REBOLUSYONARYO A REPORMA ITI DAGA: PUDNO A DALAN ITI PANAGDUR-AS TI KAAW-AWAYAN Iti sango ti agtultuloy a panagkaro ti krisis ti malakolonyal ken mala- kinapudno a ti dumur-as iti kas- toy nga urnos ket dagiti lokal nga agar-ari a dasig iti Ilocos ken Cordillera. Gapu ta isuda ket napi- nget a mangitantandudo kadagiti interes ti amo da nga imperyalis- ta, awan ti manamnama a panag- balbaliw iti kasasaad dagiti marig- rigat. pyudal a sistema, nayon a parigat dagiti ipabpabaklay ti lokal nga agar-ari a dasig ken ti imperyalista nga amo na iti umili a Pilipino. Day- toy a nakaro a kinarigat a pinataud ti imperyalismo, pyudalismo ken burukrata kapitalismo ti ramut ti gyera-sibil iti Pilipinas iti uneg ti 50 a tawen. Imbes a seryoso a risuten dagitoy a basaran a problema, pa- nangallilaw ken panagranggas iti umili ti ipatpatungpal ti pasista a re- himen nga US-Duterte. Ditoy rehiyon nga Ilocos-Cor- dillera, agap-apura dagiti lokal nga amuyong ni Rodrigo Duterte iti panangiduron ti pederalismo wenno rehiyonal nga awtonomi- ya babaen ti charter change (pa- nangbaliw iti konsti- tusyon). Gungundawa-yan ti lokal a gobyerno dagiti "festival," kas ti Lang-ay Festival iti Mt. Prov- ince, tapno isayangkat ti sinsinan a konsultasyon kadagiti umili. Panggep dagitoy a konsultasyon nga awisen dagiti umili a sumu- iti pede-ralismo wenno porta peke nga awtonomiya nga isu kano ti dalan nga ag- turong iti panagdur- Ilimlimed da kadagiti umili ti as. Dagus met nga agi-innuna da- giti kontra-rebolusyonaryo, opor- tunista ken dagiti militarista a lider dagiti paksyon ti Cordillera People's Liberation Army (CPLA) iti aduan a panagrekluta kadagiti kameng ken ipresenta ti bagida kas mapagnamnamaan nga "ar- mado a puersa." Al-allilawen da dagiti kabataan a minorya nga agkameng iti CPLA ken CAFGU (Civilian Armed Forces Geo- graphical Unit) babaen iti kari a sueldo wenno dagiti makaawis a proyekto tapno agserbi da kas mersenaryo. Isuda ti maipasubo iti maysa a narugit a kontra-re- bolusyonaryo a gyera laban kada- giti pada da a minorya a lumabla- ban tapno salakniban dagiti tawid a daga, iyabante ti dangadang para iti kalintegan iti bukod a pangngeddeng, ken para iti pud- no a panagbalbaliw ti gimong. Kagiddan daytoy, agkub-
bon dagiti umili tapno ipaanay ti bassit a sapul da, agrurutap manen a panangparigat ti inpa- taw ti rehimen. Iti rugi pay laeng daytoy a tawen, ti panangda- lapus ti TRAIN (Tax Reform Ac- celeration for Inclusion) law ket lalo a nangpespes kadagiti umili ditoy rehiyon gapu iti lalo pay a panangipangato ti presyo dagiti basaran a kasapulan ken serbis- yo. Nayon pay ditoy dagiti sigud a kalbaryo dagiti mannalon a kas ti kinaawan ti daga, nangato nga abang iti daga ken interes ti pautang, nababa a presyo dagiti produkto, kinakurang ti pada- num ken irigasyon ken nababa a produktibidad dagiti talon. Amin dagitoy ket bakbaklayen dagiti maad-adipen a mannalon tapno agbiag ken pakanen ti sibubukel a gimong. Iti tunggal tedted ti ling-et kabayatan ti panagsukay ti daga iti sirok ti pudot ti aldaw, agik-ikkis ti panagayat a mabali- wan ti kasasaad da - umap-apuy ti pannakilaban tapno matungpal ti arapaap a panagbalbaliw! Ammo dagiti mulat nga umili a ti laeng dalan iti pudno a pa- nagdur-as ket ti pannakawaya- waya manipud iti nadumaduma a langa ti pyudal, malapyudal ken imperyalista a panagundaway. Tulbek ditoy ti panangiyabante ti dangadang para iti pudno a reporma ti daga. Ti kinahusto daytoy a programa ket napa- neknekanen iti dadduma a paset ti rehiyon iti napalabas a mano a bulan gapu kadagiti balligi nga in- bunga ti nagkaykaysa a panagtig- nay. Nalatak ditoy ti organisado a panagtignay dagiti mannalon iti tipak dagiti baryo tapno maipaba- ba ti abang iti daga agingga ti 50% manipud iti agdama nga abang iti maysa nga asyenda. Nairussuat ti dua nga inter-munisipal a tigna- yan tapno labanan ti pannakai- bangon dagiti manangdadael a dam. Naipatungpal met ti maysa inter- intermunisipal ken nga probinsyal a laban tapno maipa- ngato ti presyo dagiti produkto ti mannalon. Naikasa dagiti tukad tipak a panagtignay laban iti mili- tarisasyon. Naipagballigi met ti pannakawayawaya dagiti manna- lon nga inpabalud ti AFP. Kadagiti baryo ti Cordillera, agtultuloy dagiti tukad tipak a laban. Maibilang ditoy ti panang- laban iti pana-ngipaserra ti De- partment of Environment and National Resources (DENR) ken lokal a gobyerno iti small-scale mining operation dagiti komu- nidad ken pannakaiparit ti panag- tarikayo dagiti umili para iti bukod da a kasapulan. Mabukbukel met ti nasaknap a pannakilaban da- giti sibubukel a tribu, munisipyo ken intermunisipyo kadagiti dam ken dadduma pay a makadadael a proyekto a mangperdi kada- giti talon, pagbiagan, kultura ken pakasaritaan dagiti pagtaengan dagiti minorya. Manipud kadagi- toy a laban, naibangon dagiti ba- langay ti Pambansang Katipunan ng mga Magbubukid - Cordillera People's Democratic Front (PKM- CPDF) kadagiti barangay ken mai- pangpangato nga agturong iti tukad tipak dagiti baryo, tukad munisipyo, inter-munisipyo ken probinsya. Kasapulan a napinget nga iya- bante ti pannakilaban tapno mai- patungpal ti minimum a programa ti rebolusyonaryo a reporma iti daga. Ikkan-talmeg ti panagadal, panagplano ken panangiwayat ti nalawa a tignayan a masa para iti panangipababa ti abang ti daga, maingato ti tangdan ti mang- mangged talon, panangipababa 2
ti interes ti utang, panangibaba ti abang dagiti ramit iti produksyon, panangipangato ti presyo dagiti produkto ti talon, ken panangpa- dur-as ti produksyon. Natadem nga usigen ken dagus a labanan im- ti panangipasaknap dagiti peryalista kadagiti Genetically Modified (GM) a bin-i ti mais ken iti Golden Rice a makadadael salun-at ken aglawlaw. Labanan ti panaggamgam ti daga ken dagiti higante a proyekto a mangburak iti pagbiagan, pagtaengan ken aglawlaw kas kadagiti dam ken kumpanya ti panagminas. Ti organisado a pigsa dagiti mannalon iti kaaw-awayan ti pag- butbutngan ti dasig nga apo't daga ken ti sibubukel nga agar-ari a sistema. Masapul a dagus a pag- saganaan dagiti reaksyonaryo nga addang da tapno lappedan, ikuspil ken ranggasan ti panagtig- nay ti lumablaban nga umili. Buk- len dagiti addang tapno sanggaen ti panagusar ti agar-ari a dasig iti amin a gamat ti reaksyonaryo nga estado kas kadagiti linteg, korte ken baludan tapno lipiten ken kettelen ti kalintegan. Kangru- naan iti amin, tumakder iti sango ti manamnama a panag-irteng ti ranggas ti AFP, pulis, CAFGU, CPLA ken dadduma a para-militar a puersa. Ibutaktak ken labanan ti PDT ken panagkampo iti uneg ken aglawlaw dagiti komunidad. Rumbeng a napnuan-pigsa a la- banan daytoy babaen ti orga- nisado nga anti-pasista a panag- tignay. Panunoten a nu addaan ti agar-ari a dasig ti reaksyonaryo nga armado a pigsa, ti rebolusyo- naryo nga umili ket addaan met ti rebolusyonaryo a Hukbo. Ti la- ban tapno iyabante ti agaryo a re- bolusyon ket nairut a nakasilpo iti iyab-abante ti Bagong Hukbong Bayan (BHB) a demokratiko a re- bolusyon ti umili nga addaan sos- yalista a perspektiba. Maisaysa- yangkat ti armado a dangadang iti kaaw-awayan tapno rebbeken ti pyudal a bileg ti dasig nga apo't daga. Saan a rumbeng nga agulimek iti sango ti umir-irteng a panna- kaatake ti kalintegan ken pagbia- gan ti umili. Naibutaktaken ti pud- no a galad ti rehimen a Duterte ken kumarkaro ti diskontento ti umili. Kasapulan ti mas aktibo a panagpamulat ken panagpatig- nay ti nalawa a masa a mannalon ken nailian a minorya iti rehiyon tapno maparegta manen ti hi- gante a tignay masa iti Amianan a Luzon. Daytoy a tignay masa, kakuyog ti Hukbo ti umili ket ad- daan napateg a papel iti nailian a tignayan a masa tapno mapadisi ti kagurgura unay a rehimen a Duterte. Kagiddan daytoy, tuloy- tuloy a papigsaen ti BHB tapno salakninban ti umili, mapreserba dagiti nagun-od a balligi ken iya- bante ti gubat ti umili iti nangat- ngato a tukad nga agturong iti balligi. Agpursige nga ipagballigi dagiti laban para iti pagimbagan ken nairut nga isilpo iti pangka- buklan a nailian-demokratiko a dangadang ti umili a Pilipino. Tay-ak ti Gubat 1 natay, 11 sugatan iti ambus ti BHB-Mt. Province Maysa a platun ti Philippine nga inpaserra ken binomba dagiti tropa ti AFP ken PNP dagiti abot ti SSM idiay angkat iti kombat nga operasyon ken panggep a mangkubkob iti kakadua idi nairussuat ti panag- ambus. Kalpasan ti laban ket nat- alged a nakamaniobra dagiti Nal- abbaga a mannakigubat. National Police (PNP) ti tinambang ti maysa a yunit ti Leonardo Pacsi Command (LPC) - BHB Mt. Province idiay Masini trail, Brgy. Aguid, Sagada iti alas- 9:45 ti agsapa ti Hunyo 5. Natay ni PO2 Henry Dion ken 11 ti sugatan, pakaibilangan da Chief Supt. Jo- seph Bangcawayan Cayat ken Inspector Mariano Liban. Dagi- toy a nagtipon a tropa ti RPSB (Regional Public Safety Battal- ion) ken PPSC (Provincial Public Safety Company) ket agisaysay- Dagiti tropa ti AFP ken PNP ket mangab-abuso kadagiti ba- bassit a minero. Naipakaammo a manipud Pebrero, ti DENR ken MGB a kakumplot ti PNP-CAR ket mangisaysayangkat kadagiti atake laban kadagiti babassit a pagminasan a saan a nakarehis- tro iti Minahang Bayan. Puersaan 3
Kias, Baguio City ken tinakaw da dagiti naba ken naproseso a balitok. Inpangta met ti Provin- cial Director ti PNP-Mt. Province a ni PSupt. Allen Ocden kadagiti minero iti Pidelisan, Sagada kasta met iti Alab ken Mainit, Bontoc a mabomba dagiti usok nu agked- ked da nga i-serra dagitoy a pag- minasan. Ma-laksid ditoy, narang- gas nga ipatpatungpal ti DENR ken PNP ti total log ban. Kuna ni Ka Magno Udyaw, tagapagsarita ti LPC, "Nagresulta daytoy iti adu a panaglabsing iti karbengan-tao, panagkikil ken korapsyon. Dakkel a nakaapektar daytoy iti pagbia- gan dagiti agtartarikayo ken kas- ta met ti pagalaan da kadagiti ka- sapulan da a para balay. Dagitoy a narugit ken bangbangir a kam- panya a pang-environment ket mangitalmeg kadagiti babassit a minero ken agtartarikayo, ngem tuleng iti kiddaw ti umili a panna- kaiserra dagiti dadakkel, gamrud ken manangdadael a ganganaet a kumpanya ti panagminas." Segun iti LPC, ballaag daytoy kadagiti amin a pulis ken militar a bulsek a tumungtungpal iti man- dar ti naranggas ken pasista nga amo da a ni Duterte. "Ballaag met laeng daytoy kadagiti sipsip nga isardeng da ti panag-espiya laban kadagiti rebolusyonaryo a puersa ken dagiti kailyan da. Awan ti da- yaw ti sueldo a naggapu iti pana- ngharas, pamutbuteng, panang- intriga ken panangpatay kadagiti kadaraan, pada a marigrigat ken isu ti magungundawayan nga pangtaraon iti pamilya." Ti Bt corn ket mais a nakabilan ti gene manipud iti mikrobyo a Bacillus thuringiensis (Bt). Day- toy a gene ti mangmangted iti kabaelan tapno makaparuar ti mais iti sabidong a mangpatay iti peste nga Asia-tic corn borer. Kayat na a saoen, ti mismo a mais ket addaan iti pestisidyo kontra kadagiti insekto. Numan pay iti rugi ket makapaksiat ti Bt corn iti Asiatic corn borer, mabalin nga iraman na a patayen dagiti insekto a makatulong iti mula. No bumayag, ti mismo nga Asiatic corn borer ket mabalin a maaddaan ti resistensya kontra iti pestisidyo ti Bt corn. Isu a mas narigrigat ton a paksiaten daytoy. Nadisenyo ti Bt corn kas suicide seed tapno agtultuloy ti sigurado a ganansya dagiti korporasyon kas ti Monsanto, Syngenta, Pioneer ken Cargill ken dagiti lokal a kumpanya iti bin-i a kas iti East-West, Corn World ken Bioseed. Kayat na a saoen saan a mabalin a mangala ti bin-i manipud iti maapit a mais. Isu nga inkapilitan a gumatang ti mannalon tunggal panagmula iti nakanginngina a presyo. Dumanon iti P4,600 kada sako ti bin-i ti Bt corn kumpara iti P1,500-2,000 a pre- syo ti native (nainsigudan) a mais. Sumagmamano kadagiti produkto ditoy Pilipinas a napaneknekan nga addaan Bt corn kadagiti naiproseso a taraon kas mantika, starch ken saramsam (Corn Oil, Nestle Cerelac, Nesvita, Maggi Cup Arroz Caldo, Gusto Sausage, Purefoods Liver Spread, Campo Carne Luncheon Meat, CDO Corned Beef, Karne Norte Pinoy Style Guisado, Argentina Corned Beef ken Beef Loaf, Quick Chow Instant Pancit Palabok, Granny Goose Tortillos ken Kornets, Jack & Jill Tortillos); Dagiti diaper ken daddu- ma a sanitary napkin; ken panangpataud kadagiti biofuels a kas iti ethanol. Maysa ti Ilocos Norte kadagiti lugar a nairugi ti testing a panagmula ti Bt corn. Idi pay 2002 nga insayangkat ti Mariano Marcos State University idiay Batac ti testing a panagmula ti Bt corn. Idi Pebrero 2003, narugian metten idiay San Marcelino, Dingras (5 ektarya) ken Pait, Vintar (4 ektarya). Nangrugi met nga ipakaammo iti kapatagan ti Kalinga idi 2002 aginggana a dimmanon iti upper Kalinga. Gapu iti awan sarday a panangallilaw dagiti korporasyon iti naduma- duma a wagas, Idi 2013 ket nagbalinen a maikadua ti Kalinga iti kadakkelan a mangpataud ti Bt corn. Ti native a mais a maimula iti asideg ti Bt corn ket maakaran ken dadaelen ti BT corn. Iti kasta, mabalin a mapukaw dagiti native a mais. Iti dadduma a lugar a namulaan ti Bt corn, naob-serbaran ti nalawa a panagreggaay ti daga. Ti Bt corn ket makasabidong iti tao ken mabalin a makaited iti kanser iti buksit ken bagis, depekto iti panaganak, sakit a nerbiyos, ken allergies, panagdaringu- ngo, panagsakit ti barukong, panagsarsarwa, sakit iti sistema ti pagisbuan, ken dadduma pay. laeng ti panangiya- bante iti pudno a reporma iti daga ken nailian nga industriya- lisasyon a marisut ti panagrig- rigat ti kaaduan nga umili. Ditoy Babaen Adun a pagilian iti Europe ken Asia ti nagsardeng iti panagisaknap ken panag- mula ti Bt corn ken dadduma pay a kapada na a mula kas iti Bt soya, tarong ken cotton a mailaklako iti Pilipinas manipud 2013. Napataud met laeng ti GM a bagas a Golden Rice. Nanayonan ti datos manipud naipablaak idi 2003 . . . . . . . . . . . . . . tuloy iti p8 4
TI CPLA KAS PASET TI MAKINARYA NI DUTERTE KONTRA ITI UMILI TI CORDILLERA Panawen pay laeng ti Oplan Bayanihan ti rehimen nga US-Aquino ket binigbigen ti AFP a 'signipikante a bilang' ti Bagong Hukbong Bayan (BHB) ket nailian a minorya. Maiyannurot iti US Counter-Insurgency Guide, binukel ti AFP ti 'Indigenous Peoples (IP)-centric approach' wenno wagas a nakapokus a mangrebbek iti panaglaban dagiti nailian a minorya. Mas pinabaknang ti AFP daytoy a taktika. Dagiti ramen ti 'IP-centric approach' ket talmeg nga aktibidad a "Civil-Military Operations" ti Oplan Kapayapaan ti pasista nga AFP ni terorista a Duterte. Nakaturong ti "IP-centric ap- proach" iti panangpunas iti mili- tante ken palaban a tradisyon dagiti nailian a minorya babaen ti taktika a "divide and rule" a nabayagen a naus-usar kontra iti umili a Pilipino idi panawen pay ti panagsakop dagiti Espanyol ken Amerikano ken nagtultuloy kada- giti naglabas a rehimen agingga iti agdama tapno parukmaen ti umili. Tapno maipatungpal ti saywar ken panangallilaw, dinag- senan da ti rekrutment ti militar iti intar dagiti kabataan a nailian a minorya, panangipagna kadagiti repormista a sosyo-ekonomiko a proyekto ken panagpammarang a sumuporta iti panangsalaknib iti daga dagiti nainsigudan nga umili. Dagiti maka- Duterte met a pulitiko ket idurdu- ron da ti Senate Bill 1678 wenno ti linteg a mangibangon iti "au- tonomous region" iti Cordillera. Ikamakam da daytoy a gandat babaen iti panangbiag manen iti CPLA tapno usaren laban kadagiti umili a nailian a minorya iti Cordil- lera. Awanan-bain a panagpausar ti CPLA Ti panangbiag ti reaksyunaryo a rehimen iti CPLA ket umannurot iti balangkas ti 'IP-centric approach' laban kadagiti umili iti Cordillera. Isu a pinili da ti kaulpitan, kontra- umili ken kontra-nailian a minorya a paksyon da Abra Vice Governor Ronald Balao-as, Conrado Dieza ken Michael Sugguiyao a mangi- patungpal iti daytoy a panggep da. Iti March 21, 2018 a tungto- ngan da Balao-as ken dagiti opis- yal ti gobyerno ket napasingke- dan ti panangbigbig da iti CPLA kas "Peace and Development Force (PDF)" iti maipatakder to nga "autonomous region" ti Cordillera. Maibilang kadagitoy nga opisyal ket da Presidential Peace Adviser Jesus Dureza ken AFP Peace Process Office Chief BGen. Raniel Ramiro. Iti daytoy a tulagan ket agrekrut da kadagiti nayon a paramilitar kas iti CPLA nga agserbi kas reserve force ti reaksyonaryo nga armado ti rehi- men a US-Duterte iti Cordillera. I t i 5
gatake ken panagkub- kob ti 24th Infantry Battalion iti yunit ti BHB-Abra idiay Kilong- Olao, Boliney idi July 1, 2017. Dua kadagi- toy ket nakastreken kas regular a puersa ti Philippine Army iti agdama. Dagiti kaka- bagyan ken katribu ni Balao-as iti Boliney a nagtraining iti CAFGU iti maudi a paset ti 2017 ket pinasuporta na iti 24th IB a naka- engkwentro ti BHB iti baet ti Pilar, Abra ken Santa Maria, Ilo- cos Sur idi January 18, 2018. Ni Dieza ket na- peklan met a kameng ti MIG2 a mangiyar-aramid ti panangtiktik ken panangburak ti urnos dagiti tribu iti Kalinga. Pak- akitaan daytoy a ti CPLA manipud idi aginggana ita ket saan a nag- baliw ti langa na - kas agruprupa a kuarta a paramilitar ti rehimen. kas panagbalin "Iti instrumento a ti panangidadanes, ranggas ken panangallilaw ket pakakitaan nga awan iti kapanunotan da ti panangilaban iti pagimbagan ken karbengan ti Cordillera. Saan a panagserbi iti umili a nailian a minorya ti Cordillera ti motibasyon da, no di kasano a rumimbaw ken agar-ari iti Cordillela." na nailian ti umili napalalo a gagar a maarbisan ti maregmeg a gatad manipud iti rehimen ket desperadon ni Balao- as ken dagiti padana nga agpa- bigbig. Idi 2017 pay laeng ket in- waragawag nan ti bukod na a bagi kas mangidadaulo iti CPLA. Tapno mas kapapati ti daytoy a panangi- pablaak na ket inpasindayag na nga agdagup kano iti 3,000 katao ti kabuklan a bilang ti CPLA iti Cor- dillera. Da Dieza met ket nangi- sayangkat ti dua a training dagiti narekrut da a pumauneg iti buk- len da a "Cordillera Indigenous People's Army" wenno CIPA sa- diay Pinukpuk Junction, Pinukpuk ken Agbannawag, Tabuk babaen iti kari a sueldo ken alawans. Manangallilaw ken naranggas Manipud idi simmuko ti CPLA iti rehimen ni Cory Aquino idi 1987, inbelleng nan ti maskara na nga aginkukuna a para iti umili ti Cor- dillera. Segun kenni Ka Martin Montana, tagapagsarita ti Chadli Molintas Command (CMC)-BHB Ilocos-Cordillera, "Iti panagbalin na a kas instrumento ti nailian a panangidadanes, ranggas ken panangallilaw ket pakakitaan nga awan iti kapanunotan da ti pa- nangilaban iti pagimbagan ken karbengan ti umili ti Cordillera. Saan a panagserbi iti umili a nail- ian a minorya ti Cordillera ti moti- basyon da, nu di kasano a rumim- baw ken agari-ari iti Cordillera." Agresibo nga us-usaren ni Balao-as ti counter-insurgency fund ti probinsya ti Abra para iti aktibo a panagrekrut ti adu a miembro ti CPLA a lumaban iti BHB. Inpangpangas na iti radyo a dagiti CPLA-CAFGU a binukel na ket direkta a timmulong iti pana- Agserserbi dan para iti panangi- palubos ti awanan-ressat a pa- nagserrek dagiti kumpanya ti dam ken minas. Maibilang kadagitoy a kumpanya ti Chevron, Aboitiz- Hedcor, DPJ Engineers and Con- sultants, Santa Clara, Makilala Mining Company, Cordillera Ex- ploration Incorporated, ken Le- panto a mangagaw ken mang- dadael kadagiti natural a rekurso iti uneg ti ansestral a daga dagiti nailian a minorya iti Cordillera. Ti CPLA kas PDF ket awanan duadua nga isu ti maaramat tapno rang- gasan ti umili a lumaban kadagiti plano ken proyekto dagitoy a gan- gannaet ken lokal a kapitalista. Uray ania ti aramiden ni Balao- as kasta met dagiti kabunggoy na ket saan dan a maallilaw ti umili ti Cordillera. Ammon ti umili iti Cordillera a ti nagan a CPLA ket linged laeng iti pudno a galad na - kas kakumplot ti reaksyunaryo a rehimen iti panangipagna ti te- rorismo iti Cordillera. Nayon pay ti CMC, "Iti kastoy nga aramid na, nalataken a ni Vice Gover- nor Balao-as ket kontra-nailian iti a minorya ken agpapausar reaksyunaryo a rehimen tapno mangisaknap ti buteng ken pana- ngallilaw iti umili. Ken nalawag a saan nga agballigi ti CPLA iti mina- maag a panggep na nga agpa- banglo iti umili gapu iti nabangsit a rekord na. Ken saan met nga ag- balligi ti rehimen nga US-Duterte iti panangaramat kadagitoy a tak- tika iti panangipatungpal ti atas na a kas natulnog nga aso-aso ti imperyalismo nga US. Panangitu- loy laeng daytoy iti agtultuloy a kontrol ti US iti pagilian ken ti pananggamrud iti kinabaknang ti Cordillera a pakairurumenan da- giti nailian a minorya nga agindeg ditoy." 6
Abril - Hunyo 2018 DANGADANG TI TURED KEN PIGSA TI UMILI A NANG- PASARDENG KADAGITI MAKADADAEL A PROYEKTO Bibiagen manen ni Rodrigo Duterte dagiti natay. Iti panggep a Kalinga ket adu dagiti simmampa iti BHB a naggapu kadagiti tribu. makaakup ti superganansya, isubsubli na dagiti proyekto ti dikta- dura nga US-Marcos uray naiyukiten kadagiti panid ti pakasaritaan ti narimat a pananglaban ti umili kadagitoy. Iti programa a "Build, Build, Build" ket mabukbukbokan ti Kalinga kadagiti proyekto a maitamtam- bor a mangipaay ti panagdur-as iti intero a rehiyon. Maibilang ditoy ti agresibo a panangitakder kadagiti proyekto iti renewable energy, panagminas ken uray ti Chico Dam a nabannuar a linabanan ti umili idi dekada 80. Panagpigsa dagiti Dangadang ti Umili iti Tengnga ti Militarisasyon Pinairteng ti rehimen a US-Mar- cos ti militarisasyon iti daytoy a panawen. Inpakat na dagiti puer- sa ti 41st Infantry Battalion (IB), 45th IB, 48th IB, Marine Battalion Landing Team-6 (MBLT-6) ken lo- kal a PC kadagiti sona a gerilya iti tri-boundary ti Kalinga-Abra-Mt. Province. Nagbalin a pribado a mersenaryo dagiti higante a kum- panya a kas iti BBGMI dagiti mili- tar a naaramat tapno masigurado nga awan ti lapped iti manang- dadael nga operasyon na day- toy. Nakalak-am ti umili kadagiti nakaro nga abuso iti ima dagiti nadangkok a tropa dagiti militar, kas iti panangtiliw kadagiti ag- protprotesta, interogasyon, iligal a panagrikisa kadagiti balbalay, ken dadduma pay. Dagiti Nagsasaruno a Gandat ti Rehimen Marcos a Pinaay ti Umi- li ti Kalinga Adu nga umili ti naapektaran di- toy, aglalo ta ti Tabuk, Kalinga ket maibilbilang a 'rice granary' ti Cordillera. Adu dagiti natnatay a lames ken dinguen gapu kadagiti makasabidong a kemikal a naga- yus kadagiti Karayan Pasil ken Chico. Dagiti mangmangged met ti kumpanya ket saan a mait-ited ti umdas a pasueldo ken naan- anay a benepisyo. Iti gandat a mas pay ma- kagamgam ti dakdakkel a ganan- sya, inyablat ni Marcos ti Martial Law iti intero a pagilian ken in- lukat na ti Cordillera para iti pa- nagserrek dagiti nadumaduma a gangannaet a proyekto. Kas pa- set ti "Regional Industrialization Program," pinanggep na ti pa- nangpalawa kadagiti pagminasan iti Cordillera, maibilang ditoy ti ekspansyon ti kumpanya ti Philex iti Batong Buhay, Balatoc, Pasil. Kagiddan na dagitoy ti panangi- takder kadagiti dam ken operas- yon dagiti kumpanya ti logging, kas iti Chico Dam 1-4, ken ti Cello- phil Resources Corporation-Cel- lulose Paper Corporation (CRC- CPC) iti Abra ken Apayao. Manipud 1974 ket nagrugi ti ispontanyo a panagtignay ti umili tapno labanan dagitoy, babaen kadagiti bodong conferences ken panagsukisok dagiti relihiyoso a grupo ken delegasyon dagiti antropologo. Naipangato ti pa- naglaban dagiti umili idi simrek ti immuna a yunit ti Bagong Huk- bong Bayan (BHB) iti Kalinga idi 1976. Naregta dagiti 'iskoling' ken panag-organisa iti masa. Nasil- poan dagiti lider ken pangat da- giti tribu a mas nangpapardas iti panagpalawa ken impluwensya ti BHB. Nairussuat ti kaunaan a taktikal nga opensiba ti BHB idi binira na ti maysa a tim ti Philip- pine Constabulary (PC) idi 1977. Iti pannakariing ti palaban a paki- nakem dagiti maingel a tribu iti Saan a nagbalin a lapped ti militarisasyon nu di lallalo pay a nangpagil-ayab iti pungtot ti umi- li. Limmatak dagiti dangadang masa iti umuna a kuarto ti dekada 80, aglalo iti panangpatay dagiti pasista a tropa ti 41st IB kenni Macliing Dulag idi April 24, 1980. Naangay ti dakkel a fact-finding mission sadiay Bgy. Luplupa, Tinglayan tapno imbestigaran ti panangpatay kanyana. Pebrero 1982 met a naisayangkat ti isto- rikal a martsa-rally iti Dagupan- Bulanao a sentro ti Tabuk. Naki- Ti operasyon ti Batong Buhay Gold Mines, Inc. (BBGMI) ket nagbalin a didigra para iti pag- biagan dagiti umili iti Kalinga, Mt. Province aginggana iti Isabela. Nagresulta ti nakaro a polusyon kadagiti kataltalonan ken iti ka- rayan Chico ti panangibelleng ti kumpanya kadagiti mine tailings. 7
partisipar ti nasurok 1,000 nga umili ditoy. Mapangeddeng a napasardeng ti oper- asyon ti BBGMI gapu iti nakaro a disgusto ken panaglaban da- giti umili iti makada- dael nga operasyon na daytoy. Adda da- giti gandat a lukatan manen ti ope-rasyon daytoy ngem linaba- nan latta ti umili. Ti Kaipapanan ti Dutertenomics iti Kalinga Iti agdama, ilaslastog ti rehi- men a Duterte ti makuna na a "Dutertenomics." Ti makunkuna a "naimbalitokan a panawen ti imprastruktura" ket awan dadduma a kaipapanan na nu di panagbasak-basak dagiti gangan- naet a kumpanya nga agkatka- tay a mangtengngel iti natural a kinabaknang ti Kalinga. Parabor ti rehimen daytoy kadagiti kum- panya a Tsino kasukat ti puonan a pag-iinnagawan met dagiti lo- kal a burukrata. Babaen kadagi- toy a proyekto iti imprastraktura ket maikkan-gundaway dagitoy a kumpanya a mangitambak met kadagiti sobra a produkto na a landok ken dadduma pay a ma- teryal. Prayoridad na a proyekto iti uneg ti "Build, Build, Build" ket ti Chico River Pump Irriga- tion Project, nga iti kinapudno na ket proyekto a dam met laeng. Kabayatan nga ikarkaradap da ti implementasyon dagiti dadduma pay a proyekto a kas iti Karayan Dam, Tanudan Dam, Pasil Dam, Saltan Dam ken Nabuangan Dam idiay Apayao. Nadumaduma a tipo ti pananglimlimo ti us-usaren da tapno ipaakseptar dagitoy a klase ti proyekto iti umili. Maibi- lang ditoy ti "irrigation projects," "flood control," ken dadduma pay. Iti daytoy a balangkas ti nakai- paunegan ti panangpairteng ti AFP ti militarisasyon iti intero a probinsya. Iti agdama ket naipa- kat ti 50th IB kadagiti istratehiko a paset ti probinsya ken agtul- tuloy ti rekrutment da ti militar, pulis ken CAFGU-CPLA. Panggep na daytoy nga agipasaknap ti bu- teng ken saywar tapno lappedan ti umir-irteng a panaglaban dagiti umili ken isigurado ti interes dagi- ti gamrud a kumpanya ken ti pa- sista a rehimen nga US-Duterte. Ipanpannawagan ti Cordillera People's Democratic Front-Kalin- ga ti panagkaykaysa dagiti amin nga umili ken tribu ti Kalinga a manglaban kadagitoy a proyek- to. Kas iruprupir ni Ka Daniel LN Gibon, tagapagsarita ti CPDF-Kali- nga, "Nalawag iti umili nga awan ti dadduma a pagturongan dagi- toy a proyekto, nu di mangrabsut iti pagbiagan ti umili a nainsigu- dan, a nangsukay ken nangay- wan iti daga. Saan nga ipalubos a kastoy ti pagturongan na. Ada- wen dagiti adal manipud kadagiti naipagballigi a kampanya iti pa- nangdepensa iti daga, biag ken kinabaknang ti Cordillera. Dakkel ti pinapel dagiti tignay masa ken panangpapigsa iti armado a pa- naglaban iti panangpaay kadagiti panggep dagiti napalabas a rehi- men. Isu dagitoy ti masapul nga iggeman tapno maipakita ti tured ken pigsa ti umili. Masapul a sa- lakniban ti daga kas puon ti biag tapno maaywanan daytoy para iti sumarsaruno a kaputotan. Ila- ban ti kalintegan para iti bukod a pangngeddeng iti balangkas ti nailian demokratiko a rebolusyon agingga iti panangitakder iti sos- yalista a masakbayan." Tay-ak ti gubat . . .manipud p4 Cordillera, babaen laeng iti pana- ngilaban iti kalintegan iti bukod a pangngeddeng a masalakniban ti kinabaknang ti ili ken mapagserbi kadagiti agindeg ditoy. Malaksid iti panagpursige nga ilaban dagi- toy, lalaonen met dagiti adyenda iti tungtongan iti kappia. Kappia a nakabasar iti hustisya ti husto a sungbat ti pananggibus iti pa- nangidadanes ken pananggun- daway a sagsagrapen ti nalawa nga umili - saan a panagserrek iti saan a makatao a trabaho a kas pulis, soldado ken sipsip. Mabtad tayo ketdi a manglaban iti mana- ngirurumen a rehimen ken iti bu- lok a sistema a pagturturayan na. 8
Abril - Hunyo 2018 DANGADANG TI PANAGMULA TI BT CORN: PANNAKAILUMLOM ITI BISIN KEN UTANG Ti probinsya ti Kalinga, kas iti dadduma pay a paset ti Cordillera, ket saan dan a maimula manen dagi- toy. Dumakdakkel ti gasto ngem bumasbassit ti mapastrek dagiti mannalon. Kumarkaro ti panag- balinen ti mannalon a tagapar- tuat kadagiti naata a materyales a kasapulan dagiti gangannaet, aglalo ta ti yellow corn ket adu ti pagbalinan na nu maiproseso. Iti kastoy, kumaro ti panagbisin ken krisis iti ekonomya, gapu ta ti maysa a kangrunaan a kasapulan ti tao tapno agbiag - ti makan - ket naipaima metten iti kontrol dagiti imperyalista. sigud nga agmulmula kadagiti nainsigudan a klase ti mais a maawa- gan a diket wenno lupog. Ngem manipud 2002 ket nagrugi ti panag- serrek dagiti GM (genetically modified) a bin-i a Bt corn babaen iti pa- nagtesting ti kumpanya a Pioneer ken ti Department of Agriculture (DA) iti patag a paset ti Tabuk. Paulit-ulit nga ipalpalawag dagiti agilak- lako kadagitoy a bin-i ti adu kano a benepisyo a kas iti "ad-adu nga apit, bassit a gasto, ken dakdakkel nga inkam" - banag a pakaawisan met dagiti adu a mannalon aglalo iti kasasaad a nairut ti pakasapulan da ti kuarta. Iti las-ud ti tallo a tawen ma- nipud 2013, napaspas ti panag- balin ti Kalinga kas maikadua a kadakkelan nga agpatpataud ti mais (yellow ken white corn) iti Cordillera. Manipud kadagiti pa- tag a paset ti probinsya a kas iti munisipyo ti Rizal, paset ti Ta- buk ken Pinukpuk ket napardas a simmaknap ti panagmula ti Bt corn. Dimmanon daytoy kadagiti interyor a paset a kas iti Upland Pinukpuk ken Daya a Balbalan, kasta met iti dadduma a paset ti Pasil ken Lubuagan. Dagiti dati a namulaan ti kape ket Bt corn metten ti naisukat, kasta met kadagiti kapagayan. Manipud iti 9,516 nga ektarya idi 2005 ket lim- mobo daytoy iti 14,459 ektarya idi 2014. Ti Tabuk City ti kalawaan ti erya a namulaan ti mais, sumaru- no ti Pinukpuk ken Rizal. Manipud 2004-2009, 275,544 metriko tone- lada (MT) ti napataud ti Kalinga, maisegunda iti Ifugao a 358,311 MT met. (Kitaen ti Tsart 1) ralismo wenno 'baro a libera- lismo' ket dagdagsenan na ti pa- nangibukbok dagiti monopolyo kapitalista a kas iti Monsanto ti puonan kadagiti atrasado a pa- gilian, kasukat ti ad-adu pay a ga- nansya. Mailuklukat ti ekonomya dagiti nakukurapay a pagilian a kas iti Pilipinas iti lallalo pay a pa- nanggundaway ti imperyalismo babaen iti makunkuna a neoli- beral a globalisasyon. Kumarkaro a Pananggun- daway kadagiti Mannalon Basar mismo iti kapadasan, ti panagmula ti GMO ti nangted- dalan tapno dumakkel ti gastos ken mailumlom dagiti mannalon iti utang. Iti maysa laeng a siklo ti panagmula ti Bt corn a tallo ag- inggana lima a bulan, dumanon iti P62,527.00 ti kabuklan a gasto agraman ti interes ti utang. Nu makapataud man ti P101,062.50 iti panaglako, ti neto nga inkam na nu maibawas dagiti gasto ket P38,535.00, a nu bingayen iti 150 aldaw ket agbalin laeng a P256.90 ti mapastrek na kada al- daw! iti kaaduan a kaso, mas prin- sipal ti makayanan a mabayadan ti mannalon ngem agtaltalinaed ti utang, nga agtultuloy a matu- onan aginggana a saanen a maba- yadan ti mannalon. (Kitaen it Tsart2) Iti panagserrek dagiti bin-i a GM, ti makapespes ti kadakkelan a ganansya ket dagiti higante a korporasyon ti agrokemikal, a kas iti Monsanto, Syngenta ken dadduma pay. Idi 2009, ti Mon- santo ti nakaakup ti kangatuan a ganansya manipud iti innem a dominante a korporasyon iti agrokemikal. Agarup 15 milyon a babassit a mannalon a nag- gapu kadagiti nakukurapay a pa- gilian ti mangbukbukel ti 90% a nangimula kadagiti genetically modified (GM) a mula idi 2011. Segun iti panagsukisok ket saan dan a makaurnong ti bin-i ken Iti panagsaknap ti panagmula ti Bt corn, nagbaliw ti langa ti agrikultura iti probinsya. Saanen a panagmula para iti konsumo ti turong ti produksyon nu di ket panagmula para iti kuarta. Umannurot daytoy iti neoliberal a turong ti agrikultura. Ti neolibe- 9
Tsart 2 Gapu ta dakkel ti gasto iti produksyon, sumrek met laeng ti pananggundaway babaen iti in- usura wenno nangato nga teres ti pautang. Dagiti traders ken agpapautang ket agduduma dagiti wagas da iti panagpautang ken panaglako kadagiti inputs. Maibilang kadagiti ar-aramiden da ti direkta a panagpautang ti cash ken inputs nga aginteres ti 5-10% kada bulan, iti dadduma ket mais ti maibayad kadakuada, ken panangipangato iti presyo dagiti inputs. Nu saan a makabayad ti nakautang ket agtultuloy latta ti interes. Ti usura ket mangibu- nga iti dadduma pay a panaggun- daway kas iti pananggamgam ti daga ken dadduma pay a sanikua, a lallalo a mangilumlom kadagiti mannalon iti rigat. Dagiti Epekto Parikut met laeng dagiti ag- mulmula ti Bt corn ti kinakurang dagiti ramit a mausar. Dagiti ramit a kas iti traktor, thresher, karison, plantilla, ken nuang ket ipaabang dagiti akinkukua. Saan a kabaelan dagiti kaaduan a mannalon a makaala ti reaper ken planter, ken agbalbalin pay a rason dagiti akinkukua kadagitoy tapno makissayan ti bilang dagiti mangmangged-talon a tangda- nan da. Iti paset ti Tabuk ken Pi- nukpuk ket masansan a tersya- han wenno 1/3 ti bingayan ti apit, a nu sadinno ket 1/3 laeng ti bin- gay ti nagmula ken awan ti bingay ti akindaga iti gasto. Isunga ti bi- ngay ti nagmula ket bumassit pay gapu iti panangikissay na kadagiti gasto iti panagmula aginggana iti panagapit. Nadumaduma ti wagas da- giti traders tapno makakusit. Ka- latakan a wagas da iti panagkusit ket ti grading system a nu sadinno ket masansan nga ipababa dagiti trader ti grado ti mais nga ilak- lako dagiti mannalon tapno mas nababa ti presyo na. Kasilpo na daytoy ti panagburiki wenno pa- nag-abot da iti sako ti mais tapno makita dan ti itsura na uray nu saan pay a naikilo. Mano a kilo ti malugi ti mannalon gapu ta dagiti bukel a natinnag iti panagburiki ket saanen a karaman iti bayad. Ngem nu dagitoy a mais ket mai- pan kadagiti dadakkel a trading centers Isabela, Bulacan ken dadduma pay ket kaykayat pay ketdi dagiti kumpanya a na- lungsot dagiti mais a maibagsak kadakuada gapu ta mas nalaklaka a mapespes ti natural a lana na daytoy. Sumagmamano kadagiti dadakkel a kumpanya a pangilak- lakoan dagiti traders ti mais ket ti Nestle, Universal Robina ken San Miguel Corp. idiay Segun iti panagsukisok ti Tigna- yan dagiti Mannalon iti Kalinga, maapektaran met laeng ti aglaw- law ken salun-at dagiti agmul- mula ti mais gapu kadagiti abono ken pestisidyo a maus-usar. Adda dagiti obserbasyon iti panagbaliw ti raman ti danum, panagburis ken pannakaperdi ti kudil gapu iti nausar a pesticide. Perdien met laeng dagitoy a kemikal ti taba ti daga ken agbalbalin a gapu ti pannakaiyanud ti akinrabaw a daga (topsoil) nga addaan kada- giti sustansya a kasapulan ti mula tapno lumangto. Gapu ditoy, ngu- matngato ti kasapulan nga abono tapno masupusopan ti panna- kaawan ti taba ti daga. Saanen a makaimula ti daddu- ma pay a nateng iti aglawlaw dagiti namulaan a Bt corn. Saan a nasayaat ti langa ti bulong ken bunga dagiti nateng a masida nga asideg iti Bt corn gapu ta perdien 10
Abril - Hunyo 2018 DANGADANG ti herbicide. Nu maaddaan ti re- sistensya dagiti peste iti herbi- cide, umadu ket di ti dadduma a peste a mang-atake kadagiti Bt corn ken dadduma pay a mula a kaabay na. Iti Pangasinan, Iloilo, Capiz ken Bukidnon, adda dagiti timmaud a baro a peste ken ruot a saan a mapaksiat ti herbicide kas iti corn plant hopper, ruot a kas iti 'oyampong' wenno super weeds. Ti nakaro pay dagiti ka- maisan iti North Cotabato ket na- tamaan ti fungus a Banded Leaf and Sheath Blight, gapu iti awan- sarday a panagusar iti herbicide. Nganngani awan ti naapit dagiti mannalon sadiay gapu iti panna- kaperdi dagiti bunga na. panangpakaro iti pyudalismo ken malapyudalismo tapno pespesen dagiti mannalon para iti ganansya dagiti kapitalista. rama ti nailian-demokratiko a re- bolusyon iti tungtongan iti kappia iti baet ti GRP ken NDFP, nailanad iti maidatdatag a Komprehensibo a Katulagan iti Sosyo-Ekonomiko a Reporma dagiti sumaganad a probisyon iti agraryo a reporma ken agrikultural a panagdur-as: ti panangbigbig iti karbengan dagiti nailian a minorya iti anses- tral a daga, panangipangato iti produksyon a makan tapno ma- sungbatan ti kasapulan ti umili, panangburak iti monopolyo da- giti apo't daga iti nalalawa a daga ken libre a panangiwaras dagi- toy kadagiti mannalon, panang- mintinar kadagiti presyo dagiti magatgatang a kabaelan dagiti mannalon, ken pananglaban in- ggana a mapunas ti usura ken dadduma pay a porma ti panang- gundaway. Labanan ti Panangtengngel ti Imperyalismo iti Agrikultura Rumbeng a labanan ti panang- salukob ti imperyalismo iti agri- kultura. Napateg ti papel ti pa- nangpapigsa kadagiti anti-pyudal a pannakidangadang tapno inut- inot a mapapigsa ti bileg ti masa a mannalon babaen iti panangi- laban kadagiti pagsayaatan ken pagimbagan da. Maibilang ditoy iti nainkalinte- ti panangilaban gan a presyo ti produkto, pana- ngipababa ti interes ti utang, ken panangibutaktak iti nadumadu- ma a sistema ti pananggundaway a kas iti buriki, grading system ken dadduma pay. Nayon na met laeng ditoy a laban ti para iti se- guridad ti makan babaen ti pana- ngipreserba kadagiti nainsigudan a bin-i ken agtultuloy a panangla- ban iti panagsaknap ti GM a bin-i. Ti panangisayangkat kadagiti dangadang a masa tapno laba- nan ti nadumaduma a panang- gundaway ket nakapauneg iti balangkas ti Agraryo a Rebolus- yon tapno magibusan ti pudno a ramut ti panagrigrigat. Segun kenni Ka Daniel LN Gibon, taga- pagsarita ti Cordillera People's Democratic Front-Kalinga, "iti panangisayangkat ti gubat ti umi- li, napateg a ramen na ti agraryo a rebolusyon. Babaen ditoy, magi- busan ti kangrunaan a problema dagiti mannalon a nailian a minor- ya - ti pyudalismo, a rangtay met ti imperyalismo tapno maipagna na ti panangagaw iti daga ken panangidadanes kadagiti nailian a minorya." Nu adda ti landslides wenno reggaay iti panawen ti panagtu- tudo, dagiti naiyanud a daga ma- nipud kadagiti pagmulaan ti Bt corn a napan kadagiti karayan ket nagbalin a gapuanan ti pannaka- tay dagiti lames iti karayan, kas iti kapadasan iti Capiz. Ti pananglaban iti liberalisas- yon iti agrikultura ket paset ti na- lawlawa nga anti-imperyalista a laban iti intero a sangalubongan. Ti armado a pannakidangadang ken ti dangadang ti umili ti mang- parmek iti bileg ti imperyalismo bayat nga itaktakder na ti pun- dasyon ti sosyalismo a kas ka- kaisuna laeng nga alternatibo para iti magungundawayan nga umili. Kas iti kapadasan ti umili sadiay Tsina ken Rusya, nalak-am da ti rang-ay ken gin-awa babaen iti planado ken mapangeddeng a panangipaay iti pudno a reporma iti daga idi panawen ti sosyalista a konstruksyon iti pagilian da. Ti amin-a-benneg a panangpadur-as iti kaaw-awayan iti balangkas ti sosyalismo laeng ti mangwayawa- ya iti umili a mannalon manipud iti saklot ti krisis ken kinakurapay, kalpasan ti panagballigi ti nailian- demokratiko a rebolusyon. Iti panagserrek dagitoy a bin-i a partuat dagiti imperyalista, lal- lalo a mapunpunas dagiti nain- sigudan a bin-i ken variety ti mais a mabalin a kanen. Saan a kas iti sigud a klase ti mais, ti Bt corn ket saan a mabalin a kanen ti tattao gapu ta napait ken adu ti epekto na iti salun-at. Mapilitan dan a gumatang ti bagas ken masida a para taraon ti pamilya. Isunga iti kastoy, ti mannalon nga agpar- partuat ti makan ket isu ketdin ti awan kanen na. Makita kadagitoy ti epekto ti panagsaknap ti Bt corn ket saan nga isu ti mangipaay ti nam-ay kadagiti mannalon nu di pakai- sagmakan na. Maperdi ti daga, salun-at ken ti mismo a pagbia- gan na. Saanen nga agrikultura a mangbiag iti umili ti turong nu di ti Kas kongkreto a paset ti prog- 11
"Panangilako ni Duterte iti Chico River, labanan! " - CPDF Ti Chico River Pump Irrigation Project (CRPIP) ket maysa nga ambisyoso a proyekto nga imprastraktura nga indasar ken pinapondoan ni Rodrigo Duterte kadagiti imperyalista. "Daytoy a proyekto ti maysa a pakakitaan ti panangilako ni Duterte iti rekurso ken ansestral a daga dagiti nailian a minorya kadagiti gan- gannaet a kapitalista. Ipilit da nga ipaakseptar ti proyekto uray nu ti sukat na ket agpeggad ti pagbiagan ken ti mismo a biag dagiti nailian a minorya," kastoy ti panangiladawan ni Simon "Ka Filiw" Naogsan, tagapag- sarita ti Cordillera Peoples' Democratic Front (CPDF) . Tapno isigurado ti panagrugi ti proyekto, indauloan dagiti tao ti China CAMC Engineering Co, Ltd. ti groundbreaking ceremony a naangay sadiay Pinukpuk, Kalinga idi maikadua a lawas ti Hunyo. Ti CRPIP ket kaunaan a flagship pro- ject iti uneg ti "Build, Build, Build" ti rehimen Duterte iti Cordillera. Daytoy a proyekto ti kadakkelan a naipastrek iti Kalinga, a maitak- der iti Karayan Chico ken waig ti Talaca. Saklawen ti proyekto ti 21 barangays iti Pinukpuk, Kalinga ken paset ti Cagayan (Tuao ken Piat). Ti katulagan para iti panag- pautang ti China, nga aggatad ti P3.135 bilyon ($62.09 milyon) ket napirmaan idi Abril 10 idi bimmi- sita ni Duterte idiay China. Iti las- ud ti dua a dekada, mainayon ti pawayway na a pito pay a tawen, bayadan ti umili daytoy a gatad ken ti naituon nga interes. Inlanad ni Ka Filiw ti agba- lin nga epekto na iti umili. "Iti iti kangrunaan, pananglabsing karbengan ti umili a nailian a mi- norya. Awan ti naangay a kon- sultasyon kadagiti komunidad tapno naan-anay nga ipalawag ti proyekto. Ti panagserrek dagiti pribado a kumpanya tapno itak- der ti proyekto ket pakakitaan a ti irigasyon ket agbalin a negosyo, saan a serbisyo. Pammaneknek iti agtultuloy a nailian a polisiya ti reaksyunaryo a gobyerno a ti Cordillera ket pagalaan laeng ti rekurso, saan a kas pagnaedan ti umili a masapul a padur-asen. Datayo ti mapaidaman bayat a ti nainsigudan a daga tayo ket maagaw ken magamrud dagiti kinabaknang na." Kadawyan a mapasamak iti amin a lugar a naitakderan ti dam a tunggal dumakkel ti danum ken pana-panawen nga agibulos ti dam ket malayus dagiti baryo nga adda iti baba ti ayus (down- stream) bayat a dagiti ili iti ngato a paset sakbay ti pump irrigation (upstream) ket maapektaran met laeng gapu iti back- flow. Ti inkamakam a groundbreaking ceremony ti proyekto idi June 8, 2018. - Manila Times kenni Ka Filiw, iti kastoy nga ag- peggad ti ansestral a daga, napaneknekan iti atiddog a pakasaritaan dagiti nailian a minorya nga awan ti daddu- ma nga addang nu di ti panangsalaknib iti Segun daga, biag ken kinabaknang. Ki- nuna na, kas met laeng iti napala- bas a pannakidangadang ti umili laban iti Chico Dam ken Cellophil Resources Corporation iti panaw- en ti kangitingitan ti Martial Law ni Ferdinand Marcos. Inpanawagan na ti napinget a panangitultuloy ti pananglaban iti nasao a proyekto, "Saan nga ag- paallilaw kadagiti kari ken buladas a sasaoen ti rehimen. Rumbeng nga ipakita tayo kenni Duterte a saan na a kabaelan a buraken ti nairut a panagkaykaysa ken pigsa ti umili a nailian a minorya. Pairte- ngen ti militante ken armado a laban para iti panangrespeto ken panangbigbig iti karbengan para iti bukod-a-pangngeddeng ken karbengan iti ansestral a daga. Saan a palubosan dagiti rinuker a panggep ti rehimen a kinopya na iti idolo na a ni Marcos. Itandudo ti panagdur-as a nakaturong iti pagimbagan ti umili, saan a para iti pagganansyaan dagiti gangan- naet a korporasyon. Rumbeng laeng nga ilaban ti karbengan iti daga ken kinabaknang. Dagitoy a rekurso ket rumbeng nga ag- serbi para iti planado a sosyalista nga ekonomya. Ti panangilaban iti karbengan iti daga ket ma- iturong para iti panangibangon iti industriyalisado, narang-ay ken nadur-as a masakbayan babaen ti panagballigi ti nailyan demokra- tiko a rebolusyon nga addaan so- syalista a turongen." 12
Umili, nagkaykaysa laban iti megadam Kampo ti 81st IB, pinetisyonan da a pumanaw ILOCOS SUR - "Ipangag yo daytoy a petisyon ta maipangruna koma ti panangsalaknib ti biag ken pag- biagan mi, imbes a ti pagganansyaan dagiti gangannaet a negosyante," isu ti karit ti umili a naggapu iti nadumaduma a paset ti Ilocos Sur kadagiti opisyales dagiti lokal a yunit ti gobyerno laban iti megadam a maipatakder iti surong ti Brgy. Ubbog, Salcedo. Gandat ti maysa a Chinese a negosyante ken dagiti kasosyo da a lokal a kumpanya, babaen iti Lichel Technologies, Inc., nga ipa- takder ti 104.6-metro a megadam a kas katayag ti Mt. Malangcuas. Ungated spillway ti plano da isu- nga apaman a mapunno daytoy ket agtultuloy laeng nga agayus iti Karayan Buaya nu sadino ket adu a barangay ti masarakan iti abay na. Nagutang ti rehimen nga US-Duterte ti P3.4 bilyon a pondo iti China Exim Bank para iti nasao a proyekto. Nagkaykaysa ti umili ti Grego- rio Del Pilar, Sigay, Salcedo, Sta. Lucia, Sta. Cruz ken dadduma pay a sumupsuporta iti dangadang da. Nagtignay da babaen iti inbangon da a Timpuyog dagiti Umili ti Ka- rayan Buaya. Madanagan da nga "interamente a malayus" dagiti barangay idiay Del Pilar (Matue- Butarag ken Concepcion), Salce- do (Bulala-Liguey) ken Sigay (Ma- bileg), mairaman ti kataltalonan ken kalsada iti baet ti Del Pilar ken Sigay. Napeggad met laeng para kadagiti residente kadagiti barangay ti Ubbog, Balidbid ken Poblacion, Salcedo gaputa asideg da iti mismo a megadam, kas met laeng iti dadduma a barangay ti Salcedo, Sta Lucia ken Sta Cruz nga adda met iti igid ti Karayan Buaya. Segun iti petisyon, "Pakaruen (ti megadam) ti panaglayus kas iti 13
kapadasan dagiti amin a nakaipa- takderan dagiti dam iti naduma- duma a lugar." Addan dagiti pasa- mak a nakaro a nalayus ti pasdek ken sanikua ti umili, uray ti nalala- wa a kataltalonan, gapu iti napig- sa a panagtudo kas iti napasamak idi Oktubre 2016 nga immayan ti Bagyo a Lawin. Ti Salcedo, Sta. Lucia ken Sta. Cruz ti nagsagrap ti nakaro a didigra gapu iti panag- dakkel ti Karayan Buaya. Manipud pay 2013, supsuppia- tenen ti umili ti megadam. Ngem iti agdama, malaksid a maipappa- pilit manen ti proyekto, nagkam- po pay ti 81st Infantry Battalion iti asideg ti pakaitakderan daytoy. Siaammo ti umili nga agserbi day- toy kas, "guardia ti kompanya a mangipasdek ti dam ken mang- lapped iti protesta ti umili." Ni Governor Ryan Singson ti nang- palubos iti panagkampo ti Philip- pine Army (PA). Nagpetisyon met laeng ti umili laban iti kampo-militar. Uray idi 2017 nga awan pay laeng daytoy, adun ti kapadasan da mainaig iti riribuk ken buteng nga iyeg da- giti Army ken paramilitar a yunit. Maibilang kadagitoy ti dua a kaso ti panagpaltog (may- sa a taga-Bulala ken tallo a idiay Poblacion mannalon Norte), dua a pasamak ti ili- gal a panangtengngel (Mada- rang ken Calangcuasan) ken ti panangdukot, panagpatay ken panangikali kenni Nico- las Ramos (Poblacion Norte) iti igid ti Kara-yan Buaya idiay Atabay idi 2010. pinnatay iti uneg ti kampo da idi dekada 1990. Nailanad met laeng iti petisyon ti panagkontra ti umili iti dakes a kultura nga ipaspasaknap dagiti militar ken paramilitar. Maibilang kadagitoy ti panagin-inom ti arak, sugal ken dadduma pay a bisyo, kas met laeng iti nadursok a pan- nakilangen da kadagiti babbai. Kuna ti petisyon, adu a pamilya ti mariribuk gaputa ar-armen ken siksikogan da dagiti babbai, naa- sawaan man wenno saan. Iti panangiyun-una ti National Irrigation Authority, iparparang da ti proyekto kas irigasyon para iti umili. Ngem inrupir ti umili a ganansya ti pudno a panggep ti megadam. Kasta met a tung- gal panawen ti panagtutudo ket adda latta pangta ti didigra. "Pagkuartaan dagiti dadakkel a negosyante kasukat ti biag, daga ken pagbiagan mi ti kababagas daytoy a proyekto. Saan nga ag- puonan ti dadakkel a negosyante iti binilyon nu ti panggep da laeng ket irigasyon, nangruna ta iti ag- dama ket addan ti linteg a libre ti serbisyo ti irigasyon. Nalawag daytoy a ladawan ti kinaawan ti hustisya para kadakami a naruay nga umili." Gapu iti pudot ti panagsuppiat ti umili iti proyekto, sumupsupor- tan ti lokal a gobyerno ti Salcedo ken kabangibang nga ili iti kam- panya da. Ngem iti agdama, ma- laksid iti kampo-militar, adda pay agkamkampo a sosoldado idiay Brgy. Legaspi (Galimuyod), Brgy. Lopez (Banayoyo), ken dagiti ba- rangay ti Bugnay ken Salvador II (Candon) kas paset ti civil-military nga operasyon ti PA. Segun kenni Saniata Maglaya, tagapagsarita ti Alfredo Cesar Command (New People's Army - Ilocos Sur), "Nainkalintegan ti laban ti umili para iti kinatalna, kinatalged, pagbiagan ken mismo a biag da. Kas Soldado ti Umili, si- sasagana ti amin a Nalabbaga a mannakigubat a papigsaen ti ar- mado a dangadang kas suporta iti laban da, aglalo iti panawen nga iwayat dagiti negosyante, ba- baen iti 81st IB, ti pasismo tapno ipilit ti kontra-umili a pagganan- syaan da." Malagip met laeng ti umili nga idiay Brgy. Pias, mismo a dagiti soldado ken kameng ti CAFGU wenno Civilian Armed Forces Geographical Unit ti nagpinnaltog ken nag- 14
PANIRIGAN Ultimo a panggep ni Duterte: Paragsaken ti amo na nga US "Agraraman ken buakaw!" Day- toy ti husto a panangiladawan kenni Rodrigo Duterte idi inbaga na ti panggep na a personal a rebisaren dagiti amin a napir- maanen a katulagan iti kappia iti baet ti National Democratic Front of the Philippines (NDFP) ken ti Gobyerno ti Pilipinas (GPH) sak- bay nga agsubli iti negosasyon. iti kina-arogansya na, saan a nakakaskasdaaw nga aga- rapaap nga adda ti karbengan na nga ibabawi dagiti napapateg a napirmaan a katulagan a kas iti Comprehensive Agreement on Respect for Human Rights and International Humanitarian Laws (CARHRIHL), ti Joint Agreement on Safety and Immunity Guaran- tees (JASIG) ken dadduma pay a katulagan a naipagballigi para iti nainkalintegan ken pangmabaya- gan a kappia. Basar Kasapulan a maipalagip ken- kuana a ti tungtongan iti kappia ket nagrugin sakbay pay laeng a nagtugaw iti Malakanyang ken aniaman nga addang a buraken ibabawi daytoy ket paka- ken kitaan ti kina-reaksyunaryo na. Dagiti amyenda ket masapul a dumalan iti diskusyon iti baet da- giti agsumbangir a benneg ken saan a nakabasar kadagiti arbi- traryo a pagayatan ken kapritso ti maysa nga aso-aso ti imperyalista a mangiwaswasiwas iti kinaturay ken kinabileg na. pudno ken kanayon a nakasa- gana a makinegosasyon para iti kappia iti siasinoman a rehimen ti GPH a nakasagana a makitung- tong. Ti rehimen nga US-Duterte, iti bangir na, ket saan laeng a nangipablaak kadagiti opisyal a proklamasyon a mangpugsat iti proseso ti tungtongan iti kap- pia ken malisyoso met laeng a panangpabasol a terorista dagiti rebolusyonaryo a puersa ti Par- tido Komunista ti Pilipinas ken ti Bagong Hukbong Bayan (BHB) idi December 2017. Kalpasan da- giti inpormal a tungtongan tapno ituloy ti pormal a negosasyon, itatta ket agar-aramid isuna kada- giti rason (kas iti panangipilit a maiyangay ti tungtungan iti Pilipi- nas, panang-usar iti rebyu tapno itantan, ken dadduma pay) tapno dadaelen dagiti nagun-oden nga addan kadagiti inpormal a tung- tongan. Nalawag a dagiti maregmeg a tulong manipud kadagiti imper- yalista ti maipangpangruna ngem ti tungtongan iti kappia. Dagiti imperyalista a bileg, aglalo ti US, China ken Japan - dagiti kangru- naan nga amo ni Duterte - ket madandanagan iti posible a pan- nakapinalisa ti Comprehensive Agreeement on Socio-economic Reforms (CASER). Uray ti aso-aso da a ni Duterte ket saan na kayat a mapukaw dagiti burukratiko a ganansya na ken ti pamilya na. Kasta met dagiti lokal a kapitalis- . .Ti natalged ken pangmabayagan a kappia ket kasapulan nga ilaban dagiti rebolusyonaryo a masa a nakasagana a mangidaton ti biag da. . ta, dagiti bukatot nga apo't daga ken dagiti paspasurot da iti na- dumaduma a sangay ti reaksyu- naryo a gobyerno ket saan da a palubosan a mapirmaan ti CASER. Dagiti marigrigat nga umili a iti Pilipino ket agkalkalikagum pangmabayagan a kappia ken ti CASER ti mangiruangan ditoy tapno marisut ti ramut ti armado a labanan. Iti bangir na, ti agtur- turay a dasig ket kanayon a tu- mungpal iti aniaman a mandar dagiti imperyalista nga amo da iti panggep a lappedan dagiti re- bolusyonaryo a reporma ken pag- talinaeden ti agdama a sistema: ti pananggamgam ti dumakdakkel a ganansya nga awan panangi- kaskaso iti kaaduan a marigrigat nga umili. Ni Duterte ket agbirbirok ti ra- son a mangwaswas kadagiti katu- lagan pangkappia. Ti panggep na a 'personal a mangrebyu' kadagi- toy ket tapno maaddaan ti gund- away ken makabirok ti pamuspu- Ti NDFP, iti bangir na, ket na- . . .suruten iti p16 15
BHB-Ifugao, nakairugin ti tipak a panagtignay Ti kangrunaan a linaon ti pro- grama da ket panangsuppiat iti hydropower iti dagus project, kas panangisayangkat a ti petisyon kontra iti proyekto ti gangannaet a kapitalista kas rugi ti kampanya. Nangnged- deng da met laeng a siputan ken ibutaktak dagiti programa ti re- pormista a Japan Interna- tional Cooperation Agency, maysa nga ahensya nga agpa- pautang kadagiti reaksyunaryo a gobyerno tapno mapalubosan dagiti manangdadael ken mana- nggamgam a proyekto da. IFUGAO-Nairussuat ti maysa a Kumperensya iti Agraryo a Re- bolusyon a dinar-ayan ti agarup 30 a ma-ngibagbagi kadagiti re- bolusyonaryo nga organisasyon ti umili iti sumurok-kumurang si- yam a barangay ken sityo a larga ti Gawaing Masa ti yunit ti Nona Del Rosario Command (NDRC), Bagong Hukbong Bayan (BHB) - Ifugao. Daytoy ti nagmurdongan dagiti inisyal a balligi iti panag- palawa ken panangipangato iti tukad ti organisasyon da. Mairaman iti militante a dangadang da ti panagsingir iti korapsyon ti lokal a gobyerno. Adda dagiti proyekto, kas iti iri- gasyon ken elektripikasyon, a saan a binayadan ti kontraktor dagiti tattao, kas iti panagbu- nag iti poste ti kuryente mani- pud iti adayo a kalsada. Isingir da met laeng ti nayon a pondo tapno maisimpa ti lasung-lasong a kalsada ken matulongan ti adu a mannalon a naapektaran ti tung-ro a nangibus iti kamote da ken naiyakaren iti laya, galyang, saba ken dadduma pay. Namna- maen da met laeng ti nalawlawa a dangadang a pakainayonan da tapno maipangato ti presyo da- giti agrikultural a produkto. Uray nu nabayag a saan a nasu- blian ti NDRC dagitoy a barangay, immapit ti kakadua ti napapateg a balligi babaen iti panagaramat iti husto a taktika ti panangipa- tungpal iti tallo a ramen ti De- mokratiko a Rebolusyon ti Umili ken panangiyabante iti trabaho iti ideolohiya, pulitika ken orga- nisasyon. Naarmasan dagiti dimmar-ay babaen iti panagadal iti kasasaad ti nailian a minorya ken iti kapa- dasan ti sosyo-ekonomiko a kam- panya iti lugar. Iggem da dagiti adal para iti panagprograma kas Organizing Committee ti Cordil- lera People's Democratic Front. Nairut a maisilpo dagiti kam- panya iti Agraryo a Rebolusyon iti kontrapasista ken kontramilitari- sasyon a laban. Kuna ni Ka Wigan Moncontad, tagapagsarita ti NDRC, tulbek kadagiti balligi ti panagigiddan met laeng iti pang-ideolohiya ken pang-organisasyon a trabaho. "Idi nakasubli, dagus nga inrus- suat ti kakadua ti panggimong a panagsukisok ken panagamiris iti dasig wenno SICA tapno ma- update ti kongkreto a kasasaad. Napardas met laeng a naibangon dagiti sangay ti Partido Komunis- ta ti Pilipinas, kas met laeng kada- giti yunit ti Milisyang Bayan." Panirigan . . .manipud p15 san tapno agtalinaed a naragsak dagiti imperyalista nga amo na ken ti agar-ari a dasig nga ibag- bagian na tapno gibusan ti nego- sasyon iti kappia. ti Cordil- lera People's Democratic Front iti amin nga umili nga ipursigi ken pairtengen dagiti dangadang da iti politika ken ekonomya. Ti intero a Cordillera ket masapul nga agtarigagay iti reporma nga agraryo ken panagdur-as ti kaaw- awayan ken nailian nga industri- yalisasyon, kasta met iti pudno a panangbigbig iti karbengan iti bukod-a-pangngeddeng dagiti nailian a minorya. Agpanpanawagan Ti saan a kinapudno ti rehimen nga US-Duterte iti negosasyon ket mangpasingked iti kinahusto ti panangiyabante iti demokra- tiko a rebolusyon ti umili babaen iti panangpairteng iti armado a gubat ti umili. Dagiti say-ang ti umili ti Cordillera ket mapatadem tapno maaramat kakumbina da- giti armas ti BHB. Dagiti addang ni Duterte ken dagiti tao na iti panangtallikud tungtongan iti kappia ket mangipakita a ti pananggun-od ti umili ti natalged ken pangmabayagan a kappia ket kasapulan nga ilaban dagiti rebolusyonaryo a masa a nakasa- gana a mangidaton ti biag da. iti 16
Martir iti Rebolusyon LEONARDO "KA DM" MANADAO: PAGWADAN ITI SAAN-A-MAPARMEK A NAKEM (Disyembre 19, 1962 - Pebrero 11, 2018) Dagiti lagip ti kinaanus, kina- tanang ken kinatured ti inbati ni Ka Leonardo 'Ka DM' Manadao iti puso ken rikna ti masa ken ka- kadua a nakapulpulapol na iti las- ud ti nasurok tallo dekada a pa- nagserbi na kas Bagong Hukbong Bayan (BHB) iti umili ti Kordilyera. Saan a nabaelan ti kabusor a pu- nasen dagitoy, nupay ti naulpit a bala da ti nangpugsat iti anges ni Ka DM idi Pebrero 11, 2018 iti may- sa a depensiba a labanan sadiay Brgy Tuwi, Daguioman, Abra. Idi 1989, naipauneg iti Milis- yang Bayan nga idadauloan ti na- bukel a Municipal Area Defense Command. Tukad-pultaym a pa- nagtignay uray adda laeng iti ili na a Sityo Gunggungtob, Barangay Allaguia, Pinukpuk, Kalinga ken iti aglawlaw daytoy. Idi naipasaknap ti Maikadua a Naindaklan a Tignayan ti Panagi- linteg, maysa isuna kadagiti im- marakup ditoy. Kadagiti baryo a nagtignayan na, naam-ammo ti masa isuna a kas Ka Dennis, Ka Lim, Ka Manny ken iti daytoy maudi ket Ka DM. Maysa kadagiti nadutokan a pumauneg iti yunit nga agreko- ber-agpalawa iti Upper Kalinga idi 2000. Nagakem isuna kas iskwad lider iti daytoy a yunit. Nasanay iti pangmilitar a trabaho ngem nag- balin a parikut na ti panagbain na a mangted ti innadal. Saan a nairuam iti Gawaing Masa ken marigatan met laeng nga agbasa ken agsurat. Narimbawan na ti panagbabain babaen iti tarabay ti kakadua ken panangpadur-as iti literasiya na. Nalatak iti lagip dagiti masa ken kakadua ti kinaanus, kina- managparnuay ken kinapursigi- do na a kadua. Gapu ta nasanay kadagiti napino a trabaho a kas iti panagkitikit ken panaglaga, mapagnamnamaan iti trabaho iti lohistika a kas iti panagaramid kadagiti stock ti paltog, panaga- ramat ti eksplosibo ken dadduma pay. Napinget met laeng iti tra- baho a produksyon. Managtu- long kadagiti baro a sampa kasta met a saan na nga iyimot ti ka- baelan na kadagiti kakadua nga agpaisuro kanyana. labanan, saan a nakakitaan ti panagsanud ken panagduadua. Iti maysa a la- banan, naibaga na kadagiti pada na a lumakay a kakadua, "Saan tayo nga umatras, uray lumakay tayon." Kalmado, managamiris ken adda kumpyansa na uray nu adda iti na- lipit a kasasaad. Adu a labanan ti nakaisa- bakan na - ti sumag- kadagitoy mamano ket nakasugatan na - ngem nagserbi ketdi a karit kanyana daytoy tapno mas pay agpa- dur-as iti teknika ken taktika iti gubat. Iti panangidaulo ti N a i n p r i n s i p y o a n a sinango na dagiti personal a parikut na, kas kadagiti problema iti naggapuan na a pamil-ya. Inauna ken kakaisuna a lallaki, isu ti manamnama a man- gaywan koma kadagiti agsaksakit a nagannak da ngem inlawlawag na daytoy iti pamilya na. Kasta met a naimpusoan a pimmauneg kadagiti desisyon ti organisasyon isunga napadasan na a nagtignay iti nadumaduma a yunit iti uneg ti Kalinga ken aginggana a napan iti Abra. Uray nu managsakit, saan a nakangegan iti reklamo kadagiti trabaho, banag a maysa kadagiti pagraeman dagiti kakadua kan- yana. Ti biag nga indaton ni Ka DM para iti pannakidangadang ket rumbeng laeng a pagadawan ti adal ken inspirasyon para iti tuloy- tuloy ken pursigido a panangiya- bante iti rebolusyon. Agnanayon nga agtalinaed isuna iti puso ken kapanunotan dagiti umili a nag- serbian na ken kadagiti kakadua a nakalanglangen na. 17
GUN-ODEN TI BALLIGI Antonio Licawen Front Operational Command (ALFOC) Am C Dong dong ay sidong ilay Am C Insinalidumma-ay Am G Dongdong ay sidong ilay Am Insali salidummay Ti timpuyog ti masa Tumibtibker, lumawlawa Naregta, militante Lumablaban nga umili Papigsaen ti sadiri Armado nga umili Iyabante ti dangadang Wayawaya, masakbayan Narimat pakaistoryaan Ti appo a limmaban Natured a nakiranget Iti gamrud a ganganaet Dong dong ay sidong ilay Insinalidumma-ay Dongdong ay sidong ilay Insali salidummay Daga inda inaywanan Ili inda dinepensaan Saan da pinalubosan Ti puli ket maawan Dong dong ay . . . . Umili nainsigudan Nagtaudan, salakniban Itultuloy ti laban Panaggundaway ket gibusan Nailian a minorya Intero a Cordillera Ipursige ti tignayan Umaddang Kaigorotan Dong dong ay . . . .


Ti Sungbat iti Hawaii State Judiciary iti COVID-19 a Pandemya Importante: Dagiti impormasyon iti daytoy a dokumento ket heneral. Tunggal lokal a korte (circuit) (Oahu, Maui County, Hawaii Island, ken Kauai) ket addaan awtoridad a mangiggem kadagiti kaso tapno masabet dagiti kangrunaan a kasapulan dagiti lokal a korte (circuit) kabayatan daytoy a pandemya ken ti mangiturturong a huwes ket isu ti mangi-iskedyul kadagiti bista ken anamungan dagiti partido no dagitoy ket maaramid a naltalged ken saan a mangidumduma. Obligasyon ti hudikatura a mangprotektar ti pudno a wayawaya ken kasta pay ti panangaramid ti pasettayo a mangprotektar ti salun-at ti komunidad. Napinget kami a mang-ob-obserbar iti daytoy a rumrumsua a pasamak ken kanayonmi nga ad-adalen ti kasayaatan a wagas ti panagserbi para ti komunidad nga addaan kinatalged dagiti publiko. Ania ti maitantan agingga lumabas ti 4/30/2020? Kaaddoan kadagiti kaso ket naitantan. Dagiti laeng emergency ken apurado a banbanag iti mabisbista. No addaanka ti abogado, kiddawenmi nga kontakem isuna no addaanka kadagiti saludsod. Korte ti Distrito Dagiti kaskaso a mainaig ti trapiko para kadagiti akusado a saan a nakabalud Kalokoan (misdemeanor), babassit a kalokoan, ken dagiti krimen a kaso ti panaglabsing dagiti akusado a saan a nakabalud wenno awan iti poder ti deparmento ti pulis Dagiti kaso ti babassit a claim Dagiti kaso ti regular a claim a kairamanan dagiti kaso ti amo ken agab-abang (landlord- tenant) Dagiti kaso ti DUI/DWI Korte ti Community Outreach Korte ti Pamilya Kaso ti Ama (Paternity) Panagsina ti Agasawa Panangipoder (guardianship) (dagiti minor ken dagiti saan a makabael wenno baldado a lallakay ken babbaket), malaksid iti emergency a panangipoder Dagiti panag-ampon (Adoptions) Ti Assisted Community Treatment Dagiti kaso ti non-custody juvenile kas iti bista ti panagdesisyon (disposition hearings), bista ti panagrepaso (review hearings), panangibasa kadagiti sintensya (arraignments), ken dagiti bista Ilocano
Dagiti Child Welfare Services ti panangi-iskedyul a bista (return hearings), panagrepaso a bista (review hearings), pretrials, dagiti bista, ken panangibabaet (mediations) Dagiti kaskaso nga addaan kiddaw a mangisubli ti armas iti Family Court Domestic Abuse Korte para kadagiti Ubbing a Babbai, Juvenile Drug Court, Family Drug Court, Imua Kakou, ken Zero agingga Three Court Ti Kids First Program Lokal a Korte Kriminal (Circuit Court Criminal) Amin a bista ti hurado ken saan a hurado Dagiti Grand jury panel Korte ti Droga, Dagiti bista a rupan-rupa para iti Korte ti Mental Health ken Veterans Treatment Court, malaksid kadagiti kasapulan a bista Dagiti rupan-rupa a bista para ti HOPE probation, malaksid kadagiti kasapulan a bista Lokal a Korte Sibil (Circuit Court Civil) Amin a bista ti hurado ken saan a hurado Amin a bista a masapul ti presensyam para kadagiti kaso ti panangipaserra nga iggem ni Judge Castagnetti iti First Circuit Amin a dadduma pay a kaso sibil, masapul ti presensyam a bista ken dagiti kumperensya ket mabalin nga itantan iti nadutukan a huwes, malaksid no ti huwes, iti bukodna a desisyon, ket kunaenna a dayta a banag ket mabalin a maaramid babaen ti telepono wenno uray awan bista/panagsasarita. Sika wenno ti abogadom ket pakaammoan ti korte no kasano ti pannakadengngeg ti kasom. Ania dagiti bista a maar-aramid kas naka-iskedyul? Korte ti Distrito Dagiti kaso ti Temporaryo a restraining order Kaso ti kalokoan (misdemeanor), babassit a kalokoan, ken dagiti krimen a kaso ti panaglabsing dagiti akusado nga adda iti ayan ti poder ti deparmento ti pulis, pagbaludan, ken/wenno iti Hawaii State Hospital Dagiti kaskaso a mainaig ti trapiko dagiti akusado nga adda kadagiti poder ti departamento ti pulis wenno nakabalud Dagiti umun-una a bista para kadagiti nakabalud (in-custody) nga akusado Dagiti umun-una a bista para kadagiti akusado a saan nga nakabalud (not in custody), a saan a nangibabawi iti daydiay 30-day requirement. Dagiti bista ti panagpiyansa para kadagiti nakabalud (in-custody) nga akusado Dagiti panagpiyansa para kadagiti kaso a Felony (panangibasa ti sintensya ti felony) Dagiti bista ti Chapter 704 (dagiti bista ti mental health) Korte ti Pamilya Dagiti Temporaryo a restraining order Dagiti Gun Violence Protective Order Dagiti kaso dagiti minor Juvenile custody iti Hale Hoomalu Dagiti bista ti Civil commitment Ilocano
Dagiti Emergency a panangipoder (guardianships) Dagiti bista ti Shelter care Dagiti kasapulan a Child Welfare Services a kaskaso, kairamanan ti umuna/agtultuloy a petisyon para iti temporaryo a pannakaipoder (custody) ken panangbantay ti pamilya, ken dagiti aksyon ti panangikkat iti maysa nga ubing manipud iti panangbantay iti pamilya ken panangikabil iti sabali a poder (foster custody) Umuna a panagparang ken dagiti umuna a bista dagiti kaskaso ti felony Dagiti bista ti piyansa Dagiti order para iti temporaryo a pannaka-ospital Dagiti aksyon para iti panangibabawi iti kondisyonal a pannakawaya-waya Aniaman a makuna nga apurado a bista ken kasapulan ti korte ket madengngeg kas naka- iskedyul Panangibasa ti sintensya ken panagapela Lokal a Korte Kriminal (Circuit Court Criminal) Umuna a panagparang para kadagiti kaso a felony Umun-una a bista para kadagiti akusado a nakabalud Dagiti bista ti piyansa Dagiti bista a kasapulan kas indeklara ti korte ket agtultuloy Bista ti Mental health, kairamanan dagiti order para iti temporaryo a pannaka-ospital, Pannakaibasa ti sintensya, apela, ken dagiti extradition a bista aksyon tapno maibabawi ti kondisyonal a pannakawaya-waya, ken dadduma a kasapulan a bista ket madengngeg kas naka-iskedyul Lokal a Korte Sibil Dagiti kaskaso a makuna nga apurado wenno emergency kas ibaga iti mangiturturong a huwes, kas kadagiti emergency nga aksyon para iti temporaryo a restraining order ken/wenno preliminary injunctive relief. Dagiti kaskaso a sibil ket agtultuloy a maukom babaen ti telepono wenno saan a mabista, babaen iti bukod a pangngeddeng ti huwes. Sika wenno ti abogadom ket pakaammoam ti korte no kasano ti pannakadengngeg ti kasom. Dagiti dadduma a kaskaso ket mabalin nga agpatuloy babaen ti kondisyon (stipulation) wenno babaen ti dadduma nga order ti korte nga addaan baro a petsa ti korte. Dagiti status conferences ken settlement conferences ket mabalin a maaramid babaen ti telepono wenno mabalin a mai-iskedyul manen babaen ti desisyon ti nadutukan a huwes. Dagiti probate a petisyon ket maaramid babaen ti telepono, malaksid no saan nga ipalubos ti huwes ti probate. Kontakem ti abogadom no addaanka kadagiti saludsod maipapan ti kasom. No awananka ti abogado a mangibagi kenka ken saandaka a kinontak ti korte maipapan ti kasom, kontakem ti opisina ti huwes (judge's chamber) a nakadutukan iti kasom. Ilocano