!"#2 HUNIO 2013 Apay a Gatangtayo a Gatang?
!"#2 ITI DAY TOY A RUAR B U K K A I T I O T E H U S Apay a Gatangtayo a Gatang? PANID 8-11 3 DAMDAMAG ITI LUBONG 4 TULONG PARA ITI PAMILIA No Kasano a Pagpatinggaen ti Di Panagin-innuni 6 NO ANIA TI KUNA TI BIBLIA Satanas 12 LUGLUGAR KEN TATTAO Panagpasiar Idiay Panama 14 PANANGTALDIAP ITI NAPALABAS Maysa nga Ultimatum iti Nagan ti Dios? 16 NADISENIO KADI? Ti Flipper ti Humpback Whale Vol. 94, No. 6 / Monthly Mayim-imprenta Kada Ruar: 43,524,000 iti 98 a Lengguahe / ILOKO Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto ti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2013 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. s BASAEN ONLINE T I N - E D Y E R r SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO . . . SOBRA KADI TI PANNAKASEKNANKO ITI ITSURAK? "Kada agsarmingak, nakaluklukmeg ken nakaal-alas ti makitak," kuna ti tin-edyer a ni Serena. "Diak payen mangmangan tapno kumuttongak." No pakasikoram ti itsuram, ania ti makatulong tapno agbalin a balanse ti panangmatmatmo? (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA TIN-EDYER) U B B I N G r Basaenyo ti nailadawan nga estoria iti Biblia. Usarenyo dagiti panid nga addaan kadagiti aktibidad a tumulong kadagiti annakyo a mangpaadu iti pannakaammoda kadagiti karakter iti Biblia ken linaonna a moral a prinsipio. (Kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA UBBING) Kayatmo kadi ti ad-adu pay nga impormasion wenno libre a mayadalan iti Biblia? Kitaem ti wenno ipatulodmo ti kiddawmo iti maysa kadagiti adres iti baba. JEHOVAH'S WITNESSES: PHILIPPINES: PO Box 2044, 1060 Manila. UNITED STATES: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para iti kompleto a listaan dagiti adres iti intero a lubong, kitaem ti
D A M D A M A G I T I L U B O N G LUBONG Kinuna ti World Health Organization a ti malang-ab manipud iti tambut- so ti makina nga agandar babaen iti krudo "ket adda pakainaiganna iti ida- dakkel ti posibilidad nga agkanser ti bara" ken mabalin nga uray ti basi- saw. IRELAND Sigun iti report nga impablaak ti Association of Catholic Priests ti Ireland idi 2012, patien ti 87% kadagiti nasurbey a Katoliko ditoy a rumbeng a mapalubosan dagiti papadi a mangasawa; mamati ti 77% a rumbeng a mapalubosan nga agpadi dagi- ti babbai. EL SALVADOR Idi Abril 15, 2012, im- pakaammo dagiti opisial ti gobierno ti kaunaan nga aldaw nga awan ti napa- patay iti las-ud ti danda- ni 3 a tawen iti El Salva- dor. Yantangay nasaknap ti kinaranggas iti dayta a pagilian gapu iti droga, ti bilang dagiti napapatay idi 2011 nadanonna ti 69 kada 100,000 - maysa ka- dagiti kakaruan iti lubong. ANTARCTICA Dagiti pollen ken semilia a nagbalin a fossil a naala iti lansad ti baybay ti mangipakita nga agbibiag idi iti Antarctica dagiti palma ken daddu- ma pay a kayo a makita la ita kada- giti lugar nga asideg iti tropiko. Adu ti mamati a minilion a tawenen ti napalabas, kalkalaingan laeng ken "di agyelo" ti tiempo ti lam-ek iti day- toy a lugar. Saan met unay idi a dak- kel ti nagdumaan ti temperatura da- giti poles ken ti equator. ABAGATAN TI SAHARA ITI AFRICA KEN ABAGATAN A DAYA NGA ASIA Idi naeksamen dagiti agas kontra malaria, naduktalan nga iti dadduma a lugar, da- giti agas ket masansan a nababa ti kalidadda wenno peke. Nagbanag dayta iti di umiso wenno di epektibo a panangagas. Napaneknekan a peke ti 36% kadagiti na- eksamen a sampol nga agas iti Abagatan a Daya nga Asia ken 20% iti abagatan ti Saha- ra iti Africa. 3
T U L O N G P A R A I T I P A M I L I A P A N A G A S A W A No Kasano a Pagpatinggaen ti Di Panagin-innuni TI PROBLEMA Kasano a ti dua a nag- kinnari nga aginnayat iti maysa ken maysa ket dum- teng iti situasion a dida agin-innuni iti adu nga oras - wenno al-aldaw pay ket- di? 'Maymayat la daytan ngem ti agapakami,' irason- da. Kaskasdi a saan a na- solbar ti problema, ken ag- padada a saan a naragsak. DAGITI MAKAGAPU Panagibales. Agulimek ti dadduma nga assawa tapno makabalesda. Kas pagarigan, agplano ni mister para iti ngudo ti lawas a dina kinonsulta ni misis. Idi naam- muan ni misis, nakaunget ken imbagana a managimbu- bukodan ni lakayna. "Arsagidka la unay!" kuna ti lalaki. Agburburek ti darana a pumanaw ken dinan pagpagu- nian ni mister. Kasla ibagbagana, "Sinaktam ti riknak isu a balsenka." Panangkontrol. Di agun-uni ti dadduma tapno maalada ti kayatda. Kas pagarigan, plano ti agassawa ti agbaka- sion ket kayat ni misis nga itugot ti nagannakna. Ngem saan a kayat ni mister. "Siak ti asawam, saan a dagiti nagannakmo," kunana. Kalpasanna, dinan pagpagunian ni baketna agingga a mapatulokna iti kayatna. Sabagay, ti apagbiit a panagulimek ket mamagkalma iti emosion no agpadan a napudot ti uloda. Adda pagimba- gan dayta a kita ti panagulimek. Kuna ti Biblia nga adda "tiempo ti panagulimek." (Eclesiastes 3:7) Ngem no mausar dayta tapno bumales wenno mangkontrol, saan- na laeng a pabayagen ti problema no di ket pabassiten- na pay ti panagraem ti agassawa iti maysa ken maysa. Kasano a maliklikam a mapasamak dayta kadakayo? r Kitaem ti ad-adu pay a tulong para iti pamilia iti
TI MABALINMO NGA ARAMIDEN Ti umuna ket ti panangbigbigmo a saan a talaga a maka- solbar iti problema ti di panagin-innuni. Pudno, mabalin a makabaleska wenno mapatulokmo ti asawam no dika agun-uni. Ngem kasta kadi ti kayatmo a panangtrato iti tao a nagkariam nga ayaten? Adda dagiti nasaysayaat a pamay-an a pangsolbar kadagiti diyo pagtunosan. Agbalinka a mannakaawat. Kuna ti Biblia a ti ayat ket "saan a magargari nga agpungtot." (1 Corinto 13:4, 5) Agkalmaka ngarud no gapu iti suron ti asawam maiba- gana ti "Dika pulos dumdumngeg" wenno "Kanayonka a maladaw." Tarusam ketdi ti kayatna a sawen. Kas paga- rigan, nalabit ti talaga a kaipapanan ti "Dika pulos dum- dumngeg" ket "Panagriknak ket dimo ikabkabilangan ti opinionko." - Prinsipio ti Biblia: Proverbio 14:29. Ibilangmo ti asawam kas gayyemmo imbes a kabusor Ibabbabam ti bosesmo. Masansan a kumaro ti riri no agtultuloy dayta. Ngem adda maaramidam tapno saan a kumaro ti riri. Ania? Kuna ti libro a Fighting for Your Mar- riage: "No ibabbabam ti bosesmo ken ikabilangam ti opi- nion ti asawam, maikkat ti tension ken saanen a kuma- ro. Masansan a dayta la ti kasapulan." - Prinsipio ti Biblia: Proverbio 26:20. Panunotem ti pagimbaganyo a dua, saan la a ti bu- kodmo. Kuna ti Biblia: "Tunggal maysa itultuloyna koma a sapulen, saan a ti bukodna a pagsayaatan, no di ket ti pagsayaatan ti sabali a tao." (1 Corinto 10:24) No ibi- langmo ti asawam kas gayyemmo imbes a kabusor, sa- anka nga alisto a masair ken makiriri isu a maliklikam a di kasarita ti asawam. - Prinsipio ti Biblia: Eclesiastes 7:9. Ti di panangpaguni ket maikontra iti balakad ti Biblia: "Ayaten koma ti tinunggal maysa kadakayo ti asawana a babai a kas ti panagayatna iti bagina; iti sabali a bangir, ti babai rebbeng nga addaan iti nauneg a panagraem iti asawana." (Efeso 5:33) Apay a diyo pagnumuan a likli- kanyo ti di agin-innuni? ˛ M A K AT U L O N G A T E K S T O "Daydiay nabannayat nga agunget naruay iti panangilasin." - Proverbio 14:29. "Maiddep ti apuy no maibusan iti sungrod." - Proverbio 26:20, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia. "Dika agdarasudos . . . nga agrurod." - Eclesiastes 7:9. IPALLADAWMO A SIAANNAD TI BOLA Kuna ti Biblia: "Ti panagsaoyo kankanayon koma a mabuyo- gan iti kinaparabur, natemplaan iti asin, tapno ammoyo no kasa- no ti rebbengyo nga isusungbat iti tunggal maysa." (Colosas 4:6) Talaga nga agaplikar daytoy iti panagasawa! Kas pagarigan: Iti ay-ayam a panagsinnippaw, ipal- ladawmo ti bola iti pamay-an a nalaka a masippaw. Dika basta ipurruak dayta iti nakapigpigsa nga uray la a madangran ti kaay-ayammo. Iyaplikarmo day- ta met la a prinsipio no kasari- tam ti asawam. Ti panangisa- wang kadagiti makapasakit a sasao ket agtungpal laeng iti pa- nagsakit ti nakem. Imbes a kas- ta, agsaoka iti makaay-ayo a mabuyogan iti kinaparabur tap- no maawatan ti asawam ti ka- yatmo nga ipaganetget. - Mani- pud iti Agriingkayo! nga Enero 8, 2001. Agriingkayo! Hunio 2013 5
N O A N I A T I K U N A T I B I B L I A S A T A N A S S A T A N A S Pudpudno kadi a persona ni Satanas? TI KUNA TI TATTAO Mamati ti dadduma a ni Satanas a Diablo ket saan a maysa a persona no di ket basta di makita a dakes a ga- lad nga adda iti puso ti tunggal tao. "Ti kadaanan a serpiente, daydiay naawagan iti Diablo ken Satanas, [ket] mangyaw-awan iti intero a mapagnaedan a daga." - Apocalipsis 12:9. TI KUNA TI BIBLIA Ni Satanas ket pudpudno a persona. Isu ket may- sa a rebelde nga anghel ken espiritu a parsua a bumusbusor iti Dios. Kuna ti Biblia a ni Satanas "ti agturay iti daytoy a lubong." (Juan 12:31) Agus-usar kadagiti "ulbod a pagilasinan" ken "panangallilaw" tapno maibanagna dagiti panggepna. - 2 Tesalonica 2:9, 10. Nailanad iti Biblia ti panagsarita ni Satanas ken ti Dios idiay langit. Yantangay ti Dios nakisarita idi ken Satanas, ni Satanas ngarud ket saan a simbolo ti kinadakes agsipud ta perpekto ti Dios ken awan ti kinadakes kenkuana. (Deuteronomio 32:4; Job 2:1-6) Nalawag a ni Satanas ket pudpudno a persona ken saan a basta simbolo ti kina- dakes. APAY A PAKASEKNAM? Kayat ni Satanas a patiem nga isu ket saan a pudpudno a persona. Umasping dagiti rasonna iti maysa a kriminal a mangilemlemmeng iti kinasiasinona tapno maitultuloyna ti agara- mid iti dakes a di madmadlaw. Tapno masalaknibam ti bagim mani- pud ken Satanas, masapul a patiem nga umuna nga isu ket sibibiag a persona. r Kitaem ti ad-adu pay a sungbat dagiti saludsod maipapan iti Biblia iti
Pagnanaedan ni Satanas? TI KUNA TI TATTAO Adu ti mamati nga agnanaed ni Satanas iti umap- apuy nga impierno iti uneg ti daga. Kuna met ti dadduma nga isu ket adda iti uneg dagiti dakes a tattao. TI KUNA TI BIBLIA Ni Satanas ket maysa nga espiritu a parsua isu a di makita ti lugar a pagnanaedanna. Adda idi tiempo a napalubosan a mapan iti pagnanaedan ti Dios ken dagiti matalek nga anghel. (Job 1:6) Ngem ita, napaksiaten iti saklang ti Dios ken iti laengen ag- lawlaw ti daga ti naipalubos a pagnaedanna a kadua ti dadduma pay a dakes nga espiritu a parsua. - Apocalipsis 12:12. "Asi pay ti daga . . . agsipud ta ti Diablo immulog kadakayo." - Apocalipsis 12:12. Kaipapanan kadi dayta nga agnanaed ni Satanas iti maysa nga espesipiko a lugar ditoy daga? Kas pagarigan, mabalin a nabasam a ti nagkauna a siudad ti Pergamo ket nakuna a "pagnanaedan ni Satanas." (Apocalipsis 2:13) Kinapudnona, dagita a sasao tukoyenna a nasaknap sadiay ti panagdayaw ken Satanas. Awan ti espesipiko a lugar ditoy daga a pagnanaedan ni Satanas. Imbes ketdi, kuna ti Bib- lia a kukuana ti "amin a pagarian ti mapagnaedan a daga." - Lucas 4: 5, 6. Kabaelan kadi ni Satanas a dangran wenno kontrolen dagiti tattao? TI KUNA TI BIBLIA Kaaduan iti sangatauan ti agpapaibuyog iti mangi- wawa nga impluensia ni Satanas isu a naipasidongda iti panangkon- trolna. (2 Corinto 11:14) Dayta ti mangilawlawag no apay a di kabae- lan ti tattao a pasayaaten dagiti kasasaad ti lubong. Nailanad met iti Biblia dagiti nakarkaro a kasasaad, a ni Satanas ken ti dadduma pay a rebelde nga anghel, kinontrol ken dinangranda da- giti tattao. - Mateo 12:22; 17:15-18; Marcos 5:2-5. TI MABALINMO NGA ARAMIDEN Di rumbeng a pagbutngam ti pan- nakabalin ni Satanas. Tapno dinaka maimpluensiaan wenno makon- trol, masapul nga ammuem no kasano nga im-impluensiaanna dagi- ti tattao. Iti kasta, 'saanka nga ignorante kadagiti gakatna.' (2 Corinto 2:11) No basaem ti Biblia, makagun-odka iti napateg a pannakaam- mo maipapan kadagiti taktika ni Satanas ket maliklikam ti mabiktima kadagita. "Ti intero a lubong adda iti pannakabalin daydiay nadangkes." - 1 Juan 5:19. Ibellengmo ti aniaman a banag a nainaig iti aramid dagiti demonio. (Aramid 19:19) Karaman kadagita dagiti an-anib, babasaen, videos, musika, ken computer applications a mangitandudo iti espiritismo wenno panagipadles. "Busorenyo ti Diablo," kuna ti Biblia, "ket isu agtalawto kadakayo." (Santiago 4:7) No surotem ti nainsiriban a balakad ti Biblia, masalak- nibam ti bagim kadagiti dakes a gakat ni Satanas. - Efeso 6:11-18. ˛ Agriingkayo! Hunio 2013 7
B U K K A I T I O T E H U S Apay a Gumatangtayo? Iti sangalubongan a surbey a nairuar idi 2012, inamin ti 50% kadagiti napagsaludsodan a gumatgatangda kadagiti saanda a talaga a kasapulan. Mamati ti 2/3 a sobra ti gatgatangen dagiti konsiumer. Mabalin nga adda nakaibasaran dagita a kapaliiwan. Adu a konsiumer ti di makabayad iti dumakdakkel nga utangda. Sigun kadagiti managsirarak, ti nakaad-adu a gatgatangentayo ket mabalin nga agresulta iti nakarkaro nga stress ken kinaliday, imbes nga ad-adda a mapnektayo! Apay ngarud a gatangtayo a gatang? KAS konsiumer, kanayon a makakita ken makangngegtayo kadagiti patalastas. Ania ti panggep dagiti agipatpatalastas? Ipariknada a kasapulantayo dagiti banag a kayattayo. Ammoda a dagiti konsiumer ket kangrunaanna nga im-impluensiaan ti emosionda. Isu a nadisenio dagiti patalas- tas ken ti mismo a panaggatang a maka- pagagar unay kadagiti konsiumer. to, mabalin a magagaran unay dagiti tat- tao bayat a gumatgatangda ta uray la nga agbalinda a nakagangganaygay. Kuna ti eksperto iti panaglako a ni Jim Pooler: "No madlaw ti aglaklako ti kasta a karirik- na ti gumatang, mabalin nga usarenna dayta ken gundawayanna ti kinagagar ti kostumer ken ti kinalakana a makomkom- binsir." Kuna ti libro a Why People Buy Things They Don't Need: "No agplano ti konsiu- mer iti baro a gatangenna, masansan nga ar-arapaapenna a sapsapulenna ti maysa a produkto, nasarakanna, sa natagikua- nan dayta." Sigun iti dadduma nga eksper- Kasano a maliklikam ti agbalin a bik- tima dagiti nasikap nga aglaklako? Kon- trolem ti emosionmo ken pagdiligem ti kari dagiti aglaklako ken ti realidad.
KARI: "Sumayaat ti Kalidad ti Biagmo" Natural a kayattayo ti nasaysa- yaat a biag. Nagadu ti patalastas a naglaon iti mensahe a magun- odantayo amin a tartarigagayan- tayo - nasaysayaat a salun-at, se- guridad, bang-ar iti stress, ken nasingsinged a relasion - no umi- so dagiti gatangentayo. REALIDAD: Bayat nga umad-adu ti ik-ikutantayo, kinaagpaysuan- na mabalin a bumaba ti kalidad KARI: "Agbalinka a Nalatak ken Natan-ok" Manmano ti mangadmitir a gumatangda tapno mapagbilib- da ti sabsabali. Ngem kuna ni Jim Pooler: "No gumatang dagiti tattao, ti kangrunaan a makaga- pu ket ti pannakikompetensiada kadagiti gagayyem, kaarruba, ka- trabahuan ken kakabagianda." Gapu iti dayta, masansan a maki- ta kadagiti patalastas dagiti pro- dukto nga us-usaren dagiti nabal- Bayat nga umad-adu ti ik-ikutantayo, kinaagpaysuanna mabalin a bumaba ti kalidad ti biagtayo ti biagtayo. Ad-adu nga oras ken kuarta ti kasapulan a pangman- tener iti ad-adu a material a ba- nag. Kumaro met ti stress gapu iti panangbayad iti utang, isu a basbassiten ti panawentayo iti pamilia ken gagayyem. Prinsipio: "Uray no addaan kina- ruay ti maysa a tao ti biagna saan nga agtaud iti bambanag nga ik-ikutanna." - Lucas 12:15. ligi ken nabaknang. Ti mensahe dagita a patalastas ket: "Maka- pagbalinka met a kastoy!" REALIDAD: No ibataytayo ti ki- napategtayo iti kasasaad ti sab- sabali, pulos a ditayto mapmap- nek. Apaman a naragpatmon ti maysa a tartarigagayam, addan- to manen sabali a kayatmo a gun-oden a dagus. Prinsipio: "Ti managayat laeng iti pirak saanto a mapnek iti pi- rak."" - Eclesiastes 5:10. Balanse a Panangmatmat Kadagiti Material nga Ik-ikutan Manmano a pumayso ti kari dagiti aglaklako. Ngem adda mapagpannurayan a giya iti balanse ken naragsak a biag. Amin a prinsipio a nadakamat iti daytoy nga artikulo ket masarakan iti Biblia, ti Sao ti Dios. Saan nga ibagbaga ti Biblia a dakes ti panangikut kadagiti material a banag. Ngem isurona a naragragsak ti biagmo no dimo 'ayaten ti kuarta.' - Hebreo 13:5. KARI: "Ipakitana ti Kinasiasinom" Kuna ti libro a Shiny Objects: "Ti gagangay a pangyam-ammo- tayo iti kinasiasinotayo (wenno iti kayattayo a pagbalinan) ket ba- baen ti panangusar ken panangi- pakitatayo kadagiti material nga ik-ikutantayo." Ammo dayta dagi- ti aglaklako ken ikagumaanda nga inaig ti tatak dagiti produkto - nangruna dagiti agkakangina - kadagiti espesipiko nga estilo ti panagbiag ken estandarte. Ania ti kayatmo a pagbalinan, ken ania ti kayatmo a pamigbi- gan kenka dagiti sabsabali? May- sa a naestilo? Atletiko? Aniaman ti kayatmo, ikari dagiti aglaklako a no basta umiso a tatak ti gata- ngem, agbalinka a kas iti tartari- gagayam. REALIDAD: Awan magatang a produkto ti makabalbaliw iti ag- payso a kinasiasinotayo wenno makaipaay kadatayo kadagiti makaay-ayo a kualidad, kas iti ki- namapagpiaran ken kinatarnaw. Prinsipio: "Ti arkosyo saan koma a . . . ti panangikapet kadagiti balitok a pagarkos wenno ti pa- nangikawes kadagiti makinruar a kawes, no di ket isu koma ti nalimed a kinatao ti puso." - 1 Pedro 3:3, 4. Agriingkayo! Hunio 2013 9
No Kasanom a Kontrolen ti Panaggastom Malaksid iti panangguyugoy dagiti aglaklako, dagiti mismo a rikna ken ugalitayo ti sabali pay a makagapu iti aglablabes a panaggastotayo. Adtoy ti innem a singasing a makatulong kenka a mangkontrol iti panaggastom. 1. Liklikam ti darasudos a panaggatang. Maay-ayatanka kadi a gumatang ken makaki- ta iti nalalaka a tagilako? No wen, mabalin a kayatmo ti gumatang a dagus. Tapno malikli- kam, agteppelka ken panunotem dagiti agpa- ut nga epekto ti pananggatang, panangtagi- kua, ken panangmantener iti kayatmo a gatangen. Lagipem dagiti dinadarasudos a ginatangmo a pinagbabawyam idi agangay. Agpanunotka pay laeng sakbay nga agdesi- sionka. 2. Dika aggatang tapno sumayaat ti riknam. Ti panaggatang ket apagbiit a makailiwliwag iti riknam. Ngem inton madi manen ti riknam, mabalin nga ad-adda nga ipamuspusam ti mabang-aran babaen ti panaggasto. Imbes nga aggatangka tapno sumayaat ti riknam, agpatulongka kadagiti naasi a gagayyem wen- no agehersisioka kas iti panagpagnapagna. Dagiti Moderno nga Estratehia ti Panaglako Malaksid iti telebision, nayimprenta a babasaen, ken patalastas iti Internet, umad-adu a moderno nga estratehia ti us-usaren dagiti aglaklako ita. PANANGIPARANG ITI PRODUKTO: Dagiti produkto ken dagiti tatak- da ket di madmadlaw a maipakita kadagiti pelikula, pabuya iti telebi- sion, ken video games. NASIKAP A PANAGLAKO: Dagiti produkto ket sangkausar ken sangkaibaga dagiti matangdanan nga ahente sadinoman ti ayanda a dida ipadlaw a nabayadanda a mangaramid iti kasta. PANAGLAKO BABAEN TI SAO: Dagi- ti konsiumer ket maparegta nga agkomento maipapan iti naduma- duma a produkto kadagiti gagay- yemda ken iti social media net- works. Mabalin a maikkanda kadagiti sampol ti produkto wenno dadduma pay a gunggona tapno masansan nga aramidenda dayta. r Kitaem ti ad-adu pay a tulong para iti pamilia iti
3. Dimo pagbalinen a pagpalpaliwaan ti pa- naggatang. Dagiti dadakkel a shopping malls pinagbalindan a pagpalpaliwaan ti panagga- tang. Nupay mabalin a mapanka iti mall wen- no agkitakita wenno ag-browse iti Internet tapno agpalpaliwa, kaaduan a makitam ket nadisenio a mangallukoy iti tarigagaymo a gu- matang. Gumatangka laeng no adda nasken a gatangem ken surotem ti planom. 4. Piliem a naimbag ti kakaduam. Adda dak- kel nga impluensia kenka ti estilo ti panag- biag ken pannakisarsarita ti gagayyemmo. No sobra ti panaggastom tapno matuladmo ti ga- gayyemmo, ti piliem ngarud a gagayyem ket dagidiay di mangipangpangruna iti kuarta ken material a bambanag. 5. Usarem a nainsiriban dagiti credit cards. Nalakaka a gumatang babaen kadagiti credit cards no dimo pampanunoten dagiti resulta- na. Kada bulan, ikagumaam a bayadan ti inte- ro nga utangmo iti credit card. Ammuem dagi- ti interest rates ken babayadam iti credit card. Pagdidiligem dagiti tukon tapno maammuam dagiti kalakaan. Agannadka kadagiti pre- mium card a dakdakkel ti singirda iti inu- tangmo ken mangitukon kadagiti benepisio a dimo kasapulan. Imbes a credit card ti usa- rem no gumatangka, agurnongka pay laeng iti kuarta a pagbayadmonto kadagiti daddadak- kel ti presiona a tagilako. 6. Ammuem ti pinansial a kasasaadmo. Na- laklaka ti aggasto iti aglablabes no dimo ammo ti pinansial a kasasaadmo. Kanayon nga ammuem ti intero a pinansial a kasasa- admo. Mangaramidka iti realistiko a binulan a listaan ti badyetmo sigun iti mateggedam a kuarta ken iti napalabas a naggastuam. Ire- kordmo dagiti nagastom ken idiligmo iti inara- midmo a listaan. Agpatulongka iti mapagtal- kan a gayyem tapno maawatam dagiti pinansial a banag a dimo ammo. ˛ Salaknibam ti Annakmo iti Biag a Naipamaysa iti Panaggatang Dagiti annak ti espesial a puntiria dagiti agipatpata- lastas ken natural laeng a kasta. Ad-adu nga amang ti gatgatangen ken gasgastuen ita dagiti agtutubo. Iti United States, tinawen a binilion a doliar ti gasgas- tuen dagiti tin-edyer. Ngem sigun iti managsirarak a ni Juliet Schor, dagi- ti annak a naipamaysa iti panaggatang ket dakdakkel ti posibilidadna a maringgoran, makapasar iti depres- sion, ken saan a nasayaat ti relasionda kadagiti na- gannakda. Kasano a masalaknibam dagiti annakmo? Usigem dagiti makatulong a pamay-an nga inkagu- maan nga inaramid ti dadduma a nagannak tapno masalaknibanda ti annakda. ISUROM IDA: "Saanmo nga interamente a masalakni- ban dagiti annak manipud kadagiti patalastas ta ag- kaiwara dagita. Isu nga inlawlawagmi iti annakmi nga adda naagum a panggep dagiti agipatpatalas- tas ket ti kuartada ti kayat dagiti kompania a nangba- yad kadagita. Dida pampanunoten ti pagimbaganda." - James ken Jessica. DIKA TUMULOK: "Pilitendaka dagiti annakmo a guma- tang, ken talaga nga aramidenda ti amin tapno tumu- lokka. Ngem nasken a dika tumulok. Maamirisdanto met laeng a dida maala ti amin a kayatda. Idi pad- padakkelenmi ti anakmi, masansan a pagsaritaanmi kas nagannak no kasano ti agbalin a balanse ken no ania dagiti ipaannurotmi a limitasion." - Scott ken Kelli. LIMITARAM TI PANAGBUYADA: "Manmano nga agbu- ya ti pamiliami iti TV. Saan a paset dayta ti rutinami. Adda dagiti sabali nga aramidenmi imbes nga agbu- yakami iti TV. Agkakaduakami nga agluto ken ma- ngan, ken managbasa dagiti babbaritomi." - John ken Jenniffer. Agriingkayo! Hunio 2013 11
P L U G L U G A R K E N T A T T A O P A N A M A Panagpasiar Idiay Panama A Panama Canal N San Blas Archipelago PANAMA CITY A M A NALATAK unay ti Panama gapu iti kanal a pag- daliasatan dagiti barko. Dayta ti mamagkonek- tar kadagiti taaw Atlantico ken Pacifico. Ngem gapu ta pagkonektarenna ti Amianan ken Abagatan nga America, ti Panama pagkokonektarenna met dagiti tattao. Adda iti daytoy a pagilian ti nadumaduma a puli ken kultura. Kaaduan kadagiti umili ket kaputo- tan dagiti katutubo ken Europeo. Idi 1501, nakadanon iti Panama dagiti Espaniol nga eksplorador. Nasarakanda ti adu a puli dagiti ka- tutubo a ti dadduma ket adda pay laeng agingga ita. Ti maysa kadagita ket ti Guna (maawagan idi iti Kuna). Adu a Guna ti agnanaed iti komunidad dagiti katutubo iti San Blas Archipelago ken iti igid ti Carib-
AMMOM KADI? Ti maysa a kita ti tukak a maawagan iti Panamanian golden frog (Atelopus zeteki) "ipayapayna" ti kammaunana tapno maatrakarna dagiti posible a maasawana ken mapakdaaranna dagiti karibalna Babai a Guna a nakaiggem iti tarakenna a marmoset ken nakakawes iti mola, maysa a narangrang a blusa nga addaan iti agrurutap a disenio bean Coast nga asideg iti beddeng ti Panama ken Colombia. Sadiayda nga aganup, agbilog nga agka- lap, ken agmula iti pagtaraonda. Iti kagimongan dagiti Guna, no mangasawa ti may- sa a lalaki, makipagnaed iti pamilia ti asawana ken agtrabaho para kadakuada. No babai ti mayanak ni baketna, mabalinen a sumina kadagiti katugangan- na ken mangbangon iti bukodna a pamilia. Adda agarup 300 a kongregasion dagiti Saksi ni Jehova iti Panama. Malaksid iti Espaniol, maang- angay dagiti gimong iti Chinese, English, Gujarati, Guna, Haitian Creole, Ngabere, ken Panamanian Sign Language. ˛ Panid 12 ken 13: Panama Canal: Alvaro Leiva/age fotostock; babai a Guna: Wolfgang Kaehler/SuperStock; tukak: Impaay ni Brian Gratwicke; bilog: Michel Renaudeau/age fotostock AB AB A NG A IMP ORMAS ION Populasion: 3,629,000 Kabesera: Panama City Opisial a lengguahe: Espaniol Gobierno: Demokrasia Klima: Tropikal Daga: Nalamiis a kabambantayan nga aduan iti kakaykaywan, tay-ak, ken naraber a kabakiran. Nasurok a 1,600 nga isla ti adda iti agsumbangir a kosta Agriingkayo! Hunio 2013 13
P A N A N G T A L D I A P I T I N A P A L A B A S T I P R O K L A M A S I O N Maysa nga Ultimatum ITI NAGAN TI DIOS?
I N T E R F O T O / A "No diyo aramiden daytoy, . . . babaen ti tulong ti Dios, rauten ken naan-anay a gubatenkayo agingga a maparmek ken agtulnogkayo iti Simbaan ken iti Ari. Alaek dagiti assawa ken annakyo ket adipenek ida, . . . sa alaek dagiti sanikuayo ken aramidek ti amin tapno madangrankayo. . . . No addanto matay ken madangran, saanto a ti Ari wenno dakami ti mapabasol no di ket dakayo." a m y AM M OM KADI ? ( Ti proklamasion ket maysa nga ultimatum nga impakaammo dagiti konkistador ti Espania idi simmangpetda kadagiti kontinente ti America bayat ti maika-16 a siglo. BAYAT a naiwaragawag dagiti opisial a pakaammo, mabalin a maysa daytan kadagiti di nainkalintegan a deklarasion. Paset dayta ti proklamasion a naawagan iti el Requerimiento iti Espaniol. Bayat ti maika-16 a siglo, nasken a sipipigsa nga ibasa dayta dagiti Espaniol a konkistador apaman a maka- sangladda kadagiti kontinente ti America a panggepda a sa- kupen. ( Naibilin kadagiti katutubo a bigbigenda ti autoridad ti Iglesia Katolika. Ania ti eksakto nga impakaammo dagiti konkistador kada- giti lumugar, ken apay? Inkapilitan a Panangkomberte iti Katolisismo ( Sipipigsa a naibasa ti ultimatum iti Espaniol wenno Latin kadagiti lumugar a di makatarus kadagita. ( Maysa dayta kadagiti kadaksan a proklamasion iti pakasaritaan dagiti kontinente ti America. Di nagbayag kalpasan a simmanglad ni Columbus kadagiti kontinente ti America idi 1492, naginnagawan ti Espania ken Portugal nga iturayan dagiti lugar a kataktakuatda. Gapu ta agpada nga ibilangda ti papa kas pannakabagi ni Kristo di- toy daga, kiniddawda a risutenna ti ririda. Imbilin ti papa a da- giti kataktakuat a lugar ket bingayen ti simbaan para iti Espa- nia ken Portugal iti kondision a mangibaon dagita a pagilian kadagiti misionero a mangkomberte kadagiti katutubo. Bayat a nagtultuloy ti panangsakup, inkagumaan ti ari ti Es- pania a pagbalinen a legal ti pananggundaway dagiti konkis- tador. Inkalintegan dagiti Espaniol a tangay nagtignay ti papa kas pannakabagi ti Dios idi intedna kadakuada dagiti daga, nawaya dagiti konkistador a manglimitar iti wayawaya dagiti katutubo ken mangaramid iti aniaman a kayatda kadakuada ken kadagiti sanikuada.
k c o t S r e p u S n a i d n i t i g a D ; y m a A / n o i t c e l l o C y r e l l a G t r A e h T : I V r e d n a x e l A e p o P "Inrasonda a saan a dakes ti kinaranggas no la ket nainkalintegan ti makagapu. Gapu iti dayta, nangimbento ti Espania kadagiti ipapanda a nainkalintegan a rason." - Francis Sullivan, Jesuita a propesor ti teolohia Nangaramid dagiti Espaniol iti dokumento a mangipakaam- mo kadagiti lumugar maipapan iti desision ti papa. Naikalika- gum kadagiti katutubo nga awatenda ti Kristianidad ken ag- paiturayda iti ari ti Espania. No sumukir dagiti lumugar, patien dagiti Espaniol a "nainkalintegan" a gubatenda ida iti nagan ti Dios. PETSA DAGITI PASAMAK "Di Nainkalintegan, Nagdakes, Nakababain" Imbilin ti ari ti Espania a maibasa ti proklamasion tapno saan a makonsiensia ken tapno maikalintegan ti panangsa- kupna iti nadumaduma a lugar. Sakbay a mangraut dagiti konkistador, bayat nga addada pay laeng iti barko wenno no makasangladdan, ibasada ti proklamasion kadagiti lumugar a di makatarus iti lengguahe dagiti taga-Europa. No dadduma, maibasa pay ketdi dayta kadagiti kalapaw a pinanawanen da- giti napabutngan a katutubo. Dayta a gandat nga inkapilitan a panangkomberte ket nag- resulta iti masaker. Kas pagarigan, agarup 2,000 iti tribu nga Araucanian ti napapatay iti rinnupak idiay Chile idi 1550. Ma- ipapan kadagiti di napapatay, ti konkistador a ni Pedro de Val- divia kinunana iti ari: "Dua gasut ti naputdan iti ima ken agong gapu iti isusukirda nupay namin-adun a nangibaonak kadagiti mensahero ken nangtedak kadagiti bilin [ti proklama- sion] kas imbilinyo Madaydayaw nga Ari." 1492 ) Simmangpet ni Columbus kadagiti kontinente ti America Agarup 1493 ) Biningay ni Pope Alexander VI kadagiti agturay ti Espania ken Portugal dagiti nasakupda kadagiti kontinente ti America Ti pannakaibasa ti proklamasion ket mabalin a nangep-ep iti konsiensia dagiti rimmaut. Ngem bassit laeng ti naaramidan dayta iti pannakaisaknap ti relihion dagiti Espa- niol. Kastoy ti insurat ti misionero a praile idi maika-16 a ' e de las Casas a nakasaksi kadagiti epek- siglo a ni Bartolom to ti proklamasion: "Uray diak dakamaten ti nagdakes a repu- tasion nga imbungana iti Nakristianuan a relihion, talaga a di nainkalintegan, nagdakes, nakababain, minamauyong ken mi- namaag dayta a bilin!" Malmalday a kinuna ti historiador a ni ' andez de Oviedo a gapu iti pannakamasaker da- Gonzalo Fern giti katutubo kadagiti kontinente ti America, nagdakes ti damo nga impresionda iti Kristianidad. 1513 ) Naipatungpal ti proklamasion Ti kadi Dios ti mapabasol kadagita a kinaulpit dagiti agtutu- ray iti gobierno ken iti simbaan a naaramid kano iti nagan ti Dios? Kuna ti Biblia: "Adayo koma iti pudno a Dios nga agtig- nay a sidadangkes, ken iti Mannakabalin-amin nga agtignay a di nainkalintegan!" - Job 34:10. ˛ 1550 ) Agarup 2,000 iti tribu nga Araucanian ti napapatay idiay Chile 1573 ) Opisial a winaswas ti Sigun iti dadduma a reperensia, nawaswas ti proklamasion idi 1573. ari ti Espania ti proklamasion Agriingkayo! Hunio 2013 15
N A D I S E N I O K A D I ? Ti Flipper ti Humpback Whale s Libre a mai-download n o daytoy a magasin ken dagiti napalabas a ruar p Adda online a Biblia iti agarup 50 a lengguahe NO IDILIG iti bus, dakdakkel ken nadagdagsen ti nataengan a humpback whale - maysa a kita ti bal- yena. Nupay kasta, naisangsangayan ti kinasiglat daytoy a nagdakkelan a mamalia no bumatok ken agpusipos. Apay? Ti maysa a makagapu ket da- giti tambukor kadagiti flippers wenno pannakapayakna. Usigem: Napalanas ti makinsango a pingir dagiti flippers ti kaaduan a balyena ken dadduma pay a mamalia iti taaw. Ngem saan a kasta ti hump- back whale. Addaan dayta kadagiti naisangsangayan a dadakkel a tam- bukor (maawagan iti tubercles) iti ma- kinsango a pingir dagiti flippers-na. Bayat nga aglanglangoy, agayus ti da- num kadagiti tambukor ken agpataud iti nagadu nga alikuno. Gapu kadagiti tambukor, naan-annayas ti ilalasat ti danum iti flippers-na ken mapataud ti alikuno. Babaen iti dayta, nalaklaka nga agpangato ken mabalinna a bigla nga ipuligos dagiti flippers-na nga ag- tultuloy latta ti langoyna. Uray sumu- ba ti flippers-na, naannayas latta ti panaglangoyna ta dagita a tambukor ti mangkissay iti mangguyod a puersa ti danum. Makatulong unay dayta ka- dagiti atiddog a flippers ti humpback, a tunggal maysa ket agarup 1/3 ti ka- atiddog ti bagina. Dayta nga ideya ket us-usaren da- giti managsirarak tapno makaaramid- da kadagiti mas episiente a timon ti barko, turbina a patayyeken ti da- num, molino ti angin (windmill), ken paligpalig ti helikopter. Ania ti makunam? Babaen kadi iti ebolusion a timmaud ti flipper ti humpback whale? Wenno nadisenio dayta? ˛ Kitaen ti /ilo wenno i-scan ti code L I - 6 0 3 1 g