Agtitipon nga agtignay tapno sangoen ti kalamidad Iti panagsaplit ti nagsinaruno a bagyo nga Ompong ken Rosita iti Amianan a Luzon, nadidigra ti nalawa a pa- set ti Ilocos ken Cordillera iti nakaro a kalamidad. Kakaroan a naapektaran ket dagiti mannalon gapu iti na- saknap a pannakadadael dagiti mula, taltalon ken irigasyon. Nasurok sangagasut ti natay kadagiti landslide lalo kadagiti erya ti SSM. Nakaro a nadadael ti adu nga impraistraktura iti nalawa a paset ti kaaw-awayan. a madidigra ti pagilian kadagiti nakaro a kalamidad a kas iti bagyo, a ti dadduma ket dumandanon iti kategorya a supertyphoon; iti tuloy-tuloy a panagtutudo wenno napaut a tikag. Daytoy ket gapu iti panagbalbaliw ti klima ti sangalubongan wenno ti maawagan a climate change. Ti kinaagum dagiti kapitalista nga agakup iti superganansya iti dumakdakkel nga babaen industriyal a produksyon nga agus-usar ti fossil fuel (wenno lana) a mangipugpugso ti carbon dioxide iti atmospera iti las-ud ti nasurok tallo a siglo ket nagresulta iti panagpudot ti lubong (global warming). Kagiddan na daytoy Nganngani tinawen ti awan sarday a pananggamgam dagiti imperyalista kadagiti natural a rekurso a nagresulta iti nasaknap a panangdadael iti aglawlaw. Dagitoy ti kangrunaan a makagapu ti dakkel a panagbalbaliw iti klima a mangipaay kadagiti nakaro a kalamidad. Tunggal sumaplit ti kalamidad, dagiti marigrigat ti kangrunaan a madangranan. Kas iti kanayon a mapaspasamak, nagbassit a serbisyo ti relief and rehabilitation ti maaw-awat dagiti naapektaran nga umili. Masansan a ti maawat laeng ti tunggal pamilya ket mano laeng a kilo a bagas ken sumagmamano a de lata; malaksid pay iti kinabuntog ti panangipan kadagiti nairut a kasapulan a serbisyo. Kangrunaan a makagapu ditoy ket ti nagbassitan a pondo nga ilatlatang ti reaksyunaryo a gubyerno para iti kalamidad ken ti nakaro a panagkurakot iti uneg ti agdama a malakolonyal ken malapyudal a sistema iti pagilian. Ti ad-adda a pangigastusan ti agdama a rehimen iti buwis ti umili ket ti modernisasyon ti AFP, dagiti operasyon daytoy ken ti panangingato iti sueldo dagiti soldado. Ti dakkel a paset met ti pondo a nailatang para iti kalamidad ken dagiti suporta manipud iti dadduma a pagilian ket mapan iti bulsa dagiti kurakot nga opisyal ti gubyerno. Ti rehabilitasyon dagiti nadadael
nga impraistruktura ket dakkel a pagganganansyaan da, malaksid iti dakkel a bingay dagiti pay kontraktor. Malagip a gapu iti kalawa ti naapektaran iti bagyo a Yolanda idi tawen 2013 ket simrek ti mano a bilyon a pondo ken balor dagiti materyales manipud iti uneg ken ruar ti pagilian ngem ti kadakkelan kadagitoy ket kinurakot dagiti buaya iti gubyerno. Inggana itatta ket saan pay a nakalung-aw dagiti minilyon nga umili a nadidigra ti nasao a bagyo. Kasta met laeng ti napasamak idi simmaplit ti bagyo a Lawin iti Amianan a Luzon idi 2016. Ti epekto dagiti natural a ket mapakpakaro kalamidad pay gapu kadagiti umad-adu a panangparigat iti umili duron dagiti neoliberal a patakaran iti ekonomya nga itultuloy ken pair-irtengen ti rehimen a US-Duterte. Napartak a ngumatngato ti presyo dagiti kangrunaan a gagatangen gapu iti panangipatungpal iti linteg a TRAIN 1. Nakalayat pay dagiti nayon a pammarigat inton maipatungpal ti TRAIN 2. Pinalukayan ti rehimen a Duterte dagiti patakaran tapno re- bolusyonaryo a pagiwarnak iti Amianan-Laud a Luzon iti tarabay ti PARTIDO KO- ti PILIPINAS. MUNISTA Maipablaak ditoy dagiti dam- damag kadagiti aksyon ti Bagong Hukbong Bayan ken dangadang ti umili kasta met ti panagamiris kadagiti isyu a pakaseknan ti umili. Ti Dangadang ket Silulukat ti Dangadang iti aniaman a saludsod, dillaw, singasing, koresponsal ken pangkultura a parnuay tapno mapadur-as ti linaon na. Pagtitinnulongan tayo a padur-asen ti Dangadang. Ti sangapulo a piso a presyo ti pagiwarnak ket bassit a donasyon tapno suportaran ti agtultuloy a pannakairuar na. mapapartak ti panangiproseso iti aplikasyon dagiti gangannaet ken lokal a dadakkel a kumpanya iti minas a ken manggamgam iti natural a rekurso ken mangipapaay iti nasaknap a panangdadael iti kadagaan, kadagiti bakir ken karayan iti nalawa a paset ti kaaw-awayan. enerhiya Iti kalawa dagiti nadadael a mula ken taltalon gapu kadagiti bagyo nga Ompong ken Rosita, nakabasbassit wenno awan pay ketdi ti apiten ti naruay nga intar dagiti mannalon iti umay a panagapit. Ad-adda a kumaro ti kakurangan iti bagas iti intero a pagilian a sagsagrapen ti umili a Pilipino uray idi sakbay pay dagitoy a nagsaruno a bagyo. Nakasarang ti peggad ti nakaro a bisin iti rinibribo a pamilya. Kasapulan ti napartak a panagtignay dagiti mannalon tapno masango ti kastoy a kasasaad. Insuro ti adu a kapadasan kadatayo nga iti sango dagiti kalamidad ken dadduma pay a parikut, awan ti sabali a pagsanggiran ti umili no di ti bukod a nagkaykaysa a pigsa ken panagtignay da. Kadagiti napalabas a kalamidad gapu kadagiti bagyo a kas iti Yolanda, Pablo ken Lawin, nagun- ITI DAYTOY NGA ISYU: Editoryal :Agtitipon nga agtignay tapno sangoen ti kalamidad ... 1 71st DRC, binira ti BHB-Ilocos ... 3 Umili ti Ilocos Sur, nagmartsa-rali laban iti dam ... 3 Panagpaserra iti SSM sinuppiat ... 4 Ompong nangsaplit iti Amianan a Luzon ... 5 Kumarkaro nga HRVs iti Ilocos ken Cordillera ... 8 Agrikultura iti Cordillera ... 9 Panagpintura iti rebulto ni Panirigan... 11 Marcos... 15 Watershed research sinuppiat... 15 Irrigation Summit iti La Union ... 16 Proclamation 575 kinundenar... 16 Martir: Ka Gilbert... 18 od dagiti mannalon ti kongkreto a benepisyo babaen iti panagorganisa ken panangilarga da kadagiti nagkaykaysa a panagtignay tapno maisimpa dagiti nadadael iti bagyo ken singiren dagiti rumbeng a maited a pondo ken serbisyo manipud iti reaksyunaryo a gubyerno. Babaen kadagiti organisasyon masa ken dagiti agraraira a porma tinnulong, ti bayanihan wenno pagtinnulongan ti umili panangisimpa kadagiti nadadael rangtay, a balbalay ken dagiti impraistraktura a kabaelan nga asikasuen. Kagiddan daytoy, agirussuat kadagiti tignay masa a mangsingir kadagiti LGU ken dagiti ahensya ti reaksyunaryo a gubyerno (kas iti DSWD, DA, NIA, DOH, DPWH ken DepEd) kadagiti pondo, materyal ken proyekto. Usaren ti nadumaduma a porma ti panagtignay kas kadagiti petisyon, delegasyon, dayalog, kumprontasyon ken rally. Irussuat dagiti tukad baryo, tipak dagiti baryo, tukad munisipal ken inter-munisipal a panagtignay. Dakdakkel ti magun- od bayat a lumawlawa ti intar ti mapatignay. ti taltalon, irigasyon, kadagiti mabalin a singiren iti reaksyunaryo a gubyerno ket ti suporta iti makan kas iti suplay ti bagas inggana iti sumaruno a panagapit; subsidyo iti bin-i, para abono, ramit iti panagtalon ken pondo para iti rehabilitasyon dagiti nadadael a taltalon, irigasyon ken dadduma pay nga impraistraktura. Siguraduen a nairut a masubaybayan ti implementasyon dagiti serbisyo Sumagmamano iti agrikultura kas ....suroten iti panid 3 2
....Editoryal manipud panid 2 ken proyekto ken dagus nga ibutaktak dagiti panagkurakot. Gundawayan ti tiempo ti kampanya ti eleksyon para iti panangsingir kadagiti opisyal ken dadduma pay a pulitiko ti serbisyo a suporta kadagiti biktima ti kalamidad. Agkalap met iti suporta kadagiti makaumili nga institusyon. Kadagiti NGO ken mannalon nga agut-utang ken agab- abang ti daga ken irigasyon, ilaban ti panangipababa wenno panang- ikkat ti interes iti pautang a nausar iti agdama nga agrikultural a siklo a nadidigra ti bagyo ken irupir ti saan a panagbayad ti abang iti daga ken irigasyon. Iti sango ti sagsagrapen a nakaro a kinarigat, gammatan a nalaing ti tiempo ti paskua ken eleksyon tapno iyabante dagiti interes ken pagimbagan dagiti masa a mannalon. Ad-adda a palawaen ken papigsaen ti intar, lalo a pairuten ti panagkaykaysa iti panangiyabante kadagiti agraryo a laban ken pagimbagan dagiti biktima ti kalamidad. Ipursigi dagiti sustinido ken organisado a panagtignay inggana dagiti a magun-od kongkreto a benepisyo. Iti agtitimpuyog a panagtignay ti pangpulitika a a matenneb bileg ti umili. Iti proseso dagiti panagtignay, ad-adda a palawaen, papigsaen ken ipangato ti tukad nga rebolusyonaryo dagiti organisasyon ken dagiti laban ti mannalon ken dadduma pay nga umili. Nangruna ditoy, masapul nga itultuloy a palawaen ken papigsaen ti partisipasyon ti umili iti armado a rebolusyon nga isu ti mangisigurado a marippuog ti bulok a malapyudal ken malakolonyal a sistema ken maitakder ti maysa a gimong a pudno a mangsungbat iti kasapulan ti umili. 71st DRC, binira ti BHB-Ilocos Maysa ti natay ken dua ti nasugatan iti 71st Division Reconnaissance Coy (DRC) idi binira ti yunit ti Alfredo Cesar Jr. Command (ACC)- Bagong Hukbong Bayan Ilocos idiay Barangay Bussot, Gregorio del Pilar, Ilocos Sur iti 11:20 ti agsapa idi Setyembre 8. Umili ti Ilocos Sur, nagmartsa- rali laban iti dam Agarup 300 nga umili a naggapu kadagiti ili ti Salcedo, Sigay, Gregorio del Pilar, Galimuyod, Sta. Cruz ken Sta. Lucia, Ilocos Sur ti nangisayangkat ti tignay protesta idi June 26 tapno iyebkas ti nainget a panangkontra da iti maipasdek a P3.83 bilyon a proyekto a Gregorio del Pilar Water Impounding Dam idiay Salcedo, Ilocos Sur. ket indauloan ti Tignayan ti Umili iti Karayan Buaya (TUKB), Stop Exploitation, Defend-Ilocos ken Ilocos Human Rights Advocates (IHRA)-Karapatan. Simmuporta met laeng dagiti umili a naggapu idiay Candon City, Cabugao, Ilocos Sur, La Union ken Ilocos Norte. Inatendaran met laeng ti nadumaduma a denominasyon nga indauloan dagiti dadaulo ti United Methodist Church (UMC)- Ilocos South District, United Church of Christ in the Philippines (UCCP) Filipina Independiente (IFI). Daytoy a protesta ken Iglesia Natalged a nakamaniobra a Nalabaga dagiti kalpasan mannakigubat labanan. ti 30-minuto a idi nakita Alas-2 ti malem ti masa ti kaswalti ti militar a maisalsalog manipud iti nakapasamakan ti labanan. Iti nakaro a luksaw dagiti tropa ti DRC, nagpabanto da ti mortar iti rabii ti Setyembre 8 uray awanen ti yunit ti ACC iti lugar. Nasurok maysa a bulanen nga agop-operasyon dagiti nasao a tropa ti DRC nga indauloan da 1Lt. Frugalidad ken 2Lt. Entoma kadagiti munisipyo ti Sigay ken Del Pilar kalpasan ti balligi a panagbira ti ACC iti headquarters ti 81st IB idiay Bgy. Bugbuga, Sta. Cruz idi Agosto 8. Uray kasano ti kaatiddog ti operasyon ken kadakkel ti puersa ti kabusor, nabaelan dagiti mannakigubat ti ACC a natalged a nakamaniobra gapu iti nalawa a suporta ti masa. Kasta met a naipakita da ti kinasagana a makirinnupak iti kabusor. immuna a Naiyaramid panagtaripnong ti sango Quirino Stadium, Bantay, Ilocos Sur. Manipud ditoy, nagmartsa dagiti delegado a nagturong iti Probinsya idiay syudad ti Vigan tapno katungtongen ni Gobernador Ryan Singson para iti tulong na iti panangpasardeng ti proyekto. iti opisina na ti Naisubmitar petisyon kontra dam a pinirmaan ti 2,650 a tattao manipud kadagiti maapektaran a luglugar ngem saan a nadanonan ni gobernador iti upisina na. ti iti Kapitolyo ti a Pinadas pasardengen iti rason nga awan ti permit. Ngem tinakderan dagiti lider nga ituloy pulis dagiti ti programa ....suroten iti panid 4 3
....Umili ti Ilocos Sur, nagmartsa-rali manipud iti pahina 3 ti programa ta saan met a kasapulan ti permit ken adda da idiay tapno ipukkaw dagiti kiddaw da. Naipuesto dagiti pulis ken barangay tanod iti nadumaduma a disso idiay sango ti Kapitolyo ken iti aglawlaw daytoy. Kabigatanna, June 27 ket nairussuat ti maysa a public hearing idiay Plaza ti Salcedo a no sadinno ket nagkaykaysa ti timek ti umili a nangipukkaw iti panagkedked da a maituloy ti nasao a proyekto. Segun kenni Mayor Leopoldo Gironillo ti Salcedo, katugtugaw na pay laeng a mayor idi 2013 ket addan ti naipresentar kaniana a plano ken disenyo ti proyekto a saan a nagdalan iti konsultasyon iti umili. Nakuna met ni Brgy. Capt. Paul Roldan ti Bgy. Bulala, Salcedo, "saan dakami a pagbalinen a collateral damage wenno sacrificial lamb para laeng dita ibagbagayo a pagsayaatan ti kaaduan." Protesta ti umili idiay Vigan City Daytoy a tignay protesta ket paset ti serye dagiti aksyon ti umili laban iti nasao a dam. Naipakita dagiti umili ditoy ti kinatakneng ti takder nga ilaban ti karbengan da para iti daga, biag ken pagbiagan. Panangiserra kadagiti SSM, sinuppiat ti umili ti Benguet Piket laban iti LSM, naisayangkat Mining Regulatory Board a mangipalubos nga ag- opereyt manen dagiti SSM iti ligar iti kondisyon a kasapulan nga ag-apply da iti minahang bayan iti DENR. Ti minahang bayan ket pabor kadagiti dadakkel a kumpanya ti minas wenno Large Scale Mining (LSM) gapu kadagiti probisyon na daytoy a manglipit kadagiti SSM. Ground Zero. Nagedday a paset ti Ucab, Itogon Nadagsen a kinundenar ti umili ti Benguet ti panangiserra ti amin a babassit a panagminas iti lugar kalpasan ti panagpabasol ni Roy Cimatu, kalihim ti Department of Environment and Natural Resources (DENR), iti operasyon dagiti small-scale mining (SSM) iti napasamak a gedday idiay Ucab, Itogon, Benguet. Inpanawagan ti Kabenguetan Ilaban ti daga, Biag ken Kinabaknang (KAIABANG), probinsyal a balangay ti Cordillera People's Alliance (CPA) idiay Benguet, ti "selective closure" wenno panangiserra kadagiti SSM nga awan permit gapu ta maawanan ti pagbiagan ti rinibu a pamilya nu maiserra ti amin nga operasyon ti SSM ditoy. Gapu iti nainget a panangsuppiat ti umili iti daytoy a plano ni Sec. Cimatu, napilitan isuna a mandaran ti Provincial iti KAIABANG, panggep ti minahang bayan a limitaran ti SSM bayat a mapalpalubosan met ti LSM a mangagum kadagiti mineral. Babaen iti National Task Force in Mining Challenge ken ti Small- scale Mining Act, lalo a pairutan ti reaksyunaryo a gubyerno ti tengngel kadagiti SSM bayat a nawaya a manggamgam dagiti LSM kas iti Lepanto, Philex at Benguet Corporation. Nayon pay ti KAIABANG, kayat laeng ti gubyerno a lalo a parigaten dagiti minero tapno agpakaasi da a dumawat ti tedda dagiti kumpanya ti LSM. Panagminas kadagiti SSM ti nabayagen a pagbiagan ti umili ti Itogon isunga lapped iti pagbiagan da ti pananglimitar ditoy, kuna pay ti grupo. Segun Iti inrussuat met a piket ti CPA, Kalikasan- People's Network on the Environment (PNE) ken Katribu idi Setyembre 20 idiay Sofitel Philippine Plaza Manila, Pasay City a naangayan ti miting ti International Conference of the Chamber of Mines, naibaga ti CPA nga us-usaren laeng ni Sec. Cimatu ti pasamak iti Itogon tapno ikkan ti dalan dagiti dadakkel a kumpanya ti minas. Nayon pay ti CPA, nakaar-ariwawa ni Sec. Cimatu laban iti SSM ngem agtatalna met kasilpo iti iprosproseso ti Mines and ....suruten iti panid 13 4
OMPONG, NANGSAPLIT ITI AMIANAN A LUZON Dagiti mannalon, nakaro a naapektaran Nadadael a kapagayan idiay Tubo, Abra Itatta a tawen, ti category 5 a super bagyo nga Ompong (wenno Mangkhut iti internasyunal a nagan) ti kapigsaan a bagyo a nangsaplit iti pagilian. Nagbayag daytoy ti 17 nga oras iti pagilian ken nangipaay ti nasaknap a panangdadael kadagiti mula, taltalon, balay ken dagiti impraistraktura lalo ditoy amianan a Luzon. iti 1:40 ti agsapa idiay paset ti Baggao, Cagayan idi Setyembre 15, 2018. Addaan daytoy iti 200kph a pigsa ti angin ken bugso a dimmanon iti 285kph. Ti kalawa ti sinakop daytoy ket dimmanon iti 900km agparikus. Nagdisso daytoy Dinadael ti bagyo iti National Disaster Risk Reduction Management Council (NDRRMC), dimmanon iti P5.5 bilyon ti kabuklan a balor ti dinadael ti bagyo iti Cordillera ken P3.8 bilyon met iti Ilocos. Adda ti 108,691 a balbalay a naperdi nu sadino ket 4,390 ti naan-anay a naperdi. Gapu iti kinalawa ti saklaw dagiti nadadael a pagay ken mulmula kasta met dagiti taltalon, awan ti naapit ti rinibribo a pamilya dagiti mannalon. Agresulta daytoy iti kumarkaro a bisin. Nangideklara ti state of Segun calamity ti rehiyon ti Ilocos ken Cordillera. Iti Ilocos Segun met iti Solidarity of Peasants Against Exploitation (STOP Exploitation), maysa a idiay grupo dagiti mannalon Ilocos, P14.5 bilyon ti pudno a balor ti dinadael ti bagyo iti pagay pay laeng gapu ta dimmanon iti 80-90% ti naperdi. Maysa nga ehemplo ditoy ket ti ili ti Narvacan nu sadinno ket 5,567 a mannalon ti naawanan ti apit wenno "zero harvest" iti 960 nga ektarya a taltalon nga agbalor iti P236 milyon. Iti kastoy a kasasaad ti Ilocos lalo a saanen nga umanay ti nabatbati nga apit da para iti kasapulan da itatta a tawen. kadagiti mannalon Kaaduan iti rehiyon ket nakasanggir iti pautang tapno agtalon ken kasapulan da met nga agbayad ti abang iti apo't daga. grupo kadagiti apo't daga, institusyon ken indibidwal nga agpapautang ken agpapaabang a saan pay nga agsingir ti utang, automatiko nga ikkaten ti interes ti pautang ken saan pay nga agsingir ti abang iti daga tapno makabawi dagiti iti didigra. mannalon manipud Aw-awisen met ti grupo dagiti opisyales ti local government unit (LGU) iti intero nga Ilocos nga agaramid kadagiti addang tapno maited ti naan-anay a tulong kadagiti nadidigra iti saklaw da. Inbaga met laeng ti grupo a mabalin a mangted ti LGU ti P10,000 kada pamilya manipud iti bingay da iti tobacco excise tax (RA 7171) kas cash subsidy wenno cash grants tapno makatulong iti inut-inot a panaglung-aw dagiti mannalon. Nagpanawagan ti 5
Nayon pay ti grupo, adda ti P400 milyon a nailatang para iti quick response operation manipud iti naipasa a Supplemental Annual CY Investment Plan 2 ti probinsyal a gubyerno ti Ilocos Norte ken P100 milyon para iti panagsimpa kadagiti partially ken totally damaged a balbalay ken pangpubliko nga impraistraktura. irupir dagiti Kasapulan nga mannalon a mausar dagitoy a pondo kas suporta kadagiti nadidigra. Nagpanawagan met laeng ti grupo iti amin a mannalon a makikaykaysa iti STOP Exploitation tapno irupir iti amin nga ahensya ti gubyerno kas iti LGU, DSWD, DA, NIA, DPWH ken NTA a maited ti maiparbeng ken umannatop a tulong para kadagiti biktima ti bagyo nga Ompong. Iti Cordillera iti Idiay Cordillera, segun nailista ti NDRRMC, nakaro a naapektaran ti 171,932 mannalon. Kadagiti mula, mais ti kangrunaan a pinerdi ti bagyo nu sadino ket P2.29 bilyon ti balor na, maikadua ti pagay nga agbalor ti P1.25 bilyon ken maikatlo dagiti cash crops (nateng, prutas, ken dadduma pay) nga agbalor ti P335 milyon. Agbalor ti P19.8 milyon met ti natay ken napukaw a dinguen, bayat a P156 milyon ti perdi kadagiti irigasyon ken P29.5 milyon met iti agrikultural nga impraistraktura. P1.42 bilyon met ti balor ti naperdi kadagiti impraistraktura ti rehiyon kas iti kalsada, rangtay, pangpubliko a pasilidad ken dadduma pay. 119 ti nailista landslides ken 33 a panaglayus iti Cordillera. Iti kangitingitan ti bagyo, 127 kalsada ti naserraan, nasaknap ti kinaawan ti kuryente ken naperdi ti komunikasyon. Saan a bumaba iti 111 katao ti natay, 22 ti mapukpukaw ken 82 ti nadangranan. Idiay Itogon, ti natay Benguet, 89 katao nu sadino ket 63 kadagitoy ti idiay Barangay Ucab naggapu landslide a napasamakan ti iti bunkhouse a nanggabur Adda a REGION / PROVINCE / MUNICIPALITY GRAND TOTAL ILOCOS ILOCOS NORTE ILOCOS SUR CAR ABRA APAYAO BENGUET IFUGAO KALINGA MOUNTAIN PROVINCE dagiti minero ken ti chapel a nagkamangan ti dadduma pay gapu iti napigsa a tudo iti nasao a lugar. Bayat nga idiay Mountain Province, 6 ti natay idi nagaburan ti maysa a balay idiay sitio Dantay, Barangay Alab, Bontoc; 1 idiay Pasil, Kalinga; 3 idiay La Trinidad, 1 idiay Kabayan, 1 iti Tuba, ken 13 idiay Baguio. Maisupadi iti naiyulat dagiti mannalon nga aktwal a kasasaad iti rehiyon, nakababbaba unay ti balor ti nadadael nga inyulat dagiti ahensya ti gubyerno. Agduduma met laeng dagiti datos da. Uray ti Cordillera Regional Disaster Risk Reduction Management Council (CDRRMC), ahensya mismo ti gubyerno ket nangatngato ti nairekord na a balor ti nadadael iti sumagmamano a probinsya kumpara iti nailistwa ti NDRRMC. Segun iti CDRRMC, ti nadadael iti agrikultura idiay Ifugao ket dimmanonen iti P1.43 bilyon; P1.19 bilyon met idiay Kalinga, P769 milyon idiay Mountain Province ken P179 milyon iti kanatengan ti Benguet. Iti ulat met dagiti base a masa kadagiti erya a tigtignayan ti BHB, saan laeng a dagiti mula ti mannalon ti nadadael no di karaman dagiti nakaad-adu a payaw wenno talon. Saan nga umanay a food relief ken rehabilitasyon Ti naited pay laeng a tulong dagiti ahensya ti reaksyunaryo AFFECTED PEOPLE BRGY. 2,239 1,261 552 709 978 304 138 195 128 126 87 FAMILIES 254,309 151,877 41,483 110,394 102,432 44,481 28,729 9,001 1,532 17,603 1,086 PERSONS 1,042,179 642,618 181,365 461,253 399,561 186,874 113,929 38,870 5,990 49,921 3,977 a gubyerno ket P46.4 milyon ken adda pay iti porma ti relief kits, (food packs, ken dadduma pay). Saan nga umanay ti kadawyan nga it-ited ti Department of Social Welfare and Development (DSWD) iti tunggal pamilya a 6 a kilo a bagas, 4 a lata ti sardinas, 4 a lata ti corned beef wenno meatloaf ken 6 a sachet ti kape wenno cereal drinks. Kagudua met ti bolyum nga it- ited ti DSWD ti it-ited ti lokal a gubyerno. hygiene Neoliberalismo, pinakaro ti bagyo pakpakaroen a dagiti didigra a kas iti bagyo nga Ompong ti kasasaad dagiti umili ti Ilocos ken Cordillera gapu iti panangipapilit ti rehimen nga US-Duterte nga itandudo dagiti neoliberal a patakaran ti World Trade Organization, International Monetary ken World iti neoliberal a Bank. Kasilpo patakaran ti rehimen nga US- Duterte ti nawaya a panagserrek dagiti dadakkel a gangannaet a kumpanya kas iti LSM ken dam. Dagitoy a proyekto ti kangrunaan kadagiti nga panagreggaay, panaglayus, pannakatay ken karayan dadduma pay a trahedya a nagresulta iti pannakaawan ti biag ken pagbiagan ti ginasut a ribo nga umili. Ad-adda Fund akinbasol ti Gapu ta ti panggep 6
ti ket neoliberalismo pananggamgam ken panagakup ti superganansya, ti panangsango kadagiti didigra ket idikdiktar ti daytoy a killo a kapanunotan dagiti dasig. Kankanayon nga ar-aramiden reaksyunaryo a gubyerno ti ti kadagiti marigrigat nga umili tunggal adda ti mapasamak a trahedya ken iti responsibilidad panangilibak panagpabasol iti na. kadagiti minero ti SSM idiay Itogon a mapilitan nga agminas iti napeggad a iti kinaawan ti natalged a trabaho nga reaksyunaryo a gubyerno, panagpabasol kadagiti mangngalap idi nabiktima da ti 'storm surge' gapu iti panagnaed da iti igid ti baybay ken dadduma pay idinto a ti pudno a ramut ket kinarigat gapu iti agraraira a managgundaway a sistema ti gimong nga iturturayan dagiti agar-ari a dasig. agturturay a panangpabasol Kas lugar gapu ited ti Dagus a panagsungbat iti didigra Iti kastoy a kinalawa ti epekto ken nakakaskas-ang a kasasaad, kasapulan nga organisaen ti umili ti bukod ken makitinnulong iti rebolusyonaryo a tignayan tapno sangoen ti relief and rehabilitation dagiti baryo ken ili a saklaw da. Iti kabiitan ket kasapulan ti napardas a panangammo iti kasasaad dagiti apektado a lugar kas kongkreto a basaran iti panangirupir ti rumbeng a tulong manipud iti panang-urnong ti dadduma pay a tulong. Masapul a singiren ti umili ti Ilocos ken Cordillera ti rehimen a US-Duterte iti responsibilidad na daytoy nga ited ti umannatop ken rumbeng a tulong para iti relief and rehabilitation. Maysa kadagiti dagus a rumbeng a kiddawen dagiti mannalon ket ti subsidyo a bagas a saan laeng nga maysa a kilo no di ti minimum a maysa wenno dua a kaban tunggal pamilya. Kasapulan nga irupir ken agbalin a managbantay ti umili iti panagusar ti LGU ken dadduma pay nga ahensya iti calamity fund ti gubyerno iti gubyerno ken ken dadduma pay a pondo a makalkalap gapu iti posibilidad a maawan dagitoy ken mausar para iti umay nga eleksyon 2019. Kas iti napasamak idi tiempo ti bagyo a Yolanda (2013), nausar dagiti kapitalista iti eleksyon 2016 ti binilyon a dolyar a pondo ken donasyon. Rumbeng a gundawayan ti umili ti umay nga eleksyon tapno mas iduron dagiti aktibo pay nga burukrata kapitalista ken pulitiko a sungbatan dagiti demokratiko iti a kiddaw dagiti umili ti rehabilitasyon agrikultura. burukrata lalo sektor iti Kasapulan a papigsaen dagiti tradisyunal a tinnulong dagiti mannalon para iti rehabilitasyon ken panangipangato kadagiti organisasyon masa. Masapul a napardas a masungbatan dagiti organisasyon iti kasapulan ti umili ken usaren agpamulat, tapno daytoy agpatignay agorganisa. ken Kagiddan ti panangirupir kadagiti kiddaw a relief and rehabilitation, kasapulan met laeng nga irupir ti dadduma pay a kiddaw kas iti dagus a panang-ikkat iti interes ti pautang iti kapagayan, kamaisan ken kanatengan ken iti panagbayad iti abang iti daga ken irigasyon tapno makabawi dagiti mannalon manipud iti kalamidad. ti mannalon amin, papigsaen a kasapulan dagiti nga rebolusyonaryo organisasyon masa ken ti armado a tapno maitakder ti pudno a demokratiko a bileg ti umili. Babaen laeng iti panagballigi ti gubat ti umili ken panangitandudo iti siyentipiko a sosyalismo a masango a nalaing ti kinaulpit ti aglawlaw. Kangrunaan iti pannakidangadang 7
Kumarkaro ti panaglabsing iti karbengan-tao iti Ilocos-Cordillera Manipud Abril aginggana iti Oktubre, kagiddan ti umir-irteng nga operasyon kombat ken saywar ti militar ket ti panag-adu ti kaso ti panaglabsing ti karbengan-tao iti rehiyon. Tuloy-tuloy latta met nga ibutbutaktak ken lablabanan ti umili dagitoy a panang-atake dagiti tropa ti militar iti biag ken pagbiagan da. Babaen iti panangiyaramid kadagiti fact-finding mission ken dayalogo, inwaragawag dagiti umili ti mapaspasamak a militarisasyon kadagiti komunidad iti Ilocos ken Cordillera. Nalatak ditoy ti panagtignay dagiti umili ti Besao ken Sagada, Mountain Province a nangilanad kadagiti panaglabsing iti karbengan tao iti ili da ken ti tignay protesta dagiti umili ti Salcedo, Ilocos Sur tapno suppiaten ti gandat a panangitakder ti detatsment idiay Bgy. Balidbid iti nasao nga ili. Panagkampo ti 81st IB iti Sitio Dandanac, Bgy. Tamboan, Besao, Mountain Province Panangdukot ken puersaan a panagpagayd. Tallo a manganup ti dinukot ken pilit a pinaggayd dagiti tropa ti 81st Infantry Battalion iti nagbaetan ti Sigay ken Gregorio del Pilar, Ilocos Sur iti las-ud ti tallo nga aldaw idi Setyembre 6-9. Nasabat ti militar idi agsapa ti Setyembre 6 da Renato Acosta, Ricky Ramirez, ken Ronny Apalet, agpapada a residente ti Bgy. Mabileg, Sigay iti bakir bayat nga agipakpakat dagitoy ti silo para iti alingo ken abuyo. Kinumpiska dagiti soldado ti iggem da a cal.22 a paltog ken airgun nga us-usaren da iti panaganup. Pinilit da dagitoy nga isuro ti disso nga ayan kano ti kampo ti BHB. Naiparang dagitoy iti PNP Gregorio del Pilar idi rabii ti Setyembre 9 ngem kinasoan da ida ti illegal possession of firearms and ammunition. kadagiti balbalay. Manipud Hulyo inggana Agosto, nagkampo dagiti tropa ti 81st IB idiay Sitio Dandanac, Bgy. Tamboan, Besao, Mountain. Province iti panangidaulo ni 1Lt. Jude Gavino. Uray saan a Martial Law, puersaan nga inpatungpal da ti curfew kadagiti umili ken saan da a paruaren iti baryo inggana nga awan maala da a safe conduct pass ken cedula. Panagkampo Nagrikisa dagiti ti nasao a tropa kadagiti balay, kalapaw ken agamang uray awan ti search warrant. Pinaritan nga umaway dagiti umili a nagresulta iti saan a pannakaapit dagiti pagay ti umili. idiay met Malibcong, Abra, nagkampo dagiti tropa ti Alpha ken Bravo Coy ti 24th IB iti barangay hall ken balbalay kadagiti barangay ti Lat-ey, Umnap ken Buanao manipud pay Mayo 23. Inwasiwas dagitoy a soldado ti iggem da kano a 'watch list' a nakailistaan ti nagnagan dagiti residente a masuspetsa a sumupsuporta iti NPA, ken us-usaren da daytoy a pamutbuteng kadagiti residente. Agtultuloy ti panagkampo dagiti tropa ti 50th IB kadagiti munisipyo ti Balbalan ken Pinukpuk idiay Kalinga iti agdama. Nagresulta iti panangdadael ken panagtakaw kadagiti sanikua ti umili, ken pannakataktak ti pagbiagan ti bumaryo. Puersado da nga agrekrekrut iti CAFGU ken agpasurender kadagiti bumaryo. Kabayatanna, inggana Iti panagkampo dagiti tropa ti 81st IB kadagiti baryo idiay Amianan a Sagada, Mountain Province, nakasagrap dagiti umili ditoy ti tuloy-tuloy a panangharas. Iti naangay a fact-finding mission idi Agosto 9, inlanad dagiti umili ti inar-aramid dagiti militar manipud idi nagkampo dagitoy a tropa ti 54th IB iti dua a pasdek ti Aguid Elementary School iti idiay Bgy. Aguid. Malaksid panangiwasiwas iti 'watch list,' impakita dagitoy a soldado ti kinaawan-respeto da iti kultura ti umili. Pilit latta nga ingiddan da ti panangangay iti bogus a 'peace rally' idi umuna a lawas ti Agosto uray no madama ti ugali ti komunidad a panangipunpon ken kasaruno na a maysa a kasar. lider- ken pamilya da. mannalon Inimbestigaran ken inakusaran dagiti soldado ti lider-mannalon a ni Antonio Ambalneg, Human Rights Officer ti Brgy. Lat-ey kas kameng ti NPA kalpasan ti panangdar-ay na iti dayalogo nga inorganisa ti National Economic Development Authority (NEDA) idi Mayo 8, 2018. Harassment kadagiti Idi met Agosto 31, iligal a rinikisa dagiti soldado ti 24th IB nga indauloan ni 2Lt. Alquin Bolivar ti tallo a balay ken agamang idiay Barangay Ud- udiao, Sallapadan, Abra tapno biruken ni Adjato Pati. Idi saan isuna, tinutukan a mabirukan ....suroten iti pahina 13 8
TI PANAGSUWEK TI AGRIKULTURA ITI CORDILLERA Iti laksid ti nadumaduma nga istadistika ken pablaak maipanggep iti makunkuna a panagdur-as iti rehiyon, agtultuloy ti panagsuwek ti pagbiagan dagiti umili kangrunaan dagiti mannalon. Mapakpakaro daytoy duron ti panagirteng ti neoliberal nga agrikultura iti rehiyon, a makita iti panagsaknap dagiti cash crops a kas iti Bt corn, bayat nga agtultuloy a mabaybay-an ti panangpadur-as iti agtaltalinaed nga atrasado a produksyon ti kangrunaan a makan - ti pagay. Nababa nga apit ti Cordillera, nababa ken saan nga umanay ti apit tapno suportaran ti pagbiagan ti kaaduan a mannalon. Kababaan ti tallo a bulan ken adda dagiti dumanon iti siyam a bulan ti panagkurang ti bagas kadagiti sulsulinek a paset ti Cordillera. Iti Mountain Province, tapno laeng makagatang da ti ad-adu pay a bagas nga NFA ken masida ket agilako dan ti nainsigudan a bagas a kas iti red rice. Nakarkaro ti kinakurang ti bagas idiay Ifugao nu sadino ket uppat inggana walo a bulan a gumatgatang ti bagas dagiti nakurapay a mannalon. Iti kaaduan a paset Nagtitipon dagiti makagapu nu apay a nababa ti produksyon iti Cordillera - ti narigat ken narangkis a kadagaan, kumapkapsut a kinadam-eg ti daga, kinakurang ti padanum wenno irigasyon, adu a peste ken ti panagbaliw ti klima. Pakpakaroen pay daytoy ti tuloy- tuloy a panaglawa ti produksyon dagiti cash crop a kas iti nateng ken mais. 2012 a nasyunal a sensus, agdagup iti 137,638.422 ektarya ti kalawa dagiti taltalon iti Cordillera, a ti kadawyan a kalawa ti kada talon ket 0.822 nga ektarya. Ngem iti aktwal, ti kaaduan a mannalon iti interior ti Cordillera ket addaan laeng iti talon a 1/5 inggana ¼ ektarya ti kalawa na. Uray man no bukod a daga ti taltalonen ti maysa a pamilya, gapu ta bassit ket saan a makaanay iti kasapulan Iti kastoy, mapilitan ti pamilya. dagiti mannalon a makitalon wenno agabang iti talon ti dadduma. Ti iti nasaknap a sistema ti abang daga ket 50-50 kas iti sistema a sugpon ken dawat. Gapu met iti umad-adu a gastos iti panagtalon, mapilitan dagiti mannalon a sumrek iti nadumaduma a manangusura a katulagan, kas iti sistema a pairikan, ken salda-saka, dadduma pay. salda-gatang apo't daga laeng ti agtagtagikua iti 51 inggana 252 nga ektarya a daga nga agrikultural kada maysa. Kadakkelan met ti saklaw ti Hacienda Madrigal iti sakop ti pito a barangay ti Rizal, Kalinga a dumanon iti 1,543 nga ektarya. iti saklaw ti Maituon daytoy nasao nga asyenda kadagiti kabangibang a munisipyo ti Solana ken Enrile idiay Cagayan, a dumanon met iti 1,500 ektarya. Iti munisipyo ti Pinukpuk ti nasao a probinsya, agarup 60 nga ektarya a kamaisan ken lumawlawa pay ti ag-agawen ni Mayor Irving Dasayon a daga manipud kadagiti mannalon a saan a makabayad Idiay met ti utang kaniana. Paracelis, Mountain Province, sumagmamano laeng nga apo't daga ti agtagtagikua kadagiti nalalawa a pasto. Dagiti apo't daga ti mangikeddeng nu kaano a papanawen da dagiti mannalon nga agum-uma iti pagay ken mais kadagitoy a kadagaan uray no nabayag dan nga agkomkoman (uma) ditoy ken agbaybayad da ti abang a dumanon iti P5,000- 6,000 kada ½ ektarya iti kada tawen. Ti adayo nga agkurkurang nga apit ken pastrek iti kaaduan a baryo ti Cordillera ti mangidurduron iti adu a mannalon nga agbirok ti ti dadduma a paggapuan pagbiagan, kas ti panagminas (small scale mining), panagtroso logging), panag- (small tour guide, ken dadduma pay. Umad-adu ti mannalon a rumuar iti ili tapno makitegged kadagiti pagminasan (SSM), kanatengan idiay Benguet ken Mountain Province, sensentro ken syudad. scale Kinakurang ti daga a taltalonen Maysa ti Cordillera kadagiti rehiyon a kabassitan ti daga nga agrikultural iti intero a pagilian. Iti bangir, maysa pamilya sumavgmamano ti laeng ken ti nalalawa a mangtagtagikua dagdaga lalo kadagiti kapatagan a paset. Idiay Dolores ken Tayum, Abra, 136 nga ektarya ti inagaw ti Cellophil Resources Corporation nga itatta ket paabangan da kadagiti mannalon. Iti intero nga Abra, 21 nga Iti a a korporasyon Kinakurang iti serbisyo ken subsidyo iti Cordillera ti kinakurang wenno kinaawan pay ketdi ti naan- anay a serbisyo ti irigasyon a mangpasayak kadagiti taltalon. Kaaduan nga irigasyon iti interyor ti Cordillera ket komunal nga irigasyon nga inaramid ti umili ken agkurkurang ti panagtulong ti gubyerno para iti panangpadur- as ken mentinasyon dagitoy. Iti agdama, umad-adu kadagitoy nga irigasyon ti saanen nga mausar gapu iti pannakadadael ti istruktura ken panagbassit ti iti danum kadagiti waig gapu Komon a problema 9
panagtroso iti watershed areas. irigasyon nga Adda met dagiti Irrigation inaramid ti National Administration (NIA) a saan met laeng a mausar gapu iti kinakurang ti danum ken sub-standard a pannakaaramid na. Iti kapadasan ti nadumaduma nga ili, uray saan a makadanon ti serbisyo wenno saan pay a nalpas ti konstruksyon ti irigasyon ket agsingir latta ti NIA ti bayad ti danum. Isunga ti Republic Act 10969 wenno Free Irrigation Services Law ket saan a maipatpatungpal iti Cordillera. Kadagiti irigasyon met idiay Abra a pinondoan ti simbaan a kas idiay Manabo, nangina ti singiren da a bayad kadagiti mannalon iti nabayag a panawen. Adayo a kurang ti maipapaay a tulong kadagiti mannalon iti panangrisut kadagiti komon iti peste a problema da kas fusarium wilt, a ti pagay, 'kolang' wenno igges ti payaw (giant earthworms) ken dadduma pay. Dagiti palpak a programa ti gubyerno a kas iti panag-culture ti bisukol (giant (hybrid kuhol) ken nga igat) ket saan a nakatulong no di nagbalin ketdi a peste a nangdadael kadagiti payaw. tungro 'turachuk' Ti nakaro, no dagiti taltalon ken produkto ti mannalon ket maperdi gapu iti kalamidad kas iti napipigsa a bagyo, bassit ti maawat ti mannalon a tulong manipud iti reaksyunaryo a gubyerno idinto a nakadakdakkel ti nakareserba a pondo dagiti LGU para iti kalamidad. Kaasi ti mannalon a bukod nga aggastos ken agbannog a mangsimpa kadagiti maperdi a taltalon ken irigasyon. Kadawyan ket awan met ti maawat ti iti bin-i, mannalon a subsidyo abono ken naan-anay a suporta a bagas tapno masupusopan ti nakaro a kinakurang ti bagas ti kada pamilya gapu kadagiti naperdi a mula a pagay. Neoliberal a turong ti agrikultura ti neoliberalismo wenno panangpairut ti tengngel imperyalismo kadagiti sub- ti Iti uneg sektor iti ti ekonomya agrikultura ken manupaktura) dagiti atrasado a pagilian a kas iti Pilipinas, dagiti mannalon ti a maapektaran. kangrunaan Iti Cordillera, ti nakaro nga iti atrasado nalawa a paset na daytoy ti (kas nga agrikultura gungundawayan ti imperyalismo tapno pagganansyaan na. Duron ti kinakurang ti apit a pagay ken kinarigat ti biag, bumaw-ing dagiti mannalon ti Cordillera iti panagmula kadagiti cash crops kas iti nateng, kape ken Bt corn. Iti intero a Cordillera, dumanon iti 26,000 ektarya ti maus-usar para iti produksyon ti nateng. Kada ektarya ket dumanon iti baet ti P150,000-P166,000 ti kadawyan a gastos ti maysa a gardinero kadagiti inputs, bin-i, tangdan, panangibiahe ken dadduma pay. Kadakkelan kadagitoy ket mapan iti inputs ken transportasyon, nu sadino ket 45-80% ti gastos iti inputs ken 10-50% met ti gastos iti transportasyon, depende iti kinaadayo ti biahe ken kasasaad ti kalsada. Isunga mapilitan nga agutang dagiti gardinero kadagiti supplier, disposer wenno ahente dagiti kumpanya ti agrokemikal iti nakangatngato unay nga interes. Iti sistema a dinulinan, maikissay ti amin a gastos iti produksyon a baklayen amin ti gardinero, ti neto ken pagbingayan ti supplier- usurero ken gardinero iti 50- Iti sistema a porsyentuan, 50. automatiko nga ikissay ti supplier- usurero ri 40-60% ti naglakoan ti produkto a nateng. Ti mabati ket pagbingayan da iti gardinero iti 50-50. Nayon pay a maganansya dagiti supplier-buyers ti patuon iti presyo dagiti inputs, plete ti transportasyon (P3.00-3.50/kilo) ken komisyon manipud iti buyer ti nateng a P1.00-3.00 depende iti presyo ti nateng. Ngem nu dumanon met ti produkto a nateng iti pagtagilakoan kas idiay La Trinidad Trading Post ken Nueva Vizcaya Agricultural Trading (NVAT), palalo a bagsak met ti presyo. Adu a panawen a nagsuwek iti P1 inggana P3 kada kilo ti repolyo ken wongbok; P3-5 kada kilo ti carrot ken P5- 10 kada kilo ti patatas nga isu't gapuanan ti pannaka-bangkrap ken pannakailumlom iti utang ti adu a gardinero. Agtultuloy lumawlawa ti daga dagiti a apo't daga (nga isuda met laeng dagiti dadakkel a supplier dagiti gardinero) gapu iti panangala ken pananggatang iti daga dagiti gardinero a nailumlom iti utang. Nasurok lima a gasut a gardinero ti supsuplayan ni Junior Bakasen idiay Buguias, Benguet. Ni Gilbert Caoili ti Baculongan Sur, Buguias a maysa a dakkel a supplier ket nakaurnong ti nasurok 60 ektarya a kadagiti supsuplayan na a gardinero. Maysa a kadakkelan nga usurero ken appo't daga iti kanatengan ti Benguet ket ni Deomaydi Paayas nga agsupsuplay iti mano a ribo a gardinero iti intero a Benguet ken Bauko, Mountain Province. garden manipud Ti panagmula met ti yellow corn (Bt corn) ti maisuksukat kadagiti dati a mula a kas iti pagay ken lupog (puraw a mais). Ti panaglawa ti pagmulaan ti yellow corn iti intero a Cordillera ket dimmanonen iti 56,464 nga ektarya idi 2014, ken lumawa. Kas agtultuloy pay a nakaro kadagiti a magundawayan met laeng dagiti mannalon nga agmulmula kanatengan, ....suroten iti panid 17 10
PANIRIGAN Ti Agtultuloy a Nailian a Panangidadanes (Maikadua a Paset) Panagbaybay-a ti Reaksyonaryo a Gubyerno a pagilian, atrasado agtaltalinaed ti kalawaan a paset ti kaaw- awayan, a pakakitaan ti kinakaro ti panagbaybay-a ti gubyerno. lumatak daytoy a Ngem mas Cordillera panagbaybay-a a nabayag nga ti reaksyunaryo nga estado a resource base gapu ta ditoy a masarakan ti kinabaknang kas iti mineral, kayo ken dadduma pay. Iti 17 a rehiyon ti Pilipinas, masansan a maika-16 wenno kaudian pay ketdi ti Cordillera iti prayoridad iti badyet. Dagiti rehiyon a kaaddaan iti ti nailian a minorya a kas Cordillera ken ti rehiyon a CARAGA iti Mindanao ti kabassitan ti bingay iti nasyunal a badyet nupay dakkel ti ibingay da iti nasyunal nga inkam. Ditoy a nakaakup iti superganansya dagiti dadakkel a kumpanya ti minas, enerhiya, agrochemicals ken multi-national a korporasyon a nakapuesto iti Baguio City special economic zone (BCEPZ) a pagaramidan kadagiti micro-chips para elektroniko ken missiles. Iti kabuklan nga iti intuding ti kontribusyon ti rehiyon iti reserba a balitok manipud kadagiti small scale mining (SSM). Inggana 2011, agarup P25 inggana P30 a bilyon kada ti maur-urnong ti Bangko Sentral ti Pilipinas manipud kadagiti SSM. Iti laksid ti kontribusyon dagiti minero ti SSM iti ekonomya, lipiten da dagiti SSM tapno mapilitan dagitoy a sumrek iti minahang bayan, ken agpeggad a maalun-on dagiti large scale mining. Dakkel met laeng tawen Iti nabayag a panawen, ti husto a panangipaay saan a naikkan prayoridad ti kadagiti serbisyo panggimong iti Cordillera. Nakaro a kinakurang ti serbisyo panggimong, kas iti impraistraktura a kalsada ken pangsuporta iti agrikultura farm to market kas kadagiti road, tramlines, irigasyon ken dadduma pay. Agpayso a kadagiti inggana napalpalabas a tawen iti agdama ket binukbokan ti reaksyunaryo nga estado ti Cordillera ti dadakkel a pondo para iti imprastraktura (partikular dagiti kangrunaan a kalsada). Ngem nalawag a nagganansyaan laeng dagiti opisyal ti gubyerno ken dagiti dadakkel a kontraktor "Iti 17 a rehiyon ti Pilipinas, masansan a maika-16 wenno kaudian pay ketdi ti Cordillera iti prayoridad iti badyet. Dagiti rehiyon a kaaddaan ti nailian a minorya a kas iti Cordillera ken ti rehiyon a CARAGA iti Mindanao ti kabassitan ti bingay iti nasyunal a badyet nupay dakkel ti ibingay da iti nasyunal nga inkam." Adda man dagitoy a pondo. dagiti sumagmamano a paset a nasemento a kalsada ngem kaskasdi nga adu latta ti luglugar intero a rehiyon a saan a iti madanon ti kalsada wenno no adda man ket lasong-lasong ken laeng ti dadduma ket mausar no saan a panagtutudo, ken agkurkurang dagiti rangtay. Paset ti bulok a sistema ti reaksyonaryo a gubyerno nga automatik a 15 inggana 30% ti pondo (iti dadduma ket umabot pay iti 40%) ti alaen dagiti congressman ken governor. Sabali pay ti bingay dagiti taga DPWH wenno Provincial Engineers iti dakkel a ganansyaen Office dagiti kontraktor. Idi 2016, naduktalan a ti P50 milyon a pondo para iti Abra-Mountain Province a kalsada ket interamente nga imbulsa ni Governor Joy Bernos ti Abra isunga ti nagbalinan na ket napalawa laeng ti dati a horse trail, nalipit a saan nga agsabat ti dua a babassit a lugan. iti serbisyo a pangsalun-at. No adda man barangay health center, rural health unit, wenno district hospital, agkurkurang met dagitoy iti ramit a mausar, awan wenno kurang iti suplay nga agas, ken manmano a bisitaen ti doktor. Segun mismo iti Department of Health, idi 2015, adda laeng 101 a doktor, 32 a dentista, 280 a nars ken 672 a midwife iti amin a health facilities ti gubyerno iti 1,176 a barangay, iti 77 a munisipyo ti CAR, maibilang pay ti syudad ti Baguio. Kaaduan kadagitoy ket nakakonsentra iti syudad ti Baguio ken kadagiti kapitolyo dagiti probinsya. Kasta met Iti met serbisyo iti edukasyon, ti agtaltalinaed kuarto a pageskuelaan, libro ken manursuro. Kadagiti sulsulinek a barangay iti rehiyon, nagbalin a gagangay ti multi-grade a panagsuro - maymaysa a maestra ti mangisursuro ti nagtipon a dua a grado. Masarakan pay dagiti klasrum a naitayab ti atep na wenno nalekkab ti diding. ti kinakurang Ti pondo a naibunong para iti 4Ps a napan iti Cordillera ket saan a mangrisut iti ramut ti problema ti kabuklan nga umili ti Cordillera ken ti pagilian no di "pantawid" 11
wenno pamedped laeng iti bisin ken saan a makaanay iti agtultuloy a panagngato ti presyo dagiti magatgatang ken dadduma pay a gastos ti pamilya. Mait- ited ti maregmeg a 4Ps ngem ti edukasyon ken salun-at a serbisyo a pakausaran na koma ket agtaltalinaed a negosyo gapu iti pribatisasyon. Diskriminasyon Kas instrumento ken inaramat panagkolonya ti panangidadanes, kolonyalista dagiti nga España ken US ti pagiwarnakan, simbaan ken sistema tapno ti edukasyon masakop, mapaamo ken maiturayan dagiti Cordillera. umili dagiti Pinagtalinaed nga simmublat rehimen aso-aso istorikal dagitoy diskriminasyon a inggana iti agdama. Daytoy ket nakasilpo agtaltalinaed iti a ti patakaran r e a k s y u n a r y o nga estado a ti Cordillera ket paggamrudan ti kinabaknang para iti interes dagiti agar-ari a dasig ken ti amo da nga imperyalista. ti a Naipasaknap ken naipataud ti dakes a panangiladawan iti Igorot a "pagano, tanga, pumapatay, naipusan, dadakkel ti butoy na ken ignorante." Makikita daytoy kadagiti textbooks ken pabuya no sadino ket agtaltalinaed ti mangilalais a panangiladawan iti Igorot, kas pagkatkatawaan, 'naipusan,' ken dadduma pay. Iti maysa a panawen, nagbalin a viral iti social media ni "Carrot Man" gapu ta binurak na iti maysa a tukad ti kadawyan a naisaknap nga ideya ti "nakauumsi" a langa ti Igorot. Imbes a "naipusan" nga Igorot, maysa a "guapo" a nakabaklay iti sangasako a carrot ti nakita da. Ngem ti mas pay sidadata a kinapudno nga iladladawan ni "Carrot Man" - ti kasasaad dagiti kabataan a saan laeng nga Igorot no di ket kaaduan nga annak ti mannalon iti kaaw-awayan a napaidaman iti karbengan iti libre nga edukasyon iti ken saan a makasagsagrap umdas a serbisyo panggimong. Kasta met a napilitan a nagpakawan iti publiko ti aktres a ni Candy Pangilinan gapu iti pananglalais na iti Igorot iti balikas na a "tao ako hindi ako Igorot!" nga inaddangan ti konseho ti syudad ti Baguio babaen iti panangideklara kaniana a "persona non grata." "Masem na" sungbat a makaunget dagiti Igorot. ti Saan pay a napunas iti lagip dagiti Igorot ti naisurat ni Carlos P. Romulo iti libro na a "Mother America" a "saan a Pilipino dagiti Igorot." Nagbalin a mitsa daytoy iti ispontanyo ngem nalawa ken napinget a protesta iti panangibilang kadagiti Igorot kas "second-class citizen." laban Adu a nainsigudan a linteg ti umili ti saan a bigbigen ti reaksyonaryo gubyerno inggana itatta, kairamanan dagiti annuroten iti ansestral a daga, sistema ti hustisya ken institusyon a kasar, uray akseptado ken sagrado dagitoy imatang ti umili ti Cordillera. Ti saan a panangbigbig iti ansestral a daga dagiti nailian a minorya ti Cordillera ti maysa a kakaroan a iti a institusyonalisado a diskriminasyon nga itantandudo reaksyonaryo nga estado. ti Saan a bigbigen ken respetaren ti gubyerno ti karbengan dagiti nailian a minorya iti ansestral a daga karaman dagiti nainsigudan nga annuroten ken linteg kasilpo ditoy gapu iti panggep na a gamruden ken agawen dagitoy. Kadagiti nailian a minorya, ti daga, ket nairut a nakasilpo iti biag isunga napinget a sinalakniban da laban iti siasinno man a manggandat a mangagaw ken manggamrud. langa ti Panagbastos ken komersyalisasyon ti kultura; saan a panagrespeto iti nainsigudan nga istruktura a sosyo- politikal panawen ti kolonyalismo a pinagbalin da a pabuya dagiti Igorot kadagiti "exhibit" iti Madrid Exposition idiay idi 1898 Espanya ken Louis St. Exposition idiay US idi 1904. Naaramid ken naiparada dagiti Igorot kas 'exhibit' tapno ipakita iti sangalubongan ti "saan a sibilisado, barbariko, ignoramus" a tattao a kasapulan a sakopen ken paamuen babaen iti "biblia" ken "espada" ken ti pammarang a "benevolent assimilation." Idi Babaen iti diktar ti amo da insayangkat nga ti ti Diktadura "Grand tapno Cañao" kaluban ti kumarkaro a krisis pangkagimongan, liwliwaen dagiti turista ken makaallukoy iti suporta iti bumangbangsit a turay na. Iti laksid ti ranggas ti inyun-una dagiti Martial Law, kabataan nga Igorot ti nainget a pananglaban iti isyu a panangkillo ken komersyalisasyon iti kultura a nangrali iti adu pay nga Igorot iti syudad. imperialista, a Marcos ....suroten iti panid 14 12
....Kumarkaro a panaglabsing iti karbengan tao manipud panid 8 ti paltog ken pinangtaan da dagiti annak ni Pati. Ni Pati ket kameng ti Salakniban Pita Takay (SAPIT), multisektoral nga alyansa ti umili idiay Sallapadan. Innala da met laeng ti cellphone ken identification card ni Rogie Buenafe a kaaruba ni Pati ken kameng met laeng ti SAPIT. Saan pay a nabirukan ti pamilya na ni Buenafe manipud idi Agosto 30. Idi Agosto 1, idiay Bgy. Fidelisan, Sagada, Mountain Province, ak- akusaran dagiti tropa ti 54th IB nga indauloan ni 2Lt. Keith Gabriel Paquibot ti tallo a mannalon a kameng wenno supporter kano ti BHB. Dagitoy ket da Nelly Bolinget, Lilian Briones ken Norma Padawil. Puersaan a panagpasurender. Paspasurenderen ti 503rd Brigade ni Herman Gangot, chairman ti Poswoy Farmers Association for Development (PFAD) ti Bgy. Poswoy, Balbalan, Kalinga. Idiay Bgy. Namal, Asipulo, Ifugao, 20 a mannalon ti puersaan a pinasurender ti 54th IB. Kasta met laeng idiay Bgy. Aguid, Sagada, Mountain Province, puersado a pinasurender ti 54th IB da David Suyon ken Ruel Wailan. Iligal a panagarestar ken panangibalud. Lima a kameng idiay ti organisasyon a SAPIT iligal nga Sallapadan, Abra ti inarestar ti 24th IB ken naipan iti kampo militar iti Bgy. Barbarit, ....Panangipaserra iti SSM, sinuppiat manipud panid 4 Geosciences Bureau ti DENR a 100 aplikasyon ti LSM a manggamrud ken mangdadael iti ansestral a daga dagiti umili ti Cordillera. Nakuna met ti Kalikasan- PNE a nu iti usapin ti natalged ken responsible a panagminas, ti Benguet Corporation a tenement holder iti Itogon ti addaan ti narugit a rekord maipanggep kadagiti didigra gapu iti pannakaperdi ti aglawlaw. Nu lagipen idi 2015, limned ti innem a balay ken nadisloka ti 166 pay a dadduma iti sinkhole manipud iti gapu napanawan a pagminasan ti Idi met Benguet Corporation. 2016, naaddaan met ti panagubo (leakage) ti agruprupsa nga Antamok open-pit mine ti nasao a kumpanya, nu sadino ket 50,000 metriko ti naibulos manipud iti tailings dam iti CPA, sinuppiat daytoy. Kas met laeng ti Kalikasan-PNE ti panangipabasol dagiti ahensya ti gubyerno kadagiti minero ti SSM iti napasamak a trahedya idiay Ucab, Itogon. Nayon pay ditoy ti maysa a kakaroan a didigra gapu iti LSM iti pagilian a napasamak iti minasan ti Philex idiay Padcal, Itogon, Benguet nu sadino ket 21 milyon metriko tonelada ti rugit manipud iti nargaay a tailings dam daytoy ti naibulos iti Balog Creek ken Agno River idi Agosto 1, 2012. Nagresulta daytoy iti pannakatay ti nasao a waig, ngem agtultuloy latta ti operasyon ti Philex. tonelada ti rugit Nagpanawagan dagiti nasao a grupo iti panangwaswas iti Mining Act of 1995 ken rehabilitasyon dagiti naperdi a balay, irigasyon, taltalon ken pagbiagan gapu iti minas. Ti panangpabasol ni Sec. Cimatu ken ti Chamber of Mines kadagiti nakurapay a minero ti SSM ket panangliklik ken panangbaybay-a ti rehimen a US- Duterte iti responsibilidad daytoy a mangipaay ti natalged, istable ken makatao a panggedan para iti umili. Nu lagipen, idi Chief of Staff pay ti Armed Forces of the Philippines (AFP) ni Sec. Cimatu, isuna ti nangpartuat iti programa ti AFP nga Investment Defense Force (IDF). Dagiti puersa ti AFP, CAFGU ken dadduma pay a paramilitar kas IDF ket agserserbi kas armado a bantay ken goons dagiti dadakkel a negosyo dagiti gangannaet ken lokal nga agturturay a dasig kas iti LSM, plantasyon, enerhiya ken dadduma pay a kapada daytoy. 90% ti pagbiagan ti umili ti Itogon ket aggapu iti SSM. Isunga mas pilien da nga agtalinaed iti sango ti peggad a margaay iti anyaman nga oras ti daga a pagnanaedan da lalo no tunggal agbagyo. Nu ipasardeng ti DENR ken gubyerno ti operasyon dagiti SSM, arig na a patayen da met laeng dagiti nakurapay a minero ti SSM iti Cordillera. Rumbeng ilaban dagiti agminminas nga nga umili ti karbengan da iti natural a nga agbenepisyo kinabaknang ti ili da bayat nga itultuloy a napinget a labanan dagiti dadakkel a kumpanya ti minas a manggamrud ken ad- adda a mangperdi iti daga da. ....tuloy iti panid 14 Inpablaak ti Komite ti Partido Komunista ti Pilipinas iti Ilocos- Cordillera ken ti Chadli Molintas Command-BHB Ilocos-Cordillera Sagut para iti walo a nagmartir a kakadua idiay Guinguinabang, Lacub, Abra idi Setyembre 4-5, 2014 NADAGDAGSEN NGEM CORDILLERA TI IPAPATAY PARA ITI PAGILIAN: Panangsaludo kadagiti bannuar ti Lacub, Abra Bannuar ti Cordillera, Bannuar ti Pagilian Madownload iti Philippine Revolution Web Central: 13
....Panirigan manipud panid 12 ti Iti agdama, kas paset pakete ti promosyon ti turismo, ininstitusyonalisa ti reaksyonaryo a gubyerno festival kada ti probinsya a kargado iti pabpabuya ti kultura dagiti Igorot. Iti narabaw a panagbuya, kasla itantandudo parparegtaen ken dagitoy festival ti panagpannakkel kadagiti nainsigudan a kultura ti umili ti Cordillera. Ngem ti pudno a panggep dagitoy ket usaren ti kultura dagiti umili ti Cordillera a mang-awis kadagiti turista, pagkuartaan dagiti lokal a negosyante ken pangawis kadagiti agpuonan a dadakkel a kapitalista dagitoy. Kadagitoy a festivals, maipampammarang nga awan ti problema a panggimong ken dumurdur-as ti biag dagiti umili ti Cordillera. Ti masansan a tema dagiti festival a "gumaget tapno dumur-as ti biag" ket panangilinged kinapudno nga agtaltalinaed a nakurapay ti kaaduan a masa ti Cordillera iti bangir ti kinagaget da gapu kadagiti patakaran ken linteg a pabor kadagiti kapitalista. iti Ilaban ti Karbengan iti Bukod a Pangngeddeng ken Demokrasya, Solusyon ti Problema a Nailian a Panangidadanes problema a nailian panangidadanes babaen iti panangitandudo ken iti panangilaban bukod a panangeddeng ken demokrasya. Awan ti pudno a rehiyonal nga awtonomya para iti Cordillera a magun-od iti uneg ti agdama a bulok a mala-pyudal ken mala-kolonyal a sistema. Ti ti rehiyonal nga awtonomya Cordillera kas porma ti bukod a pangngeddeng ket magun-od laeng no mawayawayaan ti pagilian manipud iti panangtengngel dagiti agar-ari a dasig ken amo da nga imperialista. Gibusan a ti iti karbengan Ti Cordillera Democratic ti mangreppet a Front iti rebolusyonaryo People's (CPDF) natipon a pannakidangadang ken timpuyog dagiti demokratiko a dasig ken sektor iti Cordillera. Iti agdama, maitaktakder chapter ti CPDF manipud barangay agpangato. Ti nabukel a sangapulo a puntos a programa ti CPDF (10- Pts Program) ti tarabay tapno maaddangan ti problema ti nailian a panangidadanes ken waknitan ti pannakaibangon dagiti Organo ti Bileg Pampulitika. dagiti a timpuyog tapno mapabiit a marippuog ti naulpit a turay a US- Duterte a rehimen ken maibangon ti baro a gimong; Maawis dagiti nasasayaat a kabataan, nangruna dagiti nailian a minorya a tumipon iti New People's Army (NPA) a pudno a salaknib ti umili tapno pumartak ti panangiyabante iti gubat ti umili ken lumaok iti panagpanday iti naraniag a masakbayan; Pakpakaroen pay ti naulpit a turay ti rehimen nga US-Duterte ti siguden a nakaro a kinarigat ti biag a kairamanan ti kinakurang ti apit a makan, kinaawan iti pagtrabahoan, kontraktualisasyon, kinaranggas ti militarisasyon ken arbitraryo a panangiserra iti amin nga small ti nakasarang scale mining, a peggad nga ibunga dagiti dadakkel a kumpanya ti minas a manggamrud ken kadagiti kinabaknang ti rehiyon. Paborable unay ti kasasaad para iti panangiyabante iti rebolusyonaryo a pannakidangadang ti umili ti Cordillera ken intero a pagilian. dam Ngarud, agpanpanawagan ti CPDF kadagiti sumaganad: a nakurapay mannalon, mangmangged, mangisursuro, mangaskasaba iti simbaan, empleyado ti gubyerno ken pribado, dagiti panglakayen kadagiti tribu/komunidad ken dadduma pay a mangsagsagrap iti nailian a panangidadanes a tumipon kadagiti mabukbukel Dagiti Maawis dagiti politiko, nakatugaw ken tumugaw to iti poder a saan nga agpausar nga instrumento ti ranggas ken abuso ti estado laban iti umili ti Cordillera ken kas Pilipino. Suportaran ti 10-punto a programa ti CPDF. dagiti taga- Cordillera a nagkameng iti AFP, PNP ken paramilitar kas iti CAFGU ken CPLA tapno amirisen yo ti sasaaden yo. Saan a nadayaw ti panagpausar kadagiti mangidadanes ken manggamrud iti kinabaknang ti ili tayo. Saan a nadayaw a mairubrubo iti gubat dagiti dagiti agar-ari a dasig a mangbutbuteng ken mangpatpatay kadagiti naggapuan yo a luglugar ken tribu. Siaammo kayo a ni kaano man, saan nga isuko dagiti nailian a minorya iti ansestral a daga ta biag da daytoy lalo ket nauneg a nakaramut iti intar da ti armado a rebolusyonaryo a tignayan. Maawis ti karbengan da ....Kumarkaro a panaglabsing iti karbengan tao manipud panid 8 Lagangilang. Agtultuloy latta a nakabalud ti agkabsat a Saturnino ken Edmund Dazon a residente ti Bgy. Tamboan, Besao, Mountain Province uray awan ti kaso laban kadakuada. Ni Amelyn Toni Baligod met a natiliw idiay Balbalan, Kalinga ket agtultuloy a nakabalud iti Bucay, Abra ken pilpiliten da nga agsurender manen. Harassment kadagiti exchange students. Sinursurot ken innala dagiti tropa ti pulis ken 50th IB ti picture dagiti 13 a Taiwanese nga exchange students a bimmisita kadagiti barangay ti Anunang, Rizal; Dupag, Tabuk iti probinsya ti Kalinga manipud Agosto 12- 15. Dagitoy a nailian a minorya a Taiwanese ket napan iti Kalinga para iti cultural exchange a paset ti summer program da a "Lima for You," katinnulong ti Dap-ayan ti Kultura iti Kordilyera (DKK), Cordillera People's Alliance (CPA) ken ti Asian Indigenous Peoples' Youth Network (APIYN). 14
Rebulto ni Marcos, pininturaan dagiti kabataan iti nalabbaga Insayangkat dagiti kameng ti Kabataang Makabayan-Ilocos ken ti Pambansang Katipunan ng Magbubukid (PKM)-Ilocos ti panangpintura ti nalabbaga iti rebulto ti diktador a Ferdinand Marcos idiay syudad ti Laoag, Ilocos Norte idi Setyembre 4, 2018. ti sungbat dagiti kabataan Imee Marcos a masapul nga "ag-move on" ti tattao iti Martial Law nga inyetnag ti diktador nga ama na idi Setyembre 21, 1972. Daytoy nga aksyon ket pammaneknek a ni kaanoman ket saan a malipatan dagiti kabataan ken umili ti aramid ti pamilya Marcos a kas iti panagtakaw iti kinabaknang ti pagilian, panagabuso iti turay, ken ti nakaro a panaglabsing iti karbengan tao, kas iti iligal a panag-aresto ken panangibalud, panagpatay, a panagdukot, dagiti panagtortyur, ken dadduma pay a krimen laban iti umili. Daytoy iti iinbaga ni puersaan ti KM-Ilocos, daytoy nga aksyon ket ballaag Nayon pay met laeng iti rehimen a Duterte iti pannakigayyem na kadagiti Marcos ken Arroyo nga addaan utang a dara iti umili ken ti kinaaso-aso na iti imperyalismo nga US ken China. Nangisayangkat met dagiti progresibo nga organisasyon kadagiti aktibidad iti pananglagip iti ti pannakidangadang umili laban iti Martial Law idi Setyembre idiay Baguio City, Bangued, Abra ken Vigan City, Ilocos Sur. Iti taripnong ti agarup 250 a biktima ti Martial Law idiay Bangued, nabukel ti Martial Law Victims Association of Abra para iti kampanya iti tao, panangbigbig karbengan ken indemnipikasyon kadagiti biktima ti Martial Law. Idiay met 21 syudad ti Baguio, naangay ti maysa a porum idiay University the Philippines-Baguio a of nangtalantan kadagiti napasamak a panaglabsing iti karbengan- tao ken ti nagpadaan dagiti paspasamak idi iti mapaspasamak iti agdama. Nagleppas daytoy iti tignay protesta nga indauloan ti Cordillera Movement Against Tyranny, Ex- Samahan detainees Laban sa Detensyon at Aresto-Northern Luzon (SELDA- NL), Cordillera Human Rights Association ken dadduma pay. syudad ti Baguio, naangay ti maysa a porum idiay University of the Philippines-Baguio a nangtalantan kadagiti napasamak iti karbengan- a panaglabsing tao ken ti nagpadaan dagiti paspasamak idi iti mapaspasamak iti agdama. Nagleppas daytoy iti indauloan tignay protesta nga ti Cordillera Movement Against Tyranny, Ex- Samahan detainees Laban sa Detensyon at Aresto-Northern Luzon (SELDA- NL), Cordillera Human Rights Association ken dadduma pay. ng ng Watershed research ti CHARMP, sinuppiat ti Northern Sagada Inyebkas ti umili kadagiti amianan a barangay ti Sagada ti panagsuppiat da iti watershed research nga ididiaya ti Cordillera Highland Agricultural Resource Management Project 2 (CHARMP 2) idi naangay ti konsultasyon maipanggep ditoy idi Agosto 11. Saan a nagpirma dagiti umili ti Barangay Bangaan, Pide, Madongo, Tanulong ken Aguid iti insagana ti CHARMP a memorandum of agreement. Daytoy a gakat a research ket maipanggep kadanuman iti dagiti bantay ti Sisipitan, Kaman- ingel ken Mengmeng (SIKAME) a saklaw ti teritoryo ti tribu a Pidlisan. Ti CHARMP2 ket nag-apply para iti sertipikasyon kas kondisyon iti research da a nanaganan ti watershed characterization kas paset ti Sisipitan-Kaman-ingel- integrated joint Mengmeng watershed planning a maiyaramid iti uneg ti makuna a "shared resource area" ti ansestral a teritoryo dagiti tribu a kas iti Agawa idiay Besao; Pidlisan ken Tanulong idiay Sagada; Mainit idiay idiay Bontoc. Belwang Sadanga, ken tribu ti Maeng idiay Tubo, Abra. Ti resulta ti nasao a panagsukisok ket mailako kadagiti makasapul a kapitalista. Agsingir ti CHARMP ti 5% a bingay manipud iti panangilako na iti rekurso ti umili. Iti impasa ti umili a declaration ti of no-consent on National Indigenous (NCIP), inlanad ti tribu a Pidlisan dagiti basaran iti panagsuppiat da iti nasao a plano. Maibilang ditoy ti pannakaistorbo dagiti animal iti lugar ken dagiti sagrado a lugar a kas iti "apoyan", "bito" ken "kak- aadingan" kadagitoy a watershed area. iti opisina Commission Peoples umili ti Pidlisan daytoy a plano ti CHARMP. "Ti Pidlisan ket saan a mailaklako," kuna dagiti residente. Kinondenar dagiti 15
Irrigation Summit, nairussuat idiay La Union Libre nga irigasyon, ipatungpal!" daytoy ti nagkaykaysa a pukkaw dagiti mannalon manipud iti Ilocos Norte, Ilocos Sur ken La Union a dimmar-ay iti maikadua nga Irrigation Summit a naangay idiay syudad ti San Fernando, La Union idi Agosto 31. panagbukel iti kadagiti Implementing Rules and Regulations (IRR) ti Republic Act 10969 wenno Free Irrigation Services Law ti nagtungtongan iti nasao a taripnong nga indauloan ti Solidarity of Peasants Against Exploitation ken Nabayagen Anakpawis-Ilocos. a naipasa ti RA 10969 ngem ti pannakabukel maitantantan iti ti IRR na. Nupay nailanad nasao a linteg ti panangisardeng irrigation ti panagkolektar Maipapan (STOP-Ex) ti service fee (ISFs) ken kanselasyon dagiti dati nga utang dagiti mannalon wenno ti makuna a back accounts, itultuloy latta ti NIA nga agsingsingir ti service fee kadagiti mannalon. "Daytoy a linteg ket bunga ti deka-dekadan a dangadang dagiti mannalon para iti libre a padanum ken nasimpa nga irigasyon," kuna ni Anakpawis Partylist Rep. Ariel Casilao. ti iti workshop agtaltalinaed a problema iti serbisyo ti padanum iti tallo a Rimmuar probinsya. Maibilang kadagitoy ti kinaawan ti naan-anay a padanum kadagiti taltalon, kinaawan ti agay- ayus a danum kadagiti naitakder nga irigasyon, kinaawan ti tulong ti gubyerno nu adda maperdi nga irigasyon ken dadduma pay. Kas pangarigan idiay Ilocos Norte, 60% dagiti taltalon ti awanan irigasyon bayat a 25% met ti agur- uray iti tudo, isunga agusar ti dadduma a mannalon iti ramit a kas iti waterpump wenno saan da a makatalon gapu ditoy. Nabukel iti daytoy a taripnong dagiti resolusyon nga agkidkiddaw iti nasimpa a serbisyo ti para irigasyon ken ti panangirupir kadagiti panawagan iti sektor ti agrikultura. Nagleppas ti nasao a summit iti maysa a rali iti sango ti plaza idiay San Fernando City. Proclamation No. 575, kinundenar Nagapit ti panagkondenar manipud iti umili ti Cordillera ti indeklara ti rehimen nga US- Duterte a Proclamation No. 575. Ti nasao a linteg ket nangideklara iti Setyembre 13 kas national holiday. Kas panagsubli, daytoy nga aldaw ti nagsasabatan ken naisayangkatan ti Cordillera People's Liberation Army (CPLA) ken ti rehimen ni Cory Aquino a naangay idiay Mt. Data Lodge, Bauko, Mt. Province idi Setyembre 13, 1987. landgrabbing/squatting goons, ken iligal a logging operations ti inaramid na. Naiyaramid ti pormal nga integrasyon ti CPLA iti AFP idi 2004 babaen iti Executive Order No. 16 ti rehimen a US-Arroyo. Naintegreyt ti nasurok 250 a tao ti CPLA iti AFP. Dagiti saan a naintegreyt ket nagbalin a CAFGU. iti "sipat" Nalawag a ti "sipat" idiay Mt. Data ket nangted-dalan para iti panangibulos ti terorismo ken kriminalidad ti CPLA iti nailian a minorya ti Cordillera. Nagtatalna laeng ni Cory Aquino uray sitatangsit nga inamin dagiti lider ti CPLA kas kada Conrado Balweg nga isuda ti nangpatay kadagiti lider masa a kas kenni Ama Daniel Ngayaan, Romy Gardo ken adu pay a mannalon. Imbes a dusaen ket nagtultuloy a tinaraken dagiti nagsasaruno nga aso-aso a rehimen ti CPLA inggana iti agdama a US-Duterte a rehimen. Adun ti nabiktima ti bunggoy a CPLA. laban Ti sipat ket nainsigudan a tradisyon ti panagsabat ti dua a tribu nga agka-tribal war tapno gibusan ti tribal war ken maaddaan ti kappia iti nagbaetan da. Ti napasamak a sipat idiay Mt. Data Lodge, Bauko idi Setyembre 13 ket mas umannatop a maawagan a pormal a panagsuko ti CPLA iti reaksyunaryo a gubyerno. Iti panagsuko da ket naipauneg da iti mandar ti kontra-insurhensya a programa ti AFP. Nakitipon da kadagiti combat operations, check points, harassment ken panangpatay kadagiti lider masa. Malaksid pay ti panagpausar na kas ti CPLA nga instrumento ti ranggas laban iti umili ti Cordillera, kas iti ar- aramiden da a panangsuporta iti Alsa Masa ken Alamara laban met kadagiti Lumad idiay Mindanao. Uray ania ti rehimen ket saan na a mabaliwan ti CPLA nga ti pakasaritaan iti addaan ti nadara a rekord panaglabsing karbengan pangtao ken terorismo. Isunga rumbeng nga agtultuloy a labanan ti umili ti Cordillera ti CPLA. Ti rebolusyonaryo a tignayan ti mangisigurado a magun-od ti hustisya laban iti CPLA. ti aramiden iti Iti daytoy a proklamasyon, awan sabali a turong ti pasista a rehimen no di karkaro nga usaren 16
....Agsusuwek nga agrikultura mani- pud pahina 10 ti Bt corn. Maibilang kadagiti porma ti panaggundaway dagiti komersyante-usurero iti kamaisan ket ti nababa a presyo ken suwitik a sistema ti klasipikasyon ken panagtimbang, nangina a gatad dagiti inputs, nangato nga interes ti pautang ken nangato nga abang iti daga. Kadagiti baryo ti Puguin, Banban, Sakpil ken Daga idiay Conner, Apayao ket maikissay pay iti mailako a mais ti plete ken tangdan dagiti agbunag, a dumanon iti 300 kilos kada 1,000 kilos ti mais a maipan idiay Tuao. Iti Mountain Province met, maysa kadagiti kadakkelan a supplier a mangsupsuplay ti bin-i ken inputs iti 250-350 a mannalon iti Paracelis ken Natonin ket ni Edgar Parpali. Dumanon iti 20- 25% kada cropping (wenno 5% kada bulan) ti interes a singsingeren na kadagiti mannalon a pautangan na, ken isuna laeng ti gumatang kadagiti produkto a mais. Iti dadduma met, kas iti St. William's Cooperative ket dumanon iti 7-8% ti interes ken maikolateral ti daga nu P15,000 agpangato ti mautang. Idiay met Kalinga, ti patuon ti Espita Trading iti pautang a cash ket Center dumanon iti 10% kada bulan. Dagiti nainsigudan a pagay ti Cordillera a kas iti balatinaw, ngarabngab, unoy wenno red rice ket pinagbalin ti reaksyunaryo a gubyerno a pang-awis kadagiti turista babaen iti One Town One Product a programa da. Nagbalin a nayon a pagganansyaan dagiti rice traders iti Mountain Province ken Kalinga ti panangilako kadagitoy a klase ti bagas, gapu ta ilako da iti Department of Tourism ti unoy iti gatad a P350-400/salup idinto a gatangen da kadagiti mannalon daytoy laeng. iti P100-120/salup Dagiti gangannaet ti mangkaan ti nasustansya a bagas bayat a ti umili ti Cordillera ti mangan ti saan a nasustansya a makan. Agresyon dagiti gangannaet iti kadagaan ti rehiyon iti pagbiagan dagiti umili ti Ilocos-Cordillera ti agtultuloy a panaggamrud dagiti kumpanya ti minas ken logging iti natural a kinabaknang ti rehiyon. Iti daytoy Marso 2018 laeng, nasurok 50 nga aplikasyon ken 65 a patents dagiti dadakkel a kumpanya nga agminas ti ti Mines and Geosciences Bureau. Kadakkelan ditoy ti aplikasyon ti CEXCI-Nickel Asia nga AFTA 08 ken EXPA 116 a mangsaklaw iti 11 a munisipyo iti Cordillera (6 iti Mountain Province, 3 iti Benguet, 1 iti Ifugao ken 1 iti Abra); malaksid pay iti 4 a munisipyo iti Ilocos S u r . inaprobaran Kabayatan n g a a w a n - ti dadael nga a ipapaay dagiti datin nakapuesto a kumpanya ti minas iti Cordillera, kas iti Lepanto Consolidated Mining Corp., Philex Mining ken Benguet Corporation. sarday Iti uneg ti programa a "Build, Build, Build" ti rehimen a Duterte, karkaro a mailuklukat ti kadagaan ti rehiyon para iti panagserrek dagiti proyekto iti impraistraktura ken enerhiya a mananggamrud, managgundaway ken napeggad iti kabiagan. Maibilang kadagitoy a proyekto ti rehimen ti higante nga Amburayan Hydropower Complex ti Cordillera Hydroelectric Corporation Kapangan ken idiay Hydroelectric Corporation Kapangan ken Kibungan, Benguet a target nga agpataud iti 1,000 megawatts, Chico River Pump Irrigation Project idiay Pinukpuk, Kalinga, Alimit Hydropower Project ken Tinoc II Mini Hydroelectric idiay Ifugao. Adu Power Plant pay dagiti nakaplano a proyekto a maitakder iti nganngani amin a karayan iti Ifugao, Kalinga ken dadduma pay a kabangibang a lugar. Antipyudal a laban kas kangrunaan a ramen ti AgReb Iti umir-irteng a panagsagaba ti Cordillera dagiti mannalon iti nadumaduma a pyudal ken mala-pyudal a panaggundaway, panagbaybay-a ti reaksyunaryo a gubyerno ken nadumaduma a problema a bunga ti atrasado nga agrikultura, kasapulan a tuloy- tuloy a palawaen ken patibkeren ti organisasyon ken panagkaykaysa a mannalon dagiti nakurapay tapno ilaban ti pagimbagan Kasta karbengan. met a rumbeng a labanan ti iti agrikultura iti babaen panangilaban agrikultura a makasungbat iti kasapulan ti umili kangrunaan kadagiti iti makan. Babaen rebolusyonaryo a ti mannalon, kasapulan nga ipursige nga ilarga dagiti nalawlawa nga antipyudal a kampanya iti tipak dagiti baryo, tukad munisipyo ken inter-munisipyo babaen kadagiti naduma-duma a wagas ti laban ken panagtignay a manggun-od kadagiti kongkreto a balligi laban iti nadumaduma a pyudal ken mala-pyudal a panaggundaway. laban Maibilang kadagitoy a iti presyo ti panangipangato panaglaban dagiti produkto, iti nadumaduma a porma ti panaggundaway, naan-anay nga agrikultural ken sosyal a serbisyo ken subsidyo, ken panangilaban ken ti karbengan iriing pagbiagan. Bayat manen ken papigsaen dagiti nainsigudan a panagtitinnulong tapno padur-asen ti produksyon. panangsedsed Kasapulan iti ken rebolusyonaryo ti mannalon, a mangreppet iti pigsa ti umili tapno iyabante dagiti antipyudal a dangadang agturong iti panangburak ti pigsa dagiti apo't daga ken ti kabuklan nga agar-ari a sistema. Babaen iti panagtinnulong ti Hukbo a iti kaaw- kangrunaan a puersa awayan, maibangon ti higante a dalluyon a mangpugsat iti kawar ti pyudal a panangadipen agturong iti sosyalista a masakbayan. ken neoliberalismo iti tignayan iti daga nga ti panangpatibker a tignayan ken mannalon Kadakkelan a pangta 17
MARTIR TI REBOLUSYON NOE 'KA GILBERT' MAGKACHI Pagwadan iti Napudno a Panagserbi iti Maidaddadanes a Kaigorotan ken Umili a Pilipino a mannakigubat agingga a nagakem kas tim lider. Narekrut isuna kas Kandidato a Kameng idi Setyembre 2017 ken Naan-anay a Kameng ti Partido Komunista ti Pilipinas idi Hulyo 2018. Iti sidong ti BHB, biniag ni Noe 'Ka Gilbert' Magkachi ti narimat a pakasaritaan ti Kaigorotan iti kinamaingel ken kinapinget a labanan ti nailian a panangidadanes ken ilaban ti bukod a pangngeddeng agingga iti panangibuis ti biag. Nagbalin a bannuar ni Ka Gilbert iti naindaklan ken nainkalintegan a gubat ti umili. Ni Noe Bumakas Magkachi wenno Ka Gilbert kadagiti kakadua iti BHB ken rebolusyonaryo a tignayan ket nagtaud iti tribu a Bontoc idiay Mt. Province. Ni Noe ket anak ti maysa a retirado a pulis ti Bontoc. Idi nagiskuela ket Criminology ti innala na a kurso idiay San Fernando, La Union ngem saan na a tinurpos. Maysa a tricycle driver ni Ka Gilbert idi narugian a napamulatan iti rebolusyon. Tuloy-tuloy a sinilpuan dagiti kakadua, agingga iti Kabataang a naorganisa Makabayan-DATAKO 2016 idi nu sadino a nagakem kas tim lider iti Grupong Pang-organisa. Nagbalin isuna nga organisador dagiti kabataan iti nadumaduma nga ili iti Mt. Province. Saan a bimmayag, simmampa isuna iti yunit ti BHB idiay Mt. Province idi Hulyo 2017. inpakita ni Ka Gilbert dagiti potensyal ken abilidad na iti trabaho a teknikal, produksyon, kultural, militar panangidaulo. Nagaget kadagiti trabaho kas ti konstruksyon, panagbunag ken panagkayo. Kasta met a ibingay na dagiti naregta nga kabaelan na iti panagmaneho, panagmekaniko ken elektrikal. Iti trabaho a produksyon, nagaget a tumulong kadagiti trabaho dagiti masa a mannalon. Adu met ti talento nga inpakita na kas ti panagkanta, panagsala, drama ken panagdrowing. Inpakita na met ti kabaelan na iti trabaho a militar isu a napardas a napadur-as manipud Nalabbaga Iti uneg ti BHB, ken ti bentahe a iti panagtaud ni Ka Gilbert lokalidad para iti napaspas a panagdur-as na kas kadre ken iti trabaho. Ti kinapamilyar na iti lokal a sitwasyon, ti lenggwahe ken kultura ti umili kadagiti erya ket dakkel a bentahe tapno makaibingay iti nasaysayud ken naparpardas a panag-organisa ken trabaho a militar ti yunit iti erya. Dakkel Adu koma pay ti maitulong na iti panangiyabante iti rebolusyon, naidasay. ngem Nagmartir iti depensiba a labanan idi Agosto 30, 2018, idiay trail ti Mt. Amungao, Bgy. Mainit, Bontoc. nasapa a Ni Ka Gilbert ket pagwadan nga Igorot nga agtutubo a ti nakapudno panagserbi iti umili. Mas pinili na a tumipon iti BHB a pudno a salaknib ti maikuskuspil a Kaigorotan ken umili a Pilipino. Narimat a pagwadan dagiti agtutubo iti Kaigorotan ti pangngeddeng ni Ka Gilbert a simmampa iti BHB tapno itultuloy ti naindaklan a pakasaritaan. Nasken a makarit dagiti agtutubo a sumampa tapno ipinget ti panangilaban iti bukod a pangngeddeng dagiti nailian a minorya kagiddan ti panangiyabante ti gubat ti umili para iti wayawaya ken demokrasya ti intero nga umili a Pilipino. iti kaipapanan 18


Kompletuen ti Aplikasion: 1. Iprintam ti bukodmo a Numero ti Social Security. 2. Iprintam ti petsa ti pannakayanakmo. 3. Ipanmo ti numero ti teleponom. 4. Iprintam ti naganmo - apeliedo, umuna, ti/dagiti inisial ti akintengnga. 5. Iprintam ti adres ti residensiam iti Hawaii - numero ti balay ken nagan ti kalsada. Saan a maawat a kas adres ti residensia ti post office box, star route, rural route, general delivery, adres ti negosio wenno pagtrabahuan, wenno mailing service address. 6. Iprintam ti adresmo iti Hawaii a pakaipatulodan dagiti suratmo. 7. No ti residensiam ket awanan iti adres ti kalsada, deskribirem ti lugar nga ayan ti residensiam. Iraman dagiti detalye a kas iti subdibision, village, tax map key no., ken zip code. 8. Tsekan ti kahon a mangipakita iti katataom (no lalaki wenno babai). 9. Iprintam ti adresmo nga email. 10. No rehistradoka nga agbotos iti sabali nga estado ngem kayatmo ti agparehistro nga agbotos iti Hawaii, kompletuem ti kahon #10. Ti rehistrasionmo iti dayta nga estado ket makanselar. 11. Mabalinmo laeng ti agparehistro nga agbotos iti maysa laeng nga estado. Basaem a nasayaat ken markaam iti tsek ti "Wen" wenno "Saan" ti tunggal nailanad. Pirmaam ken isuratmo ti petsa. Saan a maawat ti aplikasionmo no dimo markaan dagiti maitutop a kahon wenno dika agpirma. No ti pirmam ket marka laeng, kasapulan ti pirma ti saksi (kahon #13). 12. Basaem a nasayaat. Maipatulodto ti balotam iti adresmo a pakaipatulodan dagiti surat a kas nailista iti kahon #6. Pirmaam ken isuratmo ti petsa. No ti pirmam ket marka laeng, kasapulan ti pirma ti saksi (kahon #13). Isubmitir ti Aplikasion : Isubmitirmo ti aplikasionmo iti Opisina ti Klerk (Clerk's Office) babaen ti panangsurotmo kadagiti sumaganad a maudi nga aldaw a panagidatag:
Saan a naladladaw ngem 30 nga aldaw sakbay ti eleksion no agaplikarka nga agparehistro nga agbotos.
Saan a naladladaw ngem 7 nga aldaw sakbay ti eleksion no agaplikarka para iti permanente a panagbotos babaen ti koreo. Rev. 2016 Pakaammo Kadagiti Damoda ti Agbotos Panangibuson iti Daytoy nga Aplikasion: No sika ket 1)agparehistro nga agbotos iti umuna a gundaway iti Estado ti Hawaii; ken 2) iti panangibuson wenno panangipatulodmo babaen ti koreo iti daytoy nga aplikasion, ti linteg pederal (42 U.S.C. §15483) ket bilinennaka a mangtedka iti pammaneknek iti kinaasinom. Ti pammaneknek iti kinaasino ket iramanna ti kopia dagitoy: Maysa nga agdama ken balido nga I.D. nga addaan iti retratom, wenno Maysa nga agdama a pakakitaan iti pagbayadan iti koriente, danum wenno telepono (utility bill), deklarasion manipud iti banko (bank statement), tseke manipud iti gobierno, tseke a sueldom, wenno ania man a dokumento manipud iti gobierno nga adda nakalanad dita a nagan ken adresmo. No dimo maited ti kasapulan a pammaneknek iti kinaasinom a kakuyog ti aplikasionmo, kasapulan nga aramidemto daytoy iti lugar a pagbotosam, wenno ipakuyogmonto iti nagbotosam a balota a maipatulod babaen ti koreo. Tulong iti Lengguahe 合適電話. Dagiti materyales nga naisalin ti abali a linggua nga makatlong kanyayo ti panangkompleto ti atoy a papel ket mabalin a maala idiay Opisina ti Siudad/County Clerk. Pangaasi tumawag idiay numero telepono nga babaen ti kasapulan nga nakalista idiay makinababa. 用意されています.下記の連絡先までお電話下さい. Translated voting materials to assist you in completing this form are available at the Clerk's Office. Please call the appropriate phone number below. County of Hawaii 25 Aupuni St., Room 1502 Hilo, Hawaii 96720 Telepono: (808) 961-8277 County of Maui 200 S. High St., Room 708 Wailuku, Hawaii 96793 Telepono: (808) 270-7749 County of Kauai 4386 Rice St., Room 101 Lihue, Hawaii 96766 Telepono: (808) 241-4800 City & County of Honolulu 530 S. King St., Room 100 Honolulu, Hawaii 96813 Telepono: (808) 768-3800 Rehistrasion ti Botante ken Perma- nente a Panagbotos Babaen ti Koreo Ilocano Rehistrasion ti Botante ken Perma- nente a Panagbotos Babaen ti Koreo Opisina Dagiti Eleksion Telepono : (808) 453-VOTE (8683) Dagiti Agnaed Kadagiti Kakaarruba nga Isla, Libre ti Itatawagda iti: 1-800-442-VOTE (8683) Tel. a Para Kadagiti Adda Diperensia ti Panagdengngegda: (808) 453-6150 Tel. a Para Kadagiti Agnaed Kadagiti Kakaarruba nga Isla nga Adda Diperensia ti Panagdengngegda: 1-800-345-5915 Bisitaendakami iti web:
Rehistrasion ti Botante ken Permanente a Panagbotos Babaen ti Koreo Napateg: Iprinta a nalawag iti nangisit a tinta. Isapatak (wenno patalgedak) a dagiti sumaganad nga impormasion ket pudno ken umisu. Numero ti Social Security * Petsa ti Pannakayanak Numero ti Telepono 1 2 3 4 Apeliedo Umuna a Nagan Akintengnga a Nagan Panilpo 5 Adres ti Residensia wenno Pagnaedan (Masapul a kompleto. Saan a mabalin ti P.O. Box, R.R., S.R. Numero ti Apartment Siudad/Ili Zip Adres iti Hawaii a Pakaipatulodan ti Surat (Adres ti Kalsada wenno P.O. Box) Siudad/Ili Zip 6 7 No awan ti adres ti kalsada, deskribiren ti lugar a pakasarakan iti residensia wenno pagnaedan (Bay -am a blangko daytoy no nakompleton ti kahon #5) Siudad/Ili Zip Katatao Adres nga email (Di inkapilitan) 9 8 Babai Lalaki 10 Rehistradoka kadi iti sabali nga estado? No wen, itedmo ti naudi a nairehistro nga adresmo, county, estado, ken zip. Ngarud, itedko ti pammalubosko a makanselar ti immuna a rehistrasionko. B A S A E N K E N P I R M A A N I T I B A B A REHISTRASION TI BOTANTE Isapatak (wenno patalgedak) a/nga: PERMANENTE A PANAGBOTOS BABAEN TI KOREO Kompletuem laeng no kayatmo a maawat dagiti balotam babaen ti koreo A. Maysaak a sitisen wenno makipagili iti Estados Unidos ti Amerika. Saan a kualipikado dagiti Saan-a-Sitisen agraman dagiti U.S. Nationals (nayanak wenno adda pannaikainaigda kadagiti daga a sakup ti US, kas iti American Samoa ken Swais Islands). WEN SAAN Kiddawek a permanente koma a maipatulod kaniak dagiti balotak babaen ti koreo iti adresko a pakaiturongan dagiti surat iti kahon #6. Pagrebbengakto ti mangipakaammo iti klerk iti ania man a panagbalbaliw dagiti impormasion maipanggep kaniak, agraman dagiti panagbalbaliw iti adresko a pakaipatulodan dagiti balotak; maawatak pay nga agtalinaed ti kasasaadko a kas permanente a botante agingga iti mapasamak ti ania man kadagitoy: B. Agtawenak iti di nababbaba ngem 16 ken maawatak a masapul nga agtawenak iti 18 iti aldaw ti eleksion tapno makabotosak. A. B. No kiddawek ti pannakaisardeng daytoy a kasasaadko babaen ti panagsuratko; wenno No matayak, mapukawko dagiti karbengak nga agbotos, wenno saan, madiskualipikaak nga agbotos; wenno C. Maysaak a residente ti Estado ti Hawaii. C. No agparehistroak nga agbotos iti sabali a lugar; wenno 11 Ti residensia wenno pagnaedan a nailanad iti daytoy a nasapataan a kasuratan (affidavit) ket saan laeng a maigapu iti kaaddaak iti Estado no di ket naala daytoy a residensia gapu iti panggepko a mamagbalin iti Hawaii a legal a residensiak a kabuyogna ti panangtungpalko kadagiti amin nga obligasion a karaip daytoy. No tsinekam ti "SAAN" a kas sungbat ti ania man kadagiti nailanad ditoy, saanmon a komkompletuen daytoy a pormulario. WEN SAAN WEN SAAN 12 D. No ti balotak a naipatulod babaen ti koreo, ti postcard a mangpakpakaammo kaniak a kas botante (voter notification card), wenno ania man a mainaig iti eleksion a maipatulod kaniak babaen ti koreo ket maisubli wenno saan a maipatulod kaniak gapu iti ania man a rason; wenno E. No diak maisubli ti balota nga inusarko iti panagbotosko agingga iti alas 6 iti malem iti aldaw ti eleksion iti agpada nga eleksion primaria ken heneral iti maysa nga eleksion ti tawen (election year); ken Maawatak a no maisardeng ti kasasaadko a kas botante a permanente nga agbotos babaen ti koreo, pagrebbengakto ti agaplikar manen para iti kasasaad a kas permanente nga agbotos babaen ti koreo. Pirma Pirma Petsa Petsa Pirma ti Saksi, Adres ken Numero ti Telepono (Kasapulan laeng no ti aplikante ket marka laeng ti maipirmana) 13 F O R O F F I C E U S E O N L Y Ballaag: Asino man a tao a siaammo a mangted iti palso nga impormasion ket mabalin nga agbasol iti panaglabsing iti linteg a klase C (class C felony), a mapatawan iti agingga iti 5 a tawen a pannakaibalud ken/wenno multa a $10,000. I.D. No. Location Code Affidavit No. Pakaammo: Ibilin ti Seksion 11-15 ken 15-4 ti Dagiti Narebisar a Paglintegan ti Hawaii (Hawaii Revised Statutes) a, babaen ti panagsapatana, masapul nga ited ti maysa nga indibidual ti numero ti social security daytoy, no adda. Mausar daytoy tapno malapdan ti sinuisuitik a panagparehistro ken panagbotos. Ngarud, saan a maawat ti aplikasion no awanan iti kastoy nga impormasion. Kas mayalubog iti Seksion 7 ti Linteg Pederal iti Pannakasalaknib ti Pribado a Biag ti Maysa a Tao (Federal Privacy Act wenno P.L. 93-579), maipakpakaammo a daytoy nga impormasion ket mabalin a maited kadagiti ahensia ti gobierno a para laeng iti umisu a pangaramatan ti gobierno. Saan met a mailatak ti opisina a pagparehistroan a kas botante ti maysa a tao. Saan pay a mailatak ti panagkedked ti maysa a tao nga agparehistro a kas botante ken mausar daytoy para laeng iti ania man nga umisu a panggep a mainaig iti rehistrasion ti panagbotos (Linteg iti 1993 iti Nailian a Rehistrasion dagiti Botante wenno National Voter Registration Act of 1993).


UNIVERSITY OF CALIFORNIA, SAN FRANCISCO LISTAAN DAGITI KARBENGAN DAGITI TATTAO A MAKIPARTISIPAR ITI EKSPERIMENTO Dagiti sumaganad a karbengan a nakalista iti baba ket dagiti karbengan ti tunggal tao a kiniddaw a makipartisipar iti panagsukimat a panagadal. Kas maysa a tao a makipartisipar iti eksperimento, addaanak kadagiti sumaganad a karbengan: 1) Mapakaammoan no ania ti kayat a matakuatan ti panagadal, 2) Mapakaammoan no ania ti mapasamak kaniak ken no adda ti aniaman kadagiti proseso, ag- agas, wenno aparato ti naiduma manipud kadagiti maus-usar iti kadawyan a maar-aramid, 3) Mapakaammoan maipapan kadagiti masansan ken/wenno importante a peggad, madi nga epekto, wenno dagiti saan a nasayaat a rikna a mapasamak kaniak para kadagiti gandat ti panagsukimat, 4) Mapakaammoan no adda manamnamak nga aniaman a benepisio manipud iti pannakipartisipar, ken, no adda, ania dayta a benepisio, 5) Mapakaammoan maipapan kadagiti dadduma a pagpiliak ken no nasaysayaat wenno nadakdakes dagitoy ngem ti pannakipartisipar iti daytoy a panagadal, 6) Mapalubusan nga agsaludsod iti aniaman mainaig iti panagadal agpada a sakbay nga umanamong a makipartisipar ken bayat a maisaysayangkat ti panagadal, 7) Mapakaammoan no ania a medikal a panagagas ti adda no addaman rumsua nga aniaman a kumplikasion, 8) Agkedked a makipartisipar wenno agbalbaliw ti panunotko maipapan iti pannakipartisipar kalpasan a mangrugi ti panagadal. Daytoy a desision ket saanna nga apektaran ti karbengak a makaawat iti pannakataripato a maawatko koma uray no saanak a nakipartisipar iti panagadal, 9) Makaawat iti pirmado ken addaan petsa a kopia ti pormas ti pammalubos, 10) Nawaya manipud iti pannakapilit no panpanunutek no kayatko ti makipartisipar wenno saan iti panagadal. Ibaganto kaniak ti doktorko iti panagadal no ti panagsukimat a panagadal ket banbantayan ti Food and Drug Administration (FDA). Maawatak a no daytoy a panagadal ket banbantayan ti FDA, iti babaen ti Federal Food, Drug, and Cosmetic Act (FD&C Act), mabalin nga inspeksionen ti FDA ken mangala iti kopia dagiti amin a rekord a mainaig iti pannakipartisiparko iti panagadal. No addaanka kadagiti dadduma a saludsod, masapul nga agsaludsodka iti tagasukimat wenno iti katulongan ti tagasukimat. Mainayon pay, mabalinmo a kontaken ti Institutional Review Board (IRB), nga isu ti responsable para iti proteksion dagiti makipartisipar kadagiti proyekto a panagsukimat. Mabalinmo a tawagan ti opisina ti IRB iti: (415) 476-1814 manipud 8:00 AM agingga 5:00 PM, Lunes agingga Biernes, wenno suratan iti UCSF Human Research Protection Program, Box 1288, 490 Illinois Street, Floor 6, San Francisco, CA 94143, wenno babaen iti email iti irb@ucsf.edu. Tumawag iti (415) 476-1814 wenno ag-email iti irb@ucsf.edu para iti impormasion kadagiti naipatarus. Ilocano - 8/21
Pirma ti Makipartisipar para iti Pammalubos Nagan ti Makipartisipar Petsa Ilocano - 8/21


Markaan ti Balota Kompletuem a pangisiten ti kahon iti kanigid ti pilim babaen ti nangisit wenno asul a pagsurat. No mangibotoska iti ad-adu a kandidato ngem ti maipalubos, dinto mairaman a mabilang ti botosmo para iti dayta a takem. No agbiddutka, awagam ti Dibision Dagiti Eleksion ti County tapno ikkandaka iti baro a balota. Dika agus-usar iti pagkorehir. Saanka a maikkan iti baro a balota no naawaten ti Dibision Dagiti Eleksion ti County ti balotam. Rikpan ken Pirmaam ti Pangisubli a Sobre Kupinem ti balotam ken ipisokmo iti naisangrat a pagipanan iti balota. Lapdan daytoy a maammuan ti kinaasinom bayat ti pannakaisagana ti balotam a mairaman iti panagbilang. Ipisokmo ti naisangrat a pagipanan iti balota iti pangisubli a sobre. PIRMAAM ken rikpam ti pangisubli a sobre. Dinto mairaman iti panagbilang ti balotam no dimo pirmaan. Isublim ti Balota Ti pangisubli a sobre ket addan adresna ken nabayadanen ti koreona. Ti nagbotosan a balota, masapul a maawat ti Dibision Dagiti Eleksion ti County agingga iti alas 7 iti rabii iti Aldaw ti Eleksion, Agosto 8, 2020. No ikoreo ti balota, ipatulod 3 nga aldaw sakbay ti Aldaw ti Eleksion tapno sigurado a maawat sakbay nga aggibus ti panagawat iti balota. No met kayatmo, adda dagiti naituding a lugar 5 nga aldaw sakbay ti Aldaw ti Eleksion a pagitinnagan iti nagbotosan a balota. Kasapulam ti Tulong? Mabalinmo ti agpatulong iti panagbotosmo iti asino man a pilim a tao malaksid iti employermo wenno pannakabagina, pannakabagi ti pagkamengam nga union dagiti mangmangged, wenno kandidato iti ania man a takem a nailista iti balota. Awagam ti Dibision Dagiti Eleksion ti County: (808) 961-8277 County ti Hawaii County ti Maui (808) 270-7749 County ti Kauai (808) 241-4800 Ag-online tapno: Mapaneknekam a naawat ti balotam • Maammuam ti yan ti sentro a pakatarabayan ti botante wenno lugar a pagitinnagan iti balota Siudad ken County ti Honolulu (808) 768-3800


Pocket K Bt Eggplant Global KnowledGe Center on Crop bioteChnoloGy Ilocano
Ti Tarong ket maysa nga nasken nga makan idiay India ken dagiti lugar ditoy Abagatan ken Daya nga partes ti Asya, nga iti pag gayab da ket brinjal ken nasurok 30 pay nga nagan detoy.
Adaan met detoy iti agsasabali nga korte ken maris. Ti dadduma ket adda linya na ken ricus, puraw ken ababa, kasla itlog ti manok, isunga nagalaan na ti nagan na. Detoy Pilipinas, ti tarong ket numero uno nga klase ti gulay maigapu ti kadakkel ti namulaan ti tarong. Adda ti panagtengaan na nga 21,225 ektarya ti mamulaan ti tarong kada tawen. Idiay India, maadaan ti 550,000 ektarya, isunga detoy iti maikadua nga pinaka dakkel nga paggapuan ti ani sumarsaruno detoy ti China nga addaan 26 porsyento kaadduan ditoy lubong. Idiay Bangladesh, detoy iti maika-tallo nga napateg nga gulay nu produksyon ti pagsaritaan ken adda 50,000 ektarya nga mamulaan diay lugar da.. Isunga, iti tarong ket napateg nga pagalaan ti sweldo iti addu nga mannalon ditoy Asya.
Iti pagimbagan ti tarong ket haan nga agsarding kadagiti mannalon. Naimbag met detoy para ti salungat ti tao maigapu ta nangato ti "fiber" ken danum na, nabacnang iti"anti-oxidant", nasayaat nga paggapuan iti bitamina ken "mineral" (Table 1). Isunga, detoy nga gulay ket maka-tulong nga pang kontra ti "cancer", "diabetes", ken sak-sakit I uneg ti tian. Table 1. Nutrition facts on eggplant Source: USDA-ARS National Nutrient Database for Standard Reference5
Problema ti Peste ti Mannalon ti Tarong Dagiti mannalon ti tarong ket sagabaen da iti dakkel nga pannaka lugi nga 51-73 porsyento kada tawen maigappu ti igges ti tarong nga "Eggplant fruit and shoot borer (FSB). Dagiti babai nga FSB ket agitlog idiay bulong ti tarong. Nu agpessan, agbalin nga igges (Figure 2), nga mangan ti bulong sakbay nga sumrek iti uneg ti baro nga bulong ken bunga (Figure 3). Tapnu masungbatan detoy nga problema ti igges, addu nga mannalon ti tarong kadagiti cangrunaan na paggapuan ti tarong ditoy Pilipinas ken Bangladesh ket aggusar ti kemical nga pestisidyo kada maikaddua nga aldaw, aggingana 80 nga beses kada panawen ti panagmula ti tarong. Iti aramid da ket haan nga mabalin nga maawat ken haan nga nasalung-at kadagiti mangan, mannalon ken iti law-law iti tao. Iti cadawyan nga aramid ti mannalon ditoy Pilipinas ket i-sawsaw da ti bunga ti tarong iti naglalaok nga kemical tapno isiguro nga mailako da dagitoy bunga ti tarong. Idiay India, dagiti mannalon ket ag bomba ti insectisidyo 20-40 beses kadda panagmula ti tarong maigapu ta nu haan da agusar ti pestisidyo, awan ti maapit da. Figure 1. Adult moth Figure 2. Larvae Photos: Rao, 2010
Bt Technolohiya para ti Tarong Iti kayat nga sawen ti Bt ket Bacillus thuringiensis, aggapu iti maysa nga sakit (bacteria) aggapu iti daga nga addaan ti "gene" nga paggapuan ti protina nga nadangran para iti FSB nga igges. Ingkabil ti dagiti cienitifico detoy nga "gene" ditoy tarong tapno addaan ti pigsa na para iti igges. Figure 3. Non-Bt eggplant Photos: UPLB IPB Bt Eggplant Project, 2014 Figure 4. Bt eggplant
Iti Bt nga tarong (Figure 4) ket maipakita nga addaan ti "Bt gene", nga mangaramid iti protina tapno addaan ti pigsana kontra ti FSB. Nu makan ti igges nga FSB detoy "Bt" nga protina, marunaw daytoy Bt protina maigapu ti "enzyme" ken haan nga naalsem (pH9.5)nga casasaad ti tian. Dumikket detoy ti sabali pay nga protina (receptor) nga adda idiay tian sakbay nga agbalin nga lason. Detoy Bt nga lason ti manglussok ti tian tapno haan nga maka pangan detoy igges. Matay detoy igges ti mano laeng nga aldaw. Detoy Bt protina ket maka-apekto laeng ti FSB ken haan nga maka apekto ti tao, ayup idiay talon ken sabali pay nga haan nga target nga organismo maigapu ta dagitoy ket awan ti masapul nga casasaad ti tian (pH ken "Receptor) tapno agbalin nga lason (Figure 5). Dagiti sabali nga Bt nga mul-mula kasla Bt nga mais ken Bt nga capas ket naipakita da nga napaimbag ti panagtimbengen iti peste ken makissayan ti panagusar ti pestisidyo. Naiturong met detoy iti dak-dakel nga masapulan ti ag pamula ken casasaad ti haan nga peste "non-target" nga organism. Figure 5. Fate of Bt protein in FSB, non-target organisms, and humans
Panag Komersyo ti Bt nga Tarong Bangladesh Makalpas iti 7 nga tawen nga paggadal idiay talon wennu nalangto nga balay idiay sab-sabali nga lugar, ti Bangladesh ket nagbalin nga pinaka ummuna nga lugar itoy lubong nga nag-aprubar ti panag comersyo nga pagmula ti Bt tarong nga nag rugi idi 2014. Uppat nga agduduma nga Bt nga tarong ti na apruban idi Octubre 30, 2013 para iti 2013-2014 nga panawen ti pagmula. Iti Ministro ti Lawlaw ken cacayuan (MoEF) ken Agricultura (MoA), iti Bangladesh Agricultural Research Institute (BARI), ket inaprubaan da dagiti: Bt Uttara, Bt Kaila, Bt Nayantara ken Bt ISD006. Idi January 22, 2014, ti Ministro ti Agricultura Matia Chowdhury ket opisyal nga nangibunong ti Bt tarong nga pangmula kadagiti 20 nga mannalon aggapu Jamalpur, Gazipur, Pabna, ken Rangpur nga distrito. Bt tarong ket umuna nga naimula iti 2 nga ektarya idi panawen ti pagmumula idi 2014. Base iti datos aggapu ti panagadal, iti Bt tarong ket mabalin nga dumakkel ti apit iti haan nga agbaba ti 30 porsyento ken maibaba ti bilang ken gastos ti panaggusar ti insectisidyo ti 71-90 porsyento. Idi 2018, adaan kasla 34,500 nga mannalon nga nagmula ti Bt tarong idiay 2,975 ektarya ti daga.
India Idiay India, Bt tarong ket inaramid iti Maharashtra Hybrid Seed Company (Mahyco). Uray nu detoy ket inadal da ti taltalon idi 2002-2006, pinnacaitantan da detoy idi Oktubre, 2009 ken pagpasarding ti gobierno idi Pebrero 2010. Iti resulta ti pagadal da ditoy idiay agsasabali nga lugar ket makita nga mabalin nga maibaba ti panagusar ti insectisidyo ti 77porsyento nu agmula ti Bt tarong. Dagiti awan ti dadael ti igges nga bunga ti tarong ket nangatngatu ti 116porsyento nu maiparis ti haan nga Bt nga hybrid ken 166porsyento nu maiparis ti nalatac nga haan nga hybrid "open pollinated" nga klase ti tarong. Dagiti naggadal ti Bt tarong ket makaiyawat kadagiti mannalon ti adadu nga benepisyo nga Rs. 16,299 (US$330) agingana Rs19,744 (US$397) kada ektarya ken iti benepisyo nga adadu pay ngem $400milyon kada tawen para ti amin nga pagilian ti India. Pilipinas Iti pagadal ti gatad ken benepisyo ti Bt tarong nu mailako ditoy Pilipinas ket naaramid base ti resulta ti pagadal kadagiti agsasabali nga lugar. Iti calcalaingan nga benepisyo nu agmula ti Bt nga mul-mula ket 272,000 (US$6,243)/ektarya nangat ngato ngem iti haan nga Bt idiay ili ti Pangasinan ken PHP120,000 (US$2,753) idiay Camarines Sur. Detoy nasken nga pagngato ti kita ket maigapu ti pagngato ti mabalen nga ilako nga bunga ken iti pagbaba ti pagusar ti pestisidyo. Nakita da nga adda 48porsyento nga pagbaba ti pagkabil ti pestisidyo kada ektarya. Maibaga nga 19.5porsyento nga nababa nga marca iti lawlaw nu ipares kadagi haan nga agusar.
Malacasid ti panagngato ti kita, dakkel nga benepisyo ti salungat ken lawlaw ti maala maigapu ti dakkel nga pagbaba ti pagusar ti pestisidyo. Nu adda 50porsyento nga pagusar, iti benepisyo nga maala ti Bt tarong para iti salung-at ti tao ket PHP2.5milyon (US$57,353) kada tawen ken ti maala nga benepisyo iti amin nga ayup ti taltalon, haan nga peste nga insecto, ken billit ket PHP6.8milyon (US$155,841) kada tawen.declared that the testing of Bt eggplant should be stopped but reversed this decision in 2016 and granted Motions of Reconsideration submitted by the Bt eggplant developers and co-petitioners. Dagiti critico ti daytoy nga teknolohiya ket nangiturong ti caso idi 2012 tapno isardeng ti panagmula ken pag-adal ti Bt tarong ditoy Pilipinas, ngem sakbay nga maiturong iti caso ket nalpasin ti panag-adal detoy. Idi sumaruno nga rawen, iti Philippine Court of Appeals (CA) ket nangibaba ti panangituray pabor cadagiti critico. Dagiti agsumbat ket nangiturong ti kiddaw idiay Corte Suprema nga adalan manen ti desisyon ti CA. Idi 2015, naipalawag ti Corte Suprema nga isardeng ti pag examen ti Bt tarong ngem binaliktad detoy nga desisyon idi 2016 ken naipaay iti "Motions of Reconsideration" nga naidatag ti nagaramid ken agkiddaw iti Bt tarong.
References Bliss, R.M. and D. Elstein. 2004. Scientists Get Under Eggplant's Skin. USDA-ARS. Gerpacio, R.V. and A. P. Aquino (eds). 2014. Socioeconomic Impacts of Bt Eggplant: Ex-ante Case Studies in the Philippines. ISAAA, Ithaca, New York, USA, and SEARCA, Los Baños, Laguna. 345 pages. ISAAA. 2009. Pocket K No. 35: Bt Brinjal in India. Choudhary, B., K.M. Nasiruddin, and K. Gaur. 2014. ISAAA Brief 47 The Status of Commercialized Bt Brinjal in Bangladesh. USDA-ARS. n.d. National Nutrient Database for Standard Reference. SEARCA BIC. 2010. Questions and Answers: Development of FSB resistant/Bt Eggplant in the Philippines. 0FAQ%20(English%20Version).pdf. Tacio, H.D. 2013. Is genetically-modified talong safe to eat? GMA News Online. ISAAA. 2014. The Story of Bt Brinjal in India. ISAAA. 2014. Pocket K No. 6: Bt Insect Resistant Technology. ISAAA, 2018. Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops in 2018. ISAAA Brief No. 54. ISAAA: Ithaca, NY. Crop Biotech Update. 2014. Cultivation of Bt Brinjal Starts in Bangladesh. January 29, 2014 issue. asp?ID=11991. Press Information Bureau. Decision on Commercialization of Bt Brinjal. ISAAA Blog. 2016. Hope for the Harvest.
POCKET K NO. 48 Bt Eggplant Pocket Ks are Pockets of Knowledge, packaged information on crop biotechnology products and related issues available at your fingertips. They are produced by the Global Knowledge Center on Crop Biotechnology Updated December 2019 (Ilocano) Stock photos used are from For more information, contact International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA) SEAsiaCenter c/o IRRI, DAPO Box 7777, Metro Manila, Philippines Tel.: +63 49 5367933 Telefax: +63 49 5367216 Email: knowledgecenter@isaaa.org Visit the ISAAA website at: isaaa.org


Tallo a Kangrunaan nga Annuruten ti Disiplina 1) Agtungpal kadagiti mandar iti amin a tignay mo. 2) Saan nga agala ti uray maysa a dagom wenno sag-ut ti sinulid iti masa. 3) Agintrega ti amin a nasamsam. Walo a Banag a Rumbeng a Tandaan 1) Agbalin a nadayaw iti panagsarita. 2) Agbayad ti usto a gatad ti ginatang mo. 3) Agisubli iti amin a binulod mo. 5) Saan a mangdangran wenno agsarita iti dakes iti tao. 4) Agbayad iti amin a nadadael mo. 6) Saan nga agdadael ti mula. 7) Saan a manggundaway kadagiti babbai. 8) Saan nga agranggas kadagiti balud. N O Y S U L O B E R G A I T N A G E T N I L A K N I A N AGKAMENG ITI SA NPA SOLDADO TI UMILI
A g i n g g a ' t b a l l i g i . . . TI NPA KET SOLDADO TI MASA NGA ANAKLING-ET, dagiti mannalon ken mangmangged, nga idadauluan ti Partido Komunista ng Pilipinas. ITANTANDUDO TI NPA ti gubat ti umili para iti nailian a demokrasya nga addaan sosyalista a perspektiba. PANGGEP TI NPA ti nailian a wayawaya ken hustisya ti gimong babaen ti pudno a reporma iti daga ken nailian nga industriyalisasyon tapno rakraken ti lapped ti panagdur-as ken parnuayen ti maysa a nawaya, demokratiko ken nasaliwanwan a kagimongan. ARMADO A DANGADANG ti irusruswat daytoy tapno ibagsak ti imperyalismo, burukrata kapitalismo ken pyudalismo - ti tallo a didigra a mangparparigat iti umili a Pilipino. NU 18 KAN addaan ti nasalun-at a pammagi ken panunot, nakasagana nga agserbi iti umili babaen ti pannakitipon iti armado a panaglaban, MABALIN KAN NGA AGKAMENG ITI NPA.