok nga ar-aramidenda dagiti annongenda. Awan ti lugar ti kinatangsit ken ambision iti uneg ti kongregasion Kristiano, ta mapaayto dagi- diay 'agbirok iti bukodda a dayaw.' (Prov. 25:27) Ti kinatangsit ket agtungpal iti pannakaibabain. - Prov. 11:2. 22 Gapu ta nadungngo ni Pablo, isu ket impatpateg dagiti kakabsat. Kinapud- nona, idi dimtengen ti panawen a pumanaw ni Pablo, "nakaro ti panagsasangit- da, ket inarakupda ni Pablo ken sidudungngo a binisongda." (Ara. 20:37, 38) Ta- laga nga apresiaren ken ipatpateg dagiti Kristiano dagidiay kas ken Pablo a sidadaan nga agserbi iti arban. Kalpasan ti panangusigtayo iti nagsayaat nga ulidan ni Pablo, saanka kadi nga umanamong nga isu ket saan nga agpangpa- ngas wenno aglablabes idi kinunana: "Nadalusak iti dara ti amin a tao"? - Ara. 20:26. 19. Ania nga apostasia ti timmanor iti ngudo ti umuna a siglo, ken ania ti nagbanagan daytoy kadagiti simmarsaruno a siglo? 20, 21. Kasano nga impakita ni Pablo nga isu ket managsakripisio, ken kasano a maara- mid met dayta dagiti Kristiano a panglakayen ita? 22. Apay a ni Pablo ket impatpateg dagiti panglakayen ti Efeso?
K A P I T U L O 2 2 "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" Determinado ni Pablo a mangaramid iti pagayatan ti Dios isu a napan idiay Jerusalem Naibatay iti Aramid 21:1-17 MALADINGITAN ti amin iti ipapanaw da Pablo ken Lucas idiay Mileto. Na- dagsen met ti rikna dagitoy dua a misionero a mangpanaw kadagiti ipatpa- tegda a panglakayen ti Efeso. Ita, nakalugandan iti barko. Napno ti bagahe- da kadagiti abasto a kasapulanda bayat ti panaglayagda. Awit-awitda pay dagiti nakolekta a pondo nga agpaay kadagiti agkasapulan a kakabsat idiay Judea ken magagarandan a mangitulod kadagita. 2 Mangrugin nga aglayag ti barko. Umad-adayodan iti naariwawa a sang- ladan. Dagitoy dua a lallaki agraman ti pito pay a kakaduada kitkitaenda dagiti naliday a rupa dagiti kakabsatda a nakatakder iti igid ti baybay. (Ara. 20:4, 14, 15) Nagpaypayapayda agingga a saandan a makita ida. 3 Iti agarup tallo a tawen, sisisinged a nakipagtrabaho ni Pablo kadagiti panglakayen idiay Efeso. Ngem ita, isu ket inturong ti nasantuan nga espi- ritu a mapan idiay Jerusalem. Adda pamalatpatanna no ania ti agur-uray kenkuana. Kastoy ti imbagana idi kadagidiay a panglakayen: "Inturong- nak ti espiritu a mapan idiay Jerusalem, nupay diak ammo ti mapasamak kaniak sadiay, ngem iti nagduduma a siudad, maulit-ulit nga impakdaar ti nasantuan nga espiritu a maibalud ken maparparigatakto." (Ara. 20: 22, 23) Iti laksid dagiti peggad, marikna ni Pablo nga isu ket 'inturong ti es- piritu.' Kayatna a sawen, isu ket obligado ken situtulok nga agpaiturong iti espiritu a mapan idiay Jerusalem. Napateg kenkuana ti biagna, ngem ti pa- nangaramid iti pagayatan ti Dios ti kapatgan kenkuana. 4 Kasta kadi met ti riknam? Idi indedikartayo ti biagtayo ken Jehova, si- papasnek nga inkaritayo a ti panangaramid iti pagayatanna ti kapatgan iti biagtayo. Mabenepisiarantayo no usigentayo ti ulidan iti kinamatalek nga imbati ni apostol Pablo. Ilalabas iti "Isla ti Chipre" (Aramid 21:1-3) 5 'Nagdiretso' ti barko a nagluganan da Pablo ken dagiti kakaduana. Kayatna a sawen, saan a nangliklikaw no di ket sinurotna ti direksion ti angin agingga a nakagtengda idiay Cos iti dayta met laeng nga aldaw. 1-4. Apay a mapan ni Pablo idiay Jerusalem, ken ania ti agur-uray kenkuana sadiay? 5. Ania ti ruta da Pablo ken dagiti kakaduana a nagturong idiay Tiro? 173
174 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS (Ara. 21:1) Agparang nga agpatnag a nagtalinaed ti barko sadiay sakbay a naglayag nga agturong idiay Rodas ken Patara. Idiay Patara, iti makin-abagatan a kosta ti Asia Menor, naglugan da Pablo ken dagiti kakaduana iti pangkargamen- to a barko nga agturong idiay Tiro iti Fenicia. Bayat ti panaglayagda, linabsanda "ti isla ti Chipre iti kannigid [ti sangladan]." (Ara. 21:3) Apay a ni Lucas, a nangi- surat iti Aramid, dinakamatna a linabsanda ti Chipre? 6 Mabalin nga intudo ni Pablo ti isla ti Chipre sa inestoriana dagiti kapadasanna sadiay. Iti damo a panagdaliasatna kas misionero agarup siam a tawen idin ti napa- labas, ni Pablo agraman da Bernabe ken Juan Marcos ket nakasabet iti salamang- kero a ni Elimas, a bimmusor iti panangaskasabada. (Ara. 13:4-12) Idi nakitana dayta nga isla, nalagipna dagiti napasamak sadiay ket mabalin a naparegta ken na- pabileg ti pakinakem ni Pablo a mangsango iti aniaman a kasasaad nga agur-uray kenkuana. Mabenepisiarantayo met no lagipentayo dagiti bendision ti Dios ken ti panangtulongna kadatayo a mangibtur kadagiti pakasuotan. No aramidentayo day- ta, maikunatayo met ti kas iti kinuna ni David idi insuratna: "Adu ti rigat daydiay nalinteg, ngem manipud amin kadagita, isu ket ispalen ni Jehova." - Sal. 34:19. 6. (a) Apay a mabalin a naparegta ni Pablo idi nakitana ti Chipre? (b) Ania ti maikunam no lagipem dagiti bendision ken tulong nga impaay ni Jehova kenka? CESAREA - KABESERA TI JUDEA A PROBINSIA TI ROMA Kabayatan ti panawen a saklawen ti Aramid, ti Cesarea ti kabesera ti Judea a probinsia ti Roma. Dita ti ayan ti gobernador ken ti hedkuarter ti puer- sa militarna. Ni Herodes a Dakkel ti nangibangon iti daytoy a siudad ken pinanagananna iti Cesarea kas pammadayaw ken Cesar Augusto. Ti Cesarea ket addaan kadagiti amin a banag a gagangay kadagiti pagano a Helenistiko a siudad iti dayta a tiempo - ti templo a naidedikar iti "dios" a Cesar, teatro, pag- kakareraan dagiti kabalio ken karuahe, ken ampi- teatro. Gentil ti kaaduan nga agnanaed sadiay. Ti Cesarea ket maysa a nasarikedkedan a sang- ladan a siudad. Ar-arapaapen ni Herodes a daytoy a baro a sangladan a maawagan iti Sebastos (Griego a sao para iti Augusto) kompetensiaenna ti Alexan- dria kas sentro ti komersio iti makindaya a Medite- raneo. Addaan daytoy baro a sangladan iti dakkel a dike tapno natalged dagiti barko a sumanglad ken agrubbuat iti dayta. Nupay saanna a pulos a nalab- awan ti Alexandria, ti Cesarea ket nagbalin a napa- teg a siudad iti intero a lubong gapu ta nagsayaat ti lokasionna kas pagsangladan dagiti barko. Inkasaba ti ebanghelisador a ni Felipe ti naim- bag a damag idiay Cesarea, ken agparang a nag- naedda a sangapamiliaan sadiay. (Ara. 8:40; 21: 8, 9) Daytoy a siudad ti nagnaedan ken nakapasa- makan ti pannakakomberte ti Romano a senturion a ni Cornelio. - Ara. 10:1. Sumagmamano a daras a simmarungkar ni apostol Pablo idiay Cesarea. Di nagbayag kalpa- san ti pannakakomberte ni Pablo, isu ket ginandat a papatayen dagiti kabusor. Gapuna, dagiti adalan dagus a kinuyogda ni Pablo a mapan idiay Cesa- rea, a 90 a kilometro ti kaadayona manipud Je- rusalem tapno ipaluganda iti barko nga agturong idiay Tarso. Idiay puerto ti Cesarea ti simmang- ladan ni Pablo idi napan idiay Jerusalem kalpa- san ti maikadua ken maikatlo a panagdaliasatna kas misionero. (Ara. 9:28-30; 18:21, 22; 21:7, 8) Naibalud ni Pablo iti dua a tawen iti palasio ni He- rodes idiay Cesarea. Nakasaritana sadiay da Fe- lix, Festo, ken Agripa, ken sadiay ti nagrubbuatan- na a naglayag nga agturong idiay Roma. - Ara. 23: 33-35; 24:27-25:4; 27:1.
"MAARAMID KOMA TI PAGAYATAN NI JEHOVA" "Binirokmi Dagiti Adalan" (Aramid 21:4-9) 7 Ammo ni Pablo no kasano kapateg ti Nakristianuan a panagtataripnong ken magagaran a makakita kadagiti kapammatianna. Apaman a nakadanonda idiay Tiro, insurat ni Lucas: "Binirokmi dagiti adalan ket nasarakanmi ida." (Ara. 21:4) Gapu ta ammo ni Pablo ken dagiti kakaduana nga adda dagiti padada a Kristia- no idiay Tiro, binirokda ida ken mabalin a nakidagusda kadakuada. Ti maysa ka- dagiti pagsayaatan ti panagbalin nga adipen ni Jehova ket uray no sadino ti papanantayo, makabiroktayo kadagiti kapammatiantayo a sidadaan a mangpa- sangbay kadatayo. Dagidiay mangay-ayat iti Dios ken agbibiag maitunos iti pud- no a panagdaydayaw addaanda kadagiti gagayyem iti intero a lubong. 8 Iti panangdeskribirna iti pito nga aldaw a panagtalinaedda idiay Tiro, adda insalaysay ni Lucas a kasla makariro iti damo: "Iti tulong ti espiritu [dagiti ka- kabsat idiay Tiro], maulit-ulit nga imbagada ken Pablo a saan a mapan idiay Je- rusalem." (Ara. 21:4) Nagbalbaliw kadi ti panunot ni Jehova? Ibagbagana kadi itan ken Pablo a saannan nga ituloy ti mapan idiay Jerusalem? Saan. Impasimu- daag ti espiritu a ni Pablo ket mamaltrato idiay Jerusalem, saan ket a masapul a liklikanna ti siudad. Agparang a babaen ti nasantuan nga espiritu, naawatan da- giti kakabsat idiay Tiro a maipasango ni Pablo iti peggad idiay Jerusalem. Nga- rud, gapu ta maseknanda ken Pablo, pinadasda a kombinsiren a saan a mapma- pan iti dayta a siudad. Natural laeng a kayatda nga iliklik ni Pablo iti peggad. Ngem determinado ni Pablo a mangaramid iti pagayatan ni Jehova isu nga intu- loyna ti napan idiay Jerusalem. - Ara. 21:12. 9 Idi mangngegna dagiti pakaseknan dagiti kakabsat, nalabit nalagip ni Pablo a kasta met laeng ti reaksion dagiti adalan ni Jesus idi kinunana kadakuada a masapul a mapan idiay Jerusalem, adu ti sagabaenna, ken mapapatay. Sipapas- nek a kinuna idi ni Pedro ken ni Jesus: "Kaasiam ta bagim, Apo; dinto pulos ma- pasamak kenka dayta." Insungbat ni Jesus: "Adaywannak, Satanas! Maysaka a pakaitibkolak, ta saan a ti pampanunot ti Dios ti pampanunotem no di ket ti pampanunot dagiti tattao." (Mat. 16:21-23) Determinado ni Jesus a mangitungpal iti ipapaaramid kenkuana ti Dios uray agkalikagum dayta iti panagsakripisio. Kasta met laeng ti rikna ni Pablo. Dagiti kakabsat idiay Tiro ket kas ken apostol Pedro nga awan duadua a nasayaat ti intensionda ngem saanda a natarusan ti pagayatan ti Dios. 10 Kaykayat ti adu ita nga aramiden no ania ti pagnam-ayanda nupay saan a dayta ti kasayaatan nga aramiden. Ti kayat ti kaaduan a tattao ket day- tay relihion a saan a nainget ken bassit laeng ti ipaannurotna kadagiti miembrona. Maisupadi iti dayta, indagadag ni Jesus a naan-anay a naiduma koma ti panagpampanunottayo. Kinunana kadagiti adalanna: "Asinoman a ma- yat a sumurot kaniak, tallikudanna koma ti bagina ket bagkatenna ti kayona 7. Ania ti inaramid ni Pablo ken dagiti kakaduana apaman a nakasangpetda idiay Tiro? 8. Kasanotayo a tarusan ti Aramid 21:4? 9, 10. (a) Idi mangngeg ni Pablo dagiti pakaseknan dagiti kakabsat idiay Tiro, ania ti nalabit nalagipna nga umarngi a situasion? (b) Ania a kapanunotan ti gagangay iti lubong ita, ken kasano a naiduma dayta iti sasao ni Jesus? 175
a pagtutuokan ken agtultuloy a suroten- nak." (Mat. 16:24) Nainsiriban ken umiso ti panangsurot ken Jesus, ngem saan a kanayon a nalaka dayta. 11 Di nagbayag, panawenen tapno itu- loy da Pablo, Lucas, ken dagiti kakadua- da ti agdaliasat. Makatukay iti puso ti ipapanawda ta ipakitana a dagiti kakab- sat idiay Tiro ipatpategda ni Pablo ken naan-anay ti panangsuportada iti mi- nisteriona. Dagiti lallaki, babbai, ken ubbing intulodda ni Pablo ken dagiti ka- kaduana agingga iti igid ti baybay. Nag- parintumeng ken nagkararagda a sang- sangkamaysa sada nagpipinnakada. Kalpasanna, limmuganen iti barko da Pablo, Lucas, ken dagiti kakaduada ket nagturongda idiay Tolemaida. Naam- ammoda dagiti kakabsat sadiay ken na- kipagyanda kadakuada iti maysa nga al- daw. - Ara. 21:5-7. Ti panangsurot ken Jesus kalikagumanna ti panagsakripisio 12 Kalpasanna, impadamag ni Lucas a napan idiay Cesarea ni Pablo ken dagiti kakaduana. Apaman a nakadanonda sadiay, 'simrekda iti balay ni Felipe nga ebanghelisador.' (Ara. 21:8) Naragsakanda la ketdi a nakakita kenkuana. Aga- rup 20 a tawen sakbayna, idiay Jerusalem, ni Felipe ket dinutokan dagiti apostol a tumulong a mangasikaso iti pannakaiwaras dagiti taraon iti kabbuangay a kongregasion Kristiano. Naregta a manangaskasaba ni Felipe iti adun a tawen. Lagipem nga idi nawarawara dagiti adalan gapu iti pannakaidadanes, napan ni Felipe idiay Samaria ket nangasaba sadiay. Di nagbayag, kinasabaan ken binau- tisaranna ti eunuko nga Etiope. (Ara. 6:2-6; 8:4-13, 26-38) Anian a nagsayaat a pakasaritaan ti matalek a panagserbi! 13 Agnanaed idin ni Felipe idiay Cesarea. Saan a bimmaaw ti regtana iti minis- terio ta nagaget latta iti trabaho a panangasaba, kas ipakita ti panangawag ken- kuana ni Lucas iti "ebanghelisador." Naammuantayo pay nga addaanen iti uppat nga annak a babbai a nagipadpadto, a mangipakita a tinuladda ti amada. (Ara. 21:9) No kasta, adun ti naaramidan ni Felipe a mangpatibker iti espiritualidad ti Kitaem ti kahon a "Cesarea - Kabesera ti Judea a Probinsia ti Roma" iti panid 174. Kitaem ti kahon a "Mabalin Kadi a Mangisuro Dagiti Kristiano a Babbai?" iti panid 177. 11. Kasano nga impakita dagiti adalan idiay Tiro ti panangipateg ken panangsuportada ken Pablo? 12, 13. (a) Ania nga ulidan iti matalek a panagserbi ti imbati ni Felipe? (b) Kasano a ni Feli- pe ket nagsayaat nga ulidan para kadagiti Kristiano nga amma ita?
"MAARAMID KOMA TI PAGAYATAN NI JEHOVA" 177 pamiliana. Nasayaat no tuladen dagiti Kristiano nga amma ita ti ulidanna, a ma- ngidauloda iti ministerio ken tulonganda dagiti annakda a mangipateg iti traba- ho a panagebanghelio. 14 Iti tunggal lugar a napananna, binirok ni Pablo dagiti kapammatianna ken nangbusbos iti tiempo a makilangen kadakuada. Sigurado a magagaran met da- giti kakabsat a mangpadagus iti daytoy nga agdaldaliasat a misionero ken dagiti kakaduana. Awan duadua a nagresulta iti 'panagpipinnaregta' dagiti kasta nga ibibisita. (Roma 1:11, 12) Adda met dagiti umasping nga oportunidad a mabalin- tayo a gundawayan ita. Mabenepisiarantayo iti kasta unay no padagusentayo ti mana- ngaywan iti sirkito ken ti asawana uray no nanumo ti pagtaengantayo. - Roma 12:13. MABALIN KADI A MANGISURO DAGITI KRISTIANO A BABBAI? "Nakasaganaak a . . . Matay" (Aramid 21:10-14) Ania ti akem dagiti babbai iti kongregasion Kristiano idi umuna a siglo? Mabalin kadi a mangisuro dagiti babbai? 15 Kabayatan ti kaadda ni Pablo idiay ba- lay da Felipe, adda simmangpet a sabali pay a mararaem a sangaili a ni Agabo. Dagidiay adda iti pagtaengan da Felipe am-ammoda ni Agabo kas maysa a propeta. Isu idi ti na- ngipadto iti iyaay ti nakaro a bisin kabaya- tan ti panagturay ni Claudio. (Ara. 11:27, 28) Nalabit pinampanunotda: 'Apay ngata nga immay ni Agabo? Ania a mensahe ti umay- na idanon?' Nagpaliiwda a naimbag bayat nga innala ni Agabo ti barikes ni Pablo. May- sa dayta nga atiddog a lupot a mabalin a pagikabilan iti kuarta ken dadduma pay a bambanag. Inggalut dayta ni Agabo kadagiti saka ken imana sa imbagana daytoy a se- rioso a mensahe: "Daytoy ti imbaga ti na- santuan nga espiritu, 'Kastoyto ti panangga- lut dagiti Judio idiay Jerusalem iti lalaki a makinkukua iti daytoy a barikes ket iyawat- danto iti ima dagiti tattao kadagiti nasion. " - Ara. 21:11. 16 Pinasingkedan ti padto a mapan ni Pab- lo idiay Jerusalem. Ipasimudaagna pay a ti panangasabana kadagiti Judio sadiay ket 14. Ania ti resulta ti ibibisita ni Pablo kadagiti ka- pammatianna, ken ania dagiti umasping nga opor- tunidad a mabalintay a gundawayan ita? 15, 16. Ania a mensahe ti indanon ni Agabo, ken ania ti epektona kadagidiay nakangngeg iti dayta? Imbilin ni Jesus kadagiti adalanna nga ika- sabada ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ken mangaramidda kadagiti ada- lan. (Mat. 28:19, 20; Ara. 1:8) Ti trabaho a panangikasaba iti naimbag a damag ket agaplikar kadagiti amin a Kristiano, nata- engan man wenno agtutubo a lallaki wenno babbai. Patalgedan daytoy ti padto a na- ilanad iti Joel 2:28, 29, a kas impakita ni apostol Pedro ket natungpal idi Pentecos- tes 33 C.E.: " 'Iti maudi nga al-aldaw," kuna ti Dios, 'ibukbokkonto ti espirituk iti amin a kita ti tattao, ket agipadtonto ti annakyo a lallaki ken babbai . . . ken kadagidiay nga aldaw, ibukbokkonto ti espirituk uray iti adipenko a lallaki ken babbai, ket agipadtodanto.' " (Ara. 2:17, 18) Kas naammuantayon, ni Felipe nga ebanghelisador ket addaan iti uppat nga an- nak a babbai a nagipadpadto. - Ara. 21:8, 9. Ngem no maipapan iti panangisuro iti uneg ti kongregasion, kuna ti Sao ti Dios a dagiti laeng lallaki ti madutokan kas ma- nangaywan ken agserbi kas ministerial nga adipen. (1 Tim. 3:1-13; Tito 1:5-9) Kinapud- nona, kinuna ni Pablo: "Saanko a palubosan ti babai a mangisuro wenno mangituray iti la- laki, no di ket agtalinaed koma a naulimek." - 1 Tim. 2:12.
178 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS agbanag iti pannakayawatna "iti ima dagiti tattao kadagiti nasion." Dakkel ti epekto ti padto kadagiti nakangngeg iti dayta. Insurat ni Lucas: "Idi nangngegmi daytoy, dakami ken dagiti adda sadiay impakaasimi kenkuana a saan a mapan idiay Jerusalem. Insungbat ni Pablo: 'Apay nga agsangsangitkayo ken pakpaka- puyenyo ti pakinakemko? Dikay madanagan ta nakasaganaak a magalutan ken uray pay matay idiay Jerusalem para iti nagan ni Apo Jesus.' " - Ara. 21:12, 13. 17 Iladawam iti panunotmo ti eksena. Dagiti kakabsat, agraman ni Lucas, im- pakpakaasida ken Pablo a saannan nga ituloy ti mapan idiay Jerusalem. Adda dagiti nagsangit. Gapu ta natukay ti pusona iti naayat a pannakaseknan nga impakitada kenkuana, sidudungngo a kinuna ni Pablo a 'pakpakapuyenda ti pakinakemna,' wenno 'pagladladingitenda ti pusona' kas kuna dagiti dadduma a patarus. Ngem saanda a mabaliwan ti panunot ni Pablo. Kas idi nakisinnarak kadagiti kakabsat idiay Tiro, saanna nga impalubos a kumapuy ti pakinakem- na gapu kadagiti panagpakpakaasi ken lulua. Imbes ketdi, inlawlawagna no apay a nasken a mapan idiay Jerusalem. Anian a tured ken determinasion ti im- pakitana! Kas ken Jesus, desidido ni Pablo a mapan idiay Jerusalem. (Heb. 12:2) Saan a kayat ni Pablo ti matay gapu iti pammatina, ngem no kas pagarigan ta mapasamak dayta, ibilangna a dayaw ti matay kas pasurot ni Kristo Jesus. 18 Ania ti reaksion dagiti kakabsat? Rinaemda ti desisionna. Mabasatayo: "Idi saanmi a maallukoy, simmardengkami a mangkombinsir sa kinunami: 'Maara- mid koma ti pagayatan ni Jehova.' " (Ara. 21:14) Dagidiay mangigawgawid ken Pablo a mapan idiay Jerusalem saanda nga impapilit ti kaykayatda. Dimngeg ken timmulokda ken Pablo, a binigbig ken inakseptarda ti pagayatan ni Jehova uray no narigat dayta para kadakuada. Inrugin ni Pablo nga aramiden ti banag nga agtungpal inton agangay iti ipapatayna. Nalaglag-an koma ti riknana no saan nga inkagumaan nga igawid dagidiay mangipatpateg kenkuana. 19 Adda masursurotayo a napateg a leksion iti napasamak ken Pablo: Pulos a ditay up-upayen dagiti dadduma a mayat nga agsakripisio maigapu iti panag- serbi iti Dios. Mayaplikartayo daytoy a leksion iti adu a situasion, saan laeng a kadagidiay adda pakainaiganna iti biag ken patay. Kas pagarigan, uray no nadagsen ti rikna dagiti nagannak nga umadayo dagiti annakda tapno maka- pagserbida ken Jehova kadagiti adayo a lugar, determinadoda a saan nga upa- yen ida. Malagip ni Phyllis a taga-England ti riknana idi napan idiay Africa ti kakaisuna nga anakna a babai tapno agserbi kas misionero. "Nagdagsen ti rik- nak," kuna ni Phyllis. "Nasaem a panunoten nga addanton idiay adayo ti anak- ko. Maladingitanak a maragsakan. Namin-adu nga inkarkararagko ti maipapan iti dayta. Ngem isu dayta ti desisionna ket pulos a diak pinadpadas a lapdan. Sabagay, kankanayon met nga insurok kenkuana nga iyun-unana dagiti interes ti Pagarian! Tallopulo a tawenen nga agserserbi iti sabali a pagilian ket inaldaw nga agyamyamanak ken Jehova gapu iti panagtalinaedna a matalek." Anian a nagsayaat no paregtaentayo dagiti managsakripisio a kapammatiantayo! 17, 18. Kasano nga impakita ni Pablo ti determinasionna a mangaramid iti pagayatan ti Dios, ken ania ti reaksion dagiti kakabsat? 19. Ania a napateg a leksion ti masursurotayo iti napasamak ken Pablo?
Nasayaat no paregtaentayo dagiti managsakripisio a kapammatiantayo "Siraragsak nga Inawatdakami Dagiti Kakabsat" (Aramid 21:15-17) 20 Nagsagana ni Pablo ken dagiti kakaduana ket intultuloydan ti nagdaliasat. Isu ket kinuyog dagiti kakabsat, a mangipakita iti naimpusuan a panangsupor- tada kenkuana. Kadagiti lugar a dimmagasanda iti panagturongda idiay Jerusa- lem, nakitimpuyog ni Pablo ken dagiti kakaduana kadagiti Kristiano a kakabsat- da. Idiay Tiro, nasarakanda dagiti adalan ket nakipagyanda kadakuada iti pito nga aldaw. Idiay Tolemaida, kinablaawanda dagiti kakabsat ket nakilangenda ka- dakuada iti maysa nga aldaw. Idiay Cesarea, nagdagusda iti sumagmamano nga aldaw iti balay da Felipe. Kalpasanna, adda sumagmamano nga adalan a taga- Cesarea a kimmuyog kada Pablo ken dagiti kakaduana a mapan idiay Jerusalem. Sadiay, maysa kadagiti immuna nga adalan nga agnagan Mnason ti nangsanga- ili kadakuada. Idi nakadanondan idiay Jerusalem, kuna ni Lucas a 'siraragsak nga inawat ida dagiti kakabsat.' - Ara. 21:17. 21 Nalawag a kayat ni Pablo ti makikadua kadagiti kapammatianna. Naparegta ti apostol gapu iti pannakilangenna kadagiti kakabsat, a kas met kadatayo ita. Awan duadua a dayta a pammaregta ti nangpatibker ken Pablo a mangsango ka- dagiti nauyong a bumusbusor nga agpanggep a mangpapatay kenkuana. 20, 21. Ania ti mangipakita a kaay-ayo ni Pablo ti makilangen kadagiti kapammatianna, ken apay?
B E N N E G 8 ˙ A R A M I D 2 1 : 1 8 - 2 8 : 3 1 'PANANGIKASABA ITI PAGARIAN TI DIOS NGA AWAN TI MAKALAPPED' AR AMID 28:31 Iti daytoy a benneg, kaduaentayo ni Pablo a mangsango kadagiti nauyong a grupo dagiti manangriribuk, mangibtur ka- dagiti pannakaibalud, ken sumaklang kadagiti nagduduma a Romano nga opisial. Iti laksid dagitoy a kasasaad, saan a sim- mardeng ti apostol a nangikasaba iti Pagarian ti Dios. Bayat nga usigem ti makapagagar a pagnguduan ti libro nga Aramid, isaludsodmo iti bagim, 'Kasanok a matulad daytoy a natured ken naregta nga ebanghelisador?'
K A P I T U L O 2 3 "Dumngegkayo ta Ilawlawagko ti Napasamak" Indepensa ni Pablo ti kinapudno iti sango ti nauyong a grupo dagiti manangriribuk ken iti Sanhedrin Naibatay iti Aramid 21:18-23:10 MAGMAGNA manen ni Pablo iti nailet ken adu ti matataona a kalsada ti Jeru- salem. Awanen ti sabali a siudad ditoy daga a kaasping ti Jerusalem a nap- no kadagiti nakapatpateg ken naisangsangayan a pakasaritaan ti pannakila- ngen ni Jehova iti ilina. Pagpannakkel ti kaaduan nga umili dayta a nadayag a napalabas. Ammo ni Pablo nga adu a Kristiano ti naigalut iti napalabas, a dida nagbalbaliw nupay ammoda a binalbaliwanen ni Jehova ti pannakila- ngenna iti ilina. Gapuna, idi adda pay laeng ni Pablo idiay Efeso, naamirisna a masapul a sumarungkar manen iti dayta a naindaklan a siudad saan laeng a tapno mangitulod iti material a tulong no di ket tapno mangipaay pay iti na- espirituan a tulong. (Ara. 19:21) Desidido ni Pablo a mangaramid iti dayta nu- pay agpeggad ti biagna. 2 Ania a karit ti pakaipasanguan ni Pablo idiay Jerusalem? Ti maysa ket ag- gapu kadagiti pasurot ni Kristo, ta mariribukan ti dadduma kadakuada gapu kadagiti saan nga agpayso a maipadpadamag maipapan ken Pablo. Ngem da- giti daddadakkel a karit ket aggapu kadagiti bumusbusor ken Kristo. Mang- parboda kadagiti akusasion maibusor ken Pablo, pangpang-oren, ken pangta- anda ti biagna. Nupay kasta, dagitoy a nariribuk a kasasaad ipaayanna ni Pablo iti gundaway a mangidepensa iti bagina. Nagsayaat nga ulidan para ka- dagiti Kristiano ita ti kinapakumbaba, kinatured, ken ti pammatina a nangsa- ngo kadagita a karit. Kitaentayo no kasano. "Indaydayawda ti Dios" (Aramid 21:18-20a) 3 Iti aldaw kalpasan ti isasangpetda idiay Jerusalem, nakisinnarak ni Pab- lo ken dagiti kakaduana kadagiti panglakayen iti kongregasion. Saan a nada- kamat iti salaysay ti maipapan kadagiti sibibiag pay nga apostol ta nalabit na- panda aminen nagserbi kadagiti kongregasion iti dadduma a paset ti lubong. Nupay kasta, adda pay laeng sadiay ni Santiago a kabsat ni Jesus. (Gal. 2:9) Mabalin a ni Santiago ti nangidaulo iti taripnong idi "adda sadiay ti amin a panglakayen" agraman ni Pablo. - Ara. 21:18. 1, 2. Apay a nagsubli ni apostol Pablo idiay Jerusalem, ken ania dagiti karit a pakai- pasanguanna sadiay? 3-5. (a) Ania a taripnong ti tinabunuan ni Pablo idiay Jerusalem, ken ania ti na- pagsasaritaanda? (b) Ania dagiti masursurotayo iti pannakitaripnong ni Pablo ka- dagiti panglakayen idiay Jerusalem? 181
182 4 Kinablaawan ni Pablo dagiti panglakayen sa "detalyado nga insalaysayna ti bam- banag nga inaramid ti Dios kadagiti nasion babaen ti ministeriona." (Ara. 21:19) Ma- kaparegta la ketdi dayta kadagiti kakabsat! Maragsakantayo met ita no madamagta- yo ti irarang-ay ti trabaho kadagiti sabali pagilian. - Prov. 25:25. 5 Mabalin a dinakamat met ni Pablo dagiti kontribusion nga impaw-it dagiti ka- kabsat manipud Europa. Natukay la ketdi ti puso dagiti dumdumngeg ken Pablo gapu iti pannakaseknan nga impakita dagiti kakabsat manipud kadagiti adayo a lu- gar. Gapu iti impadamag ni Pablo, kuna ti salaysay: 'Indaydayaw [dagiti panglaka- yen] ti Dios'! (Ara. 21:20a) Umasping iti dayta, dagiti kakabsat nga agsagsagaba iti di- digra ken nakaro a sakit matukay met ti pusoda gapu iti naintiempuan a tulong ken pammaregta dagiti kapammatianda. Adu Pay Laeng ti 'Naregta a Mangsursurot iti Linteg' (Aramid 21:20b, 21) 6 Kalpasanna, impadamag dagiti panglakayen ken Pablo nga adda problema a tim- maud idiay Judea gapu iti saan nga agpayso a maipadpadamag maipapan kenkua- na. Kinunada: "Ammom, kabsat, no mano a ribu a Judio ti nagbalin a manamati, ket naregtada amin a mangsursurot iti Linteg. Ngem nadamagda nga isursurom kano iti amin a Judio kadagiti nasion nga agapostasiada iti linteg ni Moises, nga ibagbagam a saanda a kugiten ti annakda wenno suroten dagiti kaugalian." - Ara. 21:20b, 21. 7 Apay nga adu a Kristiano ti nainget pay laeng a mangsursurot iti Mosaiko a Lin- teg nupay nasurok a 20 a tawenen a nawaswas dayta? (Col. 2:14) Idi 49 C.E., dagi- ti apostol ken panglakayen a nagtataripnong idiay Jerusalem ket nangipatulod iti Mabalin nga adu idi a kongregasion ti agtataripnong kadagiti pribado a pagtaengan tapno maasikaso ti naespirituan a kasapulan ti adu a Judio a Kristiano. 6. Ania a problema ti naammuan ni Pablo? 7, 8. (a) Ania ti di umiso a kapanunotan ti adu a Kristiano idiay Judea? (b) Apay a saan a maibilang a panagapostata ti di umiso a kapanunotan ti dadduma a Judio a Kristiano?
Nagpabus-oy ni Pablo no la ket ta awan ti masalungasing a Nainkasuratan a prinsipio. Kastaka met kadi? surat kadagiti kongregasion a nangilawlawag a dagiti manamati kadagiti nasion ket saanen a kasapulan nga agpakugit ken alagadenda ti Mosaiko a Linteg. (Ara. 15: 23-29) Nupay kasta, saan a nadakamat iti surat ti maipapan kadagiti manamati a Judio, nga adu kadakuada ti saan a makatarus a nagpason ti Mosaiko a Linteg. 8 Kaipapanan kadi dayta a saanen a maikari dagiti manamati a Judio a maawa- gan kas Kristiano gapu iti kasta a di umiso a kapanunotan? Saan. Dina kayat a sa- wen a kasda la dati nga agdaydayaw kadagiti pagano a didiosen sa al-alagadenda pay laeng dagiti narelihiosuan a kostumbre ti dati a relihionda. Ni Jehova ti nangted iti Linteg a tagtagipatgen unay dagidiay a manamati a Judio. Awan ti sinasairo wen- no di umiso a linaon dayta. Ngem dayta a Linteg ket adda pakainaiganna iti daan a tulag idinto ta addan dagiti Kristiano iti sidong ti baro a tulag. Saanen a maipaala- gad ti Linteg ti tulag no maipapan iti nadalus a panagdaydayaw. Dagiti Hebreo a Kristiano a naregta iti Linteg agkurang ti pannakaawat ken panagtalekda iti kongre- gasion Kristiano. Nasken a balbaliwanda ti panagpampanunotda tapno maitunos iti lumawlawag a pannakaipalgak ti kinapudno. - Jer. 31:31-34; Luc. 22:20. "Saan nga Agpayso ti Naipadpadamag" (Aramid 21:22-26) 9 Dagiti ngay saan nga agpayso a maipadpadamag a ni Pablo isursurona kano ka- dagiti Judio kadagiti nasion "a saanda a kugiten ti annakda wenno suroten dagiti kaugalian"? Ni Pablo ket maysa nga apostol kadagiti Gentil, ket pinasingkedanna Sumagmamano a tawen kalpasanna, inaramid ni apostol Pablo ti suratna kadagiti Hebreo, a nangilawlawaganna iti kinatan-ok ti baro a tulag. Iti dayta a surat, silalawag a pinanekne- kanna a ti daan a tulag ket nasuktanen iti baro a tulag. Malaksid iti panangipaayna kadagiti makakombinsir nga argumento a mabalin nga usaren dagiti Judio a Kristiano a mangsung- bat kadagidiay mangsursurot pay laeng iti Mosaiko a Linteg, ti makaguyugoy a panangilaw- lawag ni Pablo pinabilegna la ketdi ti pammati dagiti dadduma a Kristiano a siiinget a mang- sursurot iti Mosaiko a Linteg. - Heb. 8:7-13. 9. Ania ti insuro ni Pablo mainaig iti Mosaiko a Linteg?
TI LINTEG TI ROMA KEN DAGITI UMILI TI ROMA Gagangay a saan a makibibiang dagiti agtu- turay iti Roma kadagiti aktibidad ti lokal a go- bierno. Kaaduanna a ti linteg dagiti Judio ti mangiwanwanwan iti aktibidad dagiti Judio. Na- kibiang laeng dagiti Romano iti kaso ni Pablo gapu ta adda timmaud a gulo bayat ti kaaddana idiay templo, a mabalin a mangriribuk iti kagi- mongan. Dagiti agtuturay iti Roma iturturayanda dagiti ordinario a tattao a saan a Romano nga agna- naed kadagiti probinsia a sakupda. Ngem na- iduma ti panangtratoda kadagiti Romano nga umili. No Romano ti maysa a tao, isu ket ad- daan kadagiti pribilehio a mabigbigbig ken ma- raraem iti intero nga imperio. Kas pagarigan, saan nga umiso a parautan wenno pangpang- oren ti maysa a Romano a di pay napanekne- kan a nagbasol, yantangay dagiti laeng adipen ti mabalinda a tratuen iti kasta. Addaan met da- giti Romano iti kalintegan nga agapelar iti em- perador iti Roma mainaig kadagiti desision ti gobernador ti probinsia. Nadumaduma ti pamay-an no kasano nga ag- balin nga umili ti Roma ti maysa a tao. Ti umuna ket ti pannakayanak kas Romano. No daddu- ma, dagiti emperador itedda kas gunggona ti pribilehio a panagbalin a Romano kadagiti indi- bidual wenno nawaya nga umili iti intero a siu- dad wenno distrito gapu kadagiti naipaayda a serbisio. Agbalin met a Romano ti maysa nga adipen a nanggatang iti kalinteganna manipud iti maysa a Romano, ti adipen a winayawayaan ti maysa a Romano, wenno ti retirado a soldado a saan a Romano ngem nakiranget maipaay iti Roma. Agparang nga adda dagiti gundaway a mabalin met a gatangen ti kina-Romano. Ti ko- mandante ti militar a ni Claudio Lisias kinunana ken Pablo: "Dakkel ti binayadak tapno maadda- anak kadagiti kalintegan kas Romano." Kinuna ni Pablo: "Ngem siak ket nayanak a Romano." (Ara. 22:28) Gapuna, mabalin nga adda maysa a lalaki a kapuonan ni Pablo a nagbalin nga umili ti Roma, nupay ditay ammo no kasano. Idi umuna a siglo C.E., manmano ti Romano nga agna- naed idiay Judea. Idi laeng maikatlo a siglo a nagbalin a Romano dagiti amin nga agnanaed kadagiti probinsia a sa- kup ti Roma. kadakuada ti desision a saanen a kasapulan a tungpalenda ti Linteg. Imbutaktakna met ti di umiso a panangmatmat ti siasinoman a mangikagkagumaan a mangguyugoy kada- giti manamati a Gentil nga agpakugitda kas tanda ti panangtungpalda iti Mosaiko a Lin- teg. (Gal. 5:1-7) Inkasaba pay ni Pablo ti na- imbag a damag kadagiti Judio nga agnanaed kadagiti siudad a sinarungkaranna. Sigura- do nga inlawlawagna kadagiti mangipangag a ti ipapatay ni Jesus pinagpatingganan ti Lin- teg ket ti pannakaibilang a nalinteg agpannu- ray iti pammati saan nga iti panangalagad iti Linteg. - Roma 2:28, 29; 3:21-26. 10 Nupay kasta, maawatan ni Pablo ti kari- rikna dagidiay mangal-alagad pay laeng ka- dagiti dadduma a kaugalian dagiti Judio, kas iti saan a panagtrabaho iti Sabbath wenno saan a pannangan kadagiti maiparit a tara- on. (Roma 14:1-6) Saan met a nangipasdek kadagiti paglintegan mainaig iti panagpaku- git. Kinapudnona, kinugit ni Pablo ni Timoteo tapno saan a laksiden dagiti Judio gapu ta ammoda a Griego ti amana. (Ara. 16:3) Per- sonal a desision ti panagpakugit. Kinuna ni Pablo kadagiti taga-Galacia: "Saan a napateg ti pannakakugit wenno ti saan a pannakaku- git no di ket ti pammati a maipakita babaen ti ayat." (Gal. 5:6) Ngem di umiso no agpaku- git ti maysa a tao tapno laeng matungpalna ti Linteg wenno no ibilangna a nasken day- ta tapno maay-ayona ni Jehova. Pakakitaan dayta nga awan ti pammatina. 11 Gapuna, nupay saan nga agpayso dagi- ti naipadpadamag, mariribukan latta dagiti manamati a Judio. Gapu iti dayta, imbala- kad dagiti panglakayen ken ni Pablo: "Adda- ankami iti uppat a lallaki a nagkari. Ikuyog- mo dagitoy a lallaki ket dalusanyo ti bagiyo maitunos iti Linteg ken sika ti makaammo iti gastosda, tapno makiskisan ti uloda. Iti kas- 10. Ania ti balanse a panangmatmat ni Pablo mainaig iti Linteg ken iti panagpakugit? 11. Ania ti imbalakad dagiti panglakayen ken ni Pablo, ken ania ti ramanen ti panangitungpalna iti dayta? (Kitaem met ti footnote.)
"DUMNGEGKAYO TA ILAWLAWAGKO TI NAPASAMAK" ta, maammuanto ti amin a saan nga agpayso ti naipadpadamag maipapan kenka, no di ket umiso ti ar-aramidem ken sursurotem met ti Linteg." - Ara. 21:23, 24. 12 Mabalin latta koma nga imbaga ni Pablo a ti talaga a problema ket ti kinaregta dagiti manamati a Judio iti Mosaiko a Linteg, saan a dagiti maipadpadamag maipa- pan kenkuana. Ngem situtulok a nagpabus-oy no la ket ta awan ti maikompromiso a nadiosan a prinsipio. Iti umuna a suratna kadagiti taga-Corinto, kinunana: "Kada- giti mangsursurot iti linteg, nagbalinak a kas mangsursurot iti linteg, nupay saan a masapul a surotek ti linteg, tapno matulongak dagiti mangsursurot iti linteg." (1 Cor. 9:20) Iti daytoy a gundaway, nakikooperar ni Pablo kadagiti panglakayen idiay Jeru- salem ken nagbalin a kas maysa kadagidiay "mangsursurot iti linteg." Iti pananga- ramidna iti dayta, isu ket nangibati iti nagsayaat nga ulidan kadatayo no iti pannaki- kooperar kadagiti panglakayen ken iti saan a panangipapilit iti kaykayattayo. - Heb. 13:17. "Saan a Maikari nga Agbiag!" (Aramid 21:27-22:30) 13 Adda saan a nasayaat a napasamak idiay templo. Idi asidegen a makompleto da- giti aldaw a pannakatungpal ti sapata, dagiti Judio manipud Asia nakitada ni Pablo ket pinabasolda nga isu ti nangiserrek kadagiti Gentil iti templo. Nangpataud iti ri- ribuk dagitoy a Judio. No saan a bimmallaet ti Romano a komandante ti militar, na- pangpang-or ken napapatay koman ni Pablo. Ngem uray pay kasta, isu ket pinaiba- lud ti Romano a komandante. Manipud iti dayta nga aldaw, uppat a tawen nga aguray ni Pablo agingga a mawayawayaan manen, ngem agpegpeggad latta ti biagna. Idi sinaludsod ti komandante kadagiti Judio no apay a kayatda a darupen ni Pablo, nagduduma ti ipukpukkawda nga akusasion. Saan a maaw-awatan ti komandante ti ibagbagada gapu iti kinaariwawada. Idi agangay, masapul a maipanaw sadiay ni Pablo. Idi a ni Pablo ket dandanin iserrek dagiti soldado a Romano iti kuartelda, ki- nuna ni Pablo iti komandante: "Ipakaasik a palubosannak nga agsao kadagiti umi- li." (Ara. 21:39) Immannugot ti komandante ket situtured nga indepensa ni Pablo ti pammatina. 14 "Dumngegkayo ta ilawlawagko ti napasamak," kuna ni Pablo. (Ara. 22:1) Sigun kadagiti eskolar, dagita a lallaki ket addaan iti sapata ti kina-Nazareo. (Num. 6:1-21) Pudno a nagpason ti Mosaiko a Linteg a mangipalubos iti maysa a tao a mangaramid iti kas- ta a sapata. Kaskasdi, mabalin nga inkalintegan ni Pablo nga awan dakesna no tungpalen dagitoy a lallaki ti inkarida ken Jehova. Gapuna, saan a dakes no ibaklayna dagiti magas- tosda ken kaduaenna ida. Ditay ammo no ania ti inkarida, ngem aniaman dayta, sigurado a saan nga inanamongan ni Pablo ti pannakaidaton ti maysa nga animal (kas iti ar-aramiden dagiti Nazareo), a patienda a mangpunas iti basol dagiti lallaki. Awanen ti serbi ti panagida- ton iti animal kas pangabbong iti basol yantangay indatonen ni Kristo ti perpekto a biagna. Aniaman ti inaramid ni Pablo, masiguradotayo a saanna nga inanamongan ti aniaman a maisalungasing iti konsiensiana. 12. Kasano nga impakita ni Pablo nga isu ket situtulok a makibagay iti kasasaad ken ma- kikooperar idi binalakadan dagiti panglakayen idiay Jerusalem? 13. (a) Apay a nangriribuk ti dadduma a Judio idiay templo? (b) Kasano a naispal ni Pablo? 14, 15. (a) Ania ti inlawlawag ni Pablo kadagiti Judio? (b) Ania dagiti addang nga inaramid ti Romano a komandante tapno maammuanna no apay a nakapungtot dagiti Judio? 185
186 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Nagulimek dagiti tattao idi nagsao ni Pablo iti Hebreo. Sipaprangka nga inlawlawag- na no apay nga isu ket maysa itan a pasurot ni Kristo. Iti panangaramidna iti dayta, dinakamat ni Pablo dagiti punto a mabalin a siertuen dagiti Judio no kayatda. Ni Gamaliel ti mismo a nangisuro ken Pablo. Indadanes idi ni Pablo dagiti pasurot ni Kristo kas nalabit pagaammo dagiti dadduma a dumdumngeg kenkuana. Ngem idi adda iti dalan nga agpa-Damasco, iti maysa a sirmata nagsao kenkuana ni napagu- ngar a Kristo. Dagiti kakadua ni Pablo nga agdaldaliasat nakitada ti naraniag a la- wag ken nakangngegda iti timek ngem saanda a naawatan ti sasao. (Kitaen ti study note ti Ara. 9:7; 22:9, nwtsty.) Kalpasanna, ni Pablo ket kinibin dagiti kakaduana nga inturong idiay Damasco gapu ta nabulsek kalpasan ti pannakakitana iti sirmata. Ni Ananias, a pagaammo dagiti Judio iti dayta a rehion, simimilagro nga insublina ti panagkita ni Pablo. 15 Insalaysay pay ni Pablo a kalpasan ti panagsublina idiay Jerusalem, nagpa- rang ni Jesus kenkuana idiay templo. Iti daytoy a gundaway, nariribukan unay da- giti Judio ket sipupungtot nga impukkawda: "Papatayem ti kasta a tao, ta saan a maikari nga agbiag!" (Ara. 22:22) Tapno maispal ni Pablo, binilin ti komandante da- giti soldado nga ipanda ni Pablo iti kuartel. Kayat ti komandante nga ammuen no apay a makapungtot dagiti Judio isu nga imbilinna a masapsaplit ken mapagsa- ludsodan ni Pablo. Ngem ginundawayan ni Pablo ti proteksion nga ipaay ti linteg ken imbagana nga isu ket maysa nga umili ti Roma. Dagiti agdaydayaw ken Jehova ita ap-aprobetsarenda met dagiti proteksion nga ipapaay ti linteg a mangsalaknib iti pammatida. (Kitaem dagiti kahon a "Ti Linteg ti Roma ken Dagiti Umili ti Roma," iti panid 184, ken "Dagiti Kaso iti Korte iti Moderno a Panawen.") Idi naammuanna DAGITI KASO ITI KORTE ITI MODERNO A PANAWEN Kas ken apostol Pablo, dagiti Saksi ni Jehova iti moderno a panawen gunggundawayanda ti aniaman a legal nga addang tapno mailabanda ti kalintegan- da a mangasaba. Sipipingetda a 'nangidepensa ken nagregget a gumun-od iti legal a kalintegan a mangi- kasaba iti naimbag a damag.' - Fil. 1:7. Idi dekada 1920 ken 1930, ginasut ti naaresto gapu iti panagiwarasda kadagiti literatura a naiba- tay iti Biblia. Kas pagarigan, idi 1926, adda 897 a kaso a nakapila kadagiti korte ti Alemania. Gapu ta adu a darum ti nayuli, kapilitan a naipasdek ti Le- gal Department iti sanga nga opisina idiay Alemania. Idi dekada 1930, ginasut ti tinawen a maar-aresto idiay laeng Estados Unidos gapu iti panangasabada iti binalaybalay. Idi 1936, immabot dayta iti 1,149. Tapno matulongan dagiti kakabsat, adda met nai- pasdek a Legal Department idiay Estados Unidos. Manipud 1933 agingga idi 1939, adda 530 a kaso a nayuli maibusor kadagiti Saksi idiay Romania. Ngem adu a kaso ti nangabakan dagiti Saksi idi nagapelar- da iti Nangato a Pangukoman ti Romania. Kasta met laeng ti mapaspasamak iti adu a dadduma pay a pagilian. Maidardarum dagiti Kristiano gapu ta saan nga ipalubos ti konsiensiada a makipasetda kadagiti aktibidad a maisalungasing iti neutral a takderda. (Isa. 2:2-4; Juan 17:14) Dagiti bumusbusor ak-aku- saranda dagiti Saksi iti sedision, nga agbanag no dadduma iti naan-anay a pannakaiparit dagiti ak- tibidadda. Ngem bayat ti panaglabas dagiti tawen, bigbigen met laengen ti adu a gobierno a saan a pangta kadakuada dagiti Saksi ni Jehova. Para iti pannakasalaysay dagiti kaso a nangabakan dagiti Saksi ni Jehova kadagiti nagduduma a pagilian, kitaem ti kapi- tulo 15 ti libro nga Agturturayen ti Pagarian ti Dios! ken kapitu- lo 30 ti libro a Dagiti Saksi ni Jehova - Manangiwaragawag iti Pagarian ti Dios.
a maysa ni Pablo nga umili ti Roma, naami- ris ti komandante a masapul a mangbirok iti sabali a pamay-an a mangpalutpot kenkua- na. Iti sumaruno nga aldaw, insaklangna ni Pablo kadagiti naguummong a miembro ti Sanhedrin, ti korte suprema dagiti Judio. "Maysaak a Fariseo" (Aramid 23:1-10) 16 Kas panangirugi iti panangidepensana iti bagina iti saklang ti Sanhedrin, kinuna ni Pablo: "Lallaki, kakabsat, nagbiagak a na- dalus ti konsiensiak iti sanguanan ti Dios agingga ita nga aldaw." (Ara. 23:1) Rugru- gi pay laeng dayta ti panagpalawagna ngem "gapu iti daytoy, imbilin ti nangato a padi a ni Ananias kadagiti nakatakder iti abayna a tibabenda ti ngiwatna." (Ara. 23:2) Anian a pananginsulto dayta! Ken anian a kinaawan hustisia ta inakusaranda nga ulbod ni Pab- lo idinto ta dida pay nangngeg ti dasigna! Di ngarud pakasdaawan a kinuna ni Pablo: "Ka- bilennakanto ti Dios, sika a pader a napintu- raan iti puraw. Ukomennak kadi maitunos iti Linteg ngem sukirem met ti Linteg iti pana- ngibilinmo a matibabak?" - Ara. 23:3. Kas ken Pablo, bumiroktayo kadagiti banag a pagtunosantayo kadagiti makasabaantayo a sabali ti relihionna 17 Naklaat ti dadduma kadagiti nakatakder sadiay, saan nga iti daydiay nangtibab ken Pablo, no di ket iti imbaga ni Pablo. Kinunada: "In-insultuem kadi ti nangato a padi ti Dios?" Kas sungbat, nangipaay ni Pablo iti ulidan iti kinapakumbaba ken iti panangraem iti Linteg. Kinunana: "Kakabsat, diak ammo nga isu ti nangato a padi. Ta naisurat, 'Dika agsao iti makadangran iti maysa nga agturay kadakayo.' " (Ara. 23:4, 5; Ex. 22:28) Binalbaliwan itan ni Pablo ti estratehiana. Gapu ta ammona a da- giti Fariseo ken Saduceo ti mangbukel iti Sanhedrin, kinunana: "Lallaki, kakabsat, maysaak a Fariseo, anak dagiti Fariseo. Mauk-ukomak gapu ta patiek ti namnama a panagungar dagiti natay." - Ara. 23:6. 18 Apay nga imbaga ni Pablo nga isu ket maysa a Fariseo? Gapu ta isu ket "anak dagiti Fariseo" manipud iti pamilia a kameng dayta a sekta. Gapuna, adu ti Kuna ti dadduma a nakapsut ti panagkita ni Pablo isu a saanna a nabigbig ti nangato a padi. Wenno nalabit nabayagen nga awan idiay Jerusalem isu a saannan nga ammo no sia- sino ti agdama a nangato a padi. Wenno mabalin a saanna a nakita no siasino kadagiti adda sadiay ti nangibilin iti pannakatibabna. 16, 17. (a) Ania ti napasamak idi indepensa ni Pablo ti bagina iti saklang ti Sanhedrin? (b) Idi nakabil, kasano a nangipakita ni Pablo iti ulidan iti kinapakumbaba? 18. Apay nga imbaga ni Pablo nga isu ket maysa a Fariseo, ken iti dadduma a kasasaad, kasanotayo a matulad ti pamay-anna a nakirinnason?
188 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS mangibilang pay laeng kenkuana kas Fariseo. Ngem apay nga immanamong ni Pablo iti pammati dagiti Fariseo mainaig iti panagungar? Naikuna a patien dagiti Fariseo nga adda kararua nga agtultuloy nga agbiag kalpasan ti ipapatay ket ti ka- rarua ti nalinteg agbiag manen iti sabali a tao. Saan a mamati ni Pablo kadagiti kasta a doktrina. Ti panagungar nga insuro ni Jesus ti patienna. (Juan 5:25-29) Kaskasdi, umanamong ni Pablo kadagiti Fariseo nga adda namnama a biag kalpa- san ti ipapatay - saan a kas kadagiti Saduceo a di mamati iti dayta. Mabalintay met a tuladen ti inaramid ni Pablo no makirinnasontayo kadagiti Katoliko wenno Protestante. Mabalintayo nga ibaga a mamatitayo iti Dios a kas met laeng kadakua- da. Pudno, mabalin a mamatida iti Trinidad idinto ta mamatitayo iti Dios a sarsa- ritaen ti Biblia. Kaskasdi, agpapadatayo a mamati nga adda Dios. 19 Nabingay ti Sanhedrin gapu iti kinuna ni Pablo. Kuna ti salaysay: "Nagpupuk- kawda, ket timmakder ti dadduma nga eskriba iti dasig dagiti Fariseo sa impapilitda: 'Awan ti makitami a basol daytoy a tao, ngem no adda espiritu wenno anghel a nag- sao kenkuana - .' " (Ara. 23:9) Saan a pulos a maawat dagiti Saduceo nga adda ang- hel a mabalin a nakisao ken Pablo gapu ta saanda a mamati kadagiti anghel! (Kita- em ti kahon a "Dagiti Saduceo ken Dagiti Fariseo.") Kimmaro unay ti riribuk ket ti Romano a komandante inispalna manen ti apostol. (Ara. 23:10) Ngem agpegpeggad latta ni Pablo. Ania itan ti mapasamak iti apostol? Adu pay ti maammuantayo iti su- maganad a kapitulo. Idi 49 C.E., pinagsasaritaan dagiti apostol ken dagiti panglakayen no masapul a tungpalen dagiti Gentil ti Mosaiko a Linteg. Ti dadduma kadagiti Kristiano nga adda idi ket naawagan a kas "kameng ti sekta dagiti Fariseo a nagbalin a manamati." (Ara. 15:5) Nabatad a naawa- gan pay laeng dagidiay a manamati kas Fariseo gapu ta Fariseoda idi. 19. Apay a nabingay ti Sanhedrin? DAGITI SADUCEO KEN DAGITI FARISEO Ti Sanhedrin, nga isu ti konseho administratibo ti nasion ken nangato a pangukoman dagiti Judio, ket domdominaran ti dua nga agbimbinnalubal a sekta - dagiti Saduceo ken dagiti Fariseo. Sigun ken Flavius Josephus a historiador idi umuna a siglo, ti kangrunaan a pagdumaan dagitoy a grupo ket dagi- ti Fariseo ipapaalagadda ti nakaad-adu a tradision idinto ta dagiti Saduceo, ti laeng Linteg ni Moises ti ipapaalagadda. Dagitoy a dua a grupo ket agpada a bumusbusor ken Jesus. Agparang a dagiti Saduceo, a konserbatibo no iti panangipaannurot iti Linteg, ket adda pakainaigan- da kadagiti papadi. Da Anas ken Caifas, nga agpada a nagserbi kas nangato a padi, ket kameng daytoy a nabileg a sekta. (Ara. 5:17) Nupay kasta, kinuna ni Josephus a "dagiti babaknang laeng ti maallukoy" kadagiti sursuroda. Iti met sabali a bangir, dagiti Fariseo napigsa ti im- pluensiada kadagiti gagangay nga umili. Nupay kas- ta, dagiti kapanunotanda, a pakairamanan ti aglab- labes a panangipaalagad iti seremonia mainaig iti pannakadalus, pinagbalinna a makapadagsen ka- dagiti umili ti panangannurot iti Linteg. Saan a kas kadagiti Saduceo, dagiti Fariseo mamatida unay iti gasat ken iti sursuro a no matay ti tao, adda immor- tal a kararua a sumina iti bagina. Dayta kano a kara- rua ket mabalin a magunggonaan wenno madusa, depende no nasayaat wenno dakes ti panagbiag ti maysa a tao.
K A P I T U L O 2 4 "Pabilgem ti Pakinakemmo!" Implano dagiti Judio a patayen ni Pablo, ket ni Pablo indepensana ti bagina iti imatang ni Felix Naibatay iti Aramid 23:11-24:27 NAIBALUD manen ni Pablo kalpasan ti pannakaispalna manipud iti ima ti grupo dagiti manangriribuk idiay Jerusalem. Saan a nasdaaw ti naregta nga apostol nga isu ket maidadanes idiay Jerusalem. Ngamin, naibaga kenkuana a 'maibalud ken maparparigatto.' (Ara. 20:22, 23) Nu- pay saan nga ammo ni Pablo no ania ti eksakto a mapasamak kenkua- na, ammona a masapul nga agtultuloy nga agsagaba maigapu iti nagan ni Jesus. - Ara. 9:16. 2 Uray dagiti mammadto a Kristiano impakpakaunada ken Pablo nga isu ket magalutan ken mayawat "iti ima dagiti tattao kadagiti nasion." (Ara. 21:4, 10, 11) Iti nabiit pay, adda grupo dagiti Judio a nangpadas a mangpapatay kenkuana, ket di nagbayag kalpasan dayta, arigna nga isu ket pirsapirsayen dagiti miembro ti Sanhedrin bayat a nagsusupiatanda ti maipapan kenkuana. Ita, nakabalud ni Pablo a bambantayan dagiti Romano a soldado ken adu pay a suot ken akusasion ti maipaspasango kenkuana. (Ara. 21:31; 23:10) Talaga a kasapulan ni apostol Pablo ti pammaregta! 3 Iti daytoy panawen ti panungpalan, ammotayo a "maidadanesto met ti amin nga agtarigagay nga agbiag maitunos iti debosionda iti Dios kas adalan ni Kristo Jesus." (2 Tim. 3:12) Adda dagiti panawen a kasapulan- tayo met ti pammaregta a mangitultuloy iti trabahotayo a panangasaba. Anian a yamantayo iti naintiempuan ken makapabileg a sasao a maaw- awattayo babaen kadagiti publikasion ken kadagiti gimong nga inyur- nos "ti matalek ken masirib nga adipen"! (Mat. 24:45) Impasigurado ka- datayo ni Jehova a saan nga agballigi dagiti bumusbusor iti naimbag a damag. Saanda a kabaelan a talipuposen dagiti adipenna kas maysa a grupo wenno pasardengen ti trabahoda a panangasaba. (Isa. 54:17; Jer. 1:19) Ni ngay apostol Pablo? Nakaawat kadi iti pammaregta a mangitul- tuloy iti naan-anay a panangasabana iti laksid ti ibubusor? No kasta, ania dayta, ken ania ti reaksionna? 1, 2. Apay a saan a nasdaaw ni Pablo nga isu ket maidadanes idiay Jerusalem? 3. Kadagiti ania a makaaw-awattayo iti pammaregta a mangitultuloy iti trabahotayo a panangasaba? 189
"Adda nasurok nga 40 a lallaki a mangtambang kenkuana." - Aramid 23:21
"PABILGEM TI PAKINAKEMMO!" Saan nga Agballigi Dagiti 'Nagkukumplot a Nagsapata' (Aramid 23:11-34) 4 Naparegta iti kasta unay ni apostol Pablo iti rabii kalpasan ti pannakaispal- na manipud iti Sanhedrin. Kuna ti naipaltiing a salaysay: "Nagtakder iti abayna ti Apo ket kinunana: 'Pabilgem ti pakinakemmo! Ta no kasano a naan-anay a si- naksiannak ditoy Jerusalem, saksiannakto met idiay Roma.' " (Ara. 23:11) Baba- en kadagita a makaparegta a sasao ni Jesus, naipasigurado ken Pablo nga isu ket maispal. Ammona nga uray ania ti mapasamak, isu ket makagteng idiay Roma ken maaddaan iti gundaway a mangsaksi maipapan ken Jesus. 5 Naintiempuan ti pammaregta a naipaay ken Pablo. Kabigatanna, nasurok nga 40 a Judio a lallaki ti 'nagkukumplot ken nagsapata a mailunodda no ma- ngan wenno uminumda a saanda pay a napapatay ni Pablo.' Daytoy a 'sapata' ipakitana a determinado unay dagidiay a Judio a mangpapatay iti apostol. No saanda nga agballigi a mangitungpal iti planoda, ibilangda a lunod dayta, wen- no adda dakes a mapasamak kadakuada. (Ara. 23:12-15) Ti planoda, nga ina- namongan dagiti panguluen a papadi ken panglakayen, ket ipanda manen ni Pablo iti Sanhedrin ta kayatda kampay idi a palutpoten ti pudpudno maipa- pan kenkuana. Ngem kinapudnona, dagiti nagkukumplot kayatda a tamba- ngan ni Pablo iti dalan tapno papatayenda. 6 Nupay kasta, nangngeg ti lalaki a kaanakan ni Pablo ti maipapan iti dayta a plano ket impakaammona dayta ken Pablo. Imbaon ni Pablo ti kaanakanna nga ipadamagna dayta iti Romano a komandante a ni Claudio Lisias. (Ara. 23: 16-22) Sigurado nga ipatpateg ni Jehova dagiti agtutubo a, kas iti di nainaga- nan a kaanakan ni Pablo, situtured a mangipangpangruna iti pagimbagan da- giti adipen ti Dios ken simamatalek a mangaramid iti amin a kabaelanda a mangitandudo kadagiti interes ti Pagarian. 7 Apaman a nadamagna ti plano maibusor ken Pablo, ni Claudio Lisias, a panguluen ti 1,000 a lallaki, ket nagpaisagana kadagiti soldado, pumipika, ken kumakabalio - nga agdagup iti 470 - a mangkuyog ken Pablo a pumanaw iti Je- rusalem iti dayta a rabii nga agturong idiay Cesarea. Apaman a makadanon sadiay, maisaklang ni Pablo iti imatang ni Gobernador Felix. Nupay adu dagi- ti Judio nga agnanaed iti Cesarea, a pangiturturayan ti Roma iti Judea, Gentil ti kaaduan kadagiti umili. Ti natalinaay a kasasaad sadiay ket naiduma iti ka- sasaad iti Jerusalem. Adu idiay Jerusalem ti bumusbusor kadagiti saanda a karelihionan ken makiramramanda iti panangriribuk. Ti Cesarea ket isu pay ti kangrunaan a hedkuarter ti puersa militar ti Roma idiay Judea. 8 Kas panangtungpal iti linteg ti Roma, sinuratan ni Lisias ni Felix tapno Kitaem ti kahon a "Ni Felix a Gobernador ti Judea," iti panid 193. 4, 5. Ania a pammaregta ti inawat ni Pablo, ken apay a naintiempuan dayta? 6. Kasano a naduktalan ti plano dagidiay nagtutulag a mangpapatay ken Pablo, ken ania nga ulidan iti daytoy a salaysay ti mabalin a tuladen dagiti agtutubo ita? 7, 8. Ania ti inaramid ni Claudio Lisias tapno saan a maan-ano ni Pablo? 191
192 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS ilawlawagna ti maipapan iti kaso ni Pablo. Dinakamat ni Lisias nga idi naam- muanna a Romano ni Pablo, insalakanna kadagiti Judio a mangiplamplano a mangpapatay kenkuana. Kinuna ni Lisias nga awan nasarakanna nga inara- mid ni Pablo a "maikari iti ipapatay wenno pannakaibalud," ngem gapu iti pla- no maibusor ken Pablo, ibaonna ken Felix tapno mangngeg ti gobernador ti darum dagiti mangak-akusar ket maikeddengna no nagbasol ni Pablo wenno saan. - Ara. 23:25-30. 9 Agpayso kadi ti imbaga ni Lisias iti suratna? Saan nga interamente. Maba- lin a kayatna ti agparang a nasayaat iti imatang ti gobernador. Kinapudnona, saan a ti pannakaammona a Romano ni Pablo ti makagapu nga inispalna ti apostol. Kanayonanna, saan a dinakamat ni Lisias nga imbilinna a "magalu- tan [ni Pablo] iti dua a kawar" sa idi agangay, "maimbestigaran bayat a masap- saplit." (Ara. 21:30-34; 22:24-29) No kasta, sinalungasing ni Lisias dagiti kalin- tegan ni Pablo kas umili ti Roma. Iti kaaldawantayo, us-usaren ni Satanas dagiti bumusbusor a panatiko ti relihion a mangrubrob iti pannakaidadanes ken mabalin a lapdanda ti wayawayatayo nga agdaydayaw iti Dios. Ngem kas ken Pablo, ap-aprobetsaren dagiti adipen ti Dios dagiti kalinteganda kas umi- li iti maysa a pagilian iti kasta masalaknibanda babaen ti linteg. "Nakasaganaak a Mangidepensa iti Bagik" (Aramid 23:35-24:21) 10 Idiay Cesarea, nagtalinaed ni Pablo a 'naguardiaan iti palasio ni Herodes' bayat nga ur-urayenna a sumangpet manipud Jerusalem dagiti nangidarum kenkuana. (Ara. 23:35) Kalpasan ti lima nga aldaw, simmangpet ni Ananias a Nangato a Padi, ti abogado nga agnagan Tertulo, ken ti maysa a grupo dagiti lallakay. Pinadayawan nga umuna ni Tertulo ni Felix gapu kadagiti ar-arami- denna nga agpaay a pagimbagan dagiti Judio, ngem nabatad a pammasablog laeng dayta tapno magun-odna ti pabor ni Felix. Kalpasanna, idi addadan iti pangukoman, indatag ni Tertulo ti darumda. Inawaganna ni Pablo a "peste, a sugsugsoganna nga agrebelde ti amin a Judio iti intero a daga, ken idadau- luanna ti sekta dagiti Nazareno. Pinadasna pay a rugitan ti templo, isu a ti- niliwmi." Dagiti dadduma a Judio a 'nakiraman a nangakusar impapilitda a pudno dagita a banag.' (Ara. 24:5, 6, 9) Mangisungsungsong iti sedision, mangidadaulo iti delikado a sekta, ken mangrugrugit iti templo - nadagsen a pammabasol dagitoy a mabalin nga agresulta iti dusa nga ipapatay. Nagyaman ni Tertulo ken ni Felix gapu iti "dakkel a talna" a naiyegna iti pagilian. Ngem iti kinapudnona, saan unay a nagraira ti talna idiay Judea kabayatan ti panagturay ni Felix kas gobernador no idilig iti siasinoman nga immun-una a nagturay agingga nga adda pana- galsa maibusor iti Roma. Maysa pay, saan nga agpayso nga agyaman unay dagiti Judio ka- dagiti reporma nga inaramid ni Felix. Iti kinapudnona, inumsi ti adu a Judio ni Felix gapu iti panangirurumenna kadakuada ken iti naulpit a panangparmekna kadagiti immalsa. - Ara. 24:2, 3. 9. (a) Kasano a nasalungasing ti kalintegan ni Pablo kas umili ti Roma? (b) Apay a maba- lintay nga aprobetsaren dagiti kalintegantayo kas umili iti maysa a pagilian? 10. Ania dagiti nadagsen nga akusasion a naipabasol ken Pablo?
NI FELIX A GOBERNADOR TI JUDEA Idi agarup 52 C.E., ti emperador ti Roma a ni Claudio dinutokanna ti maysa kadagiti paboritona a ni An- tonio Felix kas gobernador ti Judea. Kas ken Pallas a manongna, ni Felix ket maysa a nawayawayaan nga adi- pen ti pamilia ti emperador. Daytoy ti umuna a gundaway nga adda na- wayawayaan nga adipen a nadutokan kas gobernador nga addaan iti nami- litariaan nga autoridad. bilegna a mangaramid iti aniaman a tarigagayanna.' Kabayatan ti panag- serbina kas gobernador, inkasarna ni Drusila, nga anak ni Herodes Agripa I, kalpasan ti panangkombinsirna ken- kuana a mangpanaw iti asawana. Iti pannakilangen ni Felix ken ni apostol Pablo, napaneknekan ti kinakurakot- na ta mangnamnama a mangted ni Pablo iti pasuksok. Gapu ta napigsa ti impluensia ni manongna iti emperador, 'patien ni Felix a saan a madusa uray no aramidenna ti amin a kita ti kinadakes,' kuna ti Romano a historiador a ni Tacitus. Kas gobernador, 'inaramid ni Felix ti amin a kita ti kinaranggas ken kinaderrep, nga inusarna ti Gapu ta rinuker ken naulpit unay ti administrasion ni Felix, isu ket binilin ni Emperador Nero nga agsubli idiay Roma idi 58 C.E. Adda bassit a grupo dagiti Judio a simmurot ken Felix a nagpa-Roma tapno idarumda gapu iti rinuker a panagturayna ngem naikuna a tinu- longan ni Pallas a manongna isu a nailisi iti pannusa. 11 Kalpasanna, naikkan ni Pablo iti gundaway nga agsao. "Nakasaganaak a mangidepensa iti bagik," kinunana. Silalawag a pinaneknekanna nga awan ki- napudnona dagiti darum maibusor kenkuana. Saanna a tinabbaawan ti tem- plo, wenno pinadasna man la koma ti mangisungsong iti sedision. Kinunana nga "adu a tawen" nga awan sadiay Jerusalem ken isu ket dimteng tapno mangyeg iti "tulong" - dagiti kontribusion nga agpaay kadagiti Kristiano a pim- manglaw gapu iti bisin ken pannakaidadanes. Inlawlawag ni Pablo a sakbay a simrek iti templo, isu ket 'nadalusanen sigun iti Linteg,' ken inkagumaanna a 'pagtalinaeden a nadalus ti konsiensiana iti sanguanan ti Dios ken dagiti tat- tao.' - Ara. 24:10-13, 16-18. 12 Ngem inaklon ni Pablo nga isu ket nagdaydayaw iti Dios dagiti kapuonan- na "maitunos iti pamay-an ti aw-awaganda a sekta." Nupay kasta, kinunana a patienna "ti amin a linaon ti Linteg ken ti insurat dagiti Propeta." Ken kas ka- dagiti nangidarum kenkuana, isu ket mamati iti panagungar "agpadpada dagi- ti nalinteg ken dagiti nakillo." Kalpasanna, imbaga ni Pablo nga idatag koma dagiti nangidarum dagiti ebidensia maibusor kenkuana: "Ibaga koma dagiti lallaki nga adda ditoy no adda dakes a nakitada bayat ti panagtakderko iti sa- nguanan ti Sanhedrin, malaksid iti daytoy nga impukkawko bayat a nakatak- derak iti tengngada: 'Mauk-ukomak ita iti sanguananyo gapu ta patiek ti pana- gungar dagiti natay!' " - Ara. 24:14, 15, 20, 21. 13 Nangipasdek ni Pablo iti nagsayaat nga ulidan a tuladentayo no 11, 12. Kasano a pinaneknekan ni Pablo nga awan kinapudnona dagiti darum a maibusor kenkuana? 13-15. Apay a nagsayaat a tuladentayo ni Pablo no maipapan iti situtured a panangasaba iti imatang dagiti agtuturay?
194 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS maisaklangtayo kadagiti agtuturay gapu iti panagdaydayawtayo ken no maa- kusarantayo a mangisungsungsong iti riribuk, sedision, wenno kas miembro ti "delikado a sekta." Saan a pinaspasablogan ni Pablo ti gobernador, a kas iti inaramid ni Tertulo. Nagtalinaed a kalmado ken nadayaw ni Pablo. Sitatakti- ka a nangipaay iti nalawag ken agpayso a testimonia. Dinakamat ni Pablo a saan a presente "dagiti Judio a naggapu iti probinsia ti Asia" a nangakusar kenkuana a nangrugit iti templo. Rumbeng koma nga addada tapno idatagda ti akusasionda. - Ara. 24:18, 19. 14 Kapatgan iti amin, saan a bimdeng ni Pablo a nangpaneknek maipapan kadagiti patpatienna. Situtured nga inulit ti apostol ti pammatina iti panagu- ngar, a nangpataud iti di panagtutunos dagiti kameng ti Sanhedrin idi isu ket naisaklang iti dayta a pangukoman. (Ara. 23:6-10) Iti panangidepensana iti ba- gina, impaganetget ni Pablo ti namnamana iti panagungar. Apay? Gapu ta ikaskasaba ni Pablo ti kinapudno maipapan ken Jesus ken iti panagungarna - banag a di maaklon dagiti bumusbusor. (Ara. 26:6-8, 22, 23) Wen, ti nakai- sentruan ti kontrobersia ket ti isyu maipapan iti panagungar ken kangruna- anna, ti pammati ken Jesus ken iti panagungarna. 15 Kas ken Pablo, kabaelantayo met ti mangasaba a situtured ken mapabi- legtayo iti imbaga ni Jesus kadagiti adalanna: "Guraendakayto ti amin a tattao gapu iti naganko. Ngem ti makapagibtur agingga iti panungpalan, maisalakan- to." Rumbeng kadi a pakadanagantayo no ania ti sawentayo? Saan, ta impa- namnama ni Jesus: "Inton arestuendakayo, dikay madanagan no ania ti sa- wenyo; ngem aniaman a maited kadakayo iti dayta nga oras, isunto ti ibagayo, ta saanto a dakayo ti agsao no di ket ti nasantuan nga espiritu." - Mar. 13:9-13. "Nagbuteng ni Felix" (Aramid 24:22-27) 16 Saan a daytoy ti damo a pannakangngeg ni Gobernador Felix iti maipapan kadagiti patpatien dagiti Kristiano. Kuna ti salaysay: "Gapu ta ammo ni Felix ti maipapan iti daytoy a Dalan, pinagurayna ida ket kinunana: 'Desisionakto daytoy a kaso inton sumangpet ni Lisias a komander ti militar.' Binilinna ti opisial ti armada a mangibalud ken Pablo ngem saan a nainget ti pannaka- bantayna, ket mapalubosan dagiti kailianna a mangasikaso kadagiti kasapu- lanna." - Ara. 24:22, 23. 17 Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, ni Felix ken ti asawana a ni Drusi- la, a maysa a Judio, pinaayabanda ni Pablo ket "dimngeg iti imbagana maipa- pan iti panamati ken Kristo Jesus." (Ara. 24:24) Ngem idi ipalpalawag ni Pablo ti maipapan iti "kinalinteg ken panagteppel ken iti pannakaukom nga umayto, nagbuteng ni Felix," nalabit gapu ta dagita ti mangburburibor iti konsiensia- na. Ngamin, adu ti dakes nga inar-aramidna. Gapuna, pinapanawna pay laeng ni Pablo, a kinunana: "Pumanawka pay laeng, ngem paayabankanto manen 16, 17. (a) Kasano a tinaming ni Felix ti kaso ni Pablo? (b) Ania ti nalabit makagapu a nag- buteng ni Felix, ngem apay a namin-adu a pinaayabanna ni Pablo?
"PABILGEM TI PAKINAKEMMO!" inton adda tiempok." Namin-adu a pinaayaban ni Felix ni Pablo kalpasan day- ta, saan a gapu ta kayatna a maammuan ti kinapudno no di ket namnamaen- na a pasuksokan ni Pablo. - Ara. 24:25, 26. 18 Apay nga inlawlawag ni Pablo ken ni Felix ken iti asawana ti maipapan iti "kinalinteg ken panagteppel ken iti panangukom iti masanguanan"? Laglagipem a kayatda a maammuan no ania ti ramanen ti "panamati ken Kristo Jesus." Gapu ta ammo ni Pablo a dagitoy nga agassawa ket immoral, naranggas, ken di nainkalintegan, inlawlawagna no ania ti masapul nga aramiden dagiti amin a mayat nga agbalin a pasurot ni Jesus. Impakita dagiti sasao ni Pablo no ania ti dakkel a nakaidumaan dagiti nalinteg a pagalagadan ti Dios iti kabibiag ni Felix ken ti asawana. Daytoy ti nakatulong kadakuada a mangtarus nga amin a tattao sungsungbatanda iti Dios ti panunoten, sawen, ken aramidenda. Ken napatpa- teg nga amang ti panangukom ti Dios ken ni Felix ngem ti panangukom ni Felix ken ni Pablo. Di ngarud pakasdaawan a "nagbuteng" ni Felix! 19 Iti ministeriotayo, mabalin a makasaraktayo kadagiti tattao a kas ken Felix. Iti damo, mabalin a kasla interesadoda iti kinapudno, ngem saanda a kayat ti ag- biag maitunos iti dayta. Nasken nga agannadtayo no tultulongantayo dagiti kas- ta a tattao. Kaskasdi, mabalin a sitataktika nga ibagatayo kadakuada ti maipa- pan kadagiti nalinteg a pagalagadan ti Dios kas iti inaramid ni Pablo. Nalabit matukay ti pusoda no maammuanda ti kinapudno. Ngem no nalawag nga awan ti panggepda a mangtallikud iti dakes a kabibiagda, isardengtayon a tulongan ida ket birokentayo dagidiay talaga a mangsapsapul iti kinapudno. 20 Naipalgak ti pudpudno a linaon ti puso ni Felix kadagitoy a sasao: "Idi nag- labasen ti dua a tawen, ni Porcio Festo ti simmukat ken Felix; ket gapu ta kayat ni Felix a maragsakan dagiti Judio, binay-anna a nakabalud ni Pablo." (Ara. 24:27) Ni Felix ket saan a talaga a gayyem ni Pablo. Ammo ni Felix a dagiti pasu- rot 'ti Dalan' ket saan a makiramraman iti sedision ken panagalsa. (Ara. 19:23) Ammona pay nga awan ti sinalungasing ni Pablo a linteg ti Roma. Kaskasdi, bi- nay-an ni Felix a maibalud ti apostol tapno 'maparagsakna dagiti Judio.' 21 Kas naipakita iti maudi a bersikulo ti Aramid kapitulo 24, nakabalud pay la- eng ni Pablo idi sinukatan ni Porcio Festo ni Felix kas gobernador. Naipan ni Pablo iti nagduduma nga opisial gapu ta agsasaruno ti pannakadengngeg ti ka- sona. Wen, daytoy a natured nga apostol ket "naipan kadagiti ari ken goberna- dor." (Luc. 21:12) Kas makitatayto, kasabaanna ti kabilgan nga agturay idi kaal- dawanna. Saan a limmukay ti pammati ni Pablo kabayatan dagitoy a pasamak. Awan duadua a nataginayonna ti kinatibkerna babaen kadagitoy a sasao ni Jesus: "Pabilgem ti pakinakemmo!" 18. Apay nga inlawlawag ni Pablo ken ni Felix ken iti asawana ti maipapan iti "kinalinteg ken panagteppel ken iti panangukom iti masanguanan"? 19, 20. (a) Ania ti aramidentayo no makasaraktayo kadagiti tattao a kasla interesado iti kinapudno ngem saanda a kayat ti agbiag a maitunos iti dayta? (b) Kasanotay nga ammo a ni Felix ket saan a talaga a gayyem ni Pablo? 21. Ania ti napasamak ken Pablo idi nagbalin a gobernador ni Porcio Festo, ken kasano a nataginayon ni Pablo ti kinatibkerna? 195
K A P I T U L O 2 5 "Agapelarak ken Cesar!" Nangipasdek ni Pablo iti ulidan iti panangidepensa iti naimbag a damag Naibatay iti Aramid 25:1-26:32 SIIINGET pay laeng a masipsiputan ni Pablo bayat ti kaaddana idiay Ce- sarea. Idi nagsubli idiay Judea dua a tawen sakbayna, sumagmamano nga aldaw a namitlo nga implano a papatayen dagiti Judio. (Ara. 21:27- 36; 23:10, 12-15, 27) Napaay latta dagiti kabusorna ngem saanda a sim- mardeng. Idi makita ni Pablo nga isu ket mabalin a mayawat met laeng kadagiti Judio, kinunana ken Festo a Gobernador ti Roma: "Agapelarak ken Cesar!" - Ara. 25:11. 2 Sinuportaran kadi ni Jehova ti desision ni Pablo nga agapelar iti em- perador ti Roma? Napateg kadatayo ti sungbat ta ikaskasabatayo ti mai- papan iti Pagarian ti Dios iti daytoy a tiempo ti panungpalan. Nasken nga ammuentayo no ti inaramid ni Pablo ket agserbi a pagtuladantayo iti 'pa- nangidepensa ken pananggun-od iti legal a kalintegan a mangikasaba iti naimbag a damag.' - Fil. 1:7. "Nakatakderak iti Sanguanan ti Pangukoman" (Aramid 25:1-12) 3 Napan ni Festo idiay Jerusalem tallo nga aldaw kalpasan ti panagtu- gawna kas baro a Romano a gobernador ti Judea. Dinengngegna sadiay dagiti nadagsen a krimen maibusor ken Pablo nga impabasol dagiti pa- nguluen a papadi ken kangrunaan a lallaki kadagiti Judio. Ammoda a naikalikagum iti baro a gobernador a masapul a makikappia kadakua- da ken kadagiti amin a Judio. Gapuna, indawatda ken Festo a paipan- na ni Pablo idiay Jerusalem tapno sadiay a mausig. Ngem adda dakes a panggep dagitoy a lallaki. Planoda a tambangan ni Pablo iti dalan mani- pud Cesarea nga agpa-Jerusalem. Saan a pinatgan ni Festo ti kiddawda. Kinunana: "Sumurot kaniak dagiti panguluenyo [idiay Cesarea] ket aku- saranyo daydiay a lalaki no talaga nga adda dakes nga inaramidna." (Ara. 25:5) Gapuna, nailisi manen ni Pablo ken patay. Kitaem ti kahon a "Ti Romano a Gobernador a ni Porcio Festo," iti panid 199. 1, 2. (a) Ania a kasasaad ti nakaipasanguan ni Pablo? (b) Ania a saludsod ti tumaud mainaig iti panagapelar ni Pablo ken ni Cesar? 3, 4. (a) Apay a kiniddaw dagiti Judio a maipan ni Pablo idiay Jerusalem, ken ka- sano a nailisi ken patay? (b) Kasano a pabpabilgen ni Jehova dagiti adipenna iti moderno a panawen kas iti inaramidna idi ken Pablo? 196
"AGAPELARAK KEN CESAR!" 197 4 Kadagiti amin a suot a napasaran ni Pablo, isu ket pinabileg ni Jehova ba- baen ken Apo Jesu-Kristo. Lagipem ti kinuna ni Jesus iti apostolna babaen ti sirmata: "Pabilgem ti pakinakemmo!" (Ara. 23:11) Maipaspasango met ita dagiti adipen ti Dios kadagiti rigat ken pangta. Saannatayo nga iliklik ni Jehova iti tunggal pakarigatan ngem ikkannatayo iti sirib ken bileg nga agibtur. Maka- pagtalektayo a kanayon a ti naayat a Diostayo ipaayna "ti bileg a nalablabes ngem iti gagangay." - 2 Cor. 4:7. 5 Sumagmamano nga aldaw kalpasanna, "nagtugaw [ni Festo] iti panguko- man" idiay Cesarea. Nakatakder iti imatangna ni Pablo ken dagiti nangidarum kenkuana. Kas sungbat kadagiti awan pakaibatayanna nga akusasionda, kinu- na ni Pablo: "Awan ti aniaman a basolko iti Linteg dagiti Judio wenno iti templo wenno ken Cesar." Awan basol ti apostol isu a rumbeng a mawayawayaan. Ania ti aramiden ni Festo? Kayatna a pagustuan dagiti Judio, isu a sinaludsodna ken Pablo: "Kayatmo kadi ti mapan idiay Jerusalem ket ukomenka sadiay mai- papan kadagitoy a banag?" (Ara. 25:6-9) Anian a minamaag dayta a singasing! No agsubli ni Pablo idiay Jerusalem, dagiti met laeng nangidarum ti mangu- kom kenkuana ket sigurado a patayenda. Iti daytoy a gundaway, napatpateg ken Festo ti saadna iti politika ngem ti pudno a hustisia. Kasta met laeng ti inaramid ti immun-una a gobernador a ni Poncio Pilato iti kaso mainaig iti Ti 'tugaw iti panangukom' ket maysa a tugaw a naikabil iti plataporma. Ti nangatngato a puestona ipamatmatna a ti pangngeddeng ti ukom ket saanen a mabaliwan ken masapul a maipatungpal. Nagtugaw ni Pilato iti tugaw iti panangukom idi dinengngegna dagiti darum maibusor ken Jesus. 5. Kasano ti panangtaming ni Festo iti kaso ni Pablo? Agapelartayo no saan a nainkalintegan ti desision ti korte
198 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS napatpateg a balud a ni Jesus. (Juan 19:12-16) Dagiti hues iti kaaldawantayo mabalin a tumulokda met iti kayat dagiti dadduma a tattao. Gapuna, ditay masdaaw no ballikugenda ti hustisia iti panangtamingda kadagiti kaso a mai- naig kadagiti adipen ti Dios. 6 Ti tarigagay ni Festo a mangay-ayo kadagiti Judio ket mabalin nga agbanag iti pannakapapatay ni Pablo. Gapuna, inusar ni Pablo ti kalinteganna kas umi- li ti Roma. Kinunana ken Festo: "Nakatakderak iti sanguanan ti pangukoman ni Cesar, a rumbeng a pakaukomak. Awan ti dakes nga inaramidko kadagiti Ju- dio, ket ammom dayta. . . . Agapelarak ken Cesar!" Gagangay idi a mapatgan ti kasta nga apela. Pinasingkedan daytoy ni Festo idi kinunana: "Nagapelarka ken Cesar; mapankanto ken Cesar." (Ara. 25:10-12) Babaen ti panagapelarna iti na- ngatngato a legal nga autoridad, nangipasdek ni Pablo iti ulidan a suroten dagi- ti pudno a Kristiano ita. No dagiti bumusbusor ket "mangpatpataud iti riribuk iti nagan ti linteg," usaren dagiti Saksi ni Jehova dagiti legal a probision a ma- ngidepensa iti naimbag a damag. - Sal. 94:20. 7 Gapuna, kalpasan ti nasurok a dua a tawen a pannakaibaludna maigapu kadagiti krimen a saanna nga inaramid, napalubosan ni Pablo a mangidepen- sa iti bagina idiay Roma. Ngem sakbay ti ipapanawna, adda sabali nga agturay a mayat a makipagkita kenkuana. "Nagtulnogak" (Aramid 25:13-26:23) 8 Sumagmamano nga aldaw kalpasan a nangngeg ni Festo ti panagapelar ni Pablo ken ni Cesar, ni Ari Agripa ken ni Bernice a kabsatna 'bimmisi- tada' iti baro a gobernador. Idi panawen dagiti Romano, nakaugalian dagiti opisial ti sumarungkar kadagiti kabbaro a naisaad a gobernador. Babaen ti panangkablaawna ken Festo, awan duadua nga ikagkagumaan ni Agripa ti ma- ngipasdek iti nasayaat a relasion ken panaggayyem a pakagunggonaannanto. - Ara. 25:13. 9 Inestoria ni Festo iti ari ti maipapan ken Pablo ket imbaga ni Agripa a ka- yatna a mangngegan ni Pablo. Kabigatanna, nagtugaw ti dua nga agturay iti tu- gaw iti panangukom. Ngem ti bileg ken kinadaegda ket saanna a malab-awan dagiti sasao nga iyebkas ti balud a nakatakder iti sanguananda. - Ara. 25:22-27. 10 Naimpusuan a nagyaman ni Pablo ken ni Ari Agripa ta dinengngegna ti pa- nangidepensana iti bagina, ket binigbig ni Pablo nga ammo ti ari amin a kos- Kitaem ti kahon a "Panagapelar Maipaay iti Pudno a Panagdaydayaw iti Kaaldawantayo," iti panid 200. Kitaem ti kahon a "Ni Ari Herodes Agripa II," iti panid 201. 6, 7. Apay a nagapelar ni Pablo ken Cesar, ket ania nga ulidan ti impasdekna para kadagiti pudno a Kristiano ita? 8, 9. Apay a simmarungkar ni Ari Agripa idiay Cesarea? 10, 11. Kasano nga impakita ni Pablo ti panagraemna ken Agripa, ken ania ti imbagana iti ari maipapan iti dati a kabibiagna?
TI ROMANO A GOBERNADOR A NI PORCIO FESTO Ti libro nga Aramid ken ti sursurat ni Flavius Josephus ti kakaisuna a gubuayan ti impormasion maipapan ken Porcio Festo manipud iti mismo a nakaimatang kadagiti pasamak. Ni Festo ti simmukat ken Felix kas go- bernador ti Judea idi agarup 58 C.E. ken nalabit natay kalpasan ti dua wenno tallo a tawen a panagturayna kas gobernador. kaaduan a mannanakaw, ken pina- papatayna ti adu kadakuada." Bayat ti panagturayna, nangibangon dagiti Judio iti pader tapno saan a maki- ta ni Ari Agripa ti mapaspasamak idiay templo. Idi damo, imbilin ni Fes- to a rebbaenda dayta. Nupay kasta, gapu iti kiddaw dagiti Judio, pinalu- bosanna ida a mangidatag iti dayta a banag ken ni Nero nga emperador ti Roma. Iti kaaduan a paset ti panagturay- na, agparang nga isu ket masirib ken makabael, saan a kas iti sinuk- tanna a gobernador a ni Felix ken ti simmuno kenkuana a ni Albino. Iti rugrugi ti panagturay ni Festo, na- kaad-adu ti mannanakaw idiay Judea. Sigun ken Josephus, "inkagumaan ni Festo a paksiaten dagi- ta a mangrirriribuk iti pagilian. Isu a pinatiliwna ti Agparang a determinado ni Fes- to a mangtalipupos kadagiti kriminal ken rebelde. Ngem iti panangta- mingna iti kaso ni apostol Pablo, isu ket situtulok a mangballikug iti husti- sia ta kayatna a taginayonen ti nasayaat a relasion kadagiti Judio. tumbre ken pagsusupiatan dagiti Judio. Kalpasanna, dineskribir ni Pablo ti dati a kabibiagna: "Nagbiagak kas Fariseo sigun iti kaestriktuan a sekta ti pa- nagdayawtayo." (Ara. 26:5) Kas maysa a Fariseo, ninamnama ni Pablo ti ida- dateng ti Mesias. Ita, kas maysa a Kristiano, situtured nga impabigbigna a ni Jesu-Kristo daydiay nabayag nga inur-urayda. Ti makagapu a maus-usig ni Pablo iti dayta nga aldaw ket ti namnama a pannakatungpal ti kari ti Dios ka- dagiti ammada, banag a patien met dagiti nangidarum kenkuana. Gapu iti day- ta, ad-adda a naginteres ni Agripa iti ipalawag ni Pablo. 11 Iti pananglagipna iti naulpit a panangtratona idi kadagiti Kristiano, kinu- na ni Pablo: "Kombinsidoak idi a rebbeng nga ikagumaak a busoren ni Jesus a Nazareno. . . . Gapu ta napalalo ti pungtotko kadakuada [dagiti pasurot ni Kris- to], indadanesko ida uray iti dadduma pay a siudad." (Ara. 26:9-11) Saan a si- nobsobraan ni Pablo ti imbagana. Adu ti makaammo iti kinaranggasna idi ka- dagiti Kristiano. (Gal. 1:13, 23) 'Ania ngata ti namagbalbaliw iti daytoy a tao?' nalabit pinampanunot ni Agripa. 12 Ti sumaruno a sasao ni Pablo ti mangipaay ti sungbat: "Agdaldaliasatak nga agpa-Damasco ta inikkandak dagiti panguluen a papadi iti autoridad a mangaramid iti dayta. Iti dalan bayat ti tengnga ti aldaw, O Ari, nakakitaak iti lawag manipud langit a naranraniag ngem ti init, ket sinilnagannak ken Kas Kristiano, binigbig ni Pablo a ni Jesus ti Mesias. Dagiti Judio a nangilaksid ken Jesus minatmatanda ni Pablo kas apostata. - Ara. 21:21, 27, 28. 12, 13. (a) Kasano a dineskribir ni Pablo ti pannakakombertena? (b) Kasano ti 'panangkug- tar ni Pablo iti tirad a pagabug'?
PANAGAPELAR MAIPAAY ITI PUDNO A PANAGDAYDAYAW ITI KAALDAWANTAYO Agap-apelar no dadduma dagiti Saksi ni Jeho- va kadagiti nangato a pangukoman tapno maik- kat dagiti lapped iti panangikasabada iti naim- bag a damag ti Pagarian ti Dios. Daytoy ti dua a pagarigan. Idi Marso 28, 1938, ti Korte Suprema iti Esta- dos Unidos binaliwanna dagiti desision ti korte iti estado ken winayawayaanna ti grupo dagiti Sak- si a naaresto gapu iti panagiwarasda kadagiti li- teratura a naibatay iti Biblia idiay Griffin, Georgia, U.S.A. Daytoy ti umuna kadagiti adu a panagape- lar iti nangato a pangukoman mainaig iti kalinte- gan dagiti Saksi a mangikasaba iti naimbag a damag. Ti sabali pay a kaso ket adda pakainaiganna iti maysa a Saksi idiay Grecia a managan Minos Kokkinakis. Iti agarup 48 a tawen, nasurok nga 60 a daras a naaresto gapu iti "proselitismo" [pa- nangkomberte kadagiti dadduma iti sabali a reli- hion]. Namin-18 a nabista. Adu a tawen a naiba- lud ken naidestiero kadagiti naiputputong nga isla idiay Baybay Aegeano. Kalpasan ti maudi a pannakasentensiana idi 1986, saan a pinabo- ran dagiti nangatngato a korte ti Grecia dagiti apela ni Kabsat Kokkinakis. Gapuna, nagpatu- long iti European Court of Human Rights (ECHR). Idi Mayo 25, 1993, inkeddeng ti korte a sinalu- ngasing ti Grecia ti wayawaya ni Kabsat Kokkina- kis a mangannurot iti relihionna. Adun a kaso ti inyapelar dagiti Saksi ni Jehova iti ECHR ket nangabakda iti kaaduan kadagita. Awanen ti sabali nga organisasion, narelihiosuan man wenno saan, ti naaddaan iti kasta a balligi iti panangirupir iti natauan a kalintegan a naida- tag iti ECHR. Dagiti laeng kadi Saksi ni Jehova ti nabenepi- siaran kadagiti panangabakda iti korte? Insurat ti maysa nga eskolar a ni Charles C. Haynes: "Ad- daantay amin iti utang a naimbag a nakem kada- giti Saksi ni Jehova. Uray no namin-ano a nain- sultoda, napapanaw iti ili, wenno naranggasan, agtultuloy nga irupirda ti wayawayada (ket nga- rud ti wayawayatayo) a mangannurot iti relihion. Ket no mangabakda, mangabaktayo amin." Para iti nabiit pay a pagarigan, kitaem ti salaysay mai- papan iti desision ti Korte Suprema iti Estados Unidos mai- naig iti wayawaya nga agsao a naipablaak iti Enero 8, 2003 nga Agriingkayo!, panid 3-11. dagiti kakaduak nga agdaldaliasat. Na- tumbakami amin iti daga ket nakangnge- gak iti timek a nangibaga kaniak iti Heb- reo a lengguahe, 'Saulo, Saulo, apay nga idaddadanesnak? Dangdangram ti bagim iti panangkugtarmo iti tirad a pagabug.' Ngem kinunak: 'Asinoka, Apo?' Insungbat ti Apo: 'Siak ni Jesus, nga idaddadanes- mo.' " - Ara. 26:12-15. 13 Sakbay daytoy a namilagruan a sir- mata, 'kinugkugtaran [ni Pablo] ti tirad a pagabug' iti piguratibo a wagas. No kasano a ti animal a pagtrabaho madangranna ti bagina no kugtaranna ti natirad a paga- bug, dinangran ni Pablo ti bagina iti na- espirituan a wagas babaen ti panangkon- trana iti pagayatan ti Dios. Iti dalan nga agpa-Damasco, nagparang ti napagungar a ni Jesus ken ni Pablo ket binalbaliwan- na ti panagpampanunot daytoy a tao a na- pasnek ngem nabatad a di umiso ti kina- regtana. - Juan 16:1, 2. 14 Talaga a nagdakkel ti nagbalbaliwan ni Pablo. Kinunana ken Agripa: "Nagtulno- gak iti nakitak a sirmata manipud langit, isu a napanak nga umuna kadagiti taga- Damasco sa kadagiti taga-Jerusalem, ken iti intero a Judea, ken kadagiti met nasion ket indanonko ti mensahe nga agbabawi- da ken agsublida iti Dios ken ipakitada iti aramidda ti panagbabawida." (Ara. 26: 19, 20) Adu a tawen idin a tungtungpalen ni Pablo ti annongen nga inted kenkuana ni Jesu-Kristo iti daydi sirmata a napasa- mak iti tengnga ti aldaw. Ania dagiti resul- Maipapan iti kinuna ni Pablo nga isu ket agdal- daliasat iti "tengnga ti aldaw," kinuna ti maysa nga eskolar ti Biblia: "No tengnga ti aldaw, agina- na ti maysa a tao nga adda iti dalan, malaksid no talaga nga agdardaras. Isu a makitatayo a maga- garan unay ni Pablo a mangibanag iti misionna a mangidadanes." 14, 15. Ania ti kinuna ni Pablo mainaig kadagiti inaramidna a panagbalbaliw?
"AGAPELARAK KEN CESAR!" 201 tana? Dagidiay nangipangag iti naimbag a damag nga inkasaba ni Pablo pinag- babawyanda ti immoral ken dakes a kabibiagda ket nagserbida iti Dios. Nagba- linda a nasayaat nga umili, managtungpal iti linteg, ken mannakikappia. 15 Ngem awan ti epektona dagita kadagiti Judio a bumusbusor ken Pablo. Ki- nuna ni Pablo: "Daytoy ti makagapu a tiniliwdak dagiti Judio idiay templo ket pinadasdak a papatayen. Ngem gapu ta tultulongannak ti Dios, agtultuloyak agingga ita a mangilawlawag iti naimbag a damag agpadpada kadagiti nanumo ken natan-ok." - Ara. 26:21, 22. 16 Kas pudno a Kristiano, nasken a 'kanayon a nakasaganatayo a mangide- pensa' iti pammatitayo. (1 Ped. 3:15) No makisarsaritatayo kadagiti hues ken agtuturay maipapan kadagiti patpatientayo, mabalin a makatulong no tuladen- tayo ti pamay-an a pannakisarita ni Pablo kada Agripa ken Festo. No siraraem nga ibagatayo kadakuada no kasano a pinasayaat dagiti pannursuro ti Biblia ti biagtayo ken ti biag dagidiay nangipangag iti mensahetayo, mabalin a matukay- tayo ti puso dagiti nangato nga opisial. 16. Kasanotayo a matulad ni Pablo no makisarsaritatayo kadagiti hues ken agtuturay mai- papan kadagiti patpatientayo? NI ARI HERODES AGRIPA II Ti Agripa a nadakamat iti Aramid kapitulo 25 ket isu ni Ari Herodes Agripa II, nga apoko iti tu- meng ni Herodes a Dakkel ken anak ti Herodes a nangranggas iti kongre- gasion idiay Jerusalem, 14 a tawen sakbayna. (Ara. 12:1) Ni Agripa ti ma- udi kadagiti prinsipe a kaputotan ni Herodes. Idi natay ti amana idi 44 C.E., ti 17 ti tawenna a ni Agripa ket adda idiay Roma, a nakaedukaranna iti palasio ni Claudio nga emperador ti Roma. Dagiti mamalbalakad ti empe- rador imbilangda nga ubing pay unay ni Agripa a mangtawid iti kinaari ti amana. Dayta ti gapuna nga adda na- dutokan a maysa a Romano a gober- nador. Uray pay kasta, sigun ken Fla- vius Josephus, bayat nga adda pay laeng idiay Roma ni Agripa, imbabaet- na dagiti Judio ken nagserbi kas pan- nakangiwatda. Idi agarup 50 C.E., dinutokan ni Claudio ni Agripa a mangituray iti Chalcis ken idi 53 C.E., isu ket nadutokan a mangitu- ray iti Iturea, Traconite, ken Abilinia. Naikkan pay ni Agripa iti kalintegan a mangimaton iti templo ti Jerusalem ken iti autoridad a mangdutok kadagiti nangato a padi dagiti Judio. Ni Nero a simmukat ken Claudio innayonna dagiti dadduma a paset ti Galilea ken Perea kadagiti lu- gar nga iturayan ni Agripa. Idi naisak- lang kenkuana ni Pablo, adda idiay Cesarea ni Agripa ken ni Bernice a kabsatna, a nangpanaw iti asawana nga ari ti Cilicia. - Ara. 25:13. Idi 66 C.E., idi napaay ti panangi- kagumaan ni Agripa a mangatipa iti panagalsa dagiti Judio maibusor iti Roma, isun ti nagpupudotan dagiti re- belde ket awanen ti maaramidanna no di kumappon kadagiti Romano. Kalpasan a naparmek ti panagalsa dagiti Judio, ni Vespasian a baro nga emperador inikkanna ni Agripa kada- giti kanayonan a teritoria nga itura- yanna kas gunggona.
202 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 'Makombinsirnak nga Agbalin a Kristiano' (Aramid 26:24-32) 17 Bayat a dumdumngegda iti makaguyugoy a palawag ni Pablo, impeksa da- gitoy a dua nga agtuturay ti kapanunotan ken kaririknada. Imutektekam ti na- pasamak: "Bayat nga ibagbaga ni Pablo dagitoy kas panangidepensana iti bagi- na, impukkaw ni Festo: 'Agmauyongka, Pablo! Pagmauyongennaka ti adu nga adalmo!' " (Ara. 26:24) Ti panagbugkaw ni Festo mabalin nga iparangarangna ti kababalin a kas iti kababalin dagiti tattao ita. Adu ti mangipagarup a panatiko dagidiay mangisursuro iti pudno nga ibagbaga ti Biblia. Dagiti masirib iti lu- bong masansan a saanda a maakseptar ti pannursuro ti Biblia maipapan iti panagungar dagiti natay. 18 Ngem kastoy ti insungbat ni Pablo iti gobernador: "Saanak nga agmauyong, Madaydayaw a Festo, no di ket ibagbagak ti kinapudno ken nasimbeng ti panu- notko. Ta ammo ti ari dagitoy a banag, ket nawayaak nga agsao kenkuana . . . Ari Agripa, mamatika kadi kadagiti Propeta? Ammok a mamatika. Ngem kinu- na ni Agripa ken ni Pablo: 'Dandaninakon makombinsir nga agbalin a Kristia- no.' " (Ara. 26:25-28) Naimpusuan man dagita a sasao wenno saan, ti panagpa- lawag ni Pablo ket addaan iti dakkel nga epekto iti ari. 19 Kalpasanna, timmakder da Agripa ken Festo, kayatna a sawen, nalpasen ti panangdengngegda ken Pablo. "Ibagbagada bayat a rumrummuarda: 'Awan ti inaramid daytoy a tao a maikari iti ipapatay wenno pannakaibalud.' Kinuna pay ni Agripa ken ni Festo: 'Nawayawayaan koman daytoy a tao no saan a nagapelar ken Cesar.' " (Ara. 26:31, 32) Ammoda nga awan ti basol ti lalaki a naisaklang ka- dakuada. Nalabit nasaysayaat itan ti panangmatmatda kadagiti Kristiano. 20 Agparang nga awan kadagitoy a nabileg nga agtuturay iti daytoy a salaysay ti nangawat iti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios. Nainsiriban kadi ti pannakaisaklang ni Pablo kadagitoy a lallaki? Ti sungbat ket wen. No saan a naipan ni Pablo kadagiti "gobernador ken ari" ti Judea, saanna koma a nakasabaan dagiti opisial ti Roma a nalabit saan pay idi a nakaskasabaan. (Luc. 21:12, 13) Maysa pay, dagiti kapadasan ken ti kinamatalekna iti sidong ti pannubok pinaregtana dagiti kakabsatna iti pammati. - Fil. 1:12-14. 21 Kasta met laeng ita. No itultuloytayo nga ikasaba ti Pagarian iti laksid dagi- ti suot ken ibubusor, mabalin nga agapittayo kadagiti nasayaat a resulta. Ma- balin a makasabaantayo dagiti opisial a nalabit narigat a madanon. No sima- matalek nga agibturtayo, mabalin a mapabileg dagiti padatayo a Kristiano, iti kasta, ad-adda a tumuredda a mangipaay iti naan-anay a panangsaksi maipa- pan iti Pagarian ti Dios. 17. Ania ti reaksion ni Festo iti panangidepensa ni Pablo iti bagina, ken ania nga umasping a kababalin ti makitatayo kadagiti tattao ita? 18. Ania ti insungbat ni Pablo ken ni Festo, ket ania ti kinuna ni Agripa? 19. Ania ti pangngeddeng da Festo ken Agripa mainaig iti kaso ni Pablo? 20. Ania dagiti resulta ti panagpalawag ni Pablo kadagiti nangato nga opisial? 21. Ania dagiti nasayaat a resultana no itultuloytayo nga ikasaba ti Pagarian?
K A P I T U L O 2 6 "Awan Uray Maysa Kadakayo ti Mapukaw" Narba ti barko a nagluganan ni Pablo ngem impakitana ti natibker a pammati ken ayat kadagiti tattao Naibatay iti Aramid 27:1-28:10 PAMPANUNOTEN ni Pablo dagiti sinao ni Festo ta dakkel ti epekto dagita iti masanguananna. "Mapankanto ken Cesar," kuna ni Gobernador Festo. Dua a tawen a naibalud ni Pablo isu a nakagin-awa bassit idi nagbiahe iti naun- day nga agpa-Roma. (Ara. 25:12) Ngem saan nga amin a kapadasan ni Pablo iti panagdaliasat iti baybay ket makapabang-ar. Iti daytoy a panagdaliasat ni Pablo tapno mapan dumatag ken Cesar, mabalin nga adu a saludsod ti sim- rek iti panunotna. 2 Namin-adu a nakapasar ni Pablo iti peggad "kadagiti baybay." Namitlo a narba ti barko a naglugananna ken maysa a rabii ken maysa nga aldaw nga adda iti taaw. (2 Cor. 11:25, 26) Maysa pay, daytoy a panagdaliasat ket naidu- ma kadagiti panagdaliasatna kas misionero ta saan pay idi a balud. Ita, ada- yo ti daliasaten ni Pablo kas maysa a balud ta nasurok a 3,000 a kilometro ti kaadayo ti Cesarea iti Roma. Natalged ngata a makadanon? Uray no na- talged, nainkalinteganto ngata ti pannakaukomna idiay Roma? Laglagipem nga isu ket ukomen ti kabilgan nga agturay iti lubong ni Satanas iti dayta a tiempo. 3 No panunotem dagiti amin a nabasam maipapan ken Pablo, panagku- nam mapukawan ngata iti namnama ken kumapsut ti pakinakemna gapu iti mabalin a mapasamak kenkuana? Saan! Ammona nga adda dagiti ri- gat nga agur-uray kenkuana, ngem saanna nga ammo no ania dagita. Apay koma nga ipalubosna a mapukaw ti rag-ona iti ministerio gapu laeng kada- giti banag a saanna a kontrolado? (Mat. 6:27, 34) Ammo ni Pablo a pagaya- tan ni Jehova nga usarenna ti amin a gundaway a mangikasaba iti naimbag a damag maipapan iti Pagarian, uray kadagiti agtuturay. (Ara. 9:15) Deter- minado ni Pablo a mangitungpal iti annongenna aniaman ti mapasamak. Saan kadi a kasta met ti determinasiontayo? Surotentayo ngarud ni Pablo iti daytoy napateg a panagdaliasatna ken usigentayo no kasanotayo a mabe- nepisiaran iti ulidanna. 1, 2. Ania ti panggep ti panagdaliasat ni Pablo, ken ania ti dadduma kadagiti paka- seknanna? 3. Ania ti determinado nga aramiden ni Pablo, ken ania ti usigentayo iti daytoy a ka- pitulo? 203
204 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 'Sumuba ti Angin' (Aramid 27:1-7a) 4 Naitalek ni Pablo ken ti dadduma pay a balud iti maysa nga opisial a Romano nga agnagan Julio, a nangikeddeng nga agluganda iti pangkomersio a barko a sim- manglad idiay Cesarea. Naggapu ti barko idiay Adrumeto, a maysa a puerto iti ma- kinlaud a kosta ti Asia Menor, iti ballasiw ti siudad ti Mitilene iti isla ti Lesbos. Daytoy a barko ket aglayag manipud iti amianan nga agpalaud sa agsardeng iti na- dumaduma a sangladan tapno agidiskarga ken agikarga kadagiti tagilako. Saan a pangpasahero dagiti kasta a barko, ken ad-adda a saan a para kadagiti balud. (Kitaem ti kahon a "Panaglayag ken Ruta ti Negosio.") Imbag laengen ta saan laeng a ni Pablo ti Kristiano a nailaok iti grupo dagi- ti kriminal. Adda dua a kapammatianna a kimmuyog kenkuana - da Aristarco ken Lu- cas. Siempre, ni Lucas ti nangisurat iti sa- laysay. Ditay ammo no dagitoy a matalek a kakadua ni Pablo ti nangbayad iti bukodda a plete wenno nagserbida a kas katulongan ni Pablo. - Ara. 27:1, 2. PANAGLAYAG KEN RUTA TI NEGOSIO Iti nagkauna a lubong, ti kangrunaan a pa- kausaran dagiti barko ket pangkomersio, saan a pangpasahero. Dagiti biahero a mayat nga aglayag masapul a mangbirokda iti pangko- mersio a barko a paglugananda nga agturong iti kayatda a papanan, makitinnawarda iti plete sa urayenda ti panagluas ti barko. Rinibu a barko ti agkaraballasiw iti Medi- teraneo tapno agibiahe kadagiti taraon ken dadduma pay a produkto. Dagidiay aglugan ka- dagiti kasta a barko masapul a maturogda iti kubierta, a nalabit mangaramidda iti sinan-tol- da a paglinonganda iti rabii sada akasen iti kabigatanna. Masapul met nga itugotda amin a kasapulanda iti panagdaliasat, a pakairama- nan ti makan, ules, ap-ap, ken pungan. Agpannuray iti kapigsa ken turong ti angin ti kapaut ti panagdaliasat. Gapu ta saan a nasayaat ti paniempo no panawen ti lam-ek, kaaduanna nga awan ti barko nga aglayag ma- nipud iti katengngaan ti Nobiembre agingga iti katengngaan ti Marso. 5 Kalpasan ti maysa nga aldaw a panagla- yag iti baybay iti agarup 110 a kilometro nga agpaamianan, simmanglad ti barko idiay Si- don, iti kosta ti Siria. Agparang a ni Pablo ket saan a trinato ni Julio kas ordinario a kriminal, nalabit gapu ta maysa a Romano a saan a napaneknekan a nakabasol. (Ara. 22:27, 28; 26:31, 32) Pinalubosanna ni Pablo a mapan mangkita kadagiti padana a Kris- tiano. Naragsakan la ketdi dagiti kakabsat a mangasikaso iti apostol kalpasan ti napa- ut a pannakaibaludna! Adda kadi mapanu- notmo a gundaway a mabalinmo nga ipakita ti umasping a naayat a kinamanagpadagus ket iti kasta maparegtaka met? - Ara. 27:3. KUTIT PARUPA Layag iti purua 6 Manipud Sidon, naglayag manen ti bar- ko ket limmabas iti Cilicia nga asideg iti Tar- so, ti ili a dimmakkelan ni Pablo. Awanen ti dinakamat ni Lucas a dadduma pay a sim- mangladanda, nupay dinakamatna a naipa- Kangrunaan a layag Angkla 4. Ania a kita ti barko ti immuna a nagluganan ni Pablo, ken siasino dagiti kakaduana? 5. Siasino dagiti nakitimpuyogan ni Pablo idiay Sidon, ket ania ti masursurotayo iti daytoy? 6-8. Kasano ti panagdaliasat ni Pablo manipud Sidon nga agpa-Cinido, ket ania dagiti gundaway a mangasaba ti mabalin nga inaprobetsarna? Timon
"AWAN URAY MAYSA KADAKAYO TI MAPUKAW" sangoda iti peggad idi kinunana a 'sumuba ti angin.' (Ara. 27:4, 5) Kaskasdi, ina- probetsar la ketdi ni Pablo ti tunggal gundaway a mangikasaba iti naimbag a da- mag. Sigurado a kinasabaanna dagiti padana a balud ken dagiti dadduma pay a kaduana iti barko, a pakairamanan dagiti marinero ken dagiti soldado, kasta met dagiti tattao kadagiti puerto a simmangladan ti barko. Ap-aprobetsarentayo met kadi ita dagiti gundaway a mangasaba? 7 Idi agangay, nakadanon ti barko idiay Mira, a puerto iti makin-abagatan a kos- ta ti Asia Menor. Masapul nga aglugan sadiay ni Pablo ken dagiti kakaduana iti sa- bali a barko nga agturong iti Roma a destinasionda. (Ara. 27:6) Kadagidi nga aldaw, ti Egipto ti maysa kadagiti kangrunaan a pagtataudan ti taraon ti Roma, ket idiay Mira ti pagsangladan dagiti barko ti Egipto a mangibibiahe iti taraon. Naranaan ni Julio ti kasta a barko a nangilugananna kadagiti soldado ken balud. Mabalin a dakdakkel nga amang dayta a barko ngem iti immuna a naglugananda. Makalaon dayta kadagiti napateg a taraon a kas iti trigo kasta met iti 276 a tattao a pakaira- manan dagiti marinero, soldado, balud, ken nalabit dagiti dadduma pay nga agpa- Roma. Nalawag nga ad-adu ti nakasabaan ni Pablo gapu iti iyaakarda iti sabali a barko ken sigurado a ginundawayanna dayta a situasion. 8 Ti simmaganad a simmangladanda ket idiay Cinido, iti makin-abagatan a laud ti Asia Menor. No nasayaat ti turong ti angin, agarup maysa nga aldaw laeng a da- liasaten dayta ti barko. Kaskasdi, kuna ni Lucas a 'kalpasan ti nainayad a panag- layagda iti sumagmamano nga aldaw, narigatanda a dimmanon idiay Cinido.' (Ara. 27:7a) Saan a nasayaat ti turong ti angin idi naglayagda. (Kitaem ti kahon a "Ti Su- muba nga Angin ti Mediteraneo," iti panid 208.) Panunotem dagiti nakalugan iti barko bayat a subsubaenda ti napigsa nga angin ken nadawel a baybay. "Nakaro a Pannakayallo-allon" (Aramid 27:7b-26) 9 Pinanggep ti kapitan ti barko ti aglayag nga agpalaud manipud Cinido, ngem ni Lucas, a maysa kadagiti nakalugan, kinunana a 'saanda a makadiretso gapu iti angin.' (Ara. 27:7b) Bayat nga umad-adayoda manipud iti isla, ti napigsa nga angin a naggapu iti amianan a laud sinubana ti barko isu a napartak a nagturong iti abagatan. Gapu ta sumuba ti angin, idiay isla ti Creta ti naglayagan ti barko no ka- sano a nanglikawda idi idiay isla ti Chipre tapno maprotektaran ti barko. Apaman a nalabsan ti barko ti Salmone, a maysa a nangato a disso iti makindaya nga ung- to ti Creta, simmayaat bassit ti kasasaad. Apay? Nakadanon ti barko iti makin-aba- gatan a deppaar ti isla isu a saan unayen a napigsa ti angin. Panunotem ti panna- kabang-ar idi damo dagiti nakalugan iti barko! Ngem madanagan dagiti marinero gapu ta ammoda a maabutanda ti tiempo ti lam-ek bayat ti kaaddada iti baybay. 10 Siuumiso a kinuna ni Lucas: "Gapu ta marigatankami nga aglayag [iti kosta ti Creta], napankami iti lugar a maawagan Nasayaat a Sasangladan." Uray adda isla a nangprotektar kadakuada, narigat nga iturong ti barko. Ngem kamaudiananna, nakasarakda met laeng iti mabalin a sumardenganda nga asideg iti igid ti baybay. Maipagarup nga asideg dayta iti rehion sakbay nga agpaamiananda. Kasano kaba- yag a nagtalinaedda sadiay? Kuna ni Lucas nga iti "sumagmamano nga aldaw," 9, 10. Ania dagiti pakarigatan a timmaud iti deppaar ti Creta? 205
"Nagyaman iti Dios iti sanguananda amin." - Aramid 27:35
"AWAN URAY MAYSA KADAKAYO TI MAPUKAW" ngem saan latta a natalged ti panaglayagda. Ad-adda a napeggad ti aglayag iti Sep- tiembre/Oktubre. - Ara. 27:8, 9. 11 Gapu ta napadasanen ni Pablo ti naglayag iti Mediteraneo, mabalin a nagsa- ludsod kenkuana dagiti dadduma a pasahero no ania ti aramidenda. Insinga- singna nga isardengda pay laeng ti aglayag ta no ituloyda, amangan no "dakkel ti madadael ken mapukaw," ken mabalin a pakatayanda pay ketdi. Nupay kasta, ka- yat latta ti kapitan ken ti makinkukua iti barko ti agtuloy nga aglayag, ta nalabit pampanunotenda a masapul a makabirokda a dagus iti nataltalged a pagsangla- dan. Kinombinsirda ni Julio ta kayat ti kaaduan ti agluas bareng no makadanon- da idiay Fenix, maysa a puerto nga adayo iti kosta. Nalabit addaan dayta iti dak- dakkel ken nasaysayaat a sangladan a pangpalabasanda iti panawen ti lam-ek. Isu nga idi adda pul-oy a naggapu iti abagatan, impapanda a natalgeden ti agla- yag. - Ara. 27:10-13. 12 Kalpasanna, ad-adda a naipasangoda iti peggad ta immablat ti "nakapigpig- sa nga angin" a naggapu iti amianan a daya. Idi damo, naiturongda iti pakapro- tektaranda a paset ti "maysa a bassit nga isla a maawagan Cauda" agarup 65 a kilometro manipud iti Nasayaat a Sasangladan. Ngem agpegpeggad latta ti barko a maiturong iti abagatan agingga a mabalin a maisadsad iti kadaratan iti kosta ti Africa. Gapu ta saanda a kayat a mapasamak dayta, ginuyodda sada insagpat ti bilog nga adda iti kutit ti barko. Narigatanda a nangisagpat ta mabalin a napnon iti danum. Kalpasanna, inkarigatanda a pagbalinen a natalged ti dakkel a barko. Pinarautanda iti tali wenno kawar ti aglawlawna tapno saan a malasang dagi- ti tablana. Imbabada ti kangrunaan a layag ket binaybay-andan a mayangin ti barko. Sigurado a nakabutbuteng daytoy a kapadasan! Ngem saan nga imma- nay dagita nga inaramidda ta nagtultuloy a 'nakaro ti pannakayallo-allonda.' Iti maikatlo nga aldaw, intinnagda ti alikamen ti barko tapno saanda a lumned. - Ara. 27:14-19. 13 Nalapunos la ketdi iti buteng dagiti pasahero. Ngem agtalek ni Pablo ken da- giti kakaduana a makalasatda, ta sakbayna impanamnama ti Apo a ni apostol Pablo ket mangipaay iti panangsaksi idiay Roma. Pinasingkedan dayta ti may- sa nga anghel idi agangay. (Ara. 19:21; 23:11) Nupay kasta, dua a lawas a nag- tultuloy ti dawel ti bagyo. Gapu iti agtultuloy a tudo ken napuskol nga ulep a nangabbong iti tangatang, saan nga ammo ti kapitan no sadino ti ayan wenno pagturturongandan. Saanda pay ketdin a mapanunot ti mangan. Kasano koma a mariknada ti bisinda ket nakalamlam-ek, agtudtudo, maul-ulaw, ken mabut- butengda? 14 Timmakder ni Pablo. Dinakamatna ti insingasingna idi damo ngem saanna a 11. Ania ti insingasing ni Pablo kadagiti padana a pasahero, ngem ania ti naaramid a desi- sion? 12. Idi nakapanaw ti barko idiay Creta, ania a peggad ti nakaipasanguanna, ngem kasano nga inkagumaan dagiti marinero ti lumiklik iti peggad? 13. Ania ti kasasaad dagiti pasahero iti barko a nagluganan da Pablo kabayatan ti bagyo? 14, 15. (a) Iti pannakisaritana kadagiti padana a pasahero, apay a dinakamat ni Pablo ti in- singasingna idi damo? (b) Ania ti masursurotayo iti makaliwliwa a mensahe ni Pablo? 207
208 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pinabasol dagiti marinero. Imbes ketdi, pasingkedan dagiti nabiit pay a pasamak nga umiso ti imbagana. Kalpasanna, kinunana: "Patibkerenyo ti pakinakemyo, ta awan uray maysa kadakayo ti mapukaw, ti laeng barko." (Ara. 27:21, 22) Naliwli- wa la ketdi dagiti dumdumngeg kenkuana! Sigurado a naragsakan met unay ni Pablo ta impaayan ni Jehova iti kasta a makaliwliwa a mensahe nga iranudna kadagiti padana a pasahero. Nasken a laglagipentayo a maseknan ni Jehova iti biag ti tunggal tao. Napateg kenkuana ti tunggal maysa kadatayo. Insurat ni apostol Pedro: 'Saan a kayat ni Jehova a madadael ti asinoman no di ket ka- yatna nga agbabawi ti amin.' (2 Ped. 3:9) Nasken ngarud nga ikagumaantayo nga iranud ti makaliwliwa a mensahe ni Jehova kadagiti amin a tattao aging- gat' mabalin! Wen, ta napateg ken Jehova ti biag dagiti tattao ket dina kayat a mapukawda. 15 Iti barko, mabalin nga adu ti nakasabaan ni Pablo maipapan iti "namnama nga inkari ti Dios." (Ara. 26:6; Col. 1:5) Ita ta agpegpeggad a marba ti barko, impa- namnama ni Pablo nga awan ti rumbeng a pagbutnganda. Kinunana: "Iti daytoy a rabii, nagtakder iti abayko ti anghel ti Dios a makinkukua kaniak. . . . Ket kinuna- na: 'Dika agbuteng, Pablo. Masapul nga agtakderka iti sanguanan ni Cesar. Isala- kannaka ti Dios agraman dagiti kaduam a naglayag.' " Imbaga kadakuada ni Pab- lo: "Isu a pabilgenyo ti pakinakemyo, ta mamatiak a tungpalen ti Dios ti naibaga kaniak. Ngem maisadsadtayo iti isla." - Ara. 27:23-26. TI SUMUBA NGA ANGIN TI MEDITERANEO Agpannuray iti angin ken iti kasasaad ti panawen no sadino ken kaano nga aglayag dagiti pangkomer- sio a barko iti Mediteraneo, wenno Dakkel a Bay- bay. Iti makindaya nga ungto ti baybay, gagangay a ti angin ket aggapu iti laud nga agpadaya iti kateng- ngaan ti tawen, isu a nalaklaka ti aglayag nga ag- padaya kas iti napadasan ni Pablo bayat ti panag- sublina manipud iti maikatlo a panagdaliasatna kas misionero. Nakalugan idi ni Pablo ken dagiti kaka- duana iti barko a nagrubbuat idiay Mileto, limma- bas idiay Rodas, ken simmanglad idiay Patara. Gis- tay nagdiretsoda manipud sadiay nga agturong iti Tiro, iti kosta ti Fenicia. Insurat ni Lucas a limmabas- da iti Chipre iti makannigid a deppaar, kayatna a sa- wen, naglayagda iti abagatan ti Chipre. - Ara. 21:1-3. Ti ngay panaglayag nga agpalaud? No nasayaat ti turong ti angin, mabalin nga aglayag nga agpalaud dagiti barko iti kasta met laeng a ruta. Ngem danda- ni imposible dayta no dadduma. Kuna ti The Interna- tional Standard Bible Encyclopedia: "No panawen ti lam-ek, nalaka la nga agbaliw ti kasasaad ti pana- wen. Adda no kua dagiti nadawel nga allawig a luma- bas nga agpadaya iti Mediteraneo a nabuyogan iti nakapigpigsa nga angin, ken masansan nga agtudo pay iti kasta unay wenno agtinnag pay ketdi ti niebe." Nakapegpeggad ti agdaliasat iti kasta a kasasaad. Iti gistay aniaman a panawen, dagiti barko nga asi- deg iti takdang, makapaglayagda nga agpaamianan iti kosta ti Palestina sada agpalaud iti Pamfilia. Iti naud-udi a ruta, mabalin a makatulong kadagiti bar- ko ti pul-oy nga aggapu iti mismo a kontinente ken ti agpalaud nga agus ti danum. Kasta ti napasamak iti barko a nagluganan ni Pablo kas maysa a balud iti damo a paset ti panaglayagna nga agpa-Roma. Kas- kasdi, mabalin a "subaen" ti angin. (Ara. 27:4) Ti barko a mangibibiahe iti bukbukel a nadeskribir iti salaysay ni Lucas ket mabalin a naglayag nga agpa- amianan manipud Egipto sa nanglikaw iti baybay a nagbaetan ti Chipre ken Asia Menor. Manipud Mira, inranta ti kapitan ti barko ti agpalaud - iti aglawlaw ti ungto ti Grecia ken agingga iti laud ti kosta ti Italia. (Ara. 27:5, 6) Nupay kasta, nagbaliw nga interamen- te ti direksionda gapu iti turong ti angin ken ti kasa- saad ti panawen!
SADINO TI AYAN TI MALTA? "Nakatakdangda Amin a Sitatalged" (Aramid 27:27-44) 16 Kalpasan ti makapadanag a dua a la- was a pannakayallo-allon ti barko iti agarup 870 a kilometro, narikna dagiti marinero nga asidegdan iti takdang. Intinnagda dagi- ti angkla iti kutit ti barko tapno saan nga umalis ken tapno ti parupa ti barko ket su- mango iti takdang no kas pagarigan ta ma- kasangladda. Iti dayta a gundaway, kayat- da a panawan ti barko ngem linapdan ida dagiti soldado. Kinuna ni Pablo iti opisial ti buyot ken kadagiti soldado: "Saankayo a makalasat no pumanaw iti barko dagitoy a lallaki." Idi medio limminak ti baybay, im- baga ni Pablo a mangandan ken impanam- namana manen kadakuada nga awan ti pa- kaan-anuanda. Kalpasanna, "nagyaman iti Dios iti sanguananda amin." (Ara. 27:31, 35) Iti panangidaulona iti kararag ti panagya- man, isu ket nangipaay iti ulidan ken Lucas, Aristarco, ken kadagiti Kristiano ita. Dagiti kadi kararagmo iti publiko ket makaparegta ken makaliwliwa kadagiti sabsabali? Nagduduma nga isla ti maipagarup no dad- duma kas ti "Malta" a nakaisadsadan ti barko a nagluganan da Pablo. Kuna ti dadduma nga isu dayta ti isla nga adda iti asideg ti Corfu, iti makinlaud a kosta ti Grecia. Adda met dagiti ag- kuna a naibasar dayta iti nakausaran ti sao a "Malta" iti libro nga Aramid. Ti Griego a sao para iti dayta ket Me·lite. Gapuna, kunada nga isu dayta ti Melite Illyrica, a maawagan itan iti Mljet, nga adda iti kosta ti Croatia, iti Baybay Adriatico. Pudno a nadakamat ti "Baybay ti Adria" iti Aramid 27:27, ngem idi kaaldawan ni Pablo, ti "Adria" ket tumukoy iti lugar a dakdakkel ngem iti Baybay Adriatico iti agdama. Karaman iti day- ta ti Ionian Sea ken ti baybay iti daya ti Sicilia ken iti laud ti Creta, isu a saklawenna ti baybay nga asideg iti Malta iti moderno a panawen. Ti barko a nagluganan ni Pablo ket naiturong iti abagatan manipud Cinido agingga iti Creta. Gapu iti kadawel ti bagyo, saan la ket a nagtu- rong ti barko nga agpaamianan agingga iti Mljet wenno iti isla nga asideg iti Corfu. Gapuna, mai- kuna a ti Malta ket nalalaud pay. Isu a ti isla ti Malta ket adda iti abagatan ti Sicilia, ti posible a nakaisadsadan ti barko a nagluganan da Pablo. 17 Kalpasan ti panangidaulo ni Pablo iti kararag, "timmibker ti pakinakemda amin ket nanganda." (Ara. 27:36) Intapuakda dagi- ti trigo iti baybay tapno lumag-an ti barko bayat nga umas-asideg iti takdang. Idi bimmigaten, dagiti marinero pinugsatda dagiti angkla, winarwarda dagiti tali ti ti- mon sada inngato ti layag iti purua ti barko tapno iduron ti angin nga agturong iti igid ti baybay. Naisadsad ti parupa ti barko, nalabit iti kadaratan wenno kapita- kan, ket nalasanglasang ti kutitna gapu kadagiti dadakkel a dalluyon. Kayat ti dadduma a soldado a patayen dagiti balud tapno awan kadakuada ti makalibas, ngem linapdan ida ni Julio. Imbagana kadakuada amin nga aglangoy wenno agpa- tapawda nga agpatakdang. Pimmudno ti impakpakauna ni Pablo ta nakalasatda amin nga agdagup iti 276. Wen, "nakatakdangda amin a sitatalged." Ngem sadino ti nakaisadsadanda? - Ara. 27:44. "Naisangsangayan nga Asi" (Aramid 28:1-10) 18 Idiay isla ti Malta, nga adda iti abagatan ti Sicilia, ti nakaisadsadan da Pablo. 16, 17. (a) Kaano a nagkararag ni Pablo, ket ania ti epektona? (b) Kasano a pimmudno ti impakpakauna ni Pablo? 18-20. Kasano nga impakita dagiti umili ti Malta ti "naisangsangayan nga asi," ken ania a milagro ti inaramid ti Dios babaen ken Pablo?
210 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS (Kitaem ti kahon a "Sadino ti Ayan ti Malta?") Dagiti ganggannaet ti pagsasaona a tattao iti isla impakitaanda ida iti "naisangsangayan nga asi." (Ara. 28:2) Impasge- danda ida iti paginuduanda ta nabasa ken kumkumterda iti lam-ek sa agtudtudo pay. Adda met naaramid a milagro iti dayta a gundaway. 19 Kayat ni Pablo ti tumulong isu a nagurnong iti sumagmamano a ruting ket in- sungrodna. Pagammuan ta rimmuar ti maysa a karasaen ket nagbitin sa tinukka- wanna ti ima ni Pablo. Impapan dagiti umili ti Malta a dayta ket pannusa manipud kadagiti didiosen. 20 Dagiti umili a nakakita iti pannakatukkaw ni Pablo impagarupda nga isu ket "lumteg." Iti orihinal a lengguahe, dayta a sao ket maysa a "termino iti medisina," si- gun iti maysa a reperensia. Saan a nakaskasdaaw a dayta a termino ket mabalin a nalaka la a simmiplot iti panunot ni "Lucas a dungdungnguen a doktor." (Ara. 28:6; Col. 4:14) Nupay kasta, inwagsi ni Pablo ti nagita nga uleg ket saan a naan-ano. 21 Agnanaed iti dayta a lugar ni Publio, maysa a nabaknang a tao nga addaan kadagiti taltalon. Mabalin nga isu ti kangrunaan a Romano nga opisial idiay Mal- ta. Iti panangdeskribir kenkuana ni Lucas kas 'ti agturay iti isla,' inusarna ti ek- sakto a titulo a nasarakan iti dua nga inskripsion a nakabakab idiay Malta. Tallo nga aldaw a pinadagusna ni Pablo ken dagiti kakaduana. Nupay kasta, masakit idi ti ama ni Publio. Siuumiso manen a dineskribir ni Lucas ti kasasaad ti ama ni Publio. Insuratna nga isu ket "nakaidda . . . gapu ta aggurigor ken nakaro ti sakit ti tianna," a dinakamatna no ania a kita ti sakit dayta. Nagkararag ni Pablo sana impatay kenkuana dagiti imana ket pinaimbagna. Nasdaaw unay dagiti umili ti Malta iti daytoy a milagro isu nga impanda kenkuana ti dadduma pay a masakit tapno mapaimbagda. Adu ti intedda a sagut kada Pablo ken kadagiti kakaduana. Pinabalonanda ida kadagiti masapsapulda. - Ara. 28:7-10. 22 Umiso ken pudno unay ti inusigtayo a paset ti panagdaliasat ni Pablo. Kinuna ti maysa a propesor: 'Ti salaysay ni Lucas ket maysa kadagiti kalalawagan ti pan- nakadeskribirna a surat iti intero a Biblia. Naibasar la ketdi dayta iti naisurat a re- kord dagiti pasamak ta umiso unay dagiti detalyena maipapan iti panaglayag idi umuna a siglo ken ti panangdeskribirna kadagiti kasasaad iti makindaya a Medi- teraneo.' Mabalin nga insurat a mismo ni Lucas dayta a rekord maipapan kadagi- ti kapadasanda ken Pablo iti panagdaliasatda. No kasta, adu pay ti maisuratna iti sumaganad a paset ti panagdaliasatda. Ania ti napasamak ken Pablo idi makag- tengda idiay Roma? Kitaentayo. Gapu ta pamiliar dagiti umili ti Malta kadagiti kasta nga uleg, kayatna a sawen a nabayag idin nga adda dagiti karasaen iti dayta nga isla. Iti moderno a panawen, awanen ti karasaen a masarakan idiay Malta. Ti panagpukawda ket mabalin a gapu iti panagbalbaliw a naara- mid iti lugar nga ayanda iti panaglabas dagiti siglo wenno gapu iti iyaadu dagiti umili iti day- ta nga isla. 21. (a) Ania ti sumagmamano a pagarigan ti kinaeksakto, wenno kinaumiso, dagiti termino a masarakantayo iti daytoy a paset ti salaysay ni Lucas? (b) Aniada a milagro ti inaramid ni Pablo, ket ania ti impagarup ken inaramid dagiti umili ti Malta a nakaimatang kadagita? 22. (a) Kasano a pinadayawan ti maysa a propesor ti salaysay ni Lucas maipapan iti pa- naglayagda nga agpa-Roma? (b) Ania ti usigentayo iti sumaganad a kapitulo?
K A P I T U L O 2 7 Naan-anay a Panangsaksi Intultuloy ni Pablo ti nangasaba nupay nakabalud idiay Roma Naibatay iti Aramid 28:11-31 AGARUP 59 C.E. idi. Ti barko nga addaan iti parupa a tanda nga "Annak ni Zeus," a mabalin a dakkel a barko a mangibibiahe kadagiti bukbukel, ket ag- laylayag manipud iti isla ti Mediteraneo iti Malta agingga idiay Italia. Naka- lugan iti dayta ni apostol Pablo, a maysa a balud a kinuyog dagiti guardia, ken dagiti padana a Kristiano a da Lucas ken Aristarco. (Ara. 27:2) Dagitoy nga ebanghelisador ket saan a kas kadagiti marinero nga agpampannuray kadagiti annak ti dios dagiti Griego a ni Zeus - ti singin a da Castor ken Pol- lux. (Kitaen ti study note iti Ara. 28:11, nwtsty.) Imbes ketdi, ni Pablo ken da- giti kakaduana ket agserserbi ken Jehova, ti Dios a nangipakaammo a ni Pablo ket mangipaay iti panangsaksi idiay Roma ken sumaklang ken Cesar. - Ara. 23:11; 27:24. 2 Tallo nga aldaw kalpasan ti isasangladda idiay Siracusa, a maysa a siu- dad iti Sicilia a kas kangayed ti Atenas ken Roma, naglayag ti barko a nag- pa-Regio iti makin-abagatan nga Italia. Kalpasanna, babaen ti angin nga ag- turong iti abagatan, naparpartak ngem iti gagangay ti panaglayag ti barko nga agpa-Puteoli (asideg iti Naples iti moderno a panawen), a puerto ti Italia a 320 a kilometro ti kaadayona. Nakadanonda sadiay iti simmaganad nga al- daw. - Ara. 28:12, 13. 3 Daytoyen ti maudi a paset ti panagdaliasat ni Pablo nga agpa-Roma tap- no maisaklang ken Emperador Nero. Iti intero a panagdaliasat ni Pablo, ti "Dios ti amin a liwliwa" ti nangsaranay kenkuana. (2 Cor. 1:3) Kas makitata- yo, saan a nagmawmaw dayta a suporta ken saan met a bimmaaw ti regta ni Pablo kas maysa a misionero. "Nagyaman iti Dios ket Bimmileg ti Pakinakemna" (Aramid 28:14, 15) 4 Idiay Puteoli, nakasarak da Pablo ken dagiti kakaduana kadagiti kakab- sat ket 'pinilitda ida nga agtalinaed kadakuada iti pito nga aldaw.' (Ara. 28:14) Anian a nagsayaat dayta nga ulidan iti kinamanagpadagus kadagiti 1. Ania ti nangted iti kompiansa kada Pablo ken dagiti kakaduana? 2, 3. Ania ti ruta ti barko a nagluganan ni Pablo, ken siasino ti nangsuporta ken- kuana iti intero a panagdaliasatna? 4, 5. (a) Siasino dagiti nangsangaili kada Pablo ken dagiti kakaduana idiay Puteoli, ken ania ti mabalin a makagapu a naikkan ni Pablo iti dakkel a wayawaya? (b) Ka- sano a mabalin a mabenepisiaran dagiti Kristiano gapu iti nasayaat a konduktada uray no nakabaludda? 211
212 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pada a Kristiano! Awan duadua a nabenepisiaran unay dagidiay a managpadagus a kakabsat manipud iti pammaregta nga impaay da Pablo ken dagiti kakaduana. Ngem apay a ti maysa a balud a mabambantayan ket naikkan iti dakkel a wayawa- ya? Nalabit gapu ta naala ni Pablo ti panagtalek dagiti guardia a Romano. TI LIMA A SURAT NI PABLO ITI DAMO A PANNAKAIBALUDNA IDIAY ROMA Ti lima kadagiti surat ni apostol Pablo ket naaramid idi agarup 60-61 C.E., kabayatan ti damo a pannakaibaludna idiay Roma. Iti suratna ken ni Filemon a kapammatianna, in- lawlawag ni Pablo a ni Onesimo a naglibas nga adipen ni Filemon ket maysan a Kristiano. Ni Pablo ket isu ti pannakaama ni Onesimo iti naespirituan. Imbaonna ti "awan idi ti serser- bina" nga adipen nga agsubli iti amona kas maysa a kabsat iti pammati. - Flm. 10-12, 16. Iti suratna kadagiti Taga-Colosas, impasimu- daag ni Pablo a ni Onesimo ket 'kalugaranda.' (Col. 4:9) Ni Onesimo ken ni Tiquico a padana a Kristiano ti naikkan iti pribilehio a mangitulod kadagiti nadakamat a surat kasta met iti surat ni Pablo kadagiti Taga-Efeso. - Efe. 6:21. Iti suratna kadagiti Taga-Filipos, dinakamat ni Pablo ti maipapan iti 'pannakaibaludna.' Im- bagana ti kasasaad ni Epafrodito, nga isu ti nangitulod iti dayta a surat. Ni Epafrodito ti imbaon dagiti taga-Filipos a tumulong ken Pablo. Ngem nagsakit ni Epafrodito agingga a nagistayan natay. Nalidayan pay gapu ta na- ammuanna a "nadamag [dagiti taga-Filipos] a nagsakit" isuna. Gapuna, imbaga kadakuada ni Pablo nga ipategda "dagiti kasta a kita ti tat- tao." - Fil. 1:7; 2:25-30. Ti surat nga agpaay kadagiti Hebreo ket nai- turong kadagiti Hebreo a Kristiano idiay Judea. Nupay saan nga espesipiko a nadakamat no siasino ti nangaramid iti dayta a surat, adda dagiti ebidensia a ni Pablo ti nangisurat iti day- ta. Ti surat ket naaramid iti estilo ni Pablo. Indanonna ti pakomusta manipud Italia ken di- nakamatna ni Timoteo a kaduana idiay Roma. - Fil. 1:1; Col. 1:1; Flm. 1; Heb. 13:23, 24. 5 Kas met laeng ita, dagiti adipen ni Jeho- va nga adda kadagiti pagbaludan ken kam- po konsentrasion, ket masansan a maipapa- ayan kadagiti naisangsangayan a wayawaya ken pribilehio gapu iti Nakristianuan a konduktada. Idiay Romania kas pagarigan, adda lalaki a nasentensiaan iti 75 a ta- wen a pannakaibalud gapu iti panagtakaw. Isu ket nangrugi nga agadal iti Sao ti Dios ken nangaramid iti dakkel a panagbalbaliw iti personalidadna. Kas resultana, pinalubo- san dagiti guardia a mapan iti ili nga is- isuna tapno gumatang kadagiti masapsapul iti pagbaludan! Kangrunaan iti amin, mai- daydayaw ni Jehova gapu iti konduktatayo. - 1 Ped. 2:12. 6 Nalabit nagnagna ni Pablo ken dagiti ka- kaduana iti agarup 50 a kilometro manipud Puteoli nga agpa-Capua iti Dalan ni Appio (Appian Way), nga agturong iti Roma. Mani- pud iti daytoy a nalatak a kalsada, a naara- mid iti dadakkel a daplat a bato a lava, ma- kitam ti nangayed a buya ti away ti Italia ken adda dagiti paset ti dalan a makitam ti Baybay Mediteraneo. Lumasat met day- ta a dalan iti Pontine Marshes, a baresbes nga 60 a kilometro ti kaadayona manipud Roma ken dita ti ayan ti Plasa ni Appio. "Idi nadamag dagiti kakabsat idiay Roma a ma- pankami sadiay," insurat ni Lucas, daddu- ma ti immay simmabat idiay Plasa, ken adda met dagidiay nagur-uray idiay Tallo a Taber- na, a pagsardengan nga agarup 50 a kilo- metro ti kaadayona manipud Roma. Anian a naisangsangayan dayta a panangipakita iti ayat! - Ara. 28:15. 7 Ti Plasa ni Appio ket saan unay a nasa- yaat a paginanaan dagidiay nabannog nga 6, 7. Kasano a nangipakita iti naisangsangayan nga ayat dagiti kakabsat a taga-Roma?
NAAN-ANAY A PANANGSAKSI agdaldaliasat. Sigun iti Romano a mannurat a ni Horace, ti Plasa ket "napno ka- dagiti marinero ken kadagiti nauyong nga agay-aywan kadagiti pagdagusan." In- suratna a "nakarugrugit dagiti danum," wenno naangot. Dina pay ketdi kayat ti mangan sadiay! Ngem iti laksid dagita a kasasaad, dagiti kakabsat a taga-Roma si- raragsak nga inur-urayda ni Pablo ken dagiti kakaduana tapno kumuyogda kada- kuada iti maudi a paset ti panagdaliasatda. 8 'Idi makita ni Pablo' dagiti kakabsat, "nagyaman iti Dios ket bimmileg ti paki- nakemna." (Ara. 28:15) Wen, napabileg ken naliwliwa ti apostol idi nakitana dagiti ipatpategna a kakabsat, a ti dadduma kadakuada ket am-ammona a mismo. Apay a nagyaman ni Pablo iti Dios? Ammona ngamin a ti di managimbubukodan nga ayat ket maysa nga aspeto ti bunga ti espiritu. (Gal. 5:22) Iti met kaaldawantayo, ti nasantuan nga espiritu tignayenna dagiti Kristiano nga agsakripisio para iti sab- sabali ken mangliwliwa kadagidiay agkasapulan. - 1 Tes. 5:11, 14. 9 Kas pagarigan, ti nasantuan nga espiritu tignayenna dagidiay sidadaan a mangpadagus kadagiti manangaywan iti sirkito, sumarsarungkar a misionero, ken dadduma pay nga agserserbi iti amin a tiempo, a ti adu kadakuada ket nanga- ramid iti dakkel a panagsakripisio tapno naan-anay a makapagserbida ken Jeho- va. Isaludsodmo iti bagim: 'Adda kadi pay maaramidak tapno masuportarak ti ibi- bisita ti manangaywan iti sirkito, a nalabit pakanen wenno padagusek agraman ti asawana no naasawaan? Mabalinko kadi ti makikadua kadakuada iti ministerio?' Sibabaknang a magunggonaanka no aramidem dagitoy. Kas pagarigan, panuno- tem ti rag-o a narikna dagiti Romano a kakabsat idi dimngegda kada Pablo ken ka- dagiti kakaduana bayat nga insalaysayda ti dadduma kadagiti makapabileg a ka- padasanda. - Ara. 15:3, 4. 'Mabusbusor iti Sadinoman' (Aramid 28:16-22) 10 Idi nakadanonen idiay Roma ti grupo dagiti nagdaliasat, "napalubosan [ni Pablo] nga agmaymaysa a kadua ti soldado a mangbambantay kenkuana." (Ara. 28:16) Tapno saan a makalibas dagidiay naibalud iti pagtaengan, gagangay a na- kakawarda iti guardia a mangbambantay kadakuada. Uray no nakakawar ni Pab- lo, saan a dayta ti nangpaulimek kenkuana a mangasaba kas managibumbunan- nag iti Pagarian. Gapuna, kalpasan ti tallo nga aldaw a panaginanana manipud iti biahe, inayabanna a sangsangkamaysa dagiti kangrunaan a lallaki dagiti Judio idiay Roma tapno iyam-ammona ti bagina ken mangipaay iti panangsaksi. 11 Kinuna ni Pablo: "Kakabsat, uray awan ti inaramidko maikontra kadagiti tat- tao wenno kadagiti kaugalian dagidi ammatayo, nayawatak kadagiti Romano kas balud manipud Jerusalem. Kalpasan ti panangusigda, kayatdak a wayawaya- an, ta awan ti makagapu a papatayendak. Ngem idi nagreklamo dagiti Judio, 8. Apay a nagyaman ni Pablo iti Dios "idi makitana" dagiti kakabsat? 9. Kasanotayo a matulad ti kababalin dagiti kakabsat a nangsabat ken Pablo? 10. Ania ti kasasaad ni Pablo idiay Roma, ken ania ti inaramidna apaman a nakasangpet sadiay? 11, 12. Iti pannakisaritana kadagiti padana a Judio, kasano nga inkagumaan ni Pablo nga ikkaten ti aniaman a panangidumduma nga adda kadakuada? 213
214 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS napilitanak nga agapelar ken Cesar, ngem saan a tapno akusarak ti nasionko." - Ara. 28:17-19. 12 Babaen ti panangawagna kadagiti Judio nga agdengdengngeg kenkuana iti "kakabsat," inkagumaan ni Pablo ti mangipasdek iti banag a pagtutunosanda ken inikkatna ti aniaman a panangidumduma a mabalin nga adda kadakuada. (1 Cor. 9:20) Maysa pay, imbatadna a ti kaaddana sadiay ket saan a tapno akusaranna dagiti padana a Judio, no di ket tapno agapelar ken Cesar. Ngem ita laeng a mang- ngeg dagiti Judio ti maipapan iti kaso ni Pablo. (Ara. 28:21) Apay a kasla awan ti komunikasion dagiti Judio idiay Judea? Kuna ti maysa a reperensia: "Nalabit ti barko a nagluganan ni Pablo ti immuna a nakasangpet idiay Italia kalpasan ti pa- nawen ti lam-ek, ken awan pay ti nakasangpet a pannakabagi dagiti Judio nga ag- tuturay idiay Jerusalem, kasta met nga awan pay ti surat a nakadanon sadiay maipapan iti kaso ni Pablo." 13 Kalpasanna, inruangan ni Pablo ti mensahe maipapan iti Pagarian iti wagas a sigurado a mangtukay iti interes dagiti Judio a dumdumngeg kenkuana. Kinu- nana: "Gapu iti daytoy, kiniddawko nga umayak ken makisaritaak kadakayo, ta nakawaranak gapu iti namnama ti Israel." (Ara. 28:20) Siempre, awan ti kasta a namnama no awan ti Mesias ken ti Pagarianna, kas iwarwaragawag ti kongrega- sion Kristiano. Kinuna met dagiti Judio a panglakayen: "Kayatmi a denggen ti kapanunotam, ta ammomi a mabusbusor daytoy a sekta iti sadinoman." - Ara. 28:22. 13, 14. Kasano nga inruangan ni Pablo ti mensahe maipapan iti Pagarian, ken kasanotayo a matulad ti inaramidna? TI BIAG NI PABLO KALPASAN TI 61 C.E. Mabalin nga idi agarup 61 C.E. a naisaklang ni Pablo iti imatang ni Emperador Nero, a nabatad a nangideklara nga awan ti basolna. Bassit laeng ti ammotayo maipapan kadagiti aktibidad ti apos- tol kalpasan dayta. Mabalin nga iti daytoy a gunda- way a napan idiay Espania kas iti planona. (Roma 15:28) Nagdaliasat ni Pablo "iti kaadaywan a paset ti L[aud]," insurat ni Clemente iti Roma idi agarup 95 C.E. Manipud iti tallo a surat ni Pablo nga inaramidna kalpasan ti pannakawayawayana - ti 1 ken 2 Timo- teo ken ti Tito - naammuantayo nga isu ket simma- rungkar idiay Creta, Macedonia, Nicopolis, ken Troas. (1 Tim. 1:3; 2 Tim. 4:13; Tito 1:5; 3:12) Nalabit a na- aresto manen idiay Nicopolis, Grecia. Naaresto man sadiay wenno saan, isu ket naibalud manen idiay Roma idi agarup 65 C.E. Ngem iti daytoy a gunda- way, saanen a pakitaan ni Nero iti asi. Kinapudnona, idi adda uram a nangdadael iti siudad idi 64 C.E., kuna ni Tacitus a Romano a historiador a pinabasol ni Nero dagiti Kristiano ken insungsongna ti naranggas a kampania a panangidadanes kadakuada. Iti maikadua a suratna ken Timoteo, ammo ni Pab- lo nga isu ket dandanin matay isu a kiniddawna kada Timoteo ken Marcos nga umayda a madag- dagus. Naisangsangayan ti kinatured da Lucas ken Onesiforo ta inrisgoda ti biagda a mangliwliwa ken Pablo. (2 Tim. 1:16, 17; 4:6-9, 11) Kinapudnona, no ibaga ti maysa a tao iti publiko nga isu ket maysa a Kristiano, isebsebbana ti bagina a maaresto ken matutuok agingga a matay. Mabalin a napapatay ni Pablo gapu iti pammatina di nagbayag kalpasan nga inaramidna ti maudi a suratna ken Timoteo idi aga- rup 65 C.E. Naipadamag a siraranggas a napapatay met ni Nero agarup tallo a tawen kalpasan ti panna- kapapatay ni Pablo.
NAAN-ANAY A PANANGSAKSI 14 No addaantayo iti gundaway a mangiranud iti naimbag a damag, mabalintayo a tuladen ni Pablo babaen ti panangusartayo kadagiti mamagpanunot a sasao wenno saludsod a mangtukay iti interes dagiti dumdumngeg kadatayo. Nagsasaya- at dagiti singasing a masarakantayo kadagiti publikasion a kas iti Pannakirinna- son Manipud iti Kasuratan, Magunggonaan iti Edukasion nga Ipaay ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro, ken Agbalin a Nalaing nga Agbasa ken Mangisu- ro. Us-usarem kadi a naimbag dagitoy a katulongan iti panangyadal iti Biblia? Pagtuladan iti Naan-anay a Panangsaksi (Aramid 28:23-29) 15 Iti maysa a naituding nga aldaw, 'adu a bilang' dagiti Judio iti dayta a lugar ti napan iti pagdagdagusan ni Pablo. Nagpalawag kadakuada ni Pablo "manipud bi- gat agingga iti rabii . . . babaen ti naan-anay a panangilawlawagna iti Pagarian ti Dios, tapno guyugoyenna ida a mamati ken Jesus babaen ti Linteg ni Moises ken ti surat dagiti Propeta." (Ara. 28:23) Adda uppat a banag a matuladtayo iti panangasaba ni Pablo. Umuna, impamaysana ti maipapan iti Pagarian ti Dios. Maikadua, inkagumaanna a danonen ti puso dagiti dumdumngeg kenkuana ba- baen ti panangguyugoyna kadakuada. Maikatlo, nakirinnason manipud iti Ka- suratan. Maikapat, nangipakita iti kinamanagsakripisio, a nangasaba "manipud bigat agingga iti rabii." Anian a nagsayaat nga ulidan para kadatayo! Ania ti resul- tana? "Adda dagiti namati," ngem saan a naallukoy dagiti dadduma. Nagsusupiat dagiti tattao ket "nangrugida a pumanaw," kuna ni Lucas. - Ara. 28:24, 25a. 16 Saan a nasdaaw ni Pablo iti kasta a reaksion ta maitunos dayta iti padto ti Biblia ken kasta met laeng idi ti reaksion dagiti Judio. (Ara. 13:42-47; 18:5, 6; 19: 8, 9) Gapuna, idi pumanawen dagiti bisitana a di mamati iti ipalpalawagna, kinu- na ni Pablo: "Umiso ti imbaga ti nasantuan nga espiritu kadagidi ammayo babaen ken propeta Isaias, a nagkuna, 'Mapanka iti daytoy nga ili ket ibagam: "Dumngeg- kayto ngem awan ti matarusanyo, ken kumitakayto ngem awan ti makitayo. Ta timmangken ti puso daytoy nga ili." ' " (Ara. 28:25b-27) Iti orihinal a lengguahe, ti termino a naipatarus kas "timmangken" ipasimudaagna ti "kimmalio" wenno "bimmato" a puso, iti kasta saan a sumagepsep ti mensahe maipapan iti Pagarian. (Ara. 28:27) Anian a nakalkaldaang a kasasaad! 17 Saan a kas kadagiti Judio a saan nga immawat kenkuana, 'dagiti nasion sigu- rado a dumngegdanto,' inngudo ni Pablo. (Ara. 28:28; Sal. 67:2; Isa. 11:10) Wen, ma- sigurado ti apostol nga umiso ti imbagana ta nakitana a mismo nga adu a Gentil ti nangipangag iti mensahe maipapan iti Pagarian! - Ara. 13:48; 14:27. 18 Kas ken Pablo, saan koma nga agsakit ti nakemtayo no laksiden dagiti tattao ti naimbag a damag. Ammotayo met a manmano laeng ti makasarak iti dalan nga agturong iti biag. (Mat. 7:13, 14) Maysa pay, no dumasig iti pudno a panagdayda- yaw dagiti nalinteg a tattao, maragsakantayo ken naimpusuan nga awatentay ida. - Luc. 15:7. 15. Ania ti uppat a banag a matuladtayo iti panangasaba ni Pablo? 16-18. Apay a saan a nasdaaw ni Pablo iti negatibo a reaksion dagiti Romano a Judio, ken ania ti rumbeng a reaksiontayo no laksiden dagiti tattao ti mensahetayo? 215
216 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 'Panangikasaba iti Pagarian ti Dios' (Aramid 28:30, 31) 19 Inngudo ni Lucas ti salaysayna iti positibo ken naayat a wagas. Kinunana: "Nagtalinaed [ni Pablo] iti dua a tawen iti ab-abanganna a balay, ket siaayat nga awatenna amin a mapan kenkuana, nga inkasabana kadakuada ti Pagarian ti Dios ken insurona a situtured ti maipapan ken Apo Jesu-Kristo, nga awan ti ma- kalapped." (Ara. 28:30, 31) Anian a nagsayaat nga ulidan iti kinamanagpadagus, pammati, ken kinaregta! 20 Ti maysa kadagiti siaayat a pinasangbay ni Pablo ket ti lalaki a managan Onesimo, maysa nga adipen a naglibas manipud Colosas. Tinulongan ni Pablo ni Onesimo nga agbalin a Kristiano ket ni Onesimo, nagbalin a 'matalek ken dung- dungnguen a kabsat' ken Pablo. Kinapudnona, isu ket dineskribir ni Pablo kas 'anakna ta nagbalin nga ama kenkuana.' (Col. 4:9; Flm. 10-12) Naparegta la ketdi ni Pablo gapu ken Onesimo! 21 Adda dadduma pay a nabenepisiaran iti nagsayaat nga ulidan ni Pablo. Insu- ratna kadagiti taga-Filipos: "Ti kasasaadko ket nagbanag iti pannakaisaknap ti naimbag a damag. Ta ti pannakaibaludko maigapu ken Kristo ket naammuan ti amin a Guardia a Pretorio ken ti amin a dadduma pay. Gapu iti pannakaibaludko, napabileg ti kaaduan kadagiti kakabsat iti Apo, isu a saandan a mabuteng ket na- turtureddan a mangipakaammo iti sao ti Dios." - Fil. 1:12-14. 22 Bayat ti pannakaibalud ni Pablo idiay Roma, ginundawayanna ti nangaramid kadagiti napapateg a surat a paset itan ti Kristiano a Griego a Kasuratan. Naka- tulong dagita kadagiti sinuratanna a Kristiano idi umuna a siglo. Magunggonaan- tayo met kadagiti surat ni Pablo ta dagita a balakad manipud iti Dios ket agapli- kar pay laeng agingga ita. - 2 Tim. 3:16, 17. 23 Iti tiempo a pannakawayawaya ni Pablo, a saan a nadakamat iti Aramid, isu ket uppat a tawen idin a naibalud - dua a tawen idiay Cesarea ken dua a tawen idiay Roma. (Ara. 23:35; 24:27) Ngem saan a napukaw ti rag-ona. Inaramidna ti amin a kabaelanna nga agserbi iti Dios. Umasping iti dayta, adu nga adipen ni Je- hova ita ti naragsak ken agtultuloy latta a mangaskasaba nupay saan a nainkalin- tegan ti pannakaibaludda gapu iti pammatida. Usigem ti kapadasan ni Adolfo, a Kayat ni Pablo nga agtalinaed ni Onesimo a kaduana ngem maisalungasing dayta iti linteg dagiti Romano ken iti kalintegan ti amo ni Onesimo a ni Filemon, a maysa a Kristiano. Gapuna, nagsubli ni Onesimo ken ni Filemon, nga awitna ti surat manipud ken Pablo a nangparegta ken Filemon nga awatenna a siaayat ti adipenna kas maysa a kabsat iti pammati. - Flm. 13-19. Kitaem ti kahon a "Ti Lima a Surat ni Pablo iti Damo a Pannakaibaludna Idiay Roma," iti pa- nid 212. Kitaem ti kahon a "Ti Biag ni Pablo Kalpasan ti 61 C.E.," iti panid 214. 19. Kasano nga inusar a naimbag ni Pablo ti panawen a kaaddana iti balay a nakaibalu- danna? 20, 21. Siasino ti dadduma kadagiti nabenepisiaran iti ministerio ni Pablo idiay Roma? 22. Kasano a ginundawayan ni Pablo ti pannakaibaludna idiay Roma? 23, 24. Kas ken Pablo, kasano nga impakita dagiti Kristiano iti moderno a panawen ti posi- tibo a kababalin nupay di nainkalintegan ti pannakaibaludda?
TI NAIMBAG A DAMAG 'NAIKASKASABAN ITI AMIN A PARSUA' naibalud idiay Espania gapu iti panangsali- metmetna iti neutral a takderna kas Kris- tiano. "Masmasdaawkami kenka," kuna ti maysa nga opisial. "Pinarparigatdaka ngem bayat a pakpakaruenmi ti panagrigatmo, ad-adda met ti isemmo ken naal-alumamay ti panagsaom." Idi agarup 61 C.E., bayat a nakabalud ni apos- tol Pablo idiay Roma, insuratna a ti "naimbag a damag" ket 'naikaskasaban iti amin a parsua iti baba ti langit.' (Col. 1:23) Kasanotayo a tarusan dagita a sasao? Agparang a nalawa ti saklawen ti panangdes- kribir ni Pablo iti no kasano kaadayon ti nakai- danonan ti "naimbag a damag." Kas pagarigan, ni Alejandro a Dakkel sinakupna ti Asia aging- ga kadagiti beddeng ti India idi maikapat a sig- lo B.C.E. Ni Julius Caesar rinautna ti Britian idi 55 B.C.E., ket ni Claudio linakubna ti makin-aba- gatan a deppaar dayta nga isla isu a nagbalin dayta a paset ti Imperio ti Roma idi 43 C.E. Nala- tak met ti Adayo a Daya gapu ta dita ti pagtatau- dan ti pino a seda. 24 Idi agangay, gapu ta mapagtalkan ni Adolfo, nabaybay-anen a nakalukat ti selda- na. Isu ket sarungkaran dagiti soldado tap- no agsaludsodda maipapan iti Biblia. Adda pay ketdi maysa a guardia a sumrek iti selda ni Adolfo tapno basaenna ti Biblia, bayat a siputan ni Adolfo no adda lumabas a sol- dado. Isu a ti balud ti "mangguguardian" iti parabantay! Sapay koma ta ti nasayaat nga ulidan dagiti kasta a matalek a Saksi tigna- yennatayo a 'saan a mabuteng ken naturtu- red a mangipakaammo iti sao ti Dios,' uray iti sidong dagiti narigat a kasasaad. Naikaskasaba kadin ti naimbag a damag idiay Britian, China, ken Adayo a Daya? Agparang a saan pay. Kinapudnona, idi nagsurat ni Pablo ka- dagiti taga-Colosas, saanna pay laeng a naiba- nag ti kalat nga inaramidna idi agarup 56 C.E., a mapan mangasaba iti 'saan a nakasabaan a teritoria' ti Espania. (Roma 15:20, 23, 24) Kas- kasdi, idi agarup 61 C.E., naisaknapen ti men- sahe maipapan iti Pagarian. Uray no saan pay laeng a naidanon dayta kadagiti dadduma a re- hion, naikasaba daytan kadagiti pagilian a pag- nanaedan dagiti Judio ken proselita a nabautisa- ran idi Pentecostes 33 C.E., kasta met kadagiti pagilian a sinarungkaran dagiti apostol ni Jesus. - Ara. 2:1, 8-11, 41, 42. 25 Nagsayaat ti pagnguduan ti libro nga Aramid ta maipapan dayta iti maysa nga apostol ni Kristo a nakapupok iti balay ngem 'inkasabana ti maipapan iti Pagarian ti Dios' kadagiti amin a simmarungkar ken- kuana! Iti umuna a kapitulo, mabasatayo ti annongen nga impaay ni Jesus kadagi- ti pasurotna idi kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti na- santuan nga espiritu, ket dakayonto dagi- ti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Kalpasan ti naku- rang a 30 a tawen, ti mensahe maipapan iti Pagarian ket "naikaskasaba iti amin a parsua iti baba ti langit." (Col. 1:23) Anian a pammaneknek dayta ti bileg ti espi- ritu ti Dios! - Zac. 4:6. 26 Iti kaaldawantayo, dayta met laeng nga espiritu ti mangpabpabileg kadagiti natda a kakabsat ni Kristo, agraman dagiti kakaduada a 'sabsabali a karnero,' tapno itultuloyda ti mangipaay iti naan-anay a panangsaksi maipapan iti paga- rian ti Dios iti 240 a pagilian! (Juan 10:16; Ara. 28:23) Makiramramanka kadi a naan-anay iti dayta a trabaho? Kitaem ti kahon a "Ti Naimbag a Damag ket 'Naikaskasaba iti Amin a Parsua.' " 25, 26. Iti nakurang a 30 a tawen, ania a naisangsangayan a padto ti nakita ni Pablo a na- tungpal, ken kasano a matungtungpal met dayta iti kaaldawantayo?
K A P I T U L O 2 8 "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga" Itultuloy dagiti Saksi ni Jehova ti trabaho nga inrugi dagiti pasurot ni Jesu-Kristo idi umuna a siglo ti Kadawyan a Panawentayo NANGASABADA a sireregta. Naimpusuan nga inawatda ti tulong ken pana- ngiwanwan ti nasantuan nga espiritu. Saanda a nagsardeng a nangasaba iti laksid ti panangidadanes ket sibabaknang a binendisionan ida ti Dios. Pud- no dayta kadagiti amin a nagkauna a Kristiano, ken pudno met dayta kada- giti Saksi ni Jehova ita. 2 Sigurado a naparegtaka kadagiti makapabileg a salaysay a masarakan iti Aramid a libro iti Biblia. Nakaad-adu dagiti makapagagar a pasamak a linaon daytoy! Naisangsangayan daytoy ta isu laeng ti kakaisuna nga impaltiing ti Dios a salaysay maipapan iti inaramid dagiti Kristiano idi umuna a siglo. 3 Iti libro nga Aramid, adda nainaganan a 95 a tattao, 32 a pagilian, 54 a siudad, ken 9 nga isla. Maysa daytoy a salaysay maipapan kadagiti gagangay a tattao, natatangsit a politiko ken dagiti mangan-annurot iti ulbod a panag- daydayaw, ken dagiti naranggas a manangidadanes. Ngem kangrunaan iti amin, maipapan daytoy kadagiti kapammatiam idi umuna a siglo, a saan la- eng a nangsango kadagiti gagangay a pakarigatan iti biag no di pay ket sire- regta nga inkasabada ti naimbag a damag. 4 Agarup 2,000 a tawen itan ti napalabas sipud idi panawen dagiti narereg- ta nga apostol a da Pedro ken Pablo, ti dungdungnguen a mangngagas a ni Lucas, ti naparabur a ni Bernabe, ti natured a ni Esteban, ti naasi a ni Tabi- ta, ti managpadagus a ni Lidia, ken adu a dadduma pay a matalek a sak- si. Kaskasdi, addaantayo iti naisangsangayan a singgalut kadakuada. Apay? Gapu ta agpapada ti annongentayo nga agaramid iti adalan. (Mat. 28:19, 20) Dakkel a pribilehio ti makiraman iti dayta! 5 Utobem ti annongen nga inted ni Jesus kadagiti pasurotna. Kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti nasantuan nga espiri- tu, ket dakayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Umuna, ti nasantuan nga 1. Ania dagiti pagpapadaan dagiti nagkauna a Kristiano ken dagiti Saksi ni Jehova ita? 2, 3. Ania ti naisangsangayan maipapan iti libro nga Aramid? 4. Apay nga addaantayo iti naisangsangayan a singgalut kadagiti indibidual a kas kada apostol Pablo, Tabita, ken dadduma pay a nagkauna a matalek a saksi? 5. Sadino ti nangasabaan nga umuna dagiti nagkauna a pasurot ni Jesus? 218
"AGINGGA ITI KAADAYWAN A PASET TI DAGA" espiritu pinabilegna dagiti adalan nga agbalin a saksi "idiay Jerusalem." (Ara. 1:1-8:3) Maikadua, babaen ti panangiwanwan ti espiritu, nangipaayda iti panangsaksi "iti inte- ro a Judea ken Samaria." (Ara. 8:4-13:3) Kalpasanna, inrugida nga isaknap ti naim- bag a damag "agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Ara. 13:4-28:31. 6 Dagiti kapammatiam idi umuna a siglo ket awanan iti kompleto a Biblia nga usa- renda a mangasaba. Idi laeng 41 C.E. a nairingpas ti Ebanghelio ni Mateo. Ti daddu- ma kadagiti surat ni Pablo ket naaramid sakbay a nairingpas ti libro nga Aramid idi agarup 61 C.E. Ngem awanan dagiti nagkauna a Kristiano kadagiti personal a kopia ti kompleto a Nasantuan a Kasuratan ken awan ti nagduduma a publikasion a maba- linda nga ipaima kadagiti interesado. Sakbay a nagbalin dagiti Judio a Kristiano nga adalan ni Jesus, dimngegda iti pannakaibasa ti Hebreo a Kasuratan idiay sinagoga. (2 Cor. 3:14-16) Ngem uray isuda ket nasken nga agbalin a naanep nga estudiante, yantangay mabalin a mangkotarda kadagiti teksto a maikabesada. 7 Kaaduan kadatayo ita ti addaan iti personal a kopia ti Biblia ken adu a literatu- ra a naibatay iti Biblia. Mangar-aramidtayo kadagiti adalan babaen ti panangipaka- ammotayo iti naimbag a damag iti 240 a pagilian ken iti adu a lengguahe. Pinabileg ti Nasantuan nga Espiritu 8 Idi inted ni Jesus kadagiti adalanna ti annongen a mangipaay iti panangsaksi, kinunana kadakuada: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti na- santuan nga espiritu." Babaen ti panangiwanwan ti espiritu ti Dios, wenno aktibo a puersa, dagiti pasurot ni Jesus makapagserbida kas saksi iti intero a daga. Baba- en ti nasantuan nga espiritu, nangpaimbag da Pedro ken Pablo kadagiti masakit, nangparuarda kadagiti sairo, ken nangpagungarda pay ketdi kadagiti natay! Ngem adda napatpateg a panggep ti pannakabalin nga inawatda babaen ti nasantuan nga espiritu. Tinulonganna dagiti apostol ken dadduma pay nga adalan a mangiranud iti umiso a pannakaammo a mangiturong iti biag nga agnanayon. - Juan 17:3. 9 Iti aldaw ti Pentecostes 33 C.E., nakapagsao dagiti adalan ni Jesus "iti nagdudu- ma a lengguahe, kas iti impalubos ti espiritu nga ibagada." Gapuna, nakaipaayda iti panangsaksi maipapan "kadagiti nakaskasdaaw nga aramid ti Dios." (Ara. 2:1-4, 11) Iti kaaldawantayo, saantayo a simimilagro a makapagsao kadagiti nagduduma a lengguahe. Ngem babaen ti tulong ti espiritu ti Dios, ti matalek ken masirib nga adi- pen ket mangpatpataud kadagiti literatura a naibatay iti Biblia iti adu a lengguahe. Kas pagarigan, minilion a kopia Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo! ti binulan a mayim-imprenta, ken iti website-tayo a jw.org, adda met dagiti magun-odan a naiba- tay-Biblia a publikasion ken video iti nasurok a 1,000 a lengguahe. Makatulong amin dagitoy tapno maipakaammotayo dagiti "nakaskasdaaw nga aramid ti Dios" kadagiti tattao iti amin a nasion, tribu, ken pagsasao. - Apoc. 7:9. 10 Idi pay 1989 nga ipapaayan ti matalek nga adipen iti naisangsangayan nga 6, 7. Iti panangitungpaltayo iti ministeriotayo, ania ti adda kadatayo nga awan kadagiti kapammatiantayo idi umuna a siglo? 8, 9. (a) Ti nasantuan nga espiritu tinulonganna dagiti adalan ni Jesus a mangaramid iti ania? (b) Ania ti patpatauden ti matalek nga adipen babaen ti tulong ti espiritu ti Dios? 10. Sipud idi 1989, ania ti nairingpasen mainaig iti pannakaipatarus ti Biblia? 219
220 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS atension ti pannakaipatarus ti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan iti adu a lengguahe. Daytoy a Biblia ket naipatarusen iti nasurok a 200 a lenggua- he, ken minilion a kopia ti nayimprentan, ken adunto pay ti mayimprenta. Ti laeng Dios ken ti espirituna ti namagballigi iti daytoy. 11 Rinibu a Kristiano iti nasurok a 150 a pagilian ken dagdaga ti agbolboluntario nga agipatarus. Saan a nakaskasdaaw daytoy ta awanen ti sabali nga organisasion ditoy daga nga iturturong ti nasantuan nga espiritu a mangipaay iti naan-anay a panangsaksi iti intero a lubong maipapan ken Jehova a Dios, ti dinutokanna a Me- sianiko nga Ari, ken ti naipasdeken a nailangitan a Pagarian! - Ara. 28:23. 12 Idi kinasabaan ni Pablo dagiti Judio ken Gentil idiay Antioquia ti Pisidia, "nagba- lin a manamati ti amin nga addaan iti umiso a kababalin nga umawat iti agnanayon a biag." (Ara. 13:48) Iti panangingudo ni Lucas iti libro nga Aramid, 'ikaskasaba [ni Pablo] ti Pagarian ti Dios a situtured, nga awan ti makalapped.' (Ara. 28:31) Sadino ti pangaskasabaan ti apostol? Idiay Roma - ti kabesera ti kabilgan a turay iti lubong! Iti tulong ken panangiwanwan ti nasantuan nga espiritu, nangasaba dagiti nagkauna a pasurot ni Jesus babaen kadagiti diskurso ken dadduma pay a pamay-an. Panagtultuloy iti Laksid ti Ibubusor 13 Idi naidadanes dagiti nagkauna nga adalan ni Jesus, immararawda ken Jeho- va maipaay iti tured. Ania ti resultana? Napnoda iti nasantuan nga espiritu ken na- pabilegda a situtured a mangibaga iti sao ti Dios iti sabsabali. (Ara. 4:18-31) Masa- pul a dumawattayo met iti sirib ken pigsa tapno maitultuloytayo ti mangasaba iti laksid ti pannakaidadanes. (Sant. 1:2-8) Gapu ta bembendisionannatayo ti Dios ken tultulongannatayo ti espirituna, maitultuloytayo ti mangasaba. Ti nakaro nga ibu- busor wenno pannakaidadanes dina mapasardeng ti trabaho a panangasaba. No maidadanestayo, nasken nga agkararagtayo a dumawat iti nasantuan nga espiritu, sirib, ken tured tapno maipakaammotayo ti naimbag a damag. - Luc. 11:13. 14 Situtured a nangipaay ni Esteban iti panangsaksi sakbay a pinapatay dagiti ka- busorna. (Ara. 6:5; 7:54-60) Iti "nakaro a pannakaidadanes" a timmaud iti daydi a tiempo, naiwarawara iti intero a Judea ken Samaria ti amin nga adalan malaksid kadagiti apostol. Ngem saan a dayta ti nangpasardeng iti trabaho a panangasaba. Napan ni Felipe idiay Samaria tapno "ikasabana ti Kristo" ket nagsayaat dagiti re- sultana. (Ara. 8:1-8, 14, 15, 25) Kanayonanna, naikuna kadatayo: "Dagidiay naiwara- wara gapu iti rigat a timmaud idi napapatay ni Esteban napanda idiay Fenicia, Chi- pre, ken Antioquia, ngem dagiti laeng Judio ti nangibagaanda iti mensahe. Nupay kasta, adda sumagmamano kadakuada a lallaki a taga-Chipre ken Cirene a napan idiay Antioquia ket inrugida nga ibaga kadagiti tattao a Griego ti lengguaheda ti na- imbag a damag maipapan ken Apo Jesus." (Ara. 11:19, 20) Iti dayta a tiempo, naisak- nap ti mensahe maipapan iti Pagarian gapu iti pannakaidadanes. 11. Ania ti nagapuananen mainaig iti pannakaipatarus dagiti publikasion dagiti Saksi? 12. Kasano nga intungpal da Pablo ken ti dadduma pay a Kristiano ti trabaho a pananga- saba? 13. Apay a rumbeng nga agkararagtayo no maidaddadanestayo? 14, 15. (a) Ania ti resulta ti "rigat a timmaud idi napapatay ni Esteban"? (b) Iti kaaldawan- tayo, kasano a naammuan ti adu nga umili iti Siberia ti kinapudno?
"AGINGGA ITI KAADAYWAN A PASET TI DAGA" 15 Iti kaaldawantayo, adda umasping a kasasaad a napasamak iti dati a Soviet Union nangruna idi dekada 1950 ta rinibu a Saksi ti naidestiero idiay Siberia. Gapu ta naiwarawarada iti nagduduma a lugar, nagtultuloy a naisaknap ti naimbag a da- mag iti dayta a pagilian. Imposible koma a makapan ti adu a Saksi iti lugar a nala- bit 10,000 a kilometro ti kaadayona tapno ipakaammoda ti naimbag a damag gapu ta awan pagpleteda! Ngem ti gobierno a mismon ti nangipan kadakuada iti dayta a pagilian. Kinuna ti maysa a kabsat a lalaki: "Kas resultana, dagiti agtuturay a mis- mon ti timmulong kadagiti rinibu a napasnek a tattao idiay Siberia a mangammo iti kinapudno." Sibabaknang a Binendisionan ni Jehova 16 Awan duadua a binendisionan ni Jehova dagiti nagkauna a Kristiano. Ni Pablo ken dagiti dadduma a Kristiano nagimula ken nagsibugda "ngem ti Dios ti nangpad- padakkel iti dayta." (1 Cor. 3:5, 6) Dagiti salaysay iti libro nga Aramid paneknekan- na ti kasta nga irarang-ay gapu ta bembendisionan ni Jehova ti trabaho a pana- ngasaba. Kas pagarigan, "nagtultuloy a naisaknap ti sao ti Dios, ket immadu nga immadu ti bilang dagiti adalan idiay Jerusalem." (Ara. 6:7) Bayat ti panagsaknap ti trabaho a panangasaba, "naaddaan ti kongregasion iti intero a Judea, Galilea, ken Samaria iti panawen ti talna, ket napabilegda. Nagtultuloyda nga immadu gapu iti [napnuan panagraem a] panagbutengda ken Jehova ken iti panangliwliwa kada- kuada ti nasantuan nga espiritu." - Ara. 9:31. 17 Idiay Antioquia ti Siria, dagiti Judio ken Griego ti pagsasaoda a tattao agpada a nangngegda ti kinapudno manipud kadagiti natured a Saksi. "Maysa pay," kuna ti salaysay, "tultulongan ida ni Jehova, ket nakaad-adu ti namati ken nagbalin a pasu- rot ti Apo." (Ara. 11:21) Mainaig iti kanayonan a panagrang-ay iti dayta a siudad, kas- toy ti mabasatayo: "Nagtultuloy a rimmang-ay ken nagsaknap ti sao ni Jehova." (Ara. 12:24) Ket babaen ti naan-anay a panangasaba ni Pablo ken ti dadduma kadagiti Gentil, "iti naisangsangayan a pamay-an, nagtultuloy a rimmang-ay ken nagballigi ti sao ni Jehova." - Ara. 19:20. 18 Awan duadua a tultulongannatayo met ita ni Jehova. Dayta ti gapuna a naka- ad-adu ti agbalbalin a manamati ken agpabpabautisar kas simbolo ti dedikasionda iti Dios. Maysa pay, babaen laeng ti tulong ken pamendision ti Dios a maanduran- tayo ti nakaro nga ibubusor - nakaro a pannakaidadanes no dadduma - ket sibabal- ligi a maitungpaltayo ti ministeriotayo kas iti inaramid ni Pablo ken dagiti dadduma pay a nagkauna a Kristiano. (Ara. 14:19-21) Kanayon a tulongannatayo ni Jehova a Dios. "Ti agnanayon a takiagna" awanan sarday a saranayennatayo no masuottayo. (Deut. 33:27) Laglagipentayo met a ni Jehova dina pulos baybay-an dagiti adipenna maigapu iti naindaklan a naganna. - 1 Sam. 12:22; Sal. 94:14. 19 Kas panangyilustrar: Gapu ta intultuloy ni Kabsat Harald Abt ti nangasaba, isu ket imbalud dagiti Nazi iti kampo konsentrasion idiay Sachsenhausen kabayatan ti 16, 17. Kasano a paneknekan ti libro nga Aramid a bembendisionan ni Jehova ti trabaho a panangasaba? 18, 19. (a) Apay a maikuna a 'tultulongannatayo ni Jehova'? (b) Mangtedka iti pagarigan a mangipakita a sarsaranayen ni Jehova dagiti adipenna. 221
"...agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Aramid 1:8
"AGINGGA ITI KAADAYWAN A PASET TI DAGA" Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Idi Mayo 1942, napan ti Gestapo iti balay ni Elsa nga asawana, inyadayoda ti anakda a babai, sa inarestoda ni Elsa. Isu ket na- ibalud kadagiti nagduduma a kampo. "Kadagiti tawtawen a pannakaibaludko kada- giti kampo konsentrasion dagiti Aleman, adda naisangsangayan a nasursurok," kuna ni Elsa. "Nasursurok a ti espiritu ni Jehova mapabilegnaka iti kasta unay no maipasidongka iti nakaro a suot! Sakbay a naarestoak, adda nabasak a surat ti maysa a kabsat a babai a nagkuna nga iti sidong ti nakaro a suot, ti espiritu ni Je- hova ti tumulong kenka nga agtalinaed a kalmado. Kunak no nalabes ti imbagana. Ngem idi siakon a mismo ti makapasar iti suot, napaneknekak nga umiso gayam dayta. Talaga a kasta ti napasamak. Narigat nga ilawlawag no dimo pay napadasan." Itultuloymo ti Mangipaay iti Naan-anay a Panangsaksi! 20 Iti ngudo ti libro nga Aramid, mabasatayo a sireregta nga 'inkasaba ni Pablo ti Pagarian ti Dios.' (Ara. 28:31) Gapu ta adda iti balay a nakaibaludanna, isu ket saan a nawaya a mangasaba iti binalaybalay idiay Roma. Nupay kasta, intultuloyna a ki- nasabaan dagiti amin a simmarungkar kenkuana. Iti kaaldawantayo, ti dadduma kadagiti patpatgentayo a kakabsat ket saanen a makapanaw iti pagtaenganda, na- labit naidalitda pay ketdin, wenno agnanaedda kadagiti pasdek a pagaywanan ka- dagiti nataengan, masakit, wenno baldado. Kaskasdi, nabara latta ti ayatda iti Dios ken ti tarigagayda a mangasaba. Ikararagantay ida ken kiddawentayo iti nailangitan nga Amatayo a maaddaanda koma iti gundaway a mangikasaba iti maipapan ken- kuana ken kadagiti nakaskasdaaw a panggepna. 21 Adu kadatayo ti makabael a makiraman iti ministerio iti binalaybalay ken iti dadduma pay nga aspeto ti trabaho a panangaramid iti adalan. Gapuna, aramiden koma ti tunggal maysa kadatayo ti amin a kabaelanna a mangitungpal iti anno- ngenna kas manangibunannag iti Pagarian, a makiraman iti trabaho a panangasa- ba "agingga iti kaadaywan a paset ti daga." Sigaganat koma nga aramidentayo day- toy a trabaho gapu ta makitkitatayon "ti pagilasinan" ti kaadda ni Kristo. (Mat. 24: 3-14) Awan koma ti panawen a sayangentayo. Ita pay laeng ket 'adu ti aramidentayo iti trabaho ti Apo.' - 1 Cor. 15:58. 22 Bayat nga ur-urayentayo "ti iyaay ti naindaklan ken nakaam-amak nga aldaw ni Jehova," determinadotay koma nga agtultuloy a mangasaba a situtured ken sima- matalek. (Joel 2:31) Adu pay ti masarakantayo a kas kadagiti taga-Berea a 'sigaga- gar nga awatenda ti sao ti Dios.' (Ara. 17:10, 11) Sapay koma ngarud ta itultuloytayo ti mangasaba agingga nga arigna a mangngegtayo dagitoy a sasao: "Nasayaat ti ina- ramidmo, naimbag ken matalek nga adipen!" (Mat. 25:23) No sireregta a makipa- settayo iti trabaho a panagaramid kadagiti adalan iti kaaldawantayo ken agtali- naedtayo a matalek ken Jehova, sigurado nga awan patinggana ti ragsaktayo ta naaddaantayo iti pribilehio a mangipaay iti naan-anay a panangsaksi maipapan iti Pagarian ti Dios! 20. Ania ti inaramid ni Pablo bayat ti kaaddana iti balay a nakaibaludanna, ken kasano a maparegta iti daytoy ti dadduma a kakabsattayo? 21. Apay a rumbeng a mangasabatayo a sigaganat? 22. Ania ti determinado nga aramidentayo bayat nga ur-urayentayo ti aldaw ni Jehova? 223
I N D I S E D A G I T I L A D A W A N P A N I D A P A K A S A R A K A N Akkub Pablo, Tabita, Galion, Lucas, opisial iti templo agraman dagiti apostol, maysa a Saduceo, ken ni Pablo idi maitulod nga agpa-Cesarea, panangasaba iti moder- no a panawen babaen ti lugan ken ponograpo. 1 Ni Pablo a nakakawar, ken ni Lucas a nakalugan iti barko nga agpa-Roma. 2, 3 Da Kabsat J.E. Barr ken T. Jaracz, a miembro ti Bagi a Manarawidwid, iti abay ti mapa ti lubong. 94 Da Pablo ken Bernabe a nagkedked a mapagday- dayawan idiay Listra. Dagiti publiko a panagisakripisio ket gagangay a namaris, naariwawa, ken napno iti toktokar. 100 Ngato: Patpatibkeren da Silas ken Judas ti kongregasion idiay Antioquia ti Siria. (Ara. 15:30-32) Baba: Agpalpalawag ti manangaywan iti sirkito iti maysa a kongregasion idiay Uganda. 107 Ti kongregasion ti Jerusalem a nagtataripnong iti pribado a pagtaengan. 11 Ti panangted ni Jesus iti annongen kadagiti 11 a matalek nga apostol ken ti dadduma pay nga adalan iti bantay idiay Galilea. 124 Da Pablo ken Timoteo a nakalugan iti pang- komersio a barko dagiti Romano. Adda parola a makita iti adayo. 14 Iyuuli ni Jesus idiay langit. Kumitkita kenkuana dagiti apostol. 139 Da Pablo ken Silas liblibasanda ti nauyong a grupo dagiti manangriribuk. 20 Idi Pentecostes, makisarsarita dagiti adalan kadagiti bisita iti bukodda a lengguahe. 36 Dagiti apostol sitatakderda iti imatang ti agpupungtot a ni Caifas. Agur-uray dagiti opisial iti templo no ania ti imandar ti Sanhedrin. 155 Ni Galion ung-ungtanna dagiti nangidarum ken Pablo. Nakakawes iti naarian a puraw a toga nga addaan iti nalapad a balidbid a purpura, ken nakasuot iti sapatos a calcei. 158 Ni Demetrio kasarsaritana dagiti trabahador iti pagpandayan iti pirak idiay Efeso nga aglaklako kadagiti sinan-templo ni Artemis a naaramid iti pirak. 44 Baba: Kalpasan ti Gubat Sangalubongan II, inkeddeng ti maysa a korte iti East Germany a dagiti Saksi ni Jehova ket espia ti Amerika. - Neue Berliner Illustrierte, Oktubre 3, 1950. 46 Ni Esteban naidarum iti Sanhedrin. Adda iti kannigidna dagiti nabaknang a Saduceo ken adda iti kannawanna dagiti panatiko a Fariseo. 54 Impatay ni Pedro ti imana iti maysa a kabbaro nga adalan; ni Simon a nakaiggem iti supot ti kuarta. 171 Ni Pablo ken dagiti kakaduana aglugandan iti barko. Makita iti likudan ti Great Harbor Monument a nabangon idi umuna a siglo B.C.E. 180 Baba: Maysa nga agtutubo a Saksi a mangi- puspuslit kadagiti literatura a naibatay iti Biblia kabayatan ti pannakaiparit dagiti literatura idiay Canada idi dekada 1940. (Pannakaidemostrana.) 182 Pinatgan ni Pablo ti kiddaw dagiti panglaka- yen. Nakatugaw iti likudan da Lucas ken Timoteo, a kaduana a nangitulod kadagiti kontribusion. 75 Ni Pedro ken dagiti kakaduana a sumsumrek iti balay ni Cornelio. Adda espesial a kagay iti makannigid nga abaga ni Cornelio a mangipakita iti ranggona kas senturion. 83 Ni Pedro nga iturturong ti maysa nga anghel; ti Torre ni Antonia ti posible a nakaibaludanna. 190 Ti kaanakan ni Pablo kasarsaritana ni Claudio Lisias idiay Torre ni Antonia, ti posible a nakaibaludan ni Pablo. Makita iti adayo ti templo ni Herodes. 206 Ni Pablo idadaulona ti kararag agpaay kadagiti madandanagan a pasahero iti pangkomersio a barko. 84 Baba: Grupo dagiti manangriribuk iti asideg ti Montreal, Quebec, idi 1945. - Weekend Magazine, Hulio 1956. 222 Ti balud a ni Pablo a nakakawar iti soldado a Romano bayat a tantannawaganna ti maysa a paset ti siudad ti Roma. 91 Da Pablo ken Bernabe a napapanaw idiay Antioquia ti Pisidia. Adda iti likudan ti baro a kalasugan ti siudad, a mabalin a nabangon idi rugrugi ti umuna a siglo C.E. DAGITI TATTAO A NAITAMPOK 27 Dagiti Proselita 30 Pedro 33 Juan 34 Dagiti Papadi 41 Gamaliel 53 Felipe 57 Ti eunuko nga Etiope 62 Saulo 67 Tabita 70 Cornelio 79 Herodes Agripa I 86 Bernabe 112 Santiago 118 Marcos 121 Timoteo 128 Lucas 132 Lidia 137 Dagiti Cesar 144 Dagiti Epicureo ken Estoico 188 Dagiti Saduceo ken Fariseo 193 Felix 199 Porcio Festo 201 Herodes Agripa II