1
2 THE CORDILLERA PEOPLES ALLIANCE EXECUTIVE COMMITTEE Joan Carling Chairperson Fernando Mangili Joseph Torafing, Jr. Vice-Chairpersons Windel Bolinget Secretary General Emi Carreon Deputy Secretary General Jill Cariño Treasurer CPA Regional Secretariat Sarah Dekdeken, Santos Mero, Joan Ngaya-an, Corazon Loste, Madonna Villamor, Samuel Anongos, Markus Bangit, Abigail Bengwayan Dagiti nagsurat ken istap iti daytoy nga isyu Santos Mero, Emi Carreon, Samuel Anongos, Lulu Gimenez, Markus Bangit, Crisanto Pangod, Sarah Dekdeken Editorial Address: P.O. Box 975, Baguio City 2600 Philippines Tel No. (6374) 304-4239 (6374) 442-2115 Fax: (6374) 443-7159 email addresses: cpa@cpaphils.org pic@cpaphils.org webpage: linaon 0303030303 Editoryal: Paglintegan ni GMA kasilpu ti panagminas, nayon a duron iti pannakarippuog na 0505050505 Panawagan ti CPA kadagiti amin a nainsigudan nga umili ti Kordilyera a patalawen ni Gloria Macapagal Arroyo 0909090909 Tribal Elders nagpanawagan iti panangpatalaw kenni PGMA 1010101010 People power ken ti transisyunal a konseho: Insigida a solusyon iti krisis ti gobyerno ni Arroyo 1212121212 Hustisya kadagiti amin a Biktima ti Panaglabsing iti Karbengan kas tao a gapuanan ti Rehimen ni Gloria Macapagal- Arroyo 1414141414 TI kasasaad ti panagminas ditoy Kordilyera ken ti atake ti korporasyon a panagminas 2020202020 Mapa ti agdama nga operasyon ti minas, dagiti aplikasyon, ken deployment ti militar iti Kordilyera 2121212121 CPA nangisayangkat iti innadal kasilpu ti panagminas 2222244444 Epekto ti korporasyon a panagminas iti daga dagiti nainsigudan nga umili: Saan a nainkalitegan a pananglabsing iti kolektibo a karbengan 2828282828 Panagpatay gapu iti balitok: Minas ken militarisasyon iti Kordilyera 3131313131 Pannakikaykaysa kadagiti mangmangged ti Lepanto 3333333333 Pammadayaw kenni Ama Alibcang, 74 3535353535 Lumawlawa a panagtignay dagiti Elders 3737373737 Literari: Welga dagiti mangmangged ti Lepanto 3838383838 4444411111 4343434343 Elektrisidad: Basaran a serbisyo para kadagiti umili! Ti Chapyusen Micro-Hydro Project Lappedan ti E-VAT, saan a ti impeachment! Agno nangabak iti umuna a Moonrise film festival ITI UMUNA A PANID. DAGITI PANGLAKAYEN A NAGAPU KORDILYERA A NAKIPASET ITI SELEBRASYON TI LAWAS DAGITI NAINSIGUDAN NGA UMILI IDI AGOSTO 23, 2005 A NAANGAY ITI SIYUDAD TI BAGUIO. TI HAPIT KET PAGSASAO DAGITI TAGA-IFUGAO A TI KAYAT NA A SAWEN KET "PANAGTUTONGTONG DAGITI UMILI TI KOMUNIDAD." DAYTOY KET OPISYAL A PAGIWARNAK TI CPA A MAIPARTUAT KADA TALLO A BULAN.
Paglintegan ni GMA kasilpu ti Panagminas nayon a duron itI Pannakarippuogna Ti intero a rehiyon Kordilyera ket isu ti maysa a pakasarakan kadagiti kangrunaan nga ayan dagiti kangrunaan a proyekto ti minas. Adda ti Cordillera Exploration Co., Inc. iti probinsya ti Apayao, Abra ken Kalinga; Wolfland Resources iti kalinga; Lepanto Consolidated Mining Company iti Benguet; Golden Lake Mineral Resources iti Abra. 3
4 Dagitoy a lugar nga ayan dagiti kompanya ti minas ket komunidad nga ayan tatta ti nakaru a risiris nga aginnagaw ti tunggal maysa tapno samsamen ti daga ken kinabaknang a mineral dagiti umili nga agresulta ti kinaranggas a mabalin a bumtak ania man a kanito. Idinto a ti gobyerno ket ar-aramidenna ti amin a pamuspusan tapno allukoyen dagiti umili a mangakseptar ti operasyon ken eksplorasyon dagiti dadakkel ken gangganaet a kompanya ti minas, dagiti met umili ket tinakderanda ti prinsipyo a mangkontra kadagitoy a proyekto. Naamiris dagiti umili a ti panagminas ket awan ti ipaay na a pagsayaatan ken panagdur-as no di ket ad-adda pay a nalawlawa a pannakadadael, didigra ken kinakurapay ti impaayna. Isunga itatta ket umad-adu dagiti sumupsupyat nga organisasyon dagiti umili ditoy kordilyera kas ti Save the Abra River Movement (STARM), Save Apayao People's Organization (SAPO), ken dadduma pay nga organisasyon a napudno ken nakasagana a mangprotektar iti daga, biag, kinabaknang laban iti panagsamsam dagiti kompanya ti minas. Ti paglintegan ti panagminas ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo kas iti Mineral Action Plan ken ti National Minerals Policy, ket isu ti makagapu iti umad-adu nga aplikasyon ditoy Kordilyera. Nangidiaya daytoy kadagiti pangay-ayo tapno adu ti maawis a gangganaet a korporasyon nga umay agminas ditoy pagilian. Pinapardasna ti panangiproseso kadagiti aplikasyon ti panagminas. Pinasingkedanna ti 100% a panagtagikua dagiti gangganaet a kompanya iti operasyon dagitoy. Ti kalkalpas a pannakaipalubos iti Financial Technical Assistance Agreement (FTAA) ti Climax - ARIMCO idiay Nueva Viscaya ket maysa a nalawag nga addang ti gobyerno tapno ikkaten ti ania man a lapped para iti nasaknap nga implementasyon ti liberalisasyon ti panagminas ditoy pagilian. Dagiti pannakilaban kadagitoy a minas, ket saan laeng a ditoy kordilyera karaman pay dagiti dadduma a lugar ditoy pagilian a no sadino a mapaspasamak iti panawen ti agngangabit a pannakarippuog ti rehimen ni PGMA. Dagiti ariwawa a mangdawdawat iti panaglusulos ken impeachment ni PGMA ket agal-allangugan iti intero a pagilian. Naibutaktak dagiti saan a nainkalintegan nga ar-aramidenna kadagiti umili a pakairamanan ti panagsaurna iti eleksyon, panagtakaw iti kinabaknang ti umili ken ti panangliput iti talek dagiti umili kaniana. Ti paglinteganna iti panagminas ket maysa a nayon a krimen gapu iti panangilakona iti patrimonya ti pagilian kadagiti gangganaet a kompanya ti minas kasukat ti panangisakripisyo ti pagsayaatan dagiti umili. Kas ti panaglawa, panagadu ken panagpigsa ti Gloria Step down Movement, ket umad-adu ken pumigpisa met dagiti apektado a komunidad, aktibista ken mangitantandudo iti aglawlaw kontra iti makadadael a panagminas. Dagitoy ti mangbukbukel ti kangrunaan a pwersa, kadwa dagiti sabali pay a demokratiko a pwersa ken sektor a makilablaban ditoy pagilian para iti pannakaiduron ti pannakarpuog ni PGMA.
Panawagan ti CPA kadagiti amin a nainsigudan nga umili ti Kordillera a patalawen ni Gloria Macapagal Arroyo Makimaymaysa ti Cordillera Peoples Alliance iti panawagan ti intero a pagilian iti panangpatalaw manipud iti turay kenni GMA iti kabiitan a panawen. Kas maseknan a Pilipino masapul ti agkaykaysa a boses iti panangibutaktak iti maysa a balangkantis wenno peke a presidente gapu kadagiti nadadagsen a basol na kadagiti umili a Pilipino. Masapul a singiren ni GMA iti nasaknap a panagsaurna iti napalabas nga eleksyon 2004, panagkurakot ken sistimatiko a panaglabsing ti karbengan kas tao ken pulitikal a represyon, saan nga umno a panangimanehar ti ekonomya ken ti panangtallikod ti sinapata-anna a rebbengen a mangrespeto , mangitandudo, ken mangsalaknib ti karbengan, pagsayaatan ken interes dagiti umili a Pilipino kontra iti bukod na nga interes ken interes ti pamilya ken kakabagyanna. a ti National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) ket maipauneg iti Department of Land Reform (DLR) ken dadduma pay nga inyulog na nga administrative ken executive order a mangpakapsut kadagiti paganurutan a mangprotektar ti aglawlaw ken pananglapped ti naan-anay a partisipasyon dagiti nainsigudan nga umili kanaig kadagiti proyekto kas nailanad iti probisyon ti Free, Prior and Informed Concent (FPIC) ti nainsigudan nga umili. Numanpay regular ti panagbisita ni GMA kadagiti lugar iti Kordilyera, ti panggepna ket saan a mangsungbat kadagiti basaran a Ti CPA kas mangidadaulo iti tignayan dagiti nainsigudan nga umili ket saksi iti kumarkaru a kasasaad dagiti nainsigudan nga umili iti intero a pagilian iti uneg ti panagturay ni GMA. Kimmaru ti nailian a panangidadanes kadagiti nainsigudan nga umili gapu iti nasaknap ken agresibo a panangilako kadagiti daga ken natural a rekursos dagiti nainsigudan nga umili kadagiti agom a korporasyon nga awan sabali a turungen no di ti nasaknap a manangidadanes a panagdur- as militarisasyon kadagiti teritoryo dagiti nainsigudan nga umili nga agresulta iti panaglabsing ti karbengan pangtao, agtultuloy a kinakurang dagiti basaran a serbisyo ti gobyerno ken nainsigudan a pagapuan ti kabiagan nangnangruna kadagiti nasulinek a luglugar, ken ti nasaknap a panangilako iti nainsigudan a kultura. Ti kinapudnona, dagiti ninsigudan nga umili iti agdama ket nakaru ti rigat da kumpara iti panawen dagiti naglabas a rehimen. Pinaneknekan ni GMA ti kinaawan sinsiridadna iti panangitandudo iti karbengan dagiti umili gapu kadagiti polisiya a makaapekto kadagiti nainsigudan nga umili kas iti Mining Act of 1995, Executive Order 364 a no sadino 5
6 problema ti pannakaidadanes ken pannakabaybay-a dagiti kaaduan nga nainsigudan nga umili no di ket tapno ikonsolida dagiti pulitikal a makinarya na iti rehiyon. Kas pammaneknek iti umad-adu a panag-atake dagiti makadadael a panagdur-as ken umir-irteng a nailian a panangidadanes kadagiti nainisgudan nga umili iti Kordilyera ket dagiti sumaganad: Ilaklako ni GMA ti nagtaudan a daga dagiti umili kadagiti dadakkel a kapitalista a kompanya. Ti kangrunaan a panggep ti panakitulag ni GMA iti China, Korea ken Australia ket ti interes dagitoy a kapitalista a nasyon iti kinabaknang ti Pilipinas. Ti panangpapapigsa ti dadakkel a wagas ti panagminas (kangrunaan dagiti Transnational a korporasyon) ti numero uno a nakalanad ti listaan ni GMA iti panangpadur-as ti ekonomya. Karaman kadagiti prioridad ni GMA ket ti siyam (9) a mineral exploration ken proyekto ti panagminas ditoy Kordilyera- nga amin dagitoy ket masarakan iti uneg ken ruar ti daga nga us-usaren dagiti komunidad para iti agrikultura ken lugar dagiti babassit a panagminas ti mineral a kaipapanan daytoy ti pannakapadisi dagiti komunidad manipud iti paggapuan ti ekonomya ken importante a pagbirukan ti pangsupusop iti pagkurangan ti mausar, ken ti nakaru a pannakadadael ti aglawlaw. Tultulongan ni GMA dagiti dadakkel a kapitalista a kompanya babaen iti panang-ikkat kadagiti linteg a mangprotektar iti nailian a patrimonya, lokal a komunidad ken aglawlaw. Gaggagaraen na nga ikkaten dagitoy tapno maited ti amin a kabaelanna a mangpabor kadagiti kapitalista iti nasaknap, dadakkel ken nalawa a pananggundaway iti kinabaknang ti Pagilian. Ti kadakkelan a lapped ket ti panangiyulog ti Korte Suprema idi 2004 iti desisyonna nga unconstitutional ti probisyon ti Mining Act of 1995 a no sadinno ket mapalubusan dagiti ganggannaet a korporasyon nga agtagikua ken mangkontrol iti mineral a daga agingga iti produksyon. Daytoy ket labsingenna ti probisyon ti patrimonya iti 1987 Constitution. Ngem gapu iti panagmaniobra ni GMA ket nabalinan na a pinabaliktad ti desisyon ti Korte Suprema awan pay ti maysa a tawen a napalabas. Numan pay pinasingkedan ti Korte Suprema ti ligalidad ti linteg ti minas, adda pay dagiti nabatbati a lapped a makita kadagiti probisyon dagiti linteg mainaig iti aglawlaw, ti Indigenous Peoples Rights Act, ti Local Government Code, ken ti mismo a Mining Act a no sadinno a nakalanad a dagiti dadakkel a wagas ti panagminas ket kasapulan ti pammalubos dagiti apektado a komunidad ken lokal a gobyerno. Ngem ni GMA ket agpanpanday kadagiti pamuspusan tapno marimbawan dagitoy a lapped babaen iti panangipasa kadagiti admistrative order a no sadinno ket mabalinan dagiti ahensya ti gobyerno a pasurot na ti napaspas ken nalimed a panangiproseso kadagiti 114 pay nga aplikasyon a nakapila para iti eksplorasyon ken produksyon iti 1.2 milyon nga ektarya - a kabatog ti 66% ti kabuklana a sakop a daga ti Kordilyera. Dagiti polisiya ni GMA maipapan iti linakuan ti naglukat ti lokal a merkado iti agrikultura a nagresulta ti pannakalmes ti Pilipinas kadagiti nalaka a ganggannaet a produkto. Saan a mapnek ni GMA iti panangipatungpal kadagiti linteg a mangpabassit ti taripa ti agrikultura kas nakalanad iti 1994 a tulagan a nakabuangayan ti World Trade Organization. Saan nga agsardeng ni GMA a mangilaklako iti pagilian ti kampanya a mangipalubos iti libre a panangserrek ti sobra a produkto a nateng dagiti dadduma a pagilian ditoy Pilipinas. Saan na a panpanunuten ti epekto daytoy a tulagan kadagiti 45,000 a pamilya nga agbibiag babaen iti panagmula ti natnateng ditoy sadinno ket a Kordilyera Konkondenaren dagiti tribal elders ti kumarkaro a nailian a panangidadanes kadagiti nainsigudan nga umili iti pagilian ken kasta met nga agpanpannawagan da para iti pannakarpuog ni Pres. Gloria Macapagal-Arroyo.
naapektaranen gapu ti pannakaimplementar ti pannakaibaba ti taripa, ta saan da a kabaelan ti makibalubal iti nalaka a produkto a nanggapu iti sabali a pagilian. Nangnangruna ta ti Pilipinas ket saan a kas kadagiti dadduma a pagilian nga adda subsidyo dagiti mannalon manipud iti gobyerno. Ditoy Pilipinas ket awan ti pagsadagan dagiti mannalon no malugi da iti nawaya a linakuan. Kas resulta, dagiti aggiparparuar ti agrikultura tayo ket kapilitan nga inadaptarda dagiti High Yielding Varieties nga ilaklako dagiti transnational a korporasyon ken panang- usar kadagiti kemikal ken farm inputs a karkaru a pakailumluman dagiti mannalon gapu iti nangato nga interes a baybayadan da kadagiti agpapautang a supplier. A ti pangmabayagan nga epekto daytoy ket ti pannakapukaw ti daga ken pagapuan ti danumda, ken panagpeggad ti pannakapukaw dagiti local a produkto saan laeng iti bukod da talon no di ket mairaman pay ti nalawlawa a luglugar Iti uneg ti administrasyon ni Presidente Gloria Arroyo ken gapu iti panangitulok na nga rumimbaw ti interes dagiti gangganaet, dagiti nainsigudan nga umili ket nakarkaru a nailulun ti krisis kasta met dagiti dadduma pay a tao iti pagilian. Ni GMA mismo ti mangpatpatay ti lokal nga agrikultura. Saan a kas iti China, Korea, Australia ken dadduma a pagilian kas iti US, dagiti prodyuser ti agrikultura ditoy Pilipinas ket awan ti pagsanggiran da a subsidyo manipud iti estado. Daytoy ken ti saan a panangisalbar iti produkto, ti kangrunaan a rason no apay a dagiti prodyuser ti agrikultura iti Kordilyera ket saanda a makagiddan ti presyo ti produkto kas iti presyo dagiti imported a produkto. Namingsan nga inkari ni GMA ti panangited kadagiti "safety tapno nets" makatulong kadagiti mannalon ti nateng a makalasat iti epekto ti nawaya a linakuan iti produkto ti agrikultura. Ngem manmano kadagitoy a kari ti natungpal, awan ti naited a subsidyo. Gapu iti panangitandudo na iti prinsipyo ti sangalubungan a nawaya a linakuan, kinissayan ni GMA ti suporta ti gobyerno iti agrikultura. Manipud iti nababa a 4.2% iti umuna a tawen ti panagtugawna, ti magasgastos para iti agrikultura ket bimmaba iti 2.9% iti kadagupan a gastos ti gobyerno. Ditoy Kordilyera, makita daytoy iti panangbassit ti badyet para iti panangmentinar ken panangpadur-as kadagiti pampubliko a pasilidad ti agrikultura, ket mas pay agnamnama ti gobyerno iti pundo manipud kadagiti pribado a korporasyon para iti pannakaadda dagiti baro a teknolohiya a mangpadur-as ti agrikultura. Awan ti panangipateg ni GMA iti basaran a sibil a wayawaya ken ti pannangituloy pannakaipatungpal ti polisiya ti total war kadagiti teritoryo dagiti nainsigudan nga umili. Iti pangkabuklan, nalatak a makita kenni GMA ti saan na a panangikankano kadagiti basaran a wayawaya dagiti tattao. Ti kakaruan a rekord ti panaglabsing ti gobyerno ti karbengan pangtao ket ti nasaknap a panagpatay lider aktibista a pakaibilangan dagiti Mangyan ken Migrante ti Mindoro, nabaknang a lugar iti rekurso a puntirya dagiti dadakkel a kapitalista ti panagminas. Iti rehiyon tayo a Kordilyera a nabaknang ti rekurso na, nasaknap a deployment dagiti militar nga agdagup iti 14 a kompanya ti regular a tropa ken 13 a kompanya ti PNP a kaaduan kadagitoy ket nakawaras iti Kalinga ken Abra nga isu met laeng ti kangrunaan a lugar a puntirya dagiti korporasyon ti panagminas. na kadagiti Saan a tagidaksen ni GMA nga arakupen dagiti elemento a siga kas iti makunkuna a CPLA ken dagiti armed auxillary units iti panangsugsog ken panangpabara dagitoy kadagiti gubat tribu. Dua iti 14 a kompanya ti regular a militar iti Kordilyera ket Separate Rifle Companies a bukbuklen dagiti naikappon a CPLA iti AFP a ni GMA mismo ti nangipormalisa ken nang-arakup kadagitoy. Iti uneg ti turay 7
8 ni GMA, dimmakkel ti bilang ti makunkuna a Civilian Armed Auxillary iti Kordilyera nga dumanon iti 47 a platoon, kaaduan kadagitoy ket naggapu kadagiti nainsigudan a komunidad ti probinsya nga Abra, Mt. Province ken Kalinga. Nalawag nga awan ti bibiang ni GMA kadagiti atindog a listaan ti krimen nga aktibidad dagiti CPLA. Para kenkuana, dagiti CPLA ken CAA ket igam a mausar kontra kadagiti rebolusyonaryo nga NPA. Lablabisingen ni GMA dagiti karbengan ken isaksakripisyo na ti paglaingan ken siguridad dagiti nainisigudan nga umili para iti interes dagiti dadakkel a kapitalista ti minas ken dam. Panangpadur-as iti ekonomya ti kanayon a rason ni GMA kas panangdependar na kadagiti inyul-ulogna a polisiya. Ngem ti kangrunaan a pakaseknan na ket nalawag a saan a ti panangpalag-an ti agdama a kasasaad ti ekonomya dagiti umili a Pilipino no di ket ti panangparnuay na iti kasasaad ti ekonomiya a pabor iti interes dagiti ganggannaet nga agpupuuan ken dagiti nababaknang iti gimong a Pilipino. Sipud pay nagrugi ti krisis a sangsanguen na ita, agintutuleng daytoy kadagiti dawat dagiti mangmangged. Iti uneg ti turay ni GMA, kaaduan a panangsungbat kadagiti parikut ken arungaing dagiti mangmangged ket ranggas ken panangirurumen. Idi napan a tawen ket nakaru ti panangmasaker na kadagiti nakawelga a mangmangged iti Hacienda Luisita idiay probinsiya ti Tarlac iti central Luzon babaen kadagiti elemento ti PNP. Pareho met laeng a PNP ti inpasango ti gobyerno kadagiti agwelwelga a mangmangged minas ti Lepanto a nagbalin a garison ti aglawlaw, napekpek ti bantay dagiti ruangan; naranggas a panangburak kadagiti piketlayn a no bilangen ket sangapulo ket lima a dispersal manipud nagrugi idi Hunyo. Panagpadakes ken black propaganda ti ar-aramidenda a kadua kano dagiti miembro ti unyon dagiti rebolusyonaryo nga NPA, ngem ti kinapudnona ket tapno mairasonan ti kinapuskol ti militar ken PNP a nanglikmot ti Lepanto. Ti karbengan nga agwelga ket basaran a karbengan dagiti dasig a mangmangged ngem nalatak ti saan a panangrespetar ni GMA iti daytoy a karbengan. Inpakita ni GMA ti kinasaririt na iti panangilikaw kadagiti problema a nasabat iti implementasyon dagiti inaramid na a linteg manipud pay idi damo a nagtugaw kas presidente. Iti baet ti Enero 2001, idi nagtugaw isuna kas Presidente, ken Hulyo 2002, idi nalpas ti konstruksyon ti San Roque Dam, dagiti nainsigudan nga umili ti Itogon ket inusigda ti kinalinteg ti proyekto a dam babaen iti panangidatag iti isyu iti saan a panangsurot ti probisyon ti IPRA (Indigenous Peoples Rights Act) nga FPIC (Free, Prior and Informed Concent). Ngem daytoy ket nawaswas gapu iti teknikalidad a ti kontrata ti proyekto ket napirmaan sangapulo ket walo nga aldaw ti napalabas sakbay a naipasa ti linteg ti IPRA. Nayon na pay, ti kinaadu dagiti nalabsing a proseso kas iti saan a panangsurot iti legal a rekisitos ken proseso mainaig iti karbegan dagiti apektado a mannalon ken komunidad dagiti nainsigudan nga umili, kinampanya ketdi ni GMA nga isardeng kanon dagiti komunidad ti panangsupyat da iti proyekto gapu ta makaapekto daytoy kadagiti umay a ganggannaet nga agpuunan ditoy pagilian. Pinaneknekan manen ni GMA ti panangprotektar na kadagiti ganggannaet a korporasyon ken agpunpundo, saan ketdi a ti panangilinteg kadagiti napalabas a kamali a desisyon na iti maanomalya a proyekto ti San Roque Dam. Awan ti panangikanawa ni GMA kadagiti nainsigudan nga umili, mannalon ken mangmangged ditoy Kordilyera ken iti aniaman a lugar iti Pilipinas. Kanayon kadagiti desisyonna nga awan sumnek a kaasi ken awan panangikankano na kadagiti isyu ti nainkagimungan nga hustisya. Maysa isuna nga anti-marigrigat ken anti-umili. kas nainsigudan nga umili a nagsagsagaba iti nakaru a kinarigat ken nailian a pannakaidadanes iti naunday a panawen, masapul a tumipon iti nailian a tignayan a mangpaikkat kenni GMA kas Presidente. Ngem uray no mapatalaw ni GMA kas Presidente ket saanna kayat a saoen a nakalung-aw tayo metten ti kinarigat gapu ta ti problema tayo ket nauneg a nakaramut ngem ti problema kenni GMA. Kasapulan nga aktibo tayo a makidangadang para iti naan-anay ken pudno a transpormasyon ti sistema a makapadur-as iti gimong tayo. Itandudo ti nailian a demokrasya! Gibusan ti nailian a panangidadanes! Gun-oden ti dangadang para iti pudno a pannakabigbig ti karbengan iti nagtaudan a daga ken kolektibo a karbengan dagiti nainsigudan nga umili! Iyabante ti tignayan dagiti umili para iti pangkabuklan a panagbaliw para iti hustisya ti kagimungan ken panangpapigsa ti turay dagiti umili! Patakyasen ni Gloria Macapagal-Arroyo! Pablaak ti Cordillera Peoples Alliance idi Agusto 30
Tribal Elders-Leaders Nagpanawagan iti Panangpatalaw kenni PGMA Nagpanawagan ti Metro Baguio Tribal Elder-Leaders Assembly iti panangpatalaw kenni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Daytoy ti maysa kadagiti resolusyon nga inaramid ti MBTELA iti napalabas a maikatlo nga asembliya idi Agosto 13, 2005 ti syudad ti Baguio. Ti basaran daytoy ket gapu iti kumarkaru a "Development Agression" ken Nailian a Panangidadanes kadagiti nainsigudan nga umili daytoy ket pinasingkedan ti agarup 60 nga indibidwal a mangibagbagi iti 15 a tribu manipud iti rehiyon Kordilyera. dagiti Tagalog, Ilokano ken dagiti taga Bisaya kanayon dagiti nainsigudan nga umili ti Luzon. Laksid ditoy ti administrasyon ni Gloria Arroyo ket maus- usig gapu iti panagsaur na iti napalabas nga eleksyon ken panagkurakot ti administrasyon a pakiramanan ti pamilya na. Gapu iti daytoy, adu dagiti naisayangkat a mobilisasyon iti intero a Pilipinas nga agpanpnawagan iti panagpatalaw kenni GMA iti pwesto. Iti laeng kallabes ket naibasura ti impeachment complaint kenni GMA idiay kongreso. Daytoy ket nalatak a minaniombra ti administrasyon na babaen kadagiti kapartido ken alyado na idiay kongreso. Ti MBTELA ket mangisaysayangkat ti panag-organisa ken mangmangted ti innnadal kadagiti Tribal Elders ken liders iti syudad ti Baguio. Inpaganetget ti assembliya a napukawen ti talek ti intero a Pilipino kenni PGMA ken mamati da nga awanen ti kredibilidad na a mangidaulo ti Pilipinas. Nailanad iti resolusyon ti asembliya a ti pannakikumplot ni PGMA kadagiti ganggannaet a kapitalista ket impisok na ti Pilipinas iti nakaro a krisis. Nangnangruna iti panangipasa kadagiti kontra umili ken nainsigudan nga umili a linteg ken polisiya kas iti Philippine Mining Act of 1995 ken National Minerals Policy. Kinuna ti Asembliya a dagitoy a polisiya ket mangiduron laeng iti panagkurakot ken pannakadadael dagiti nainsigudan a kinabaknang ken daga dagiti nainsigudan nga umili. Gapu kadagitoy, kinuna ti MBTELA nga iti kabiitan a panawen ket masapul a bumababa ni PGMA iti pwesto tapnu ikkan dalan ti panangisimpa iti transisyonal a konseho a mangisagana iti eleksyon a mangitandudo iti pudno a dawat dagiti tattao. Dagiti delegados iti naangay a maikatallo nga asembliya dagiti Tribal Elders/Leaders iti Baguio ket simuporta iti panawagan dagiti nainsigudan nga umili a patakyasen ti Pres. Gloria Arroyo. Iti laeng napalabas a lawas, inted ti administrasyon ni Arroyo babaen ti opisina ti DENR ti 100% foreign ownership iti Climax Arimco manipud iti Australia. Ti nasao a kompanya ket nakabase idiay barangay Didipio, Nueva Viscaya. Daytoy a proyekto ket sakupen na ti agarup 21,465 a kalawa ti daga. Ti Didipio ket pagnanaedan 9
10 People Power ken ti Transisyunal a Konseho: Insigida a Solusyon iti Krisis ti Gobyerno ni Arroyo Saanen a naan-anay ti constitutional succession tapno marisut ti krisis iti pulitika. Daytoy ti nakita tayo nga adal manipud ti pakasaritaan ken daytoy met ti ipakpakita ti agdama a kasasaad. Grabe ken nauneg ti krisis ti pagilian. Ti simple a panangipatugaw kenni Noli de Castro ket saanna a marisut dagiti parikut ti pagilian. Kasapulan nga agtitinnulong dagiti nadumaduma a pwersa tapno risuten daytoy a krisis, ket maaramid laeng daytoy iti uneg ti maysa a transisyunal a konseho nga iti aktwal ket koalisyon dagiti pwersa a kontra-Arroyo. Dagiti elders a naggapu kadagiti nadumaduma a tribu ti Kordilyera a nakipaset iti selebrasyon ti lawas dagiti nainsigudan nga umili iti Baguio idi Agusto 23. Makita iti ngato dagiti mangibagbagi ti MBTELA iti rali para ti panangpatalaw kenni Pres. Gloria Arroyo.
Kasapulan met nga adda pannakabagi ti umili, nangnangruna dagiti mangmangged ken mannalon iti gobyerno a mangsukat kenni Arroyo. Iti napalabas, saan a narikna ti pannakaibagi ti umili kadagiti gobyerno a naitakder kalpasan ti EDSA 1 ken 2. Dagiti pannakabagi ti umili manipud kadagiti progresibo nga organisasyon nangnangruna dagiti maidaddadanes a dasig ti mangmangged ken mannalon ken dagiti progresibo a saray, ti mangisigurado a maidur-as dagiti rumbeng a reporma a pakairanudan ti umili. konstitusyon a mangpalawa kadagiti karbengan ti umili ken mangpapigsa kadagiti maka-umili a probisyon. Dagiti partikular a reporma a masapul nga itandudo ket: Pang-ekonomya a pangalay-ay iti nakaru a krisis iti ekonomya, karaman ditoy ti pannakawaswas dagiti utang ken panangrepaso kadagiti patakaran a mangparparigat ti umili kas ti EVAT. Ti transisyunal a konseho ket buklen dagiti nadumaduma a pwersa a nagtignay tapno mapadisi ni Arroyo. Mabalin a maaddaan daytoy ti pannakabagi manipud kadagiti nadumaduma a partido/grupo ti ligal nga oposisyon, progresibo a tignayan ti masa, dagiti negosyante, akintengnga a saray dagiti propesyunal, ken uray dagiti pannakabagi dagiti retirado a militar a mabalin a mangibagi kadagiti aktibo a militar. Pudno a reporma iti daga ken nailian nga industriyalisasyon, panangsalaknib ti ekonomya karaman ti panangbaliktad kadagiti patakaran ti globalisasyon. Panangitandudo iti pangtao a karbengan ken hustisya para kadagiti biktima ti pannakalabsing ti pangtao a karbengan ken panangidadanes ti estado. Panangituloy ti saritaan ti kappia. Ti kadakkel ti transisyunal a konseho ket agbasar iti aktwal a kasasaad, iti kaadu ti grupo nga aktibo nga agtigtignay laban kenni Arroyo. Masapul a maaddaan daytoy ti naan-anay a bilang dagiti kameng tapno maaddaan ti pannakabagi dagiti nadumaduma a pwersa ken grupo a pampulitika. Ania ti trabaho ti transisyunal a konseho? Idur-as dagiti reporma iti ekonomya ken pulitika, karaman ti reporma nga elektoral. Dalusan ti wara a pinanawan ti rehimen nga Arroyo, karaman dagiti kaso ti korapsyon, kronyismo. Punuan ti sumagmamano a nabakante a pwesto ti rehimen nga Arroyo. Panangitandudo ti nailian a soberanya. Ti transisyunal a konseho nga addaan ti pannakabagi manipud ti masa nga anakling-et ken tignayan a demokratiko ket maysa a napateg nga addang nga agturong iti naan-anay a panagbaliw ti kagimongan. Rumbeng laeng nga ilawlawag a ti transisyunal a konseho ket saan pay a patingga ti trabaho tayo tapno maidur-as ti pudno a panagbalbaliw. Saan a rumbeng a mangted tayo ti ilusyon a daytoyen ti pinal a sungbat iti amin a parikut ti pagilian nangnangruna no mailimita laeng ti mabukel a transisyunal a konseho kadagiti pannakabagi dagiti reaksyunaryo a partido ken grupo a pampulitika nga awan ti pannakabagi ti demokratiko a tignayan ti masa. Isagana ti eleksyon nga adda kredibilidadna. Isayangkat ti panangbaliw iti COMELEC. Itandudo ti nailian a panagkaykaysa para iti maka-umili ken demokratiko a reporma Mabalin pay a mangpaayab ti transisyunal a konseho ti maysa a constitutional convention a mangputar ti Masapul a bigbigen ti kinapudno a ti parikut ti pagilian ket pudno a nauneg ken saan a marisut laeng ti maysa, dua wenno tallo a people power. Bigbigbigen tayo pay a dominante pay laeng ti bulok a pulitika iti pagilian. Posible met nga iti uneg ti transisyunal a konseho ket dominante pay laeng dagiti tradisyunal a pulitiko ken minorya laeng dagiti pannakabagi ti progresibo a tignayan. Gapu iti daytoy, saan a naan-anay dagiti reporma a maisayangkat ti transisyunal a konseho. (Inpatarus ti Bagong Alyansang Makabayan - Ilocos iti Iloko manipud iti orihinal a Pilipino) 11
12 Hustisya kadagiti amin a Biktima ti Panaglabsing iti Karbengan kas tao a gapuanan ti Rehimen ni Gloria Macapagal - Arroyo Ti administrasyon ni Gloria Macapagal- Arroyo ket napaspas a mabulbulok kas maipakita iti nakaro a krisis pang-ekonomiya ken pampulitika. Ket kas maudi a pamuspusanna tapno agtalinaed iti turay ket ti panang-usar na iti istilo ni Bush a terorismo ti estado. Babaen iti panangipatungpal na iti "Gubat iti Terorismo" ni Bush, ti rehimen ni GMA ket namarkaan iti dara dagiti umili a mangiruprupir iti makaumili, demokratiko a karbengan ken hustisya. Nasaknap ti panagturay ti terorismo saan laeng nga iti syudad no di ket pati iti kaaw-awayan. Idi 2001, no sadino ket nagtugaw ni GMA kas presidente, ti militarista a panagturay na ti nangpakaro iti pananglabsing kadagiti makaumili a karbengan iti intero a pagilian. Ti Cordillera Human Rights Alliance ket adda indokumento na a nasurok 101 a kaso ti HRVs iti rehiyon, pakainayunan ti 2,111 nga indibidwal ken saan pay a masinonoo a bilang dagiti mangmangged manipud idi 2001 inggana iti agdama. Iti daytoy a datos, 14 a sibilyan ti biktima ti summary execution, 3 ket biktima ti kinaranggas wenno torture ken pinapatay da a natiliw nga awanan armas a New People's Army (NPA); 57 ket biktima ti panangdukot ken panangibalud; 117 physical injuries, 1 nga insidente ti mass evacuation, 19 a minero wenno opisyales ti naikkat ti trabaho, 5 ti biktima ti rape, ken dadduma pay, amin dagitoy ket inaramid ti pwersa ti estado. Ti kinaranggas ti rehimen ni GMA ket maiyasping iti panawen ti panagturay ni Ferdinanad Marcos idi panawen ti Martial
13 Law. Ti diktadura ni Marcos ket tinakawan na daytoy a nasyon iti henerasyon dagiti nalalaing a babbai ken lallaki gapu iti pammati da nga isu ti nanggunggun iti sumangmamano nga agturay. Ti administrasyon ni GMA ket saan a maisupadi. Naimatangan ti pudno a kagagalad daytoy a rehimen nga iturturayan na ti saan a naideklara a Martial Law babaen iti kumarkaro a political repression ken terorismo ti estado. Ti rehiyon Kordilyera ket saan a mailaksid ditoy. ti picketline ken martsa-rali. Naggibus ti strike iti pannaka- ikkat ti 19 nga opisyal ti union, daytoy ket nalawag a panangburak iti unyon. Kabayatan a natured a sangsanguen dagiti mangmangged ti kinaranggas dagiti dadakkel a kompanya, dagiti mannalon ken pamilya da iti kaaw - awayan ti Kordilyera ket sangsangwen da met ti brigada ti kadakkel nga operasyon pangmilitar. Idi Agosto 14, 2005, ti 41st IB ket inusar na ti tallo a sibilyan kas kalasag iti maysa nga enkwentro kadagiti New Peoples Army a nagresulta ti pannakatay ni Francisco Tangbaoan ken pannakasugat ti dua a sibilyan idiay Baay- Licuan, Abra. Ti operasyon militar a nangrugi idi Semana Santa iti 11 a komunidad iti North ken Central Abra, Tri- boundaries ti Mt. province, Abra ken Ilocos Sur idi Hunyo ket nagresulta ti adu a kaso ti f r u s t r a t e d murder, illegal a pannakaaresto, forcible entries ken panagsukisok, panang ala ken pannakadadael ti sanikua, mula ken ayop, saan pay nga mainayon ditoy ti epekto ti pang-ekonomiya a pannakataktak ken ti pannakadistorbo ti talna ken urnos iti uneg ti komunidad. Idiay Kalinga, nakaro unay ti pannakirikna mi iti panangrames dagiti singin nga agkabsat babaen iti elemento ti 21st IB. Kas kadagiti dadduma pay a lugar dagiti nainsigudan nga umili iti pagilyan, ti militarista a panagturay ni GMA iti rehiyon Kordilyera ket isu ti nangited iti dalan tapno agresibo a matakaw dagiti naagum a kumpanya dagiti dagdaga ken rekurso dagiti nainsigudan nga umili. Kayat tayo nga ipakita iti amin ti kinapudno nga kadagiti luglugar no sadino ket adu ti presensya ti militar ket isu met laeng dagiti lugar nga ayan ti adu nga aplikasyon ti panagminas kas koma idiay Kalinga ken Abra. Ti terorismo ti estado ni President Gloria Macapagal - Arroyo ket nakarkaro pay nu ti martial law ti dati a diktador a presidente nga ni Ferdinand Marcos. Iti agdama, 140 nga aplikasyon ti panagminas ti maiprosproseso iti rehiyon, nga agdagup ti nasurok 1,434,770 nga ektarya ti kadagaan wenno nasurok 66% ti pangkabuklan a kadagaan ti Kordilyera. Dagiti umili ti Kordilyera ket saan a bulsek tapno saan da a makita ti nalawag a koneksyon iti nagbaetan ti development ken militarisasyon. Ti istatistika ti insidente ti human rights violations ket isu ti mangipakita iti nairut a relasyon ti militarisasyon ken ti gandat ti rehimen a manggamgam iti kinabaknang iti daga ti rehiyon. Maysa a nalatak a kaso ket ti kalkalpas a welga dagiti mangmangged ti Lepanto Consolidated Mining Company (LCMCo). Adda nabukel a Task Force ti pulis ken militar a pinalubusan ti DOLE tapno buraken babaen iti ranggas ken kinalastog dagiti picketline dagiti minero, ti natalna nga assembliya ken panagmartsa dagiti minero kadwa dagiti pamilya ken supporters da. Iti uneg ti tallo bulan nga strike, dagiti mangmangged a nagwelga ket nakapadas iti nasurok 20 nga insidente ti naranggas a panangburak aggression Ti terorismo ti estado ket saan laeng a mapaspasamak iti kaaw-awayan. Dagiti aktibista ken militante nga organisasyon iti syudad ket sangsanguen da met laeng ti pannakalapped dagiti karbengan da a sibil ken ti kaudian a pasamak a
14 Ti kasasaad ti panagminas ditoy Ti kasasaad ti panagminas ditoy Ti kasasaad ti panagminas ditoy Ti kasasaad ti panagminas ditoy Ti kasasaad ti panagminas ditoy Kordilyera ken ti atake ti Kordilyera ken ti atake ti Kordilyera ken ti atake ti Kordilyera ken ti atake ti Kordilyera ken ti atake ti korporasyon a panagminas korporasyon a panagminas korporasyon a panagminas korporasyon a panagminas korporasyon a panagminas Ti Kordilyera ket masarakan iti amianan a paset ti Pilipinas ken makuna a nabaknang iti natural a rekursos iti tongtongan ti mineral, bakir, danum ken agrikultura. Ti nabaknang a daga ken danum ti nangal-alaan dagiti umili ti nangsustina iti agrikultura iti kabanbantayan ken biag dagiti sumaruno a henerasyon ti amin nga innem a probinsya ti Abra, Benguet, Ifugao, Apayao, Kalinga ken Mt. Province. political assassination. Dagiti mangitaktakder ti karbengan pangtao ken civil libertarian ket saan da a malipatan ti pannakapapatay ni Romeo Sanchez idiay Kayang street idi March 9, 2005. Ti brutal a panangpapatay ti maysa nga aktibista ket saan pulos a napaspasamak ditoy syudad ti Baguio uray pay idi panawen ti aktibismo dagiti agtutubo ken martial law. Kanayon pay ti kultura ti panagpapatay iti uneg daytoy a ti panangpapatay da iti maysa a babai a Taga Abra nga abogado idi napalabas a Domingo, iti manen syudad ti Baguio. rehimen ket Masapul nga maited ti pudno a hustisya kadagiti amin a biktima ti pananglabsing ti karbengan pangtao. Ti panangtumba ken marcos idi 1986 ket maysa nga addang tapno maited ti hustisya kadagiti amin a biktima ti Martial Law. Ngem amin nga administrasyon a simmaruno agingga iti agdama a presidente ket dakkel ti nagkurangan na tapno makumpleto ti proseso a manggun-od iti hustisya. Mainayon pay ditoy ket ti saan da pay laeng a panangted agingga iti agdama ti indemnipikasyon kadagiti biktima manipud iti pinal a pananghusga ti korte ti Estados Unidos iti Human Rights Litigation kontra kenni Marcos. Iti pananglagip tayo iti ika-32 nga anibersaryo iti pannakaideklara ti martial law, lagipen tayo man amin dagiti martir a nangidaton kadagiti biag da iti pannakidangadang para iti pudno a hustisya ken demokrasya. Masapul a natured ken napinget a sanguen dagiti maidaddadanes nga umili ti kasasaad a mapadpadasan ti Martial Law uray saan a pormal a naideklaran daytoy. Ipukkaw tayo ti dawat tayo a mapaikkat ni GMA- napeklan nga Human Rights Violator, manangallilaw ken ulbod numero uno a promotor ti terorismo iti estado nga awanan panangrespeto na iti makaumili a karbengan ken hustisya. Hustisya para Kadagiti Biktima ti Kinaranggas ti Estado! ni Patalawen Macapagal- Arroyo! Gloria Ti kabuklan a kompirmado a reserba ti mineral ti Pilipinas, 25% kadagiti naba ti balitok ken 39% kadagiti naba ti gambang ket masarakan ditoy Kordilyera. Ti kabuklan a produksyon ti Pilipinas ti balitok idi tawen 2004, kadakkelan ket manipud iti Victoria Gold Project ken ti Teresa Gold Project ti Lepanto; Contract mining Project ti Benguet Corporation; ken small-scale mining operations iti nadumaduma a paset ti rehiyon. Nasagudayan iti nabaknang a natural rekursos ken naisangsangayan a kultura kas nainsigudan nga umili, gapu iti kinabaknang na, us-usaren ti gobyerno ken dagiti kapitalista a ganggannaet kas resource base para iti panagminas ken pananggundaway ti nainsigudan a daga ken rekurso iti rehiyon. Dagiti linteg ken polisiya ti gobyerno ket nakadisenyo a mangipatungpal ti linteg ti Regalian Doctrine nga idurduron ti imperyalista a globalisasyon. a
Immabot ti sangapulo a tawen sa indeklara ti Korte Suprema a maiyannatop ti konstitusyon ti linteg ti minas nga iti damo pay laeng ket sinupyat dagiti nainsigudan nga umili ken mangipatpateg ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili daytoy a linteg. Dagiti polisiya ti minas ken ti rehimen ni GMA Kas mapagtalkan a paspasurot ti imperyalista nga imposisyon, ti rehimen ni Gloria Macapagal- Arroyo ket nangaramid ti polisiya tapno padur-asen kano ti industriya ti minas ditoy Pilipinas a nakabasar daytoy iti konteksto ti Philippine Mining Act of 1995. kayat a saoen daytoy a polisiya ket nawaya a panangilibiralisa ti lokal nga industriya ti minas ken ti panangibuyangyang ti natural a kinabaknang tapno ikontrol dagiti higante a korporasyon ti minas. Iti determinasyon na a maipatungpal daytoy a polisiya, nangi-isyu ni GMA ti executive order 270 idi Enero 2004: ti National Policy Agenda to Revitalize the Philippine Mining Industry. Idi Disyembre metlaeng iti dayta a tawen ket indeklara ti Korte Suprema a constitutional ti linteg kontra iti argumento da idi Enero 2004 a nangibasaran da ti immuna a desisyon da. Daytoy a deklarasyon ti nanggibus ti panagduadua ken rikot dagiti transnational a korporasyon a mangipatungpal ti plano da. Gapu iti agresibo a pannakaipatungpal dagitoy nga adyenda, agragragsak dagiti agpupuonan ti minas gapu ta maipalubos ti 100% a ganggannaet a panagtagikua ken panagkontrol ti operasyon ti minas kasta met ti Chamber of Mines. Daytoy a desisyon ket mapapati a minaniobra ni GMA tapno agbalin a paborable ti desisyon ti korte iti panig da. Nabukel ti Mineral Action Plan manipud iti E.O. 270. Ti MAP ti naglaon iti konkreto nga addang ken plano ti panangsango kadagiti isyus para iti plano a mangpapintas ti industriya ti minas ti Pilipinas. Isigsigurado na ti nawaya a panagserrek babaen metlaeng kadagiti ahensya ti gobyerno, Karkaro a nangted ti kampante kadagiti korporasyon ti minas ti suporta ti rehimen a GMA babaen iti panangusar na ti bileg na a manglapped ken mangpaspasardeng ti panagsupyat dagiti apektado nga umili ti development aggression tapno maisigurado ti panagganansya da. dagiti ganggannaet a korporasyon nga umay agminas uray no maisakripisyo dagiti nainsigudan nga umili nga isu ti kanayon a maapektaran kadagiti aplikasyon ken operasyon ti minas. Uray dagiti legal a rekisitos ken proseso mainaig iti panangprotektar ti aglawlaw ket malablabsing kasta met ti bileg ti lokal a gobyerno ket matagtagibassit. Nalawag a dagiti linteg a saan a mayannatop ti linteg ti minas ket mamanmaniobra, makontrol tapno maaddaan ti waya ken mapabileg pay ti pannakaimplementar ti linteg ti panagminas. Karkaro a nangted ti kampante kadagiti korporasyon ti minas ti suporta ti rehimen a GMA babaen iti 15 panangusar na ti bileg na a manglapped ken mangpasardeng ti panagsupyat dagiti apektado nga umili ti development aggression tapno maisigurado iti panagganansya da. Agtultuloy a militarisado dagiti komunidad dagiti nainsigudan nga umili gapu iti tuloy tuloy a panangbukbuk ti pwersa ti gobyerno a pakairamanan dagiti pulis, paramilitar a grupo nga agresulta ti ethnocide ken nasaknap a pannakalabsing ti karbengan pangtao. Maysa pay a taktika ti ti gobyerno panangideklara nga adda ti Pilipinas iti piskal a krisis tapno pampinansya makaawis ti adu a ganggannaet nga agpuonan ti minas a . ket Awan sabali a kayat a saoen ti revitalization of the mining industry no di ti karkaru a panangkontrol ken panangpakaru ti ti pananggundaway kinabaknang ti pagilian dagiti higante a korporasyon ti minas para pagganansyaan. Para kadagiti nainisugudan nga umili ket maysa manen nga eskema a nainayon kadagiti linteg ken polisiya a mangpairteng ti pannakaidadanes ken sistimatiko a pananglabsing ti kolektibo a karbengan kas nainsigudan nga umili. Dagiti aplikasyon ti minas Kas resulta dagiti linteg ken polisiya ti minas ken desisyon ti korte Suprema ket naglilinnumba dagiti aplikasyon ti minas ken panangpabaro kadagiti daan nga aplikasyon a nangsakop ti nalawa a kadagaan ti Kordilyera. Maysa pay a pamuspusan ti panagserrekda ket makisosyo da kadagiti addan ti
16 madama nga operasyon kas iti Lepanto ken Philex. Nakaawat ti 11 nga aplikasyon ti FTAA ti Mines and Geosciences Bureau- Cordillera Administrative Region ket tunggal aplikasyon ket nagbayad da laeng iti P10 kada ektarya iti MGB- CAR kas sagudayen ti DENR Administrative Order, 2000-7. Isu a nakakolekta ti MGB-CAR ti P 7,207,792.00. Makita iti baba ti listaan ti aplikasyon para iti FTAA. Idi laeng Marso 31, 2005 ket adda ti 4 a nadumaduma nga aplikasyon ti inproseso ti MGB-CAR. 11 nga FTAA, 65 nga MPSA, 37 nga EP, 1 nga ISAG a mangsakop ti nasurok a 1.2 milyon nga ektarya wenno nasurok a 66% ti kadagaan ti rehiyon. Distribusyon ti aplikasyon ti minas kadagiti probinsya ket makita iti sumaruno a panid. madama a maipoproseso ket 15 ditoy ti naaprobaran ti MGB. Siyam ti MPSA nga agdagup iti 13,166.7700 nga ektarya, ti dua nga EP ket 545 nga ektarya ken dua nga ISAG nga umabot iti 53.5 ektarya. Dagitoy ket sakupen da ti 13.8 milyon nga ektarya. Ti probinsya a Benguet ti kaaduan ti aplikasyon a sinaruno ti Abra ken Kalinga. (kitaen ti listan iti baba) nakakaskasdaaw nga awan a pulos ti naaprobaran nga FTAA iti rehiyon kalpasan ti pannakaipatungpal ti Mining Act sangapulo a tawen ti napalabas. Daytoy ket balligi dagiti umili iti panangikampanya iti panangsupyat ti linteg ti minas ken imperyalista a panagminas a masapul nga itultultuloy. Dagiti operasyon ti minas ken pannakisosyo dagiti Transnational a kompanya ti minas 0 Partikular ti Benguet ket adda ti tallo a dadakkel a kompanya a madama nga agminas ditoy rehiyon. Ti Benguet Corporation a kalpasan a pinasardeng dagiti umili ti Itogon ti Bulk mining ken open pit a wagas ti panagminas da ket insubli da operasyon da babaen iti Acupan Contract Mining Project nga adda met laeng iti Itogon. Agtultuloy ti operasyon ti Lepanto babaen ti panagpalawa na manipud Mankayan agturong iti Buguias ken agtaltalinaed kas numero uno a kompanya nga agiparparuar ti balitok ditoy pagilian. Madama met a numero uno a kompanya nga agiparparuar ti gambang ket agtultuloy ti operasyon ti Philex Mining Corporation idiay Tuba, Benguet. Iti panagtultuloy ti panagpalawa ti Lepanto ken Philex, pakarkaruenda ti panang-ibus ti mineral a rekursos, nasaknap a panagdadael ti aglawlaw ken pangkabiagan dagiti komunidad nga apektado ti amianan a Luzon. Gapu iti panang-imbita ni GMA iti Ivanhoe, maysa a kompanya a Kadagiti nakuna nga aplikasyon a Table 1. Listaan ti Aplikasyon para FTAA iti Kordilyera sipud pay March 2005 KOMPANYA LOKASYON AREA (EKTARYA) Cordillera Exploration Lepanto Consolidated Mining Co. Shipside Incorporated Diamond Drilling Corp of the Philippines Horizon Resources Corp Patrick Resources Corp Lindsay Resources Corp Mt. Franz Mining Corp Eltopan Resource Corp Olpaten Resources Corp Sagitarius Alpha Realty Corp Benguet, Abra, Mt. Prov., Ilocos Sur Mankayan, Kabayan, Benguet 77,549.00 81,000.00 Kayapa, Bambang, etc, Nueva Vizcaya 81,000.00 Alilem, Suyo, etc, Ilocos Sur Atok, Kapangan, etc. Benguet Pinukpuk, Salegseg, Kalinga Manabo, Bucay, etc., Abra Mt. Province and Kalinga Kabugao, Apayao and Abra Kalinga, Apayao and Abra Kalanasan, Luna, Kabugao, Apayao 81,000.00 81,000.00 81,000.00 81,000.00 79,836.60 80,433.31 75,078.04 80,990.00 Source: MGB Regional Office, CAR, 2005
17 Table 2. Distribusyon ti aplikasyon ti minas iti Kordilyera as of March 2005 PROBINSYA BLG. AREA (HAS.) BLG. AREA BLG. AREA BLG. AREA ABRA 6 14,846 APAYAO 1 972 7 63,158.24 - - BENGUET 50 96,169.0016 5 - - - IFUGAO 1 2,592 MT. PROVINCE 3 9,756.3700 3 8,748.00 5 399,830.6037 - - 6 40,379.00 1 81,000 - - KALINGA 16 16,219 1 81,000 - - - - 2,261.0034 4 320,549 1 6.40 -
- Source: MGB Regional Office, CAR, 2005 nakabase ti Canada, nga umay agpuonan ditoy Pilipinas ket nagbalin a kososyo ita ti Lepanto. Nakaala ti Ivanhoe Mines ti 12.7% a pundo ti Lepanto uray no daytoy a kompanya ket nalatak a tuso kadagiti agdama nga operasyonna kadagiti dadduma a pagilian. Kasta met a maragragsakan ti Ivanhoe gapu ta naaddaan isuna ti 16,470 nga ektarya a bingay na para iti operasyon ken aplikasyon a maipoproseso para iti MPSA, ken 234,000 nga ektarya a sakupen ti FTAA nga aplikasyon na iti probinsya ti Benguet, Ilocos Sur ken Nueva Vizcaya. Gapu iti dumakdakkel a pundo ti Lepanto ket karkaru a kabaelanna a punduan ti panagpalawa na iti ruar ti Mankayan. Babaen iti Victoria ken Teresa Gold Project ket umabot a 7 a tawen a nalibre ti buis. Plano na manen nga isubli ti operasyon na iti gambang gapu iti agtultuloy a panagpangato ti presyo ti gambang iti sangalubungan a merkado. Iti sabali a bangir, agtultuloy ti protesta ken panawagan dagiti apektado nga umili ti panangipasardeng ti panagpalawa ti operasyon ti Lepanto gapu iti nakaru nga epekto ti makadadael nga operasyon ti minas iti sumagmamano a dekada. Mapadpadasan dagiti mangmangged ti saan a nainkalintegan a pannakatrato gapu iti sistimatiko a pananggundaway kadakuada iti kompanya ken ti agtultuloy a pannakalabsing ti karbenga da. Nakita daytoy iti nabiit laeng a panawen idi nagwelga ti 1,685 a mangmangged minas nga umabot iti 3 a bulan a welga manipud Hunyo 2 agingga iti Setyembre 10, 2005. Gapu iti deadlock ti negosasyon para iti baro a CBA, ti sangkabassit a dawat da para iti panagpangato ti sweldo ket saan a tamtamingen ken sungsungbatan ti management. Gapu iti daytoy ket indauluan ti Lepanto Employees Union
- NAFLU
-KMU ti welga a sinuportaran dagiti mangmangged ken pamilyada gapu iti saan a makatao a panagtrato ken pananglabsing ti karbengan pangtao. Ti welga nga insayangkat da idi tawen 2003, ket naipakita ti napinget a suporta dagiti komunidad dagiti pesante iti lehitimo a dawat dagiti mangmangged minas. Dimmanon inggana rehiyonal, nasyonal ken internasyonal ti suporta ken pannakikaykaysa kadagiti nagwelga a mangmangged para iti pudno nga unyon ken kontra iti pananggamrud ken panagar
-ari dagiti dadakkel a korporasyon ti minas. Nangabak da iti daytoy a panagwelga babaen iti saan a matawaran a panagsakripisyo dagiti 19 nga opisyal ti unyon tapno laeng saan a madismis dagiti nasurok sangaribu a magmangged. Ngem numan pay nadismis ti 19 nga opisyal ket isuda latta ti mangibagbagi ti unyon iti madama a negosasyon para iti baro a CBA. Bayat ti risirisan ti madama a negosasyon, inpakita ti management ti Lepanto ti interes na babaen iti panagipilit ti kayatda a kadagiti pagdidiskutiran da tapno maisigurado ti panagganansya na kontra iti pagsayaatan ken paglaingan dagiti mangmangged. Kayat da nga isigurado nga interes da laeng ti rumimbaw kas iti pilit a panagpukaw ken panang
-atake ti pudno nga unyon dagiti mangmangged. Ngem inpakita ti welga a saan a mabalin a tagtagibassiten dagiti kapitalista a gamrud ti kinapinget, panagkaykaysa ken determinasyon dagiti magmangged a mangilaban iti karbenganda kas dasig nangnangruna no daytoy ket sinuportaran ti dasig dagiti pesante ken dadduma pay a mairurumen ken magunggundawayan a sektor. banag Pagtaltalinaeden ti Philex ti
18 pannakisosyo na iti Anglo-American Mining Company a nakabase ti South Africa. Gapu ti kinaadu ti inbukbukna a puonan kadagiti dadduma pay a pagilian, ti Anglo-American ket kabalbalubal na ti BHB Billiton ken Rio Tinto kas kadakkelan a kompanya iti sangalubungan. Gapu iti panagsosyo ti Philex ken Anglo-American mining company ket napartuat ti Norther Luzon Exploration. 50% ti bagi ti Anglo-American ti Philex Gold ken adda pay bingay na iti 1,019 nga ektarya a naaprobaran ken madama nga aplikasyon ti Philex. Addaan ti bingay a nasurok 22,712 ektarya a sakupen ti kontrata ken aplikasyon ti Philex para iti MPSA. Permit iti probinsya ti Apayao, Kalinga, Abra, Mt. Province ken Ifugao. Ti Cordillera Exploration ket addaan ti maysa nga aplikasyon ti FTAA nga agdagup iti 77,549 nga ektarya a mangsakop ti probinsya ti Abra, Mt. Province ken Benguet iti rehiyon ti Kordilyera ken Ilocos Sur ti rehiyon ti Ilocos. Daytoy ket sinublat na ti daan nga aplikasyon ti Newmont. Dagiti dadduma pay a dadakkel a kompanya ti minas nga adda interes ken aplikasyon na ti rehiyon ket ti Terra Nova, maysa a kompanya manipud Canada a mangtagikua ti kadakkelan a puonan ti Wolfland Resources ken ti Oxiana ti Australia. panangisurender ken panangitulok kadagiti korporasyon ti minas ti kinabaknang ti mineral ken patrimonya ti Pilipinas. Kadagiti 23 a kangrunaan a proyekto ni GMA, lima kadagitoy ket masarakan ti rehiyon ti Kordilyera; ti Padcal Expansion Project ti Philex ken Anglo-American ti Tuba, Benguet; Teresa Gold Project ti Lepanto iti Mankayan, Benguet; Far Southeast Gold Project ti Lepanto iti Mankayan Benguet; Itogon Gold Project ti Itogon Suyoc Mines iti Itogon, Benguet ken ti Batong Buhay Gold Project iti Pasil, Kalinga. Teresa Gold Project ken Padcal Expansion Project ket ekspansion ti operasyon ti Lepanto ken Philex. Ti Far Southeast Gold Project ket panangisubli ti operasyon ti Lepanto sakbay pay laeng ti Victoria Project. Ti dua pay ket pananglukat ti naisara a dati a pagminasan. Gapu ta awan ti umanay a pundo ti Itogon Suyoc Mines ken ti G o b y e r n o a kadagitoy napanawan a minasan ket maysa kadagiti prioridad ti gobyerno nga ilako kadagiti ganggannaet nga agpuonan. Dagiti kangrunaan a proyekto ti minas ti rehimen ni GMA Ti 10 a kangrunaan a programa ni GMA ket karaman ti 23 a kangrunaan a proyekto para iti panagpadur-as kano iti mineral a rekurso ken 37 a Iti agdama ket us-usigen dagiti BOKAL ti Probinsya a Benguet ken ti publiko ti Philex gapu kadagiti isyu ti panangiparit kadagiti annak dagiti mangmangged a naikkat nga ag-enrol ti anak da ti eskwelaan ti Philex ken panangpaikkat k a d a g i t i pamilya nga adda iti sakop ti arubayan ti P h i l e x . Mangipakita ti kinatuso ti kompanya a kalpasan na a pagganansyaan d a g i i mangmangged ket kasla basura nga ibelleng ti tratona kadagitoy. Table 3. Lokasyon dagiti aprobado nga aplikasyon ti minas Blg. Area (has.) PROBINSYA TYPE OF PERMIT 6 1 4 3 1 MPSA EP ISAG MPSA EP Benguet 11,441.77 46.9894 53.50 1,725.000 498.5781 Abra Kalinga Uray no 2 laeng ti EP a naaprobaran iti Kordilyera, 4 kadagiti kangrunaan para ti eksplorasyon ket maipatungpal ti rehiyon kas iti Conner Copper-Gold Project ti Cordillera Exploration ti Anglo-American idiay Apayao; Camp 3 Gold Project ti Northern Luzon Exploration Company ti Philex ken Anglo-American idiay Tuba, Benguet; Source: MGB Regional Office, CAR, 2005 t kangrunaan para iti proyekto ti eksplorasyon ti panagminas ken panangibando para iti panagpuonan tapno gundawayan dagiti higante a korporasyon ti minas.Daytoy ket nalawag a panagtraydor ken insulto kadagiti umili a Pilipino gapu iti awan lapped a panangilako, panangituyang, Malaksid iti Philex , ti Anglo-American ket bagi ken bukod na ti operasyon ti Cordillera Exploration sabali pay iti 27,804 nga ektarya a sinakop ti aplikasyon na para iti Exploration
19 ti Gambang Gold Project ti Oxiana idiay Bakun, Benguet ken ti Tabuk Copper Project ti Wolflanf Resources idiay Kalinga. Maapektaran ingga ti munisipyo ti Pinukpok ti maabot ti Tabuk Copper Project ken ti Conner Copper-Gold Project inggana ti munisipyo ti Balbalan. mangimanehar ken mangkontrol. Daytoy ket umannatop unay nga alternatibo imbes a dadakkel ken makadadael a wagas ti usaren saan a panagsupyat ti nailian a panangidadanes ken diktar ti imperyalista. Sakbay a maibus ti daga ken balitok tayo, masapul nga agtignay tayo itan. Babaen iti tarabay dagiti ad- tayo ken adal kapadasan ti tignayan ti umili ti Kordiyera ket manamnama nga agballigi tayo. Produktibo ti babassit a panagminas iti Kordilyera. Ti kinapudnona idi umuna a kuarto ti tawen 2004, segun iti Bangko Sentral ti Pilipinas ket nakagatang iti 4,825 a kilos ti balitok manipud kadagiti babassit a minero nga inlako da iti pwesto ti Bangko iti Quezon City ken 609 kilogram met ti nagatang ti istasyon nga adda iti Baguio. Dagiti babassit a minero ti Balitok Sumagmamano kadagiti dagiti naaplikaran dadakkel a kompanya ket lugar dagiti babassit a minero ti balitok. Iti Kordilyera ket umabot iti 19,500 a babassit a mangmangged a minero ti nakawaras iti 6,300 a bubong. Ti kaaduan kadagitoy ket masarakan iti Itogon, Tuba, Mankayan iti Benguet, Bontoc ken Sagada ti Mt. Province, Bucloc, Boliney, Daguioman, Licuan-Baay, Malibcong, Lacub, Tineg iti Abra ken Balbalan ken Pasil ti Kalinga. Ti panagserrek ti dadakkel a panagminas ket agpeggad dagitoy ta maawanan da ti pagtrabahuan, mapadisi da iti madama a pag-us-usokan da. a Iti madama kasasaad ket masapul nga aktibo dagiti umili a makipartisipar iti nalawa a tignayan iti pagilian iti panangpatalaw kenni GMA gapu kadagiti ken polisiya programa na ket nakatallugod ti interes dagiti naturay a lokal nga elitista ken Transnational a korporasyon ti minas. Kas napeklan nga aso-aso ti imperyalista a turay ken numero uno a promotor ti Mining Act of 1995, ti progama na iti panangpadur-as ti industriya ti minas ket mangpakaru ti nailian a panangidadanes ken ethnocide kadagiti nainsigudan nga umili. Malaksid kadagiti nagsasamusam a basol na kadagiti nainsigudan nga umili ken ti kaaduan a Pilipino ket saan pay nga isuna ti pudno a nabotosan a presidente gapu iti panagsaur na iti eleksyon. Numanpay saan a ti panangpatalaw kenkuana ket saan nga umanay a mangsolbar ti problema gapu ta daytoy a problema ket nauneg a nakaramut iti sistema ti gimong. Isu nga rumbeng ken kasapulan ti sapasap a panangbaliw ti pakaistoryaan ti Pilipinas a no sadino a ti paglaingan, pagsayaatan dagiti umili ti ipangpangruna babaen kadagiti alternatibo a pamuspusan kas iti minas ket magun-od. kas iti wagas dagiti kapitalista ti minas. Ania ti maaramid Saanen a maibturan ti nakaru a kasasaaad. Awan ti sabali a pamuspusan no di ti labanan daytoy. Ti agsanggir iti pigsa mismo dagiti umili ta awan ti mauray iti gobyerno ta isu na mismo ti mangipakpakat kadagitoy. Iti sango dagitoy biag ken patay nga isyus, kasapulan a papigsaen pay dagiti umili ti pannakidangadang para iti panangdepensa ti nagtaudan a daga ken rekurso a paggapuan ti kabiagan. Agsagana dagiti umili a mangsupyat ti atake ti imperyalista a panagminas ken palawaen ti panagkaykaysa ken determinasyon a mangirupir ti kolektibo a karbengan a mangilaban ti hustisya ken kinapudno. Malappedan dagitoy babaen laeng iti panagridam dagiti umili, kolektibo ken sustinable nga aksyon masa, usaren dagiti nadumaduma a porma ti panangdepensa ken Produktibo ti babassit a panagminas iti Kordilyera. Ti kinapudnonan idi umuna a kuarto ti tawen 2004, sigun iti Bangko Sentral ti Pilipinas ket nakagatang iti 4,825 a kilos ti balitok manipud kadagiti babassit a minero nga inlako da iti pwesto ti Bangko iti Quezon City ken 609 kilogram met ti nagatang ti istasyon nga adda iti Baguio. Pabor ti aglawlaw ti wagas a babassit a panagminas no la ketdi liklikan ti agusar kadagiti makadangran ti aglawlaw kas iti kemikal ken dadduma pay. Komunidad ti agbenipisyo, isu da ti
20 Dagiti madama nga operasyon ken aplikasyon ken dagiti deployment ti militar iti Kordilyera Madama nga Operasyon ti Minas Aplikasyon ti Minas DEPLOYMENT TI MILITAR Infantry Battalion Brigade Company
CPA NANGISAYANGKAT ITI INNADAL KASILPU TI PANAGMINAS Kas sungbat iti dawat dagiti apektado a komunidad para iti edukasyon ken innadal kasilpu iti daddakkel a panagminas, ti CPA ket nangisayangkat ti nagsasaruno nga aktibidades ti innadal kadagiti probinsya ditoy rehiyon karaman pay ti Metro Manila ken ti Ilocos Norte iti Region 1. Dagitoy nga aktibidad ket babaen iti porma ti asemblia ken fora. Dagiti topiko a natalantan kadagiti innadal ket dagiti sumaganad, kangrunaan nga impormasyon ti nainsigudan a porma ti panagminas wenno small scale mining ken daddakkel a porma ti panagminas wenno ti makuna a corporate mining. Nainayon met a natalantan dagiti epekto ti daddakkel a panagminas iti komunidad ken kadagiti nainsigudan nga umili. Ti panggep daytoy nga innadal ket tapno makatulong daytoy kadagiti nainsigudan nga umili no kasano nga aywanan dagitoy ti daga ken kinabaknang kontra ti panagserrek dagiti makadadael a wagas ti panagdur- as. Nagkaykaysa dagiti agtutubo ti Kalinga kontra iti dadakkel a panagminas kas panangdepensa iti nagtaudan a daga iti naangay nga Anakbayan Mining Forum idi Agusto 23 idiay Kalinga. Manipud bulan ti Hulyo inggana September 2005 ket lima nga educational seminars ti naisayangkat iti probinsiya ti Apayao, Kalinga, Abra ken Ilocos Norte a pakairamanan pay ti Metro Manila babaen iti TAKDER (Tignayan dagiti Agtutubo ti Kordilyera para iti Demokrasya ken Rang-ay) maysa nga organisasyon dagiti agtutubo manipud kordilyera a nakabase iti Manila. Supsupyaten dagiti umili ti Conner, Apayao ti eksplorasyon ti minas Idi July 8-9 ket naiyaramid ti Apayao Mining Forum idiay Conner, probinsya ti Apayao. Daytoy nga aktibidad ket inatendaran ti 120 a representatibo manipud iti lokal ken ahensiya ti gobyerno ti Conner, nadumaduma a sektor ken lokal nga organisasyon dagiti residente ken apektado a komunidad ti aplikasyon ti minas. Dagitoy a nagsasaruno nga innadal ket nagresulta iti nalawag a pannakaammo dagiti umili iti epekto ti dadakkel a panagminas ken nagkaykaysa dagiti dimmar-ay a reppeten ti bagbagi da tapno salaknibanda ti daga ken kinabaknang, adda met dagiti kongkreto a nagun-od kas resolusyon ken plano nga aramidenda kadagitoy naisayangkat nga innadal. Iti daytoy nga aktibidad ket napagkaykaysaan nga itakder ti Save Apayao Peoples Organization (SAPO) maysa nga organisasyon tapno isu ti sumango iti panangdepensa iti daga kontra iti panagserrek dagiti daddakkel a minas ken dadduma pay a makadadael a proyekto. Babaen iti maysa a position paper, inyebkas dagiti dimmar- 21
22 ay a dagiti madama nga aplikasyon para iti eksplorasyon ket maysa a peggad iti daga ken pangkabiagan dagiti umili, inyunay-unayda a manmano laeng ti agbenipisyo kadagitoy nga eksplorasyon. Iti agdama,uppat a barangay ti Conner ti apektado iti Exploration Permit Application (EXPA) ti Cordillera Exploration Co. Inc. (CEXI) dagitoy ket ti Cupis, Puguin,Calafug ken Karikitan. Kadagitoy uppat a barangay, ti laeng barangay Karikitan ti nangsupiat iti aplikasyon ti kompanya isunga saan a nairaman daytoy iti erya nga aplikasyon ti kompanya. Ngem idi September 2005, opisyal met a nagsupiat ti Barangay Cupis iti proyekto nga eksplorasyon. Agtutubo ti Kalinga nagkaykaysa kontra iti makakadadael a panagminas Iti probinsiya ti Kalinga, 200 nga agtutubo ti nagkaykaysa a salakniban ti tawid a daga ken kinabakanang dagiti umili a Kalinga kontra iti dadakkel a minas iti naiyaramid a maikanem nga asembliya ti Anakbayan-Kalinga Chapter a naiyaramid idi Agosto 20-21 idiay Tabuk, Kalinga. Maysa nga addang dagiti delegados a ti militarisasyon ket tapno isigurado ti naannayas a panagserrek dagiti daddakkel a ganggannaet a kompanya ti minas, nangnagruna kadagiti organisado a komunidad a saan a sumuporta iti daddakkel a panagminas. Segun kadakuada, nakita da ti kinapudno ti kinaadda dagiti pwersa ti militar iti probinsya. Innayon da pay a ti panagserrek ti makadadael a proyekto ket mabalin a pakaigapuan ti gubat tribu iti probinsiya. Tinalantan ti CPA iti daytoy nga asembliya dagiti isyu ti minas, militarisasyon ken tribal war, a nangted inspirasyon kadagiti delegados a papigsaen pay ti panangsalaknib iti daga,biag ken kinabaknang. Adda ti 12 nga aplikasyon ti Exploration Permit Applications (EXPA) iti probinsya ti Kalinga, maysa ditoy ti aprobado ti Mines and Geosciences Bureau (MGB)- Department of Environment and National Resources (DENR) idi July 30, 2004 ti aplikasyon ti Wolfland Resources Incorporation. Nagresulta iti panakabukel ti Abra Mine- Watch ti mining forum a naisayangkat iti probinsiya ti Abra idi Setyembre 1-2. Laksid pay ti EXPA nga aplikasyon ket adda pay dagiti aplikasyon para iti Financial and Technical Assistance Agreement (FTAA). Innadal a naiyaramid idiay Carasi Idi met Hulyo 25-26, maysa a forum ti naangay iti munisipyo ti Carasi probinsya ti Ilocos Norte. Kalpasan ti nasao a forum nagkaykaysa dagiti umili a waswasen ti desisyonda a panangitulok iti Rigid Aggregates a mangminas ti daga babaen iti dakkel a sistema ti panagminas wenno large scale methods. Dagiti umili ti Carasi a kaadduan ket nainsigudan nga umili nga Isnag ket napakaawatan iti epekto ti dakkel nga operasyon ti minas no matuloy daytoy. Ti Rigid Aggregates ken ti dua pay a korporasyon ket nakaala ti pammalubos para iti operasyon daytoy iti small-scale mining manipud February 2004 inggana February 2006. Numan pay addan ti sigud nga aplikasyonna, ti kabarbaro nga aplikasyon daytoy ket mangsakop pay iti nalawlawa nga erya ti operasyon ti kompanya. No apay nga inted dagiti residente ti pammalubosda iti aplikasyon ti kompanya ket gapu iti tongtongan ti trabaho, panakaaramid ti kalsada ken dadduma pay a serbisyo nga inkari ti kompanya. Nga uray man pay kastoy ti ibagbaga ti Rigid Aggregates ti plano met daytoy a panagpalawa iti operasyonna ket mangipaay met ti nalawa a pannakadadael ti aglawlaw.
Ti naiyaramid nga forum ket nangted gundaway iti panagtotongtong ken impormasyon no ania ti panagminas ken epekto daytoy, ken no ania ti kalintegan dagiti nainsigudan nga umili, ti legal a proseso ken sabali pay a pamay-an no kasano nga ilaban ti kalintegan nga isu ti nangted iti nayon a kaamuan kadagiti umili ti komunidad. Innadal maipanggep iti minas kadagiti estudyante ti University of the Philippines Baguio idi Setyembre 7. Ti naangay nga Abra Mine-Watch Assembly Iti met probinsiya ti Abra, naibangon ti Abra Mine Watch Assembly kas resulta ti naiyaramid a mining forum idi September 1-2 a naangay iti munisipyo ti Pidigan. Daytoy nga asembliya ket isu ti agbalin a mangmonitor iti panagserrek ti apliksayon ti minas ken dadduma pay nga operasyon ti panagminas iti Abra. Nangpili kadagiti representatibo iti kada organisasyon ken komunidad nga agbalin kas miembro ti convenor ti Abra Mine Watch. Daytoy nga aktibidad ket sinangaili ti Kakailian Salakniban tay Nagtaudan (KASTAN) a dinar-ayan ti nasurok 50 a representatibo ti nadumaduma nga organisasyon kas ti Takderan, Aywanan ti Daga, Ekolohiya ken Kultura (TADEK) iti tribu ti Gubang, Lappedan Amin a Pannakadadael ti Aglawlaw Tayo (LAPAT) iti tribu ti Banao, Organisasyon dagiti Nakukurapay nga Umili kadagiti Sitio (ORNUS) ken ti Salakniban Pita Takay (SAPIT) ken ti naggapu iti local a gobyerno ti Bucloc ken dagiti indibidwal nga umili ti Bangued ken Licuan-Baay. Workshop ken panagsanay dagiti estudyante idiay Metro Manila. Iti Metro Manila, naiyaramid ti maysa a diskusyon/ impormasyon iti panagminas babaen iti TAKDER idi September 11, 2005. Kangrunaan a naibingay iti daytoy nga innadal ket ti basaran nga impormasyon no ania ti minas, ti epekto na iti aglawlaw ken komunidad, ken ti madama a kasasaad ti operasyon ti minas ken dagiti madama nga aplikasyon ditoy pagilian ken iti rehiyon kordilyera. Kangrunaan a naikkan ti innadal ket dagiti agad-adal iti Manila a naggapu iti nadumaduma a probinsya ti Kordilyera. Nangted met diskusyon ti naggapu iti CPA kasilpu ti isyu ti Cordillera ecology, dams, minas ken ecotourism iti naangay a forum iti University of the Philippines-Baguio. Ti panggep daytoy nga aktibidad ket tapno ikkan iti kaamuan dagiti estudyante no ania dagiti isyus ti ekolohiya a sansaguen ti rehiyon Kordilyera. Kalpasan ti nasao nga aktibidad, nagplano kadagiti aktibidades nga isayangkat kadagiti komunidad kas iti diskusyon kas maysa a porma ti edukasyon, forum, panangiwaras kadagiti mabasbasa kasilpu ti isyu ti minas ken dadduma pay a porma wenno pamuspusan iti panangipakaamo ken panangipadanon ti impormasyon kadagiti umili. Nangisayangkat met ti CPA iti maysa nga educators training tapno mapapigsa pay ti kapasidad dagiti grupo ti instructors iti basaran nga edukasyon ti panagminas, linteg ti panagminas ditoy Pilipinas, kalintegan dagiti nainsigudan nga umili, kasasaad ti panagminas iti sangalubongan, nasyonal, ken rehiyonal, dagiti legal a pamay-an kasilpu ti isyu ti minas, ti madama a kasasaad ken dadduma pay nga isyu kasilpu ti panagminas. Adda ti video documentary a naiparuar ti CPA mainaig kadagiti naisayangkat nga seminar iti komunidad kasilpu ti panagminas. Daytoy ket mabalin nga maala iti CPA Regional Office. 23
24 Epekto ti Korporasyon a Panagminas iti Daga dagiti Nainsigudan nga Umili: Pananglabsing iti kolektibo a karbengan Manipud idi binaliktad ti Korte Suprema iti desisyon da mainaig iti Mining Act of 1995 idi Pebrero ita a tawen ket agresibo ti gobyerno a nangilako ti rekurso a minerales dagiti umili, babaen kadagiti adu adu nga insentiba a maited kadagiti ganggannaet a kompanya ti minas. Idi marso 2005, intudo ti gobyerno ti 20 a kangrunaan a proyekto para iti korporasyon a panagminas iti nadumaduma a paset ti pagilian. Ti 16 ditoy ket adda kadagiti lugar dagiti nainsigudan nga umili ti Mindanao, Palawan, Mindoro ken ditoy Kordilyera. Nasurok a 60% ti pangkabuklan a 1.8 milyon nga ektarya a kadagaan ti rehiyon ket sakop ti aplikasyon ti minas nga umabot ti nasurok a 40 nga aplikasyon ti lokal ken multinational a kompanya. Iti laeng probinsya ti Benguet ket masarakan ti 14 nga operasyon ti minas iti napalabas a dekada a no sadino a ti Benguet Corporation ti kabayagan a nagminas ditoy pagilian. Dua kadagiti kadakkelan a korporasyon ti minas, Lepanto ken Philex ket agtultuloy ti operasyonda a no ita ket nagbaliw ti istilo ti operasyon babaen iti moderno a wagas ti panagminas kas iti panag-usar ti dadakkel a makina. Nagrugi ti panaggamgam ti minas ditoy rehiyon idi panawen ti kolonyalista nga Espanyol gapu kadagiti nakita da nga isuksukat dagiti Ibaloi a balitok a naala babaen iti tradisyonal a babassit a panagminas kadagiti umili nga agnanaed iti baba. Manipud idi, nagrugi ti panag-anggem dagiti lokal ken ganggannaet a prospektor. Segun ti geophysical a panagsurvey iti rehiyon ti Kordilyera, dakkel ti potensyal a maala a balitok nga umabot iti 25 a porsyento ken gambang a 39 a porsyento. Ti Kolektibo a Karbengan dagiti Nainsigudan nga Umili Dagiti nainsigudan nga umili ti Pilipinas ket masinonoo nga umabot iti 10 agingga 12 a milyon iti total a populasyon ti agarup 84 milyon nga indibidwal ti Pilipinas a mangibagbagi iti 110 nga etno-linguistiko a grupo a mapattapatta a 60% iti Mindanao, 30% iti rehiyon Kordilyera. Numan pay nagduduma ti ugali ken istilo ti panagbiagda, adda dagiti pagpapadaan da iti sistima, konsepto, prinsipyo, kagagalad ken aspirasyon. Ti kangrunaan a pagpapadaan dagiti nainsigudan nga umili iti lubong ket ti panagkita iti daga kas paggapuan ti biag a no sadino a ditoy a nagramut ti identidad, pammati ken kolektibo a sosyo-kultural ken sistema ti ekonomya. Daytoy a sistema ket nagtalinaed kadagiti nainsigudan nga umili uray no iti nabayag a panawen a nagsasaruno ti kolonisasyon, genocide, pannakapadisi, panangidadanes ken pananggundaway kasta met ti gandat a mangipauneg iti kultura ket nagtultuloy latta a pinang-iggeman ti pannakaiduma da iti gimong. Kas nainsigudan nga umili, ti panagbuya ken konsepto iti aglawlaw ken rekurso batay iti panagtagikua, panag-usar, panangimanehar ken panangpadur-as ket duma iti ganggannaet ken kapitalista a panagbuya. Para kadagiti nainsigudan nga umili ket napateg ken nabalor ti daga ken aglawlaw kadakuada, saan a rumbeng nga ibilang kas maysa a komoditi daytoy. Ti masapul ket aywanan, protektaran ti
aglawlaw tapno adda ti masublat a pangalaan ti pagbiagan ti agdama ken sumaruno a kapututan. Naiduma iti panagbuya ti kapitalista a ti rekurso ket pagkwartaan a masapul nga alaen. Kadagiti nainsigudan nga umili ket ti tao ken aglawlaw ket adda ti symbiotic relationship ken nakadepende ti biag ti maysa ken maysa a no sadino a ti usar ket nakabasar laeng ti kasapulan saan nga aguman. Nayon na pay, ti kagagalad dagiti nainsigudan nga umili ket agrikrikos iti kolektibo a panagbiag ken panagdur-as. Kayat a saoen ket kasapulan ti kooperasyon ken padapada a panagtitinnulong kontra iti indibidualismo ken kompetisyon. Iti pananglaban kadagiti saan a nainkalintegan a mapadpadasan dagiti nainsigudan nga umili iti nabayag a panawen ken ti agtultuloy a panangirupir ti panangsalaknib ti daga ken teritoryoda ket nagun-odda ti kolektibo a karbengan iti panangsalaknib ken panangaywan da ti aglawlaw. Dagitoy ket karbegan iti daga, rekurso ken teritoryo, identidad ken integridad kas naisangsangayan nga umili, iti nainsigudan a linteg, pagsasao, sistema ti sosyo- kultural, pammati ken ti karbegan ti bukod-a-panagkeddeng iti ekonomya ken pulitika. Ti panangbigbig kadagitoy a karbengan ket kasapulan tapno maisigurado nga adda ti agtultuloy tuloy a paggapuan ti pagbiagan ken pagdur-asan dagiti nainsigudan nga umili. Atake ti korporasyon a panagminas Ti korporasyon a panagminas ket nalawag a porma ti manangraut a panagdur-as ken porma ti nailian a panangidadanes kadagiti nainsigudan nga umili. Maisupadi daytoy ti ipaspasindayag ti gobyerno ken korporasyon a makatulong daytoy iti panagdur-as ti ekonomya ngem para kadagiti apektado nga umili ken nainsigudan a komunidad ket mangpakaru ti kasasaad ken mang-agaw ti daga ken rekursos nga isu ti materyal a basaran ti panagtalinaed ti kultura ken naidumduma a wagas ti panagbiagda. Napaut a pannakadadael ti aglawlaw a mangpugsat ti paggapuan ti kabiagan dagiti nainsigudan a komunidad. Ti panagserrek ti korporasyon a panagminas iti kinaawan pammalubos dagiti nainsigudan a komunidad ket mangipakita ti saan a panangbigbig ken pananglabsing ti integridad ti teritoryo ken bukod-a-panagkeddeng dagiti nainsigudan nga umili. Naipangpangruna a naikkan ti karbengan dagiti korporasyon nga agminas uray pay no teritoryo daytoy ti nainsigudan nga umili. Karbegan a mangusar ti kapaspasan a pamuspusan ti panag-ala ti minas kas iti panag-usar ti dadakkel a makinarya para iti nasaknap a panagminas iti kabassitan a gastos ngem higante met a ganansya. Nayonna pay ket adda karbengan da a mangkontrol ken mang-usar kadagiti masarakan a rekurso kas iti danum, kayo ken dadduma pay a mangsuporta ti panagminas da. Ti integridad ti teritoryo ti nainsigudan nga umili ket maysa a karbengan gapu ta iti nabayag a panawen ket dara, linget, lua ti inpuonan da iti panangpadur-as ken panangbantay ti natural a rekursos. Gapu iti daytoy ket adda ti naisigud a karbengan da a mangtagikua ti daga ken teritoryo da kas materyal a batayan ti kolektibo a sistema ti panagbiag ken kas addaan naisangsangayan nga istilo ti panagbiag. Ti nairut a relasyon iti teritoryo ken ti pananglilinnangen da ti mangipakita ti pannakaiduma da iti kaaduan. Ti saan a panangrespeto ti integridad ti teritoryo dagiti nainsigudan a komunidad ket mangitunda ti pisikal a pannakapadisi dagiti nainsigudan a komunidad agturong iti pannakapukaw ti nagramutan ti pannakabukel ti kolektibo nga identidad ket awan ti pakaidumaan ti etnosidyo wenno pannakaburak ti puli. Karbengan ti nagtaudan a daga dagiti nainsigudan nga umili Para kadagiti nainsigudan nga umili, ti daga, natural a rekurso ken amin a masarakan iti maysa a teritoryo ket agsisinnilpu. Ngem gapu kadagiti moderno a wagas ti panagminas ti mausar , nalawa a daga, pagtaudan ti danum ken ti natural nga aglawlaw ti madadael gapu iti pannakakali ti rinibu a tonelada ti daga. Saan laeng a peggad daytoy ti salun-at ken biag ti umili no di ket labsingen na ti karbengan da a mangsalaknib ti natural nga aglawlaw a no sadino a ditoy nga agtaltalinaed ti tribu, klan ken pamilya manipud ti agdama ken masakbayan a henerasyon. Kasta met a labsingen na ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili a mangpili ti umno a wagas ti panagdur-as ti panang-usar, panangimanehar para iti pagsayaatan ti umili ken natural a rekurso. Peggad ken siguridad ti taraon gapu iti nasaknap ken dadakkel a wagas ti panagminas. Pannakalabsing ti nainsigudan a panangimanehar ti rekurso a pagal-alaan da iti basaran a kasapulan, nga iti bangir na ket masalsalakniban ti rekurso manipud iti pannakagundaway a napalalo. Kaspagarigan, ti maysa a wagas ti panangimanehar ti aglawlaw ket dagiti paglintegan da iti panagpukan iti kayo, ken panag-ala kadagiti produkto ti bakir tapno masalwadan 25
26 ti pagtaudan ti danum ken biodiversity ti teritoryo da. Amin dagitoy ket nakaro a maapektaran gapu iti makadadael a panagminas. ilemlemmeng da ti pudno a motibo da para iti ganansya ken ti nakaru ken nabayag nga epekto ti panagminas. Gapu met iti kinarigat ken nabayag a pannakabaybay-a dagiti umili iti basaran a serbisyo ket nalaka da a maawis nga agresulta ti panagsisina agingga a maburak ti panagkaykaysa a paborable kadagiti kompanya ti minas a manggundaway tapno ipursigi ti interes ti minas. Para kadagiti kompanya ti minas ken dagiti kasosyoda ti negosyo, kitkitaen da laeng ti balor ti minas a masarakan kadagiti teritoryo dagiti nainsigudan nga umili. Awan ti panangisilpu da kadagiti dadduma pay a masarakan iti aglawlaw, ti relasyon ti aglawlaw ken biag dagiti nainsigudan nga umili. Importante laeng kadakuada ti ganansya a maala kadagitoy uray no agresulta daytoy ti ti pannakaagaw kolektibo a karbengan dagiti umili. Pannakaburak ti pangkaykaysa ken urnos dagiti umili ti kadawyan nga epekto ti korporasyon a panagminas, kas resulta, mapakapsut ken mapabontog agingga a maisardeng ti panangipraktika ti sosyo-kultural ken pulitikal a sistema ti panagbiag da. Agbalin a managinbubukod tapno makalung-aw iti agdama a ken panagrigrigat pannakabaybay-a, agari ti indibidwalismo ken kompetisyon a maisupadi iti tradisyon ti panagtitinnulong ken kooperasyon para iti kolektibo a panagbiag. Mapukaw ti dati a kolektibo a panagar-aramid ti desisyon ket mabalin a maiyaw-awan ken maimpluensyaan dagiti kompanya ti minas tapno agparang nga adda ti pammalubos dagiti apektado a komunidad. Daytoy ti kadawyan a mapaspasamak kadagiti lugar nga adda operasyon ti minas kas kadagiti komunidad ti Lumad idiay Mindanao. Dagiti nainisigudan nga umili ket iturturayan ti bukod da a sosyo-kultural ken sistema ti pulitika a pakaibilangan ti nainsigudan a linteg kas tribu wenno ili tapno maisigurado ti pannakaprotektar ti paglaingan da, pannakaitandudo ti kooperasyon ken panagtitinnulong, kinatalna, kappia ken seguridad. Sistema ti kolektibo a sosyo-pulitika Dagiti nainisigudan nga umili ket iturturayan ti bukod da a sosyo-kultural ken sistema ti pulitika a pakaibilangan ti nainsigudan a linteg kas tribu wenno ili tapno maisigurado ti pannakaprotektar ti paglaingan da, pannakaitandudo ti kooperasyon ken panagtitinnulong, kinatalna, kappia ken seguridad. Mainayon pay ti kolektibo a mekanismo ti panagaramid kadagiti desisyon kadagiti banag a pakaseknan ti umili kasta met iti pannakipartisipar dagiti amin a miembro ti ili kadagiti nadumaduma nga aktibidad ken praktika ti kultura. Kamaudianna, ti korporasyon a panagminas kadagiti lugar dagiti nainsigudan nga umili ket apektaran na ti amin a banag nga adda pakainaigan iti kolektibo a panagbiag dagiti umili kas naisangsangayan a sektor iti gimong ken ti direkta a peggad saan laeng iti ekonomya da no di ket iti panagtultuloy ti kolektibo a panagtalinaedda iti teritoryo kas ramut ken puon ti kultura ken identidad da. Gapu kadagiti saan a nainkalintegan nga epekto ti korporasyon a panagminas ket sigurado a sabaten ti napinget a panagsupyat dagiti nainsigudan nga umili nga agtultuloy a mangitantandudo iti panangsalaknib iti teritoryoda. Saan da a basta ipalubos ti pannakadadael ti daga ken rekursoda iti nagan laeng iti bukod nga interes ken ganansya nga awan kaes-eskan iti panagbiagda. Babaen iti panangipilit dagiti korporasyon ti panagminas kadagiti legal a mekanismo ken nadumaduma a porma ti panangallilaw kas iti divide and rule a taktika, malablabsing ti sosyo-kultural ken sistima ti pulitika dagiti nainsigudan nga umili. Ipakpakita da ti saan a panangbigbig kadagiti kolektibo a proseso ken wagas ti panagbiag dagiti nainsigudan nga umili. Kadawyan a dagiti kompanya ti minas ket saan da nga ibagbaga ti pudno nga impormasyon, pasuksukan da dagiti lokal a lider, panangallilaw babaen kadagiti kari da iti pagtrabahuan, pundo, proyekto, iskolarship ken pasilidad para iti salun-at ken dadduma pay tapno maala da ti suporta ti apektado a komunidad. Bayat ti panangal-allilaw da ket Ti IPRA ken ti korporasyon a panagminas Ti linteg nga IPRA (Indigenous Peoples Rights Act) a
mangkunkuna a mangbigbig ti kolektibo a karbengan dagiti nainisgudan nga umili ket naipasa idi 1997, ngem gapu iti kinakurang ti substansya iti panangbigbig iti kolektibo a karbengan dagiti nainsugudan nga umili ket problemado ti pannakaipatungpal daytoy. Kasta met ti saan a seryoso a panangipatungpal ti goyerno kadagiti nainkagimungan a hustisya para kadagiti komunidad dagiti nainsigudan nga umili. Numanpay ibagbaga ti IPRA a bigbigbigen na ti kolektibo a karbengan ti nagtaudan a daga babaen iti Certificate of Ancestral Land/Domain titles, daytoy a karbengan ket nakabasar metlaeng iti konsepto ti gobyerno nga iti tungtungan ti natural a rekurso ket mas maipangpangruna ti karbengan ti gobyerno iti rekurso dagiti umili. Gapu iti desisyon ti Korte Suprema mainaig iti ligalidad ti Philippine Mining Act of 1995 a mangipalubos iti 100 a porsyento a karbengan ti maysa a ganggannaet a korporasyon nga agminas ken mangkontrol ti operasyon ti minas, ti panangbigbig ti karbengan iti nagtaudan a daga ket maysa laeng nga stewardship arrangement a nawaya latta ti gobyerno a makibiang no kasano a mausar ti rekurso nga adda iti teritoryo dagiti nainsigudan nga umili. Ti mabalin a mausar iti uneg ti IPRA ket ti probisyon ti Free, Prior and Informed Consent (FPIC) wenno pammalubos Nagango nga payew ken pagay a masarakan iti Mankayan, Benguet ken Quirino, Ilocos Sur. Agrikultura ti kangrunaan a pangkabiagan dagiti pesante kadagitoy nga luglugar. dagiti apektado a komunidad dagiti nainsigudan nga umili mainaig kadagiti proyekto a sumsumrek iti teritoryo da wenno makaapektar ti panagbiag da. Ti FPIC ket nakabasar iti prinsipyo ti bukod-a-panagkeddeng ken ti partisipasyon dagiti nainsigudan nga umili iti panagdesisyon mainaig kadagiti banag a pakaseknanda. Ngem gapu ta parikut dagiti kompanya ti minas ti pannakaala ti pammalubos dagiti umili ket pilpiliten da ti NCIP tapno pakapsuten ti bileg ti FPIC. Iti partikular, kayat da nga agbalin laeng a teknikal ken procedural imbes nga isigurado ti umno ken usto a konsultasyon ken proseso ti panagdesisyon, umno nga impormasyon ken pannakaisigurado ti partisipasyon dagiti apektado a komunidad. Numan pay adda dagiti ligal a pamuspusan dagiti nainsigudan nga umili a mangsalaknib ti kolektibo a karbengan, mas ti importante iti agdama ket ti kinaaktibo dagiti umili a mangsalaknib ti teritoryo babaen kadagiti nadumaduma a lihitimo a porma ti pannakidangadang ken ti panangipursigi ti karbengan iti bukod-a-panagkeddeng iti nadumaduma a tukad. Kasapulan met a papigsaen ti kooperasyon ken panagkaykaysa iti baet dagiti niansigudan nga umili kagiddan ti pannakialyansa ken pannakigayyem tapno makagun-od pay ti nalawlawa a suporta. 27
28 Panagpatay gapu iti balitok: Minas ken Militarisasyon iti Kordilyera Militarisasyon ti maysa a langa ti nailian a panangidadanes kadagiti nainsigudan nga umili iti Rehiyon Kordilyera ken kas sungbat ti rehimen ni GMA iti umir-irteng a protesta dagiti umili kontra iti sistimatiko a pananglabsing kadagiti karbengan dagiti umili iti daga ken rekurso da. Ti rehiyon a Kordilyera ket maysa kadagiti militarisado a rehiyon iti Pilipinas karkaru ti probinsya ti Kalinga ken Abra a kaaduan kadagiti listaan ti biktima ti estado babaen iti armado a pwersa, pulis, karaman dagiti paramilitar a grupo. Iti Kalinga laeng ket nabukbukan ti 1,800 a miembro ti armado a pwersa ti Pilipinas (AFP), Philippine National Police (PNP) ken paramilitar a pwersa. 501st Valiant Brigade a nakabase ti Headquarter idiay Calanan, iti Tabuk, Kalinga. Ti 41st IB ti 503rd Brigade iti probinsya ti Abra ken 502nd Brigade ti Mt. Province ken Benguet ken kauten ti operasyonda ti Quirino, Nueva Vizcaya, Ifugao ken Isabela. Dua a brigada ken maysa a batalyon ti Brigada 503rd ti 5th ID ti Philippine Army ti nakadeploy iti intero a rehiyon. lugar nga addaan ti madama a naaplikaran para iti operasyon ken eksplorasyon ti minas. Dagiti umabot a 140 nga aplikasyon a nangsakop ti nasurok a 66% iti kadagaan ti Kordilyera ket madama a maipoproseso iti MGB-DENR. Ti panangmaksimisa ti natural a rekurso ditoy Kordilyera ti maysa a namnamaen ti gobyerno a pakaalaan ti pangsuposop Ipakpakita daytoy ti nairut a relasyon pasismo ken manangraut a panagdur-as kagiddan ti umir-irteng a dangadang dagiti umili nangnangruna kadagiti lugar a napigsa ti organisasyon dagiti umili. Kasta met kadagiti lugar nga adda ti signipikante a garaw dagiti armado a pwersa, ken Nainsigudan nga umili iti nagbaetan ti Benguet ken Ilocos Sur a nangibingay iti kapadasan da kadagiti nag - Fact Finding Mission no kasanu nga inala dagiti militar ti pagay kadagiti agamang da.
ti pagkurangan ti ekonomya a kasukat met ti pananggundaway ken panang- ikabil ti alanganin ti koletibo a karbengan dagiti nainsigudan nga umili. Gapu ti represyon Iti uneg ti daga ti Kordilyera ket balitok, gambang ken dadduma pay a minerales. Iti rabaw ket nabaknang ti aglawlaw iti medisinal a mula, naatap ken nadumduma nga ayop. Salsallukuban daytoy ti 6 a kangrunaan a puon dagiti dadakkel a karayan. Ti karayan Agno, Abra, Amburayan, Abulog, Chico ken Magat a potensyal a pagpartuatan ti elektrisidad. Ditoy a rehiyon a masarakan ti San Roque Dam a pinatakder ti gobyerno iti tengnga ti napinget a panagsupyat ti umili ken ipangpangas ti gobyerno a kadakkelan a dam iti Asya. Ditoy metlaeng a masarakan ti Magat dam, Ambuklao Dam, Binga dam ken dadduma pay a dam. Plano pay ti gobyerno nga agipatakder ti dadduma pay a dam tapno manayonan pay ti kuryente a mausar kadagiti rekisitos iti industriya ti minas ken dadduma pay nga industriya. Nalaka a mapagsilpu dagiti umili ti Kordilyera ti relasyon ti represyon ken kinabaknang ti natural a rekurso. Ti panangpadur-as ti ekonomiya ti kangrunaan nga adyenda ti administrasyon ni GMA a no maipatungpal daytoy a plano ket dakkel ti pagdur-asan kano ti agdama a krisis a sagsagabaen ti pagilian. Saan met a bulag dagiti umili ti Kordilyera tapnu saan da a makita ti silpu ti eksplorasyon ti minas ken 29 panangpaadu ti suplay ti kuryente nga iparuar dagiti dam. Ti industriya ti minas ket kasapulan na ti naruay a kuryente para iti operasyon na, isunga dagiti dam a maipatpatakder ket kangrunaan nga agserbi ti operasyon ti minas. Saan a mailibak ti kaaduan nga umili a Pilipino a dagiti umili ti Kordilyera ket nagbiag ken agtaltalinaed gapu iti kinabaknang ti rekurso. Mamati da pay a ti makunkuna a panagdur-as ti gobyerno ket saan nga agserbi kadagiti marigrigat nga umili no di ket agserbi a pagganansyaan ti agom ken gamrud a sumagmamano a Pilipino ken dagiti ganggannaet a kakomplot da. Kasukat ti saan a mabaloran nga epekto ti agsingin a proyekto (dam ken minas) ti aglawlaw ken biag dagiti umili iti mabayag a panawen. Sistimatiko a Panangidadanes Ti Cordillera Human Rights Alliance (CHRA) ken Dinteg ket mamati ti relasyon dagiti adu nga insidente ti panaglabsing ti karbengan pangtao ken ti agtultuloy a pannakagundaway ti daga ken rekurso ti Kordilyera babaen kadagiti pribado ken publiko a korporasyon ti gobyerno. Dagitoy ket nadumaduma a porma ti sistimatiko a represyon ti estado iti karbengan a kolektibo ken naisigud a karbengan dagiti nainsigudan nga umili ti nagtaudan a daga ken karbengan para ti bukod- a-panagkeddeng. SUMA TI PANAGLABSING ITI KARBENGAN KAS TAO KADAGITI IL-ILI ITI KORDILYERA ITI TAWEN 2000-2005 TIPO TI PANAGLABSING INSIDENTE BIKTIMA Panagpatay Frustrated murder Abduction, detention Physical injuries, physical assault Grave threat, harassment 13 14 tao 5 8 tao 20 54 tao 5 17 tao 7 1 komunidad + 9 tao 5 10 tao 5 5 tao 4 1 komunidad + 7 tao 3 3 ili 7 2 ili + 14 tao 1 40 balay 4 6+ babbai 2 3 NPA 2 2 NPA Destruction of property Robbery, divestment of property Illegal searches Bombing, mortar shelling Strafing, indiscriminate firing Mass evacuation Rape, sexual molestation Torture and murder of hors d'combat Desecration of dead combatant TOTAL HRV INCIDENTS 83 Source: Cordillera Human Rights Alliance
30 Gapu kadagitoy a pasamak ket ipinget ti CHRA dagiti inisyatiba para iti panangitandudo ti panangsalaknib ti karbengan pangtao ken ti pundamental a wayawaya iti pangkabuklan a konteksto ti karbengan dagiti nainsigudan nga umili kasta met iti isyu ti nailian a soberenya. Awan sabali a pamuspusan dagiti nainsigudan nga umili no di ti lumaban , salakniban ken irupir ti demokratiko a karbengan ken ti pangkabuklan a karbengan ti pagilian ken ti kapadasan ti pannakilaban ti Kordilyera a saan met nga umadayo ti laban dagiti umili a Moro ken ti kaaduan nga umili a Pilipino kontra ti panagtignay ti administrasyon ni GMA. Terorismo ti estado Represyon ken kinaranggas ti agar-ari iti rehimen ni GMA a natedtedan ti dara dagiti inosente a sibilyan nga awanan puso a pinatay dagiti militar ken pulis iti panangisayangkat ti kampanya kontra terorismo. Naigamel ti puso ken kapanunutan dagiti agiyar-aramid ti militarista a polisiya babaen iti nalaka laeng a panagpatay, panagranggaas ken panagtiliw agingga a nagbalin a gagangay ken awan aniaman kadakuada ti pumatay. Dagitoy militarista a kultura ket nagresulta ti nasaknap a panagbutbuteng babaen ti panagpaputok, panagpabanto, bomba, panag-aresto ken panagdetina, illigal a panagsukisok, naranggas a dispersal kadagiti rali /welga, demolisyon ti balbalay dagiti nakurapay nga umili ti syudad, panagserrek kadagiti opisina, panagsuspetsa a miembro ti terorista dagiti aktibista ken organisasyon ken dadduma pay. Iti laeng naglabas a bulan, inwayat manen ti militarista a rehimen ti landok nga ima na para ti development aggression, nagisayangkat ti dadakkel nga operasyon iti lugar ti nagbabaetan ti probinsya ti MP, Ilocos Sur ken Abra. Kas panangsarapa ti panagsupyat dagiti umili ti panagserrek ti kompanya ti ganggannaet ken kas sungbat ti panangpasardeng ti ekspansyon ti Lepanto. Uray pay ti tagapagsao ti Northern Luzon Command (NOLCOM) a ni Preme Monta ti AFP ket pinaglibakanna ti presensya ti militar ti nagbabaetan ti tallo a probinsya. Dagiti nakuna a probinsya nga agnamnama iti bunga ti agrikultura ket mapadpadsan da ti dislokasyon gapu iti operasyon militar. Adda pay ti namin- uppat nga insidente ti operasyon ti nagbaetan ti rebolusyonaryo nga NPA ken militar. Malaksid iti 14 nga aldaw a nagresulta ti pannakauram ti maysa a pakarso, tallo nga agamang ti pinilit a nilukatan. Adu dagiti napukaw ken pinerdida agraman dagiti alikamen. Kabayatanna, naikonsentra ti operasyon iti abagatan a daya ken sentro a komunidad ti probinsya ti abra. Idi panawen ti Semana Santa ket nangisayangkat ti operasyon ti maysa a brigada iti 11 a komunidad iti Lacub, Tineg, Bangilo, Malibcong a no sadino a daytoy a panawen ket sinilebraran ti maika-21 nga Aldaw Kordilyera idiay Bangilo. Awan met ti naisaysayangkat nga operasyon militar iti probinsya nga MP manipud 2002 agingga iti 2004 ngem itay laeng Hunyo 22, 2005 ket maysa nga dakkel nga operasyon ti inwayat ti nagtipon a pwersa ti 41st IB, 50th IB ken ti 52nd ken 53rd a brigada iti nagbaetan ti MP, Abra ken Ilocos Sur. Ti CHRA ken Dinteg ket supsuportaranna ti panawagan para iti panangpapanaw ti 41st IB nga adda iti probinsya nga Abra karkaru ta kagiddan daytoy a deployment ti panangserrek dagiti dadakkel a kompanya ti minas iti probinsya. Uppat nga aplikasyon ti naaramid idi laeng Hulyo 31, 2005 iti ili a Licuan- Baay ken Lacub. Ti presensya ti 41st IB ket mangit-ited ti pammutbuteng kadagiti umili. Gapu iti daytoy ket saan dan a makapan iti talon ken mangkita ti taraken nga ayop gapu iti butengda. Suportaran mi dagiti pesante iti daytoy nga ili babaen iti Lenneng, Killeng Timpuyog Farmers Association a mangipanpanawagan ti pannakaikkat ti tropa tapno malapdan ti ad-adu pay a panaglabsing ti karbengan pangtao kadagiti masungad nga aldaw. Iti panawen ti operasyonda ket 3 a sibilyan ti pililit da nga innala iti Lenneng ket inusar kas kalasag iti operasyonda. Ti panag-usar ti sibilyan kas kalasag iti panawen ti gubat ket maysa a panaglabsing ti sangalubungan a linteg mainaig iti armado a risiris. Ti kinaadu ti nailista a panaglabsing ti karbengan pangtao ni GMA ket maysa a rason no apay a ti CHRA ket aktibo a sumopsuporta ti tignayan ti umili a Pilipino iti panangitakder ti pudno ken demokratiko a gimong. Gimong a dagiti sibilyan ket nawaya a mangiyaramid kadagiti karbengan da kasta met dagiti nainsigudan nga umili a nawaya a mangipatungpal ti karbenganda para iti bukod-a- panagkeddeng. Reports nga insagana ti Cordillera Human Rights Alliance ken Dinteg Indigenous Law Center.
Pannakikaykaysa kadagiti mangmangged ti Lepanto Kalpasan a sanguen iti tallo bulan a napnuan bannog a pannakilaban, ti risiris kasilpo ti panagtegged a napasamak iti Lepanto Consolidated Mining Company iti mankayan, probinsiya ti Benguet, ket naikkan iti talna gapu iti pannakapirma ti tulagan wenno Memorandum of Agreement (MOA) iti nagbaetan ti management ti Lepanto ken ti Lepanto Employees Union (LEU)- NAFLU-KMU. Ngem uray man pay nalpas daytoy a riri ket saanna kayat a saoen a daytoy ti gibus ti napnuan pakaistoryaan a risiris iti interes iti nagbaetan ti LCMCo ken ti dasig dagiti mangmangged ken kas nainsigudan nga umili. nalawag a daytoy a laban ket maysa a pakakitaan ti nailian a pannangidadanes a naiyaramid kadagiti nainsigudan nga umili ken sitematiko a pannanggundaway kadagiti dasig ti mangmangged. iti daga ken kinabaknang dagiti umili iti Benguet gapu iti superganansiya iti operasyon ti panagminas daytoy, nga iti agdama ket agtultuloy pay laeng ti panagpalawa daytoy uray ti ruar ti probinsiya ti Benguet ken rehiyon ti kordilyera karaman dagiti aglawlaw daytoy babaen iti pannakikomplot iti gangganaet a kumpanya ti minas a mas karkaro pay a nangpabaked ken nangpasingked ti operasyon daytoy. Nalawag a daytoy nga addang ket adda ti bendisyon mismo ti gobyerno nga isu ti nangilako iti daga dagiti nainsigudan nga umili gapu iti paganurutan ti polisiya ti panangpapigsa iti industriya ti minas. Iti nabayag a 66 a tawen nga operasyon ti LCMco kastoy met kabayag a tawen ti pannangidadanes ken pannaggundaway ti kumpanya kadagiti mangmangged a kaadduan kadagitoy ket nainsigudan nga umili ti rehiyon. Nangisayangkat dagiti mangmangged iti tallo a welga sipud pay idi 1950s tapno sanguen ken iprotesta ti saan a Iti 66 a tawen a kaatiddog ti pannanggundaway ti LCMCo 31
32 nainkalintegan nga aramid ti kumpanya kasilpo iti panagtegged. Idi 2003 ken ti kalkalpas a welga impakita ti LEU ti kinatibker dagitoy a mangitandudo iti basaran a kalintegan dagitoy uray pay nagmaymaysa ti LCMCo ken ti gobyerno tapno lapdan ti nagkaykaysa nga intar dagiti mangmangged. Ngarud, ti pannakapirma ti MOA ket balligi dagiti mangmangged iti agdama kasapulan ngarud a dagiti adal ken nagun-od iti daytoy ket kasapulan nga adalen para iti agtultuloy a panangsalaknib ken pannangilaban iti karbengan pangtao. Ti Cordillera Peoples Alliance ket ipaayna ti pannangbigbig, panagraem ken saludduanna dagiti 19 nga opisyales iti pannangidaulo da iti laban ti union uray pay no naranggas ti atake nga inyaramid ti kumpanya ken dagiti kameng ti soldado ti estado. Iti inaramid dagitoy a kangatuan a panagsakripisyo tapno isalbar ti kaaduan a miembro ket balligi a nagun-od iti narigat a pasamak ti welga. Pakaistoryaan ti welga Naisayangkat ti welga idi Hunyo 2,2005 kalpasan ti nagsasaruno a negosasyon, no sadinno a nagkedked ti LCMCo nga ited ti dawat dagiti mangmangged a P29-P29- P33 a nayon a sweldo ken dadduma pay a benipisyo. Nainkalintegan ken rumbeng dagitoy a dawat dagiti mangmangged ngem saan a pinatgan ti LCMCo daytoy uray pay bassit laeng daytoy a dagup ti kwarta kumpara iti pangkabuklan a naganansiya ti kumpanya. Daytoy ti nangiduron iti union a mangisayangkat iti welga kalpasan ti panagbotos iti namindua a strike Referendums. Ti naitakder a lima a barikada a nangsara kadagiti kangrunaan a pagserrekkan a mapan iti uneg ket tuloy-tuloy a nausaran iti ranggas dagiti gwardiya ti kumpanya ken dagiti Philippine National Police. Ti pannakaideploy dagiti PNP,dagiti naaramid nga adu a pannanglabsing iti karbengan pangtao ket dakkel a sungsungbatan ti Department of Labor and Employment gapu iti pannangited bileg kadagitoy babaen iti pannangiyulog iti Assumption of Jurisdiction. Nasurok 21 nga insidente ti naisayangkat a panangburak iti barikada ti napasamak a nakadangranan ti ginasut a mangmangged karaman pay ti pamilya dagitoy. Uray pay dagiti sumopsuporta kadagitoy ket saan a nakalisi iti pammutbuteng ken panangharass. Naammuan pay dagiti mangmangged a saan nga it-ted ti kumpanya ti bayad para iti social benefits dagiti mangmangged. Inaramid ti kumpanya ti ania man a pamuspusan tapno buraken ken upayen dagiti mangmangged ngem awan ti nagun-od daytoy a balligi iti inyaramid na a panangharass ken pammutbuteng. Panang-ani iti balligi Ti pannagkaykaysa ken determinasyon dagiti mangmangged ti pakakitaan ti pannakagun-od balligi ti naisayangkat a garaw iti uneg ti relasyon a mannangundaway a kas iti kapitalista ken dagiti mangmangged. Pinairut ti LEU ti pannagkaykaysa ti intar da para iti pannangilaban iti nainkalintegan a sweldo ken benipisyo. Nakita dagiti mangmangged ti pudno a kaipapanan ti pudpudno nga unyunismo nosadinno a ti responsibilidad ti trabahoket adda iti kada miembro. Ti welga iti Lepanto, ket kas metlaeng kadagiti dadduma pay a tignay dagiti umili, daytoy ti nangisuro kadagiti maidadanes ken nakukurapay a sektor ti gimong nga iti panagkaykaysa ti pigsa ken kolektibo a garaw ket magun- od ti pudno a hustisya. Ti laban iti Lepanto ket isu pay laeng ti rugi ti pannakidangadang dagiti mangmangged kasapulan a bantayan dagiti balligi ken buklen ti adigi iti pudno, nailian, militante nga unyunismo. Ti balligi dagiti mangmangged ket maysa a pakakitaan ti yaalsa dagiti nainsigudan nga umili kontra iti manangraut a proyekto dagiti daddakkel a gangganaet a korporasyon a mangtakaw ken manggundaway iti tawid a dagdaga. Ti pannakaibutaktak ti pakaistoryaan dagiti mangmangged iti Lepanto para iti basaran a karbengan, ket panakidangadang a mainayon iti pakaistoryaan ti adun a pannakilaban kontra iti kapitalista a LCMCo. Ipadanon ti Cordillera Peoples Alliance ti panagyaman ken pannangbigbig kadagiti indibidwal, organisasyon ken ahensiya a nangited iti tulong ken suporta babaen iti (solidarity statements,surat a mangkonkondena iti Lepanto, pinansiya ken lohistika) iti 100 nga aldaw a welga dagiti Lepanto Employees Union kontra iti management ti kumpanya manipud Hunyo 2 inggana Setyembre 10, 2005 ti pannangisakit ken suporta yo iti welga dagiti mangmangged ket isu ti mangiyabante iti pannakilaban dagiti nainsigudan nga umili iti rehiyon kordilyera kontra iti nailian a pannangidadanes ken pannanggundaway dagiti kapitalista.
WELGA DAGITI MANGMANGGED TI LEPANTO Idi bulan ti Hunyo Nagwelga dagiti minero Iti kumpanya a Lepanto Dawat da ingato nababa a sweldo Inda pay itangtangsit Daytoy AJ a sinal-it Pang-pwersa kadagiti minero Nga agsubli iti trabaho Inda idaw-dawat Manayunan ti ma-aw-awat Ta presyo ti magatang Sobra a nakangin-nginan Tapnu ipatungpal daytoy a plano Nagusar da pulis ken soldado Ket dagitoy met a loko Nagtulnog da nga kasla aso Daytoy a panagwelga Sinuportaran dagiti assawa da Panakikaykaysa, panangipakita Nga usto ti laban da Inda ngarud nangiruswat Ranggas ken panangparigat Panagtilew ken pammutbuteng Tapno welga ket isardeng Sinmungbat ti kumpanya Kunana maluglugi da Isu nga nayon a madaw-dawat Alanganin a maawat Adu a panangallilaw inwayat da Tapno mangmangged madismaya Ngem daytoy a gandat ti kumpanya Awan nagmamaayan na Ngem ti kinapudno Sumubsobra ganansya ti Lepanto Kayat da lang a bukodan Napartuat a kinabaknang Dagiti mangmangged saan a nadismaya Pinairut da ti panagkaykaysa Isu a ti narugian a laban Inda napagballigian Agbiag dagiti mangmangged! Naikkat dagiti opisyales ti Lepanto Employees Union gapu iti panangidaulo da iti welga. Nagsakripisyo da tapnu maited ti dawat dagiti mangmangged manipod iti kompanya ti Lepanto. 33
34 Pammadayaw kenni Ama Alibcang, 74 Raraemen dagiti umili ti Mankayan, maysa a munisipyo iti probinsya ti Benguet, maawagan isuna kas maysa a panglakayen a no sadino a ti kapanunutan ken kinasirib na ket sapulen dagiti umili nga isu ti maysa a kagagalad na a mapagraeman. Saan a nakaskasdaaw, no apay a dagiti tattao a makaamammo kaniana ket nagladinget iti nasapa nga ipapatay na idi February 22 gapu iti pneumonia. Isuna ket agtawen ti 74. Idi Pebrero 28, dagiti umili iti komunidad ti Bulalacao, ili a naggapuan na ket naguummong iti arubayan ti balay ti pamilya ni Lakay Alipio Pasiteng. Gapu iti panagayat dagiti umili ket naaramid iti maysa nga ababa a dokumentasyon ti panagbiag na ket naipabuya kadagit umili a nakitakunaynay iti panagladingit ti pamilya a pinanawanna. Dagiti organisasyon ti umili a naggapu iti syudad ti Baguio ket nangisagana iti sangapulo ket lima a minuto a pabuya wenno video tribute kas pammadayaw kenni Ama Alibcang, kas isu ti awag kaniana, maysa isuna a sumupsupyat iti dakkel ken makadadael a panagminas, aktibista ken ama ti komunidad. Iti dayta a rabii nasurok 3,000 nga indibidwal ti nagurnong tapno padayawan isuna. Naipabuya dagiti video clips ni Ama Alibcang no sadinno nga agsasao isuna kadagiti meeting iti komunidad ken ti panakipaset na kadagiti protesta. Naipakita met ti maysa nga interview na iti The Probe Team kasilpu ti daddakkel a panagminas makita ditoy ti ulep iti Mankayan ken ti singising ti init kas makaay-ayo a ladawan iti likudanna. Babaen iti naalumanay ngem nabagas a panagsao na, innikkanna ti sirmata dagiti umili ti Mankayan. Binuya dagitoy ti video iti adu daras ken makaisem da a manglaglagip a kanayon iti lagip daytoy a lakay.
Iti maysa nga interview ni Ama Alibcang ket nasao na daytoy 'nalabes unayen ti ar-aramiden ti kompanya a Lepanto Consolidated Mining Company (LCMCo) a didigra ken panangdadael iti ili tayo a Mankayan. No mabalin ket isardeng da koma dayta nga expansyon da. Anian to pay ti masakbayan dagiti anak ken apo mi. Uston ti 66 a tawen a negosyo da iti minas ditoy ili mi. Ginundawayan ken inusar da laeng ti kinabaknang ti ili mi tapno agpabaknang da. Kasukat na met daytoy ti adun a nakasaksakit a paspasamak ken didigra nga impaay na kadakami nga umili kas iti pannakapukaw ti danum, pannakarsuod ti ili, pannaksabidong ti angin, dagiti adu a kaso ti sinking ken panagbettak dagiti paggardenan ken daga nga ayan dagiti balballay. Adu pay dagiti naapektaran nga umili a pagayusan ti rugit ken basura dayta a kompanya a Lepanto. Mabiag kami kas umili ti Mankayan uray awan dayta a pagminasan basta saan a mapukaw ti danum ken madadael dagiti bantay ken karayan mi. kadakkelan nga agiparparuar iti balitok ditoy pagilian. Kas maysa a lider ken tagapagsarita ti komunidad, imbutaktakna na ken inlawag na a ti operasyon ti dakkel a panagminas ket maysa a porma ti manangraut a panagdur-as ken panangdadael, panagtakaw iti kinabaknang ti komunidad. "Ti arapaap ko ket sumardeng ti dakkel a panagminas tapno saan a mariribuk dagiti umili'. Daytoy ti tinalmeganna a sarita idi interview na iti The Probe Team ti ABC 5 idi December 2004. Kas paset ti pammadayaw ken Ama Alibcang ket naibasa ti maysa a daniw iti ruar kagiddan met ti day-eng dagiti panglakayen ti komunidad iti uneg ti balay a nakatulong tapno saan a makaturog dagiti tattao. Kadagiti 34 nga appona nga adda iti dayta a rabii saan nga sumardeng dagitoy a mangasikaso kadagiti tao babaen ti panagluto ken panangidasar iti kape. Uray pay adalem ken nalammin ti rabii agsasangpet latta dagiti tattao a mangiyebkas ti panakiladingit da iti pamilya ni Ama Alibcang kas panangbigbig ti dakkel a naaramidan na iti komunidad. Dagiti miembro ti organisasyon kas ti Alyansa dagiti Pesante iti Taeng Kordilyera (APIT-TAKO) ken Cordillera Peoples Alliance (CPA) ket nangipaay iti panangraem kenni Ama Alibcang kas pammadayaw ken panangbigbig iti dakkel a naibingay ken naaramidanna a panangidaulo ti panagkaykaysa ken determinasyon dagiti umili ti komunidad ti Mankayan kontra iti makakadadael nga operasyon ti dakkel a minas kas ti LCMCo. Imbingay met dagiti lideres a naggapu iti Mankayan, Tadian, Cervantes Danggayan a Gunglo (MAQUITACDEG) maysa nga alyansa dagiti munisipyo a maayusan ti karayan Abra kasta met dagiti dadduma pay nga organisasyon ti umili ti Mankayan no kasaano a pinadas a pasardengen ti Lepanto ti napigsa nga oposisyon dagiti umili babaen iti panangipila iti darum kadagiti mangidadaulo ti komunidad a pakairamanan ni Ama Alibcang. Nga iti kamaudiananna ket nawaswas met laeng daytoy. Naulila ni Ama Alibcang ti asawana a ni Martina Caslangan ken dagiti sangapulo nga annakda a da Berto, Corazon, Marlet, Paquito, Walter, Agosto, Marcelina, Sofia, Junio ken Carmen. Kas Ama, isuna ket natibker ken kanayon ti panangisuro ken panangiwanwanna kadakami nga annakna nga aramiden mi no anya ti usto, nasao ni Walter maysa kadagiti annakna a lalaki. Kanayon nga awisen da ni Ama a tumaray iti pulitika, ngem kanayon met daytoy nga agkedked ta mamati isuna a makapagserbi daytoy kadagiti kakailianna uray pay saan daytoy a nakapwesto iti uneg ti gobyerno nga isu ti inararamid na. "Ti arapaap ko ket sumardeng ti dakkel a panagminas tapno saan a mariribuk dagiti umili'. Babaen iti pannakinayon ni Ama Alibcang iti pannakilaban kontra iti dakkel a panagminas ket mas pay napatadem ti panangamiris na iti kasasaad ti pulitika. Dakkel ti pinaset na kadagiti adu a naiyaramid a Municipal Environmental Summits kasilpu ti makadaddael nga epekto ti panagminas iti gambang ken balitok ti LCMCo. nga isu met laeng ti Gapu iti panangisakit na iti komunidad ket nangibati ni Ama Alibcang iti panglaglagipan ken inspirasyon tapno ituloy dagiti naibati na ti pannakilaban daytoy ti sangsangkamaysa a kinuna dagiti lideres ti organisasyon dagiti komunidad iti naiyaramid a pammadayaw. Gapu iti naisangsangngayan a panangidaulo ni Ama Alibcang ti panangilala iti komunidad ket sibibiag a marikna iti Bulalacao daytoy ingganat masakbayan. 35
36 Ti Lumawlawa a Panagtignay dagiti Elders Ti Regional Elders Desk ti Cordillera Peoples' Alliance ket nabukel gapu iti kiddaw ti lumawlawa a panagtignay dagiti progresibo a tribal elders ken leaders iti nadumaduma a probinsiya ti rehiyon Kordilyera para iti panangsalaknib iti tawid a daga. Nabukel daytoy tapno sangwen ken maisigurado ti panangdait ken panangkoordina kadagiti programa, aktibidades ti elders iti tukad rehiyon. Dagiti mangsangsango a grupo ti Elders iti Mt. Province ken dagiti naibangunen nga organisasyon dagiti progresibo a tribal elders-leaders kadagiti probinsiya kas iti Binodngan Peoples Organization (BPO) ti Kalinga, Am-a ya In-a ay Manakem ed Ampis (Am-In) iti tri- boundary ti Abra-MP-Ilocos (AMPIS), Abra Elders Binodngan Assembly, ken ti kaibangbangon a Metro Baguio Tribal Elders-Leaders Assembly (MBTELA) ti MBTELA ket bukbuklen dagiti migrante manipud iti nadumaduma a tribu ditoy Kordilyera nga agnanaed iti Metro-Baguio ket madama a mangisaysayangkat kadagiti aktibidad para iti panangpapigsa ken panagpalawa iti timpuyog da. di ket iti dadduma pay a sektor nangruna unay kadagiti agtutubo. Napateg unay a mailawag dagiti kasasaad ti nainsigudan nga umili ti Kordilyera, Kasasaad ti Binodngan, ti negatibo nga epekto ti tribal war ken ti wagas iti panagsolbar iti saan a panagkikinnaawatan dagiti umili iti tribu, dagiti nagrurutap ken makaallilaw a linlinteg ken polisiya nga iyul-ulog ti estado a mang-apekto iti panagbiag dagiti nainsigudan nga umili ti Kordilyera. Napateg daytoy gaputa masapul ti panagkaykaysa iti panagbuya kadagiti isyus/problema wenno pakaseknan ti umili. Dagiti dadduma pay a sangsangwen a kampanya ket ti Kampanya iti panangsalaknib iti tawid a daga. Iti agdama, paspasungadan ti umili ti napeggad a kasasaad gaputa agarup 66 a posiyento iti kabuklan a kadagaan a pagnanaedan dagiti nainsigudan nga umili ti Kordilyera ket inaplikaran dagiti ganggannaet ken lokal a korporasyon ti panagminas. Nu maipatungpal amin dagitoy, ti kaipapanan na ket ti pannakapukaw ti daga ken puli. Napateg ti akem dagiti elders ken liders iti panangidaulo iti kampanya para iti panangsupyat kadagitoy makadadael a proyekto ken ti panangsalaknib iti nagtaudan a daga kas naadaw iti adal manipud iti nabaknang a kapadasan ti panangsupyat iti Chico dam project idiay Bontoc, Mt. Province ken Kalinga kasta met iti CRC idiay Abra idi 1970- Maysa kadagiti napateg nga iyar- aramid daytoy babaen iti panangidaulo dagiti opisyales ken suporta ti Regional Elders Secretariat ket ti tuloy-tuloy a panangisayangkat iti kampanya ti innadal saan laeng kadagiti elders nu Napili nga opisyales iti maikatallo nga Asembliya ti MBTELA
80's. Ilaban ken salakniban ti tawid a daga tapno maisigurado a maipatawid daytoy iti sumaruno a kapututan. Maysa kadagiti sagsagabaen dagiti umili iti binodngan a problema a nasken unay a sangwen ket ti panagbettak dagiti adu a tribal war, isu a ti maysa a dagsen ti programa daytoy ti Kampanya kontra iti tribal war. Kasapulan a mailawag nu sino ti mangabak, agbenipisyo ken maragsakan nu aglalaban dagiti tribu. Iti nauneg a panagadal ken panag-amiris dagiti progresibo nga elders-leaders iti kapadasan ken ti agdama a kasasaad, nalawag a dagiti ganggannaet a kapitalista ken dagiti kakomplot da a lokal nga adda iti turay dagiti agbenipisyo. Isuda ti interesado ken mangganggandat a mang-agaw iti kinabaknang ti nainsigudan nga umili. Isuda ti kangrunaan a makagapu ken adda ti saan a likudan panagkikinnaawatan dagiti umili. Pagsisinaen da ti umili tapno nalaka da a maiturayan ken tapno maipatungpal dagiti plano da a proyekto ken negosyo da iti lugar. iti Iti panagpatalinaed iti urnos ken kapia, nairut a panagkaykaysa ti umili a manglaban iti komon a kabusor tapno masalakniban ti tawid a daga ken malapdan ti pannakadangran ken pannakapukaw ti biag, aktibo a pumaspaset dagiti progresibo nga elders-liders a kameng ti BPO iti panagtungtung ken panagsimpa kadagiti saan a panagkikinnaawatan wenno risiris iti baet da ken kadagiti sabali pay a tribu (Mediation/Facilitation). Ti tulbek iti pannakarisut dagiti risiris iti baet dagiti tribu ket dagiti mismo a maseknan a tribu, isunga dagiti elders - leaders a kameng ti BPO kadagiti ili/ tribu ti mangisigurado a mangipagna kadagiti basaran a prinsipyo ken takder kadagiti isyu iti panawen ti tungtungan kadagiti kaso. Mamati dagiti progresibo nga elders-leaders a marisut dagiti risiris iti baet dagiti tribu nu: 1) adda nairut ken nangato a tukad ti panagkaykaysa ken panagtignay dagiti binodngan nga umili, 2) ti panagrisut kadagiti risiris iti nagbabaetan dagiti tribu ket saan a naranggas wenno nadara a wagas, ipagna iti natalna ken demokratiko a wagas, 3) panangilaksid kadagiti armado a grupo (AFP-PNP, NPA) iti probisyon wenno pagta ti bodong, ken 4). Pagbalinen a progresibo ti bodong. Ti bilateral a bodong ket panagkaykaysa ti dua laeng a tribu nga agkabodong. Masapul a mapalawa daytoy a panagkaykaysa tapno mabukel ti pigsa a manglaban kadagiti gangganaet a mangganggandat a mang- agaw iti kinabaknang ti ili tayo. Iti daytoy a bulan ti Agusto 2005 a panagselebrar iti aldaw dagiti Nainsigudan nga umili iti sangalubungan ken ti makalawas nga aldaw ti nainsigudan nga umili iti pilipinas, dakkel ti pinaset dagiti tribal elders- leaders babaen iti MBTELA ken BPO kadagiti nagsasaruno nga aktibidad dagiti nadumaduma a sektor kas iti seremonya a panangilukat (opening ritwal) ti lawas dagiti nainsigudan nga umili idi Agusto 11 ken ti Agusto 13 a Forum para iti nainsigudan nga umili babaen iti sektor dagiti agtutubo nga estudyante. Naballigi met ti pannakaangay ti maikatallo a Metro Baguio Tribal Elders-Leaders Assembly idi Agusto 14, 2005 idiay St. Elizabeth Guest House Conference Hall, Magsaysay Avenue, Baguio City a dinar-ayan ti nasurok 56 tribal elders-leaders manipud kadagiti tribu ti Kordilyera nga 37 agnanaed iti Metro-Baguio babaen iti panagtitinnulong ti Organisasyon dagiti Nakurapay nga Umili iti Syudad (ORNUS), BPO ken CPA. Iti daytoy nga assembly ket napili dagiti opisyales (Council) ken nakapagparuar da iti maysa a resolusyon para iti panagpatalaw ken ni GMA idiay Malacanang gapu iti panagturay na, kimmaro ti nasagrap dagiti nainsigudan nga umili a pannakaidadanes gapu kadagiti saan a makatao a polisiya ti admnistrasyon na kas iti panangituyang na iti pannakadadael iti ili a pagnanaedan dagiti nainsigudan nga umili babaen iti panagserrek dagiti dadakkel a panagminas, daytoy ket pananglabsing iti karbengan dagiti nainsigudan nga umili nga agbiag. Idi Agusto 23, 2005 naisayangkat ti maysa a marcha-rally idiay Baguio City nga indauluan dagiti progresibo nga elders babaen iti BPO ken MBTELA a dinar-ayan met ti nasurok a 30 tribal elders a nangibagi iti organisasyon dagiti elders iti probinsiya ti Abra, Apayao, Kalinga, Mt. Province, Mankayan ken Itogon iti Benguet kasta met dagiti nadumaduma a grupo, organisasyon ken sektor iti syudad ti Baguio. Daytoy nga aktibidad ti kulminasyon ti pannakaselebrar iti makalawas nga aldaw ti nainsigudan nga umili ti Pilipinas ken ti pananglagip ti "Cry of Pugad Lawin". Ti panangpisang dagiti katipunero iti cedula da kas simbolo ti panangsupyat da iti panagturay dagiti kolonyalista nga espanyol ditoy pilipinas. Iti daytoy a marcha-rali, kiddaw dagiti umili ti panagpatalaw ken ni GMA iti Malakanyang. Manipud kadagiti tribu dagiti probinsiya inggana iti syudad, ket lumawlawa ti panagtignay dagiti elders it intero a rehiyon Kordilyera.
38 Elektrisidad: Basaran a serbisyo para kadagiti umili Ti Chapyusen Micro-Hydro Project Ti Chapyusen ket sitio ti Barangay Can-eo a maysa kadagiti 16 a Barangay ti Bontoc, Mt. Province. Tapno madanon daytoy a lugar ket kasapulan ti maysa nga oras a pannagna manipud iti Tucocan ken Can-eo. ti syudad ti Baguio a no sadinno nga agsagsagaba da met laeng iti sabali pay a porma ti pannakaidadanes kas miembro ti nakurapay nga umili ti syudad. Ti Chapyusen ket maysa no di ti kapapanglawan a komunidad ti munisipyo Bontoc. Iti nabayagen a panawen ket agkurkurang ti taraon ken limitado ti gundaway ti pagtrabahuan. Ti narigat a kasasaad dagiti umili ket maysa a manipestasyon ti panangipaidam ken panagbaybay-a ti gobyerno kadagiti basaran a serbisyo kas iti kinaawan ti kalsada tapno makadanon ti lugan ken dadduma pay a basaran a serbisyo. Gapu ta maringguran dagiti babbai ket nag-inisyatibada a tumulong kadagiti assawa da nga agbirok ti pagkuartaan malaksid pay ti panag-asikaso ti pamilya ken kadagiti annakda. Gapu ta adda panagkaykaysa dagiti umili, naparaburan da ti maysa a proyekto babaen iti Montanosa Relief and Rehabilitation Services (MRRS) a nakabase ti Baguio ket naikkan da iti pundo tapno agrugi ti proyekto a panag-abel. Numanpay nagin-awaan da ngem apagbiit laeng gapu iti napaspas a panagngato dagiti gagatangen. Daytoy nga ili ket bukbuklen ti 24 a balbalay a kangrunaan a paggapuan ti taraonda ket manipud ti produkto ti agrikultura ngem saan pay nga umanay daytoy ta saan pay a madanon ti sumaruno a panag-ani ket naibusen ti produkto. Tapno masupusupan ti pagkurangan ket inusarda ti produkto ti kabakiran babaen ti panagpukan ti kayo a para lako ngem daytoy ket saan a pangmabayagan ta maib-ibus ti kayo ta saan laeng a dagiti umili ti Chapyusen ti mangus- usar no di ket pati dagiti kabangibang a komunidad. Gapu iti tuloy tuloy a panagpukan ket nakadanon da iti watershed wenno bakir a puon ti danum a nagresulta ti panagbassit ti danum dagiti waig ken bubon nga us- usaren met laeng dagiti umili Panagkaykaysa ken panagtitinnulong ti maysa pay a pamuspusan dagiti lokal nga umili tapno mapalag-an ken adda ti maidasar a makan iti lamisaan. Pati dagiti ubbing ket nagtrabaho, nag-asikaso kadagiti dadduma a trabaho iti uneg ti balay tapno saan nga isupay a pakataktakan dagiti innada iti panag-abel da. Magmagna da iti maysa nga oras a mapan Gapu iti pannakaibus iti kayo iti bakir, kimmaru ti rigat ti ekonomiya a nangiduron kadagiti umili a rumuar tapno agbirok ti sabali a pangkabiagan. Adda ti 6 a pamilya a kapilitan a rimuar iti ili ket nagbirok ti sabali a lugar a pagtaengan mairaman Dagiti lallaki ti Chapyusen ket timmulong iti MRDC tapnu maipwesto ti Micro Hydro plant.
idiay Can-eo nga agiskwela. Inton panag-adal iti rabii ket an-anusan da ti agsilaw iti saleng wenno gaas kasta met a flashlight ti usarenda pay iti uneg ti balay. Mangipakita a ti Chapyusen ti maymaysa a lugar a saan a naikkan iti silaw iti intero a munisipalidad. Iti panagkarkula da iti gastos iti maysa a bulan ket umabot iti P190.00 para iti baterya ken gaas. Ti proyekto a Microhydro Nakonsepto ti Micro-hydro a proyekto babaen iti panangibasar iti pangkabuklan a programa ti Chapyusen Mangum-uma Organization. Daytoy nga organisasyon ket nakasilpu iti rehiyonal nga alyansa dagiti nadumaduma nga organisasyon ti Kordillera, ti Cordillera Peoples Alliance (CPA). Babaen iti proyekto a Microhydro ket masungbatan ti pagkurangan ti makan ti komunidad ken mamaksimisa daytoy babaen kadagiti dadduma pay a posibilidad a pakausaran daytoy tapno mapadakkel ken mapaadu ti produkto ti agrikultura ken panangbalanse ti panang-usar ken maala a pagsyaatan ditoy. Manamnama a nadagsen a trabaho daytoy para kadagiti kounidad kas iti: (1) pannakaiwayat ti linya ti kuryente (2) panangisimpa ti kiskisan (3) dadapilan (4) pagpandayan ken pagaramidan ti landok a mausar ti agrikultura ken (5) wood works wenno carpentry. Idi 2001, ti CMO ket nangipasa ti dawat iti MRDC, maysa nga NGO a mangipagpagna iti sustinable nga agrikultura ken alternatibo nga enerhiya a nakabase idiay Sagada, Mt. Province tapno mangisayangkat ti panagadal para iti posible a panagaramid ti MHP, ken am-ammo nga NGO a nangtulong a nangbirok ti pundo para iti pannakipatakder ti Ngibat Micro-Hydro Project iti Tinglayan, Kalinga idi 1994, ti kaunaan a Micro-Hydro iti rehiyon a Kordilyera. Kas resulta, sigun iti panagadal nga insayangkat ti MRDC iti pannakitinnulong ti lokal nga organisasyon ket adda ti posibilidad a mabalin ti MHP. Makaiparuar daytoy iti 6.8 KWH iti panawen ti tudo ngem adda ti rikrikut na ti Pebrero aginnga Mayo ta marigatan a mapataray ti 5 KWH a turbin. Kayat na a saoen ket awan ti kuryente iti 3-4 a bulan malaksid laeng no adda ti sabali pay a waig a mabalin a mabaw-ing ti danum na a maitipon ti dati tapno mamentinar ti suplay ti kuryente. Nagdesisyon latta ti komunidad nga ituloy ket innalada manen ti tulong ti MRDC para iti panang-aramid ti feasibility study a nakompleto idi 2004 karamanen a linaon ti panagadal ti pangkabuklan a programa ken plano daytoy agingga iti panangmentinar daytoy. Idi Hunyo 2004, rinugian da ti proyekto babaen ti panangidaulo ti CMO ti panangisimpa ken panangaramid kadagiti kanal para irigasyon ken panagaramid ti power house. Ditoy a napaneknekan a ti ub-ubfo, maysa a nainsigudan a sistema ti panagtitinnulong ket epektibo a wagas ti panangpatalinaed ti mobilisasyon ti umili agingga a saan a malpas ti trabaho. Amin a miembro ket inted da ti paset da iti proyekto kas iti panagbunag kadagiti materyales a mausar. Ti kangrunaan a puonan daytoy ket ti libre a panagtrabaho dagiti umili nga umabot iti 626 nga aldaw a pannakaipalpas ti proyekto. Idi Marso 2005, pinadas da a pinaandar ti proyekto ket positibo ti resulta na. mailadawan kadagiti rupa dagiti umili ti ragsak ta nagbunga ti nagbannuganda ngem apagdarikmat laeng ta kalpasan ti 10 a minuto ket naiddep ti kuryente. Manamnama daytoy ta iti panagadal pay laeng, iti dayta a panawen ket saan a kabaelan ti limitado a danum a patayyeken ti turbin. Nupay kasta, saan a naupay dagiti umili ket nagmimiting da tapno desisyonan ti pamuspusan a manayonan ti danum a kasapulan. Babaen iti panag-ayab kadagiti makatulong nga agipataray ti miting, pinadas da a kinita ti posibilidad a maibaw-ing ti dadduma a waig iti uneg ti teritoryo da. Iti panag-amiris da ket dakkel ti tulong ti MHP iti pangkabuklan a komunidad ti Can-eo. Kamaudiananna, idi Hulyo 18, 2005, inaramid da ti inagurasyon babaen iti panagpaandar iti proyekto ket nagited ti ragsak kadagiti umili ta nasilawan ti komunidad iti 24 oras. Naimatangan mismo daytoy dagiti lokal nga opisyal ti gobyerno ken bisita a kinumbida ti umili manipud iti nadumaduma a paset ti probinsya. Kas resulta, nakaiparuar ti 960 watt, sobra a mangsilaw ti kada balay no agusar ti 20 watt a flourescent. Tapno mamentinar daytoy ket napagnunumuan da idi asembliya ti CMO nga agbayad da ti P20.00 kada bulan. Adayo a nalaklaka kumpara ti gastos da iti gas ken baterya nga umabot iti P190.00 kada bulan. Pinatigmaanan dagiti inhenyero ti MRDC dagiti umili a masapul a mentinaren ken aywanan daytoy kagiddan ti panag-adal kadagiti basaran a kaamuan iti panangimaneho ken operasyon ti MHP. Kunada pay a mabalin a dumakkel agingga iti 4 KWH no kabaelan dan nga imanehar daytoy. Ket no bukoddan ti operasyonna, mabalin payen nga imaksimisa dagiti dadduma a pasilidad kas iti kiskisan, pagpandayan, pagdapilan ken dadduma pay a pakausaran. Kasta met nga imbaga da a kasapulan nga aywanan ti watershed da tapno maisigurado ti suplay ti danum para iti 39
40 MHP. Masapul a saan a kitaen ti kabakiran a pagkwartaan no di ket paggapuan ti kabiagan nga agkasapulan ti pannakaaywan ken panangbantay kontra iti pannakaperdi ken pannakapukaw daytoy. Ita, sagsagrapen ti umili a Chapyusen ti bunga ti nagbannugan ken kooperasyon da. Nalaklaka ken nalag- anan dagiti ubbing a mangiyaramid ti obligasyonda iti eskuela karkaru ti bang-ar dagiti babbai ta mabalin da nga agtrabaho uray iti rabii ket nabaybayag ti maited nga oras iti trabaho iti talon. Nakita dagiti umili a ti MHP ket nakaited ti karit iti biagda. Ngem nupay kasta, ti biag daytoy a proyekto ket nakadepende ti usto a panagaywan tapno agbayag daytoy a proyekto. Karit iti husto a panawen Ti MHP ket pinanday na ti kabaelan dagiti umili a mangpadur-as ti lokal a rekursoda kasta met a naisigurado ti nalaka a silaw kadagiti marigrigat nga umili. Nagbalin a gundaway a nagpabileg ti organisasyon babaen iti pannakipaset ti amin nga umili iti trabaho ti panawen ti implementasyon. Ti pananginayon ti paglintegan ti umili ti ubfo ket positibo ti resulta na ta biniag na ti tradisyonal a kooperasyon ken nawaya a panag-usar ken panagbibinningay ti indibidwal a kapasidad agturong iti maymaysa a panggep. Nakakalkaldaang laeng kadagitoy a panawen a dagiti inisyatiba ti komunidad iti panangpadur-as iti lokal nga elektrisidad kas basaran a serbisyo ket saan a makita iti programa ni GMA, no di ket ipatpatungpal na ti deregulasyon iti ti enerhiya babaen panangipasa iti EPIRA (Electric Power Industry Reform Act ) a mangilukat laeng iti karkaru a panagserrek dagiti ganggannaet a a manggundaway ken mang-ibus ti rekurso ti pagilian iti nagan ti agpampammarang a makaited korporasyon ti suplay ti elektrisidad ken panangsungbat ti kasasaad. Ti linteg nga EPIRA ket maysa a sistema a mangilako ti patrimonya ken ekonomiya ti pagilian kadagiti transnasyonal a korporasyon. Dumanon agingga iti lokal ti epekto daytoy kas makita ti plano ti gobyerno a mangipatakder ti hydro- electric dam idiay Talubin a punduan ti maysa a ganggannaet a kompanya. No matuloy daytoy ket mapatalaw dagiti nainsigudan nga umili ti komunidad ti Bayyo, Talubin ken Can-eo a nangtawid kadagiti rekursos a masarakan iti nagtaudan a daga da. Idinto nga ipaspasindayag dagiti lokal nga opisyales ti gobyerno ti pundo a maala iti daytoy a proyekto, dida makita a saan pay nga umanay a pangsukat ti kuarta a maala da iti didigra iti aglawlaw nga ipagteng ti pannakaaramid daytoy a proyekto. Nangnangruna a magarantisaran ti sobra sobra a ganansya ket dagiti transnasyonal a korporasyon babaen iti panangipasa ti gastos kadagiti konsyumer. Nakalawlawag a pagganansyaan da daytoy a serbisyo. Pinaneknekan ti MHP a proyekto ti Chapyusen a dagiti teknolohiya a mangpadur-as ken mangitandudo ti nalaka nga alternatibo ti elektrisida ket magun-od babaen iti panagkaykaysa ken panagtutunos dagiti umili. Kangrunaanna, adda ti kapasidad tayo a mangpadur-as ti rekurso ken mangiturong a ti elektrisidad kas basaran a serbisyo kadagiti umili.
Pablaak ti Tongtongan ti Umili Lappedan ti E-VAT, saan a ti impeachment! Kondenaren ti Tongtongan Ti Umili - Cordillera Peoples Alliance (TTU-CPA) ti administrasyon ni Gloria Macapagal Arroyo gapu iti maniobrana tapnu lappedan ti proseso ti impeachment idiay kongreso kasta met a babalawen mi ti desisyon ti Korte Suprema iti panangitandudo daytoy iti ligalidad ti Expanded Value added Tax (EVAT). Makaunget kami gapu iti panagpanig ti House Justice Committee kenni GMA. Ti panag-walkout dagiti oposisyon a mamanday linteg idi Agosto 30, 2005 aldaw ti Martes ket maysa a panangipakita ken simbolo ti pungtot da gapu iti iskripted a hearing ti committee, no sadinno a ti kaaduan a mangbukbukkel ditoy ket dagiti makaadministrasyon a mamanday linteg ti kongreso. Awan ngarud ti duadua no apay a ti komite ket pimmabor iti administrasyon. Dagiti nagbalin a desisyon ken garaw da tapno papardasen ti impeachment ket dagiti sumaganad: 1. Ti darum a Lozano ket ilaksid na ken saan na nga iraman a sumaruno ti darum ni Atty. Jose Lopez kasta met ti naamendaran a darum nga inpila dagiti oposisyon. 2. Panangitandudo a saan nga uman-anay ti darum a Lozano a napasingkedan babaen iti botos a 50, 4 ti negatibo, 1 ti saan a bimmotos; ken 3. Kasta pay a ti darum a Lozano ket saan a makaanay ken awan ti naan-anay a nagbasaranna tapno maimpeach ti Presidente. no sadinno a mangnamnama ti kaaduan nga umili a maammuan ti kinapudno kasta met tapno koma malpas daytoy a krisis a sangsanguen ti pagilian. Ngem daksanggasat ta daytoy a pangnamnamaan a proseso ket nadadael ken naiddep gapu iti panangmaniobra ni GMA kadagiti kaalyado iti uneg ken ruar ti kongreso tapno maibasura ti impeachment. Sakbay pay a mapapudot ti proseso ti impeachment idiay kongreso, nangisayangkat ti administrasyon iti adu a taktika tapno iturayan ti desisyon dagiti kongresman pabor kenni GMA. Kas iti panangiwaras iti Road Users Tax, panangipuwesto kadagiti kabagian dagiti mamanday linteg ti kongreso iti nangangato a posisyon iti uneg ti gobyerno, ti panangpasuksok tapno makonsolida dagiti kaalyado na kadagiti probinsiya. Maysa nga impormasyon a nakadanon iti TTU- CPA ket immay ni GMA ditoy Baguio idi Setyembre 3 tapnu sabatanna dagiti kaalyado na ( baka adda manen naiwaras nga envelope ditoy iti tunggal maysa?) kalpasan na ket napan idiay Kiangan Probinsya ti Ifugao. Gapu iti daytoy a pasamak, inpaidam manen ni GMA ti kinapudno kadagiti umili. Idi maiduron nga agsao gapu ta awanen ti maaramidanna gapu iti Gloriagate scandal naibaga ni GMA ti "I deserve due process' adda ti naikari a kalintegak iti ania man nga addang. Numan pay innikkan dagiti nadumaduma a sektor ken grupo iti gundaway ti presidente babaen iti proseso ti impeachment Nayon pay nga insulto iti agdama a bakbaklayen a rigat dagiti umili ket ti saan a nainkalintegan a desisyon ti Korte Suprema idi September 3 a nangideklara a ti pangkabuklan a lalaunen ti Expanded Value Added Tax ket constitutional. Kasta met a ti Temporay Restraining Order a naiparuar idi July 1, 2005 ket pinal a nawaswas. Nairuar daytoy nga TRO gapu ti petisyon nga indatag 41
42 dagiti anti E-VAT a mangus-usig iti ligalidad daytoy a mangitulok iti Presidente nga ingato ti VAT manipud iti agdama 10% agpangato iti 12%. Ti risiris ditoy ket no sino ti addaan bileg a mangipangato iti buis, ti kongreso saan nga ti Ehekutibo. Madismaya tayo unay ta uray ti kangatuan a korte ti daytoy pagilian (Korte Suprema) ket itulok na a maagawan ti bileg ken dignidad ti presidente. Iti baet ti makarurod a panagkaro ti krisis iti ekonomiya a gapuanan ti awan sarday a panagngato ti presyo ti lana, ti nakalkaldaang a panagngato a bilang ti awanan trabaho ken pagtrabahoan, ti saan a panangipangpangruna kadagiti kangrunaan a basaran a pampubliko a kasapulan ken dadduma pay a pang-ekonomiya a problema, ket karkaro pay a parigaten datayo gapu iti E-VAT. Daytoy amin ket gapu iti panangipangato iti singir ti buis a saan met nga agserbi iti pampubliko a serbisyo kas ipaspasindayag dagiti kaalyado ni GMA, nudiket mausar daytoy a pangbayad iti utang a saan met a dagiti umili a Pilipino ti nagbenipisyo. Babaen ti E-VAT ngumato ti presyo ti gasolina iti P3. Segun iti National Power Corporation (NAPOCOR) patta-pattaen daytoy nga agbayad dagiti konsyumer iti pangrugyan a P0.203 per kilowatt-hour generation charge, a ngumato pay iti sumaruno nga innem a bulan. Ti epekto ti panagngato ti presyo ti enerhiya ken lana ket ti Ni GMA ket mabalin a nakataray manipud iti panagpatalaw kenkuana ngem saan pulos kadagiti Pilipino nga agtul-tuloy nga lumablaban para iti pannakarippuog na. sigurado met a panagngato ti balor ti panagproduksyon a mangiduron met ti panagngato ti presyo dagiti nadumaduma a gagatangen ken basaran a serbisyo. Ti pananglapped iti impeachment ken ti desisyon ti SC iti E-VAT ket maysa a pakakitaan iti agdama a kasasaad iti krisis ti ekonomiya ken pulitika a saanen a maibturan dagiti umili. Iti kinapudnona, napaspas ti panagkaro daytoy a kasasaad malaksid no kolektibo nga aggaraw tapno sanguen ti narikut a pakaseknan ti pagilian. Dagiti umili ti kangrunaan a maapektaran ti nakaru a krisis ti pannakaguduagudua ti pulitika kagiddan pay ti panangipabaklay kadagiti saan a nainkalintegan a pang- ekonomiya a paganurutan ti gobyerno. Gapu ta ti pangkabuklan nga impeachment ket nilapdanda karaman ti panggep ken tarigagay daytoy, ti karit kadatayo tatta ket ipan ti panag-usig kenni GMA kadagiti kalkalsada,isayangkat dagiti protesta kontra iti E-VAT ken dadduma pay nga isyu ti ekonomiya ken kasta met nga isayangkat manen ti maysa a People Power. Kalpasan ti pannakapapanaw ni GMA, maidatag tayo dagiti makaumili a dawat tayo iti transisyonal a konseho - a ti kangrunaan nga aramiden ken trabaho daytoy ket pagmaymaysaen ti intero a pagilian, mangaramid iti nabiit nga addang tapno palag-anen ti madama a rigat iti ekonomiya kasta met tapno isagana daytoy ti maysa nga eleksiyon nga addaan ti kredibilidad.
Agno nangabak iti umuna a Moonrise Film Festival Ti dokumentaryo nga Agno ket nakaiyawid iti maysa a kangrunaan a pammadayaw iti kategorya ti Rivers and lakes iti kalkalpas a First moonrise Film Festival a naangay idiay Metro Manila idi Agosto 18-21, 2005. Adda ti sangapulo ket innem a nakipaset iti daytoy nga aktibidad nga addaan iti isyus kasilpo ti aglawlaw ken kultura. Daytoy a video documentary ket inparuar ti Cordillera Peoples Alliance idi tawen 2003. Nainaganan ti Agno iti dua a minor a kategorya daytoy ti Best in Editing ken Best Production Team. pagilian itatta a pakairamanan ti minas, fisheries, biodiversity, ken panakapukaw ti kultura ken dadduma pay nga isyus kasilpu ti danum. Ti pannakaiparuar ti Agno ket gapu iti inspirasyon ti pannakidangadang dagiti komunidad nga apektado iti kangrunaan a proyekto ti gobyerno a San Roque Dam. Ipakpakita daytoy ti kinapateg ti karayan Agno kadagiti komunidad nga agindeg ditoy. Iladladawan daytoy a video documentary ti panangdepensa dagiti umili iti daga, biag ken kinabaknang kasta met ti masakbayan to dagiti annak da. Ti Agno ket maysa a pananglagip ken pammadayaw iti dua a lider ti pannakidangadang ni lakay Pascual Pocding ti Itogon maysa kadagiti umuna a nangibangon ken nangidaulo ti Shalupirip Santahnay Indigenous Peoples movement (SSIPM) kasta met ni Ka Rodrigo Reyes ti Nueva Ecija sigud a mangidadaulo ti Alyansa ng magbubukid sa Gitnang Luzon ( Peasant Alliance in Central Luzon). "Ti Moonrise Film Festival ket maysa a pangrugyan tapno maikkan iti lugar a maipabuya dagiti porma a dokumentaryo a pelikula a nakasentro iti kultura ken aglawlaw ti Pilipinas" daytoy ti nasao ni Jukka Holopainen Presidente ti CEAE iti inna panagbitla. Daytoy nga aktibidad ket inisponsoran ti Ford Conservation and Environmental Grants, Foundation for Philippine Environment, Bureau of Fisheries and Aquatic Resources- Fisheries Resource Management Project (BFAR- FRMP), Gateway Mall, Unilever Philippines, GMA 7, Manila Bulletin, Discover Philippines, ken Ti Agno ken dadduma pay a video documentary ket mabukel kas dokumentaryo ti aglawlaw a maipabuya kadagiti pagadalan iti intero a Pilipinas mangrugi no Disyembre 2005 tapno itandudo ti panangsalaknib ti aglawlaw. Ti nangabak iti grand prize iti film festival ket ti Moving Mountains. Iti panangidaulo ti Center for Environmental awareness and Education (CEAE), plano pay ti Moonrise Film Festival a nayunan ti panangaramid ti edukasyon maipanggep iti aglawlaw para kadagiti umili a Pilipino. Inparang ti pelikula dagiti nakalkaldaang nga isyu ti aglawlaw a sangsanguen ti 43
44 E C N A I L L A S E L P O E P A R E L L I D R O C t e e r t S a r r a v e u G . P 2 # l l i H a r o r u A , e t i S n r e d o M t s e W y t i C o u g a B 0 0 6 2 i s e n p p i i l i h P l i a m e c a f r u s s a d e r e t n e s i T I P A H TI DAGA KET BIAG TAYO. Agbuy-buya dagiti uubbing kabayatan a maisaysayangkat ti maysa nga okasyon ti ili ti Chapyusen iti Can-eo, Bontoc, Moun- tain Province.