Pakagupgopan ti Panangisuro a Kas ken ni Cristo Agpokus ken ni Jesucristo Isuro ti maipapan ken ni Jesucristo Ania Man ti Isursurom Tulongan dagiti Agad-adal nga Umasideg ken ni Jesucristo Mangyunay-unay iti Pagwadan ni Jesucristo Tulongam dagiti Agad-adal a Mangbigbig iti Ayat, Bileg, ken Asi ti Apo iti Biagda Isuro maipapan kadagiti Pangawag, Akem, ken Kababalin ni Jesucristo Tulongan dagiti Agad-adal a Mangpapigsa iti Pammatida iti Nailangitan nga Ama ken ni Jesucristo Sapulen dagiti Simbolo a Mangpaneknek ken ni Jesucristo Tulongan dagiti Agad-adal a Siraranta nga Agpasnek nga Agbalin nga Ad-adda a Kas ken ni Jesucristo Dagiti Pagbatayan iti Panangisuro a Kas ken ni Cristo Ayatem dagiti Sursuruam Mangisuro babaen ti Espiritu Isuro ti Doktrina Mangyawis iti Napasnek a Panagsursuro Kitaem dagiti agad-adal iti wagas a panangkita ti Dios kadakuada. Isaganam ti bagim a naespirituan. Sursuruem ti doktrina ni Jesucristo para iti bagim. Tulongan dagiti agad-adal nga umawat iti pangrebbengan para iti panagsursuroda. Kaam-ammom ida - maawatam dagiti kasasaad, kasapulan, ken pagpigsaanda. Kanayon a nakasagana a sumungbat kadagiti naespirituan a pannignay maipapan iti kasapulan dagiti agad-adal. Mangisuro manipd kadagiti nasantuan a kasuratan ken balikas dagiti propeta iti ud-udina nga aldaw. Allukoyen dagiti agad-adal a mangam-ammo iti Mangisalakan babaen iti panagadal iti ebanghelio iti inaldaw. Ikararagam ida babaen ti naganda. Mangparnuay kadagiti disso ken gundaway a pakaisuruan dagiti agad-adal babaen ti Espiritu Santo. Tulongam dagiti agad-adal a mangsapul, mangbigbig, ken makaawat kadagiti kinapudno iti nasantuan a kasuratan. Awisen dagiti agad-adal nga agsagana nga agsursuro. Mangparnuay iti natalged nga aglawlaw a pakadayawan ti amin ken pakaammuan a maik-ikkan pateg dagiti kontribusionda. Tulongam dagiti agad-adal nga agsapul, mangbigbig, ken agtignay iti bukod a paltiing. Agpokus kadagiti kinapudno a mangiturong iti kumbersion ken mangbukel iti pammati ken ni Jesucristo. Allukoyen dagiti agad-adal a mangibinglay kadagiti kinapudno a masursuroda. Agsapul kadagiti maitutop a wagas a pakaipeksaan ti ayatmo. Masansan nga iburay ti pammaneknek, ken allukoyen dagiti agad-adal a mangibinglay kadagiti rikna, padas, ken pammaneknekda. Tulongam dagiti agad-adal a mangsapul iti bukod a pakainaigan iti doktrina ni Jesucristo. Awisen dagiti agad-adal nga agbiag iti no ania ti masursuroda.


DAGITI KASAYAATAN A MAARAMID ITI PANANGIMATON PANAMAGTALINAED ITI KINAPINTAS DAGITI BUYA WENNO LANDSCAPE Dagiti aramid iti pannakapagtalinaed ti kinapintas dagiti buya (landscape) a kas iti panangarbas kadagiti ruot, panangpukis kadagiti kayo, panangpaad kadagiti sobra a sanga, ken panangakup kadagiti bulong ket mabalin a rugitanna ti danum manipud iti tudo gapu kadagiti nagarbasan iti ruot, sanga dagiti kayo, bulbulong, rugit, ken abuno. Iti panagayus ti danum manipud iti tudo, mabalin nga ikuyogna dagitoy a basura nga ipan kadagiti kanal ken tubo ti danum (drainage system) ti Siudad, sa agturong dagitoy kadagiti waig ken iti baybay. Dagitoy a rugit wenno pollutants manipud kadagiti aramid iti pannakapapintas dagiti buya ket mabalin a dakes ti ibungana iti aglawlaw wenno iti nakaparsuaan. Bayat nga agruprupsa dagiti paset dagiti mula, agar-aramatda iti oksiheno manipud iti danum a kasapulan unay dagiti agbibiag iti danum. Dagiti rugit a maaw-awagan pay iti lan-ak (sediment) ket mabalin pay a serraanda ti asang dagiti ikan, palibegenda ti danum, lapdanda ti lawag ti init a mangsarut iti danum a kasapulan pay dagiti agbibiag iti danum, ken rugitanda pay dagiti korales. Ti sobra a ganagan a maparnuay manipud kadagiti nagrupsa a mulmula ken manipud kadagiti abuno ket mabalin a mangpataud iti adu a lumot (algae), a mabalin a manglapped iti lawag ti init a sumrek iti danum a makaigapu iti ibabassit ti oksiheno iti danum. Saan laeng a dayta, dagiti sobsobra wenno dagiti naibasura a mulmula ken lan-ak ket mabalin a makaserra kadagiti kanal a mangibunga met iti panaglayus. Dagiti Kasayaatan a Maaramid iti Panangimaton wenno Best Management Practices (BMPs) ket isu dagitay simple ken nasamay a wagas a nasken a maipakat tapno malapdan ti pannakarugit ti danum manipud iti tudo. Ti pannakaipakat ti pannakaimaton (BMPs) iti danum manipud iti tudo ket nasken unay nga addang iti pannakasalaknib ti kadandanuman ti Hawaii agingga iti sibibiagtayo. SARUNGKARAN TI WEBSITE a WENNO AWAGAN TI OPISINA MAIPANGGEP ITI AGLAWLAW (ENVIRONMENTAL CONCERN LINE) 768-3300 Ti Linteg: Ti Linteg Maipanggep iti Nadalus a Danum nga Ipakpakat ti Gobierno Pederal (Federal Clean Water Act) ket intedna iti Ahensia a Mangsalsalaknib iti Aglawlaw (Environmental Protection Agency wenno EPA) ti bileg a mangipatungpal kadagiti programa a ti panggepda ket lapdanda ti polusion. Suportaran met dagiti lokal a linteg ken ordinansa ti panangipatungpal ti EPA kadagiti pagannurotan. Ti Ordinansa: Dagiti napabaro nga Ordinansa ti Honolulu. Maibatay iti Seksion 14-12-23(a) Panaglabsing iti Pannakapagtalinaed ti Kalidad ti Aglawlaw (Environmental Quality Control-Violation). "Maysa a panaglabsing iti linteg ti aramid ti asino man a tao a panagibelleng wenno pakaigapuan ti pannakaibelleng ti ania man a makapataud iti polusion iti ania man a pasilidad a pagayusan dagiti danum wenno drainaige a mangibunga iti parikut iti polusion kadagiti kadandanuman ti estado, wenno mangibunga iti pannakalabsing ti ania man a probision ti permit manipud iti City NPDES [National Pollutant Discharge Elimination System] a mainaig iti intuding ti Estado ti Hawaii a kalidad ti danum." Mailabsing iti linteg ti panagibelleng iti ania man a banag a mangibunga iti polusion kadagiti pagayusan ti danum manipud iti tudo (storm drainage system). Dagiti aglabsing ket mamulta agingga iti $25,000 iti tunggal panaglabsing, iti tunggal aldaw. DAGITI KASAYAATAN A MAARAMID ITI PANANGIMATON ITI DANUM MANIPUD ITI TUDO P A N A N G P A T A L I N A E D I T I K I N A P I N T A S D A G I T I B U Y A W E N N O L A N D S C A P E PANANGPUKIS ITI KAYO • PANANGARBAS ITI RUOT PANANGGANAGAN ITI YARD WENNO PARAANGAN Siudad ken County ti Honolulu Departmento ti Panagserbi a Mainaig iti Aglawlaw 4/2013 ILOCANO PANANGIMATON ITI DANUM MANIPUD ITI TUDO PANANGSALAKNIB KADAGITI KADANDANUMANTAYO Ti agtinnag a tudo kadagiti nadumaduma a lugar iti siudad, aglayas kadagiti kalsada ket agturongda kadagiti pagayusan ti danum ken pagurnongan iti danum wenno catch basin. Kalpasanna, agturong dagitoy kadagiti tubo ken dadduma pay a pagayusan ti danum nga agturong met kadagiti waig ken iti baybay. Dagiti lan-ak, dagiti paset dagiti mula, dagiti basura, dagiti likido a maar-aramat kadagiti lugan, ken dadduma pay a material ket mabalin a yayus ti danum manipud iti tudo ken agbalin a pakaigapuan ti pannakarugit dagiti kadandanumantayo. Dagiti waig ken baybay ti pagnaedan dagiti ikan, mula ken dadduma pay nga agbibiag iti danum ket dagitoy a lugar maar-aramat a pagpasiaran iti komunidad ti Oahu; mangmangted met dagitoy iti oportunidad para kadagiti nadumaduma nga aktibidad a kas iti panagkalap, panaglangoy, surfing, panagbatok, ken panagbilog. Ti pannakapagtalinaed ti kinadalus ti danum manipud iti tudo ket para iti pagsayaatan ti amin. Ti impormasion a nailanad iti daytoy a pagbasaan ket agpaay a tarabay no kasano a masalakniban dagiti waig ken baybaytayo babaen ti pannakalapped ti polusion wenno pannakarugit ti danum manipud iti tudo.
DAGITI RUMBENG A MAARAMID • Ditay koma bay-an a ti daga, dagiti paset dagiti mula, wenno dagiti natinnag a bunga dagiti kayo ket makaruar manipud iti inaladanyo babaen ti umno a panangkaykay ken umno a pannakaibelleng dagitoy. Lapdan ti erosion wenno pannakayanud ti daga babaen ti panagmula kadagitoy a daga ken pannakapatibker dagiti daga a mabalin nga agreggaay no agtudo. Alep-epan ken mulaan a dagus dagiti lugar nga awan mulana. Liklikan a sukayen ti daga sa kalpasanna ket baybay-an ta mabalin a pakaigapuan daytoy ti pannakayanudna. Agmula kadagiti gagangay ken narabanga a mula iti igid dagiti pagnaan ti danum tapno adda mangsagat ken mangpaginad iti pannakayayus dagiti banag nga inyanud ti danum. No agmulatayo wenno mulaantayo dagiti daga nga adda idin mulana, no mabalin, agmula kadagiti nakairuaman a mula wenno mula nga agkasapulan iti bassit a sibug. Salakniban dagiti bunton dagiti materiales babaen ti panangules kadagitoy iti trapal wenno plastik kontra iti angin ken tudo. Saan nga ipuesto dagiti materiales iti asideg dagiti pagnaan ti danum ken pagayusan ti danum manipud iti tudo. Agarbas kadagiti ruot, agpukis kadagiti kayo, ken dadduma pay nga aktibidad iti panag-landscape no kasta a napintas ti panawen ken saan a naangin. No mabalin, agipan kadagiti grass pavers, ladrilio, graba, ken dadduma pay a mabalin a mangpadaras iti pannakaagsep ti danum manipud iti tudo, saan a kas iti daga a naaplagan iti kongkreto wenno aspalto a mabalin a pakaigapuan ti panagayus ti danum manipud iti tudo. Planuen ti panangpapintas iti buya (landscaping) babaen ti panangpanunot iti epekto dagiti dadakkel a kayo kadagiti pagnaan ti danum (kas koma kadagiti agbungbunga a kayo a mangsaruag kadagiti waig a mangpataud kadagiti agrupsa a banag). IRIGASION WENNO PANAGSIBUG • Saan a sobraan ti panangsibug iti minulaan nga inaladan (lawn) wenno hardin. Agaramat kadagiti wagas a pakasalimetmetan iti danum a kas iti soaker hoses, micro- sprinklers, ken pagorasan (timers). Idisenio dagiti pagsibug wenno sistema ti irigasion tapno maibagay iti danum a kasapulan ti buya a mapappapintas. Pagtitiponen dagiti mula nga agpapada iti kasapulan a danum tapno maliklikan ti sobra ken masayang laeng a danum ken tapno mapadaras ti panangagsep ti daga iti danum. Nasken a masansan a kitaen ti sistema ti irigasion tapno masigurado a ti husto a kaadu ti danum ti maisibsibug ken husto ti panagandarna. DAGITI ABUNO KEN PESTISIDIO • Ipakat ti integrated pest management, a ditoy, itipon dagiti wagas a di unay panagaramat iti pestisidio kadagiti dadduma pay a wagas ti pananangparmek kadagiti insekto tapno maksayan ti gastos ken peggad iti salun-at ken iti aglawlaw. Para iti nayon nga impormasion, kitaen ti fact sheet wenno listaan dagiti rumbeng a maammuam nga ipapaay ti EPA iti ken ti artikulo manipud iti University of Hawaii sa ctahr. Suroten dagiti pagannurotan a nailanad iti pakete ti kemikal tapno maliklikan ti sobra a panagaramat itoy. Ipigket ti etiketa iti baro a nakayalisonan ti kemikal no ti kemikal ket inikkat iti dati a pagyananna. Idulin dagiti abuno, pestisidio, ken dadduma pay a makasabidong a kemikal a maar-aramat iti panag-landscape kadagiti marikpan ken di serken ti danum a pagidulinan ken ipan dagitoy iti natalged a lugar. Liklikan a maiwara dagiti abuno kadagiti lugar a di makaagsep iti danum a kas kadagiti lugar a sementado. Agaramat kadagiti abuno a saan a napardas a matunaw wenno dagitay in-inut a maaramat dagiti mula (slow-release fertilizers) tapno saan a masansan ti panagaramat a kas kadagiti gagangay nga abuno. Saan nga ugasan dagiti naibelleng nga abuno iti kalsada wenno kadagiti lugar a di makaagsep iti danum a kas kadagiti sementado ta ti danum a pinagugas, nalaka a sumrek kadagiti pagayusan ti danum manipud iti tudo. No mabalin, agaramat kadagiti natural nga abuno, kas iti abuno manipud kadagiti nagrupsa a banag (compost), rugit dagiti ayup, wenno vermicast. Saan nga agabuno wenno agipakat iti pestisidio no agtudtudo. • Ibelleng iti umno a pakaibellengan dagiti sobra nga abuno ken pestisidio. Saan nga ibuyat dagiti pestisidio, langis, wenno dagiti produkto a maar-aramat iti pannakamantiner dagiti lawn iti kalsada wenno kadagiti pagayusan dagiti danum manipud iti tudo. Para iti nayon nga impormasion, tapno mayiskediul ti ibibisitam, wenno tapno makaalaka iti impormasion maipanggep kadagiti disposal companies wenno kadagiti kompania a makaammo iti umno a pannakaibelleng dagiti kakastoy a basura, umawag iti 768-3201. BASURA NGA AGGAPU ITI YARD • Saan nga agaramat iti danum a pagdalus no di ket kaykayen ken urnongen dagiti bulbulong no dagumpuen dagiti basura iti yard tapno makolekta. Saan nga agibelleng kadagiti bulbulong wenno ania man a basura nga aggapu iti yard iti man kalsada, iti pagayusan ti danum manipud iti tudo, ken kadagiti waig. Ti panangusar manen kadagiti naarbas a ruruot, wenno panangibati kadagiti naarbas a ruot iti lawn ket makatulong tapno maisubli ti dam-eg ken sustansia ti daga. Aramiden a compost dagiti basura nga aggapu iti yard, aramiden nga alep-ep tapno agbalin nga abuno, pai-recycle iti Siudad babaen ti panangipan kadagitoy kadagiti maris-berde a bin wenno pagibellengan tapno makolekta ken ma-recycle. Dagiti basura iti yard ket mabalin met nga ibati kadagiti City Convenience Centers. Dagiti dadakkel a negosio nga agparparnuay kadagiti agrupsa a basura ket masapul nga ipanda dagitoy iti pasilidad ti Hawaiian Earth Products nga agar-aramid iti compost. Para iti nayon nga impormasion, sarungkaran ti where_table.html#green. Para iti Nayon nga Impormasion Opisina Maipanggep iti Aglawlaw (Environmental Concern Line) 768.3300 wenno IPAKAAMMO TI KAADDA TI BARADO A PAGAYUSAN TI DANUM MANIPUD ITI TUDO WENNO PAKAURNONGAN TI DANUM (CATCH BASIN) MANGALA KADAGITI FACT SHEETS KEN KADAGITI MATERIAL NGA EDUKASIONAL MANGALA ITI IMPORMASION MAIPANGGEP KADAGITI NADUMADUMA A PERMIT PARA ITI PAGAYUSAN TI DANUM MANIPUD ITI TUDO


34567 SE PTIE MBRE 1 , 2013 APAY A NAKARO TI PANAGSAGABA? KAANO NGA AGPATINGGA?
34567 Vol. 134, No. 17 SEPTEMBER 1, 2013 Semimonthly ILOKO TI MAGASIN A Ti Pagwanawanan idaydayawna ni Jehova a Dios, ti Agturay iti uniberso. Liwliwaenna dagiti tattao babaen iti naimbag a damag a ti nailangitan a Pagarian ti Dios asidegen a pagpatinggaenna ti amin a kinadakes ken pagbalinenna a paraiso ti daga. Parparegtaenna dagiti tattao a maaddaan iti pamma- ti ken Jesu-Kristo, a natay idi tapno magun-odtayo ti biag nga agnana- yon, ken agturturay itan kas Ari iti Pagarian ti Dios. Daytoy a magasin ket awan pakainaiganna iti politika ken maipabpablaak manipud pay idi 1879. Ti Biblia ti sursurotenna kas autoridadna. Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno libre a mayadalan iti Biblia? Kitaem ti wenno ipatulodmo ti kiddaw- mo iti maysa kadagiti adres iti baba. Para iti PILIPINAS: Jehovah's Witnesses PO Box 2044 1060 Manila Para iti UNITED STATES OF AMERICA: Jehovah's Witnesses 25 Columbia Heights Brooklyn, NY 11201-2483 Para iti kompleto a listaan dagiti adres iti intero a lubong, kitaem ti /contact. Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipa- paay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2013 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. ( ( Mayimprenta Kada Ruar: 44,978,000 ITI 209 A LENGGUAHE SEPTIEMBRE 1, 2013 SUHETO ITI AKKUB Apay a Nakaro ti Panagsagaba? Kaano nga Agpatingga? Nakaad-adu nga Inosente ti Natay! 3 Apay a Nakaro ti Panagsagaba? 4 Asidegen nga Agpatingga ti Panagsagaba! 6
ITI DAYTOY MET A RUAR Napanglaw Ngem Nabaknang iti Naespirituan 8 Naggapu Kadi ti Lengguahetayo iti "Torre iti Babel"? 10 Umadanika iti Dios - "Ti Dios Ayatenna ti Naragsak a Manangited" 13 Isuroyo Dagiti Annakyo - Masaktan ti Dios - No Kasanotayo a Maparagsak 14 Sungbat Dagiti Saludsod Maipapan iti Biblia 16 s MABASA ONLINE MASANSAN A MAISALUDSOD MAIPAPAN KADAGITI SAKSI NI JEHOVA - Pagtataudan ti Pondo Para iti Trabahoyo? (Kitaem ti MAIPAPAN KADAKAMI ˛ MASANSAN A MAISALUDSOD) r 34567 I-DOWNLOAD DAYTOY A MAGASIN ITI NADUMADUMA A FORMAT ONLINE APAY A NAKARO TI PANAGSAGABA? KAANO NGA AGPATINGGA?
SUHETO ITI AKKUB Nakaad-adu nga Inosente ti Natay! Nadungngo nga ubing ni Noelle ken pagay-ayatna ti ag- drowing. Maysa a rabii ti kalgaw, napan nagay-ayam iti likud ti balayda ket natinnag iti swimming pool-da. Nal- mes, dua a lawas sakbay ti maikapat a kasangayna. Charlotte, Daniel, Olivia, Josephine . . . Dagitoy ti sumag- mamano kadagiti 20 nga ubbing nga agtawen iti innem wenno pito a karaman kadagiti 26 a napaltogan iti eskue- laan idiay Connecticut, U.S.A., idi Disiembre 14, 2012. Iti pumpon, dinakamat ni Presidente Obama ti nagan dagiti ubbing ken imbagana kadagiti dumdumngeg nga agladla- dingit: "Masapul a maisardengen dagitoy a trahedia." Idi 1996, pimmanaw idiay Iraq ni Bano nga agtawen iti 18 ken immakarda a sangapamiliaan idiay Norway. Sun Rays ti awag kenkuana dagiti gagayyemna. Ngem nakalkalda- ang ta idi Hulio 22, 2011, maysa ni Bano kadagiti 77 a biktima ti ekstremista a nangibaga: "Ladingitek ta bassit laeng ti napapatayko." Iti intero a lubong, kanayon a maipadamag da- gitoy a nakalkaldaang a pasamak. Panunoten- yo ti ladingit ken saem a resulta ti aksidente, krimen, gubat, terorismo, didigra, ken daddu- ma pay a trahedia. Nakaad-adu nga inosente ti natay ken adu ti agsagsagaba nga awan gapga- puna. Dadduma pabasolenda ti Dios. Adda dagi- ti mangibaga a ti Namarsua saan a maseknan kadagiti tattao. Kuna ti dadduma a makitki- ta ti Dios ti panagsagabatayo ngem dina ka- yat ti makibiang. Adda dagiti mangibaga a nai- keddengen dagita a trahedia. Nakaad-adu nga opinion maipapan iti dayta. Pakasarakantayo iti mapagtalkan ken makapnek a sungbat? Iti su- maganad nga artikulo, ammuentayo ti kuna ti Sao ti Dios, ti Biblia, a pakaigapuan ti panagsa- gaba ken kasano nga agpatingga. SEPTIEMBRE 1, 2013 3
Apay a Nakaro ti Panagsagaba? Tapno matarusantayo no apay a nakaro ti panagsagaba ken no apay a saan a naballigi ti panangikagumaan ti tao a mangikkat iti dayta, masapul nga ammuentayo ti pudno a makagapu. Nupay nagduduma ken komplikado dagita, agyamantayo ta matulongannatayo ti Biblia a mangilasin kadagitoy. Iti daytoy nga artikulo, usigentayo ti lima a kang- runaan a makagapu no apay a nakaro ti panagsagaba. Awi- sendakayo a mangusig no ania ti kuna ti Biblia ken no kasa- no a makatulong ti Sao ti Dios tapno maawatantayo ti pudno a makagapu iti daytoy nakaro a problema. - 2 Timoteo 3:16. ˛ RESULTA TI DI NASAYAAT A GOBIERNO "No agturay ti asinoman a nadangkes, agsenna- ay dagiti umili," kuna ti Biblia. - Proverbio 29:2. Dakamaten ti historia dagiti diktador ken naulpit nga agturay a nakaigapuan ti panagsagaba dagiti iturayanda. Siempre, saan a kasta ti amin nga ag- turay. Mabalin a nagsayaat ti panggep ti dadduma ngem inton agturaydan, matakuatanda a matung- day dayta gapu iti panaglalaban ken panagiinna- gaw iti turay. Wenno abusuenda ti turayda gapu iti pagimbaganda ngem pagdaksan met dagiti itura- yanda. "Ti historia ket pakasaritaan dagiti napaay a panagregget ken natungday a panggep," kuna ni Henry Kissinger, dati a U.S. Secretary of State. Kuna pay ti Biblia: "Saan a kukua ti tao a mag- magna uray ti panangiturong iti addangna." (Jere- mias 10:23) Dagiti imperpekto a tao awananda iti sirib ken nalawa a pannakaammo tapno naballi- gi a maitungpal dagiti ar-aramidda. No saan nga agballigi dagiti tattao a mangiturong iti addang wenno aramidda, kasano ngarud a maiturongda ti aramid dagiti nasion? Matarusam kadi no apay a 4 TI PAGWANAWANAN saan a kabaelan dagiti agtuturay nga ikkaten ti pa- nagsagaba? Kinapudnona, dagiti saan a nasayaat a gobierno wenno turay ti masansan a pakaiga- puan ti panagsagaba! ˛ IMPLUENSIA TI PALSO A RELIHION "Babaen iti daytoy maammuanto ti isuamin a dakayo dagiti adalak, no addaankayo iti ayat iti maysa ken maysa," kuna ni Jesus. - Juan 13:35. Dagiti lider ti relihion ken denominasion isursu- roda ti ayat ken panagkaykaysa, ngem saanda a naipaganetget kadagiti pasurotda ti panagayat a mangikkat iti panangidumduma. Imbes a tumu- longda a mangipakita iti ayat, masansan a pinaka- ro pay ti relihion ti panagsisina, kinapanatiko, ken panaglalaban dagiti tattao iti nagduduma a na- sion. Iti librona a Christianity and the World Reli- ¨ gions, kastoy ti kinuna ti teologo a ni Hans K ung: "Ti kakaruan ken karanggasan a napolitikaan a dangadang ket inimpluensiaan, insungsong, ken inakseptar ti relihion."
Malaksid iti dayta, pampanuynoyan ti adu a pa- nguluen ti relihion ti panagdenna sakbay ti kasar, pannakikamalala, ken homoseksualidad. Gapu iti daytoy, nasaknap ti sakit, aborsion, di kayat a pa- nagsikog, nadadael a panagasawa ken pamilia, a nagresulta iti adu a rigat ken ladingit. ˛ KINAIMPERPEKTO KEN KINAMANAGIMBUBUKODAN TI TAO "Tunggal maysa masuot babaen ti pananggarga- ri ken panangsulbog ti bukodna a derrep. Kalpa- sanna ti derrep, inton nayinawen, mangipas- ngay iti basol." - Santiago 1:14, 15. Agbiddut ken agkamalitayo amin gapu iti nata- widtayo a kinaimperpekto ken masapul a laba- nantayo dagiti bambanag a tarigagayan ti lasag. (Efeso 2:3) Ngem no adda gundawaytayo, narigat a labanan ti dakes a tarigagay. No tumuloktayo iti dayta, dakes ti resultana. Kuna ti autor a ni P. D. Mehta: "Kaaduan a pa- nagsagaba ket maigapu iti derreptayo, di magawi- dan a panagsapul iti ragragsak, ken panangpen- nek iti bagi, gapu iti kinaagum ken ambision." Ti tarigagay ken pannakaadikto iti alkohol, dro- ga, sugal, sekso, ken dadduma pay ti nangdadael iti biag ti adu a "mararaem nga umili" ken na- kaigapuan ti panagsagaba iti pamilia, gagayyem, ken dadduma pay. Gapu iti kinaimperpekto ti tao, umanamongtayo iti kunaen ti Biblia: "Iti agdama, nalawag a makita nga umas-asug ti amin gapu iti rigat iti intero a lubong." - Roma 8:22, The New Tes- tament in Modern English, by J. B. Phillips. ˛ PANNAKABALIN DAGITI DAKES NGA ESPIRITU Ibaga ti Biblia a ni Satanas "ti dios daytoy a sis- tema ti bambanag" ken kaduana dagiti manna- kabalin a dakes nga espiritu a naawagan iti de- monio. - 2 Corinto 4:4; Apocalipsis 12:9. Kas ken Satanas, aktibo dagiti demonio a mangi- turturong ken mangal-allilaw kadagiti tattao. Bi- nigbig daytoy ni apostol Pablo idi kinunana: "Ad- daantayo iti pannakigubal, saan a maibusor iti dara ken lasag, no di ket maibusor kadagiti gobier- no, maibusor kadagiti autoridad, maibusor kada- giti agturay iti lubong daytoy a kinasipnget, mai- busor kadagiti nadangkes nga espiritu a puersa kadagiti nailangitan a disso." - Efeso 6:12. Nupay maragsakan dagiti demonio a mangriri- buk kadagiti tattao, ti kangrunaan a panggepda ket iyadayoda dagiti tattao iti Kangatuan a Dios a ni Jehova. (Salmo 83:18) Ti sumagmamano a pa- may-an dagiti demonio a mangallilaw ken mang- kontrol kadagiti tattao ket ti astrolohia, magic, pa- nagkulam, ken panagpadles. Dayta ti makagapu a pakdaarannatayo ni Jehova kadagita a peggad ken salaknibanna ti amin a bumusor ken Satanas ken kadagiti demonio. - Santiago 4:7. ˛ AGBIBIAGTAYON ITI "MAUDI NGA AL-ALDAW" Agarup dua ribu a tawen ti napalabasen, impad- to ti Biblia: "Ammuem daytoy, a kadagiti maudi nga aldaw dumtengto dagiti napeggad a tiempo a narigat a pakilangenan." Dinakamatna dagiti makagapu no apay a napeg- gad ti tiempotayo: "Ta dagiti tattao managayat- danto iti bagbagida, managayat iti kuarta, napa- langguad, natangsit, . . . awanan nainkasigudan a panagayat, saan a sidadaan iti aniaman a tulagan, manangparpardaya, awanan panagteppel, na- rungsot, awanan panagayat iti kinaimbag, mangli- liput, natangken ti uloda, natangsit gapu iti pa- nagpannakkel, managayat iti ragragsak imbes a managayat iti Dios." No kasta, nakaro ti panagsa- gaba ita gapu ta agbibiagtayo iti "maudi nga al- aldaw." - 2 Timoteo 3:1-4. Gapu kadagiti nausigtayon, nalawag a saan a kabaelan ti tao a pagpatinggaen ti panagsagaba, nupay naimbag dagiti panggepda. Asino ngarud ti pagpatulongantayo? Rumbeng nga agtalektayo iti Namarsua kadatayo a nangikari a "dadaelenna da- giti aramid ti Diablo" ken dagiti pasurotna. (1 Juan 3:8) Ti sumaganad nga artikulo usigenna ti arami- den ti Dios tapno maikkat ti amin a pakaigapuan ti panagsagaba. SEPTIEMBRE 1, 2013 5
Asidegen nga Agpatingga ti Panagsagaba! Panunotem nga agbibiagka iti lubong nga awan panagsa- gaba, krimen, gubat, sakit, ken didigra. Ipapanmo a kada mariingka iti bigat, dimo pakadanagan ti rigat ti biag, pana- ngidumduma, wenno panangirurumen. Agpayso kadi amin dagitoy? Awan ti tao wenno organisasion ti tao a makaipaay kadagitoy a kasasaad. Ngem inkari ti Dios nga ikkatenna amin a pakaigapuan ti panagsagaba ti tao, agraman dagiti makagapu a nadakamat iti immuna nga artikulo. Paliiwem dagiti kari a masarakan iti Sao ti Dios, ti Biblia: ˛ TURAY TI NASAYAAT A GOBIERNO "Mangipasdekto ti Dios ti langit iti maysa a pa- garian a saanto a pulos madadael. Ket ti met laeng pagarian saanto a mayawat iti aniaman a sabali nga ili. Rumekennanto ken pagpating- gaenna amin dagitoy a pagarian, ket dayta ag- talinaedto agingga kadagiti tiempo a di naked- ngan." - Daniel 2:44. Ti Pagarian ti Dios ket nailangitan a gobierno. Ti napili nga Agturay, ni Jesu-Kristo, sukatannanto amin a turay ti tao ken siguraduenna a maaramid ti pagayatan ti Dios idiay langit ken kasta met di- toy daga. (Mateo 6:9, 10) Daytoy a gobierno ket sa- anto a sukatan ti aniaman a gobierno ti tao ta daytoy ti "agnanayon a pagarian ti Apo ken Mana- ngisalakantayo a ni Jesu-Kristo." Sigurado nga ad- danto manayon a talna. - 2 Pedro 1:11. ˛ AWANTON TI PALSO A RELIHION "Ni Satanas a mismo pagbalbalinenna ti bagina a kasla anghel ti lawag. Saan ngarud a banag a naindaklan no dagiti ministrona pagbalbalinen- da met ti bagbagida a kasla ministro ti kinalin- teg. Ngem ti panungpalanda maitunosto iti ar- aramidda." - 2 Corinto 11:14, 15. Maibutaktakto ti palso a relihion kas aramid ti Diablo ket maikkatto ditoy daga. Awanton ti panangidumduma iti relihion ken pammapa- tay. Addanto gundaway dagiti mangay-ayat iti "sibibiag ken pudno a Dios" a mangidayaw ken- kuana iti "maysa a pammati" ken "buyogen ti espiritu ken kinapudno." Addanto met talna ken panagkaykaysa! - 1 Tesalonica 1:9; Efeso 4:5; Juan 4:23. ˛ AWANTON TI KINAIMPERPEKTO TI TAO "Ket ti Dios a mismo addanto kadakuada. Ket punasennanto ti amin a lua kadagiti matada, ket awanton ni patay, awanto metten ti panag- leddaang wenno panagsangit wenno ut-ot. Ti immuna a bambanag naglabasdan." - Apocalip- sis 21:3, 4. 6 TI PAGWANAWANAN
Aramiden ni Jehova a Dios daytoy babaen ti Anakna a ni Jesus a nangted iti biagna para kada- giti tattao. (Juan 3:16) Babaen iti panangidalan ni Jesus agbalinto a perpekto ti tao. Awanton ti pa- nagsagaba gapu ta "ti Dios a mismo addanto ka- dakuada" ken punasennanto "ti amin a lua ka- dagiti matada." Awanton ti kinaimperpekto ken panagsagaba dagiti tattao; "dagiti nalinteg tagi- kuaendanto ti daga, ket agtaengdanto nga agna- nayon iti dayta." - Salmo 37:29. ˛ AWANTON DAGITI DAKES NGA ESPIRITU "Kinemmegna [ni Jesu-Kristo] ti dragon, ti ka- daanan a serpiente, nga isu ti Diablo ken Sata- nas, ket pinarautanna iti las-ud ti sangaribu a tawen. Ket inggarangugongna iti mangliwengli- weng ket rinikpanna dayta ken sinelioanna day- ta iti rabawna, tapno saannan a mayaw-awan dagiti nasion." - Apocalipsis 20:2, 3. Awanton ti impluensia ni Satanas ken dagiti de- moniona inton maitapuakda iti "mangliwengli- weng," ti kasasaad nga awanen ti maaramidanda. Saandanton a makontrol ti ar-aramid ti tao. Ma- kapabang-ar la ketdi ti agbiag iti lubong nga awan ti impluensia ni Satanas ken dagiti dakes nga es- piritu. ˛ AGPATINGGANTON TI "MAUDI NGA AL-ALDAW" "Ti maudi nga al-aldaw" ket agpatingga inton dumteng ti dinakamat ni Jesus a "dakkel a ri- gat." Kinunana: "Addanto dakkel a rigat a dayta ket saan pay a napasamak nanipud idi pangru- gian ti lubong agingga ita, saan, saanto met a mapasamak manen." - Mateo 24:21. Agtungpalto daytoy "iti gubat ti naindaklan nga aldaw ti Dios a Mannakabalin-amin," a pagaam- mo kas Armagedon. - Apocalipsis 16:14, 16. Segseggaan dagiti mangay-ayat iti kinaimbag ti panagpatingga ti dakes a sistema ti bambanag. Usigem ti sumagmamano a bendision nga agur- uray kadakuada nga ipaay ti Pagarian ti Dios. AD-ADUNTO PAY TI ARAMIDEN TI DIOS! "Maysa a dakkel a bunggoy" ti maisalakan a sumrek iti natalna a baro a lubong: Dakamaten ti Sao ti Dios ti di mabilang a "dakkel a bunggoy" nga 'aggapu iti dakkel a rigat' ti agbiagto iti nalin- teg a baro a lubong. (Apocalipsis 7:9, 10, 14; 2 Ped- ro 3:13) Bigbigendanto a naisalakanda gapu ken Jesu-Kristo, "ti Kordero ti Dios a mangikkat iti ba- sol ti lubong." - Juan 1:29. Adunto ti magunggona iti edukasion mani- pud iti Dios: Iti baro a lubong, "ti daga sigurado a mapnonto iti pannakaammo ken Jehova." (Isaias 11:9) Ti edukasion manipud iti Dios ramanenna ti instruksion no kasano ti agbiag a sitatalna a ka- dua ti amin a kita ti tao ken no kasano nga aywa- nan ti aglawlaw. Inkari ti Dios: "Siak, ni Jehova, ti Diosmo, Daydiay mangisursuro kenka tapno ma- gunggonaam ti bagim, Daydiay mangpappapag- na kenka iti dalan a rebbeng a pagnaam." - Isaias 48:17. Mapagungarto dagiti natay nga ipatpateg: Idi adda ditoy daga ni Jesus, pinagungarna ti gayyem- na a ni Lazaro. (Juan 11:1, 5, 38-44) Impakitana no anianto ti aramidenna inton agturay ti Pagarian ti Dios. - Juan 5:28, 29. Agnanayonto ti talna ken kinalinteg: Inton ag- turay ni Kristo, awanton ti kinadakes. Kasanota- yo nga ammo? Gapu ta mabasa ni Jesus ti linaon ti puso ken usarennanto dayta nga abilidad a ma- ngikeddeng no asino dagiti nalinteg ken nadang- kes. Dagidiay saan a mangbalbaliw iti dakes nga aramidda, saanto a mapalubosan nga agbiag iti baro a lubong ti Dios. - Salmo 37:9, 10; Isaias 11: 3, 4; 65:20; Mateo 9:4. Dagiti inusigtayo ket sumagmamano laeng ka- dagiti adu a padto ti Biblia maipapan iti umay a nagsayaat a tiempo. Inton agturay ti Pagarian ti Dios ditoy daga, agnanayonton ti 'naruay a tal- na.' (Salmo 37:11, 29) Awanton dagiti pakaiga- puan ti rigat ken panagsagaba a mangparparigat kadagiti tattao. Sigurado dayta ta inkari ti Dios: "Adtoy! Pagbalbalinek a baro ti amin a bamba- nag. . . . Dagitoy a sasao matalek ken napudno- da." - Apocalipsis 21:5. ˇ SEPTIEMBRE 1, 2013 7
PAKASARITAAN TI BIAG Napanglaw Ngem Nabaknang iti Naespirituan KAS INSALAYSAYNA NI ALEXANDER URSU Agnanaed da lolok ken tatangko iti di pay nalpas a balay iti Cotiu- jeni, maysa a purok dagiti mannalon iti makin-amianan a paset ti Moldova. Naipasngayak sadiay idi Disiembre 1939. Iti rugrugi ti dekada '30, nagbalinda a Saksi ni Jehova. Nagbalin met a Saksi ni Nanang idi nabigbigna nga ad-adu ti ammo ni lolok maipapan iti Biblia ngem ti padi iti purokmi. Iti estasion ti tren idiay Dzhankoy, idi agarup 1974 Idi agtawenak iti tallo, naideporta da Tatang, ang- kelko, ken ni lolok kadagiti kampo a pagtrabahuan gapu iti neutral a takderda kas Kristiano. Ni laeng Tatang ti nakalasat. Idi 1947, kalpasan ti Gubat Sa- ngalubongan II, nagawid a nablo ti likudna. Nupay nakapuyen ti bagina, nabileg latta ti pammatina. DADAKKEL A PANAGBALBALIW ITI BIAGMI Idi siam ti tawenko, naipan idiay Siberia ti pa- miliami ken adu a Saksi a taga-Moldova. Idi Hu- lio 6, 1949, nailugankami kadagiti bagon ti baka. Kalpasan ti 12 nga aldaw a panagbiahemi iti nasurok nga 6,400 a kilometro, nagsardengkami iti estasion ti tren iti Lebyazhe, a sadiay ur-urayendakami dagi- ti autoridad. Nabingbingaykami iti babassit a grupo ken naiwaras iti intero a lugar. Nagnaed ti grupo- mi iti bassit a bakante nga eskuelaan. Nabannogka- mi ken maldaangan. Maysa a baket ti nangidayyeng iti kanta a pinutar dagiti Saksi idi Gubat Sangalu- bongan II. Idi agangay, sipapasnek a nakidanggay ti amin a nangikanta iti: "Adu a kakabsat ti naipan iti adayo. Impanda ida iti amianan ken daya. Gapu ta inaramidda ti pagayatan ti Dios, naparigatda, ken inibturanda dagiti nakaro a pannubok." Idi agangay, kada Domingo a makigimgimongka- min tapno agadal iti Biblia iti lugar nga agarup 13 8 TI PAGWANAWANAN a kilometro ti kaadayona iti pagtaenganmi. Masan- san a parbangon pay no pumanawkami no tiempo ti lam-ek tapno magna ken lumasatkami iti nakalam- lamiis a pagatsiket a niebe nga umabut iti -40°C ti temperaturana. Limapulo wenno ad-adu pay ti agli- linnetlet iti 19 metro kuadrado a kuarto. Mangrugi- kami babaen ti dua wenno tallo a kanta. Kalpasan ti naimpusuan a kararag, pagsasaritaanmi dagiti sa- ludsod a naibasar iti Biblia iti maysa nga oras wen- no nasursurok pay. Kalpasanna, agkantakami iti ad- adu pay sa pagsasaritaanmi ti kanayonan a saludsod a naibasar iti Biblia. Talaga a makapabileg dayta iti naespirituan! AD-ADU PAY A PARIKUT Idi 1960, ad-adun ti wayawaya dagiti Saksi a nai- pan iti sabali a lugar. Nupay napanglawkami, na- kapanak idiay Moldova, sadiay a naam-ammok ni Nina, a Saksi met dagiti nagannak, lolo, ken lolana. Idi agangay, nagkasarkami ken nagsublikami idiay Siberia. Sadiay a naipasngay ti balasangmi a ni Dina idi 1964, ken ti baromi a ni Viktor, idi 1966. Dua a tawen kalpasanna, immakarkami idiay Ukraine ken nagnaedkami iti bassit a balay iti Dzhankoy, maysa a siudad nga agarup 160 a kilometro ti kaadayona iti Yalta, iti peninsula ti Cremia.
Maiparit ti trabaho dagiti Saksi ni Jehova idiay Cremia, a kas met iti intero a Soviet Union. Ngem saan a nainget ti pannakaiparit ti trabahotayo ken saan a nakaro ti pannakaidadanes. Gapuna, bimma- aw ti regta ti dadduma a Saksi. Irasonda a nakaro ti rigat a napasaranda idiay Siberia isu nga umiso la- eng nga ikagumaanda ti agsapul iti material a pag- nam-ayan. MAKAPARAGSAK A PASPASAMAK Idi Marso 27, 1991, nagbalinen a legal ti trabahota- yo iti pagaammo idi a Soviet Union. Dagus a naipla- no ti 2-aldaw nga espesial a kombension iti pito a lugar iti intero a pagilian. Naituding a tumabunoka- mi idiay Odessa, Ukraine, a mangrugi iti Agosto 24. Simmangpetak makabulan sakbay ti kombension tapno tumulongak a mangisagana iti pakaangayan ti kombension iti dakkel nga istadium a pagay-ayaman ti soccer. Nagtrabahokami iti adu nga aldaw, masansan a maturogkami kadagiti bangko iti istadium iti rabii. Adu a grupo dagiti Saksi a babbai ti nagdalus iti ag- lawlaw ti istadium. Agarup 70 a tonelada a basura ti naikkat. Dagiti kakabsat iti rooming department, sinursorda ti siudad tapno agbirok iti pagdagusan ti 15,000 a manamnama a delegado. Pagammuan ta adda saan a nasayaat a damag! Idi Agosto 19, lima nga aldaw laengen sakbay a mangrugi ti kombensionmi, naaresto ti dati a pre- sidente ti USSR a ni Mikhail Gorbachev bayat nga agbakbakasion iti asideg ti Yalta, nga asideg iti lu- garmi. Nakanselar ti kombension. Agsasarunon nga umawag dagiti delegado iti convention office nga ag- damdamag, "Ania ti aramidenmi iti impareserbami a pagluganan a bus wenno tren?" Kalpasan ti napas- nek a kararag, imbaga kadakuada dagiti responsable Uppat a kaputotan ti pamiliak a kakabsat a nangorganisar iti kombension, "Umay- kay latta!" Nagtultuloy ti panagsagana ken panagkarkararag. Ti transportation department nangrugin a mangpa- sangbay kadagiti delegado manipud iti adu a paset ti Soviet Union ken mangipan kadagiti dagusda. Inal- daw a rummuar dagiti miembro ti Convention Com- mittee tapno makisaritada kadagiti opisial ti siudad. Ngem agawidda iti rabii nga awan ti nasayaat a da- mag. SUNGBAT TI KARARAGMI Dua nga aldaw sakbay a mangrugi ti kombension, idi Huebes, Agosto 22, addan nasayaat a damag nga awit dagiti miembro ti Convention Committee: Naa- probaranen ti kombension! Napalalo ti rag-omi a na- kiraman iti panglukat a kanta ken kararag. Kalpa- san ti maudi a sesion ti Sabado, nagtutungtongkami Kombension idiay Odessa idi 1991 agingga iti naladawen iti rabii tapno suminged pay ti panaggagayyemmi. Kaduami dagiti nakabilbileg ti pammatida a Kristiano a nakaibtur kadagiti kaririga- tan a pannubok. Iti nasurok a 22 a tawen kalpasan dayta a komben- sion, nagdakkel ti naespirituan nga irarang-ay. Naiba- ngon dagiti Kingdom Hall iti intero a Ukraine, ken immadu dagiti agibumbunannag manipud 25,000 idi 1991 agingga iti nasurok a 150,000 itan! NABAKNANG LATTA ITI NAESPIRITUAN Agnanaed pay laeng ti pamiliami iti isu met laeng a balay iti Dzhankoy, maysa a siudad itan nga agarup 40,000 ti umilina. Idi simmangpetkami ditoy mani- pud Siberia idi 1968, bassit laeng ti pamilia a Saksi, ngem ita addan innem a kongregasion iti Dzhankoy. Immadu metten ti miembro ti pamiliak. Adda itan uppat a kaputotan nga agserserbi pay laeng ken Jehova, dagiti annakmi, appokomi, ken dagiti appo- komi iti tumeng. ˇ SEPTIEMBRE 1, 2013 9
Naggapu Kadi ti Lengguahetayo iti "Torre iti Babel"? "Inwarawara ida ni Jehova manipud sadiay iti isuamin a rabaw ti daga, ket nagin-inut a simmardengda a mangbangon iti siudad. Dayta ti makagapu a napanaganan iti Babel, agsipud ta sadiay riniribuk ni Jehova ti pagsasao ti intero a daga." - Genesis 11:8, 9. TALAGA kadi a nairekord iti Biblia dayta a napa- samak? Dagus kadi a nagsao lattan dagiti tattao iti nagduduma a lengguahe kas iti naisalaysay? Pag- duaduaan ti dadduma ti salaysay ti Biblia no kasa- no a nangrugi ken nagsaknap ti lengguahe. Kuna ti maysa nga autor: "Ti sarsarita maipapan iti Torre ti Babel ti maysa kadagiti awan serserbina nga esto- ria." Inawagan pay ketdi dayta ti maysa a Judio a rab- bi a "di umiso a panangilawlawag iti nagtaudan da- giti nasion." Apay a saan a patien dagiti tattao ti salaysay ti Bib- lia maipapan iti Babel? Gapu ta maisupadi dayta ka- dagiti teoria maipapan iti nagtaudan ti lengguahe. Kas pagarigan, kuna ti dadduma nga iskolar a saan a kellaat a timmaud ti nagduduma a lengguahe no di ket in-inut a timmaud iti "maysa a pagsasao." Pa- tien ti dadduma a timmaud lattan ti sumagmamano nga orihinal a lengguahe, sa rimmang-ay manipud simple nga uni agingga a nagbalin a komplikado a 10 TI PAGWANAWANAN sasao. Dagitoy ken dadduma pay nga agsusupadi a teoria ti rason nga adu ti umanamong iti insurat ni Propesor W. T. Fitch, iti librona a The Evolution of Language: "Awan pay ti makakombinsir a sungbat- mi." Ania ti natakuatan dagiti arkeologo ken managsi- rarak maipapan ti nagtaudan ken irarang-ay ti leng- guahe? Patalgedan kadi dagiti natakuatanda ti ania- man kadagita a teoria? Wenno dagiti natakuatanda paneknekanda ti salaysay iti Babel? Ammuentayo nga umuna ti salaysay ti Biblia. SADINO KEN KAANO A NAPASAMAK? Dakamaten ti Biblia a nariribuk ti pagsasao ken nagwaras dagiti tattao "iti daga ti Sinar" a naawagan idi agangay iti Babilonia. (Genesis 11:2) Kaano a na- pasamak dayta? Kuna ti Biblia a "nabingbingay ti daga ["populasion ti daga," footnote ti New World Translation of the Holy Scriptures - With References ]"
idi kaaldawan ni Peleg, a nayanak agarup 250 a ta- wen sakbay ni Abraham. Nalawag ngarud a napa- samak dayta agarup 4,200 a tawen ti napalabasen. - Genesis 10:25; 11:18-26. Ibaga ti dadduma nga iskolar a dagiti moderno a lengguahe timmaudda iti orihinal a lengguahe, ti makuna nga immuna a pagsasao nga us-usaren da- giti tattao dandani 100,000 a tawen ti napalabasen. Kuna ti dadduma a dagiti lengguahe ita kaaspingda ti sumagmamano nga orihinal a lengguahe a maus- usar 6,000 a tawen ti napalabasen. Ngem kasano a maikeddeng dagiti lingguista wenno dagiti maka- ammo iti adu a lengguahe no kasano a maisublida dagiti din maus-usar a lengguahe? "Narigat dayta," kuna ti magasin nga Economist. "Saan a kas kadagi- ti biologo, dagiti lingguista ket awanan kadagiti nag- kauna a sursurat a mangigiya kadakuada tapno ma- ammuanda ti napalabas." Innayon pay ti magasin ti konklusion ti maysa nga evolutionary linguist a "pa- nangkalkular a naibasar iti pagarup laeng isu a saan a mapagtalkan." Ngem adda dagiti "linguistic fossil" wenno nagka- una a sursurat a pakakitaan iti nagtaudan ti leng- guahe. Ania dagitoy ken ania ti ipalgakda maipapan iti nagtaudan ti lengguahe? Kuna ti The New Encyclo- pædia Britannica: "Dagiti immuna a rekord iti naisu- rat a lengguahe, ti kakaisuna a nabati a pagsasao a mainanama a magun-odan ti tao ket agsubli iti na- surok a 4,000 wenno 5,000 a tawen." Sadino ti na- kasarakan dagiti arkeologo kadagitoy a "linguistic fossil," wenno dagiti "rekord dagiti naisurat a leng- guahe"? Iti makimbaba a Mesopotamia, ti lugar ti nagkauna a Sinar. Gapuna, dagiti magun-odan nga Dagiti teoria maipapan iti lengguahe ket gagangay a pagarup a timmaud dagiti tattao kadagiti bakes. Para iti kanayonan a pa- nangilawlawag, kitaem ti panid 27-29 ti broshur a The Origin of Life - Five Questions Worth Asking, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. Nakakali dagiti arkeologo iti sumagmamano a natukantu- kad a kasla piramid a torre iti arubayan ti Sinar. Kuna ti Biblia a dagiti nangbangon iti torre ti Babel nagusarda kadagiti ladrilio, saan a bato, ken nagusarda iti bitumen kas argamasa. (Genesis 11:3, 4) Kuna ti The New Encyclopædia Britannica a "manmano wenno awan pay ketdi" ti bato idiay Mesopotamia, ngem adu ti bitumen. Maysa a tapi a damili nga addaan surat a cuneiform diay Mesopotamia idi maikatlo a milenio B.C.E. Erich Lessing/Art Resource, NY ebidensia ket maitunos kadagiti kinapudno a nada- kamat iti Biblia. NAGDUDUMA A LENGGUAHE KEN KAPANUNOTAN Kuna ti salaysay ti Biblia a nagtignay ti Dios idiay Babel tapno 'riribukenna ti pagsasaoda tapno sa- anda nga imdengan [matarusan, footnote ti Refer- ence Bible] ti pagsasao ti maysa ken maysa.' (Genesis 11:7) Kas resultana, dagiti trabahador "simmar- dengda a mangbangon iti siudad" ti Babel ken nag- warasda 'iti intero a daga.' (Genesis 11:8, 9) Gapu- na, saan nga ibaga ti Biblia nga amin a moderno a lengguahe ket nagtaud iti "maymaysa a pagsasao." Imbes ketdi, deskribirenna a kellaat a timmaud ti sumagmamano a baro a lengguahe, a makayebkas iti nagduduma a rikna ken kapanunotan ti tao ken talaga a naiduma iti sabali a lengguahe. Dagiti ngay nagduduma a lengguahe ita? Agpa- padada kadi wenno naiduma? Kuna ni Lera Boro- ditsky a maysa a cognitive scientist: "Bayat nga ad- adalen dagiti lingguista dagiti lengguahe ti lubong (7,000 wenno ad-adu pay, bassit laeng kadagitoy a lengguahe ti naadal a naimbag) adu ti timmaud ken di masinunuo a nagdudumaanda." Wen, nupay ma- balin nga agpada dagiti pagsasao ken dialekto iti maymaysa a lengguahe kas iti Cantonese ken Hak- ka iti makin-abagatan a China, talaga a naiduma- da kadagiti sabali a lengguahe, kas iti West Catalan wenno Valencia iti Spain. Dagiti lengguahe impluensiaanda ti panag- pampanunot dagiti tattao ken deskribirenda ti SEPTIEMBRE 1, 2013 11
aglawlawda, kas iti kolor, kaadu, lugar, ken direk- sion. Kas pagarigan, iti maysa a lengguahe kuna ti maysa, "Adda kiteb iti kannawan nga imam." Ngem kuna ti maysa iti sabali a lengguahe, "Adda kiteb iti abagatan a laud nga imam." Talaga a makatikaw ti kasta a panagduduma. Dayta ti makagapu nga in- sardeng dagiti mangibangbangon iti Babel ti pro- yektoda. UNI WENNO KOMPLIKADO A SASAO? Ania ngarud ti immuna a lengguahe ti tao? Kuna ti Biblia a ni Adan, ti immuna a tao, nakapataud iti baro a sasao idi pinanagananna ti amin nga ani- mal ken tumatayab. (Genesis 2:20) Nagputar met ni Adan kadagiti daniw tapno yebkasna ti riknana ken baketna. Nalawag a naawatan ni baketna ti bilin ti Dios ken ti pagbanagan ti panagsukir. (Genesis 2: 23; 3:1-3) Ngarud babaen ti immuna a lengguahe, kabaelan ti tao ti makikomunikar ken mangyebkas iti kapanunotanna. Gapu ta nariribuk ti lengguahe idiay Babel, sa- anen a mapagtutunos ken mapagkaykaysa ti tao ti panunot ken pigsada. Ngem komplikado ti baro a lengguaheda a kas met laeng iti immuna. Iti pa- naglabas ti adu a tawen, nangbangon dagiti tattao kadagiti narang-ay a siudad, nangbuangayda kada- giti nabileg a buyot, ken nagnegosioda iti sabali a nasion. (Genesis 13:12; 14:1-11; 37:25) Naaramidda kadi ti kasta nga irarang-ay no awan ti nalawa a bo- kabulario ken gramatika? Sigun iti Biblia, ti immu- na a lengguahe ken ti lengguahe a timmaud idiay Babel ket saan a basta uni laeng no di ket komplika- do a lengguahe. Paneknekan dayta ti moderno a panagsirarak. Kuna ti The Cambridge Encyclopedia of Language: "Tunggal kultura a naadal, kasano man 'kabayagen' dagitoy, natakuatan nga addaandan iti komplikado a lengguahe a kapada dagiti makunkuna a 'sibilisa- do' a nasion." Kasta met ti kuna ni Propesor Steven Pinker iti librona a The Language Instinct: "Awan ti makunkuna a nagkauna a lengguahe." TI MASAKBAYAN TI LENGGUAHE Idi naammuanen ti kabayag ken lugar dagiti li- nguistic "fossil," nagdudumaan dagiti lengguahe, 12 TI PAGWANAWANAN SARSARITA A KAPADA TI SALAYSAY TI BIBLIA "Idi un-unana, agnanaed dagiti tattao iti may- sa a dakkel a purok ken maymaysa ti pagsa- saoda," sigun iti estoria ti maysa a tribu iti katurturodan ti Myanmar. Bayat nga ibangba- ngonda ti dakkel a torre, dagiti agibangba- ngon "in-inut a nagbaliw dagiti ugali, kostum- bre ken wagas ti panagsasaoda, ken [idi agangay] naiwarasda iti intero a daga." Mang- ngegan dagita a sarsarita kadagiti katutubo iti Africa, Makindaya nga Asia, Mexico, ken iti sa- dinoman a lugar. No ti estoria maipapan iti Babel ket inim- bento laeng ni Moises a Hebreo a nangisurat iti Genesis, tumaud ngata dagita a sarsarita iti kasta a nakaad-adayo a nasion ken iti nag- duduma a lengguahe? Nalabit saan. Gapuna, ti kaadda dagita a nagduduma a sarsarita ken estoria paneknekanda a pudno ti salaysay ti Biblia maipapan iti Babel. ken ti kinakomplikado dagiti nagkauna a lenggua- he, ania ti konklusiontayo? Adu ti nakombinsir a mapagtalkan ti salaysay ti Biblia maipapan iti napa- samak iti Babel. Kuna ti Biblia a riniribuk ni Jehova a Dios ti leng- guahe dagiti tattao idiay Babel ta simmukirda ken- kuana. (Genesis 11:4-7) Ngem inkarina a mang- ted "kadagiti ili ti panagbalbaliw nga agturong iti nasin-aw a pagsasao, tapno isuda amin umawag- da iti nagan ni Jehova, tapno agserbida kenkua- na iti abagan-abaga." (Sofonias 3:9) Daytoy "na- sin-aw a pagsasao," ti kinapudno manipud iti Sao ti Dios, pagkaykaysaenna dagiti tattao iti intero a lu- bong. Nainkalintegan ngarud nga iti masanguanan pagkaykaysaento ti Dios dagiti tattao babaen ti pa- nangtedna kadakuada iti maymaysa a lengguahe, a mangikkat iti pannakariribuk a napasamak idiay Babel. ˇ
UMADANIKA ITI DIOS "Ti Dios Ayatenna ti Naragsak a Manangited" Ania a klase a regalo ti apresiarem unay? Kaaduan kadatayo ti maragsakan nga umawat iti regalo a naited gapu iti ayat, imbes a daydiay naited gapu ta obligasionna ti mangted iti regalo. No maipapan iti panangted, napateg kadatayo no ania ti motibo. Ngem kangrunaanna, napateg dayta iti Dios. Usi- gem ti naipaltiing a sasao ni apostol Pablo a naire- kord iti 2 Corinto 9:7. Apay nga insurat ni Pablo dagita a sasao? Ka- yatna a paregtaen dagiti Kristiano a taga-Corinto a tulonganda dagiti agkasapulan a kapammatianda idiay Judea. Pinilitna kadi a mangted dagiti taga- Corinto? Saan, no di ket kinunana: "Tunggal maysa aramidenna koma kas iti inkeddengna iti pusona, saan nga iti nadagsen a rikna wenno mapilpilit, ta ti Dios ayatenna ti naragsak a manangited." Usi- gentayo dagita a pammaregta. gapu ta mapuersa a mangaramid iti dayta. Asino kadatayo ti mayat nga umawat iti regalo manipud iti mapilpilit a mangted? "Ti Dios ayatenna ti naragsak a manangited." Apaman nga inkeddeng ti maysa a Kristiano ti mangted, maragsakan koma a mangaramid iti day- ta, kuna ni Pablo. Kinapudnona, ti kinaragsak ket resulta ti panangted nga umiso ti motibona. (Ara- mid 20:35) Makita ti dadduma ti rag-o daydiay na- ragsak a mangted. Ti termino a "naragsak" des- kribirenna ti makin-uneg ken makinruar a rikna ti "Ayaten ti Dios ti tao a naayat a mangted" "Kas iti inkeddengna iti pusona." Mangted ti pudno a Kristiano gapu ta inkeddengna dayta "iti pusona," kuna ni Pablo. Kasta met, ti matalek a Kristiano sipapanunot iti kasapulan dagiti kapam- matianna. Ti orihinal a sao a naipatarus nga "in- keddeng" "kaipapananna nga inkeddengna nga immun-una," kuna ti maysa nga iskolar. Gapuna, pampanunoten ti maysa a Kristiano ti kasapulan dagiti kapammatianna ken utobenna no ania ti maaramidna tapno maipaay dagita a kasapulan. - 1 Juan 3:17. "Saan nga iti nadagsen a rikna wenno mapilpi- lit." Dinakamat ni Pablo ti dua a kita ti panangted a masapul a liklikan dagiti Kristiano, dina kayat ti mangted ken mapilpilit. Ti Griego a sao a naipata- rus kas "nadagsen a rikna" literal a kaipapananna "maldaangan (wenno maladingitan)." Ti mangted a nadagsen ti riknana wenno mapilpilit, "maladingi- tan a mangted gapu ta dina kayat a maksayan ti kuartana," kuna ti maysa a reperensia. Mangted mangted. Ti naragsak a mangted paragsakenna- tayo ken paragsakenna met ti Dios. Kuna ti saba- li pay a patarus: "Ayaten ti Dios ti tao a naayat a mangted." - Contemporary English Version. Dagiti naipaltiing a sasao ni apostol Pablo ti ma- ngiwanwan a prinsipio kadagiti Kristiano maipapan iti panangted. Itedtay man ti panawen, pigsa, wen- no sanikuatayo, aramidentayo dayta a sibubulos ken maragsakantayo no naparaburtayo iti sabsa- bali nangruna kadagiti agkasapulan. Ti kasta a pa- nangted ket saan laeng a mangparagsak no di ket ipatpategnatay pay ti Dios ta 'ayatenna ti naragsak a manangted.' ˇ SINGASING A BASAEN ITI BIBLIA ITI SEPTIEMBRE 1 ken 2 Corinto
ISUROYO DAGITI ANNAKYO 14 TI PAGWANAWANAN Masaktan ti Dios NO KASANOTAYO A MAPARAGSAK Nasaktanka kadin nga urayka la nagsangit? - Mabalin a napadasantayo amin daytan. Ngem no dadduma saan laeng a ti bagitayo ti masaktan. Mabalin a masaktan ti riknatayo no adda mang- padakes kadatayo. Saan kadi a nasakit dayta? - Masaktan met ti Dios no saan nga agpayso ti iba- gada maipapan kenkuana. Pagsaritaanta no ka- sanotayo a maparagsak ken masaktan ti Dios. Dakamaten ti Biblia a kuna ti dadduma nga ay- ayatenda ti Dios ngem "sinaktanda ti riknana." Wen, "pinasakitanda" ti Dios! Kitaenta ngarud no apay a masaktan ni Jehova no ditay aramiden ti ibagana kadatayo. Ti dua nga immuna a tao a pinarsua ni Jehova ditoy daga ti namagladingit kenkuana. Pinagna- edna ida iti Paraiso ditoy daga a maawagan iti "hardin ti Eden." Siasino dagitoy? - Wen, ni Adan ken Eva. Kitaenta no ania ti inaramidda a namag- ladingit ken Jehova. Kalpasan nga inkabil ida ni Jehova iti hardin, imbagana nga aywananda. Imbagana pay a ma- balin a maaddaanda iti annak ken agkakadua- da nga agbiag nga agnanayon iti hardin. Ngem sakbay a naaddaan iti annak da Adan ken Eva, adda dakes a napasamak. Ammom kadi no ania ti napasamak? - Maysa nga anghel ti nangsuli- sog ken Eva, kalpasanna ni Eva sinulisogna met ni Adan nga agsukir ken Jehova. Kitaenta no ania ti napasamak. Ti anghel pinagparangna a kasla agsasao ti uleg. Nagustuan ni Eva ti nangngegna nga ibag- baga ti uleg nga agbalin a "kas iti Dios." Isu nga inaramidna ti imbaga ti uleg kenkuana. Ammom kadi no ania ti imbaga ti uleg? - No adda kaduam nga ubing, ti uged ket palagip nga agsar- dengka ken paregtaem nga ibagana ti naawatanna.
Nangan ni Eva iti bunga ti kayo nga imbaga ni Jehova ken Adan a saanda a kanen. Sakbay a pi- narsuana ni Eva, kinuna ti Dios ken Adan: "Ma- nipud iti tunggal kayo iti minuyongan mabalinmo ti agpennek a mangan. Ngem no maipapan iti kayo ti pannakaammo iti naimbag ken dakes dika ma- ngan manipud iti dayta, ta iti aldaw a manganka manipud iti dayta mataykanto a di bumurong." Ammo ni Eva dayta a linteg. Ngem intultuloy- na a kinita dayta a kayo, ket nakitana a "nasaya- at a pagtaraon ken maysa a banag a pakailiwan dagiti mata . . . Gapuna rinugianna ti nangala iti bungana ket kinnanna dayta." Idi agangay, inik- kanna met ni Adan ket 'kinnanna dayta.' Panag- kunam, apay a nangan ni Adan? - Gapu ta ni Adan ad-adda nga inayatna ni Eva ngem ni Jehova. Pini- lina nga ay-ayuen ni baketna ngem iti Dios. Nupay kasta, napatpateg ti agtulnog ken Jehova ngem iti asinoman! Malagipmo pay kadi ti uleg a nakisarita ken Eva? No kasano a mapagparang ti maysa a tao a kasla agsasao ti maysa a munieka, kasta met ti napasamak iti uleg. Makin-timek ti naggapu iti uleg? - Timek dayta ti "kadaanan a serpiente [wenno uleg], daydiay naawagan iti Diablo ken Sa- tanas." Ammom kadi no kasanom a maparagsak ni Jehova? - Maaramidmo dayta no kanayon nga ag- tulnogka kenkuana. Kuna ni Satanas a mapag- tulnogna ti amin a mangaramid iti kayatna. Isu nga iparparegta ni Jehova kadatayo: "Agmasirib- ka, anakko, ket pagrag-oem ti pusok, tapno maka- ipaayak iti sungbat iti daydiay mangrurrurod ka- niak." Ni Satanas padpadaksen wenno lalaisenna ni Jehova. Kunana a mapagtallikudna amin a tao tapno saanda nga agserbi ken Jehova. Isu a ma- paragsakmo ni Jehova no agtulnog ken agserbika kenkuana! Aramidem kadi ti amin a kabaelam nga agserbi kenkuana? - ˇ BASAEM ITI BIBLIAM Salmo 78:40, 41 Genesis 1:26-28; 2:15-17; 3:1-6 Apocalipsis 12:9; Proverbio 27:11 SEPTIEMBRE 1, 2013 15
SUNGBAT DAGITI SALUDSOD MAIPAPAN ITI BIBLIA Kasano nga agbalin a naragsak ti agassawa? Agballigi ti balakad ti Biblia no kasano nga agbalin a naragsak ti panagasawa ta nagtaud dayta iti Namu- nganay iti panagasawa, ni Jehova a Dios. Isurona ka- datayo no kasano a mapatanor dagiti kababalin a mangparagsak iti panagasawa ken malapdan dagiti kababalin a mangdadael iti dayta. Isurona pay ka- datayo no kasano a mapasayaat ti komunikasion a mangparagsak iti panagasawa. - Basaem ti Colosas 3:8-10, 12-14. Masapul a dayawen ken raemen dagiti agassawa ti maysa ken maysa. No tungpalenda dagiti akem nga impaannong ti Dios kadakuada, agbalinda a na- ragsak. - Basaem ti Colosas 3:18, 19. Ania ti makatulong tapno agpaut ti relasion ti agassawa? Agpaut ti relasion ti agassawa no ay-ayatenda ti may- sa ken maysa. Ti Dios isuronatayo no kasano ti aga- yat. Ti Dios ken ti Anakna a ni Jesus ket perpekto nga ulidan ti managsakripisio nga ayat. - Basaem ti 1 Juan 4:7, 8, 19. No ti asawa a lalaki ken babai raemenda ti urnos ti Dios a panagasawa, agtalinaedda nga agkadua. In- yurnos ti Dios ti panagasawa kas permanente a pa- nagkadua ti lalaki ken babai tapno agbalin a natal- ged ti pamilia. Mabalin nga agpaut ti panagasawa agsipud ta pinarsua ti Dios ti lalaki ken babai tap- no agtinnulongda a mangipaay iti pisikal ken emo- sional a kasapulanda. Inaramidna met ida iti lada- wanna nga addaan iti abilidad a mangipakita iti ayat. - Basaem ti Genesis 1:27; 2:18, 24. BASAEM TI AD-ADU PAY A SUNGBAT DAGITI SALUDSOD MAIPAPAN ITI BIBLIA ONLINE s Libre a mai-download n o daytoy a magasin ken dagiti napalabas a ruar p Adda online a Biblia iti agarup 50 a lengguahe Ania a kita ti komunikasion ti mangparagsak iti agassawa? Para iti ad-adu pay nga impormasion, kitaem ti kapitulo 14 daytoy a libro, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova Mabalin nga i-download iti ANIA A Talaga TI ISURSURO TI BIBLIA? Kitaen ti /ilo wenno i-scan ti code L I - 1 0 / 9 0 3 1 p w 3 1 6 0 3 1