HPH: Programa ti Pinansial a Tulong (Charity) iti Pasiente Nagan ti Pagannurotan: Departamento: Programa ti Pinansial a Tulong (Charity) iti Pasiente Revenue Cycle Management Petsa a Panagpannuray: (Dagiti) Petsa a Pannakabalbaliw: 10/2012, 3/2013, 8/2015, 4/2016 02/2005 Pagannurotan ken Wagas a Masurot Sukatanna ti: Awan **Maisingsingasing iti mangbasbasa a kitaenna koma iti Central Policy Database ti kabaroan a bersion daytoy a dokumento ken saan laeng nga agtaltalek iti aniaman a naiprinta a bersion.** Pirma iti Pannaka-aprubar: Nagan: William V. Burke Will Burke Titulo: System Director, Revenue Cycle Management Pirma iti Pannaka-aprubar: Nagan: Steve Robertson Steve Robertson Titulo: Executive Vice President & CIO Pirma iti Pannaka-aprubar: Nagan: David Okabe David Okabe Titulo: Executive Vice President & Chief Financial Officer Inaprubaran ti KMCWC Board of Directors idi __________________ Inaprubaran ti PMMC Board of Directors idi __________________ Inaprubaran ti SCH Board of Directors idi __________________ Inaprubaran ti WMH Board of Directors idi __________________ Sakup: Daytoy a pagannurotan ket maipakat iti amin nga organisasion a kaddua dagiti entidad ti Hawai'i Pacific Health (HPH), agraman ti Kapi'olani Medical Center for Women and Children (KMCWC), Pali Momi Medical Center (PMMC), Straub Clinic and Hospital (SCH), Wilcox Memorial Hospital (WMH), Kapi'olani Medical Specialists (KMS), ken Kaua'i Medical Clinic (KMC) . Daytoy a pagannurotan ket saan a maipakat iti aniaman a mangipapaay serbisio a saan a kameng ti HPH a mabalin a mangagas wenno mangipaay kadagiti serbisio kadagiti pasiente iti lugar ti HPH. Ilista ti Apendise B daytoy a pagannurotan dagiti mangipapaay serbisio a saan a kameng ti HPH a mangipapaay kadagiti serbisio kadagiti lugar ti HPH. Panangipakdaar iti Pagannurotan: Pagannurotan ti Hawai'i Pacific Health, ken dagiti kakadduana nga organisasion, kas sungbat iti pilosopia ken misionna, ti mangipaay kadagiti serbisio para iti amin a tattao, aniaman ti tawenda, babai man wenno lalaki, aniaman ti puli, relihion, naggappuan, wenno kabaelanda nga agbayad. Ti panggep daytoy a pagannurotan ket isu ti mangaramid kadagiti nainkalintegan ken pada-pada a pagalagadan para iti panangpasayaat iti pinansial a tulong kadagiti pasiente nga agkurang wenno awanan iti pagbayad para kadagiti serbisio a pang-emerhensia wenno serbisio a kasapulanda iti pannakaagasda a maawat manipud kadagiti organisasion a kaddua ti Hawai'i Pacific Health. Kaipapanan: Kadagupan ti Matgedan (Gross Income): Amin a matgedan ti sangkabalayan manipud iti aniaman a paggappuan, agraman - ngem saan laeng nga - matgedan a saan a maikkatan iti buwis para iti gobierno pederal wenno estado. Awanan iti insurance: Dagitoy ket pasiente nga awanan iti insurance wenno tulong manipud iti maikatlo a partido a tumulong a mangbayad kadagiti pinansial nga obligasionda kadagiti mangipapaay iti pannaripato ti salun-at. Ilokano 1
Kurang ti insurance da: Dagitoy ket pasiente nga addaan iti insurance wenno tulong manipud iti maikatlo a partido a tumulong a mangbayad kadagiti medikal a serbisio, ngem masapul a mangiruarda manipud iti bukod a bulsada para kadagiti paggastoan a nalablabes ngem iti pinansial a kabaelanda a bayadan. Kasapulan iti Pannakaagas (Medically Necessary): Para iti panggep daytoy a pagannurotan, ti kaipapanan ti kasapulan iti pannakaagas (medical necessity) ket ited ti American Medical Association August, 2015): "Dagiti serbisio a kasapulan iti pannakaagas ket isu dagitay serbisio a pannakataripato ti salun-at nga ipaay ti maysa a nanakem a doktor iti pasiente tapno malapdan, ma-diagnose wenno maagasan ti sakit, dunor, nasakit wenno dagiti sintomasna iti wagas a: (a) maiyannurot kadagiti pagibatayan iti panagserbi iti benneg ti medisina nga aprubado ti sapasap; (b) maiyannatup iti klinika ti klase, mamin-ano a daras, pagpatinggaan, lugar, ken kapautna; ken (c) saan a kangrunaan a para iti pinansial a benepisio dagiti plano ti salun-at ken aggat-gatang wenno para iti pagnam-ayan ti pasiente, ti mangag-agas a doktor, wenno sabali pay a mangipapaay iti pannaripato ti salun-at." Emerhensia a Medikal a Pannakataripato: Pannakataripato wenno pannakaagas para kadagiti emerhensia a medikal a kondision segun iti kaipapanan nga inted ti Emergency Medical Treatment and Active Labor Act (EMTALA). Residente: Amin a tattao nga agindeg iti Estado, ken amin a dadduma pay a tattao agindeg man iti Estado wenno saan, nga agnanaed iti Estado. Ti "agnaed" iti Estado ket kayatna a sawen adda iti Estado para iti rason malaksid iti temporario wenno apagbiit a panggep. (Dagiti kaipapanan ket naggapu iti HRS-1). Para kadagiti panggep daytoy a pagannurotan, ti maysa a tao ket masapul a residente iti estado ti Hawai'i iti saan a nakurkurang ngem 30 nga aldaw tapno maibilang a maikari para iti pinansial a tulong. Gatad a Sapasap a Masingsingir wenno Amounts Generally Billed (AGB): Ti gatad a sapasap a masingsingir kadagiti pasiente nga addaan iti insurance para iti pannakataripato nga emerhensia wenno pannakataripato a kasapulan iti pannakaagas. Maipagarup a Pannakaikari wenno Presumptive Eligibility: Ti proseso a panangusar ti ospital kadagiti paggappuan ti datos iti ruar tapno ikeddeng ti kaikarian para iti pinansial a tulong. Pamilia: Segun iti kaipapanan nga inted ti U.S. Census Bureau, ti pamilia ket maysa a grupo ti dua wenno ad-adu pay a tattao (maysa kadakuada ti makinkukua wenno mangrenrenta iti balay) nga agkabaggian babaen iti dara, panagassawa, wenno panagadaptar ken agnanaed iti maymaysa a balay; amin a kakasta a tattao ket maibilang kas miembro ti maysa a pamilia. Awanan iti Insurance ken saan a maikari iti Coverage ti Salun-at (Medically Indigent): tattao a ti matgedan ti pamiliada ket nangatngato ngem ti 400% ti agdama a Pederal a Pagalagadan iti Kinakurapay (Federal Poverty Guidelilnes) para iti estado ti Hawai'i, a saan a makabayad iti parte wenno amin a medikal a bill da gapu ta dagiti medikal a bill da ket nangatngato ngem 15% ti napagtipon a matgedan ti pamilia ken dagiti sanikuada a nalaka a maisukat iti kuarta (liquid assets). Pagannurotan / Wagas a Masurot: I. Pagannurotan A. Dagiti Pagalagadan ti Programa 1. Pagannurotan ti HPH ti mangidiaya iti pinansial a tulong kadagiti pasiente nga awan ti insurance na wenno kurang ti insurance na, segun kadagiti kondision daytoy a pagannurotan. 2. Amin a tattao a mapan iti departamento ti emerhensia ti maysa a kaddua ti HPH tapno agpa-eksamen wenno agpaagas para iti medikal a kondision met maikkanto iti eksamen a medical screening ken pannakataripato para iti aniaman a medikal nga emerhensia a kondision kas maitunos kadagiti pagannurotan ti HPH EMTALA, uray aniaman ti kabaelanda nga agbayad. 3. Maited laeng ti pinansial a tulong para kadagiti serbisio a maikeddeng kas pannaripato a kasapulan iti pannakaagas ken kalpasan a maikeddeng a matun-oyan dagiti pasiente dagiti pinansial a pagibatayan. Idiaya ti HPH ti libre ken nadiskuentoan a pannaripato maibasar iti kadakkel ti pamilia ken iti matgedan. Ilokano 2
4. Ti charity care ket saan a maibilang kas alternatibo a wagas ti panagbayad ken mabalin a matulungan dagiti pasiente nga agbirok kadagiti dadduma pay a wagas ti panagbayad wenno pinansial a tulong sakbay a maaprubaranda para iti charity care. 5. Dagiti pasiente nga awan ti insurance na a mapapati nga addaan iti pinansial a kabaelan a gumatang iti insurance ti salun-at ket mabalin a maallukoyda a mangaramid iti kasta tapno masigurado ti panangalada iti pannakataripato ti salun-at ken intero a pagsayaatanda. B. Pannakaikari ti Pasiente 1. Dagiti aplikante a maikari para iti pinansial a tulong no ti matgedan ti pamilia ket katukad wenno nababbaba ngem ti 400% ti agdama a Pederal a Pagalagadan iti Kinakurapay wenno Federal Poverty Guidelines (FPG) para iti estado ti Hawai'i. 2. Dagiti aplikante nga addaan iti tukad ti matgedan ti pamilia a nangatngato ngem ti 400% ti FPG nga addaan kadagiti balanse a nasursurok ngem 15% ti nagtipon a matgedan ti pamilia ken sanikuada a nalaka a maisukat iti kuarta (liquid assets) ket maibilang kas medically indigent ken maikari para iti pinansial a tulong. Masapul nga ilanad dagiti pasiente ti amin a kita ti matgedan ken sanikua. 3. Maipakat daytoy a pagannurotan kadagiti residente iti estado ti Hawai'i. Dagiti saan a residente ket saan a mairaman (excluded) iti pannakaikari iti pinansial a tulong malaksid para iti emerhensia a pannakataripato. No kayat ti Hawai'i Pacific Health, mabalinna a laksiden daytoy nga exclusion apaman a marebisar dagiti impormasion ken situasion ti tunggal kaso. 4. Masapul a kumpletoen dagiti aplikante ti proseso ti panag-apply iti HPH, agraman dagiti aniaman a kasapulan nga addang tapno makaala ti pondo manipud iti maikatlo a partido. 5. Mabalin nga ikonsiderar ti HPH ti maipagarup a pannakaikari dagiti pasiente kadagiti dua a sumaganad nga addang: a. Kadagiti situasion nga awan ti umdas a dokumentasion tapno maikeddeng ti pannakaikari maibasar iti matgedan, mabalin nga usaren ti HPH dagiti dadduma a paggappuan ti impormasion tapno ikeddengna ti pannakaikari iti pinansial a tulong. Mairaman kadagiti situasion ti sumaganad: i. Awan ti pagnaedan ti pasiente ii. Maikari ti pasiente iti dadduma pay a programa a tulong ti gobierno ti estado, pederal, wenno lokal, kas koma iti food stamps, pangsuportar a pagbayad (subsidized) iti pagtaengan, welfare, wenno coverage iti Quest/Medicaid. iii. Maikari ti pasiente iti Pondo para kadagiti Biktima ti Krimen wenno pondo a tulong manipud iti Sexual Assault Treatment Center.Daytoy a tulong ket maibilang kas maminsan laeng a tulong, sakupenna ti aniaman a sungsungbatan ti pasiente kalpasan a mausar ti Pondo para kadagiti Biktima ti Krimen wenno programa ti tulong manipud iti SATC. iv. Ti pasiente ket pimmusay nga awan ti aniaman a sanikua (estate) na v. Ti pasiente ket nangidatag iti bankruptcy b. Mabalin nga agusar ti HPH kadagiti wagas a panaganalisar ti datos babaen kadagiti datos a mabalin nga alaen ti publiko ken datos manipud kadagiti mangipapaay ti datos iti ruar tapno bigbigen dagiti pasiente a maikari iti pinansial a tulong. Mabalin a mairaman kas datos manipud iti ruar dagiti credit score ken demograpiko a datos manipud kadagiti ahensia ti credit report, datos iti panagpailista iti programa a tulong iti publiko, ken dadduma pay a datos a maala manipud kadagiti ahensia a publiko. 6. Masapul a matun-oyan dagiti pasiente ti amin a pagibatayan ti pannakaikari tapno maibilang a maikari iti pinansial a tulong. C. Dagiti Gatad ti Diskuento 1. Para kadagiti tukad ti matgedan a 200% ti Pederal a Pagalagadan iti Kinakurapay wenno nababbaba pay para iti estado ti Hawai'i, makaawat dagiti maikari a pasiente iti 100% a diskuento (libre a pannaripato). 2. Para kadagiti tukad ti matgedan a nasursurok ngem 200% ken nababbaba wenno katukad ti 400% ti Pederal a Pagalagadan iti Kinakurapay, makaawat dagiti maikari a pasiente iti 85% a diskuento kadagiti agdama a balanse. Ilokano 3
3. Dagiti pasiente a maikari para iti pinansial a tulong ket saanto a maobligar nga agbayad iti ad-adu ngem dagiti gatad a sapasap a masingsingir (AGB) kadagiti tattao nga umaw-awat iti pannaripato kadagiti pasilidad ti Hawai'i Pacific Health, nga addaan iti insurance a mangsakop iti kasta a pannaripato. a. Us-usaren ti HPH ti wagas a "panagtalliaw" wenno "look back", kas nailadawan iti IRS 501(r) -5(b)(3) final rule tapno ikeddeng ti AGB. b. Ti gatad a sapasap a masingsingir kadagiti tattao nga addaan iti insurance ket maikeddeng kas porsiento a diskuento maibasar kadagiti diskuento a mapalpalubosan kadagiti plano ti Medicare a fee-for service ken Medicare Advantage, Medicaid ken plano a Medicaid Managed Care, ken amin a pribado a komersial nga insurer ti salun-at a nagbayad kadagiti claim kadagiti pasilidad ti ospital ti Hawai'i Pacific Health iti napalabas a tawen ti kalendario. Konkontaren ti HPH ti AGB para iti tunggal sakop a pasilidad, ken agus-usar iti maysa laeng ken para iti intero a sistema a porsiento ti AGB a saan a nasursurok ngem ti kababaan a gatad ti AGB iti dayta a pasilidad. Iraman ti Apendise C ti agdama a kontar ti AGB. c. Konkontaren ti HPH ti AGB a tinawen ken balbaliwanna dagiti porsiento iti pagannurotan ti diskuento no kasapulan tapno masigurado a dagiti porsiento iti pagannurotan ti diskuento iti pinansial a tulong iti pasiente ket nangatngato wenno katukad dagiti porsiento ti AGB. d. Siguradoento ti HPH a ti dagup a bayad manipud kadagiti pasiente a maikari para iti pinansial a tulong ket saan a nangatngato ngem iti AGB. Aniaman a deposito wenno umun-una a bayad manipud kadagiti kualipikado a pasiente ket saanto a nasursurok ngem iti AGB, ken aniaman a bayad a naawat a nasurok ngem iti AGB manipud kadagiti kualipikado a pasiente ket maisublinto. e. Mabalin nga ingato ti HPH dagiti naaprubaran a gatad ti diskuento tapno masigurado a dagiti gatad a masingsingir manipud kadagiti pasiente ket saan a nangatngato ngem iti AGB. 4. Dagiti pasiente a maikari para iti pinansial a tulong gapu iti kinakurapay medikal (medical indigence) ket makaawatto iti 85% a diskuento kadagiti agdama a balanse. D. Serbisio 1. Dagiti serbisio a sakup daytoy a pagannurotan ket pakairamanan ti emerhensia a pannakataripato ken dagiti serbisio a kasapulan iti pannakaagas. 2. Maibilang dagiti sumaganad kadagiti saan a mairaman (exclusion) iti pinansial a tulong: a. Aniaman a saan nga inkapilitan a serbisio (invasive man wenno saan nga invasive), agraman dagiti cosmetic plastic services a saan a kasapulan iti pannakaagas. (Naaramid dagiti espesial a presio para iti personal a panagbayad tapno masungbatan dagiti kasapulan dagiti pasiente a mangpili kadagiti saan nga inkapilitan (elective) a wagwagas, a saan a kasapulan iti pannakaagas ngem kayat ti pasiente. Dagitoy a presio ket saanto a maibilang kas tulong wenno charity.) b. Dagiti ag-agas ken supply a mailaklako iti babassit a kantidad (retail) ket saan a mairaman iti daytoy a programa. Amin a dadduma nga ag-agas ken supply a maipaay iti pasiente bayat ti panagpaagasna iti ospital ken/wenno klinika ket maikari para iti pinansial a tulong. c. Dagiti maim-imbestigaran wenno maeks-eksperimento a panagagas ken/wenno wagwagas ket mabalin a maibilang kas charity care no irekomendar ti mangag-agas a doktor a kas kadawyan a pannakataripato iti klinika. E. Proseso ti Panag-apply 1. Tapno ag-apply para iti pinansial a tulong, masapul a mangisubmitir dagiti pasiente babaen iti koreo iti kumpleto nga aplikasion agraman pangsuportar a dokumentasion iti address ti opisina ti HPH a naisurat iti aplikasion wenno personal nga isubmitir kadagiti departamento ti HPH Financial Services a masarakan kadagiti ospital ti HPH. Ti Pagannurotan iti Pinansial a Tulong, ti pakabuklan iti simple a lengguahe ken aplikasion para iti pinansial a tulong ket maala nga awan ti bayadna.
Iti (Kadagiti) sumaganad a website ti pasilidad ti HPH: Ilokano 4
Ilokano Mabalin nga ipatulod dagiti naisurat a kiddaw iti: wenno Hawai'i Pacific Health - Customer Service 888 South King St. Honolulu, HI 96813 Agkiddaw babaen iti telepono: 1(808) 522-4013 iti O'ahu, wenno (866)-266-3935 manipud kadagiti Kabangibang nga Isla Lunes-Biyernes iti nagbaetan ti 8:00 am ken 4:30 pm Maala pay dagiti kopia a naisurat iti papel kadagiti sumaganad a lugar: o Dagiti lugar ti admission o Emergency Room Straub Clinic and Hospital Admitting 888 S. King St. Honolulu HI 96813 Pali Momi Medical Center Financial Services Department 98-1079 Moanalua Road Aiea, HI 96701 Kapi'olani Medical Center for Women & Children Financial Services Ground Floor-Lobby 1319 Punahou Street Honolulu, HI 96826 Wilcox Memorial Hospital Financial Services 3-3420 Kuhio Highway Lihue HI 96766-1098 Kaua'i Medical Clinic Patient Services 3-3420 Kuhio Highway Suite B Lihue HI 96766-1098 2. Dagiti pasiente a nabigbig kas posible a maikari para iti Medicaid/Quest ket makiddawto nga ag-apply ken manamnama a makitinnulongda a nasayaat iti panangted iti amin a makidkiddaw nga impormasion. Maaramidto ti panangikeddeng iti pannakaikari iti pinansial a tulong kalpasan a maakseptar wenno saan a maakseptar iti Medicaid/Quest. 3. Masapul a kumpletoen ti pasiente wenno guarantor ti aplikasion, pirmaanna ken ikkanna ti petsa daytoy, ken isublina agraman timaysa wenno ad-adu pay kadagiti sumaganad a banbanag para iti dokumentasion: a. agdama a W-2, b. federal income tax return iti napalabas a tawen, agraman ti Schedule C no addaan iti bukod a pagsapulan, c. pammaneknek ti saan a pannaka-aprubar para iti tulong, d. pay stub iti naudi a tallo a bulan, wenno e. pakaammo manipud iti ahensia ti welfare a mangipakpakita iti coverage status Wenno 5
f. Palawag a mangibagbaga no apay nga awan dagiti nasao a dokumento iti ngato. g. Iti pannaka-review, no ikeddeng ti HPH a saan a kumpleto wenno kurang dagiti naited nga impormasion iti ngato tapno maidokumento ti matgedan, mabalin nga agkiddaw ti HPH iti nayon a dokumentasion agraman dagiti sumaganad i. Social security award letter ken 1099 forms ii. General excise tax forms iii. Surat maipanggep iti benepisio iti VA wenno pension iv. Surat maipanggep iti benepisio iti kinaawan trabaho wenno danyos-perwisyo iti mangmangged v. Dokumentasion ti matgedan manipud iti panagpaupa wenno real estate vi. Statements ti checking ken savings account vii. Dokumentasion ti alimony wenno sustento iti anak viii. Sursurat nga statement of support 4. Iti kanito nga aprubaran dagiti entidad iti uneg ti sistema ti HPH ti maysa a pasiente para iti pinansial a tulong, maipakatto met dagiti isu met la a pagibatayan (porsiento ti diskuento) iti aniaman a sabali a balanse ti pasiente a mabalin a rumbeng a bayadan ti pasiente kadagiti dadduma nga entidad ti HPH. 5. Maikeddengto dagiti kondisiones ti pannakaikari para iti pinansial a tulong iti innem a bulan manipud iti petsa ti serbisio a naisurat iti aplikasion. Kalpasan ti innem a bulan, maobligarto ti pasiente nga ag-apply manen para iti pinansial a tulong babaen iti proseso ti aplikasion a karaman ti dokumentasion a pammaneknek iti pannakaikari. F. Panangiwaragawag iti Kaadda ti Pinansial a Tulong 1. Iwaragawagto ti HPH ti kaadda ti Pinansial a Tulong kas paset ti aniaman a ganuat a panagkolekta 2. Aramidento ti HPH dagiti nainkalintegan nga addang tapno maikeddeng ti pannakaikari para iti pinansial a tulong iti babaen daytoy a pagannurotan sakbay panangaramid iti aniaman a Saan a Gagangay nga Aktibidades ti Panagkolekta wenno Extraordinary Collection Activities (ECA). Mairaman kas nainkalintegan nga addang ti sumaganad. a. Rebisarento ti System Director ti Revenue Cycle Management dagiti nainkalintegan nga addang. Maaramidto laeng dagiti ECA no adda immun-una a panangaprubar ti System Director kalpasan a makumpirma dagiti nainkalintegan nga addang. b. Mabalin laeng a mairugi dagiti ECA kalpasan ti 120 nga aldaw manipud naited ti umuna nga statement kalpasan pannaka-discharge ti pasiente. c. Iti saan a nakurkurang ngem 30 nga aldaw sakbay panangirugi ti aniaman nga ECA, aramidento ti HPH dagiti sumaganad nga addang: i. Ikkan ti pasiente iti nakasurat a pakaammo a mangiladladawan ti kaadda ti pinansial a tulong, ilistana dagiti posible nga ECA a mabalin a maaramid tapno maala ti bayad, ken mangted iti pawayway (deadline), a kalpasan daytoy a pawayway ket mairuginton dagiti ECA. Maitedto pay a nayon daytoy a pakaaammo ti pakabuklan ti pinansial a tulong a naisurat iti simple a lengguahe. ii. Padasen a berbal a pakaammoan ti pasiente maipanggep iti pagannurotan iti pinansial a tulong ken no kasano ti ag-apply iii. Iti kanito a maawat ti aplikasion para iti pinansial a tulong, isardengto ti HPH wenno dagiti naikkan pannakabalin a kakadduana iti negosio dagiti ECA bayat a maprosproseso ti aplikasion. 3. Kalpasan panangaramid kadagiti nainkalintegan nga addang tapno maikeddeng ti pannakaikari iti pinansial a tulong kas nailadawan iti ngato, mabalin nga irugi ti HPH wenno dagiti naikkan pannakabalin a kakadduana iti negosio dagiti ECA a panangipila iti Ilokano 6
Ilokano darum ken/wenno panangi-report ti saan a panagbayad kadagiti ahensia ti credit report tapno maala ti bayad ti pannakataripato 4. No ti maysa a pasiente ket addaan iti agdama a balanse manipud iti immun-una a naited a pannakataripato, mabalin nga agaramid ti HPH iti ECA a panangitantan, saan a panangaprubar wenno panangdawat iti bayad para iti agdama a balanse no laeng maaramid dagiti sumaganad nga addang. a. Ikkan ti HPH ti pasiente iti aplikasion para iti pinansial a tulong ken pakabuklan ti pagannurotan iti pinansial a tulong a naisurat iti simple a lengguahe. b. Mangted ti HPH iti naisurat a pakaammo a mangiladladawan iti kaadda ti pinansial a tulong ken mangted iti pawayway wenno deadline, a no malpas ti pawayway saanton a maakseptar ti aplikasion para iti immun-una a naited a pannakataripato. Daytoy a pawayway ket mabalin a 30 nga aldaw manipud iti petsa ti nakasurat a pakaammo wenno 240 nga aldaw kalpasan a nairuar ti umuna a bill kalpasan ti pannaka-discharge, aniaman ti maud-udi kadagitoy. c. Aramiden ti HPH ti nainkalintegan nga addang tapno berbal a pakaammoan ti pasiente maipanggep iti pagannurotan iti pinansial a tulong ken no kasano ti ag-apply d. Padarasen ti HPH ti panangprosesona kadagiti aniaman nga aplikasion a naawat para iti immun-una a naited a pannakataripato 7
III. Apendise A. Pagalagadan iti Kinakurapay 2016 PAGALAGADAN ITI KINAKURAPAY ITI HAWAI'I TATTAO ITI PAMILIA/SANGKABALAYAN PAGALAGADAN ITI KINAKURAPAY Para kadagiti pamilia/sangkabalayan nga addaan iti nasurok ngem 8 a tattao, inayon ti $4,780 para iti kada tao a surokna. 1 $13,670 2 18,430 3 23,190 4 27,950 5 32,710 6 37,470 7 42,230 8 47,010 (Office of the Assistant Secretary for Planning and Evaluation, 2016) C. Hawai'i Pacific Health Gatad a Sapasap a Masingsingir wenno Amounts Generally Billed (AGB) Pannakakontar para kadagiti Pasilidad ti Hawai'i Pacific Health Pasilidad Kapi'olani Medical Center for Women and Children Pali Momi Medical Center Straub Clinic and Hospital Wilcox Memorial Hospital Agpannuray 6/1/2016 6/1/2016 6/1/2016 6/1/2016 Gatad ti AGB 43% 31% 35% 34% Ilokano 8
B. Dagiti Mangipapaay Serbisio a Saan a Kameng ti HPH a Saan a Sakop ti Pagannurotan ti HPH iti Pinansial a Tulong Dagiti Mangipapaay Serbisio a Sakop ti Pagannurotan ti Hawai'i Pacific Health iti Pinansial a Tulong: Mangipapaay Serbisio ti Kaua'i Medical Clinic (KMC) Mangipapaay Serbisio ti Kapi'olani Medical Specialists (KMS) Mangipapaay Serbisio ti Straub Mangipapaay Serbisio ti Pali Momi Medical Center (PMMC) Mairaman kadagiti mangipapaay serbisio dagiti dodoktor ken dadduma pay a mabalin a mangipaay kadagiti serbisio a sabali ti pannakasingirna Siasino dagiti Dodoktor a saan a sakop ti Pagannurotanmi iti Pinansial a Tulong? Dagiti dodoktor nga agtrabtrabaho iti tunggal pasilidad a saan a sakop ti FAP ket nainaganan iti nakasigpit a Listaan ti Mangipapaay Serbisio, segun iti nagan ken pasilidad ti ospital a pagserserbianda. Dagiti sumaganad a listaan ket mapabpabaro tunggal tallo a bulan. No di mo makita ti maysa a doktor a nakalista ditoy ken kayatmo a paneknekan no dayta a tao ket agdama a sakop ti HPH FAP, tawagam koma ti Customer Service iti O'ahu (808) 522-4013, iti Kaua'i (808) 245-1119, wenno toll free iti (866) 266-3935. Ilokano 9


M E N S A H E T I U M U N A A P A N G U L U E N , H U L I O 2 0 1 4 Ni Presidente Henry B. Eyring Umuna a Mammagbaga iti Umuna a Panguluen Ti Kari ti Panangisubli kadagiti Puso Dimmakkel ni nanangko a ni Mildred Bennion Ey- ring iti kataltalonan a komunidad ti Granger, Utah, USA. Maysa kadagiti kakabsatna a lallaki, ni Roy, ti nangsurot iti negosio ti pamilia a panagtaraken ken panag- patanor kadagiti karnero. Kas maysa nga agtutubo binu- bosna ti adu a lawas nga adayo manipud iti pagtaengan. Iti panaglabas ti panawen nagbalin nga awan panagessemna a mapan iti Simbaan. Idi agangay immakar isuna iti Idaho, USA, nagasawa, ket naaddaan iti tallo nga annak. Pimmu- say isuna idi agtawen iti 34 idi agtawen iti 28 ti asawana ken babassit pay dagiti annakda. Nupay adda idiay Idaho ti bassit a pamilia ni Roy ken immakaren ni nanangko iti agarup 2,500 a milia (4,925 km) iti New Jersey, USA, masansan a nagsursurat kadakuada kadagiti surat ti pammateg ken pammaregta. Siaayat nga inawagan ti pamilia ti ulitegko ni nanangko iti "Ikit Mid." ninamnamana a mangimpluensia kadagiti annak dagiti ka- kabsatna a lallaki tapno agsubli ti pammatida iti amada, ni Lehi. Impakita dagiti annak a lallaki ni Mosiah ti isu met la nga ayat bayat ti panangikasabada iti ebanghelio kadagiti an- annabo ni Lehi. Nangipaay ti Apo kadagiti wagas a pakariknaantayo iti ayat kadagiti pamilia a makapagtultuloy iti agnanayon. Marikrikna dagiti agtutubo iti Simbaan a maisubli dagiti puspusoda kadagiti pamiliada. Agsuksukisokda iti nagna- gan dagiti miembro ti pamiliada nga awanan idi ti gunda- way nga umawat kadagiti ordinansa ti pannakaisalakan iti daytoy a biag. Ipanda dagita a nagnagan iti templo. No sumrekda kadagiti danum ti panagbuniag, addaanda iti gundaway a mangrikna iti ayat ti Apo ken dagiti miembro ti pamilia a yar- aramidanda kadagiti pangisaup [proxy] nga ordinansa. Napalabas dagiti tawen, maysa nga aldaw nakaawatak iti awag iti telepono manipud iti maysa kadagiti kakasinsinko. Naipadamag kaniak a natayen ti balo nga asawa ni Roy. Kinuna ti kasinsinko, "Kayat ni Ikit Mid a maammuam." Na- bayagen a pimmusay ni Ikit Mid, ngem marikna pay laeng ti pamilia ti ayatna ket indanonda nga imbaga kaniak. Nalagipko no kasano nga impatungpal ni nanangko ti akemna iti pamiliana kas iti akem dagiti propeta a Ne- phite kadagiti pamiliada babaen ti panagtalinaedda nga asideg kadagiti kabagyanda a kayatda a pangisangbayan iti ebanghelio ni Jesucristo. Insurat ni Nephi ti rekord a Malaglagipko pay laeng ti ayat iti timek ti kasinsinko nga immawag ket kinunana, "Natayen ni nanangtayo, ket kayat ni Ikit Mid a maammuam." Dakayo a mangar- aramid kadagiti ordinansa para ka- dagiti miembro ti pamilia ket tumultulongkayo a napnuan ayat, kas iti inaramid dagiti annak a lallaki ni Mosiah ken ni propeta Nephi. Kas kadakuada, mariknayonto ti rag- o para kadagiti umawat iti idatdatonyo. Manamnamayo pay ti mangrikna iti isu met la a dakkel a pannakapnek kas ken ni Ammon, a nagkuna maipapan iti panagserbina a kas misionario kadagiti miembro ti pamilia nga adda iti adayo. 1
"Ngarud, idaydayawtayo, wen, idaydayawtayo ti Apo; wen agragsaktayo, ta napnon ti rag- otayo; wen, dayawen- tayo ti Diostayo iti agnanayon. Adtoy, asino ti makaitangsit iti kasta unay iti Apo? Wen, asino ti makaibaga iti kasta unay iti naindaklan a bilegna, ken iti kaasina, ken ti naun- day a panagituredna para kadagiti annak ti tattao? Adtoy, kunak kadakayo, awan ti masaok uray no sangkabassit laeng iti mariknak" (Alma 26:16). mangsapul kadagiti kapuonanna babaen ti panang- scroll kadagiti panid ti microfilm iti family history center iti Mesa, Arizona, USA. Bayat ti panagabaymi iti tugaw ken panagsukisokmi para iti pamiliami, nangrugi a pinanunotko: "Adu kadin ti ammok maipapan ken ni lelangko a katugawko iti abayko?" Nasarakanmi ti adu a miembro ti pamilia, insaganami ti impormasion, ket napankami iti Templo ti Mesa Ari- Paneknekak a dagiti rikna ti ayat nga adda kada- kayo para kadagiti miembro ti pamiliayo - sadino man ti yanda - ket pannakaipatungpal ti kari nga umayto ni Elijah. Immayen. Maisubsublin ti puspuso dagiti annak kadagiti ammada, ken maisubsublin ti puspuso dagiti amma kadagiti annakda (kitaen iti Malakias 4:5-6; Joseph Smith - Pakasaritaan 1:38-39). No mariknayo ti tarigagay a mangsapul iti nagnagan dagiti kapuonanyo ket ipanyo dagita a nagnagan iti templo, mapadpadasanyon ti panna- kaipatungpal dayta a padto. zona tapno aramidenmi dagiti panagbuniag ken kum- pirmasion. Saan a nagbayag, inted kaniak ni lelangko ti naurnong a koleksion ti pakasaritaan ti pamiliana. Gapu ta adda sagsagabaenna a rheumatoid ar- thritis, nasakit unay ken ni lelangko no agmakinilia. Maragsakanak a mangtulong kenkuana iti kompyuter. Duakami a mangisurat kadagiti estoria manipud iti biagna para iti naespirituan a pagsayaatan ti pamiliami. Pagay- ayatko ti agbalin a paset ti biagna ken adu ti nasursurok maipapan ti pakasaritaan ti Simbaan bayat Maysa daytoy a parabur ti agbiag iti panawen no ti panangipatungpalmi kadagitoy a proyekto. maipatpatungpalen ti kari a maisubsublin dagiti puspuso. Narikna ni Mildred Bennion Eyring ti tarigagay iti pusona. Inayatna ti pamilia ti kabsatna a lalaki, ket tinulonganna ida. Nariknada ti puspusoda iti ayat ken ni Ikit Mid gapu ta ammoda nga inayatna ida. Agnanaed itan ti nagsurat iti Virginia, USA. ANNAK Ayat iti Pagtaengan PANANGISURO MANIPUD ITI DAYTOY A MENSAHE Mabalin a kayatyo nga ibasa dagiti padto maipapan iti espiritu ni Elijah kadagiti sarsarungkaranyo (kitaen iti Umis- isem ti langit No adda ayat 'ti taeng; Napnuan ayat ti lubong No adda ayat 'ti taeng. Malakias 4:5-6; Joseph Smith - Pakasaritaan 1:38-39). Paglilinnawagan dagiti wagas a pakairamananyo iti ("Love at Home," Hymns, no. 294) family history, agraman dagiti usaren a kas iti indexing, photography, ken blogging. No saan a pamiliar dagiti sarungkaranyo iti daytoy FamilySearch.org, mangted iti gundaway a mangipakita iti daytoy kadakuada. Kayat ti Nailangitan nga Ama nga ayatentayo dagiti pamiliatayo tapno makapagragsaktayo. No ad- adda nga agserbitayo kadagiti pamiliatayo, ad- adda nga aya- tentayonto ti Nailangitan nga Ama ken dagiti miembro ti pamiliatayo. AGTUTUBO Mangidrowing kadagiti sinanpuso iti maysa a papel Panangam- ammo ken ni Lelangko Ni Jewelene Carter ket gettengen dagitoy. Suratam kadagiti nararagsak a balikas wenno agdrowingka iti ladawan kadagitoy ket sililimed nga itedmo dagitoy kadagiti miembro ti pa- Para iti maysa a proyektok iti Young Women, nag- boluntarioak a mangtulong ken ni lelangko a miliam. Siputam no kasano a mangparagsakto daytoy kadakuada! © 2014 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/14. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/14. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, July 2014. Ilokano. 10867 864 2
M E N S A H E I T I V I S I T I N G T E A C H I N G , H U L I O 2 0 1 4 Ti Nadiosan a Mision ni Jesucristo: Mangibabaet Nainkararagan nga adalenyo daytoy a material ken kalikagumanyo nga ammuen no ania ti ibinglayyo. Kasano a ti pannakaawatyo iti biag ken mision ti Mangisalakan ket mangpapigsa iti pammatiyo Kenkuana ken mangparabur kadagiti ay- aywananyo babaen ti visiting teaching? Para iti ad- adu pay nga impormasion, mapan iti reliefsociety.lds.org. Pammati • Pamilia • Tulong Daytoy ket paset ti maysa a serye dagiti Mensahe iti Visiting Teaching a mangitampok kadagiti aspeto ti mision ti Mangisalakan. Ni Jesucristo ti Mangibabaet kadatayo iti Ama. The balikas a mangibabaet ket nagtaud iti Latin a kayatna a sawen ti "maysa a mangi- pakpakaasi para iti sabali." 1 Ipakpa- kaasinatayo ti Apo, nga us- usarenna ti pannakaawat, hustisia, ken kaasi. Iti pannakaammo iti daytoy ket mangpunno kadatayo iti ayat ken panagyaman para iti Pannubbotna. "Dumngegka ken ni [ Jesucristo] nga isu ti mangibabaet iti Ama, a mangipakpakaasi para kenka iti sangona - "Kunkunana: Ama, kitaem ti panagrigrigat ken ipapatayna a saan a nagbasol, iti nakaay- aywam unay; kitaem ti dara ti Anakmo a nagsa- yasay, ti dara nga intedmo tapno maidaydayawka; "Gapuna, Ama, ispalem dagitoy kabsatko a mamati iti naganko, tapno umasidegda kaniak ken ma- addaanda iti awan inggana a biag" (DkK 45:3-5). Maipapan ken ni Cristo kas Ma- ngibabaet kadatayo, kinuna ni Elder D. Todd Christofferson ti Korum dagiti Sangapulo- ket- dua nga Apos- tol: "Napateg unay kaniak, nga iti ania man a kanito ken iti ania man a kasasaad maasitgak babaen ti kara- rag ti trono ti grasia, tapno mangnge- gan koma ti Nailangitan nga Amak ti ararawko, tapno ipakaasi ti Mangi- babaetko ti dawatko, isu nga awan basolna, isu a naibuyat ti darana." 2 Manipud kadagiti Nasantuan a Kasuratan Mosiah 15:8-9; Moroni 7:28; Doktrina ken Katulagan 29:5; 110:4 Manipud iti Pakasaritaantayo Iti unos ti pakasaritaan ti Sim- baan ti Apo, sinuroten dagiti babbai a disipulo ni Jesucristo ti pagwa- danna. Napudno ken natured a mangibabaet ni Ester. Impatulodan ti kasinsinna a ni Mardokeo iti kopia ti paulog ti ari a nasken a madadael dagiti Judio, ket binilinna isuna nga agkiddaw iti sanguanan [ti ari] para iti ilina." Innayonna: "Ket asino ti makaammo a sika dika mayeg iti pagarian a maipaay iti kasta a tiempo a kas itoy?" (Ester 4:8, 14.) Iti baet ti peggad ti panagbalinna a mangibabaet para kadagiti taona, inyanamong ni Ester: "Sumre- kakto agingga iti ari, nga uray saan a mayalubog iti linteg: ken no mapukawak, mapukawak" (Ester 4:16). Sipapakumbaba a kinasarita ni Ester ti ari ket "nagpasag kadagiti saksakana, ket gimmawawa ken- kuana a binuyog dagiti lulua . . . a sinuratanna . . . a pangdadael ka- dagiti Judio." Innayonna, "Kasano ti pannakaibturko a mangkita ti pannakarba ti kabagiak?" (kitaen iti Ester 8:3, 5-6). Limmukneng ti puso ti ari, ket pinatganna ti kiddawna.3 DAGITI NAGADAWAN 1. Kitaen iti Russell M. Nelson, "Jesus Christ - Our Master and More" (Brigham Young University fireside, Peb. 2, 1992), 4; speeches.byu.edu. 2. D. Todd Christofferson, "I Know in Whom I Have Trusted," Ensign, Mayo 1993, 83. 3. Kitaen met iti Daughters in My Kingdom: The History and Work of Relief Society (2011), 180. Panunoten Daytoy Kasano a maparegtanatayo ti panangibabaet ni Jesucristo tapno mangngaasi ken mangpakawantayo kadagiti dadduma? © 2014 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/14. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/14. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Message, July 2014. Ilokano. 10867 864


C M Y CM MY CY CMY K [PB 2016] ILOCANO FLYER as of Mar 9.pdf 1 3/9/2016 3:25:39 PM Iti innem a nagsasaruno a tawen, naipasa ti Administrasion nga Aquino ti Badyet iti naituding a panawen. NASAYAAT A PANANGITURAY Tapno maipatungpal dagiti programa nga agbanag iti nasaysayaat a panagserbi ti gobierno ken dagiti makapnek a bungana para kadagiti umili. Panangparmek iti Korapsion: Tarigagayan ti Opisina Inkari ti Inkari ti COMELEC a ti Ombudsman a Sandiganbayan a natalna ken napudno makaresolba iti makakeddeng ti dagiti maangay nga 20,064 a reklamo 418 a kaso eleksion. SERBISIO A SOSIAL KEN PANANGKERRAS ITI KINAPANGLAW Pannakasaluad a Sosial Agtultuloy a mangted iti conditional cash transfer kadagiti nakurapay a pamilia a kasukat ti panangibaon dagitoy kadagiti annakda iti pagadalan ken panangsig- uradoda a nasalun-at nga agpada dagiti inna ken dagiti annakda. 1M Pamilia iti 2010 4.6 M Pamilia iti 2016 Basic nga Edukasion Suportaranna dagiti kasapulan ti K to 12 a programa ti edukasion babaen ti panangilatangna iti P436.46 billion a badyet ti Departamento ti Edukasion. Pannakabangon ti Panagawat iti 62,320 a Panaggatang kadagiti 43,000 a kuwarto ng manasiguro (mairaman 103.2 million a teksbuk pagadalan (23,000 ti ditoy ti 40,320 a ken learning materials agpaay iti senior mannursuro para iti (68.3 million para iti senior highschool) senior highschool) highschool) Unibersal a Saluad ti Salun-at (Universal Health Care) Tapno mangited iti health insurance iti 15.4 million a napanglaw a pamilia, mangbangon kadagiti dekalidad a pasilidad ti salun-at ken mangsuporta kadagiti preventive a programa ti salun-at.vv PANANGIBABA ITI RISGO TI KALAMIDAD Mangited iti Gobierno iti naan-anay a rekursos (resources) a mangtulong kadagiti komunidad a dinidigra ti kalamidad, ken mangsuporta kadagiti proactive a pamuspusan ti gobierno a naisadag iti panagsagana ken mitigasion (preparedness and mitigation) Naibatay dagiti target iti performance indicators dagiti ahensia UMNO A PANAGGASTO: Pamunganayan ti agtultuloy a panagdur-as Pinasingkedan manen ti Badyet iti 2016 ti pammati nga awan koma ti mabay- bay-an iti panagdur-as ti pagilian. Target ti nailatang a P3.002-trillion a badyet, a nganngani doble ti badyet iti 2010, a tumulong a mapabun-as ti ekonomia iti 7 aginggana iti 8 a porsiento tapno makerrasan ti kinapanglaw iti 18 aginggana iti 20 a porsiento, makaparnuay iti ad-adu a pagsapulan, ken makaisayangkat iti mapagraranudan (inclusive) a panagdur-as. Tapno maikkan amin, nangruna dagiti napanglaw, iti gundaway a makagun-od iti apagna kadagiti benepisio iti idudur-as ti ekonomia, pinundoan ngarud ti Nasional a Badyet iti 2016 dagiti sumaganad a napapateg a programa:* NAKIDKIDSER A PANAGDUR-AS KEN PANAGPARNUAY ITI TRABAHO 5.1% Umayon iti Panagdur-as (Pro-growth) nga Imprastraktura. Suportaran ti pananggasto 4.3% iti kaibatogan ti global benchmark a 5% ti GDP para iti imprastraktura - umuna iti las-ud ti 30 a tawen! 2.7% 2.7% 2.2% 1.8% 1.8% 2.0% 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Nasayaat unay para iti ekonomia daytoy panaggasto iti dakkel a kantidad para iti imprastraktura ta gandat daytoy nga ikonekta dagiti maud-udi a komunidad kadagiti sentro ti panagdur-as, ken dagiti tattao kadagiti oportunidad. Agrikultura Tapno suportaran dagiti programa a mangpangato ti apit a pagay - agbalin a 4.08 metrika tonelada iti kada ektaria, ken dadduma pay a programa. Mainayon pay, matulongan dagiti mannalon a mangi-ngato iti masapulanda iti 2 aginggana iti 4 a porsiento manipud iti P17,582 idi 2009. Turismo Tapno parugsuen ti potensial daytoy a sektor a mangparnuay iti 7.4 million a trabaho ken makategged iti P2.31 trillion iti turismo. Manufacturing Tapno mangipundo kadagiti potensial dagiti rinibu a babassit nga agipuonan (small enterprise) ken mangingato iti kontribusion ti sektor iti 24% ti GDP. NALINTEG KEN MATAGINAYON A KAPPIA Tapno suportaran ti panagdur-as ti Bangsamoro ken pasantaken ti kapasidad dagiti agipatpatungpal iti linteg tapno maipanamnama ti seguridad ken dagiti pwersa a mangsaluad iti nasional a soberenia. P388.4 million ti agpaay P12.8 billion P25 billion nga P2 billion para iti iti implementasion ti nga agpaay iti agpaay iti modenisasion annex normalization programa a modernisasion ti PNP PAMANA. ti AFP P38.9 billion a P18.9 billion kadaytoy maipaay iti National ti mapan iti Yolanda Disaster Risk Reduction Rehabilitation and and Management Fund Recovery Fund
C M Y CM MY CY CMY K [PB 2016] ILOCANO FLYER as of Mar 9.pdf 2 3/9/2016 3:25:40 PM Nadesinio ti 2016 a Badyet tapno maipanamnama nga adda tawiden ti sumarsaruno nga administrasion a proseso ti badyet a mangipaay iti direkta, madagdagus ken umanay a benepisio para kadagiti tao. PANAGGASTO A MAIBATAY ITI KABAELAN Tapno mapasayaat ti panagsingir iti buwis Maipangpangruna a maikkan babaen ti panangbalasa kadagiti Kannawidan ti Customs, panangpugipog kadagiti smuggler ken kadagiti saan nga agbaybayad iti buwis, ken panangreporma prioridad dagiti marigrigat a komunidad, kayatna a sawen nga ad-adu ti maited a pundo ken kadagiti sistema ti panagkolekta iti buwis. maiyannatup a programa a P2.7 trillion kasapulan dagiti 44 a kapanglawan ken kaaduan iti sumarungkar a P2.3 trillion didigra a probinsia ti pagilian. Koleksion iti buwis 2015 (Program) 2016 (Target) Tapno mapagtalinaed ti deficit ti pagilian iti 2% ti GDP ken makissayan ti panagutang ken ti pakarikutan iti pannakaserbisio dagiti agdama nga utang. PANANGIPUNDO KADAGITI UMNO A PRIORIDAD Nangato a Kasasaad ti Kinapanglaw Tapno maipamaysa ti puonan kadagiti napateg a serbisio a mangitag-ay kadagiti marigrigat manipud iti kinapanglaw, ken mangipaay itinawad- wadwad nga oportunidad para iti sapasap. Nangato ti Pasamaken ti Kinapanglaw Nangato ti Risgo ti Didigra Average % Bingay Ti Kada Sektor Iti Pakabuklan Ti Badyet* Nangato ti Pasamaken ti Kinapanglaw ken Risgo ti Didigra 23.2% 22.2% Nangato ti Kasasaad ti Kinapanglaw ken Risgo ti Didigra 33.8% 1986-1992 Corazon Aquino PANNANGTED ITI MARUKOD A RESULTA 25.5% Maipanamnama ti nadaras ken sigurado a pannakausar ti badyet babaen iti: 28.0% 21.4% 1993-1998 Fidel V. Ramos 24.2% 32.2% Panang-streamline Panangpapigsa iti kabaelan Pakisosyo iti local nga 19.9% iti proseso ti dagiti nadumaduma nga gobyerno ken pribado nga 1999-2000 Joseph Estrada panangibulos iti ahensia a mangala sektor ti napintas nga Badyet. (procure) ken mangipaay panagtungpal ti serbisyo. 22.9% kadagiti serbisio 28.6% 25.7% 2001-2010 Gloria Macapagal-Arroyo Tapno maikonekta ti budget iti performance ti ahensia babaen iti Performance-Informed Budgeting, ken tapno mabaelan dagiti umili a singiren dagiti ahensia iti panangipaay dagitoy 25.5% 35.4% Economic Services kadagiti target da babaen iti panangusar da kadagiti naiyatang 17.1% Social Services kadakuada a badyet 2011-2016 Benigno Aquino III Fiscal Statistics Handbook, Budget of Expenditures & Sources of Financing Debt Burden Maipatungpal ti karbengan dagiti umili babaen iti nawadwadi a pannakaammoda iti badyet. PANANGPABILEG KADAGITI UMILI Tapno maikkan dagiti umili iti bileg a mangilut kadagiti prioridad iti badyet babaen iti Bottom-up Budgeting (BUB) ken Budget Partner Agreements Open Budget Index (OBI) 2015: Addaanen ti Filipinas iti naan-ananay a budget Maibilinen kadagiti ahensia ti panangipa- kita da kadagiti report Dagiti proyekto ti BUB a transparency: maikaduapulo da iti badyet idiay mapundoan babaen iti ket maysa (21st) iti lubong ken sarili da nga website. Badyet iti 2016 umuna (1st) iti Southeast Asia. Note: Updated as of January 2016 Published by the Department of Budget and Management For more information on the 2016 People's Budget, you may get a copy of the 2016 People's Budget publication by sending an email to publicinfo@dbm.gov.ph.


Ania ti hepatitis B? Ti Hepatitis B ket maysa a virus a mangatakar iti dalem. No mabaybay-an, mabalin nga agpalia ti dalem ken agbalin a kanser. Mapattapatta a 296 a milion a tattao ti agbibiag nga addaan iti hepatitis B iti intero a lubong. Adu a tattao ti saan a makaammo a naimpektaranda gapu ta awan ti marikriknada wenno saanda nga aglanglanga a masakit. Ti Hepatitis B ket maiyakar manipud iti maysa a tao babaen ti pannakasagid iti dara wenno pluido ti bagi. Hepatitis B ken panagsikog No masikogka, rumbeng nga agpasarka iti eksamenasion ti dara para iti hepatitis B kas paset ti pannakaaywanmo kas masikog. Mabalin a maiyakarmo ti hepatitis B iti maladagam bayat ti panagpasngaymo no naimpektaranka. No masikogka ken addaanka iti hepatitis B, mabalin a mabakunaan ti maladagam apaman a maipasngay tapno maprebentaran a maakaran. Para iti kanayonan nga impormasion: Centers for Disease Control and Prevention (CDC, Sentro iti Pananglapped ken Panangprebentar kadagiti Sakit) HepB Moms (Ingles) doh.wa.gov/hepbhub DOH 420-406 May 2022 Ilocano Tapno agkiddaw iti daytoy a dokumento iti sabali a pormat, tumawag iti 1-800-525-0127. Dagiti tuleng wenno nakapuy ti panagdengngegna a kostumer, pangngaasiyo ta tumawagkayo iti 711 (Washington Relay) wenno ag-email iti civil.rights@doh.wa.gov. Reperensia: CDC, Protect Your Baby for Life Hepatitis B: No ania ti kasapulan a maammuam tapno maprotektaranka ken ti maladagam
Delikado kadi ti hepatitis B iti maladagak? No maakaran dagiti maladaga iti hepatitis B, mapan a 90% a maadda dayta kadakuada iti intero a panagbiagna, chronic nga impeksion. No mabaybay-an, mapan a 1 iti kada 4 nga ubbing nga addaan iti chronic hepatitis B ti maaddaan iti serioso a problema iti dalem kas iti pannakaperdi ti dalem, sakit ti dalem, wenno kanser ti dalem. Imbag laengen, ta ti hepatitis B infection ket mabalin a maliklikan babaen ti nakataltaged ken epektibo a bakuna. Protektaram ti maladagam ken liklikam ti hepatitis B Ti maladagam ket masapul a damo a mabakunaan iti kontra iti hepatitis B iti uneg ti 24 nga oras kalpasan a maipasngay. No positiboka iti hepatitis B, masapul a maikkan ti maladagam iti hepatitis B immune globulin (HBIG) iti uneg ti 12 nga oras kalpasan a maipasngay. Kasapulan ti maladagam ti amin a 3 a bakuna kontra iti hepatitis B ken HBIG a bakuna tapno maprotektaran manipud iti hepatitis B. Ipa-test ti maladagam apaman a 9-12 iti bulanen tapno mapatalgedam a protektado ti anakmo. Petsa nga agpaso Ti maladaga nga impasngay ti tao nga adaan iti hepatitis B ket rumbeng a maikkan iti Pannakaipasn- gay Dosis ti bakuna kontra iti hepatitis B ken hepatitis B immune globulin (HBIG) 1-2 a bulan Maikadua a dosis ti bakuna kontra iti hepatitis B 6 a bulan Maikatlo a dosis ti bakuna kontra iti hepatitis B 9-12 a bulan Ipa-test ti anakmo tapno mapatalgedam a protektado Adtoy ti dadduma a pamay-an tapno maprotektaram ti maladagam: Mabalinmo latta a pasusuen ti maladagam uray addaanka iti hepatitis B. Makisaritaka iti doktormo no dagiti mungay ti susom ket addaan kadagiti bettak ken agdara, adda dagiti pamay-an tapno matulonganka bayat nga agpaspasusoka.
Idulinmo dagiti rekordmo iti bakuna kontra iti hepatitis B ken itugotmo kada mapanka iti doktor.
Ipaeksamenmo dagiti kapamiliam ken pabakunaam ida iti bakuna kontra iti hepatitis B. No awananka iti hepatitis B Mabalinmo latta a protektaran ti bagim ken ti maladagam iti natalged ken epektibo a bakuna. Siguraduem a kompletuem daytoy a serye. Petsa nga agpaso Masapul a maikkan ti maladaga iti Pannakaipasn- gay Dosis iti bakuna kontra iti hepatitis B 1-2 a bulan Maikadua a dosis ti bakuna kontra iti hepatitis B 6 a bulan Maikatlo a dosis ti bakuna kontra iti hepatitis B Annadam ti bagim no addaanka iti hepatitis B Mabalin a kasapulam dagiti kanayonan a test tapno makitam no nasalun-at ti dalemmo ken no kasapulam ti panagpaagas. Dagiti panagagas, dagiti antiviral, ket mabalin a makatulong kadagiti tattao nga addaan iti hepatitis B. Nupay kasta, saan nga amin ket agkasapulan iti panagagas. Agdamag iti doktor sakbay nga agtomar iti aniaman a reseta, agas a di naireseta, supplement, wenno bitamina gapu ta posible a makadadael iti dalem ti dadduma nga agas. Mabalin met a pagsayaatam ti bakuna kontra iti hepatitis A. Agtultuloy a mapanka iti doktor kalpasan ti panagpasngaymo tapno mamonitor ti impeksionmo.


ILOKANO PANAGPLANO ITI NATALGED A KUARTO A PAGKAMANGAN S A F E R O O M G P L A N N I N Ania dagiti nasken nga ammuenyo: ◆◆ Ania ti Natalged a Kuarto a Isagana ti natalged a kuartoyo a pagkamangan: Pagkamangan? Maysa a kuarto iti uneg ti balay wenno pasdek a negosio a mabalin nga aramiden a pagkamangan no adda emerhensia iti panawen ti bagyo, wenno sabali pay a peligro. ◆◆ Kasapulak kadi nga Dagiti Lokasion ti Kasayaatan a Natalged a Kuarto a Pagkamangan ◆◆ Pilien ti kasayaatan a nauneg a lugar para iti natalged a kuarto kas koma ti banio nga awan ti tawana wenno nalawa a kloset wenno pagidulinan dagiti badbado ken dadduma pay a ramramit. Masapul a daytoy ket asideg iti sentro iti pasdek ken awan ti didingna iti ruar. ikonsiderar ti kaadda ti natalged a kuarto? Wen, kasapulam nga ikonsiderar ti kaadda ti natalged a kuarto a pagkamangan no addaka iti ruar ti lugar a pagbakuitan no adda bagyo/ tsunami wenno lugar a taginayon a malayus. Kuarto Banio Kuarto Kuarto ◆◆ No awan ti nauneg a lugar, pilien ti lugar kas koma ti banio nga addaan dagiti bassit a tawa wenno pasilio. Kadagiti pasdek nga addaan ti adu a tukad, ti lugar nga asideg ti agdan ket mabalinen nga usaren. Adu dagiti pagkamangan a lugar iti tiempo ti emerhensia iti Oahu, ngem mabalin a napudot ken natao dagitoy, a saan a komportable para kadagiti senior citizens ken dagiti addaan ti disabilidad wenno saan a makabael. Kasapulan pay nga itugot amin a kasapulanyo para iti emerhensia. Mabalin a makaparigat daytoy para kadagiti adu't miembrona a pamilia, ken dagiti pamilia nga addaan dagiti taraken nga ayup. Saan, dimo kasapulan nga ikonsiderar ti kaadda ti natalged a kuarto a pagkamangan no addaka iti ruar iti lugar a pagbakuitan iti panawen ti bagyo/tsunami, lugar a malayus, wenno ti balayyo ket naipatakder sakbay ti 1995. I-tsek dagiti mapa para iti lugar a pagbakuitan no adda tsunami iti lokal a direktorio ti telepono, wenno mapan iti ken isurat ti adres yo iti tsunami map viewer box. Ikonsiderarmo ti mapan iti nadutokan a pagkamangan a lugar no ibilin dagiti opisial iti lokal nga emerhensia. Kuarto Walk-in Closet Banio Nalawa a kloset wenno pagidulinan dagiti badbado ken dadduma pay a ramramit Banio Salas Garahe Kusina E M T R A P E NT O E M ERGENC Y G E M E N T
OAH U Department of Emergency Management City and County of Honolulu Kirk Caldwell, Mayor 650 South King Street Honolulu, HI 96813 (808) 723-8960 Fax (808) 524-3439 dem@honolulu.gov ◆◆ Ikkan iti naan-anay a proteksion iti nagbaetan ti natalged a kuarto a pagkamangan ken dagiti pagpeggadan iti ruar. ◆◆ Ti natalged a kuarto ket masapul nga addaan ti naan-anay a lugar para iti amin a miembro ti pamilia, taraken nga ayup, kasapulan iti emerhensia, ken ramramit para iti pagiddaan. ◆◆ Pasikenen ti natalged a kuartoyo a pagkamangan babaen iti panangikabil iti pasikkil kadagiti ridaw, diding ken bobeda. ◆◆ Ammuen ti ad-adu pay nga impormasion panggep dagiti natalged a kuarto a pagkamangan iti FEMA website: ◆◆ Usaren ti HNL.info tapno agtultuloy a mapakaammuan maipapan iti emerhensia, dagiti kasasaad ti panawen, dagiti damag maipapan ti trapiko, ken dadduma pay babaen ti SMS wenno Email.
AgpLANo kEN AgSAgANA Ita Para ItI Sumaruno a KalamIdad pLAN AND pREpARE NoWFoR THE NEXT DISASTER Isaganayo ti 14-Day Disaster Supply Kit (kabassitan a kasapulan ti tunggal tao iti uneg ti 14 nga aldaw) ILokANo 55 Danum Maysa galon a danum tunggal tao iti inaldaw para inumen ken para sanitasion. 55 Taraon Saan a maperdi a makan a saan a kasapulan a lutuen. Dagiti survival wenno agpaut a taraon kas iti peanut butter, protein shakes, dried fruits wenno naibilag a prutas, & nuts kas mani ken dadduma pay. gatas a pormula para iti beybi & taraon para kadagiti espesial a kasapulan. 55 Dagiti Ramramit Para iti Pannangan Dagiti plato, ramramit para iti pannangan ken abrelata a de mano. Adalen Ammuenyo dagiti kalamidad a makaapekto kaniayo ken iti pamiliayo. Agplano Mangaramid ken sanayen ti pamilia iti plano maipapan iti kalamidad. Mangituding iti maikadua a pagsasarakan a lugar ken ti maysa a kontaken a tao a taga-sabali nga isla. 55 Sanitasion Nadadam-eg a towelette wenno babassit a tual-tualia, nalalagda a bag a pagibellengan dagiti basura nga adda pangitalianna, hand sanitizer, toilet paper, baking soda/kitty litter a mangsagepsep iti angot, ken dagiti guantes para iti personal a sanitasion. 55 Dagiti Rimienta Liabe wenno plais a mangpasardeng kadagiti utilities kas iti kuryente ken danum, rimienta a kangrunaan, duct tape. 55 Importante a dokumento ken kuarta Itugot dagiti napapateg a papeles iti saan a mabababasa wenno waterproof a pagikabilan. 55 Radio De-bateria wenno de-posipos a radio nga addaan ti alerto ti panawen manipud NoAA. 55 Flashlight nga addaan iti ekstra a bateria 55 Cell phone ken solar charger. 55 Sultip Importante iti panangawag iti tulong. Ti uni iti sultip ket ad-adayo ti madanonna ngem iti boses ti tao ken saan unay a makabannog. 55 Abbong iti Agong ken Ngiwat Kontra iti Tapok Makatulong tapno malapdan ti pannakalang-ab ti nakontaminado nga angin. Panagplano ti Indibidwal, Pamilia ken Negosyo para iti Kalamidad Ti panagplano para iti kalamidad ket responsibilidad iti amin. Adalen a naimbag daytoy nga impormasion ken pagtutungtungan a nasayaat ita ken planuen dagiti istratehia iti panagsagana a mairaman dagiti pamilia, gagayyem, kaarruba ken kakadua iti trabaho. E M T R A P E NT O E M ERGENC Y G E M E N T
OAH U Department of Emergency Management City and County of Honolulu Kirk Caldwell, Mayor 650 South king Street Honolulu, HI 96813 (808) 723-8960 Fax (808) 524-3439 dem@honolulu.gov 55 Dagiti Mapa Dagiti mapa iti lokal a lugar 55 Medikal Dagiti naireseta nga agas, antipara/contact lenses, dagiti ramramit a pangmedikal, ken maysa a first aid kit. 55 Taraken nga Ayup Taraon ken ekstra a danum para kadagiti tarakenyo nga ayup. 55 Kinamanagdalus produkto nga ar-aramaten dagiti babbai, personal a ramramit, dagiti lampin/ pasador, suplay para iti di-makontrol a panagisbo ken panagibleng. 55 Dagiti Retrato Mangitugot ti retratom, retrato ti pamiliam & gagayyemmo tapno makatulong iti panangbirok ti tunggal maysa no mapagsisinakayo. 55 HNL.info Usaren ti HNL.info tapno agtultuloy a mapakaammuan maipapan iti emerhensia, dagiti kasasaad ti panawen, dagiti damag maipapan ti trapiko, ken dadduma pay babaen ti SMS wenno Email.