Karton 1
Synopsis Ti sarita a napauloan iti Karton ket maipanggep iti maysa a baro a naawagan nga "inggudua" wenno "it-luko" nga addaan iti nagannak nga itneg ken ilokano. Adda iyawidna a karton a paw-it ti ulitegna nga agnagan iti Baltazar manipud iti siyudad ti Mandaluyong. Nadagsen ken saanna nga ammo no ania ti linaon daytoy. Parbangon a nagawid tapno makasangpet ken makadar-ay iti seremonia ti kaitnegan a maawagan iti "ib-ibbal" a maipaay iti kaanakanna sakbay ti isisingising ti init. Ti parikut ket awan ti paglugananna nga agawid ta awan iti nagpasada iti aldaw nga isasangpetna. Nagdesision a pagnaenna ti nasurok kumurang nga uppat a kilometro ken anusanna a bagkaten ti nadagsen a karton tapno makaawid. Iti pannagnana, adu ti malagipna a laglagip ti napalabas a pakairamanan ti kapadasanna iti makunkuna a "batingew," dagiti panagpaspasyarda ken ulitegna, pakasaritaan ti ili ken ti dati a nageskuelaanna. Ti linaon ti karton nga inan-anusanna a binagbagkat ti mangsalbar iti biagna kamaudiananna. 2
"ADING, junction Banayoyo," nagsuyaab a limmabas ti konduktor a nangsagid iti abagak. Kasla sunggo a nakakapet a nagpauyas a nagpasango babaen iti tubo iti ngatuen ti ulomi. Naggapo iti likudan a parte iti bus. Mabalin a binilangna ti pasaheros a nakalugan tapno ammona no mano pay ti nabati apaman a makadissaagak. Kinitak ti pagorasan iti bus, alas tres iti parbangon. Napaut met ti innem nga oras a turogko manipud terminal ti Cubao a nagluganak. Napaut a turog ngem saan a naikaro ti kettang ti panagturog a situtugaw. Uray la nagpatangken ti teltel ken abagak. Immirot ti kapetko idi mariknak ti panagbuntog ti lugan kagiddan ti anit-it ti preno daytoy. Inurayko a nagsardeng sakbayak a timmakder a nagturong iti pagruaran ti bus. Kinitak ti ruar tapno masiertok nga usto ti nagdissaagak. Nasipnget pay laeng ngem nasayaat ta adda ti marker a paglasinan. Nalawag a makita ti nalawa a kongkreto a kalsada nga agpadaya. Mayat ti pul-oy ti angin a simmabat kaniak apaman a nakababaak. Nabarbara bassit ngem ti kumutukot ken sobra a lamiis nga angin manipud iti aircon ti bus. 3
"Maysa a karton ti kargam, di kadi ading?" Nagtimek manen ti konduktor. Nagtung-edak. Kinitak ti pananglukatna iti istribo. Ginuyodna ti maysa a karton nga inruar. Nadagsen met ti panagkitak ta nangurat pay ti konduktor a nangguyod ken nangidiskarga. Binagkatna nga impaigid iti ayan ti marker ken nagdardaras a nagsubli iti aggarawen a bus. Impaiyawid ni ulitegko a Baltazar ti karton. Napateg kano a maiyawid ken maipan iti balayda. Nasangpetak isuna iti teminal ta nagtulagkami babaen ti selpon a siak ti mangiyawid iti paw-itna. Saanna impalubos a bagkatek ket isu pay mismo ti nangikarga iti istribo ti bus a sisasango ti konduktor. Dinamagko no ania ti linaon ti karton. Ti sungbat kano ti saludsodko ket sungbat ti burburtia nga imbalikasna. "No mabagkatmo ti karton, masaomon nga imbaklaymon ti bagim." Makaisemak a nangpanunot iti napasamak. Mabalin a napanunot ni uliteg a saanko awaten ti paw-itna no maammuak a nadagsen, ngem iti nakemko, awan problema ta adda met pagluganan a dagus iti lugar a dumsaagak. Nabayagen ni uliteg a nagnanaed iti Mandaluyong. Ngem kanayon nga iyangawna a "sa labas ako nakatira, hindi sa loob," ta no Mandaluyong ngamin ti ibaga nga ayan no pada nga iluko ti makangngeg, ipagarup latta a diay uneg ti Mental Hospital a masarakan iti siudad ti Mandaluyong. Kaykayatna kano ti agtrabaho iti siudad ta nangatngato kano ti minimum wage ti National Capital Region ngem ti provincial rate. Wen kunak lattan no madakamatna no pagpapatanganmi ti sueldo ken trabaho ta narigat met no ti makunkuna a "cost of living" iti siudad ti usarek nga argumento, ta dakkel nga agpayso ti diperensia ti sueldo iti siudad ngem iti probinsia. Ngem no panunoten a nalaing, kaadduan iti daytoy ket mapan met laeng a pagbayad iti danum, kuriente, pagbayad iti boarding house, makan ken ti kapatgan tatta, ti load ti selpon. Ti masansan met nga ibagana kaniak ta pagsayaatanna ket baro isuna, awan unay panpanunotenna no saan laeng a ti bagbagina. Pasaray agkape laeng iti bigat karaman ti maysa wenno dua a pandesal ken pasaray maysa duyog nga instant noodles ket umanay kanon a 4
pamigsana a mapan agtrabaho. Umanay metten ti maysa nga itlog a nalingta ken maysa tasa nga innapoy a balonna. Makaammonto kano no ania ti pangraabiina. Ngem am-ammok ni ulitegko, agpadakami a rawet iti karne no awan makakitkita. "Nasayaat man uliteg ta saanka a kummuttong," dinamagko kaniana naminsan. Intudok ti butitna a kasla lima a bulan a sikog ti kadakkel a boksitna. "Nalaing daytoy ulitegmo barok, nataraki ken wais a bisor. Malpasko la ketdi ti aglikoslikos a mangbilang ken mangbilin kadagiti buyotko, apanakton agbilang iti imbentario iti storage. Saanak a mabambannog, isu a saanak kummuttong," nagisem a napnuan pangas ken ragsak. Adda kano palimedna a sistema isu a nalag-an ti trabahona tapno saan unay mabannog. Ngem ammok ti rason no apay a saan unay maparparigat iti trabaho, ta naminsan a nasaona met laeng gapu iti bartekna. Impapilitna iti amongna a saanen masapul ti warehouseman, tapno inayonna laengen a trabahona uray awan nayon ti sueldona ti inaldaw nga imbentario ti piesa ken dadduma pay a kasapulan ti pabrika, ket apo unayen kano a ragsak ti akimbagi ti pabrika. Ngem ti kinaagpaysoanna, no malpasnan ti dinadaras nga imbentario, ikandadonan ti ruangan ti bodega ket iwayatnan ti indayonna tapno nawayanton ti dua nga oras a panangsapulna iti agbalin a kaayan- ayatna iti tagtaginepna. Nalaing a talaga, nakissayan ti masueldoan a tao, pakairaman pay ti oras ti trabahona. "Ol is hapi" a kunana. Urayak la a nakaisem. Ngem naawan met laeng dayta nga isem idi maamirisko nga awan gayam traysikel iti batog ti paradaan a dimsaagak. Tatta mampay, nakunak iti nakemko. No ammok la koma a kastoy ket diay koma siudad ti Candon ti dimsaagak ta adu ti traysikel a nakaparada iti sango ti simbaan nga agmalmalem ken agpatpatnag. Dati a Candon ti dumdumsaagan idi ta isu laeng met ti adda a 5
papanan dagiti taga-upland a kas kaniami. Isu ti sentro ti komersio. No aggapuak idi ti Santa Maria a nagbasaak, agpaabagatan ti bus wenno jeepney a pagluganak a mangpanurnor iti San Esteban ken Santiago aginggana iti Candon, ket mangarkilaak to ti traysikel nga agsubli met laeng iti highway nga agpa-amianan ta masarakan ngarud ti ilimi a Banayoyo iti daya ti Santiago nga ayan ti junction a pagtaktakderak. Nasayaat ta adda idi nakapanunot nga agnaed iti asideg ti junction a gimmatang iti traysikelna ket pinadasna ti nagpasada a sumrek nga agpadaya iti ilimi. Dakkel a nam-ay kadakami nga agbasbasa a magapu iti ili ti Santa Maria ken Vigan ta saankamin a mapan pay iti Candon nga aglugan iti traysikel. Immaduda ket ngarud nga agpaspasada ta adukami met a pasaheros nga agluganen. Ti nakaay-ayat ket pinanagananda ti organisasionda iti TODA East ta agpadaya kano met ti turong dagiti tagiluganda. Idi bumayag ket adda metten agkarabii ken agpatnag a pumarada iti junction nga arkilaen dagiti maladaw ken masapa la unay a pasahero kasla koma kaniak. Napadaskon ti namin-adu a daras a nagawid iti kastoy nga oras ti parbangon ket adda latta dua wenno tallo a traysikel nga agur-uray, kalaksidan iti dayta nga aldaw nga awan pulos. Madanaganak, saan a gapu ta agmaymaysaak ngem gapu iti papanak. Masapul a masapaak a makaawid tapno madanonko sakbay a mairugi ti ib-ibbal ti kaanakak. Masapul a sumalog ken rummuar manipud iti balay amin a makipagpaset iti dayta a kannawidan ti kaitnegan sakbay a sumingising ti init. Nasayaat ta adda pay laeng met lallakay ken babbaket a mangipapilit kadakami a henerasion iti dayta a seremonia a maipaay kadagiti kaiyyanak nga ubbing. Rummuar dagiti babbaro nga ipanguluan dagiti panglakayen a mapan agkammel iti karayan nga ayan dagiti tunuton wenno napempen a batbato iti tengnga ti karayan a pagapunan dagiti lamlames. Dagiti babbaket ken babbai ket agisaang ken isimpada dagiti naisagana a patupat ken sinuman a naluto maysa aldaw kasakbayan ti ib-ibbal. Masiwak dagiti tapey a kaarkaramid manipud iti kawayan a nakaikabilan dagitoy iti nasurok a makalawas tapno nayon dagiti naisagana 6
a mabalon ken maipan iti bangkag ti karayan. Adda ti agur-uray a mannapo iti bangkag tapno sapsapuenna ti ibangkagda a kadakkelan a lames iti sango ti maladaga tapno maamuan ti agbalin a gasatna inton dumakkel pakairaman ti pamiliana. Kalpasan ti sapo ket maluto dagiti lames tapno adda pagsasanguan dagiti dimmar-ay. Kuna dagiti lallakay a masapul a mataginayon koma ti ib- ibbal ngem dakkel a parikut ta in-inut metten a matmatay dagiti karayan ken in-inut metten a maibus dagiti lames. Ti maysa pay a parikut iti dayta a kannawidan, saanen nga interesado dagiti baro nga henerasion a nagannak tattan ta adda metten tay makunkuna a Christening nga ipanguluan ti pastor wenno padi, ken narigat pay kano ti agbirok iti mannapo kadagitoy a tiempon a kuna ni uliteg Baltazar, ta agkabawda kano metten. Ta kasano koma a maammuan ti masakbayan ti ubing babaen iti panangrukod iti kaatiddog ti apro ti ikan? Nagkudkodak iti teltelko. Uray ania kunkunaen ni ulitegko, mapanak latta umatendar. Narigat no agpasugnod ni kabagis. Pagpagnaekon, nakunak iti nakemko. Idi naub-ubing datao ket mapagna met, aglalo no agkurang ti kuarta a pagplete, ket imbes a mapan Candon ken aglugan manen iti traysikel ket dumsaagak idi iti junction tapno pagnaek laengen nga agpadaya aginggana a makaawidak. Tallo a kilometro ti kaadayo ti junction aginggana iti Baksayan a sentro ti ili ti Banayoyo ken nayonan iti sumurok kumurang a maysa kilometro tapno madanonko ti baranggaymi. Pagsayaatanna ket parbangon, nalamiis ti tiempo ken kabus. Nalaka laeng, nakunak manen iti bagik. Ngem ti adatna, nalagipko ti paw-it ni ulitegko a Baltazar. Tinalliawko ti karton. Agarup dua a piye ti kaatiddog ken agakaba iti maysa a piye. Nasurok met bassit a maysa kadangan ti katayag daytoy. Naputipotan iti masking tape a maradaga ti marisna. Kasla met laengen a balikbayan box a bassit ti langa ti karton ket awan pay sumirip uray bassit laeng a kudil daytoy. Ti pagsidaaawak ket iti sobra a pannakaikabil ti galut daytoy iti tali a nylon a kasla kikit ti kapuskolna. Dua laeng ti mabalin a rason no apay a kasta la unay ti 7
pannakaigalutna, ti umuna ket mabalin a nalaklaka a bagkaten wenno mabitbit nga iyalis no adda maiggeman a tali. Ti maikadua ket mabalin nga agpataraken iti kalding ni uliteg Baltazar. Pinadasko a binagkat tapno riknaek ti dagsen ti karton. Ayna, nadagsen met nga agpayso. Ti pattapattak ket sumurok kumurang a trenta kilos. Nadagsen nga awiten no uppat a kilometro ti pagnaek ket nasayaat la unay no adda mangarayat kaniak iti dalan iti dis-oras ti parbangon no masdoak a mangbagbagkat iti paw-it ni ulitegko. Makasuron a saan ti mariknak ta dakkel ti parikutko. Awan pagluganan ken nadagsen pay ti karton a kargak. Saan met ngarud mabalin lattan nga ibati ta paw-it ken narigat met no saanko nga iyawid ta idi siak met piman ti nagpawpaw-it ket nagsustiner met dagiti nagpaw-itak. Saanko manen napuotan a nakudkod ti teltelko. Mariknak a kasla agpatangken ken pumuskol ti ti kudil ti abagak. Nagdesisionak nga agurayak iti uneg ti trenta minutos bareng adda sumangpet a traysikel iti paradaan. Mabalin a nairana laeng met tatta nga aldaw nga awan ti nasapa a nakariing wenno saan a nakapuot. Iti kaaduda awan ngata laeng metten uray maysa ti umay? Bayat iti panagur-urayko, nagsasaruno a limmabas dagiti nadumaduma a bus nga agpaamianan ken agpaabagatan. First trip ti agpaabagatan ken dagiti last trip met ti agpaamianan. Adda pay dagiti kurongkurong a napalabasko a napan nagangkat iti karne iti ili ti Santa Cruz ta nalaklaka kano ti presioda iti karne ti baboy ken baka. Adda met simrek a truck ti fish vendor, ammok, ta uray no awan ti nakamarka a mangiparangarang nga aglakoda iti ikan, ti naangotko a naipul-oy pay laeng ket ammokon. Nasayaat ta addanto apan pasiaren a tawtawaran diay bassit a tiendaan ti ilimi. 8
Madanagakon ta naibusen ti trenta minutos ket awan pay laeng immay a traysikel. Pagam- ammuan adda nagsardeng a lugan iti batogko. Saanko a malagip ti naganna ngem masiertok nga agnaed iti Baksayan ta malabsak idi ti balayda no apanak agbasa diay hayskul. Nagpukkaw daytoy. "Agawidka wenno agbiaheka bagis?" "Agawidak bagis," insungbatko. "Tattayak pay la agur-uray iti traysikel a pagluganak." Immirut ti mugingna. "Apay haanmo nadamag a saanda agpasada iti maysa a lawas dagiti TODA ti junction?" Saan ti insungbatko. Ngem intuloyna ti nagsao. "Saan ngamin a pinatgan a dagus ti konseho munisipal ti kiddawda nga agnayonda iti dua a piso iti plete ti tunggal maysa a pasahero. Narikut ta dua a konseho lokal ti mangtaming iti dayta a dawatda. Nagpasugnodda," nagngirsi. Agpayso a parikut ti ibagbagana ta ti maikagapu ket nakaparadada iti ili ti Santiago ngem kaaduan a tagiluganda ket maitulod iti ili ti Banayoyo. "Sika a bagis no mauraymo ti pannagawidko ta makikalugankanto kaniak inton agsubliak," Nagngirsi ti am-ammok. "Kaano, inton umay a lawas?" Nagisemak. Kinunak ta ammok a mangsutil daytoy. Nagkatawa iti nabagas. Naunaan. "Ton malem, sika met. Dika pay la ngamin dimsaag diay Candon tattay," insilpona. "Wen ngarud," ti insungbatko, saak nagpayapay. Nagisem a nagpayapay met a nangiturong iti luganna nga immadayo. Tinalliawko ti karton. Nagkudkodak manen iti teltelko. Sayang ti orasko a naguray iti awan. Anian a gasat daytoy a panagbiahek nakunak iti nakemko. Bagkatek ngem pasaray 9
aginanaak iti dalan, isu ti napanunotkon a kasayaatan nga aramiden. Imbag la ketdin ta nalag-an ti bag nga inkaratayko. Kinannigidko a pinidot ti karton sakonto imbaklay iti akinkannawan nga abagak babaen ti panangipangato ti akinkannawan nga imak. Nariknak a nagpatangken ti siketko ken dimmepel ti natadem bassit nga iking ti karton iti teltelko. Nadagsen, ngem anusak kunak iti nakemko. Multaekto ni uliteg Baltazar inton agkitakami manen. Masapul a gatangenna amin nga orderek iti restawran. Wenno ipaalakto ti numero ti selpon ti balasang iti bangir a kuarto ti boarding house- na, napanunotko. Mabalin pay a dawatekton kaniana nga ipatawidnan tay nalabaga nga Honda Enduro a motorsiklona ta saanna metten us-usaren gapu iti kaaddana iti adayo a mangmangged. Nagmayaten a patarayen iti katambakan a kunam la no addaak a maki-motmotokros. Nagmayat ti agarapaap. Maiyaw-awanko ti nadagsen a karton a bagbagkatek. Ti umuna a daras a panangidissok iti karton ket idi nakabatogak iti kalsada a mapan iti bario Baybayabas. Adda met nakurang a dua a gasut a metro ti napagnak. Nagpigergerak apaman a naidissok ti karton nga awitko. Agsasaruno ti agtaraok a kawitan iti ayan dagiti pugon ti tabako a masarakan iti tengnga ti kataltalonan. Ti rigatna ket saanko gayam nakargaan ti pagyanan ti danumko. Napalalo ti uwawko, nagtedted pay ti ling-etko. Naikawa sa metten ti bagik nga agbagkat iti nadagsen, nakunak. Tinangadko ti bulan ket kasla manutsutil ta sumiripsirip sagpaminsan iti nainayad a garaw iti ulep. "Baybayabas," naisaok ken tinalliawko ti dalan a mapan sadiay. Malagipko idi ubingak idi damok a marikna ti mapaay ken masuron nga awan maaramidanna. Naminsan a nagawis ni uliteg Baltazar a mapankami kano diay Baybayabas. Impagarupko nga adu ti prutas a bayabas isu a dinardarasko ti napan naglugan iti jeep-na a topdown a Sarao. Adda met kaduami pay a sabali nga ubbing a simmurot. Nagragsak ti kinse minutos a panagluganmi ngem nasukatan iti leddaang idi 10
sumangpetkami iti kataltalonan ti Baybayabas nga awan pulos uray maysa a puon ti bayabas. Awan met, kunami ken uliteg Baltazar. "Awan ti?" Agindadamag ni uliteg. "Bayabas!" Sungbatmi a naggigidan. Nakasuronkamin. "Awan, nangibaga ngamin nga adda? Dinamagko kaniayo tattay no kayatyo ti umay, saanko imbaga nga adda bayabas," kunana a nagngirsi. Nagmalangakami nga agkakadua. Ta agpayso met. Dakami ti nagipapan nga adda bayabas. Kalpasanna ket nagtimek manen ni uliteg. "Aguraykayo bassit ta agalaak pay iti busbusi a matadtad ken mailaokto a maluto iti tuyo a pagpakan kadagiti dingnguek a baboy. Tapno saankayo a maurayan, tulongandak nga agala tapno nadardaras a malpas ken makaawidtayo a nasapa," kinunana. Nagisem ken nagngilangilak a nakalagip iti daydiay a pasamak idi ubbingkami pay. Tattan ta maysa dataon a nataengan, tattak laeng a maamiris nga adda posibilidad a minaysaannakami ni ulitegko. Iti dayta a panaglaglagipko, ad-adayon ti innak napagna. Maikadua a panangidissok iti karton ket nalabsak ti rangtay ti Cadanglaan, iti ili ti Banayoyo. Kasla saanak mamati a nabaelak ti nagna ken nagawit iti nadagsen a karton iti kasdiay kaadayo. Sumaruno iti daya ti rangtay ket Casilagan Sur ken Norte a pinagsina ti national highway. Manipud kinaubingko aginggana a nagbaroak, awan pay makasungbat no apay a Casilagan ti nagan ti barangay ngem awan pulos uray maysa laeng a puon ti silag a makita. Imbag pay ket ti Cadanglaan ta adu ti puon ti dangla nga agkaiwara iti babaet ti balbalay ken igid ti kalsada. 11
Nalawa ti kataltalonan ti dua a Casilagan. Idi ubbingkami pay laeng, tabako ti naynay a mula dagiti agtaltalon. Arigna agkakaarruba met laeng dagiti pugon a paglutoan iti tabako. Kanayonkami idi a sumurot ken uliteg Baltazar nga agipan kadagiti kubiko a mapanna ilako. Nagmayat ti aglugan iti topdown a Sarao, aglalo no addakami iti rabaw dagiti kargana a kayo nga agam-ampayag. Inton naidiskarga dagiti kubiko, mapankaminto metten agkikinnamat ken aglilinemmeng iti katabakuan. Dita met a napadasak ti ibagbaga ni lakay Kiang-o a kaarrubami a no agapal dagiti an-anito wenno maay-ayaban a katataoan iti kailokuan, iti napalalo a ragsakmi, mapadasanmi kano ti ma- batingew. Naglilinemmengkami iti katabakoan, ket imbag ta kaduak ti gayyemko, adda kaduak a na-batingew. Mano orasmin nga agpagpagna iti katabakoan, saankami met laengen a makaruar. Kasla agliklikoskami lattan iti kataltalonan a kunam la no napupokkamin. Nalagipmi nga uksoben ken isubli a baliktad ti arruatmi, ta isu met ti kuna ti lallakay tapno agkatawa dagiti an-anito ket makaruk-atkami, ngem kaskasdi latta met a saanmi mabirukan ti dalanmi a makaruar iti katabakuan. Napanunotmi payen piman ti nagluso, bareng agkatawa dagiti an-anito tapno palubosandakamin a makaawid. Napalalo ti sangitmi idi nasarakandami da uliteg Baltazar ken ti kakaduana a nangbirok kaniami kalpasan ti nasurok a tallo nga oras, ta uray la a nakadanonkami iti ili ti Santiago. Adu gayam ti malagip no agmaymaysa ti tao, napanunotko. Nagtugawak iti karton nga awitko idi adda tallo a kilometro a napagnakon. Naut-ot ken nagbibinegen ti abaga ken siketko. Naslep ti badok iti ling-et. Ala nasayaat ta siak met ti awitem, naisaok pay ketdin iti karton. Awitennak kabayatan iti panagin-inanak, naiyaarasaasko. Nagdumogak a nangmingming iti karton. Ania ngata ti adda iti 12
unegna, pinanunotko. Awan ti ammok a kasta la unay ti dagsenna. Bareng adda nasayaat a malak- amko wenno mabingaykonto inton malukatan, nakunak iti nakemko. Simbaan Katolika ti nabatogak idi nagsardengak. Napintas ti buya daytoy. Natukadtukad ti naatiddog nga agdan nga umuli a danonen dagiti mapan makimisa ken agkumpisar. Kuna dagiti lallakay a ti nagsaadan ti simbaan ket isu ti dati nga ayan ti dap-ay wenno makunkuna a balay ti ili ti Baksayan. Adda kano dakkel a kayo a paglilinongan dagiti panglakayen no adda maangay a pasken wenno adda masapit, a ti kayatna a sawen ket no adda dagiti naglabsing iti paglintegan ti tribu ti kaitnegan ket mapagpapatangan no madusa ken kasano ti pannakadusana. Ti naganna kano daydi kayo ket "Bayoyo," nga isu ti nangalaanda iti nagan ti ili nga Banayoyo, ket ti dati a Baksayan, isu ti impanaganda iti sentro a barangay, a masansan nga awagandan tatta iti Poblacion. Idi kano natay ti kayo ket naggingined iti napigsa ken nabayag kano nga awan naapit dagiti mannalon iti nabayag a tiempo. "Saan nga us-usto dayta," nakuna idi ni uliteg Baltazar. "No adda Bayoyo a kayo, apay awan laengen ti nagtubo metten a kasta a kayo? Apay saan laengen a nagsabong uray naminsan? Ken aggingined kalpasanna ket awan maapit? Ania dayta, Golgota?" Nagpaggaak. Ngem ti kinaagpaysona, idi addaak iti kolehio, adda nasarakanmi a mula a Bayoyo, ngem saan a dakkel a kayo daytoy, no ketdi, bassit a mula, kasla masetas laeng ti kadakkelna. Ngem ti dakesna, awan met a masarakan uray sadinno iti Banayoyo daytoy a mula. Ipakaaammok koma ken ni uliteg ngem pinalabesko lattan, mainayonto manen kadagiti argumentona, a nayon ti pagpangasna. Iti daya a paset ti simbaan masarakan ti Gabaldon, maysa a dakkel a pasdek ti sentral nga elementaria a pagueskuelaan ti ili. Nagbalin kano a baraks dagiti Hapon idi tiempo iti gubat. Adu 13
kano ti gerilia nga inyunegda idi a saan a rimmuaren ket umanay dayta nga istoria a pamutbutengda kadakami nga ubbing. Adda kano dagiti karkararrua a saan makatalna nga agpasiar iti rabii iti uneg ti inaladan ti eskuelaan. Isu dagitoy dagidi gerilia nga agpadlaw ta kayatdan kano ti makaawid. Simgar ti dutdotko a nangtalliaw iti eskuela idi makabatogak, ket kasla limmag-an ti awitko a karton idi nadlawako a kasla adda mangmingmingming kaniak iti tawa ti Gabaldon iti ayan ti opisina ni apo prinsipal. Idi makaadayoak, pinanunotko lattan a naisiglot a kurtina ti nakitak tapno agtalna ti riknak. Idi nalabsakon a saanko napupuotan ti sentro ti Baksayan gapu iti butengko, napanunotko a mabalinkon ti magna iti pathway a mapan iti barangaymi. Naaramid daytoy a mangpaababa iti dalan, ta imbes a manglikawak a magna iti maysa manen a kilometro, adda dalan a bumallasiw iti karayan iti baet ti Bacsayan ken ti barangaymi. Adda met naaramid nga hanging bridge a pagnaan. Addaak iti tengnga ti hanging bridge idi mangngegko ti napaut a taguob ti tangguyob ni lakay Meno. Pinuyotanna manen ti murdong ti naangot a sara ti nuang nga ibitbitinna. Dua ti kayatna a sawen daytoy. Ti umuna ket masapul nga adda kabaranggay a mapan mangragup iti nadadael a penned wenno dalan ti danum a mapan kadagiti mula a pagay ken ti maikadua, alas singko ti orasen iti bigat, ket dandanin sumingising ti init. Saanen a lawag ti kabus a bulan ti silawko, isu gayam ti mangrugin a silaw ni apo init. Indardaraskon ti nagna. Nasabetko ti maysa a kasinsinko a mapan makiragup idi addaakon iti batog ti dap-ay. Nagpaguni ket dinamagko no apay a saan maki-ib-ibbal. "Mapanak inton panagkakaanen insin," kunana. "Masapul a mapanak tumulong ta nakaro ti siwang ti pay-as ket adu ti maapektaran a kinelleng pakairamanan ti talontayo." "Saan kano a mabalin makilamut ti saan maki-ib-ibbal," binutbutengko. Nagkatawa. 14
"Amman insin, ti sukalna ket mapanak dumigos ken bumagkat iti maysa a bato manipud iti tunuton a nagalaanda ti ikan," impukkawna idi makaadayon. Dayta ti maysa a damdamagen idi ni uliteg Baltazar. Apay kano a bato ti isanglad ti naladaw, saan nga ikan. Saan kano met a masida ti bato, ken saan a timmulong a nakipagkammel. Ti sungbat ni lakay Kiang-o ket gapu kano ta nalpasen ti sapu idi sumangpet, ket saan a nainayon ti ikan a naladaw a maisanglad a nabendisionan ni Kabunian. Bato kano lattan, tapno ipakita ti naladaw a nagrigat sakbay a mangan. Nagmayat ti ababa a komento ni uliteg, "Adu la amin!" Nagdiretsoak iti balay da uliteg Baltazar tapno maidanonko ti paw-it a nakakarton. No mabalinko la koma nga itupak iti sango ti ruanganda gapu iti bannogko ngem saan, ta paw-it garud ti nalaing nga ulitegko. Saannakon a naguni, ta ammok nga awan ti matatao iti balayda ta napanda ngarud naki-ib-ibbal. Natalliawko ti nakaparada a topdown a sarao ni uliteg, saan met nadaan ta saan unay maus-usaren manipud napan naglayasan. Adu ti ipalagip daytoy a lugan a kapadasanmi nga agkakasinsin, ta dakami ti nakanumar a mangluglugan. Nadlawko ti ippes a pilidna iti akinsango. Dida la ketdi metten tinungkalan iti bato tapno saan a maperdi ti pilidna. Nagngina met ngarud ti pilid tattan. Numona ta saan a kayat ni uliteg ti segunda mano a pilid wenno recap, masapul a baro latta. Isu kano ti ayan ti biag ti lugan, pilid, pakairamanan ti preno. Itawagkonto kaniana no madamdama, bareng nakariington. Narigat no maistorbok ti turogna ket mabalin a kaduana ti nobiana iti tagtaginepna, nakunak iti nakemko. Napanak iti bangkag ket nakadanonak a saampay simmingising ti init. Nabasa ti gayadan ti pantalonko a naisagid kadagiti ruot. Pia a nakunak iti bagik, ta saanko kayat ti tumapog a napuyatan tapno agisanglad laeng iti bato. Maayatanak a nangpaliiw ken nangbuya kadagiti seremonia ti kaitnegan, aglalo ta in-inut metten a mapukpukaw. Aglalo kadatao a nga "inggudua" a kunada, ti nanangko ket itneg nga inasawa ni tatangko nga ilokano. Iyang-angawda a maysaak 15
kano nga It-luko. Bareng kano no ti pusok ken timekko nga Itneg, kalaksidan ti panunotko ken pagsasaok nga iluko ti mapagbalin kaniak a nasayaat a tao ken mangipakita a ti nagtipon a kultura ket maaddaan iti nasayaat a bunga. "Iyaman tako as lay-ed'mo Kabunian!" Naipukkaw ni lakay Kiang-o a timmangad iti tangatang iti ayan ti sumingsingising nga init kalpasan a nasiradna ti apro nga ig-iggemanna. Ti kayatna a sawen ket agyamankami ta nagasat to ti maladaga ken ti agbalin a pamiliana inton dumakkel. Naragsak ti pammigatmi nga adda iti bangkag. Adu ti nalagipmi a paspasamak ti pamiliami ket nagyamyamankami iti Apo a Namarsua. Nalagipko ti ippes a pilid. Kinitak ti orasan iti punguapunguak ket mabalinen ti tumawag ken uliteg nakunak iti panunotko. Palalo metten no saan pay laeng nakariing iti oras ti alas siete iti bigat. Ilaylayatkon a kauten ti selpon iti bulsak idi mariknak a marigatanak nga umanges. Timmakderak a mapan agpaarayat iti kasinsinko ngem bigla latta metten a naglikos ken nagsipnget ti panagkitak. NAKARIINGAK iti uneg ti ospital. Adda agsasangit ken adda agririri. Nangngegko ti timek ni uliteg Baltazar a makidisdiskutir. "Addaka met uliteg, kaanoka pay a nagawid?" kinunak. Mariknak ti kapsutko ken nadlawko a nakapsut ti panagsaok. Nagtalnada amin idi nakariingakon. Dinamagko no ania ti napasamak. Tallo nga aldaw kano nga awan puotko. Ti imbaga ti doktor ket napadasko kano ti makunkuna a stroke ket nagasatak kano ta bassit laeng ti sugat ti urat iti utekko. Maala kano iti agas ket saan kano a masapul ti operasion. Ammok nga adda iti pulimi iti kastoy a sakit, ta isu ti nakatayan daydi lelongko. 16
Ti adatna, pabasolenda metten ni uliteg Baltazar. No saan koma kano a nagpaw-it iti nakadagdagsen a karton nga inaw-awitko manipud junction aginggana iti balayda, saanak koma a nai-stroke. Mabalin koma kano met ngamin nga impaw-itna a kuarta tapno gimmatangda lattan diay Candon. Ti rason ni uliteg ket saanna a ginatang ta ni amongna ti nagbirok ken nagbayad. Idi impadamag kano ni kasinsin a naippes ti pilid ti topdown a sarao-na, imbagana kano a bumulod pay laeng ti usarenda a mangistimar ngem saan kano a makabael dagiti binulodda ta nadagsen kano ti makina ti luganna. Masapul kano ti dakdakkel isu nga intawagda kaniana. Napan kano nakipatang ni uliteg Baltazar iti amongna tapno bumulod iti paggatangna ta bayadanna inton agsueldo. Gapu met ti ay-ayat ti amongna kaniana ta nakamenos iti masueldoan iti pabrika, ta isu ti nagtrabaho nga awan nayon iti sueldona, inayabanna ni uliteg Baltazar a napan nagsapul iti pakagatangan ti masapul ti lugan, ket idi nakabirokda, ni amongna ti nagbayad. Ti nakakaskasdaaw a parte ti pasamak ket idi masapulda nga itaraydak iti ospital, awan masarakan a lugan ta simrekda met aminen a kaarruba nga adda luganna a napan nagtrabaho. Ti nabati laengen a mabalin nga usaren ket ti topdown a sarao ni uliteg. Nagasatak ta ti kasinsinko a nasabetko a nasapa a napan nakiragup ket nakasangpet iti bangkag idi bagkatendak nga itaray iti ospital. Isu ti nakaibilinan ti paw-it, ta isu ti mangistimar iti lugan. Ammona nga adda ramit a mausar a mangisukat iti reserba a pilid tapno agtaray manen ti topdown a sarao. Ti ramit a masapul ket dakkel ken heavy duty tapno nalaka a maingato ti nadagsen a lugan tapno masukatan ti pilid daytoy a naippes. Awan sabali no di laeng ti jack nga adda iti uneg ti karton, a sungbat ti burburtia nga inyablatna kaniak. - Gibusna 17


Courier Classified Ads 50 Centavos per line Office - 20 Kisad Road Tel. 52-56 COLLEGES & SCHOOLS 1 SCHOOLS Baguio Tech Tel. 41-41 General Luna Road RICE, GARCIA & PLATA Real Estate * Stocks & Bonds * Insurance Bueno Bldg., Baguio Tel. 41-75 P.O. Box 108 | CLUB - LODGE NOTICES | RADIO TECHNICIAN Hin's Radio Service - Tel 61-68 RADIO SALES AND REPAIRS Radionic Service Tel. 42-61 REPAIRERS, ELEC. AMERICAN LEGION - Every 2nd Monday Every Month Sec' . Tel. 32-65 REGULAR XHh meeting Insure Your Refrigeration Units with Vilaga'j Refrigeration Electrical Repairs. Saturday of Every Month, at SKY VIEW 14 Abanao Street STUDIOS Rogei's Studio Tel. 62-23 Tel. 51-38 Ro t a r y c l u b of b a g u io Every _ Saturday noon at Pines Hotel Y'S MEN - Nov. 15th 7:30 p.m. SURVEYORS Perfecto Jularbal Tel. 62-45 Mariano D. Singson Tel. (Office) 21-08 (Res.) 31-97 | SERVICES RENDERED | MASONS - F. & A.M. Lodge No. 67. Stated meetings - 8 P.M. on the first Tuesday of the month. Snider Hall, Camp John Hay I PROFESSIONALS ACCOUNTANTS Lawrence Afidehao Honorio Estepa ARCHITECTS Engr. R. C. Silvestre Tel. 22-68 AIDA CRUZ del ROSARIO , 2nd Floor Bueno Bldg. Tel. 41-46 - Baguio Tel. 52-56 Tel. 62-13 BAKERS ~<Sjty Bakery Sufeshine Bakery BARBER SHOP Tel. 52-52 Tel. 21-20 TAILORS COLLEGIAN TAILORING 13-A Session Rd., Baguio WATCH REPAIRER "ABC" (Manuel) 46 Trinidad Rd Bueno Bldg Pepe Mendoza I 1 HELP WANTED MEN-WOMEN TO SELL INSURANCE - See or call A. C. Plata, Baguio, Bueno Building - Tels. 41-75 & 51-53 | CARS FOR HIRE Highland Garage PAL Baguio Motor FOR HIRE Tel. 51-88 51-50 22-55 RIALTO BARBER SHOP 13-A Session Rd., Baguio BONDS - ALL KINDS A. C. Plata - Tel;.: 41-75 & 51-53 COLD STORES_____ Acme Supply Store Tel. 51-17 Sunshine Grocery DENTISTS Tel. 42-02 FOR SALE BRAND NEW TIRES 42 Trinidad Road, Baguio Boy's 26" GOODYEAR BICYCLE 16 Legarda Rd., Tel. 61-21 | Hudson Six 1947 w/New Tires Studebaker Pick Up (Hvy. Duty) 42 Trinidad Road, Baguio Dr. T. G. Pomar 67 Trinidad Rd., Baguio CURIOS Contemprate's Tel. 61-14 Dr. Tomas L. Icaza, Yandoc Aprts., "HOME OF WOODCRAFT" Post-graduate U. of Michigan- FRESH EGGS Dr. Pedro Velasco DRESS SHOPS Tel. 42-37 Mrs. Juanita Cruz, Booth 217, City Market - Baguio Kosalina's Dress Shop, 2nd fir. Lopez Building, Tel. 51-48 Velasco's Dress Shop - Abanao St. - Baguio - Tel. 42-37 DRUG STORES Baguio Drug Pines Drug Store DRY CLEANING HOLLOW BLOCKS &. TILES Baguio Tech LUMBER Tel. 41-41 PUBLICO'S LUMBER Selling Pine & Lowland Lumber Trinidad Rd Tel. 32-14 Tel. 22-05 Tel. 52-93 POULTRY SUPPLIES Doris Poultry Tel. 62-53 City Dry Cleaning & Laundry 42nd St., D. D. Depante, Prop. ENGINEERS CONTRACTORS Engr. I. M. SANTOS 52th st. Baguio Tel. 51-52 Engr. A. N. Gosioco Tel. 41-js SCHOOL SUPPLIES CID'S EDUCATIONAL SUPPLY Books - Magazine, Etc. Lopez Bldg. - Tel. 31-40 VEGETABLES Engr. JOSE DEL ROSARIO Tel. 41-46 - Baguio Fresh.. . any 'variety Booth 450 Mkt - Mis. D. Nabus GROCERIES Tel. 52-52 LOOKING City Bakery HOTELS ment? Need a secre- tary? Want to sell your car - or buy a car? Advertise in our Classified columns! Call us. Come in. Let us help fill your needs today. MIDLAND CLASSIFIED ADS Phone 52-56 Burnham Hotel Vallejo Hotel Tel. 22-35 Tel. 51-58 1 RON GRILLS Dipasupil Iron Works, Medina Bldg., Session Rd., Tel. 61-07 Ml MEOGRAPHING For quick efficient service - V. A. Paraan, Tel. 42-94 REAL ESTATE BROKERS Juan F. Zarate Tel. 21-42 BAGUIO MIDLAND COURIER, SUN., DEC. 6, 1953 5 ILOCANDIA Damdamag A Nadumaduma Iti Napasamac Ti Amianan A Luzon LA UNION Tiniliw dagiti policia idiay San Fernando dagiti sangapulo a bab- bai a naipagarup nga agbibiag iti nacababain a pagsapulan. Dagiti sangapulo a natiliw isuda: Lucia Apolinar, Remedios Mendoza, Pa- cita Vergara, Petronila Galano, Carolina Bautista, Rosalina Ja- vier, Mila Miranda, Magdalena Agustin, Lelia Miranda, ken Lo- reta Flores. Impanguloan ni Chief Galieano Leonen iti panagtiliw ca- dagiti babbai maipanggep iti gan- dat ni Mayor Lorenzo Daqpnay a "niadalusan iti ili cadagiti amin salisal ti ay-ayam iti provincia nga Isabela idiay Paguirigan "stadium" nga pakiay-ayaman iti aganay 600 nga escuela. Dagiti agsasalisal nga purok isu dagiti "Unit I", Cabagan, Tumanuini "district" ken Cabagan "high school"; "Unit II", Ilagan, Nagui- lian, Roxas ken Isabela "high- trade" school; "Unit III", Caua- yan, San Mateo, Angadanan ken dagiti dua a "high schools"; ken "Unit IV", Echague, Jones San- tiago, Echague Rural ken Jones "high schools". Idiay barrio San Joaquin, Agoo maysa iti nasugatan iti nasaem idi binagcong iti maysa a tao pang- gep iti susicda gaput' babbai. Ni M/Sgt. Eustaquio Galera, 36, ta- ga Agoo ken cameng iti cuartel iti IMA, iti nasugatan iti dua, ket adda idiay hospital. Ti naicuna a bimmagcong isu ni Emiliano Madriana, 38, taga Agoo. Mai- darum iti gandat a panangpapa- tay ni Madriana, isu a nangiyawat met laeng iti bagina iti turay. ILOCOS SUR Idiay Vigan, natiliw dagiti dua a babbai nga naicuna nga agtac- tacaw iti lupot idiay tiendaan idi naminsan a rabii. Dagiti natiliw isuda Cecilia Morales ken Alicia de Guzman, taga Manila. Na- baludda gapu iti caawan iti fian- zada nga Pl,800 iti maysa. Nati- liw dagitoy dua a babbai calpasan iti panangisuro iti ubing ken ni Policia Severino de la Cruz isu nacakita nga binasta a lupot iti inyadayuda idiay tiendaan. Bumassit iti apit a pagay ti provincia a La Union maigapu cadagiti rimsua nga ayup nga ag- dadael iti pagay ken iti bagyo a nabiit a limmabas a managan "Cora." Naiyammo nga agarup a 20% ingganat' 40% iti nadadael nga apit ita a tawen, sigun iti oficina iti agricultor provincial. CAGAYAN Tallo cadagiti siam a balud a nakalibas idiay pagbaludan idiay Tuguegarao itay nabiit naisubli met laeng calpasan iti pannaca- kemmegda. Dagiti tallo isuda Lo- reto Mercado isu a pimmatay ken ni Aureliano Carag ti Solano, ken ni Juan de Guzman ken Benjamin Castillo isu a dandani mausig ma- igapu iti darum a gandatda iti pumatay. ISABELA Nangrugi idi Deciembre 3 iti Rimsua Ti 'Guerrillas' Idiay L. U. SAN FERNANDO, La Union, Dec. 3 - Naiwaragawag ditoy iti pannacasucal iti saan a rumbeng a panagsingir iti cuarta cadagiti tattao idiay Aringay, La Union tapno sumbrecda iti purok iti "guerrilla unit" a managan "Hep- tagon Guerrilla Veterans Legion, Inc." ken iti umadani a pannaca- bigbigda ken pannacabayad iti "backpay." Inyammo iti aganay 150 a tat- tao a taga Aringay nga daytoy a purok dagiti "guerrilleno" iti agdawdawat iti bayad a gatad ti pirac a P2.20 iti maysa tapno ma- ilistada ken agbayadda met iti P8.50 nga agpaay cadagiti pape- les, "formas" ken daddumapay a pagbayadda tapno maitrabajo iti umadani a pannacabayad iti "backpay" dagiti pasurotda. Naidarun^ daytoy nga aramid idiay Aringay ken ni Col. Eugenio Magallanes, "provincial command- er" iti PC ditoy- itay nabiit. Tallo nga pangulo iti "Hepta- gon Guerrillas" iti madama a ma- us-usisa panggep itoy nga ara- mid. Iti pangulo dagiti "guerrille- ros-" isu ni "Col." Bonifacio Gar- cia a nanaganan "Legion Chair- man." Incuna ni "Lt. Col." Rimas, maysa cadagiti maus-usisa, nga iti "Legion" adda pasurotda ditoy bangirna nga Amianan iti Luzon nga aganay a 10,000 a camcameng toy purok iti guerrillas nga nang- rugi laeng iti 1947. Naipasdec Iti Capia - Nixon RANGOON - (USIS) - Ki- nuna ni Vice Presidente Nixon ti E.U. itay nabiit nga amin dagiti tattao a naam-ammoda iti panag- dalliasatda iti Asia "sipapasnec nga inanamaenda ti pannacaipas- dec ti cappia a pamarang-ayda ca- dagiti nacaicasigudanda a kina-- bacnang, a mangpasayaat iti ca- sasaadda nga agbiag ken mangi- pamuspusan cadagiti paricut iti las-ud ti pagilianda." Impalawag ni Mr. Nixon day- toy apaman a simmangpet iti Rangoon a naggapu iti Manila. Kinunana: "Bayat ti panagdalliasatmi sim- marungcarcami met cadagiti amin a siwayawaya a pagilian iti Asia iti daya ti Burma ket, babaen iti pannakisaritami cadagiti tattao cadagitoy a pagilian, naammuac, a nupay no adda met dagiti bucod- da a naisangsangayan a paricut, masecnanda met unay iti maymay- sa a tarigagay. Impatalged pay ti Vice Presi- dente cadagiti kimmablaaw ken- cuana a "daydayawen unay" ti Estados ti Burma. "Dayawenmi unay ti turedyo, ti umisu unay a wayatyo nga ina- ramat ti pagilianyo iti irarang- ayna agpapan pay nagagaraan- cayo iti gubat ken ti revolucion," kinunana. Tulongan Ti CARE Dagiti Ubbing WASHINGTON - (USIS) - Impacammo ti comite dagiti babbai iti America ti pannacaiwayat ti campana a mangur-or iti gatad iti Estados Unidos a maigatang iti paquete ti CARE nga agpaay iti maysa a riwriw nga ubbing iti Maipatulodto dagiti paquete da- giti taraon, ules, dagiti aruaten ken ramramit a mangpacsiat iti sarut iti Korea ket maibunongto dagitoy cadagiti hospital, pasdec a pacataracnan dagiti ul-ulila ken ginasgasut nga awan taengda a familia. Maysa nga agparpartuat iti taraon ti nangicari a mangipaayto iti 12 a paquete ti taraon dagiti maladaga iti tungal paquete ti CARE nga jpaay ti maysa nga umili. Mapacsiat Ti Kinaayay-ay CLEVELAND - (USIS) - Iti panangawatna iti panagpaayna manen a cas pangulo iti Congre- so dagiti Gimong nga Industrial (CIO), kinuna ni Walter P. Reu- ther, a nasken a pacsiaten ti si- wayawaya a lubong ti kina-ay-ay- ay, ti di pannacaammo nga agsu- rat wenno agbasa ken ti kinakillo iti amin a disso. Kinuna ni Reuther nga agya- manto ti CIO iti itutulong iti amin a bunggoy ti America. ' Saantayo met nga aggaraw a cas bassit unay a bunggoy ti econo- mia," kinunana, "agsipud ta sa- antayo met a maipamuspusan da- giti bucodtayo a paricut malacsid no padasentayo met nga ipamus- pusan dagiti paricut dagiti amin a tattao." Sangsangcamaysa a napili ma- nen ni Reuther a mangipangulo Palpal-latoc Idi laeng naminsan nga aldaw napan idiay banbantay iti Ambuk- lao ni capilipili-a-Pre8ident Ra- mon Magsaysay tapno makitana iti aramid idiay tumac-tacder nga dackel a gandat iti ili idiay a dis- so. Day toy nga ipapanna idiay Am- buklao iti mangipakita nga dinan- to bay-bayan dagiti gandat iti ili nga nairugui. Cas incuna iti Igo- rota a taga Bontoc idi casangua- nan elecion isu nga nai-sungbat iti maysa a baket nga aglaclaco iti bagas ditoy tiendaan iti Baguio a nagcuna nga no saan nga agla- yon ni Apo Quirino saan a maitu- loy iti Ambuklao, iti uneg iti may- sa a "jeep" "rebbengna nga itu- loy iti siasino man a mapili nga ag-Presidente iti gandat iti ili a nairugui ta isu dayta iti rebbeng- na ken casapulan nga aramidna," ditayto agbuteng nga dagiti gacat iti ili mabay-bay-anda. Ni Apo Magsaysay iti nagma- nejo iti "trac" nga naglugananna a simmungad idiay Ambuklao isu a nangsitaran dagiti guardia ken- cuana, "a casapulan iti pakitaan iti kinataona." Idi nabigbig ti "guardia" ni Magsaysay nacaunget nga sira- ragsac iti kinakurapayna. ' Nangrugi Iti Miting TiFAO Idiay Roma ROMA - (USIS) - Nanglu- cat ti sesion ti Gimong ti Tara- on ken Agricultura ti Naciones Unidas nga agbayag iti tallo a la- was tapno maiwayat ti baro a ga- raw a mangpacsiat iti bisin. Impalawag ni Director General Norris Dodd ti FAO iti sesion a manglucat iti puroc a "napaadda metten ti sangalubongan ti pana- ganipna iti taraon iti wagas nga umasping iti sacbay ti gubat," ngem innayonna nga impalawag "a daytoy a wagas ababa pay la unay nga agpaay iti nasalun-at a Casasaad dagiti tattao iti adu a pagilian ket asideg met unay iti panagbisin iti sumagmamano a pagilian." Daytoy saan nga umisu a pan- naeaiwaras ti panagapit iti taraon ti sangalubongan ti maysanto ca- dagiti cangrunaan a paricut a masalaysay iti miting iti agdama. Madama met a dupduptalan da- giti experto ti panagmula iti Eu- ropa ken Estados Unidos dagiti pamay-an a pangaramatan cada- guiti pagilian nga agsuroc ti apit- da a tumulong a mangipamuspu- san iti panagbisin dagiti tattao iti sangalubongan. Iti panagbitlana, dinawat ni Dodd cadagiti 500 a delegado ti pananganamongda iti cadawyan a presupuesto a saan a nasursuroc a $6,000,000 nga agpaay iti umay a tawen, cas maidilig iti presupes- to nga agdagup iti $5,250,000 iti agdama. itoy gimong dagiti makitegteggad a buclen daigti innem a riwriw a camcameng. Da Vice Presidente John V. Riffe ken Secretario-Te- sorero James B. Carey nailayon- da met iti takemda. Nabayag metten a nagpapaay cadagiti aramid dagiti gimong da- giti makitegtegged iti sapasap a sangalubongan ni Reuther nga ag- tawen iti 46 ket manipud idi 1946 isu ti pangulo ti Union dagiti Ag- caycaysa a Makitegtegged cadagi- ti Fabrica ti Automovil. Isu ti pangulo ti delegacion ti CIO iti miting idi 1949 a nangipasdec ti Confederacion Internacional dagi- ti Siwayawaya nga Union ket ipanguluanna ti bunggoy ti CIO iti miting ti ICFTU idiay Stock- holm itay calalbes.


Salaknibam ti Bagim kadagiti Peligro ti Nakawara a Banbanang PARA KADAGITI AGNANAED ITI MAUI A NAAPEKTARAN KADAGITI URAM TI KABAKIRAN Napeggad ti lugar a napuoran. Ibalakad ti Departamento ti Salun-at (DOH) ti Hawai'i ti panangliklik iti lugar a napuoran agingga a maikkat ti napeggad a materiales ken dapo ti estruktura iti daytoy. Sumrekka iti bukodmo a peggad. Maidawat nga aramidenyo dagiti kasapulan a panagannad tapno masalakniban ti bagiyo ken dagiti ipatpategyo. No saan a nasayaat ti riknam wenno addaanka kadagiti baro a sintomas iti salun-at, maidawat nga agpakitaka iti doktor. Addaan iti nangatngato a risgo kadagiti peggad ti rugit dagiti ubbing ken masikog a tattao ken masapul a saan a makitinnulong kadagiti panagdalus. Panangdalos iti dapo Liklikan ti panagbuggo iti dapo kadagiti pagurnongan ti danum ti bagyo. Saan nga agusar kadagiti vacuum wenno leaf blower a mangiduron iti ad-adu a dapo iti angin. Salaknibam ti bagim Rumbeng nga agusar dagiti nataengan iti pangsalaknib a face mask, goggles ken guantes, dagiti long-sleeve, pantalon, medias ken sapatos tapno maliklikan ti pannakaidekket ti kudil iti dapo. Saannaka a masalakniban dagiti lupot a maskara. Ngem ketdi, isingasing ti DOH ti panagusar iti tight fitting respirator a maskara - agsapul kadagiti balikas a NIOSH wenno N95 a naimaldit iti maskara. Tandaanan, awan ti epektibo a maskara malaksid no nasayaat ti pannakaikabilna. Nakawara a banbanag Dagiti naburak a sarming, naukisan nga alambre ti kuriente ("live" man wenno saan), lansa, kayo, metal, dagiti plastik, ken dadduma pay a solido a banag a gagangay a masarakan kadagiti lugar a nadadael gapu iti uram ket mabalin a pakaigapuan ti pannakasiit, pannakasugat, pannakadangran iti koriente, ken pannakauram gapu kadagiti umas-asok a materiales. Maidawat nga agannad. Irekomendarmi a sukatan dagiti bado sakbay a makilangen kadagiti sensitibo a grupo a kas kadagiti ubbing, masikog a tattao, tattao nga addaan angkit wenno COPD, ken natataengan. Dagiti tangke ti propane Mentenaren ti natalged a distansia manipud iti aniaman a tangke ti propane a mabalin a naapektaran iti pudot wenno apoy. Dapo Mabalin a mangpataud ti dapo iti panakairita ti kudil, agong, ken karabukob, ken mabalin a pakaigapuan ti panagsarua. Mabalin nga addaan iti dapo ken tapok (nangruna manipud kadagiti nauram a pasdek) kadagiti makasabidong ken makagapu iti kanser a kemikal a pakairamanan ti asbestos, lead, ken arsenic. Dagiti nabatbati nga estruktura Mabalin a marpuog dagitisaan a natalged a pasdek ken estruktura ken pakaigapuan ti pannakadangran. Maidawat nga agdamag kadagiti autoridad sakbay a sumrek iti aniaman a nabati nga estruktura. Dagiti abut ti dapo Dagiti abut ti dapo ket abut a napno iti napudot a dapo, a pinartuat dagiti napuoran a kayo ken pungdol. Ti matnag kadagiti abut ti dapo wenno panagdisso kadagitoy babaen kadagiti ima wenno sakam ket mabalin a pakaigapuan iti nakaro a pannakauram. Naidulin a materiales Mabalin nga immakar dagiti container kadagiti di natalged a posision ken agpeggad a matnag ken pakaigapuan ti pannakadangran. Maidawat nga asetgan a siaannad. Dagiti nasalbar a banag Aniaman a masarakan a mabalin a masalbar ket rumbeng a bugguan a naimbag iti nadalus a danum ken sabon. DAGITI SALUDSOD? Sentro ti Kontrol iti Sabidong ti Hawai'i (Hawaiʻi Poison Control Center): 1-800-222-1222 MAIDAWAT A SURUTEN AMIN NGA ANNURUTEN MANIPUD KADAGITI LOKAL NGA AUTORIDAD Protect Yourself from Debris Hazards 9/29/2023 Ilocano
Pakdaar Maipapan iti Peggad Para Kadagiti Pasdek iti Lugar a Nauram PARA KADAGITI AGNANAED ITI MAUI A NAAPEKTARAN KADAGITI URAM TI KABAKIRAN Napeggad ti lugar a napuoran. Ibalakad ti Departamento ti Salun-at (DOH) ti Hawai'i ti panangliklik iti lugar a napuoran agingga a maikkat ti napeggad a materiales ken dapo ti estruktura iti daytoy. Sumrekka iti bukodmo a peggad. Maidawat nga aramidenyo dagiti kasapulan a panagannad tapno masalakniban ti bagiyo ken dagiti ipatpategyo. No saan a nasayaat ti riknam wenno addaanka kadagiti baro a sintomas iti salun-at, maidawat nga agpakitaka iti doktor. Mabalin a mapadasam dagiti napeggad a kasasaad wenno ma-expose ka kadagiti makasabidong a material. Agusar iti protective gear ken kissayam ti oras ti pannaka-expose mo. Salaknibam ti Bagim Rumbeng nga agusar dagiti nataengan iti pangsalaknib a face mask, goggles ken guantes, dagiti long-sleeve, pantalon, medias ken sapatos tapno maliklikan ti pannakaidekket ti kudil iti dapo. Saannaka a masalakniban dagiti lupot a maskara. Ngem ketdi, isingasing ti DOH ti panagusar iti tight fitting respirator a maskara - agsapul kadagiti balikas a NIOSH wenno N95 a naimaldit iti maskara. Tandaanan, awan ti epektibo a maskara malaksid no nasayaat ti pannakaikabilna. Kissayan ti Pannaka-expose iti Dapo ken Napeggad a Materiales Dagiti nakawara a banbanag ken dapo ket karamanna ti lead, asbestos, arsenic wenno dadduma pay a napeggad a materiales. Ti tapok, rugit, ken iro ket mabalin a mayangin ken masakrab. Mabalin met nga adda iti dapo ti dadduma pay a nadagsen a metal ken kemikal kalpasan ti uram iti kabakiran ken mabalin a mangpataud iti peggad. Kissayam ti pannaka-expose mo kadagiti peggad babaen iti panangaramid kadagiti tignay a mangsalaknib iti bagim. Irekomendarmi a sukatan dagiti bado sakbay a makilangen kadagiti sensitibo a grupo a kas kadagiti ubbing, masikog a tattao, tattao nga addaan angkit wenno COPD, ken natataengan. Saan kuma a ma-expose dagiti ubbing ken masikog iti dapo ken nakawara a banbanag iti uram ti kabakiran. Saan Nga Ikkaten ti Dapo wenno Nakawara a Banbanag Saan nga ibelleng ti dapo wenno nakawara a banbanag kadagiti pagibellengan, kadagiti basuraan, wenno kadagiti estasion a pagiyakar. Ti panangikkat dagiti napeggad a material ket ikoordinar dagiti autoridad. Agannad Kadagiti Kaykayo, Linya ti Kuriente, wenno Dadduma Pay a Pagpeggadan Mabalin a maibilang dagiti kayo kas peggad gapu iti uram. Uray no saan pay a naisubli ti koriente iti sangakarrubaanyo, masapul a liklikan dagiti natinnag a linya ti koriente. Mabalin a marpuog dagitisaan a natalged a pasdek ken estruktura ken pakaigapuan ti pannakadangran. No madlawmo a saan a natalged ti maysa a lugar, panawam ken ireportmo ti peggad kadagiti emerhensia. DAGITI SALUDSOD? Sentro ti Kontrol iti Sabidong ti Hawai'i: 1-800-222-1222 MAIDAWAT A SURUTEN AMIN NGA ANNURUTEN MANIPUD KADAGITI LOKAL NGA AUTORIDAD Protect Yourself from Debris Hazards 9/29/2023 Ilocano


!"#2 SEPTIEMBRE 2013 Ti Kinapudno Maipapan iti Halloween
!"#2 ITI DAY TOY A RUAR B U K K A I T I O T E H U S Ti Kinapudno Maipapan iti Halloween PANID 6-9 3 DAMDAMAG ITI LUBONG 4 NO ANIA TI KUNA TI BIBLIA Panagdenna Sakbay ti Kasar 10 TULONG PARA ITI PAMILIA No Kasano ti Mangpakawan 12 INTERBIU No Apay a Mamati iti Dios ti Maysa a Kidney Specialist 14 PANANGTALDIAP ITI NAPALABAS Zheng He 16 NADISENIO KADI? Ti Napuskol a Dutdot ti Emperor Penguin / Vol. 94, No. 9 / Monthly Mayim-imprenta iti Kada Ruar: 43,524,000 iti 99 a Lengguahe ILOKO Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2013 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. s BASAEN O NL I NE /ilo T I N - E D Y E R r Ammuem dagiti naibatay-Biblia a sungbat iti adu a saludsod dagiti agtutubo. Karaman kadagita ti: ˙ "Ania ti Aramidek no Adda Mangbastos Kaniak?" ˙ "Ania ti Rumbeng a Maammuak Maipapan iti Panagteks?" ˙ "Ania ti Aramidek no Adda Problemak iti Salun-at?" Buyaem met ti animated video a "Beat a Bully Without Using Your Fists" iti Kitaem no kasano a makatulong ti Biblia kadagiti tin-edyer a mangsango a sibaballigi kadagiti problemada. (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA TIN-EDYER) U B B I N G r Basaenyo dagiti nailadawan nga estoria ti Biblia. Usarenyo dagiti panid nga addaan iti aktibidad a tumulong kadagiti annakyo a mangpaadu iti pannakaammoda kadagiti karakter iti Biblia ken linaonna a moral a prinsipio. (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA UBBING) Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno libre a mayadalan iti Biblia? Kitaem ti wenno ipatulodmo ti kiddawmo iti maysa kadagiti adres iti baba. JEHOVAH'S WITNESSES: PHILIPPINES: PO Box 2044, 1060 Manila. UNITED STATES: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para iti kompleto a listaan dagiti adres iti intero a lubong, kitaem ti
: f e e R r e i r r a B t a e r G n e s n a H n y r h t a K / A S A N : c i t c r A e t n a p e e i t i g a d k c o t s o t o f e g a / i d a n R o t r e b o R i k c o t s o t o f e g a / i s s o R o t r e b A o d u G ARCTIC "Ti kapuskol ti yelo iti kalgaw ket 1 ⁄4 laengen no idilig 30 a tawenen ti napalabas," kuna ni Peter Wadhams a propesor ti ocean physics iti University of Cambridge, Britain. Idi 2012, agarup 50 a barko ti naglayag iti Northern Sea Route a mabalinen a pagdaliasatan gapu iti panagbara ti globo. BRITAIN Idi inadal dagiti sientista a Briton dagiti nagmaneho iti simulated driving (kasla ak- tual a panagmaneho baba- en iti kompiuter), naam- muanda a nabumbuntog nga agtignay dagiti agpana- teng ngem kadagidiay naka- inum. DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO Mapaspasaran ti Africa ti aw- awagan ti dadduma kas ti "ka- karuan pay laeng" a panang- papatay iti pinullo ribu nga elepante kada tawen tapno maala ti marfilda. Iti maysa nga insidente, sumagmamano nga elepante ti napaltogan iti tuk- tok ti uloda. Agminar a naka- helikopter ti pimmaltog. D A M D A M A G I T I L U B O N G LUBONG Ti gatas a patauden dagiti ina sumagmama- no nga aldaw kalpasan a nagpasngayda ket natakuatan nga addaan iti nasurok a 700 a kita ti bakteria - ad-adu ngem iti impagarup dagiti eksperto. Ad-adalen pay laeng dagiti eksperto no ania ti maitulong dagitoy a bak- teria iti sistema ti panagrunaw ken iti resis- tensia ti maladaga. AUSTRALIA Iti napalabas a 27 a tawen, natay ti 1 ⁄2 kadagiti sibibiag a korales ti Great Barrier Reef. Kuna dagiti sientista a ti kaaduan a panna- kadadael ket gapu kadagiti napigsa a bagyo, panagkaan dagiti crown- of-thorns starfish [Acanthaster planci], ken ti pa- nagpuraw dagiti ko- rales a maigapu iti ingangato ti tempe- ratura ti taaw. 3
N O A N I A T I K U N A T I B I B L I A P A N A G D E N N A S A K B A Y T I K A S A R PANAGDENNA SAKBAY TI KASAR Dakes kadi ti panagdenna sakbay ti kasar? TI KUNA TI TATTAO Iti dadduma a kultura, maipalubos ti seksual nga aktibidad ti dua nga adulto a di pay nagkasar. Iti dadduma a lugar, awan pagdaksanna ti sumagmamano a kita ti seksual a panaglinnailo dagiti di pay nagkasar nga agtutubo. "Ta daytoy ti pagayatan ti Dios, . . . nga adaywanyo ti pannakiabig." - 1 Tesalonica 4:3. TI KUNA TI BIBLIA Us-usaren ti Biblia ti sao a "pannakiabig" para iti sumagmamano a kita ti seksual nga aktibidad ti dua a di pay nagka- sar. Namnamaen ti Dios a dagiti agdaydayaw kenkuana ket 'adaywan- da ti pannakiabig.' (1 Tesalonica 4:3) Karaman ti pannakiabig kadagiti nadagsen a basol a kas iti pannakikamalala, espiritismo, panagbar- bartek, idolatria, panangpapatay, ken panagtakaw. - 1 Corinto 6:9, 10; Apocalipsis 21:8. APAY A PAKASEKNAM DAYTA? Ti maysa a rason ket ti pakdaar ti Bib- lia a ti "Dios ukomennanto dagiti mannakiabig." (Hebreo 13:4) Napat- pateg pay, no agtulnogtayo kadagiti linteg ti Dios maipapan iti seksual a kinadalus, pampaneknekantayo nga ay-ayatentayo ni Jehova a Dios. (1 Juan 5:3) Iti met biangna, bendisionanna dagidiay mangipangag ka- dagiti bilinna. - Isaias 48:18. r Kitaem ti ad-adu pay a sungbat dagiti saludsod maipapan iti Biblia iti
Immoral kadi ti aniaman a kita ti seksual a panaglinnailo dagiti di pay nagkasar? TI KUNA TI TATTAO Patien ti adu a malaksid iti seksual a panagdenna, awan pagdaksanna ti seksual a panaglinnailo ti dua a di pay nagkasar. TI KUNA TI BIBLIA No dakamaten ti Biblia dagiti immoral a seksual nga aramid, saan la a ti pannakiabig ti karaman no di ket uray ti sek- sual a 'kinarugit' ken "nalulok a kababalin." (2 Corinto 12:21) Nala- wag nga adda nadumaduma a kita ti seksual a panaglinnailo a kagura ti Dios no aramiden dagiti saan a nagkasar, uray no dida aktual a nag- denna. Daytoy ngarud ti pakagupgopan ti mensahe ti Biblia maipapan iti sek- sual a panagdenna: Ti seksual a panaglinnailo ket para laeng iti nag- kasaren a lalaki ken babai. Kondenaren met ti Biblia ti "naagum a pa- naggartem iti sekso." (1 Tesalonica 4:5) Ania ti kayatna a sawen daytoy? Usigem ti maysa a pagarigan nga agpada nga agaplikar iti la- laki wenno babai: Mabalin a determinado ti maysa a babai a di maki- denna iti nobiona. Ngem adda met dagiti seksual a pannakilinnailo nga ar-aramidenna kenkuana. Ipakpakita dayta nga ag-aguman wenno gargartemanda ti maysa a banag a dida kukua. Gapuna, nakabasolda iti "naagum a panaggartem iti sekso." Kondenaren ti Biblia ti kasta a seksual a kinaagum. - Efeso 5:3-5. "Ti pannakiabig ken tunggal kita ti kinarugit wenno kina- agum saan koma nga uray madakamat iti nagteteng- ngaanyo." - Efeso 5:3. APAY A PAKASEKNAM DAYTA? Sigun iti Biblia, dagidiay makidenna sakbay ti kasar ket agpegpeggad a mapukawda ti pannakigayyemda iti Dios. - Colosas 3:5, 6. Kasanom a maliklikan ti seksual nga immoralidad? TI KUNA TI BIBLIA Balakadan ti Biblia dagiti tattao nga 'adaywanda ti pannakiabig.' (1 Corinto 6:18) Kaipapananna a masapul nga ikaguma- an ti maysa nga indibidual a naan-anay nga adaywan ti aniaman a mangsulisog kenkuana nga agaramid iti seksual nga immoralidad. (Proverbio 22:3) Kas pagarigan, tapno makapagtalinaed a nadalus iti moral, nasken a di makisinninged kadagiti di mangikankano kadagiti prinsipio ti Dios maipapan iti seksual a pannakidenna. Namakdaar ti Biblia: "Daydiay makipagna kadagiti masirib a tattao agbalinto a masi- rib, ngem daydiay addaan kadagiti pannakilangen kadagidiay maag nakadakdakesto ti pagtungpalanna." - Proverbio 13:20. "Adaywanyo ti pannakiabig." - 1 Corinto 6:18. Dagiti immoral a kapanunotan nga ipaspastrektayo iti isiptayo ket ma- balin met nga agresulta iti seksual nga immoralidad. (Roma 8:5, 6) No kasta, nainsiriban a liklikantayo dagiti musika, videos, pagbasaan, ken dadduma pay a mangipakpakita iti di maitutop a seksual nga aramid wenno aniaman a mangitantandudo iti seksual a kababalin a kagura ti Dios. - Salmo 101:3. ˛ Agriingkayo! Septiembre 2013 5
B U K K A I T I O T E H U S Ti Kinapudno Maipapan iti Halloween Maselselebraran kadi ti Halloween iti lugaryo? Iti United States ken Canada, nakalatlatak ti Halloween ken tinawen a maselselebraran dayta iti Oktubre 31. Ngem dagiti kostumbre mainaig iti Halloween ket maan-annurot met iti adu a paset ti lubong. Iti dadduma a lugar, adda dagiti maselselebraran a piesta a nupay sabali ti awag kadagita, umarngi iti Halloween ti temada: pannakiuman iti lubong dagiti espiritu babaen kadagiti espiritu dagiti natay, engkantada, mangkukulam, ken uray iti diablo ken kadagiti demonio. - Kitaem ti kahon a "Dagiti Kasla Halloween a Selebrasion iti Intero a Lubong." NALABIT a dimo patien dagiti anghel, de- monio, ken espiritu a madakdakamat ka- dagiti sarsarita. Mabalin a pampanunotem a ti pannakipaset iti Halloween ken iti daddu- ma pay nga umasping a selebrasion ket may- sa a pamay-an tapno makipagragragsak ken maisurom dagiti annakmo no kasanoda a ma- palawa ti imahinasionda. Nupay kasta, adu ti mangibilang a dakes ti epekto dagita a seleb- rasion gapu kadagitoy a rason: 1. "Ti Halloween," sigun iti Encyclopedia of American Folklore, "ket kangrunaanna nga adda pakainaiganna iti posibilidad a maka- uman dagiti puersa dagiti espiritu, nga adu kadagita ti mamangpangta wenno mamutbu- teng." (Kitaem ti kahon a "Dagiti Petsa ken DAGITI KASLA HALLOWEEN A SELEBRASION ITI INTERO A LUBONG Kadawyanna a maibilang ti Hallow- een a piesta dagiti taga-America. Ngem limmataken daytoy a selebra- sion iti adu a paset ti lubong. Adda metten dagiti piesta a kasla Hallowe- en a maselselebraran para iti kaad- da ken aktibidad dagiti espiritu a par- sua. Naipakita ditoy ti dadduma kadagiti kasla Halloween a nalatak a piesta iti intero a lubong. Amianan nga America Piesta Dagiti Natay Abagatan nga America Kawsasqanchis Europa Piesta Dagiti Natay ken dagiti bersion ti Halloween Africa Sala Dagiti Nakaabungot nga Egunguns Asia Bon Festival
NAGTAUDANNA? Ti Nagtaudan Dagiti Dadduma a Kostumbre ken Simbolo iti Halloween BAMPIRA, TAO A LOBO, MANGKUKULAM, ZOMBIES: Nabayagen a mainanaig dagitoy a parsua iti lubong dagiti dakes nga espiritu. KENDI: Pinadpadas dagiti Celts nga ay-aywen dagiti da- kes nga espiritu babaen kadagiti nasam-it. Idi agangay, imparegta ti simbaan kadagiti agselselebrar nga agbalay- balayda no All Hallows' Eve wenno bisperas ti Todos los Santos tapno dumawat iti taraon a kasukat iti panaglua- loda para kadagiti natay. Idi agangay, daytoy a kostumbre ket nagbalinen a Halloween's trick or treat. KOSTIUM: Agisuot idi dagiti Celts kadagiti nakabutbuteng a maskara tapno mapagkamalian ida dagiti dakes nga espiritu a kas espiritu met laeng. Iti kasta, dida ida an- anuen. In-inut nga intipon ti simbaan dagiti pagano a kostum- bre iti Piesta Dagiti Natay ken Todos Los Santos. Idi agangay, nagbalaybalayen dagiti agselselebrar a nakakawes a kas sasanto, anghel, ken diablo. KARABASA: Nausar dagiti naukitan a singkamas a nakargaan iti nakasindi a kandela tapno pagabug kadagiti dakes nga espiritu. Para iti dadduma, ti kandela iti uneg ti singkamas iladla- dawanna ti kararua a napupok iti purgatorio. Idi agangay, dagiti naukitan a karabasa ti kadawya- nen a maus-usar. Agriingkayo! Septiembre 2013 7
" 'Di mapupuotan [dagiti Kristiano] a makipagpiespiestada kadakami. . . . Maay-ayatankami iti dayta.' " - Diario a USA Today a nangkotar iti imbaga ti maysa nga agkunkuna a mangkukulam Pasamak Mainaig iti Halloween.") Adu met a kasla Halloween a selebrasion ti nagtaud ka- dagiti pagano ken nainaig unay iti panagda- yaw iti inapo. Uray ita, dagita nga aldaw ket us-usaren dagiti tattao iti intero a lubong tap- no makiumanda kadagiti espiritu kano dagiti natay. 2. Nupay kadawyan a maibilang ti Halloween a piesta dagiti taga-America, tinawen nga umad-adu dagiti tattao ken pagilian a mang- selselebrar iti dayta. Ngem adu kadakuada ti di makaammo a kadagiti pagano ti nagta- udan dagiti simbolo, dekorasion, ken kostum- bre iti Halloween, a kaaduan kadagita ket ko- nektado kadagiti karkarna a parsua ken puersa ti mahika. - Kitaem ti kahon a "Nagtaudanna?" 3. Rinibu a Wiccans ti mangan-annurot ka- dagiti nagkauna a ritual dagiti Celts. Ti Hallow- een ket awaganda pay laeng iti dati a naganna a Samhain ken ibilangda dayta a kasasagra- duan a rabii iti tawen. " 'Di mapupuotan [dagiti Kristiano] a makipagpiespiestada kadakami. . . . Maay-ayatankami iti dayta,' " kinuna ti dia- rio a USA Today idi kinotarna ti imbaga ti may- sa nga agkunkuna a mangkukulam. PETSA KEN PASAMAK MAINAIG ITI HALLOWEEN MAIKALIMA A SIGLO B.C.E. Sinelebraran dagiti Celts ti Samhain iti agtapus ti Oktubre a patienda a da- giti al-alia ken demonio ket napapaut nga agdaki- was ditoy daga ngem iti sabali a gundaway. UMUNA A SIGLO C.E. Dagiti Romano pinar- mekda dagiti Celts ken tinuladda dagiti espiri- tistiko a ritual ti Samhain. MAIKAPITO A SIGLO C.E. Inrugi ni Pope Boniface IV ti tinawen a panangselebrar iti Todos los Santos a pammada- yaw kadagiti martir. "Santo" ti kaipapanan ti nagka- una a sao a Hallow. Ti All Hallows' Day (pagaammo met a Todos los Santos) ket piesta a pammadayaw kadagiti natayen a sasanto ken martir. Ti rabii met sakbay ti All Hal- lows' Day ket naawagan iti All Hal- low Even a napaababa a Halloween idi agangay. MAIKA-11 A SIGLO C.E. Naituding a Nobiembre dos ti Piesta Dagiti Na- tay a panglaglagip kadakuada. Maawagan a Hallowtide ti amin a selebrasion a konektado iti Todos los Santos ken Piesta Dagiti Natay. r Kitaem ti ad-adu pay a sungbat dagiti saludsod maipapan iti Biblia iti
4. Dagiti selebrasion a kas iti Halloween ket ma- ikontra kadagiti pannursuro ti Biblia. Namakda- ar ti Biblia: "Awan koma ti masarakan kenka nga asinoman a . . . mangaramat iti panag- padles, maysa a managsalamangka wenno asi- noman nga agsapul kadagiti partaan wenno maysa a mangkukulam, wenno maysa a mang- kayaw iti sabsabali babaen ti pagilabeg wenno asinoman nga umuman iti mannakiuman iti es- piritu wenno asinoman nga agimtuod iti natay." - Deuteronomio 18:10, 11; kitaem met ti Leviti- co 19:31; Galacia 5:19-21. Maigapu kadagita, nainsiriban ngarud nga ammuem dagiti dakes a nagtaudan ti Hallow- een ken dagiti umasping a selebrasion. No ad-adda a maawatam dayta, mabalin a saan- ka metten nga agselebrar kadagita a piesta a kas iti ar-aramiden ti adu. ˛ MAIKA-18 A SIGLO C.E. Maisuraten a Halloween ti nagan ti piesta a Hal- lowe'en (Hallow Evening). MAIKA-19 A SIGLO C.E. Rinibu nga umili manipud Ireland nga immakar iti United States ti nangitu- got kadagiti kostumbre iti Halloween. Idi agangay, nailaok dagitan kadagiti kostumbre dagiti imigran- te manipud Britain ken Germany agraman Africa ken dadduma pay a pa- set ti lubong. Siraragsak a makapagkakadua dagiti pamilia uray no dida makiraman kadagiti dakes a selebrasion MAIKA-20 A SIGLO C.E. Nagbalinen a nalatak a piesta ti Halloween iti intero a United States. MAIKA-21 A SIGLO C.E. Nagbalinen ti Hallow- een a sangalubongan ken dakkel a panguar- taan a negosio. Mannakigubat a Celt: 2d Alan King/Alamy; Romano a soldado: North Wind Picture Archives; Pope Boniface IV: DeAgostini/SuperStock; Todos los Santos: The Bridgeman Art Library Ltd./Alamy; daniw: Impaay ti University of Michigan Library ken Google; dagiti kostumbre: Gavin Graham Gallery, London, UK/The Bridgeman Art Library Agriingkayo! Septiembre 2013 9
T U L O N G P A R A I T I P A M I L I A P A N A G A S A W A No Kasano ti Mangpakawan TI PROBLEMA No agapakayo nga agassa- wa, sangkadakamatmo dagi- ti nakalista a napalabas a nagririanyo a nabayag ko- man a narisut. Ti parikut? Mabalin a maysa kadakayo ti dina ammo no kasano ti mangpakawan wenno agpa- dakayo a kasta. DAGITI MAKAGAPU Panangkontrol. Agkedked a mangpakawan ti dadduma nga assawa a lallaki ken babbai tapno adda latta kontrolda iti asa- wada. Iti kasta, no adda tumaud a parikut, usarenda ti napa- labas a pasamak kas alas tapno madominaranda ti asawada. Sakit ti nakem. Narigat a malipatan dagiti sakit ti nakem nga epekto ti napalabas a pannakasair. Mabalin a kunaen ti asa- wam a 'napakawankan' ngem adda latta sakit ti nakemna iti napasamak - nalabit a kayatna pay ketdi ti bumales. Kabaelam a sursuruen ti mamakawan. Ngem usigem nga umuna no apay a nagri- gat nga agpinnakawan ti agassawa. Pannakaupay. Impagarup ti dadduma a nakiasawa a ka- nayon a nakaragragsak ti biagda. Isu a no adda tumaud a riri, agpinnapilitda iti opinion. Pampanunotenda payen no apay a ti "perpekto a nakiasawaanda" ket naiduma ti panangmat- matna iti bambanag. Gapu kadagiti saan a realistiko a nam- nama, ad-adda nga agannayas ti maysa a kamali laeng ti kit- kitaenna ken narigrigat a mangpakawan. Di umiso a pannakaawat. Agkedked a mangpakawan ti adu nga assawa gapu ta di umiso ti pannakaawatda iti kaipapa- nan ti panangpakawan. Kas pagarigan: No pakawanek, tagtagilag-anek ti kamalina. No pakawanek, masapul a lipatek ti napasamak. No pakawanek, mabalin nga addanto manen arami- denna a pakasairak. Kinapudnona, awan kadagita ti kaipapanan ti panangpaka- wan. Kaskasdi a mabalin a narigat ti mangpakawan - nangru- na iti agassawa nga addaan iti nasinged a relasion. r Kitaem ti ad-adu pay a tulong para iti pamilia iti
TI MABALINMO NGA ARAMIDEN Tarusam no ania ti karaman iti panangpakawan. Iti Biblia, ti kaipapanan no dadduma ti sao a "pakawanen" ket "palab- sen." Saan ngarud a kanayon a masapul a lipatem ti napa- samak wenno tagtagilag-anem ti kamalina no pakawanem. No dadduma, kaipapananna a masapul a palabsem laengen ti problema, para iti pagimbagam ken iti relasionyo nga agas- sawa. Ammuem dagiti pagdaksan ti di panangpakawan. Kuna ti dadduma nga eksperto a no agipempenka iti sakit ti nakem, dakdakkel ti risgo a maaddaanka iti adu a pisikal ken emosio- nal a problema, a pakairamanan ti depresion ken alta presion - malaksid pay iti dakes nga epektona iti relasionyo nga agassawa. Adda nasayaat a rason a kuna ti Biblia: "Agbalinka- yo a manangngaasi iti maysa ken maysa, nadungngo a man- nakipagrikna, a sibubulos a pakawanenyo ti maysa ken may- sa." - Efeso 4:32. Ammuem dagiti pagimbagan ti panangpakawan. Ti kinama- nangpakawan tulongannakayo nga agtalek nga awan dakes a motibo ti tunggal maysa kadakayo, imbes a "kanayon nga ag- bimbinnilangkayo" iti kamali. Iti kasta, maliklikanyo ti agipem- pen iti sakit ti nakem ken maparayrayyo ti ayan-ayatyo. - Prinsipio ti Biblia: Colosas 3:13. Agbalinka a realistiko. Nalaklaka ti mangpakawan no ak- septarem ti kinasiasino ti asawam agraman dagiti pakapila- wanna. Sigun iti libro a Fighting for Your Marriage, no sangka- panunotmo dagiti pagkurkuranganna, naglaka a malipatam ti amin a nasayaat a galadna. Insaludsod dayta a libro: "Ania kadagita ti kaykayatmo a panunoten?" Laglagipem nga awan ti tao a perpekto - a pakairamanam. - Prinsipio ti Biblia: San- tiago 3:2. Agbalinka a rasonable. Inton adda manen maibaga wenno maaramid ti asawam a pakasairam, isaludsodmo iti bagim: 'Talaga kadi a nakaro unay ti naaramidna? Kasapulak kadi ti panagpadispensarna wenno palabsek lattan ti napasamak?' - Prinsipio ti Biblia: 1 Pedro 4:8. No kasapulan, pagsaritaanyo ti problema. Ilawlawagmo a si- kakalmado no aniat' nakasairam ken no apay a kastat' narik- nam. Dimo ipapilit wenno akusaran nga adda dakes a motibo ti asawam ta dayta ti mangtignay kenkuana nga agikalinte- gan. Umanayen nga ibagam no kasano a naapektaranka iti inaramidna. ˛ M A K AT U L O N G A T E K S T O "Itultuloyyo nga anusan ti maysa ken maysa ken sibubulos a pa- kawanen ti maysa ken maysa no ti asinoman adda pakaiga- puan ti reklamona maibusor iti sabali." - Colosas 3:13. "Maitibkoltayo amin iti adu a da- ras." - Santiago 3:2. "Ti ayat abbonganna ti nakaad- adu a basol." - 1 Pedro 4:8. NO KASAPULAM TI AGPADISPENSAR No nasaktam ti asawam iti aniaman a pamay-an, naimpu- suan nga agpadispensarka. Uray no dika umanamong iti panang- matmatna iti bambanag, agpa- dispensarka iti naaramidmo a nakasair kenkuana. No ikagu- maam a din ul-uliten ti isu met la a kamalim, agtalek ti asa- wam a naimpusuan ti panagpa- dispensarmo. Agriingkayo! Septiembre 2013 11
I N T E R B I U C ' E L I N E G R A N O L L E R A S No Apay a Mamati iti Dios ti Maysa a Kidney Specialist ' eline Granolleras iti France ket maysa a doktor nga Ni Dr. C espesialista iti sakit ti kidney wenno bekkel. Kalpasan ti nasurok a 20 a tawen a kinadoktorna, nakombinsir nga adda Namarsua a maseknan kadatayo. Ininterbiu ti Agriingkayo! maipapan iti trabahona ken pammatina. Ibagam man kadakami ti biagmo idi ubingka pay? to tiempo a mailawlawagda day- ta." kakuykuyogna ti panangaywan kadagiti pasiente. Kasta ti kayat- ko a trabaho. Idi 1990, nangru- giak a makipaset iti maibilang a baro a tay-ak ti panagsukimat - ti panagsukimat iti usar ti re- combinant erythropoietin (EPO) a mangkontrol iti yaadu ti nalaba- ga a selula ti dara kadagiti tu- langtayo. Immakar ti pamiliak iti France manipud Spain idi agtawenak iti siam. Katoliko dagiti nagannak- ko ngem saanakon a mamati iti Dios idi agtawenak iti 16. Para kaniak, ti relihion ket saan a na- pateg iti biag. No adda idi agda- mag no kasano a nangrugi ti biag no awan ti Dios, ti sungbat- ko ket, "Saan pay a mailawlawag ita dagiti sientista, ngem addan- Apay nga inadalmo dagiti sa- kit ti bekkel? Nagadalak iti kinadoktor iti Mont- pellier, France. Adda propesor sadiay a nakisarita kaniak mai- papan iti trabaho iti nephrology, maysa a tay-ak ti medisina a nai- pamaysa kadagiti bekkel. Iti day- ta a trabaho, ti panagsukimat maipapan iti sakit dagiti bekkel Apay a natignayka nga agpa- nunot maipapan iti Dios? ' Idi 1979, ni lakayko a Flor eal ket nangrugi a makipagadal iti Biblia kadagiti Saksi ni Jehova. Ngem saanak nga interesado idi. Nga- min, naumaakon iti relihion idi ubingak pay laeng. Nupay kas- ta, nagbalin a Saksi ni Jehova ni lakayko ken dagiti annakmi. Idi
Sinukimatko dagiti libro ti historia . . . Nakombinsirak met laengen a dayta a padto ti Biblia ket napasamak iti eksakto a tiempo agangay, dandani amin a gagay- yemmin ket Saksi. Insingasing ti maysa kadakuada a ni Patricia a padasek ti agkararag. "No awan ti adda idiay langit, awan met ti mapukaw kenka," kinunana. "Ngem no adda, makitam ti ma- pasamak." Tawtawen kalpasan- na, pampanunotekon no ania ti panggep ti biag ket nalagipko ti imbaga idi ni Patricia. Inkararag- ko a maawatak koma dayta. Ania ti namagpanunot kenka maipapan iti panggep ti biag? Ti panangatake dagiti terorista iti World Trade Center idiay New York ti namagpapanunot kaniak no apay a nagadu ti kina- dakes iti kagimongan. Napanu- notko: 'Agpegpeggad ti masak- bayantayo gapu iti narelihiosuan a kinapanatiko. Ngem adtoyak a nalikmut kadagiti natalna a tat- tao - dagiti Saksi ni Jehova. Sa- anda a panatiko. Tungtungpalen- da ti Biblia. Nalabit nasken nga ammuekon ti ibagbaga dayta.' Inrugik ngarud a basaen ti Biblia. Kas doktor, narigatanka kadi a mamati iti Namarsua? Saan. Bilibak unay iti kompli- kado a disenio ti bagitayo. Kas pagarigan, nakaskasdaaw ti pa- may-an dagiti bekkeltayo a mangkontrol iti kaadu ti nalaba- ga a selula iti daratayo. Apay a kasta ti makunam? Kas iti nalabit ammomon, dagiti nalabaga a selula ti dara ti para itulod iti oksihena. No maawa- nanka iti adu a dara wenno no addaka iti nangato a disso, agku- rang ti bagim iti oksihena. Dagi- ti bekkeltayo ket addaan kadagi- ti sensor ti oksihena. No madlaw dagita nga agkurang iti oksihe- na ti daratayo, tignayenda ti pan- nakapataud iti EPO. Iti kasta, mabalin a rinibu a daras nga umadu ti EPO iti dara. Ti EPO tig- nayenna dagiti pata ti tulang a mangpataud iti ad-adu a nalaba- ga a selula a mangitulod iti ad- adu nga oksihena. Nakaskasda- aw! Ngem sa la naamirisko a Dios laeng ti makabael a mang- disenio iti kasta kaelegante a sistema kalpasan ti 10 a tawen a panangadalko iti dayta a pro- seso. Ania ti makunam iti Biblia? Adun ti nabasak a libro iti his- toria ken nalatak a nobela, ngem dagus a nakitak a naiduma ti Biblia. Praktikal unay ti balakad- na, ket sigurado a nasirsirib ngem iti tao ti nagtaudanna. Ma- gustuak unay ti kababalin ni Jesus. Naawatak a talaga a nag- biag idi kas maysa a tao nga ad- daan rikrikna ken gagayyem. Gapu ta diak kayat idi ti agbasa kadagiti publikasion dagiti Saksi ni Jehova, nagsukimatak kadagi- ti ensiklopedia ken dadduma pay a reperensia no adda tuma- ud a saludsodko. Ania ti sinukimatmo? Ti maysa a naginteresak ket ti pa- nangipadto ti Biblia iti tawen a nabautisaran ni Jesus. Eksakto ti ipakita dayta a kapaut ti luma- bas a panawen manipud mai- ka-20 a tawen ti panagturay ni Ari Artaxerxes ti Persia agingga iti tawen nga indatag ni Jesus ti ba- gina kas ti Mesias. Naruamak nga agsukimat ta paset dayta ti trabahok. Isu a sinukimatko dagi- ti libro ti historia a mangpatalged kadagiti petsa ti panagturay ni Ar- taxerxes ken dagiti petsa ti minis- terio ni Jesus. Nakombinsirak idi agangay a dayta a padto ti Biblia ket napasamak iti eksakto a tiempo isu a sigurado nga impa- isurat dayta ti Dios. ˛ Kitaem ti libro nga Ania a Talaga ti Isur- suro ti Biblia? nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova, panid 197-199. Naamirisko a Dios laeng ti makabael a mangdisenio iti kasta kaelegante a sistema Agriingkayo! Septiembre 2013 13
P A N A N G T A L D I A P I T I N A P A L A B A S Z H E N G H E ZHENG HE "Nasurok a sangagasut a ribu a li ti dinaliasatmi iti naglawa a taaw. Nakitami dagiti kasla bantay ti kadakkelna a dalluyon a kunam la no dumanon iti tangatang. Nasaripatpatanmi dagiti adayo a gang- gannaet a rehion . . . bayat a dagiti nangato a layag- mi a nakaukrad a kas kadagiti ulep iti aldaw ken rabii ket nagtultuloy a nagdaliasat a kas (iti kapartak ti) bituen, a nangballasiw kadagiti nadawel a dallu- yon a kas man la magmagnakami kadagiti pangpub- liko a lansangan." - Maika-15 a siglo a kitikit idiay Changle, Fujian, China a maipagarup nga inaramid ni Zheng He. AM M O M K ADI ? ) Indauluan ni Zheng He ti pito a nai- sangsangayan a panaglayag ti bunggoy dagiti barko ti dinastia a Ming iti nagba- etan ti 1405 ken 1433. ) Ti bunggoy ket nalabit buklen ti 200 wenno ad-adu pay a dadakkel a barko - barko a pakigubat, nakaikargaan iti abasto ken danum, nakailuganan dagi- ti kabalio, ken dadduma pay. Nailugan kadagita ti nasurok a 27,000 a marino, opisial ti gobierno, soldado, negosian- te, para mantener, ken dadduma pay. ) Sakbay ti Sangalubongan a Gubat I, awan pay ti pagilian a nakaaramid iti bunggoy dagiti barko a kas iti indauluan ni Zheng He. Nadap-awanna dagiti puer- to kadagiti pagilian iti Makindaya ken Abagatan a Daya nga Asia ken Indian Ocean, agingga iti Makindaya nga Africa. ) Tallo kadagiti katulongan ni Zheng He ti nagsurat iti bukodda a salaysay kadagiti naimatanganda. Adu ti maam- muantayo kadagita maipapan kadagiti panaglayagna. k c o t S c h p a r g o e G a n o i t a N / g n a h Z n a N g n o H i : n a w a d a L TI China ket lugar ti dadakkel a bambanag. Dayta a pagilian ti kaaduan iti populasion ken maysa kadagiti kalawaan ti daga- na a nasion. Dagiti umilina ti nangibangon iti Great Wall a maysa kadagiti kadakkelan ken karirigatan pay laeng a proyekto iti kons- truksion. Ti bunggoy dagiti dadakkel a barko ket naaramid iti tiem- po dagiti emperador a da Yongle ken Xuande iti dinastia a Ming iti China. Dakdakkel dagita ngem iti aniaman a naaramid a barko iti simmaruno a 500 a tawen. Ti admiral dagita a barko ket ti Muslim a ni Zheng He manipud iti abagatan a laud a China. PANANGITURAY, PANAGNEGOSIO, KEN PANANGPADAYAW Sigun iti kitikit a nadakamat ti dadduma a pasetna iti rugi day- toy nga artikulo, panggep ni Zheng He a "maipakita ti mamagbal- baliw a pannakabalin ti kinaimbag (ti imperio) ken ti kinaasina kadagiti tattao iti adayo a luglugar." Kas resulta dagita a panagla- yag, "nagbalin a sakup [ti China] dagiti adayo a pagilian . . . Dagiti ganggannaet iti ballasiw taaw . . . napanda dimmatag [iti palasio ti emperador] nga awitda dagiti agkakapateg a gameng ken sagut." Agduduma ti opinion maipapan iti panggep dagiti emperador ti dinastia a Ming a nangyusuat kadagita a panaglayag. Para iti dad- duma, ni Zheng He ket maysa nga embahador ti kultura ken pannakigayyem ti nabileg ngem natalna a nasion. Kuna met ti dadduma a ti misionna ket naranggas ken napolitikaan a panang- Ti li ket pagrukod dagiti Tsino a nagbaliwbaliw ti kaatiddogna iti panagla- bas dagiti siglo. Maipagarup nga idi kaaldawan ni Zheng He, agarup kagudua a kilometro ti maysa a li.
CHINA Hormuz Jidda INDIA Chittagong Aden Arabian Sea Bay of Bengal Qui Nhon Calicut Melaka MOGADISHU Malindi INDIAN OCEAN Surabaya Dadduma kadagiti puerto a nadanon ti bunggoy dagiti barko ni Zheng He kontrol kadagiti maiturturayanen a lugar. Agpayso a nangipaay ni Zheng He kadagiti agkakapintas a sagut ken napolitikaan a supor- ta kadagiti agtuturay a nangabrasa kenkuana, ngem pinarmek ken imbaludna dagidiay nagkitakit a mangipakita iti panagpasakup ken panangpadayaw iti emperador ti dinastia a Ming. Gapu kada- giti nakaskasdaaw a panaglayag ni Zheng He, adu nga agtuturay iti aglawlaw ti Indian Ocean ti nangibaon kadagiti embahadorda tap- no mangipaay iti pammadayaw iti emperador ti China. Aniaman ti napasamak, awit ti bunggoy dagiti barko ni Zheng He dagiti naidumduma ken nabarnisan a dekorasion, porselana, ken seda nga inaramid dagiti nasigo a trabahador ti emperador ti di- nastia a Ming tapno ilako kadagiti adayo a puerto. Idi nagawidda, awitda dagiti agkakapateg a pang-alahas a bato, marfil, rekado, kayo iti tropiko, ken dadduma pay a nangingina a banag a tinagi- pateg dagiti Tsino. Nangisangpetda pay iti giraffe a namagsiddaaw kadagiti umili. Babaen iti daytoy a panagsisinnukat kadagiti tagi- lako ken ideya, ti dadduma a pagilian ket naaddaan iti pamalat- patan maipapan iti nangayed a sibilisasion ti China idi maika-15 a siglo. Saan a nagtultuloy dagita a naisangsangayan a panaglayag. Su- magmamano a dekada kalpasan dagiti panagdaliasat ni Zheng He, insardeng ti China ti makinegosio ken makigayyem iti daddu- ma a nasion. Impagarup ngamin ti baro nga emperador ken dagiti mammagbagana a pasurot ti pilosopo a ni Confucius a dagiti umi- li ket din kasapulan a rummuar iti China, isu a pinadasda nga iputong ti nasionda iti impluensia ti dadduma a nasion. Inwaksida iti panunotda ti bunggoy dagiti barko a naglaon iti gameng baba- en ti panangdadaelda kadagiti mismo a barko ken kadagiti re- kord ti naisangsangayan a panaglayag dagita. Iti laeng nabiit pay a tawtawen a naammuan dagiti Tsino ken dadduma a nasion ti nai- sangsangayan idi a panaglayag ti nagdakkel a bunggoy dagiti bar- ko ni Zheng He. ˛ Dagiti Naglaon iti Gameng a B arko ni Zheng H e - Kasano Kadakkel ken Kaadu? Sigun kadagiti historikal a rekord ti dinastia a Ming, nakaskasdaaw ti kadakkel dagiti naglaon iti gameng a barko ni Zheng He - 136 a metro ti kaatiddogda ken 56 a metro ti kaa- kabada. Para kadagiti iskolar, kues- tionable ken narigat a patalgedan dagita a rukod ta saan a natalged ti estruktura dagiti aglayag a kayo a barko no agsobra iti 90 a metro ti kaatiddogda. "Ipasimudaag amin dagita nga ag- lablabes ti naisurat iti rekord a nangdakamat kadagiti nagdadakkel a rukod dagiti barko," kuna ti maysa nga artikulo maipapan iti daytoy. "Mas nakappapati ti 60-75 a metro a barko ngem ti 135 a metro." Ania- man ti agpayso, talaga a naidumdu- ma idi maika-15 a siglo dagiti barko a nasurok a 60 a metro ti kaatiddog- da, ket aginggat' 62 kadagita ti ka- raman iti bunggoy dagiti barko ni Zheng He! s b r o C / r e i l l e H s i r h C Agriingkayo! Septiembre 2013 15
N A D I S E N I O K A D I ? Ti Napuskol a Dutdot ti Emperor Penguin SIPAPARTAK a makalangoy ti em- peror penguin ken nakaskas- daaw ti kapaspasna a sumagpat iti nangato a disso iti kayeluan. Ka- sano? Usigem: Agur-urnong iti angin dagiti dutdot ti emperor penguin. Daytoy ti mangpaimeng kenkuana iti nakaro a lamiis ken mangpapar- tak pay kenkuana nga aggaraw iti mamindua wenno mamitlo ngem iti gagangay a kapartakna. Kasa- no? Babaen iti panangiruarna iti babassit a labutab manipud iti nagbabaetan dagiti dutdotna, si- gun kadagiti marine biologists. Maksayan ti risiris iti makinrabaw a dutdot ti penguin bayat ti panag- ruar dagitoy a labutab, isu a lalo a pumartak. Makapainteres ta ad-adalen da- giti inheniero no kasanoda a ma- papartak dagiti barko babaen ka- dagiti labutab a mangkissay iti risiris iti kaha dagita a lugan. Ka- yat a tuladen dagiti managsirarak ti abilidad ti penguin a mangkissay iti risiris bayat nga aglanglangoy. Ikagkagumaanda ti agaramid ka- dagiti materiales nga umasping iti dutdot ti penguin ngem mariga- tanda. Dutdot ti emperor penguin Ania ti makunam? Babaen kadi iti ebolusion a timmaud ti na- puskol a dutdot ti emperor pen- guin? Wenno nadisenio dayta? ˛ Penguin: Paul Nicklen/National Geographic Stock; dutdot: Division of Vertebrate Zoology, impaay ti Peabody Museum of Natural History, Yale University, New Haven, Connecticut, USA s Libre a mai-download n o daytoy a magasin ken dagiti napalabas a ruar p Adda online a Biblia iti agarup 50 a lengguahe Kitaen ti wenno i-scan ti code L I - 9 0 3 1 g 4 0 6 0 3 1


A Ania iti ebanghelio? Iti ebanghelio ket "naimbag a damag" a naggapu iti Dios a "ni Kristo ket natay para kadagiti basbasultayo a batay iti kuna ti Biblia nga Isuna ket nagungar iti maikatlo nga aldaw"(I Corinto 15:1-4). Iti ebanghelio ket saan nga maipapan kenni Hesu Kristo. Isuna iti ebanghelio. IKARARAGANTAYO DAGITI BABBAI A Apay nga ummay ni Jesus tapno matay? Ni Apo Dios inparsua na ni Adan, a kas kaunaan a mangibagi kadatayo nga awanan ti basul. Ngem inlaksidna ken saanna a sinurot iti linteg iti Dios. Iti daydiay a gundaway, iti basul, ipapatay, panagrigat ken pannakaisina iti nasantoan a Dios ket ummay ditoy lubong- ti naispiritualan ken napisikalan. Amin a naparsua ket nagkurang iti dayag iti Dios, ken ti basul nangrugi iti biag ti tao ken naiyalis kadagiti henerasyon. Anian a kinadagsen nga apricot ti kinaawan ti namnama. AWATENDA ITI SAGOT TI PANNAKAISALAKAN Gapu iti asina, ti Dios inbaon na iti nasantoan nga anakna ditoy lubong a maiyanak iti maysa a birhen nga nagbalin a tao a kas kadatayo. Kabayatan iti panagbiagna ditoy daga inaramedna dagiti paglintegan tinungpal ni Adan nga awan nagkurangan na. Iti naikeddeng a panawen, nagtulok Isuna nga nangawat iti pungtot ti Dios kadagiti tattao babaen idiay krus- amin a basul nga naaramidan, ti utang nga saantayo mabayadan. Kalpasan iti maikatlo nga aldaw, ti Dios, babaen iti Spiritu Santo, nagballige a nangbangon kenni Hesus manipud iti patay! iti Dios nga saan a Daytoy iti naimbag a damag nga gapu iti sacrifeseo ni Hesus, datayo nga annakna ket naiyasideg iti Dios, napakawan manipud basbasul, naibilang a nalinis iti sango iti Dios ken naikkan iti siguridad nga maadddaan iti biag nga agnanayon idiay langit. Daytoy a pannakaisalakan ket inrugi ken ilippas a trabaho ti Dios laeng, sagot iti Dios, ken saan a gapu iti naimbag a trabaho iti tao. (Efeso 2:8- 9). Kasatno tayo nga sumungbat iti kastoy a naimbag a damag? Datayo "ipaduyakyaktayo manipud iti ngiwat tayo nga ni Hesus ket Apo, ken mamati iti pusotayo a pinagungar Isuna Kas panagyaman pannakaisalakan, "Inay-ayatnak ken intedna iti biagna para kanyak a kas maysa a managbasul." iti Dios" (Roma 10:9-10). iti dayta nga nakaskasdaaw a ibingay tayo kadagiti dadduma, Maiwarwaragawag ti Women of Hope iti nasurok 65 nga linguahe. PRAYER CALENDAR Daytoy nga binulan nga panagkararag ket maiwarnak iti 85 nga linguahe. DISYEMBRE 2017 Ikararagan tayo: WOMEN OF HOPE Disyembre 1. Dagiti kristiano a babbai a matarusanda a "Datayo ti aramid ti Dios, ket iti pannakikaysatayo ken ni Cristo naimbag bayat idi"(Ephesians 2:10). Disyembre 8. Dagiti kristiano nga adalenda iti sasao iti Dios tapno maisuroda kadagiti annakda dagiti bilbilen iti Dios, "Isuroyo no addakay addakayo bumangonkay iti bigat" (Deuteronomio 11:19). . Disyembre 9. Dagiti babbai nga maammoanda nga ti pannakaisalakan ket babaen kenni Hesu- Kristo laeng: "Siak ti dalan, ken ti pudno, ken ti biag; awan ti makapan iti Ama no di magna kaniak," insungbat ni Jesus" (Juan 14:6). agaramid Jesus, pinarsuanatayo nga iti iti taengyo wenno intudingna iti trabaho, no maturogkayo ken no ti panagbiagtayo nga Disyembre 2. Dagiti babbai a matarusanda nga ti Dios, babaen kadagiti pinarsuana, kinapudno maipapan ti kinasiasinona ken amin ket sungbatanna dagiti sumango Kenkuana "tapno inaramidna ditoy daga. idi pinarsua ti Dios daytoy lubong, ti agnanayon a pannakabalin ken kinadiosna, uray saan a makita, mabigbig ken nalawag a Makita babaen kadagiti gapuananna. Isut' gapuna a pulos nga awan ti mabalinda a pagpambar" (Roma 1:20). ipakpakaammona iti "Manipud pay Disyembre 10. Dagiti programa iti TWR Women of Hope a naikkan iti bileg a mangiwanwan kadagiti babbai a mangsarak iti namnama ken pannakaimbag babaen kenni Hesu Kristo "Adda kaniak ti Espiritu ti Apo. Pinilinak a mangikasaba napanglaw, pannakawayawaya dagiti balud, Iti pannakakita manen dagiti bulsek, Iti pannakaruk-at dagiti maparparigat, ken mangipakaammo a dimtengen ti tiempo kadagiti tattaona" (Lucas 4:18-19). iti Naimbag a Damag kadagiti iti Disyembre 3. Dagiti babbai a naisalakanen a maamiresda nga iti panagtulnog, kasatnotayo man nga kakapsot ken saan a perpekto, iti sasao ti Dios mangpaneknek iti ayat tayo kenni Apo Dios. Dayta iti ipanpaganetget ni Kristo idi kunana nga """"No ayatendak, tungpalenyo dagiti bilbilinko. (Juan 14:15). Imbaonnak a mangiwaragawag a panangsubbot ti Apo Disyembre 4. Iti naindaklan nga kari mangparigta kadagiti kristiano a babbai lubong. "Ngarud, saan a masentensiaan a madusa dagiti agbibiag ken ni Cristo Jesus" (Roma 8:1) ken awan ditoy lubong wenno iti langit "Awan a pulos iti sangaparsuaan ti makaisina kadatayo iti ayat ti Dios a kukuatayo gapu ken ni Cristo Jesus nga Apotayo!" (Roma 8:39). iti Dios a iti Disyembre 11. Dagiti kristiano a babbai nga "Ayatenda ni Apo Dios iti amin a puso, iti amin a kararua, iti amin a panunot ken iti amin a pigsada.' Ti maikadua a kangrunaan a bilin isu daytoy: 'Ayatem ti padam a tao a kas iti bagim" (Marcos 12:30-31). intero a Disyembre 12. Dagiti saan pay a naisalakan a babbai nga umaw-awag, "bareng no gundaway nga agbabawi ket maammoanda ti pudno. Iti kasta, agsublida iti nasayaat a panunotda ket makaruk-atda iti palab-og ti Diablo a nangtiliw kadakuada tapno aramidenda ti pagayatanna" (2 Timoteo 2:25-26). ikkanto iti ida ti Dios iti Disyembre 5. Dagiti babbai nga maammoanda kinapudno: "a natay ni Cristo gapu kadagiti basoltayo, kas nailanad iti Nasantoan a Surat; a naitanem ket napagungar iti maikatlo nga aldaw, kas nailanad iti Nasantoan a Surat" (1 Corinto 15:1-4). Disyembre 6. Dagiti kristiano a babbai a natalek a "ti Dios a nangirugi iti daytoy naimbag nga aramid kadakayo, ileppasna agingga iti Aldaw a panagsubli ni Cristo Jesus" (Filipos 1:6). Disyembre 13. Dagiti Kristiano a babbai a "bay-anda nga agraniag dagiti silawda iti imatang dagiti tattao" a kas kuna ni Hesus, "tapno makitada dagiti naimbag nga aramidyo ket langit" (Mateo 5:16) idaydayawda ni Amayo sadi Disyembre 7. Dagiti babbai a matarusanda nga iti Nasantoan a Dios ket kabusorna iti basul ken amin a basul ket maisupiat iti Dios. "Nagbasolak kenka, wen, sika laeng imatangmo" (Salmo 51:4). ti nagbasolak,nagaramidak iti dakes Disyembre 14. Dagiti programa iti TWR Women of Hope a mangpabileg kadagiti namati, mangiturong kadagiti saan pay a namati kenni Kirsto ken natulnog nga mangiwarnak iti ebanghelio ni Hesu Kristo iti nacion. iti
DISYEMBRE 2017 IKARARAGANTAYO DAGITI BABBAI A AWANTENDA ITI SAGOT TI PANNAKAISALAKAN Disyembre 15. Kadagiti babbai nga mangipablaak, "Apo Hesus, siasino pay aya ti papananmi? Adda kenka dagiti sao a makaited iti biag nga agnanayon. vKet ita, mamatikami ken ammomi a sika ti Nasantoan a naggapu iti Dios" (Juan 6:68-69). mamati kenkuana saan a matay no di ket agbiag nga agnanayon" (Juan 3:16). a damag iti kinaragsak, a pannakaisalakan"(Isaias 52:7). Disyembre 23. Dagiti babbai nga mangngigan ken sumungbat iti naasi nga sasao ni Hesus: kunana nga "Umaykayo kaniak, dakayo amin a nabannog ken madagdagsenan, ket paginanaenkayo" (Mateo 11:28). Disyembre 27. Dagiti kristiano a babbai nga mapabileg manipud kadagiti kari iti Dios: "No kaduatayo iti Dios, sino iti makabael a bumusor kadatayo? Dina inpaidam ti mismo nga anakna, no di ket indatonna nga agpaay kadatayo amin. No impaayna iti anakna kadatayo, dinto kadi sisasagana a mangted met kadatayo iti isuamin? Siasino iti mangidarum kadagiti pinili iti Dios? Ti mismo a Dios, ibilangna ida nga awan basolda siasino ngarud iti mabalin a mangsentensia kadakuada? Ni Kristo Hesus kadi nga adda iti makanawan ti Dios? Saan! Ta saan la anatay no di ket isu pay iti mangibabaet kadatayo" (Roma 8:31-34). Disyembre 16. Tunggal kristiano nga asawa a babaiv ket bay-an na iti pintas na a "buklen panagpuspuso, ti di agkupas a libnos ti kinaemma ken kinatalna ti espiritu. Isu daytoy ti kinapintas nga ibilang ti Dios a kapapatgan"(1 Pedro 3:4). . Disyembre 17. V A paksiaten iti Dios Ama ti aniaman a dakes a lapped a mangkulkullaap iti pammati dagiti babbai tapno "mamati, ta ti panunotda kinullaapan ni Satanas a mangituray iti daytoy a lubong, ket dida makita ti silaw nga aggapu iti Naimbag a Damag maipapan iti dayag ni Cristo a ladawan ti Dios" (2 Corinto 4:4). iti nasayaat a Email: twrphilippines@twr.org Disyembre 28. Dagiti agdayaw Kenkuana ta isuna ket an-anusanna ti tayoyo, "ta dina kayat a madadael siasinoman, no di ket kayatna nga agbabawi ti amin a tattao kadagiti basbasolda" (2 Pedro 3:9). Disyembre 18. Dagiti grupo ti TWR Women of Hope iti intero a lubong a Bendisionan iti Dios tapno "agballigi iti amin nga aramiden" dagiti imada (Salmo 90:17). Disyembre 29. Dagiti kristiano nga agragraksak iti umadani nga pannakatungpal dagiti plano iti Dios kenni Kristo Hesus, "Kinantada ti maysa a baro a kanta: Maikarika a mangala iti nalukot a pagbasaan ken mangikkat kadagiti timbre. Ta napapatayka ket babaen ipapataymo, sinubbotmo dagiti tattao a maipaay iti Dios, Manipud iti tunggal tribu, pagsasao, nacion ken puli, Pinagbalinmo ida a pagarian tapno agserbida a kas papadi iti Diostayo; Ket agturaydanto ditoy daga" (Revelation 5:9-10). Disyembre 19. Dagidiay nga ummawat kenni Kristo Hesus a kas Apo nga "agbiag a mainaig ken Kristo ken v mairamut ken maipasdek koma ti biagyo kenkuana, ken pumigsa ti pammatiyo kenkuana kas naisuro kadakayo. Ken kanayonkayo nga agyaman" (Colosas 2:6-7). iti Disyembre 24. Dagiti babbai nga agdengdengngeg iti programa iti TWR Women of Hope, mangbisbisita idiay iti prayer group, a Hannah's House wenno paset mangngeganda daytoy, "Agtulnogkayo iti Dios ket awatenyo ti sao a makaisalakan kadakayo a naimulana iti pusoyo" (Santiago 1:21). Disyembre 20. Dagiti kristiano a babbai a tarigagayan nga ibingay a "saanda nga ibain iti ebanghelyov naan-anay ti panagtalek iti ebanghelio ta isut' pannakabalin ti Dios a mangisalakan kadagiti amin a mamati" (Roma 1:16). Disyembre 25. Dagiti kristiano a babbai nga ipakdaarda a ni Hesus iti tungpal iti kinuna iti Dios kenni propeta Isaias nga: "Agsikogto ti birhen a balasang. Ipasngaynanto ti maysa a lalaki, ket mapanagananto iti Immanuel a kayatna a sawen, 'Adda kadatayo ti Dios" (Mateo 1:23; Isaias 7:14). Disyembre 30. Dagiti babbai nga "maammoanda a sika ti kakaisuna a pudno a Dios, ken ti pannakaammoda ken ni Jesu-Cristo nga imbaonmo tapno awatenda iti biag nga agnanayon" (Juan 17:3). Disyembre 21. Lukatan kuma iti Apo ti mata dagiti saan pay a naisalakan a babbai "tapno manipud iti sipnget, iturong ida iti lawag ken manipud iti pannakabalin ni Satanas, maiturong ida iti pannakabalin ti Dios, ket mapakawanto dagiti basbasolda" (Aramid26:18). Disyembre 31. Amin a tao a matarusanda nga umayto iti aldaw nga "Agtakdertayto amin iti sangoanan ti Dios tapno ukomennatayo. Ta kuna ti Nasantoan a Surat, 'Kas sibibiagak, kuna ti Apo, agparintumengto ti amin a tattao iti sangoanak, ket ipaduyakyakdanto a siak ti Dios'."Ngarud, dumatagto ti tunggal maysa kadatayo iti sangoanan ti Dios" (Roma 14:10-12). Disyembre 26. Nga ikkan iti Dios dagiti kristiano a babbai iti bileg ken tured a mangipakdaar iti ebanghelyo ni Hesus Kristo kadagiti imatangan ti naibaon a sumungsungad iti bantay! Umayna ti ti naimbag a damag ti kappia! Ipakaammona ti naimbag lugarda. "Nagpintas ketdin nga Disyembre 22. Dagiti kristiano nga ipaduyakyakda a "ti Dios ay-yatenna unay intedna Bugbugtong nga Anakna tapno ti siasinoman a ipakaammo kadagiti kabambantayan iti lubong, TWR WOMEN OF HOPE P.O. BOX 332 BAGUIO CITY (074) 424 1262 Facebook: TWR Phils Website: