!"#2 S E T I E M B R E 2 0 1 1 NAINSIRIBAN A NAINSIRIBAN A PANANGUSAR PANANGUSAR ITI KUARTA ITI KUARTA - KASANO? - KASANO?
!"#2 PROMEDIO A MAYIMPRENTA 39,913,000 MAIPABPABLAAK ITI 83 A LENGUAHE NAINSIRIBAN A PANANGUSAR ITI KUARTA - KASANO? 3 Apektado iti Kakaruan a Panagsuek ti Ekonomia 4 Apay nga Agekonomia Imbes nga Aggasto? 7 Nainsiriban a Panangusar iti Kuartam - Kasano? 8 Pito a Nainsiriban a Balakad 10 Ti Panangmatmat ti Biblia Panangngilin iti Nasantuan nga Aldaw iti Kada Lawas - Kasapulan Kadi? 12 Ti Panagkalap Dagiti Tumatayab 14 Tradisional a Panangpinta iti Kayo iti Russia 15 "Saanak a Natay" 16 Murchison Falls - Naisangsangayan a Paset ti Nilo Idiay Uganda 18 "Suratanyo ni Anton!" 19 Agimtuod Dagiti Agtutubo Siasino ti Pudno a Gagayyemko? 22 Ti Domesday Book - Naisangsangayan a Surbey 24 Dagiti Tatar - Idi, Ita, ken iti Masanguanan 28 Nadisenio Kadi? Ti Itlog ti Tumatayab 29 Panangmatmat iti Lubong 30 Adalen ti Pamilia 32 No Kasano ti Agbalin a Gayyem ti Dios
"TI KAKARUAN a krisis iti ekonomia iti daytoy a henerasion." Kasta ti panangdeskribir ti Encyclopædia Britannica Online iti panagsuek ti ekonomia a nabiit pay a nangapektar iti intero a lubong. Nangrugi dayta idiay Estados Unidos idi 2007. Nagkaro dayta ta maap-apektaran pay ti nagadu a pagilian isu a naawa- gan iti Kakaruan a Panagsuek ti Ekonomia (Great Recession). Ania ti makagapu iti dayta? Simple ti sungbat ti magasin a Newsweek: "Nalabes ken iresponsable a panagutang." Ngem apay a nalabes ti panagutang ti tattao tapno gumatang kadagiti banag a dida met kabaelan a bayadan? Nalabit umanamongka a gapu la ketdi dayta iti kinaagum nga iparparegta ti sistema ti ekonomia ti lubong. Kas man la ibagbagana: "Gumatangka ketdi a gumatang!" mabayadam man wenno saan. "Maysa a henerasion ti nakasursuro manipud iti nasaem a kapadasan a napeggad ti nalabes a panagutang," in- lawlawag ti ekonomista a ni Chris Farrell iti libro- na a The New Frugality. APEKTADO ITI KAKARUAN A PANAGSUEK TI EKONOMIA Adu a pagilian ti naapektaran iti Kakaruan a Panagsuek ti Ekonomia. "Iti laksid dagiti pagilasi- nan a sumaysayaat manen ti ekonomia," kinuna idi 2010 ti paulo ti makinsango a panid ti diario a Sunday Times idiay South Africa, "ti tattao . . . ket kaskasdi a sangkabirokan sangkaapuyan." Iti day- ta a pagilian sigun iti diario, "dandani tallo a mi- lion ti nasurok a tallo bulanen a di nakabayad ka- dagiti utangda; ken iti napalabas a dua a tawen, agarup 250,000 a kalkalainganna ti panagbiagda ti naawanan iti trabaho." Pinullo a milion ti naawanan iti trabaho iti na- biit pay a tawtawen. No maipapan iti damdamag a sumaysayaat ti ekonomia ti Estados Unidos, mangrabrabak a kinuna ti Financial Times: "Ti irarang-ay ti ekonomia sipud idi Hunio 2009 ket mabalin nga awagan iti 'Kakaruan a Pannakadismaya.' " Inna- yon ti diario: "Adu nga ekonomista ti agkuna a gapu ta masapul nga agbayad ti tattao iti utangda, sumagmamano a tawen a dida pay la unay aggasto." No maysaka a biktima ti Kakaruan a Panagsuek ti Ekonomia, nalabit umanamongka iti insurat ti autor a ni David Beart: "Kas- la kanayon a mapagsasaritaan dagiti problema ti lubong maipa- pan iti kuarta, ngem manmano la a madakamat no kasano a ma- solbar dagita." Dagiti sumaganad nga artikulo ket nairanta a tumulong kada- giti marigrigatan nga agbayad iti utangda. Masungbatan dagitoy a saludsod: Ania dagiti pagimbagan ti panagekonomia? Ania ti maaramidam no adda utangmo? Kasano a masursurom ti nasay- sayaat a panangusar iti kuartam? Agriingkayo! Setiembre 2011 3
"Indepositom koma iti bangko ti intedko tap- no ita ta simmangpetakon, isublim agraman ti interesna." (Mateo 25:27, Ti Baro a Naim- bag a Damag Biblia) Ti imbaga idi ni Jesus ket nangnangruna a napateg ita. Usigentayo no apay. APAY NGA AGEKONOMIA IMBES NGA AGGASTO? ADU ti di mayat nga agekonomia. Kaykayat- da ketdi ti aggatang kadagiti bado, gadyet, ken dadduma pay. Iti nabiit pay a tiempo iti dadduma a pagi- lian, ti naibanko a kuarta iti 10 a tawen ket aginteres iti nasurok a 100%. Ngem manmano a banko ita ti mangitukon iti kasta kangato nga interes. Dagiti maganansia kadagiti kapital ket saan met a kanayon a kas iti kangato ti ninam- nama dagiti negosiante. Kaskasdi a nainsiriban no adda naidulin a kuarta a mausar no adda emerhensia. Kas ipaganetget ti Biblia: "Ti sirib agpaay a salaknib kas met laeng ti kuarta agpaay a salaknib." (Eclesiastes 7:12) Ngem kasano a masalaknibannaka ti kuarta no awan met naur- nongmo? Iparparegta ti Biblia: "Tunggal maysa kadakayo mangilasin koma iti bukodna a ba- lay iti idulinna a banag a kas iti irarang-ayna." - 1 Corinto 16:2. Apektadoka man wenno saan iti panagsuek ti ekonomia ti lubong, magunggonaanka no usi- gem no kasano ti agekonomia ken dagiti pa- may-an ti nainsiriban a panaggasto. Usigem da- giti mapagpiaran a balakad ti maysa a libro a nakatulongen iti minilion tapno masolbarda dagiti problemada iti kuarta. Tallo a Nagkauna a Pagsasao Iti maysa kadagiti pangngarig ni Jesus a taga- Nazaret, insurona ti napateg a prinsipio mai- papan iti kuarta. Iti dayta a pangngarig, kas- toy ti imbalakad ti maysa nga amo iti adipenna: No Kasanoka a Makaekonomia Umuna, sakbay a gumatangka iti nangina, panunotem no talaga a kasapulam dayta. Maikadua, no adda kasapulam, agbirokka kadagiti nalaka a baro a tagilako wenno de ka- lidad a segunda mano. Ti agassawa a taga-Nor- way a da Espen ken Janne ket agkasapulan iti stroller para iti maladagada a ni Daniel. Gim- matangda iti de kalidad a segunda mano ket na- kamenosda iti 50%. "Inton madakkelan ni Dan- iel," kuna ni Espen, "sigurado a mailakominto iti kalkalainganna a presio." Ngem kinunana: !"#2 MAIPABPABLAAK DAYTOY A PAGIWARNAK nga agpaay a pakalawlawagan ti intero a pamilia. Isurona no kasano a parmeken dagiti problema ita. Agipadamag, iyam-ammona dagiti tattao iti adu a lugar, usigenna ti relihion ken siensia. Ngem saan la a dayta. Sukimaten ken ipaganetgetna ti pudno a kaipapanan dagiti agdama a pasamak, ngem kanayon a neutral iti politika ken saan a mangidumduma iti puli. Kangrunaanna, pabilgen daytoy a magasin ti panagtalek iti kari ti Namarsua a natalna ken natalged a baro a lubong a dandanin mangsukat iti agdama a dakes, nakillo a sistema ti bambanag. Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Naipablaak daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Awake! (ISSN 0005-237X) is published monthly by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; M. H. Larson, President; G. F. Simonis, Secretary-Treasurer; 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY the 11201-2483, and by Watch Tower Bible and Tract Society of Philippines, Inc., PO Box 2044, 1060 Manila. Periodicals Postage Paid at Brooklyn, NY, and at additional mailing offices. 2011 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. 4 Agriingkayo! Setiembre 2011 September 2011, Vol. 92, No. 9 Monthly ILOKO
"Adu a tiempo ti kasapulan iti panagbirok ka- dagiti nalaka a tagilako." Maikatlo, dika agdarasudos; itantanmo pay laeng. Ngem no talaga a kasapulam, padasem ti agbirok iti kasta kadagiti paggatangan iti me- nos presio wenno segunda mano. Masansan met a makamenoska no dika agduyos a guma- tang kadagiti produkto a nalatak ti etiketada. Kanayonanna, imbes a gumatangka kadagiti uso ken nangina a bado ti ubbing, padasem nga ipausar dagiti nagalusan. TAPNO MAKAEKONOMIAKA Agbirokka kadagiti nalaka a tagilako Mabalin met a lampin ti usaren ti ina para iti maladagana. Kuna ti libro ni Denise Chambers a Budgeting - Personal Spending and Money Manage- ment a Key to Weathering the Storm: "Iti 2 a tawen, agarup $2,000 wenno nasursurok pay ti magas- tom no diaper ti ipausarmo. No lampin, . . . aga- rup $300-500 iti kasta met la a tiempo." Innayon- na: "Adayo a nalaklaka nga usaren dagiti kabbaro a lampin ken saan pay a makadadael iti planetata- yo!" Gumatangka iti bado a menos presio wenno segunda mano Maikapat, laglagipem a masansan a basbas- sit ti magasto iti panagluto ngem iti pannangan iti ruar. No ages-eskuela pay ti annakmo, su- ruam ida nga agisagana iti balonda imbes nga ikkam ida iti paggatangda iti nanginngina a ta- raon. Imbes a gumatang kadagiti nangina nga inumen, danum laengen. Mas makapasalun-at dayta ken nalaklaka pay. Suruam ti annakmo nga agisagana iti balonda Iti napalabas, adda idi bukod a kanatengan da- giti pamilia. Apay a dimo padasen ti agmulamula? Adu ti addaan iti mabalin a pagmulaan, uray da- giti agnanaed kadagiti apartment wenno babassit a balay. Mabalin a masdaawkanto iti kaadu ti ma- apitmo iti sangkabassit la a disso! Tapno masiertom a saan a tinakaw dagiti gatangem, nainsiri- ban a dumawatka iti resibo nga adda nagan ken adres ti aglak- lako. Lenguahe: Afrikaans, Albanian, Amharic, Arabic, Armenian, Bisla- ma, Bulgarian, Cebuano, Chichewa, Chinese (Simplified), Chinese (Traditional) (audio Mandarin only), Chitonga, Cibemba, Croatian, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, Ewe, Fijian, Finnish, French, Georgian, German, Greek, Gujarati, Hebrew, Hiligaynon, Italian, Japa- Hindi, Hungarian, nese, Kannada, Kinyarwanda, Kirghiz, Kirundi, Korean, Latvian, Lin- gala, Lithuanian, Macedonian, Malagasy, Malayalam, Maltese, Myanmar, Norwegian, Polish, Portuguese, Punjabi, Rarotongan, Roma- nian, Russian, Samoan, Sepedi, Serbian, Sesotho, Shona, Silozi, Sin- hala, Slovak, Slovenian, Spanish, Swahili, Swedish, Tagalog, Tamil, Thai, Tok Pisin, Tongan, Tsonga, Tswana, Turkish, Ukrainian, Urdu, Viet- namese, Xhosa, Yoruba, Zulu Magun-odan met iti CD. Magun-odan met iti MP3 CD-ROM. Magun-odan met dagiti audio recording iti Icelandic, Igbo, Iloko, Indonesian, Kayatyo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno ti libre a panagadal iti Biblia iti pagtaenganyo? Agsuratkayo kadagiti Saksi ni Jehova, nga usarenyo ti maitutop nga adres iti baba. Para iti kompleto a listaan dagiti adres, kitaenyo ti Australia: PO Box 280, Ingleburn, NSW 1890. Britain: The Ridgeway, London NW7 1RN. Canada: PO Box 4100, Georgetown, ON L7G 4Y4. France: BP 625, F-27406 Louviers Cedex. Germany: 65617 Sel- ters. Greece: Kifisias 77, GR 151 24 Marousi. Hong Kong: 4 Kent Road, Kowloon Tong, Kow- loon. Israel: PO Box 29345, 61293 Tel Aviv. Italy: Via della Bufalotta 1281, I-00138 Rome RM. Japan: 4-7-1 Nakashinden, Ebina City, Kanagawa-Pref, 243-0496. Korea, Republic of: PO Box 33, Pyungtaek PO, Kyunggi-do, 450-600. Malaysia: Peti Surat No. 580, 75760 Melaka. ' Philippines: PO Box 2044, 1060 Manila. Spain: Apartado 132, 28850 Torrej on de Ardoz (Ma- drid). Taiwan: 3-12, Shetze Village, Hsinwu 32746. United States of America: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. making lunch 2-365866.psd Agriingkayo! Setiembre 2011 5
Agmulaka iti natnateng tapno maksayan ti paggastuam. Makaekonomiaka met no ibilagmo dagiti linabaam Usigem pay: No kasapulam ti maaddaan iti selpon, mabalin ngata nga usarem laeng day- toy no adda emerhensia ken agusarka laengen iti prepaid load? No addaanka iti dryer iti lu- pot, mabalin ngata a limitaram ti panagusar- mo iti dayta? Nalabit isalapaymo laengen ti dadduma a linabaam wenno, amin pay ketdin. Mabalin met a limitaram ti panagusarmo iti aircon, heater, ken dadduma pay nga alikamen a nagastar iti koriente. Sakbay a luktam dagi- ta, isaludsodmo iti bagim, 'Talaga kadi a ka- sapulak nga usaren?' Mabalin met nga agda- magka iti sabsabali no kasano a makainutda iti koriente. Makatulong met no manglukatka iti account- mo iti banko. Kastoy ti kinuna ni Hilton a bolun- tario nga agtartrabaho idiay South Africa: "Na- insiriban no saan a maymaysa ti pagidulinam iti kuartam. No dadduma, mabangkrap wenno ma- lugi dagiti banko ken pinansial nga institusion. Napadasanmi daytan." Nainsiriban ngarud a si- guraduem a ti gatad ti depositom ket garantisa- ran ti gobierno a maisubli no bilang malugi wen- no mabangkrap ti banko. No Kasanoka a Makalung-aw iti Utang Umuna, ikagumaam ti agbayad iti nasursu- rok ngem iti kababaan a binulan a rumbeng a 6 Agriingkayo! Setiembre 2011 bayadam para iti credit card wenno dadduma pay nga utang. Maikadua, un-unaem a bayadan ti utang nga addaan iti kangatuan nga interes. Maikatlo, kontrolem ti panaggastom. Naka- patpateg dayta. Naengganyoka kadin kadagiti makaallu- koy nga adbertismen? Napasamak dayta ken Danny a maysa nga ama idiay Sweden. Napig- sa idi ti negosiona ngem napilitan a mangila- ko iti dayta tapno mabayadanna ti utangna iti credit card. Nakasursuro iti dayta isu nga am- monan a kontrolen ti panaggastona. Ibalakad- na: "Dika agag-agum. Mapnekkan iti adda ken- ka ken agbiagka sigun iti kabaelam." Nainkalintegan a Panagutang Manmano ti makabael a mangbayad iti inte- ro a gatad ti balay wenno apartment. Isu nga adu ti umutang iti banko tapno adda pagbayad- da. Ti binulan a bayadanda iti banko ket ibi- langda nga abang ti balay. Ngem no naiwakas- dan ti utangda, kukuadan ti balay! Praktikal met iti adu ti umutang iti pagga- tangda iti lugan a nainut iti gasolina. No maba- yadanda a dagus ti utangda, ti lugan ket agbalin a napateg a sanikua, ket maysa manen dayta a wagas ti panagekonomia. Napaneknekan ti dadduma a nainsiriban ti gumatang iti segunda mano a lugan a mayat pay ti kondisionna ken bassit pay ti natarayna. Agekonomia met ti dad- duma babaen ti panagbisikleta wenno panagsa- kayda iti pangpubliko a lugan. Aniaman ti kasasaadmo, agbalinka a prakti- kal ken realistiko iti panaggatangmo, ken agpa- nunotka a naimbag sakbay nga agdesisionka. No gastadorka, mairuamka a kasta ket agprob- lemakanto. Ikagumaam ngarud ti agannad ken agmasirib iti panaggasto tapno naragsak ti biagmo. Kanayonanna, tapno naragsakka nga ageko- nomia, masapul nga ammuem no kasano ti na- insiriban a panangusar iti kuartam. Dayta ti to- piko ti sumaganad nga artikulo. Laglagipem a no maawananka iti trabaho ket dimon mabaya- dan ti utangmo, mabalin a maembargo ti balay wenno luganmo ken dimon mapasubli ti amin nga imbayadmo.
NAINSIRIBAN A PANANGUSAR ITI KUARTAM - KASANO? ADDA tallo a kangrunaan a pamay-an iti pa- nangusar iti kuarta: (1) Gastuem, (2) ur- nongem, wenno (3) iranudmo. Pagsasaritaan- tayo nga umuna ti nainsiriban a panaggasto. Ti kapatgan a nasursurotayo iti Kakaruan a Panagsuek ti Ekonomia ket ti pagimbagan ti panangsurot iti badyet a naiplano a naimbag. Ania ti badyet? Iti ababa, dayta ti panangtan- tiar no kasano a ti sapul ket usaren ti indibi- dual, pamilia, negosio, wenno gobierno. Proyekto ti Pamilia Kasano ti agbadyet? Sigun iti Budgeting a libro ni Denise Chambers, "Rumbeng a mai- raman ti amin a kameng ti pamilia iti panangi- keddeng iti badyet tapno mariknada amin nga obligadoda a mangsurot iti dayta." Sagpamin- san a rumbeng a pagsasaritaan ti sangapami- liaan no masursurot ti badyetda. Makaparag- sak a proyekto ti pamilia ti panagaramid iti epektibo a badyet bayat nga ikagkagumaan ti tunggal maysa nga iyan-anay ti sapul ti pami- lia. Iti panagaramid iti badyet, agus-usar ti dad- duma iti computer program. Adda met dagi- ti agusar laeng iti lapis ken papel a nabingay iti dua a benneg. Ti kannigid ket para iti sa- pul idinto ta paggastuan iti kannawan. Napa- teg met nga iraman iti badyet ti binulan nga urnong para iti maminsan-kada-tawen a pag- gastuan, kas iti buis ken nalabit bakasion. Napaneknekanen nga epektibo ti panagu- sar iti sobre wenno folder a namarkaan iti "Ta- raon," "Abang," "Transportasion," "Korien- te," "Pagpaagas," ken dadduma pay. Binulan idi a maikabil kadagita a sobre ti badyet para kadagita a paggastuan. Ita, adu ti mangibilang a nataltalged ken nanamnam-ayen no maiban- ko ti kuarta sa iruar laeng no kasapulan. Ti taga-South Africa a da Jonathan ken Anne, agraman ti dua nga annakda, ket ma- sansan nga agusar iti folder iti panagbadyetda. "No nakabanko ti sueldom," kuna ni Jona- than, "napateg met latta ti panagbalin a nai- nget iti panagbadyetmo iti kuartam. Kas paga- rigan, no naibus ti binulan a badyetmo para Agriingkayo! Setiembre 2011 7
iti karne, ti ur-urnongem a kuarta ket dimo usaren a paggatang iti karne." Dati nga adda negosio ni Jonathan, ngem inkeddengda a sangapamiliaan ti ag- boluntario nga agipatakder kadagiti pasdek a pagdaydayawan. Gapu ta kayatda ti agtali- naed iti kasta a serbisio, lallalo a kasapulan nga agbadyetda. Regular a pagsasaritaan- da a sangapamiliaan no epektibo ti badyet- da ken no kasapulan nga adda baliwanda iti dayta. Naragragsakka No . . . Sigun kadagiti panagadal, naragragsak ti maysa a tao no iburayna dagiti ik-ikutanna agraman ti tiempo, pigsa, ken ti dadduma a kuartana. Agingga a kabaelam, mabalin a dayta ti kasayaatan iti tallo a pagpilian a na- dakamat iti rugi daytoy nga artikulo. Kinuna ni Chris Farrell iti librona a The New Frugality a no adda naurnong, "adda mabalin a gastuen." Insingasingna: "Maysa kadagiti kasayaatan ken kapatgan a pangu- saram iti kuartam ket ti panangiranudmo iti dayta." Innayon ni Farrell: "No panuno- tem no ania ti kapatgan, kadawyan a dayta ket dagiti relasion, kapadasan, ken ti panna- kariknam nga adda matultulongam, saan a kuarta wenno ik-ikutan." Kasla umanamong ti ekonomista a ni Michael Wagner. Iti librona a Your Money, Day One, a nairanta a mangiparegta kadagi- ti agtutubo nga agurnong, kinunana: "No si- bubulos ti riknam a tumulong kadagiti na- kurapay, dayta a kinaasi ken kinaparabur ket masubadanto iti nadumaduma a nasaya- at a pamay-an. Ngem ti kasayaatan a gung- gonam ket ti pannakariknam a nakatulong- ka iti padam a tao." Isursuro ti Biblia a ti panangted ket mangyeg iti kinaragsak. Kas nailawlawagen naglaon ti Biblia kadagiti balakad a maka- tulong kenka tapno nainsiriban ti panangu- sarmo iti kuartam. Usigentayo ti pito pay. Mabalin nga iranud ti kuarta babaen iti panagregalo wenno panangasikaso iti sabsabali kas iti panangisagana iti taraon para iti gagayyem ken pamilia. 8 Agriingkayo! Setiembre 2011 PITO A NAINSIRIBAN A BALAKAD DAGITI sumaganad a balakad ket masara- kan iti nagkauna a libro a napno iti bala- kad a napaneknekan a praktikal ken agaplikar iti amin a tiempo. Usigem no kasano a makatu- long dagitoy iti nainsiriban a panangusarmo iti kuartam. 1. "Ti managayat laeng iti pirak saanto a mapnek iti pirak, uray ti asinoman a managa- yat iti kinabaknang saanto a mapnek iti sapul." (Eclesiastes 5:10) Dagita ket saan a sasao ti na- apal ken nakurapay a tao. Insurat dayta ti may- sa kadagiti kabaknangan a nagbiag, ni Ari So- lomon iti Israel, sigun iti mismo a kapadasan ken kapaliiwanna. Kasta met la ti makuna dagi- ti nabaknang ita. 2. "No adda pagtaraon ken pagkawestayo, mapnektayon kadagitoy a banag. Nupay kas- ta, dagidiay determinado a bumaknang mat- nagda iti sulisog." (1 Timoteo 6:8, 9) Insurat dagita ni apostol Pablo a nangtallikud iti pro- minente a karerana tapno agbalin a pasurot ni Jesu-Kristo. Saan a kas kadagiti lider ti relihion ita, pulos a di nasulisog ni Pablo a manggunda- way kadagiti isursuro ken katimpuyogna tapno panguartaanna ida. Sipupudno ketdi a naiku- nana: "Diak inaguman ti pirak wenno balitok wenno pagan-anay ti asinoman a tao. Dakayo ammoyo a dagitoy nga ima inasikasoda dagi- ti kasapulak ken dagidiay kakaduak." - Aramid 20:33, 34.
3. "Asino kadakayo a kayatna ti mangba- ngon iti torre ti saan nga agtugaw nga umuna ket pattapattaenna ti magastos, tapno kitaen- na no adda umanay a pangleppasna iti dayta?" (Lucas 14:28) Ti ilustrasion ni Jesus ket maba- lin nga iyaplikar iti situasion a mabalin a pa- kaipasanguam: No adda kayatmo a gatangen, nangruna babaen iti credit card, dagus kadi a gatangem wenno agteppelka ken kuentaem nga umuna ti magastos? Talaga kadi a kasapulam dayta, ken kabaelam kadi a bayadan? 4. "Ti nakabulod adipen iti tao nga agpapau- tang." (Proverbio 22:7) Ipakita ti nabiit pay a sangalubongan a krisis iti ekonomia a minama- ag ti umutang babaen iti credit card ken iti dad- duma pay a pamay-an. "Gagangay laengen ita a makautang ti maysa iti promedio a nasurok a $9,000 iti uppat wenno ad-adu pay a credit card," kinuna ni Michael Wagner iti librona idi 2009 a Your Money, Day One. 5. "Daydiay nadangkes umutang ket saan nga agbayad, ngem daydiay nalinteg mangi- paay iti parabur ken agisagut." (Salmo 37:21) Para iti dadduma, maliklikanda ti agbayad iti utangda no ideklarada a bangkrapdan. Ngem dagidiay mangipatpateg iti nasayaat a relasion- da iti Dios saanda la a sipapanunot a mangba- yad iti utangda, nangruna no kabaelanda dayta, no di ket naparaburda met iti adda kadakuada. 6. "Maysaak idi nga agtutubo, kasta met a limmakayakon, ket kaskasdi a saanak a naka- kita iti asinoman a nalinteg a naan-anay a na- baybay-an, wenno uray dagiti putotna nga ag- sapsapul iti tinapay." (Salmo 37:25) Insurat dagita ti maysa a tao a nagsagaba iti di umiso a pannakatrato. Kas pugante iti adu a tawen, na- padasanna ti naglemmeng kadagiti kueba ken nagkamang iti sabali a pagilian. Idi agangay, daytoy a pugante a managan David ket nagba- lin nga ari ti nagkauna nga Israel. Iti unos ti pa- nagbiagna, napaneknekanna a mismo ti kina- pudno dagita a sasao. 7. "Ad-adu ti kinaragsak iti panangted ngem iti panangawat." (Aramid 20:35) Imbaga da- gita ti katan-okan a tao a nagbiag ditoy daga. "Gapu iti rag-o a naikabil iti sanguananna," inusar ni Jesus ti biagna ditoy daga tapno agser- bi iti sabsabali. Isu ket maysa itan nga imortal nga espiritu idiay langit iti makannawan ti "na- ragsak a Dios" a ni Jehova. - Hebreo 12:2; 1 Ti- moteo 1:11. Awanen ti nasaysayaat pay a pangusaranta- yo iti biagtayo no di ti panangtulad iti ulidan ni Jesus babaen ti panangaramidtayo iti amin a kabaelantayo a tumulong iti sabsabali. Sigu- rado nga umanamongka a nasaysayaat ti agba- lin a naannad a managurnong, tapno agbalin- ka a managparabur, ngem iti panangusarmo iti kuartam a para laeng iti bagim. Agriingkayo! Setiembre 2011 9
TI PANANGMATMAT TI BIBLIA ITI intero a lubong, minilion a Muslim, Judio, ken agkunkuna a Kristiano ti nangilatang iti maysa nga aldaw kada lawas para kadagiti espe- sial a narelihiosuan nga aktibidad. Apay? Kas pagarigan, ti napeklan a Muslim a ni Ibrahim ket kada Biernes a mapan iti moske tapno agka- rarag ken dumngeg iti sermon. Kunana: "Kayat- ko ti suminged iti Dios ken maaddaan iti natal- na a panunot." Isursuro kadi ti Biblia nga ikalkalikagum ka- datayo ti Dios a linawas a ngilinentayo ti nasan- tuan nga aldaw? Tapno maaddaan iti nasayaat a relasion iti Dios, masapul kadi nga adda espesi- piko nga aldaw a nairanta iti panagdayaw ken- kuana? Temporario nga Urnos Nasurok a 3,500 a tawenen ti napalabas, na- ngipaay ti Dios kadagiti naisangsangayan a lin- teg babaen ken propeta Moises. Karaman kada- gita dagiti aldaw ti panaginana, wenno Sabbath, a nailatang para iti panagdayaw. Ti masansan nga aldaw ti panaginana ket ti linawas a Sab- bath. Mangrugi idi dayta iti Biernes kalpasan a limnek ti init agingga iti sumaruno nga ilelen- nekna iti Sabado. - Exodo 20:8-10. Masapul kadi a ngilinen ti tattao iti amin a nasion daytoy linawas nga aldaw ti panagina- na? Saan. Ti Linteg ni Moises ket nairanta la- eng kadagiti Israelita ken proselitada. Kinu- na ti Dios ken Moises: "Masapul a salimetmetan ti annak ti Israel ti sabbath . . . Iti nagbaetak ken ti annak ti Israel maysa dayta a pagilasinan agingga iti tiempo a di nakedngan." - Exodo 31: 16, 17. Iti Biblia, saan a kanayon nga agnanayon ti kaipapanan ti termino a "tiempo a di nakedngan." Mabalin a tumukoy met iti napaut ken di espesipiko a periodo. 10 Agriingkayo! Setiembre 2011 M A R T E S M I E R K O L E S Panangngilin iti Nasantuan nga Aldaw iti Kada Lawas - Kasapulan Kadi? Kuna ti Biblia a ti Mosaiko a Linteg ket "an- niniwan ti bambanag nga umay." (Colosas 2:17) Ti Sabbath ngarud ket paset ti temporario nga urnos iti panagdaydayaw a nangyanninaw iti na- saysayaat nga urnos iti masanguanan. (Hebreo 10:1) Ipakita ti Biblia nga iti panangmatmat ti Dios, ti Linteg a naited iti Israel, a pakairama- nan ti naipaannurot a linawas a panangngilin iti aldaw ti Sabbath, ket nagpatingga idi natay ni Je- sus. (Roma 10:4) Ania ti naisukat? Baro a Wagas ti Panagdaydayaw Idi naibanagen ti panggep ti Mosaiko a Lin- teg, nalawag a nadeskribir iti Biblia ti panagday- dayaw nga anamongan ti Dios. Karaman kadi iti dayta ti maysa nga espesipiko nga aldaw iti kada lawas a mausar iti panagdaydayaw? Sigun iti Biblia, adda bilbilin a naited iti Israel nga agaplikar met kadagiti kameng ti kongrega- sion Kristiano. Karaman kadagitoy ti bilin mai- papan iti panangliklik iti idolatria, pannakiabig, ken pannangan iti dara. (Aramid 15:28, 29) Ma- kapainteres ta saan a karaman ti bilin maipapan iti linawas a Sabbath kadagiti naipaannurot ka- dagiti Kristiano. - Roma 14:5. Ania pay ti ibaga kadatayo ti Biblia maipapan iti panagdaydayaw dagiti Kristiano idi umuna a siglo? Regular a nagtataripnongda tapno agkara- rag, agbasa iti kasuratan, dumngeg kadagiti pa- lawag, ken agdaydayaw iti Dios babaen iti kan- kanta. (Aramid 12:12; Colosas 3:16) Kadagita a taripnong, immawat dagiti Kristiano kadagiti instruksion, napabileg ti pammatida, ken nagpi- pinnaregtada. - Hebreo 10:24, 25. 1 H U
E B E S B I E R N E S 2 Awan mabasatayo iti Biblia a masapul a Do- mingo wenno sabali pay a partikular nga al- daw iti lawas ti panaggigimong dagiti Kristiano. Apay ngarud nga adu nga agkunkuna a Kristia- no ti mangibilbilang iti Domingo kas nasantuan nga aldaw? Rimsua ti nakayugalian a panagday- dayaw iti Domingo kalpasan a nakompleto ti Biblia ken timmaud ti adu a nadumaduma a pat- patien ken tradision a maikontra iti Biblia. Idi agangay, impaannurot kadi manen ti Dios kadagiti tattao nga agtataripnongda iti maysa nga aldaw kada lawas tapno agdayawda kenkua- na? Saan. Naidetalye iti Biblia ti intero a pag- tuladan para iti pudno a panagdaydayaw. Awa- nen ti sabali a naipaltiing a sursurat ti nainayon iti Nasantuan a Kasuratan. Impaisurat ti Dios ken apostol Pablo: "Uray no dakami wenno ti maysa nga anghel manipud langit ideklarana ka- dakayo kas naimbag a damag ti maysa a banag nga adda iti labes ti indeklarami kadakayo kas naimbag a damag, isu mailunod koma." - Gala- cia 1:8. Makapabang-ar a Panagdaydayaw a Mangparagsak iti Dios Nupay dagiti lider ti relihion idi kaaldawan ni Jesus siiinget a ngilinenda ti linawas a nasantuan nga aldaw, karimon ti Dios ti panagdaydayawda ta nadangkes ti pusoda. Managayatda iti kuarta ken lalaisenda ti ordinario ken nanumo a tattao. Pagay-ayatda ti maitan-ok, nakusitda, ken naiga- merda iti politika idi tiempoda. (Mateo 23:6, 7, 29-33; Lucas 16:14; Juan 11:46-48) Ibagbagada nga ireprepresentarda ti Dios. Ngem ti Sabbath nga inyurnos ti Dios a pakabang-aran koma ket 3 S A B A D O D O M I N G O 4 pinagbalinda a manangirurumen a sistema dagi- ti aramid-tao a linteg. - Mateo 12:9-14. Nalawag ngarud a ti panangngilin iti maysa a nasantuan nga aldaw iti kada lawas ket saan a kasapulan iti panagdaydayaw a makaay-ayo iti Dios. Ania ti kasapulan? Kastoy ti inyawis ni Jesus: "Umaykayo kaniak, dakayo amin a ma- bambannogan ken madagdagsenan, ket pagin- awaenkayto." (Mateo 11:28) Talaga a makapa- bang-ar ti panagdaydayaw a pudno a naibasar kadagiti pannursuro ni Jesus. Awanan dayta iti panaginsisingpet ken makapadagsen a ritual. Iti intero a lubong, sursuroten a naimbag da- giti Saksi ni Jehova ti wagas ti panagdaydayaw dagiti nagkauna a pasurot ni Jesus. Adda lina- was a programada nga agadal iti Biblia. Ti aldaw a pannakaangay dagiti gimongda ket agpannu- ray kadagiti kasasaad iti lugarda, saan a kadagiti tradision a maikontra iti Biblia. Awisendaka a tumabuno iti kasta a gimong iti lugaryo tapno mapadasam a mismo dayta a makapabang-ar a panagdaydayaw. NAPANUNOTMO KADIN? ˘ Masapul kadi nga adda linawas nga es- pesipiko nga aldaw ti panagdaydayawmo iti Dios? - Roma 10:4; 14:5. ˘ Apay a rumbeng nga agtataripnongtayo tapno agdaydayaw? - Hebreo 10:24, 25. ˘ Ania ti kasapulan tapno ti panagdayda- yaw ket pudno a makapnek? - Mateo 11:28. Agriingkayo! Setiembre 2011 11
Mangngikan nga agila ti Africa Ti Panagkalap Dagiti Tumatayab ADDA tallo a nasken nga aramiden dagiti Tinapay ti iyappan dagitoy a nalaing a tumata- yab tapno mapaasidegda dagiti lames a tukma- anda. mangngalap - tattao man wenno tumata- yab: (1) agbirok kadagiti ikan, (2) no kasano nga asitgan dagita, ken (3) no kasano a tiliwen. Kadawyan kadagiti nagkauna a taga-Egipto a mangngalap ti panagusar iti sabat a pangtu- dok iti ikan. Ti teknikda ket umasping iti naba- yagen a pamay-an ti dadduma a kita ti kanna- way sakbay pay a nasursuro dayta dagiti tao. Agappan met iti tinapay dagiti puraw a kan- naway idiay Carribbean. Makatiliwda pay iti ikan uray awan ti appanda. Usarenda laeng da- giti duyaw a sakada. Bayat a sitatakderda iti maysa a sakada iti ababaw a kadanuman, ipi- sawpisawda ti sabali pay a sakada tapno maal- lukoyda dagiti nausioso nga ikan. Ti dapuen a kannaway, a gagangay iti saba- ngan ti Karayan Nilo idiay Egipto, ket addaan iti natirad a sippit a pangtudokna iti ikan. Ma- paggiddanna pay a tudoken ti dua a nagduma nga ikan. Inaldaw a makakaan iti nasurok a me- dia kilo nga ikan. Maikuna a nalalaing nga ag- kalap ti kannaway ngem iti tao. Panagsippayot Agkalap dagiti tumatayab iti nadumaduma a pamay-an. Dagiti mangngikan a kali (osprey) ket nalaing nga agsippayot iti ikan. Bayat nga agam-ampayagda, agsipsiputda kadagiti ikan nga aglanglangoy iti asideg ti rabaw ti danum. Kadawyanna a nakalalaing ti kannaway a mangpaliiw ken mangtudok iti tiliwenna. Agin- inayad a magna iti ababaw a kadanuman wen- no basta agtakder a di aggargaraw bayat a naka- saganan ti sippitna. No umas-asidegen ti ikan, kellaat a sippitenna dayta nga uray la iraremna ti ulona. Masansan a naballigi dagiti tumatayab gapu iti kinaanusda. Panagusar iti Appan Sigun iti libro a The Life of Birds, dagiti berde ti likudda a kannaway idiay Japan kasla tultula- denda ti tattao a mangpakan iti tinapay kadagi- ti lames nga adda kadagiti artipisial a dan-aw. 12 Agriingkayo! Setiembre 2011 Dapuen a kannaway & P h o t o l i b r a r y
low resolution commerical image sanna, bayat ti panaglangoyda nga agpangato, tiliwenda ti ikan sada alimonen a sibubukel. Apaman nga adda makitada, kulpienda dagiti payakda, sisisigo nga agsuekda, sada sippayo- ten ti ikan babaen iti atitiddog a kukoda. Agka- sapulan daytoy iti napigsa a panagkita ken na- laing a panagtantiar. Nalaing met a bumabatok dagiti tern, ngem as-asidegda iti danum nga agampayag ken ag- sippayot. Kuna ti Handbook of the Birds of the World nga imbes nga agbatokda a kas kadagi- ti booby ken gannet, agpannuray dagiti tern iti "kinalaing, kinangayed, ken kinasiglatda nga agtayab." Agtiliwda iti ikan manipud iti rabaw. Apagbiit ken sagpaminsan la a surotenda ti ikan iti uneg ti danum. No dadduma, nakadagdagsen ti ikan a mati- liw ti mangngikan nga agila ti Africa. Maba- lin a 2.7 a kilo ti kadagsen dayta! Ania nga- rud ti aramidenna? Sigun iti kapaliiwan dagiti eksperto iti animal ken nakaparsuaan, ti daddu- ma ipatakdangda dayta babaen ti panangigaud- da iti payakda! Panagtitinnulong Kasla naalas ti langa dagiti mangngaput (pelican) gapu iti nagdadakkel a sippitda, ngem naglaingda a tumayab ken agkalap. Gagangay nga agbatok iti ikan dagiti kayumanggi a mang- ngaput, ken mabalin nga agsipdutda iti ikan kadagiti iket nga isangsang-at dagiti mangnga- lap. Ngem talaga a nalaing dagiti mangngaput iti ragup a panagkalap. Panagbatok Agbatok met dagiti gannet ken booby tapno agkalap. Padiretso ti panagsuekda a bumatok. Agkakadua ti babassit a pangen nga agsapul iti grupo dagiti ikan nga aglanglangoy iti asideg ti rabaw ti danum. Gapu ta nasileng dagitoy nga ikan, ti natayengteng nga asul a kolor ti baybay ket agbalin a napusiaw a berde no matannawa- gan iti tangatang. No makita dayta dagiti gan- net ken booby, agsuekdan a bumatok. Kadawyan nga agtitimpuyog dagiti mang- ngaput. Makapainteres ti panagtitinnulongda nga agkalap. Masansan nga agkakadua nga ag- disso iti danum ti sangadosena sada agurnos a sinan-arko. Siiinayad nga aglangoyda bayat nga ab-abugenda ti pangen dagiti ikan iti ababaw a disso. Bayat nga ar-aramidenda dayta, aggigid- danda a mangukrad iti payakda ken iraremda ti uloda sada sul-oyen dagiti ikan iti sippitda. Apaman a makakitadan iti grupo dagiti ikan, kasda la pana a sumrek iti danum iti kapegges a 96.56 a kilometro kada oras. Nakapimpintas ti panagbatokda a kunam la no makisalsalipda iti Olimpiada. Inton makita dayta ti dadduma a pangen ti tumatayab, dagus nga umarakda met tapno pagpiestaanda ti adu nga ikan. Siempre, kas kadagiti tattao a mangngalap, masansan met a di agballigi dagiti tumatayab. Ngem nabalballigida nga amang no idilig iti tat- tao a kakompetensiada. Saan a kas kadagiti kannaway, dagiti booby ken gannet dida tudoken dagiti ikan no buma- tokda. Gapu iti puersa ti panagsuekda, sumag- mamano a pie ti kaadalem ti madanonda. Kalpa- Dagiti northern gannet Common tern Dagiti Australian pelican
˘ Magustuan ti kaaduan a turista idiay Rus- sia ti gumatang kadagiti aramid-ima a pro- dukto a kas kadagiti munieka a matryoshka. Idi un-unana, kaaduan kadagita ket kayo nga inaramid dagiti nalaing nga artesano iti bario. Ti maysa a tradisional a panangpinta iti kayo ket maawagan iti khokhloma. Iti ginasut a tawtawen, malukong a sia- annad a nakitikitan ken napintaan ti pang- panganan dagiti Ruso. Nagusarda met kada- giti kayo a kutsara, tasa, ken dadduma pay a pagkargaan. Kadawyanna a mulmula wen- no animal ti naidisenio kadagita. Adda dagiti bario a dandani amin nga umili ket agar-ara- mid iti nadumaduma a kayo nga alikamen. Bayat ti napaut a tiempo ti lam-ek, ma- kumikom dagiti bumario nga agaramid kada- gita ta awan unay ti matrabahoda iti talon. Iti dadduma nga ili ken bario, napigsa a pa- nguartaan ti panagaramid kadagita a pro- dukto, nasurok a 200 a tawenen ti napala- bas. Kas pagarigan, adda idi tiempo a ti ¨ amin nga umili ti Sem enov ket simmardeng a nagtalon ta makatawen a nagaramidda iti dandani dua a milion a kayo a malukong, bandeha, tasa, ken kutsara. Dagiti bumario iti asideg ti ili a Nizhniy Novgorod ket nakaimbento iti pamay-an tap- no mapalagda ken mapasileng ti kalupkop dagiti napintaan a produktoda. Napataud dagiti naandur iti pudot a pintura ken barnis. Dagiti produkto a di pay pulido ket nayurno. Gapu iti nakabarbara a temperatura, agbalin a nasileng a maris balitok ti maris pirak a ra- baw dagiti produkto. Maus-usar pay la ti kas- ta a proseso kadagiti paktoria ti khokhloma idiay Nizhniy Novgorod. Ti sabsabong ken mulmula kadagiti ka- bakiran ken tay-ak ti Russia, kasta met dagi- ti tumatayab ken ikan, ket karaman kadagiti disenio a khokhloma. Masansan a maipinta dagiti agkawkawikaw a ruot ken bulbulong iti nagbabaetan ti nadumaduma a prutas. Ka- dawyan a nalabaga, nangisit, duyaw, ken berde dagiti kolor a mausar. Ita, dagiti lami- saan a panganan iti adu a lugar iti intero a lubong ket naarkosan kadagiti agkakapin- tas a maris ti away ti Russia babaen kadagi- ti produkto a napintaan iti khokhloma.
"Saanak a Natay" "DINAK SANGITAN ITI TANEMKO, AWANAK SADIAY. SAANAK A NATAY." ˘ Dagita a sasao ti nakaipatarusan ti maudi a pa- set ti maysa a daniw a nalatak kadagiti pagilian nga Ingles ti lenguaheda. Kabayatan ti napalabas a sumagmamano a dekada, naliwliwa ti intero a lubong gapu iti daytoy a daniw. Iti adu a tawen, nagduduma ti naipagarup a nangputar iti dayta. Adda pay nagkuna a lualo dayta dagiti Navajo no agipumponda. Sumagmamano a tawenen ti napalabas, dayta a daniw ket nagbalin a nakalatlatak a kanta ngem nangriro met iti adu. Masansan a sarungkaran dagiti Hapones ti tanem ti kapamiliada kas pa- nagraem kadagiti kabagianda nga ipagarupda a sibibiag pay sadiay. Ngem gapu ta sabali ti isursu- ro daytoy a kanta, adu ti nagdamag, "Ayan a tala- ga dagiti natay?" Nabayagen a mangang-angay dagiti Budista a Hapones kadagiti seremonia ti mansayag, lamay, ken pumpon. Ngem di masungbatan ti kaaduan a Budista ti saludsod nga, Ayan dagiti natay? Wen- no ti dadduma pay a saludsod a kas iti: Maymay- sa la kadi a lugar ti papanan dagiti natay aniaman ti relihion ken nasionalidadda? Apay a saan a su- mungbat dagiti natay? Ipapan ti adu a di masungbatan dagita a saludsod ken panangsayang laeng iti tiempo ti panangbirok kadagiti sungbat. Ngem nalabit pam- panunotem, 'Ania ti mapasamak no matayta- yo?' Pakasarakan ngata kadagiti sungbat? Kuna ti Biblia a ti Dios pinarsuana a perpekto ti umuna a pagassawaan ken pinagnaedna ida iti nagpintas a hardin. Mabalinda ti agbiag nga agnanayon iti Paraiso a daga no agtulnogda iti Dios. Ngem sim- mukirda. Gapuna, nagtignay ti Dios. Pinapanawna ida iti Paraiso a pagnanaedanda ket dinan tinagina- yon ti biagda. Inlawlawagna dagiti resulta ti isusu- kirda: "Ta tapokka ket iti tapok agsublikanto." Na- aramid ti tao manipud iti tapok ket agbalin met la a tapok inton matay. - Genesis 2:7; 3:19. Kinuna ti maysa a lalaki a mangay-aywan iti dakkel a pagitaneman idiay Kofu, Japan: "Dagi- ti pagkargaan ket napno iti dapo ken tultulang no itanemko dagita. Kalpasan ti agarup lima a ta- wen, kagudua laengen ti linaonda. Kalpasan ti sangapulo a tawen, pulos nga awanen ti linaon ti adu kadagita." Ti bagitayo ket buklen dagiti ele- mento ti daga. Inton agangay, agrunot ken agsub- li a tapok. Ania ngarud ti mabati? Nupay awanen a pulos ti puot dagiti natay, si- dudungngo a laglagipennatayo ti Namarsua kada- tayo a makaammo uray iti ipapatay ti maysa a billit-tuleng. (Mateo 10:29-31) Kas inkarina, pa- gungarennatayto, wen, biagennatayto manen. Rii- ngennatayto iti pannaturogtayo ken patay. - Job 14:13-15; Juan 11:21-23, 38-44. No kayatmo nga ad-adu pay ti maammuam ma- ipapan iti daytoy a topiko, agsuratka kadagiti na- ngipablaak iti daytoy a magasin. Maragsakankami a mangipaay kenka iti kanayonan nga imporma- sion. Mabalinmo met a kitaen ti Web site-mi a Agriingkayo! Setiembre 2011 15
Murchison Falls Naisangsangayan a Paset ti Nilo Idiay Uganda "Daytoy ti kangayedan a dissuor ti Nilo." - Sir Samuel White Baker, Ingles nga eksplorador. DAGITI dissuor ket kanayon a magustuan ken pagsidsiddaawan dagiti tattao. Adu nga oras a mabang-aran dagiti turista gapu iti makapare- laks nga uni ti danum nga agdissuor kadagiti bato agraman ti makarepresko a nalamiis nga angep a masansan nga agpangato manipud iti dayta. Kasta met la ti kasasaad ti Murchison Falls idiay Uganda. Nasurok nga 6,400 a kilometro ti kaatiddog ti Karayan Nilo ket sigun iti dadduma, daytoy a dissuor ti kapintasan a paset dayta a ka- rayan. Kinapudnona, saan daytoy a kas iti kanga- to ti Angel Falls iti Abagatan nga America, wen- no iti kadakkel ti Victoria Falls idiay Africa wenno Niagara Falls idiay Amianan nga America. Ngem di pulos malipatan ti kinapintas ken puersa ti Murchison Falls. Pakasaritaan ti Murchison Falls Ti Murchison Falls ket maysa laeng kadagiti na- isangsangayan a paset ti 3,841 a kilometro kuad- rado a sakup ti Murchison Falls National Park. Nagbalin dayta a parke iti makin-amianan a laud nga Uganda idi 1952. Ti dissuor ket pinasiar ni Baker idi rugrugi ti 1860's. Iti librona a The Al- bert N'yanza, dineskribirna ti damo a pannakaki- tana iti dissuor. "Idi nagkurbakami," insuratna, "dagus a na- kitami ti makapaamanga a buya. . . . Nakapurpu- raw ti danum ti dissuor a pinagminar ti nangisit a bakras iti agsumbangir ti karayan. Napimpin- tas pay ti buya gapu kadagiti nadaeg a palma ti tropiko ken balang a saba. Daytoy ti kangayedan a dissuor ti Nilo." Idi damo, pinanaganan dayta ni Baker iti Murchison Falls kas pammadayaw iti presidente ti Royal Geographical Society. Panagpasiar iti Dissuor Ti maysa a nasayaat a pamay-an tapno ma- kitam ti dissuor ket babaen iti barangay nga agru- buat idiay Paraa. Mapadasan dagiti turista ti ma- kapagagar a panagpasurong iti Nilo bayat a makitkitada dagiti atap nga animal iti natalged a distansia. Gagangay ti pannakakita kadagiti hipo- potamo, buaya, nuang, ken nagdadakkel nga ele- pante ti Africa. Gapu iti nakaay-ayat a buya iti Nilo, mabalin nga apagbiit a malipatan ti turista Maawagan met iti Kabalega wenno Kabarega Falls. A m n i a r e t r a t o i t i p a n d 1 6 k e n 1 7 m p a a y t i U g a n d a W i l d l i f e A u t h o r i t y
a ti dissuor ti rantana a pasiaren. Ngem apaman a madanonna ti nakapurpuraw a danum a kasla pumpumsuak iti nagbabaetan dagiti bato, maa- watannan no apay a kasta unay ti panagamanga idi ni Baker. Nupay maragragsakan ti adu a turista iti buya ti dissuor manipud iti barangay, naidumdu- ma met ti buya no addaka iti ngato. Para iti dadduma, dayta ti kapintasan. Manipud sadiay, makitam ti 49 a metro ti kalawana a Nilo a sum- rek iti agarup 6 a metro laeng ti kaakabana nga espasio sa aglayon nga agdissuor iti 40 a metro. Nadeskribir dayta kas "maysa kadagiti kapigsaan a dissuor ti danum iti intero a lubong." No daddu- Murchison Falls National Park Sigun iti sensus idi 1969, adda 14,000 a hipopotamo, 14,500 nga elepante, ken 26,500 a nuang iti daytoy a parke. Kadagiti simmaruno a dekada, kellaat a bimmassit ti bilangda. Ngem iti kallabes, umad-aduda manen gapu ka- dagiti panagregget a mangsalaknib kadakuada. Ita, dagiti kabakiran ket pagnanaedan metten ti adu a bakes ken sunggo, a kas iti chimpanzee ken baboon, idinto ta agar-arab dagiti giraffe ken Jackson's hartebeest kadagiti tay-ak. Kinapud- nona, nasurok a 70 a kita ti mamalia ken nasu- rok nga 450 a kita ti tumatayab ti nainagananen iti uneg ti parke. ma, marikna dagiti turista a kasla agdayyeg ti daga bayat a sipepegges nga agtupak ti danum. Imbaga ni Baker ti kapanunotanna sakbay a nakitana ti dissuor. Kinunana a nakangngeg iti daranudor bayat a magmagna iti maysa nga ag- sapa. Impagarupna no naggurruod iti adayo. Nak- laat idi naammuanna nga uni gayam dayta ti dis- suor. Tinawen a rinibu ti kas ken Baker a maay- ayatan iti makapaamanga a kinapintas ken puer- sa daytoy a nagngayed a buya. Nakallalagip a ka- padasan ti pannakakita iti puersa ti danum bayat nga agdissuor iti baba. Ti Murchison Falls ket ta- laga a naisangsangayan a paset ti Nilo. Agriingkayo! Setiembre 2011 17
"SURATANYO NI ANTON!" ˘ Ti maysa a tin-edyer a Saksi ni Jehova nga agnagan Anton ket agnanaed idi iti nasulinek a bario ti Schelkan idiay Stavropol' Kray, Russia. Si- pud kinaubingna, nadayagnos nga adda sakitna a Duchenne muscular dystrophy, a di maagasan, napartak a mangpalupoy kadagiti masel, ken ga- gangay a pakatayan sakbay a dumanon iti edad a 20. Idi siam ti tawenen ni Anton, din makapagna ken makabangon. Ni Anton ket naam-ammo ti agassawa a da Yev- geny ken Diana idi binisitada ti maysa a kongrega- sion dagiti Saksi. "Nakaluplupoy ni Anton," kuna ni Diana, "ngem nakatibtibker ti relasionna iti Dios. Agtawen ni manongna iti 19 idi natay iti kas- ta met la a sakit isu nga ammo ni Anton a mabil- bilangen ti aldawna. Ngem kaskasdi a naragsak ken positibo." Ni Anton ket pinaregta da Yevgeny ken Diana a mangasaba iti ad-adu pay babaen ti panagara- midna kadagiti surat nga ipatulodna iti tattao ka- dagiti nasulinek a bario. Idi 2005, nakaipatulod iti agarup 500 a surat iti kabangibang a purpu- rok. Ngem nadismaya ta awan man la uray maysa ti nagsubalit kenkuana. Nupay kasta, intultuloyna 18 Agriingkayo! Setiembre 2011 ti nagsurat ken sipapasnek nga inkararagna a tu- longan ti Dios nga agbalin a narang-ay a ministro iti laksid ti kasasaadna. Naminsan, bayat nga agbasbasa ni Anton iti diario, nakabasa iti surat ti maysa a masakit a ba- bai nga agkasapulan iti pammaregta. Sinuratan ni Anton, ket nayimprenta iti isu met la a diario ti dadduma a paset ti suratna: "Nupay awan agas ti sakitko, ti panagbasa iti Biblia ti tumultulong ka- niak a manginanama iti masanguanan," insurat- na. "Maragsakanak nga umawat kadagiti surat ken kanayon a padpadaanak dagita." Yantangay natukay ti riknana, ti babai ket nagsurat iti dayta met la a diario. Nayimprenta dayta iti benneg a napauluan "Suratanyo ni An- ton!" Inapresiarna dagiti makaparegta nga insu- rat ni Anton maipapan iti panagbasa iti Biblia ket innayonna: "Tulongantayo ni Anton! Subalitan ken suratanyo. Kasapulanna unay ti pammaregtata- yo!" Naikabil met ti adres ni Anton. Iti bassit a post office iti bariona, nangrugin nga agsangpet dagiti surat a para ken Anton - inggat' 30 kada aldaw! Naggapu dagita manipud iti intero a Russia, Germany, pagpagilian iti asideg ti Baltic Sea ken uray iti France. Ginasut a surat ti naawat- na manipud kadagiti agbasbasa iti diario. "Kasta unay ti ragsak ni Anton!" malagip ni Diana. "Gina- suten ti mabalinna a suratan ken pangiranudan kadagiti naibasar-Biblia a patpatienna." Nasurok a makatawen a nakisinsinnurat ni An- ton, ket inranudna dagiti kinapudno ti Biblia kada- kuada. Ngem in-inut a kimmapuy ti im-imana isu nga impaisuratnan dagita. Idi Setiembre 2008, natay ni Anton iti edad a 20. Nupay nakakapka- puy ti pammagi ni Anton, ti pammati ken ayatna a mangiwaragawag iti mensahe ti Biblia ti nangted kenkuana iti gundaway a mangdanon iti puso ti gi- nasut a tattao.
AGIMTUOD DAGITI AGTUTUBO Siasino ti pudno a gagayyemko? "Adu ti nasursurok ken Cori. No agkaduaka- mi, adu ti maam-ammok, mapadasak, ken makaparagsak ti aniaman nga aramidenmi. Talaga a nagbalbaliw ti biagko gapu iti pa- naggayyemmi!" - Tara. Kasla imposible kadi ti maaddaan iti kasta a panaggayyem? No wen, dika maupay. Adda la iti aglawlawmo dagiti posible a ma- gayyemmo. Tulongannaka daytoy nga arti- kulo a mangammo no siasinoda. Nabaliwan ti dadduma a nagan iti daytoy nga artikulo. 'NAGADU ti am-ammok ngem awan gayyem- ko.' Kasta ti panangdeskribir ti 21 anyos a ni Shayna iti kaadu ti pakilanglangenanna ngem awan met ti kapasiganna. Nalabit kasta met ti marikrikna ti adu a miembro dagiti social network. Kinuna ti 22 anyos a ni Serena, "Ma- balin a nakaat-atiddog ti 'friends list-mo' sa kas- la nakalatlatakka. Ngem kinaagpaysuanna, lis- taan laeng dayta." Ania ti kaykayatmo - ginasut a nagan iti 'friends list-mo' wenno sumagmamano a pud- no a gagayyem? Nupay agpada nga adda pa- gimbaganda, ti pudno a gayyem tulonganna- ka no adda problemam ken paregtaennaka pay nga agbalin a nasaysayaat a tao. (1 Corinto 16: 17, 18) Usarem dagiti sumaganad a galad tapno maammuam no siasino kadagiti am-ammom ti Para iti ad-adu pay nga impormasion maipapan iti social networking, kitaem dagiti artikulo ti "Agimtuod Dagiti Agtutu- bo" iti Hulio ken Agosto 2011 a ruar ti Agriingkayo! nalabit mangipakpakitan kadagiti galad ti pud- no a gayyem. TI PUDNO A GAYYEM KET MAPAGTALKAN "Ibagbaga idi kaniak ti gayyemko dagiti sekre- tona isu nga impagarupko no mapagpiarak kada- giti palimedko. Naminsan, imbagak a kursonadak ti maysa a baro. Anian a babawik ta inwarasna ketdin dayta!" - Beverly. "Mabalinko nga ibaga iti gayyemko a ni Alan ti uray ania, ket ammok a dina iyes-estoria dayta." - Calvin. Siasino kadagita nga agtutubo ti addaan iti pudno a gayyem? Siasino kadagiti gagayyem- mo ti mapagtalkam a pangibagaan iti riknam? Kuna ti Biblia a "ti pudno a kadua agayat iti isuamin a tiempo." - Proverbio 17:17. No dadduma, saan a nainsiriban ti panangilimed iti maysa a banag - kas pagarigan, no ti gayyemmo ket nakaaramid iti na- dagsen a basol, no kayatnan ti agpakamatay, wenno no adda ar- aramidenna a pakadangrananna. Para iti kanayonan nga impor- masion, kitaem ti Agriingkayo! a Disiembre 2008, panid 19-21, ken Mayo 2008, panid 26-29. Agriingkayo! Setiembre 2011 19
TULBEK ITI PUDNO A PANAGGAYYEM 1. Ikagumaam ti maaddaan iti pudno a gagay- yem, saan la a basta adu nga am-ammo. "Nasayaat ti adu ti am-ammona, ngem uray iti dakkel a grupo, dagidiay latta sumagma- mano a kapasigam ti birokem." - Karen. 2. Agbalinka a pudno a gayyem. "Ekspektarek a napudno ken agtalek kaniak ti gagayyem- ko, isu nga ikagkagumaak a kastaak met kadakuada." - Evelyn. 3. Ipakitam ti panangapresiarmo. "No apresia- rek ti pannakigayyemko iti maysa a tao, ipa- kaammok dayta kenkuana babaen iti kard wenno regalo." - Kellie. Isuratmo iti baba ti nagan ti gagayyemmo a na- paneknekam a mapagtalkan. 1 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 2 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ TI PUDNO A GAYYEM KET MANAGSAKRIPISIO "Iti siasinoman nga aggayyem, adda tiempo a nakapkapuy ti maysa. Ammo ti pudno a gayyem no kaano a problemadoka isu a sisasagana a tumu- long kenka. Siempre, namnamaenna a kasta met ti aramidem kenkuana inton isu ti agkasapulan." - Kellie. "Adda nabiit pay a gayyemko idi natay ni na- nangko. Dikam pay idi a nasinged ngem implano- mi ti agkadua a dumar-ay iti kasar. Nairana met- ten ti pumpon ni Nanang iti kasar a tabunuanmi koma. Diak ninamnama ngem immay nakipum- pon ti gayyemko imbes a napan iti kasar. Napanek- nekak iti dayta a kanito nga isu ket pudno a gay- yem!" - Lena. Siasino kadagiti gagayyemmo ti managsakripi- sio? Ti pudno a gayyem 'itultuloyna a sapulen, saan a ti bukodna a pagsayaatan, no di ket ti pag- sayaatan ti sabali a tao.' - 1 Corinto 10:24. Isuratmo iti baba ti nagan ti dua a gayyemmo a managsakripisio. 1 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 2 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 20 Agriingkayo! Setiembre 2011 TI PUDNO A GAYYEM TULONGANNAKA NGA AGBALIN A NASAYSAYAAT A TAO "Ekspektaren ti dadduma nga agbalinak a mata- lek kadakuada wenno mayatak lattan iti kayatda uray no maikontra kadagiti prinsipiok wenno kon- siensiak. Saanda a pudno a gagayyem." - Nadeine. "Ni manangko ti kasingedan a gayyemko. Par- paregtaennak a mangaramid iti amin a kabae- lak ken tultulongannak nga agbalin nga ad-adda a mannakigayyem. Ibagana kaniak ti agpayso uray no saan a dayta ti kayatko a mangngeg." - Amy. "Idi problemadoak, didak linamlamiong da- giti kasingedan a gagayyemko no di ket sipa- prangka a binagbagaandak. Ti met dadduma inu- rayda lattan a nasolbarko a bukbukod ti problemak wenno kayatda nga iyaw-awanko laengen dayta iti panunotko. Dida maseknan iti problemak." - Miki. "Awan ti umartap iti gayyemko iti panangbigbig- na iti kabaelak nga aramiden, ket parparegtaen- nak a mangragpat kadagiti kalatko. Nakaprang- prangka kaniak no kasapulan - magustuak dayta!" - Elaine. Tultulongandaka kadi dagiti gagayyemmo a mangparang-ay iti abilidadmo, wenno nasken nga ibabbabam ti standard-mo tapno laeng ak- septarendaka? Kuna ti Proverbio 13:20: "Daydiay makipagna kadagiti masirib a tattao agbalinto a masirib, ngem daydiay addaan kadagiti pannaki- langen kadagidiay maag nakadakdakesto ti pag- tungpalanna." Isuratmo iti baba ti nagan ti dua a gayyemmo a nakatulong kenka nga agbalin a nasaysayaat a tao. 1 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 2 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ Kitaem dagiti nagan nga insuratmo iti tallo a seksion iti ngato. No namitlo nga insuratmo ti DAMAGEM ITI NAGANNAKMO Idi kas kaniak ti edadyo, ania dagiti kapa- dasanyo iti pannakigayyem? Adda kadi gay- yemyo a nangtraidor kadakayo? No wen, ania ti nasursuroyo iti dayta a kapadasan? Siasino ti napaneknekanyo a pudno a ga- gayyem, ken kasanoyo ida a naam-ammo?
nagan ti maysa, dayta ti pudno a gayyem! Ngem no awan man la ti mapanunotmo nga addaan ka- dagiti nadakamat a galad, dika maupay. Mabalin nga adda la iti aglawlawmo ti agbalinto a pudno a gagayyemmo. Nalabit kasapulan laeng ti tiem- po tapno mabirokam ida. Kabayatanna, ikagu- maam ti agbalin a nasayaat a gayyem. Kinuna ti 20 anyos a ni Elena: "Kanayon nga ikagkaguma- ak ti sumaranay kadagiti gagayyemko. No adda kayatda nga aramiden, tumulongak. No kasapu- landa ti katungtong, dumngegak. No kayatda ti agsangit, liwliwaek ida." Nalabit adu ti am-ammom, ket nasaysayaat dayta ngem ti pannakigayyem laeng iti sumag- mamano. (2 Corinto 6:13) Ngem nasayaat met ti maaddaan iti sumagmamano a pudno a gagay- yem a "mayanak [wenno, sumaranay] no adda rigat," di ngamin? (Proverbio 17:17) "Nagsaya- at ti adu ti am-ammona. Ngem kayarigan day- ta ti sangaaparador a badom a nagpintas a kita- en a naka-hanger ngem saan met nga amin ket umanay kenka. Kanayonto a ti sumagmamano a komportable ken nasayaat ti plastarna kenka ti isuotmo. Kasta met laeng no maipapan kadagiti nasinged a gagayyem." Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti artikulo nga "Agimtuod Dagiti Agtutubo . . . Kasapulak Kadi Dagiti Nasaysaya- at a Gagayyem?" iti Marso 2009 nga Agriingkayo! PUNDASION ITI PANAGGAYYEM Ti pundasion ti pudno a panaggayyem ket dagiti agpapada a prinsipio. Kaipapa- nan dayta nga agpada ti panangmatmatyo iti espiritual, moral, ken etikal a bambanag. Sumegunda laeng ti pateg dagiti agpada a galadyo. Masansan a saan unay a napateg no ag- pada ti paginteresanyo. Makagayyemmo latta ngamin ti maysa uray no agduma da- giti talento ken paboritoyo nga aramiden. Pakdaar: Agannadka iti panaggayyem a naibasar laeng kadagiti agpada a paginte- resan. No agduma ti prinsipioyo nga aggay- yem, nalaka a madadael ti relasionyo - wenno nakarkaro pay, mabalin a maisag- makka. TI KUNA DAGITI KAPATADAM "No nangato unay ti standard-mo, awan ma- gayyemmo ta nalabes ti namnamaem kadagiti tattao. No nababa met unay ti standard-mo, uray siasino lattan ti ma- gayyemmo ket saan met a nasayaat dayta." Dominique "Ti dadduma iti so- cial network ket kasla mas interesado iti kaadu ti ilistada a gagayyemda ngem iti relasionda kadakuada. No maipapan iti panag- gagayyem, adayo a napatpateg ti kinatao Lianne ngem iti kinaadu." "No ti maysa a tao itsismisna kaniak ti mai- papan iti dadduma a gagayyemna, ammok a nalabit nga itsistsismis- nak met kadakuada. Makapadanag ti kasta. Ti pudno a gayyem ket saan nga agtsismis." Brieanne Ad-adu pay nga artikulo ti masarakan iti serye a "Young People Ask" iti Web site a Agriingkayo! Setiembre 2011 21
Ti Domesday Book Naisangsangayan a Surbey Idi 1066, ti England ket sinakup ni William a duke ti Normandy (may- sa a rehion ti France). Kalpasan ti 19 a tawen, impasurbeyna ti baro a pagarianna. Dagiti naurnong nga impormasion iti daytoy a surbey ket naawagan iti Domesday Book. Apay nga agingga ita maysa pay la dayta kadagiti kapatgan a rekord iti historia ti England? E N G L A N D LONDON Hastings g lis C h a n n e l NORMANDY SIMMANGLAD ni William iti asideg ti Has- tings, England idi Setiembre 1066. Idi Ok- tubre 14, inabakna sadiay ti buyot ti ari ti En- gland a ni Harold a napapatay iti dayta a gubat. Idi Disiembre 25, 1066, ni William a naawagan idi agangay kas ti Konkistador ket nakoronaan idiay Westminster Abbey ti London. Ania ngata ti ag- balin a kasasaad dagiti Ingles iti sidong ti baro nga arida? Ti Nasaknap a Surbey Kalpasan a dinadael ni Ari William I ti amia- nan ti pagilian, nagbalin a langalang ti nalawa a dagdaga. Insurat ti dati a maestro ti Oxford Uni- versity a ni Trevor Rowley, "Uray iti medio naul- pit a pagannurotan idi a tiempo, maibilang la ket- di a nakarangranggas ti 'pannakaraut ti Amianan' (1068-70)." Masansan nga adda dagiti nagrebelde kontra ken William. Gapuna, ti buyotna nga aga- rup 10,000 ket nakipagnaed iti nalabit dua a mi- lion a gumurgura nga umili. Idi agangay, nagiba- ngon dagiti naggapu idiay Normandy iti nasurok a 500 a sarikedked iti intero a pagilian. Ti Tower of London ti kalatakan kadagita. Idi Disiembre 1085, 19 a tawen kalpasan ti pa- nangsakup, lima nga aldaw a nagnaed ni William idiay Gloucester, England, a kaduana dagiti opi- sial ti palasio. Planoda nga ipasurbey ti pagilian malaksid ti London ken Winchester. Iti rugrugi ti simmaganad a tawen, dagiti opisial a dinutokan ti ari ket naggigiddan a naibaon iti pito a naduma- duma a rehion tapno pagsaludsodanda dagiti re- presentante ti probinsia ken tingitingenda ti kina- baknang ti pagilian. Masapul a makaurnong ti ari iti kuarta a pang- sueldo kadagiti soldadona. Nasken met a solba- renna dagiti riri maipapan iti daga. No maara- midanna dagita, masiertona nga agtalinaed idiay England dagiti umilina a naggapu idiay Nor- mandy ken dadduma pay a paset ti France. Iti kas- ta, agtultuloy ti panagturay dagiti Norman. "Domesday" Di nagbayag kalpasan a ti England ket sina- kup ni Ari William, intedna kadagiti natan-ok a Norman ti sansanikua dagiti natan-ok nga Ingles. Sigun iti surbey nga impaaramid ni William, ti kagudua ti gatad ti intero a pagilian ket naitale- ken iti awan pay 200 a lallaki, a 2 laeng kadakua- da ti Ingles. Iti agarup 6,000 nga Ingles a maki- taltalon kadagiti kasamak wenno katalonan, adu ti napilitan a nagabang iti daga a dati a kukuada 22 Agriingkayo! Setiembre 2011 B o o k M a r y E v a n s / T h e N a t i o n a l A r c h i v e s , L o n d o n E n g a n d
sakbay ti 1066. Dagiti napanglaw ken awanan iti talonen inkarkarigatanda lattan nga insakad ti pa- nagbiagda. Gapu iti surbey, nagbalin a legal ti pananggam- gam dagiti Norman ken nagatadan manen da- giti daga ken pagtaengan a maab-abangan para iti panagbuis, agraman kakaykayuan ken tay-ak. Nairaman iti surbey uray dagiti animal - kalakian ken kabaian a baka, baboy. Nagdanag dagiti mai- kuskuspil nga Ingles iti resulta dayta a surbey ta ammoda a didan maamiendaran dayta. Ti nasak- nap a surbey ket inyarigda iti "Aldaw ti Panangu- kom," wenno "Aldaw ti Didigra [wenno, Day of Doom]." Isu nga idi agangay, napanaganan dayta a surbey iti Domesday Book. Buklen dayta ti dua a tomo a naisurat kadagi- ti pinanid a lalat iti lenguahe a Latin. Ti Great Domesday ket addaan iti 413 a daddadakkel a pa- nid. Ti met Little Domesday ket 475 a babbabassit a panid. Saan a nairingpas ti Domesday Book ta natay ni William idi 1087. Kasano a naaramid amin dagitoy iti unos la ti makatawen? Natawid dagiti Norman kadagiti Ingles ti su- magmamano nga opisial a rekord nga addaan ka- dagiti detalye maipapan kadagiti makinkua iti daga ken katalonanda, agraman dagiti rekord ti buis ken kuarta ti gobierno. Dayta ti nagibasaran dagiti Norman iti panangkuentada iti baro a buis. Nangibaonda kadagiti opisial iti tunggal probin- sia tapno agdamag kadagiti umili. Ti Domesday Book Ita Kadagidi a tiempo, ti Domesday Book ket ma- sansan nga itugot ti ari no agdaliasat. Idi damo, nausar dayta kangrunaanna a pangsolbar kadagiti riri iti daga. Ngem idi maika-18 a siglo, ni Sir Wil- liam Blackstone a nalatak nga eksperto iti lin- teg ti England, inusarna dayta tapno maammuan no siasino kadagiti katalonan ti addaan kalinte- gan nga agbutos. Naidulin dayta iti nadumaduma a lugar, ngem adda dayta itan iti The National Ar- chives of the United Kingdom. Ti libro ket napagbalin a lima a tomo idi 1986 kas pananglagip iti maika-900 nga anibersariona. Ti narebisar a pannakaipatarus ti linaonna iti Ing- Naglaon ti Great Domesday kadagiti napaababa a listaan dagiti mabuisan a sanikua, idinto ta ti listaan iti Little Domes- day ket saan a napaababa ken di nairaman iti dakdakkel a tomo. TI KRUSADA NI WILLIAM Kiniddaw ni William a ti panangra- utna ket ideklara ti papa a kas krusada. Inkarina a ti kasukat dayta ket dakdak- kel nga impluensia ti papa iti agrebrebel- de a simbaan ti England. Dagus nga im- manamong ti papa. Para ken William, daydi ket "panagballigi ti diplomasia," in- surat ni Propesor David C. Douglas. Si- gun pay iti nalatak a historiador a ni George M. Trevelyan iti librona a History of England, "ti bandera ken pamendision ti Papa ket nakatulong unay ken Wil- liam iti irarautna, nga ad-adda a nagpa- rang kas armado a panagtakaw imbes a krusada." The Bridgeman Art Library les ket mabalin a basaen dagiti eskolar ken his- toriador. Sigun iti komentario ti BBC, dayta "ti pagibasaran a dokumento ti artsibo ti nasion ken . . . maus-usar pay laeng kas ebidensia ti titulo iti daga." Idi 1958, nausar dayta tapno paneknekan ti kalintegan ti maysa a nagkauna nga ili a maadda- an iti tiendaan. Agingga ita, us-usaren pay laeng dagiti arkeolo- go ti Domesday Book tapno mabirokanda dagiti nagkauna a nagnaedan dagiti Norman ken Ingles. Uray ita, naisangsangayan dayta a pangalaan iti impormasion maipapan iti itataud ti nasion dagi- ti Ingles. Agriingkayo! Setiembre 2011 23
Dagiti Tatar Idi, Ita, ken iti Masanguanan SIPUD kinaubingko, nabayagen a mangmangngegko a posible a Ta- tar ti kaaduan a Ruso. Panagkunak ket maysaak a Ruso, ngem nabiit pay nga imba- ga dagiti kabagiak a Tatar ni lolok. No ibagak daytoy kadagiti gagayyemko, kuna ti dadduma a Tatar met ti puonda. Naragsakanak a nakaammo maipapan kada- giti nalatak a Tatar ken dagiti gapuananda iti arte, isports, ken dadduma pay. Kas pagarigan, ti nalatak ken nakalalaing nga ag-ballet a ni Ru- dolf Nureyev ket Tatar ti nagannakna idiay Rus- sia. Agarup pito a milion a Tatar ti agnanaed kadagiti pagilian iti dati a Soviet Union. Kayat- ko nga iranud kadakayo ti naammuak maipapan kadagiti Tatar. Ti Napalabasda Ginasgasut a tawenen a madakdakamat dagi- ti Tatar mainaig kadagiti umili ti Mongolia ken Turkey. Idi maika-13 a siglo, nakipasetda kadagi- ti rinnupak nga indauluan ni Genghis Khan a li- der ti Mongolia. Nakalawlawa ti simmaknapan ti imperiona. Umasping dayta iti kalawa ti dati a Soviet Union. Idi 1236, agarup 150,000 kadagiti mannakigubatna ti nagpa-Europa, a nangrugi iti laud ti Kabambantayan ti Ural. Sadiay a rinu- gianda a rauten dagiti siudad ti Russia. Di nagbayag kalpasan a ti Russia ket napar- mek dagiti Mongol, impasdekda ti nasion a buk- Dagiti Tatar ket buklen ti dakkel nga etniko a grupo dagi- ti Turkic a masarakan ti kaaduan kadakuada iti Russia. Kitaenyo ti artikulo a "Dagiti Agakar-akar a Taga-Asia a Nangbuangay iti Maysa nga Imperio," iti Mayo 2008 nga Agri- ingkayo! 24 Agriingkayo! Setiembre 2011 St. Petersburg MOSCOW Kazan' y a n Volga REPUBLIKA TI TATARSTAN A B A N T A Y A R U R A L U S S I A len ti naglaok a Mongol ken Turko. Ti makinla- ud a paset dayta ket inawagan ti dadduma kas Golden Horde. Ti Sarai Batu a kabeserana ket adda iti makimbaba a paset ti Karayan Volga. Daytoy nga estado ramanenna ti paset ti Siberia ken Kabambantayan ti Ural, agraman ti adayo a kabambantayan ti Carpathia ken Caucasus idiay Ukraine ken Georgia. Ti Golden Horde pinag- bayadna iti buis ti nadumaduma a prinsipalidad (wenno lugar nga iturturayan ti prinsipe) ti Rus- sia. Idi maika-15 a siglo, ti Horde ket nabingay- bingay kadagiti distrito a kas iti Crimea, Astra- khan, ken Kazan'. Tatarstan ken ti Kabeserana a Kazan' Ita, agarup uppat a milion ti agnanaed iti mul- tinasional a Republika ti Tatarstan, nga adda iti makindaya nga ungto ti Russia a paset ti Euro- pa. Ti teritoriana ket agarup 68,000 a kilometro kuadrado. Maysa dayta kadagiti "kararang-ayan ti ekonomiana nga iturturayan ti Russian Feder- ation." Ti Tatarstan ti kangrunaan a gubuayan ti langis ken gas. Karaman kadagiti produktona dagiti eroplano ken kotse, ken addaan iti sumag- mamano nga eropuerto. Ti Kazan' ket maysa a moderno a siudad a maysa a milion ti umilina. Adda dayta iti pagsab- tan dagiti Karayan Volga ken Kazanka. Maysa
dayta iti adu a siudad ti Russia nga addaan kada- giti nagpipintas a sistema ti subway (tren iti uneg ti daga). Naisangsangayan ti disenio ti kada es- tasion - adda moderno, idinto ta kasla makinda- ya nga Asia wenno kadaanan a Europa ti estilo ti dadduma. Ti maysa nga estasion idiay Kazan' ket nadekorasionan iti 22 a mosaik a ladawan a mangirepresentar kadagiti tradisional a sarsarita dagiti Tatar. Idi 1804, impasdek ni Czar Alexander I iti Russia ti Kazan Federal University nga addaan iti maysa kadagiti kadakkelan a libraria iti Rus- sia. Nakalatlatak dayta a sentro ti edukasion ken kultura, ken maysa kadagiti kaunaan nga uni- bersidad iti Tatarstan. Karaman iti 5,000,000 a publikasion iti libraria ti 30,000 a nagkauna a manuskrito a ti dadduma ket naaramid idi mai- kasiam a siglo C.E. Makaparagsak ti magna iti Bauman Street iti sentro ti siudad. Adu met dagiti napipintas a tiendaan ken restawran dita. Iti nabiit pay nga isasarungkarmi ken baketko sadiay, nagustuan- mi ti makapabang-ar a panagbapormi iti Kara- yan Volga kalpasan ti panagpasiarmi iti siudad. Karaman kadagiti kapintasan a pagpasiaran iti Kazan' ket ti nalatak a kremlin. Daytoy a na- bayagen a baluarte nga idi pay maika-16 a siglo a naaramid dagiti pasdekna ti kakaisunan a ba- luarte dagiti Tatar iti Russia. Iti uneg ti pader ti Ti Yekaterinburg, Moscow, Nizhniy Novgorod, Novosi- birsk, St. Petersburg, ken Samara ti dadduma pay a siudad iti Russia nga addaan iti sistema ti subway. Ti Kazan' Kremlin iti igid ti Karayan Kazanka NAGAN TI DIOS ITI LENGUAHE A TATAR Sigun iti libro a Dinnər Tarixb (Dagiti Reli- hion iti Lubong) nga insurat ti Tatar nga autor a ni M. Khuzhayev, ni Adan ket pi- narsua ni Yakhve Allah, wenno ni Jehova a Dios. Iti met Tatar nga edision ti Pentateu- ko, ti umuna a lima a libro dagiti moder- no a Biblia, adda footnote iti Genesis 2:4 a nagkuna maipapan iti nagan ti Dios: "Po- sible a Yahveh ti panangibalikas dagiti nag- kauna a Hebreo iti daytoy a nagan." Kazan' Kremlin ti ayan ti Syuyumbeki Tower, moske, simbaan ti Orthodox, ken dagiti pasdek ti gobierno ti Tatarstan. Idi 2000, ti Kazan' Kremlin ket indeklara ti UNESCO kas World Heritage site. No rabii, nakarangranga ti buya ti arkitektura ti krem- lin gapu kadagiti silaw nga aganninaw iti kara- yan. Dagiti Umili ken ti Lenguaheda Tatar ti kaaduan kadagiti Turkic nga umili ti Russia ken agarup 5,500,000 kano ti bilangda. Ngem di pay ammo no mano a talaga ti bilang- da iti intero daytoy nakalawlawa a pagilian. Ti lenguahe a Tatar ket nagtaud iti agkakana- ig a lenguahe dagiti Turkic a pakairamanan ti M c h e i S e t b o u n / C O R B S
Azerbaijani, Bashkir, Kazakh, Kirghiz, Nogai, Turkish, Turkoman, Tuvinian, Uzbek, ken Yakut. Agkakaarngi dagitoy a lenguahe isu nga agkikinnaawatan dagiti agsa- sao kadagita. Iti intero a lubong, minilion ti agsasao iti lenguahe dagiti Turkic. Iti kalkalsada kadagiti siudad iti intero a Tatarstan, agpadpada a Tatar ken Russian ti us-usaren dagiti umili, diario, libro, radio, ken telebision. Kadagi- ti teatro sadiay, maipabpabuya iti lenguahe a Tatar ti maipapan iti pakasaritaan, sarsarita, ken inaldaw a biag dagiti Tatar. Agpada a Russian ken Tatar ti nakasurat kadagiti ka- ratula iti tiendaan ken kalkalsada idiay Kazan' ken iti dadduma a siudad. Adu a sao ti Russian ti nagtaud iti Tatar. Iti Soviet Union, nagbalbaliw ti pannakaisurat ti Tatar. Idi 1928, Latin nga alpabeto ti nausaren imbes a ti dati nga Arabic. Sipud idi 1939, maisursuraten ti Tatar iti porma a Cyrillic nga umasping iti Russian Cyrillic. Dagiti Nailian a Tradision Ti "belesh" ket paborito a kanen ti adu a pamilia a Tatar Mangnganup ken agtartaraken idi kadagiti animal dagiti Tatar. Uray ita, karne ti kangrunaan a ramen ti adu a putaheda a kas iti belesh a paborito ti adu a pami- lia a Tatar. Dayta ket nagtimbukel a tinapay a napalama- nan iti patatas, karne, sibuyas, ken rekrekado. Mayurno dayta iti agarup dua nga oras. Inton maidasaren, agas- asuk a mabingbingay iti sanguanan ti amin. DAGITI SAKSI NI JEHOVA IDIAY TATARSTAN Mangang-angay dagiti Saksi ni Jehova idiay Rus- sia kadagiti klase a mangisuro iti lenguahe a Tatar. Tartarigagayanda ngamin unay a maipakaammo iti amin a tattao ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios. Kinuna ti maysa a babai idiay Ta- tarstan: "Nakaluaak gapu iti ragsak idi naammuak ti maipapan iti Dios iti bukodko a lenguahe." Idi 1973, rinugian ti bassit a grupo dagiti Tatar a Saksi ni Jehova ti mangangay kadagiti tarip- nong maipaay iti panagadal iti Biblia iti lenguahe a Tatar. Idi dekada 90, rinugian dagiti Saksi ni Jeho- va ti agipablaak kadagiti naibasar-Biblia a literatu- ra iti Tatar. Idi 2003, nabuangay ti kaunaan a Tatar ti lenguahena a kongregasion dagiti Saksi ni Jehova idiay Naberezhnye Chelny, idiay Republika ti Tatarstan. Ita, addan 8 a Tatar ti lenguahe- na a kongregasion ken 20 a kasta a grupo iti Russia. Idi 2008, timmabuno iti Tatar ti lenguahena a kombension distrito dagiti delegado manipud Astrakhan, Rehion ti Volga, Kabambantayan ti Ural, Makinlaud a Siberia, ken iti adayo nga amianan. Idiay Tatarstan, adda itan 36 a Tatar-, Russian-, ken Russian-Sign-Language a kongrega- sion ken grupo, a sadiay nasurok a 2,300 ti aktibo a mangisursuro iti kinapudno maipapan iti Dios. Nakapatauden ti Watch Tower Bible and Tract Society kadagiti Biblia ken naibasar-Biblia a publikasion iti nasurok a 560 a lenguahe. 26 Agriingkayo! Setiembre 2011
Kadagiti piesta opisial dagiti Tatar, ti Saban- tui ti nalabit kalatakan ken kabayaganen a selse- lebraranda. Naipungan dayta iti kostumbre dagi- ti pagano a sangsangkamaysa nga agkararagda ken agidaton iti dios-init ken kadagiti espiritu da- giti inapoda. Patien dagiti makiparpartisipar a babaen kadagita a daton, saan a maputed ti ka- putotanda, ti panagpaadu dagiti dinguenda, ken kinabunga ti dagada. Mahilig dagiti Tatar iti kabalio. Napateg dagi- ta iti tradisional a kulturada ken nainaig iti kabi- biagda idi kas managakar-akar. Idiay Kazan' ti ayan ti maysa kadagiti kasayaatan iti lubong a paglulumbaan ti kabalio. Addaan dayta iti 12 a kuadra ken maysa a klinika para kadagiti kaba- lio. Adda pay nairanta dita a paglalangoyan da- giti kabalio! Ti Mainanama iti Masanguanan Kuna ti Koran: "Insuratmi la ketdi kadagi- ti Salmo, kalpasan ti Torah: 'Pudno a dagiti nalinteg nga adipenko tawidendanto ti daga.' " ¯ a [Dagiti Propeta], bersiku- (Sura 21, Al-Anbiy lo 105) Nalawag a naadaw dayta kadagiti salmo ni David a naisurat iti Biblia nasurok a 1,500 a tawen sakbay a naisurat ti Koran. Kuna ti Salmo 37:29: "Dagiti nalinteg tagikuaendanto ti daga, ket agtaengdanto nga agnanayon iti dayta." Ania a nasion ken etniko a grupo ti pagta- udan dagitoy nararagsak ken nalinteg a tattao? Kuna ti maysa a padto iti Injil (sursurat mani- pud iti Baro a Tulag): "Maysa a dakkel a bung- goy, nga awan ti tao a nakabael a mangbilang, manipud kadagiti amin a nasion ken kadagi- ti tribu ken kadagiti ili ken kadagiti pagsasao." (Apocalipsis 7:9) Nagsayaatto la ketdin ti maki- pagnaed iti timpuyog ti nadumaduma a puli ken nasionalidad a mangpunno iti intero a daga! Ad-adu pay nga impormasion maipapan kadagiti panggep ti Dios ti masarakan iti broshur a The Guidance of God - Our Way to Paradise nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova. 4.A.5.2,500.6.D. DAGITISUNGBATITIPANID30KEN31 PASTOR ITAN TI DATI NGA ATLETA Ni Pyotr Markov ket nayanak iti may- sa a purok idiay Tatarstan idi 1948. Gapu iti laingna iti wrestling ken pa- nagbagkat iti barbel, 30 a tawen a nagdindinamag sadiay. Naminsan, 130 a daras nga intag-ayna ti barbel a 32 a kilo. Sipud idi nagbalin a Saksi ni Jeho- va, agdindinamagen ti pannakisarita- na iti tattao maipapan iti Dios kadagiti lenguahe a Tatar ken Russian ken ti pa- nangtulongna kadakuada a mangan- dur kadagiti problema iti biag. Tultuladen ngarud ni Pyotr ti naayat a Namarsua a nadeskribir iti Isaias 40:11: "Kas iti maysa a pastor ipasto- rannanto ti bukodna a pangen. Babaen ti takiagna ummongennanto a sang- sangkamaysa dagiti kordero; ket iti ba- rukongna awitennanto ida. Dagidiay agpaspasuso siaannad nga idalannan- to ida." Ni Pyotr ket maysa itan a naespirituan a pastor Agriingkayo! Setiembre 2011 27
NADISENIO KADI? Ti Itlog ti Tumatayab UNEG TI ITLOG Ukis Nalabaga ti itlog Chalaza (mangtengngel iti nalabaga ti itlog) ˘ Ti "balkut" ti itlog ti tumatayab ket na- deskribir kas "nakaskasdaaw." Apay? Usigem: Nupay kasla solido, ti aduan calcium nga ukis ti itlog ti manok ket ad- daan iti agarup 8,000 a bassiusit nga abut. Kadagita a sumrek ti oxygen ken rummuar ti carbon dioxide - maysa a nag- pateg a proseso iti panaganges ti mabuk- bukel a piek. Ngem gapu iti ukis ken dadduma pay a kulapot, masalsalakniban dayta kadagiti bakteria. Babaen iti albu- men (kasla gulaman a substansia nga aduan iti danum), madaeran ti itlog ti pannakakulog. Kayat dagiti managsirarak a tuladen ti estruktura ti itlog tapno makapataudda kadagiti produkto a di nalaka a madadael no makulog ken balkut a mangprotektar iti prutas kontra kadagiti bakteria ken pa- rasito. Ngem "saan a nalaka a tuladen ti nakaparsuaan," insurat ni Marianne Botta Diener iti magasin a Vivai. Sigun kenkua- na, dida nagballigi ta makadadael iti ag- lawlaw dagiti inaramidda. Ania ti makunam? Naiparna la kadi daytoy a "nakaskasdaaw a balkut," ti itlog ti tumatayab? Wenno nadisenio dayta? Makinruar a kulapot Makin-uneg a kulapot Germinal disc (pangrugian ti agbalin a piek) Nadaruy nga albumen Napalet nga albumen Angin
PANANGMATMAT ITI LUBONG Lawag a Mangpapatay Kadagiti Bakteria Adda baro a teknolohia nga inaramid ti Uni- versity of Strathclyde idiay Glasgow, Scotland. Agusar dayta iti napigsa a lawag tapno mapak- siat dagiti narigat a mapapatay a bakteria ka- dagiti ospital. Nasaysayaat nga amang daytoy a baro a teknik a pangpatay kadagiti mikrobio ngem iti panagdalus ken panagdis-impekta la- eng. Idi pinagsaludsodan ti British Broad- casting Corporation ti 13,000 a tao iti 26 a pagilian, naammuan a ti "ko- rapsion ti kangrunaan a ma- pagsasaritaan a problema iti lubong." Nupay kasta, ti kinapang- law ti maibilang a kangrunaan a prob- lema iti lubong. - BBC NEWS, BRITAIN. Panaguma ken Malaria Ti panaguma kadagiti tropikal a kabakiran ti mabalin a pakaigapuan ti aganay a 50% nga iyaadu ti agmalaria. Kasta ti konklusion dagiti managsirarak a nangadal iti impormasion ma- nipud iti 54 a health center idiay Brazil ken ka- dagiti ladawan a naala iti satellite a nangirekord kadagiti aktibidad dagiti agtartarikayo. Kadagita a rehion, ti lamok a pagaammo kas Anopheles darlingi ti kangrunaan a mangyak-akar iti mala- ria. "Ti kalbon a bakir, a lumawlawan dagiti na- wayang a dissona ken di unay main-initan dagiti naurnong a dandanumna, ti kaay-ayo a pagnae- dan daytoy a lamok," kuna ni Sarah Olson a kangrunaan nga autor daytoy a report. Naduk- talan a ti kaaduan a nagmalaria ket adda iti ag- lawlaw dagiti lugar a nakalbon ti kaaduan a ka- bakiran. "Dagiti simbaan iti intero a U.S. ket ma- ngikabkabil kadagiti alikamen a ma- tunton ti GPS kadagiti estatua ti ubing a ni Jesus a maus-usar iti belen. Iti na- biit pay ngamin a tawtawen, kellaat nga immadu ti natakaw nga es- tatua ti belen." - THE WEEK, U.S.A. "Irekrekomenda ti mamalbalakad a komite para iti [U.S.] Food and Drug Ad- ministration a dagiti addaan iti chronic fatigue syndrome ket maparitan nga agdonar iti dara, ta mabalin a retrovirus ti pakai- gapuan dayta a sakit." - THE WALL STREET JOURNAL, U.S.A. Pusit a Makatayab Itay nabiit, napaneknekan kadagiti retrato nga adda dagiti kita ti pusit a makatayab babaen iti jet propulsion. Napaliiw dagiti biologo kadagiti parsua iti taaw a "ti pusit a 8 a pulgada ti kabassitna ket ma- kalagto iti kangato a 2 a metro iti ngatuen ti rabaw ti danum. Ipayakpakda ti ipusda ken ipusipusipos- da dagiti gamatda isu a makatayabda agingga iti 10 a metro," kuna ti Scientific American. Babaen ti pa- nangsul-oy ken bigla a panangipugsoda iti danum, adda umdas a puersada a lumagto iti rabaw ti bay- bay. Ipakita dagiti retrato a dagiti ipusda ti usarenda a pannakapayakda bayat ti panagtayabda. Agriingkayo! Setiembre 2011 29
ADALEN TI PAMILIA Ania ti Nagdumaanda? Makitam kadi ti tallo a nagdumaan ti ladawan A ken B? Isuratmo dagiti sungbatmo kadagiti espasio iti baba sa koloram dagiti ladawan. PAMALATPATAN: Ba- saem ti Exodo 25:23, 30, 31, 37; 30:1-7; Levitico 24: 5, 6. 1 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 2 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 3 ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ 4. Ania ti umiso a ladawan, A wenno B? ˘ Adda iti panid 27 dagiti sungbat ti "ADALEN TI PAMILIA" PAGSASARITAAN: Ania ti masapul idi nga aramiden dagiti padi sakbay nga agser- bida iti tabernakulo? PAMALATPATAN: Basaenyo ti Exodo 30:17-21. Kasano kapa- teg ti kinamanagdaldalus no kayatmo a paragsaken ni Jehova ken ti nagannakmo? Malaksid iti pisikal a kinadalus, kadagiti ania pay a pamay-an a maipakitam ti kina- dalus? PAMALATPATAN: Basaenyo ti 1 Corinto 6:9-11; 2 Corinto 7:1. AKTIBIDAD TI PAMILIA: Matudingan ti tunggal miembro ti pamilia nga agsirarak maipapan iti "Nasantuan a Disso" iti taber- nakulo. (Hebreo 9:2) Kalpasanna, pagsasaritaanyo a sangapamiliaan ti baro a nasursuroyo. PAMALATPATAN: Basaenyo ti Salmo 119:105; 141:2; Mateo 4:4; Juan 4:34; Apocalipsis 8:4. A. B. 30
Urnongem ken Adalem S A I M E R E J E L B I B D R A C 9 DAGIT I SALUDS OD A. Ania nga uppat a libro ti Biblia ti impai- surat ni Jehova ken Jeremias? B. Pudno wenno ulbod? Di pulos nangasa- wa ni Jeremias. C. Kompletuem ti kinuna ni Jeremias: "Iti pusok nagbalin [ti sao ti Dios] a kas . . . " Tattao ken Luglugar 5. Siak ni Geoffrey. Siam ti tawenko ken agnana- edak ditoy Fiji. Mano dagiti Saksi ni Jehova ditoy Fiji? Agarup 500 kadi, 2,500, wenno 10,500? 6. Iti ania a tulnek ti ayan ti pagnanaedak? Sir- kuluam dayta ken tulnekam met ti pagnanaedam ket kitaem no kasano ti kaasidegmo iti Fiji. Ubbing, Birokenyo Dagiti Ladawan Aniada a panid ti pakakitaan ka- dagitoy a ladawan? Iti bukodmo a sasao, deskribirem ti mapaspasa- mak iti tunggal ladawan. E C 8 9 . E C 1 . E C B 6 2 0 4 . . A i t o r b i l t a r u s a N i a d u a m a i l b B i i t d i g a b g a N i p u r a g a . E C B 0 5 6 . . a u s r a p a N n a d A n Kartibem, kulpiem, sa idulinmo Eufrates Jerusalem EGIPTO Nagnaed idiay Jerusalem. Napan idiay Karayan Eufrates ken Egipto - Jeremias 13:1-9; 43:8-13 J E R E M I A S KINASIASINONA Napili nga agbalin a pro- peta sakbay a naipasngay. (Jeremias 1:1-5) Simamatalek a nagserbi iti Dios iti nasurok nga 65 a tawen. Nupay impapanna nga awan pay kapadasanna ken mabuteng nga agsao, kinuna kenkuana ni Jehova: "Dika agbuteng . . . , ta 'addaak kenka tapno is- palenka.' " - Jeremias 1:6-8. DAGIT I S UNGBAT A. Umuna ken Maikadua nga Ar-ari, Jere- mias, ken Un-unnoy. B. Pudno. - Jeremias 16:1-4. C. ". . . sumsumged nga apuy a napupok kadagiti tulangko." - Jeremias 20:9. B C D
Q Kayatko ti maaddaan iti daytoy a broshur. Isuratmo no ania a len- guahe.
Q Interesadoak iti libre a panagadal iti Biblia. MABALINMO TI MAKIGAYYEM ITI DIOS! No Kasano ti Agbalin a Gayyem ti Dios ˘ Dayta ti isuro kadatayo ti 32-panid a broshur a Maba- linmo ti Makigayyem iti Dios! Karaman kadagiti linaonna a makapainteres a leksion ti "Aw-awisennaka ti Dios nga Agbalin a Gayyemna" ken "Ti Dios ti Kasayaatan a Ma- gayyemmo." Nadisenio daytoy a broshur a tumulong iti agbasa a mangammo kadagiti kangrunaan a pannursu- ro ti Biblia. Iti leksion nga "Agtaengto Dagiti Gagayyem ti Dios iti Paraiso," ilawlawag ti broshur ti panggep ti Dios ag- paay iti dagatayo. Ngem tapno agbiagtayo iti Paraiso nga inkari ti Biblia, masapul nga ammuentayo ti pa- may-an a kayat ti Dios a panagserbitayo kenkuana. Da- giti leksion a kas iti "No Kasano a Mabirokan ti Pudno a Relihion" ken "Laksidem ti Saan a Pudno a Relihion!" ket tumulong kenka nga agbalin a gayyem ti Dios ken mang- gun-od iti anamongna. Masiguradomi a magunggonaan- ka a mangbasa iti daytoy a broshur. Mabalinmo ti agkiddaw nga adda umay mangyadal kenka iti Biblia, agraman iti kopia daytoy a broshur. Sura- tam laeng ti kupon ken ibusonmo dayta iti adres a maki- ta iti baba wenno iti maitutop nga adres iti panid 5 day- toy a magasin. Nagan Adres
Siudad/Ili Estado/Probinsia ZIP Code Watch Tower, PO Box 2044, 1060 Manila g11 09-IL


M e n s a h e t i UM Un a a P a n gUlUe n , ab r i l 2 0 1 0 Ni Presidente Dieter F. Uchtdorf Maikadua a Mammagbaga iti Umuna a Panguluen Maysa a Naindaklan nga Aramid ti Dios Abril 6, 1830 Sangagasut ken walopulo a tawen ti napalabasen, da Joseph Smith, Oliver Cowdery, ken sumagmamano a dadduma pay ti naguummong a sangkamaysa tapno buklenda ti Ti Simbaan ni Jesucristo dagiti Santo iti Ud-udina nga Aldaw. Babaen ti amin a pakasaritaan maysa daytoy a simple ngem naespirituan a miting. Insurat ni Joseph a kalpasan ti sakramento, "ti Espiritu Santo ket naibukbok kadakami iti naindaklan unay a kasasaad - sumagmamano ti nagpropesia, bayat panagrukbabmi amin iti Apo, ket nagrag-okami unay." 1 Dagiti pasamak iti daytoy nga aldaw ket naglabas a di nadlaw ti lubong; saanda a nadanggayan dagiti pagi- warnak wenno agipadpadamag. Nupay kasta, kasano man ti panagrag-o ken panangdayaw dagiti langit iti Dios - gapu iti dayta nga aldaw, naisubli ti Simbaan ni Jesucristo iti daga! Solomon Chamberlain Maysa a naespirituan a tao ni Solomon ken binu- bosna ti adu nga oras iti panagkararag, a nagkalikagum para iti pannakapakawan dagiti basolna ken nag- pakaasi iti Nailangitan nga Ama nga iturongna isuna iti kinapudno. Maysa nga aldaw idi 1816, naikari ken ni Solomon iti maysa a parmata nga agbiag isuna tapno makitana ti aldaw a pannakaipasdek manen iti Simbaan ni Cristo iti daga kalpasan ti pannakabukel ti Sangapulo- ket-dua nga Apostol. Kalpasan dagiti tawen agbambaniaga ni Solomon babaen ti bapor nga agturong iti Canada idi nagsardeng ti baporna iti bassit nga ili ti Palmyra, Nueva York. Sadiay nakarikna isuna iti mamilpilit a puersa a mang- guyguyugoy kenkuana a dumsaag. Dina ammo no apay nga adda isuna sadiay, nangrugi ti pannakisaona kadagiti umili. Saan pay a nabayag idi mangngeganna ti saritaan maipapan idi "balitok a Biblia." Kinunana a dagidiay dua a balikas ti nangyeg iti "bileg a kas koriente [nga] immagibas manipud iti tuktok ti ulok agingga iti murdong dagiti ramay dagiti sakak." Manipud iti dayta nga aldaw agingga ita, minilmilion a napnuan iti pammati nga annak a lallaki ken babbai ti Nailangitan nga Ama ti nangsurot kadagiti pannignay ti Espiritu Santo ket simrekda kadagiti sagrado a dan- danum ti panagbuniag. Maysa kadakuada ni Solomon Chamberlain. Dagiti panagsalsaludsodna ti nangiturong kenkuana iti pagtaengan dagiti Smith, a nakisaritaanna kada- giti adda sadiay maipapan kadagiti nakakaskasdaaw a damag maipapan iti naisubli nga ebanghelio. Kalpasan ti panangbubosna iti dua nga aldaw sadiay 1
ken pannakaawatna iti pammaneknek iti kinapudno, nagpatuloy ni Solomon iti panagbaniagana a nagtur- ong iti Canada, nga intugotna ti 64 a kaipprenta, di pay naakkuban a pinanid ti Libro ni Mormon. Tunggal lugar a napananna, insurona dagiti tao, "agpada a nangato ken nababa ti saadna iti kagimongan, nabaknang ken napanglaw, . . . nga agsagana para iti naindaklan nga aramid ti Dios nga ita ket dumanin dumteng." 2 Maysa a Naindaklan nga Aramid ti Dios Manipud iti dayta nga aldaw idi Abril 1830, minil- ionen ti nakatakuat iti kinapudno ti naisubli nga ebanghelio ken simrek kadagiti dandanum ti panag- buniag. Paneknekak a daytoy "naindaklan nga aramid ti Dios" ket addan iti daga iti agdama. Paneknekak a ti Apo banbantayanna ti Simbaanna ken iturturongna daytoy babaen ti propetana, ni Presidente Thomas S. Monson. Saan a gagangay a bendision ti agbiag kada- gitoy ud-udina nga aldaw. Dagitoy ket nagloriaan a panawen, a nakita iti masakbayan dagiti nagkauna a propeta ken dinar-ayan dagiti agbambantay a pangen ti anghel. Ti Apo ket Ammona ti Maipapan iti Simbaanna Ammona pay ti maipapan kadagiti tao, kas ken ni Solomon Chamberlain, a mangsursurot kadagiti pannignay ti Espiritu Santo ken kumadkadua kadagiti kakabsatda a lallaki ken babbai iti intero a lubong iti panagtitinnulong a mangisangbay iti daytoy naindak- lan nga aramid ti Dios. Dagiti NagaDawaN 1. Joseph Smith, iti History of the Church, 1:78 2. "A Short Sketch of the Life of Solomon Chamberlain," typescript, Church History Library [iti Internet iti kitaen met iti William G. Hartley, "Every Member Was a Missionary," Ensign, Sept. 1978, 23. Sumagmamano nga aldaw kalpasan ti pannakabukel ti Simbaan, ni Solomon Chamberlain ket binuniagan ni Joseph Smith iti dandanum ti Seneca Lake, Nueva York. PANANgiSUro MANiPUD iti DAytoy A MeNSAhe ti bukod a pagwadan ti maysa kadagiti kabilegan a ramit ti panangisuro nga adda kadatayo" (Teaching, No Greater Call [1999], 18). bayat ti panangisalay- sayyo iti estoria maipapan ken ni solomon Chamberlain, awisenyo ti pamilia a lagipenda dagiti panawen idi sinurotna dagiti pannignay ti espiritu. ilawlawag no kasano a nakatulong kadagiti dadduma ti pagwadanna. awisenyo dagiti miembro ti pamilia a mangisalaysayda 2 iti maysa a panawen idi nakatulong kadakuada ti nasayaat a pagwadan ti maysa a tao. AgtUtUbo ti eksperimentok iti Pammati Ni Jason young Idi 13 ti tawenko, rinugiak a binasa ti Libro ni Mormon iti inaldaw, ket nabendisionanak iti inaldaw manipud idi. ti klasemi nga agtawen iti 13 iti sunday school ket saan unay nga am-ammo gapu iti kinamana- graemmi. nupay kasta, naaddaankami iti nakasaysayaat a mannursuro a nangikarigatan iti amin a kabaelanna tapno maisurona ti tunggal adalen babaen ti espiritu. Maysa nga adalen ket maipapan iti panagbasa kadagiti nasantuan a kasuratan. iti ungto ti adalen nangted kadakami iti pangkarit. Daytoy ket naisangrat kadakami amin, ngem gapu iti sumagmamano a rason pinerrengnak bayat ti panagku- nana, "Karitenka tapno agbasaka manipud iti libro ni Mormon iti tunggal maysa nga aldaw!" napanunotko iti bagik, "ipakitakto kenka. aramidekto dayta!" rinugiak ti umuna a kapitulo ti 1 nephi iti dayta met la a rabii ket nagtultuloy ti panagbasak iti tunggal aldaw. nalabit nga awananak iti umno a galad idi nangrugiak, ngem iti saan a nabayag nangrugi a kinaay-ayok ti wagas a panamagrikna kaniak ti panagbasa iti libro ni Mormon. ti panagbasak iti tunggal rabii ket nagbalin a makaay-ayo nga ugali. Kalpasan dagiti sumagmamano a bulan nadanonko ti alma 32 ket naawis ti imatangko iti kapanunotan maipapan iti pannakapadas wenno pannakaeksperi- mento ti pammati. iti eskuela kaad-adalmi ti maipapan iti panangimaton kadagiti eksperimento a mainaig iti siensia, isu a nagparintumengak ket imbagak iti nailangitan nga ama a rinugiakon ti eksperimento. Kiniddawko a maammuakto no pudno met laeng ti libro ni Mormon. iti panagkunak, ammok a sinungbatan ti nailangitan nga ama dagiti kararagko iti namin-adun a gundaway. ti panagbasak iti inaldaw manipud iti libro ni Mormon ket nangted kaniak iti dakdakkel a kabaelan a mangrimbaw iti dakes. nariknak nga as-asidegak iti amak iti langit.
nariknak a pinapigsanak ti bileg ti espiritu santo tapno marimbawak dagiti tubeng. ti kinuna ni alma maipapan iti panangeksperimentona iti balikas ti Dios ket pudno: "rugiannan ti mangpadakkel iti kararuak; wen, rugiannan ti mangsilaw iti panunotko, wen, mangrugin a nananam kaniak"alma 32:28 ANNAk Saan a gagangay a bendision nabuangay ti simbaan 180 a tawen ti napalabasen iti daytoy a bulan. Kinuna ni Presidente Dieter F. Uchtdorf a "saan a gagangay a bendision" ti agbiag iti 3 agdama, no ti simbaan ket naisublin. tapno masarakan ti sumagmamano kadagiti naindaklan a bendision nga ited ti nailangitan nga ama kadagiti tao babaen ti simbaan, kitaen dagiti nasantuan a kasuratan iti baba. Dagiti aramid 22:16 2 nephi 32:5 santiago 5:14-15 DkK 20:8-11 amos 3:7 DkK 110:7-10 © 2009 by Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/09. Pannakaanamongna a mai- patarus: 6/09. Pannakaipatarus ti First Presidency Message, April 2010. Ilokano. 09364 864
M e n s a h e i t i V i s i t i n g te aCh i n g , ab r i l 2 0 1 0 Panagkalikagum a Manggun-od ken Panangawat iti bukod a Paltiing Isuroyo dagitoy a nasantuan a kasuratan ken adaw a sao wenno, "Ngem saan a dayta ti amin. Iti tao a mangipagarup nga umay ti paltiing nga awan ti panagkagu- maan, kinuna ti Apo: no kasapulan, ti sabali pay a pagbatayan a mangbendisionto kadagiti kabsat a babbai a sarungkaranyo. Iburayyo ti pammaneknek maipapan iti doktrina. Awisenyo dagiti sarungkaranyo nga iburayda no ania ti narikna ken nasursuroda. Kasano a Makagun-odak iti Bukod a Paltiing? "Agsaganatayo nga umawat iti bukod a paltiing a kas iti ar-ara- miden dagiti propeta, babaen ti panangadal kadagiti nasantuan a kasuratan, panagayuno, panagka- rarag, ken panangpatibker iti pammati. Ti pammati ket isu ti tulbek. Laglagipen ti panagsa- gana ni Joseph para iti Umuna a Parmata. "'No siasino man kadakayo ti agkurang iti kinasirib, agdawat koma iti Dios. . . . "'Ngem agdawat koma a babaen ti pammati nga awan ket ti panagduadua.'" 1 Elder Robert D. Hales ti Korum dagiti Sangapulo-ket-dua nga Apostol. "Ti kararag ti bukodmo a tulbek iti langit. Ti kandaduan ket adda iti sikigam iti belo. "'Dimo naawatan; impapanmo nga intedko kenka, idi dimo pinanunot malaksid ti agsaludsod kaniak. "'Ngem, adtoy, kunak kenka, a nasken nga adalem iti panunotmo; kalpasanna damagem kaniak no pudno, ket no pudno ipariknakto ti ibabara ti barukongmo; ngarud- mariknam a pudno.'" 2 Presidente Boyd K. Packer, Presidente ti Korum dagiti Sangapulo-ket-dua nga Apostol. Kasano a Makaawatak iti Bukod a Paltiing? "Kadagiti ad-adda a pamiliar a pormana, dumteng ti paltiing wenno pammaregta babaen kada- giti balikas wenno kapanunotan a maipakaammo iti panunot (kitaen iti Enos 1:10; DkK 8:2, babaen iti kellaat a pannakalawlawag [kitaen iti DkK 6:14-15, babaen kadagiti positibo wenno negatibo a rikna maipapan kadagiti naisin- gasing a turongen ti tignay, wenno uray pay babaen kadagiti makaparegta nga aramiden, a kas kadagiti aramid iti arte. Kas iti dinakamat ni Presidente Boyd K.Packer, . . . Presidente ti Korum dagiti Sangapulo-ket-dua nga 1 Dagiti tulong Para iti Visiting teaching Kas maysa a visiting teacher, makaawatka kadagiti impre- sion ti espiritu maipapan kadagiti kasapulan dagiti kakabsatmo a babbai ken no kasano a maited dagidiay a kasapulan. bayat ti panangisu- royo iti daytoy a mensahe, mangiburay, kas maitutop, iti ania man a pammaregta wenno tulong a naawatyo maipapan iti visiting teaching. BuKoD a Panagsagana 1 samuel 3:10 1 ar-ari 19:11-12 alma 5:46; 26:22 3 nephi 19:19-23 DkK 8:2-3; 9:8-9; 88:63-64 Apostol, "Ad-adda nga umay ti pammaregta a kas rikna ngem kas iti uni.' " 3 Elder Dallin H. Oaks ti Korum dagiti Sangapulo-ket-dua nga Apostol. "Ti templo ket maysa a balay a pagsursuruan. Kaaduan a pangiturong a maited iti templo ket adda isimbolona ken masur- suro daytoy babaen ti Espiritu. Kaipapanan daytoy a maisuro- tayo manipud iti ngato. . . .
Dumakkelto ti pannakaawattayo iti kaipa panan dagiti ordinansa ken katulagan bayat ti panagsub- litayo a masansan iti templo nga addaan iti panggep nga agsursuro ken mangutob kadagiti agnanayon a kinapudno a maisursuro. . . . Agrag-otayo iti naespirituan a pigsa ken iti paltiing nga awa- tentayo bayat ti idadar-aytayo a kanayon iti templo." 4 Silvia H. Alldred, umuna a mammagbaga iti sapasap a panguluen ti Relief Society. Dagiti NagaDawaN 1. "Personal Revelation: The Teachings and Examples of the Prophets," Liahona, Nob. 2007, 88. 2 2. "Personal Revelation: The Gift, the Test, and the Promise," Ensign, Nob. 1994, 59 -60. 3. "Eight Reasons for Revelation," Liahona Sept. 2004, 8. 4. "Holy Temples, Sacred Covenants," Liahona, Nob. 2008, 113, 114. © 2009 ti Intellectual Reserve, Inc. Nailatang amin a karbengan. Naimaldit iti EUA. Pannakaanamongna iti Ingles: 6/09. Pannakaanamongna a maipatarus: 6/09. Pannakaipatarus ti Visiting Teaching Message, April 2010. Ilokano. 09364 864


PAKABUKLAN A GIYA para PAKABUKLAN A GIYA para KADAGITI k-12 a KADAGITI k-12 a ESKUWELAAN iti HAWAI'I ESKUWELAAN iti HAWAI'I Dagiti estratehiya tapno makissayan ti panagwaras ti COVID-19 kadagiti eskuwelaan Dagiti sentro a napateg nga estratehiya para ti kada eskuwelaan
Agpabakuna - ti panagbakuna ket ti kapategan nga estratehiya tapno masalakniban dagiti estudyante ken empleado Amin nga addaan ti kabaelan ket kasapulan a mapabaro kadagiti umiso a panagpabakuna ken booster iti COVID-19 Dagiti bakuna ket libre, natalged ken makatulong a mangsalaknib kadagiti tattao manipud ti panagsakit wenno pannakatay gapu iti COVID-19 • Agtalinaed iti balay no masakit, malaksid no agala iti medikal a panangtaripato Agsuot kadagiti kalub ti rupa no adda iti uneg dagiti lugar Amin nga agtawen iti 2 ken natataengan pay ket masapul nga agsuot ti kusto ti sukatna
a pangkalub ti agung ken ngiwatda no adda da iti uneg dagiti lugar Buggoan dagiti ima a nadaras ken kalluban dagiti uyek ken dagiti baeng Dagiti nayon nga estratehiya no mausar iti kombinasion, ket mabalin a mangpatalinaed kadagiti natalged a lawlaw ti panagadal
Dagiti Ohana bubble wenno panaggrupo tapno pagtalinaeden dagiti estudyante ken dagiti empleado nga agkakadua kadagiti babassit a grupo Ti panagpasayaat ti bentilasion babaen iti panaglukat kadagiti tawa ken ridaw, panagusar kadagiti paypay ken kadagiti sistema ti bentilasion, ken panangiyakar kadagiti aktibidad paapan ti ruar no mabalin Pisikal a panagdistansia ti kababaan ti 3 feet no posible Iskrining a panag-eksamen tapno maammoan dagiti tattao nga addaan ti COVID-19 nga awanan kadagiti sintomas wenno sakbay a rumsua dagiti sintomas Ti panagdalus ti kababaan ti maminsan kada aldaw ken panag-disinfect no ti masakit a tao wenno ti maysa a tao a nagpositibo ti COVID-19 ket adda iti lugar ti uneg ti napalabas a 24 nga oras Para iti ad-adu nga impormasion, bisitaen ti Dagiti Nainayon a Pammataudan: Giya para kadagiti Eskuwelaan - Dagiti bakuna iti COVID-19 - Dagiti Pammataudan iti Agduduma a Lengguahe - Summary Guidance for Hawaii K-12 Schools - Ilocano rev. 1/31/22
giya para kadagiti estudyante ken kadagiti pamilia No addaan ka kadagiti sintomas iti COVID-19 wenno agpositibo para iti COVID-19 Uray no nabakunaan ka wenno saan, no addaan ka kadagiti sintomas para iti COVID-19 wenno agpositibo para iti COVID-19 • • • SAAN ka a mapan ti eskuwelaan Abisoam ti eskuwelaan Agtalinaed ka ti balay (panag-isolate) malaksid no mangala ti medikal a panangtaripato agingga ti: Saan a nababbaba ngem 5 a buo nga aldaw ti napalabas manipud a nagparang dagiti immuna a sintomas wenno no awan dagiti sintomas, manipud idi naaramid ti eksamen; KEN Saan a nababbaba ngem 24 nga oras ti limmabas manipud ti naudi a gurigor nga awan iti usar nga agas ti gurigor; KEN - Dagiti sintomas, no adda aniaman, ket simmayaat.
No agsubli ka ti eskuwelaan kalpasan ti pannaka-isolate, agusar ti kusto ti sukatna a kalub ti rupa ti lawlaw dagiti sabali a tao iti amin nga oras para ti 5 nga aldaw Dagiti Bilin para kadagiti Asideg a Kontak Dagiti eskuwelaan ket ammoenda ken abisoanda dagiti tattao nga asideg a kontak ti tao nga addaan iti COVID-19 iti eskuwelaan. No mabagaan ka a sika ket maysa nga asideg a kontak, aramiden dagiti addang tapno maisardeng ti panagwaras ti COVID-19 kadagiti sabali a tao. DAGITI SAAN A NABAKUNAAN NGA ASIDEG A KONTAK • Agtalinaed iti balay (ag-quarantine) para iti 5 a buo nga aldaw kalpasan ti naudi a kontakmo iti tao nga addaan iti COVID-19 No saan a mabalin a liklikan ti kontak (agigyan ti pada a balay nga awan iti nakailasin a pagturugan, banyo, ken sala), kasapulan nga agtalinaed ti balay para iti nayon nga 5 a buo nga aldaw kalpasan a rimmuar ti tao nga addaan ti COVID-19 iti pannaka-isolate
Agpa-eksamen, no mabalin, ti saan a nababbaba ngem 5 nga aldaw kalpasan ti naudi a kontakmo iti tao nga addaan ti COVID-19, uray no saan a makarikrikna kadagiti sintomas Agbantay ka para kadagiti sintomas iti 10 nga aldaw kalpasan ti naudi a kontak iti tao nga addaan ti COVID-19 No rumsua dagiti sintomas, saan ka a mapan ti eskuwelaan, ken agpaeksamen ka a dagus
No agsubli ka ti eskuwelaan kalpasan ti panag-quarantine, agsuot ti kusto ti sukatna a kalub ti rupa iti lawlaw dagiti sabali a tao a kanayon para iti 5 nga aldaw DAGITI NABAKUNAAN NGA ASIDEG A KONTAK A NAPABARO • • No awan dagiti sintomas, saan a kasapulan nga agtalinaed ti balay Agpa-eksamen, no mabalin, ti saan a nababbaba ngem 5 nga aldaw kalpasan ti naudi a kontakmo iti tao nga addaan ti COVID-19, uray no saan a makarikrikna kadagiti sintomas Agsuot ti kusto ti sukatna a kalub ti rupa iti lawlaw dagiti sabali a tao a kanayon iti eskuwelaan Agbantay ka para kadagiti sintomas iti 10 nga aldaw kalpasan ti naudi a kontak iti tao nga addaan ti COVID-19 • No rumsua dagiti sintomas, saan ka a mapan ti eskuwelaan, ken agpaeksamen ka a dagus LAGIPEN: NAPABARO a segun ti tawenmo ken ti oras manipud ti naudi a panagpabakunam: • • Agtawen iti 5-17: saan a nababbaba ngem 2 a lawas kalpasan ti panangawat ti maika-2 a dosis ti bakuna Agtawen iti 18 wenno natataengan pay: saan a nababbaba ngem 2 a lawas ngem saan nga aglabes iti 5 a bulan kalpasan ti panangawat ti maika-2 a dosis iti serie ti 2 a dosis; WENNO saan a nababbaba ngem 2 a lawas ngem saan nga aglabes iti 2 a bulan kalpasan ti panangawat ti maysa a dosis a bakuna; WENNO pannakaawat ti kangrunaan a serie ti bakuna KEN dosis ti booster DAGITI ASIDEG A KONTAK A LIMMAING MANIPUD TI COVID-19 ITI NAPALABAS A 90 NGA ALDAW • • No awan dagiti sintomas, saan a kasapulan nga agtalinaed ti balay wenno agpa-eksamen Agsuot ti kusto ti sukatna a kalub ti rupa iti lawlaw dagiti sabali a tao a kanayon iti eskuwelaan para ti 10 nga aldaw Agbantay ka para kadagiti sintomas iti 10 nga aldaw kalpasan ti naudi a kontak ti tao nga addaan ti COVID-19
No rumsua dagiti sintomas, saan ka a mapan ti eskuwelaan, ken kontakem ti tagaipaay ti taripato ti salun-at DAGITI KONTAK TI ASIDEG A KONTAK Dagiti tattao a saan nga asideg a kontak ti tao nga addaan iti impeksion ti COVID-19 ket saan a kasapulan nga agtalinaed ti balay wenno agpa-eksamen Para iti ad-adu nga impormasion, bisitaen ti Summary Guidance for Hawaii K-12 Schools - Ilocano rev. 1/31/22