REAKSYUNARYO A PULIS, MILITAR KEN PARAMILITAR - SALAKNIB TI ESTADO DAGITI MANAGGUNDAWAY KEN MANANGIDADANES "Lola pinaltogan ti pulis!" "Lalaki a quarantine violator kano, natay gapu iti pumping exercise dagiti pulis!" "Bumarito a naposasan, pinaltogan gapu ta limmaban kano!" "Dagiti nailian a minorya nga agprotprotesta iti sango ti US Embassy, inatalan dagiti pulis!" "Balasitang a Manobo nga inakusaran nga NPA, rinames sakbay a pinatay dagiti militar!" "Siyam a mannalon, napapatay iti SEMPO iti Negros!" "Bagas, kiddaw dagiti mannalon, bala ti sungbat kadakuada!" "AFP, naulimek iti isyu ti West Philippine Sea!" "Mangngalap, pinatay ti maritime coast guard!" Saan nga aglabas ti aldaw nga awan ti maipadamag kasilpo iti nadara a kinaranggas ti militar, pulis ken dagiti paramilitar a kas iti CAFGU, CPLA ken dadduma pay nga itaktakder ti estado nga armado a puersa da laban iti umili. Kadagiti biktima ken kapamilya da a nagsagrap ti awan kapada a naulpit a kinaawan ti hustisya, nangipaay daytoy ti nakaro a sikolohikal a trauma, kinarigat ken perwisyo. Kastoy ti nakakalkaldaang a kinapudno iti nagdalanan ti pakasaritaan ti Pilipinas manipud pay idi panawen ti panagsakup dagiti gangannaet a bileg. Awan ti gangannaet a mannakup ti nagtalinaed iti Pilipinas a saan a nagusar ti kinaranggas iti panangipataw ti kolonyal a pa- nagturay da. Inusar dagiti Kastila dagiti Guardia
Kagiddan daytoy, inusar da ti patakaran a "manggudua tapno agturay" - ti panagusar iti dadduma a Pilipino tapno labanan dagiti kakailian a Pilipino. Inladawan ni Jose Rizal daytoy iti maysa a paset ti nobela na nga El Filibusterismo - ti panangpatay ti Pilipino a soldado ti Espanya a ni Tano/Carolino iti apo na a ni Tandang Selo bayat a kamkamaten ti tatang na a rebelde a ni Matanglawin/Kabesang Tales. Dagiti narekrut a naggapu iti Pangasinan, Pampanga, Tarlac, Cagayan ken dadduma pay a kabangibang a probinsya ti inusar ti kolonyal a tropa nga Amerikano iti panangkamat kenni Aguinaldo iti Ilocos ken idi Marso Cordillera 1900. Nainayon pay ditoy ti nasurok 100 a taga-Cordillera ken mestiso nga Ilokano- Igorot ti narekrut dagiti March 25, 1899 - dagiti napapatay a Pilipino a limmaban iti panagsakop ti Amerikano iti Polo, Bulacan iti narungsot a Sibil kadagiti panagtrato inawagan nga "indio" a pinagbalin dagiti kolonyalista nga adipen. Iti baet ti 1903- 1913, dimmanon iti 1.5 milyon ti kabuklan a 6 milyon a populasyon ti Pilipinas ti natay gapu iti nadara a panangikuspil dagiti kolonyalista nga Amerikano kadagiti Pilipino. Iti Luzon pay laeng ket agarup 1/6 wenno dimmanon iti agarup 600,000 ti natay iti panagsakop dagiti Amerikano. Mano a milyon a Pilipino ti napaltogan, nabayoneta ken rinames, maibilang dagiti ubbing, iti panawen ti panagturay ti idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat. da dagiti Amerikano nga Opisyales ti PC ken dagiti Ifugao imperyalismo nga Hapon dagiti taga Ifugao a narekrut iti PC kolonyal a tropa kas espiya ken ahente, gayd ken native scouts. Idi buklen ti kolonyalista nga Amerikano ti Philippine Constabulary idi Hulyo 1901, tinalmegan da ti panagrekrut manipud kadagiti probinsya ti Cordillera. Manipud idi, ti Cordillera ti maysa kadagiti pokus ti nagsisinnublat nga aso-aso a rehimen a pagalaan ti adu a rekrut para iti reaksyunaryo nga armado a puersa na. Naisilpo daytoy iti panggep a paluknengen ken buraken ti tradisyon ti nainget a pannakilaban dagiti taga-Cordillera iti daga ken pagbiagan da. Isunga inaramat ti taktika ti panangpaadu ti rekrutment ti militar ken pulis manipud iti intar dagiti tribu ken komunidad iti 2 DANGADANG Hulyo 2021
Cordillera tapno isu ti usaren da a mangikuspil ken mangranggas kadagiti pada da a taga-Cordillera ken dadduma pay a marigrigat iti dadduma a paset ti Pilipinas a naidestinoan da. Idi panawen ti Martial Law ti diktadura a US- Marcos, maysa a kumpanya ti Presidential Guard Battalion ti naggapu iti Cordillera ken nausar iti pannakidangadang dagiti Tinggian laban kontra iti Cellophil Resources Corporation (CRC). Idi 2015, inpannakkel ti 5th ID nga 80% ti puersa na ket naggapu kadagiti probinsya ti Cordillera. Malaksid pay ditoy, adu met laeng dagiti simrek iti PNP ken naipakat iti Special Action Forces (SAF), a dimmanon iti 60% idi 2019. Iti 44 a puersa ti SAF a natay iti pasamak iti Mamasapano, Maguindanao idi Enero 2015, 14 kadagitoy ket naggapu iti Cordillera. Umad-adu met laeng dagiti estudyante nga agal-ala ti kurso a Criminology kadagiti kolehiyo iti rehiyon ken uray iti ruar ti rehiyon. Kadagiti naipakpakat a Community Support Program Teams (dati a PDT) iti nadumaduma a baryo iti Cordillera, kaaduan kadagiti maipakpakat a puersa ket aggapu iti nadumaduma a tribu ti Cordillera. Kadagiti napalabas a panawen, dagiti tropa ti CPLA nga iti kamaudianan ket na-integrate iti AFP ken CAFGU ti nausar kas para bantay kadagiti nadumaduma a negosyo ken proyekto kas iti illegal logging ken panangagaw ti daga iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken ti bio-ethanol project ti pamilya a Dy ti Isabela a nainget a sinuppiat ti umili nga Isabelino. Kinarigat ti biag ken kinaawan ti panggedan ti mangidurduron iti adu a kabataan a sumrek iti reaksyunaryo nga armado. Ngem iti panagserrek da iti AFP-PNP, masuksukog ti kapanunotan da tapno tallikudan ti dasig a naggapuan da ken agbalin a tagasalaknib dagiti agar-ari a dasig. Ngem adda latta met ti sumagmamano iti intar da nga addaan ti makaili a pakinakem ken panangisakit iti pada a nakurapay. Tapno makaserrek ti ad-adu a kabataan nga aggapu iti nailian a minorya, naibaba ti dadduma a rekisito ti panagserrek iti AFP ken PNP kas iti height ken academic requirement. Ken tapno makaawis ti ad-adu a kabataan a marekrut, ad-adda nga inpangato ti rehimen a US-Duterte ti sueldo dagiti militar ken pulis. Adayo a nangatngato ti sueldo da ngem kadagiti agtrabtrabaho iti publiko a serbisyo kas kadagiti manursuro, nars ken dadduma pay. Dagiti aktibidad nga irusrussuat da kas iti Youth Leadership Seminar, Youth Camp, anti-drug seminars kadagiti eskuelaan ken komunidad ket maus-usar para iti panangallilaw ti kapanunotan dagiti kabataan a sumrek iti militar ken pulis ken tapno mabukel ti kontra-rebolusyonaryo a takder da. Dagiti grupo kas iti Kabataan Kontra-Droga at Terorismo (KKDAT) ken masansan a bukbuklen kalpasan dagiti seminar nga it-ited ti AFP ken PNP kadagiti hayskul ken kolehiyo. Maus-usar met ti scholarship a pangallukoy tapno umadu dagiti agala ti kurso a Criminology Hulyo 2021 DANGADANG CPLA - dagiti kontra rebolsyonaryo a puersa 3
Ti pagserserbian ti armado a puersa ti estado dagiti kadete iti PMA ken mapilitan da a sumrek kas intelligence assets iti uneg ken ruar dagiti unibersidad kas rekisito tapno makaturpos da. Dumandanon iti ₱2 milyon ti uppat a tawen a gasto ti gubyerno iti maysa nga estudyante ti PMA kumpara iti maysa nga estudyante iti publiko nga unibersidad kas iti University of the Philippines a nasurok ₱500,000 laeng. Kas nayon a puersa wenno force multipliers iti nalawa a paset ti kaaw-awayan, panangitakder kadagiti detatsment a puestoan dagiti marekrut a paramilitar ti taktika ti estado. Appan iti kapanunotan dagiti maawis a marekrut ti nag- bassit nga alawans a dumanon laeng iti ₱4,500, iti rason nga "isu ka pay a panggatang ti asin ken asukar" kuna ti dadduma. Ngem daytoy ket masansan a matantan gapu ta uray binulan a maala da ket tunggal quarter laeng a mait-ited wenno kiskissayan pay dagiti kadreman da. Mausar a pagganansyaan dagiti kadreman ken dadduma pay nga opisyal ti militar ti alawans dagiti CAFGU babaen iti panag-time deposit ken dadduma pay a rinuker nga iskema. Kari met a separation pay ti pangig-iggeman dagiti lumakay a CAFGU isunga uray no agkubkubbo dan a magmagna a mapan iti detatsment ket ikarigatan da latta nga ag- duty. Ngem iti aktwal, sumagmamano laeng ti makaawat ditoy. Iti dadduma a kaso, pamutbuteng ti aramaten ti militar kadagiti lider-masa ken dagiti pagduaduaan a kameng ti rebolusyonaryo nga organisasyon tapno piliten ida a sumuko ken sumrek iti CAFGU kas iti napasamak iti Bgy, Western Uma, Lubuagan, Kalinga idi 2016. ti gunggona Kuarta panangipatungpal kadagiti kriminal nga aramid - daytoy kadi ti trabaho a kayat tayo a panggedan dagiti annak ken kakabsat tayo? Iti panagserrek iti armado a puersa ti estado, agserbi da kas salaknib ti pulitikal ken pang-ekonomya a bileg dagiti imperyalista ken lokal nga agturturay a dasig. Iti nagan ti 'nailian a seguridad' a ti kaipapanan na ket ti kinatalged ti panagturay dagiti naagum nga agar- ari, agserserbi da kas salaknib ken bantay dagiti dadakkel a negosyo ken manangdadael a proyekto ti gubyerno. Isuda ti matangtangdanan nga agserbi kas 'private army' dagiti korap a politiko ken dagiti lokal ken gangannaet a kumpanya. Inpangato met ni Duterte ti sueldo da tapno maisigurado a matengngel na dagiti militar ken pulis. Isuda met laeng ti maibaon a salaknib dagiti dadakkel a sindikato ti droga ken dagiti smuggler, mangirussuat kadagiti sinsinan a reyd tapno agkompiska ti shabu, marijuana ken dadduma pay a kontrabando a pagganansyaan met dagiti opisyal da. Pagganansyaan met laeng dagiti pulis dagiti ordinaryo a negosyante ken dagiti sibilyan babaen iti panagkikil. ken kasukat Mamandaran da a siputan dagiti kakailian ken kapamilya a mannalon a masuspetsa a 'kabusor ti estado.' Isuda ti babaonen tapno waraen dagiti Ninja Cop Col. Baloyo ken dagiti padrino na a da Albayalde ken Bato De la Rosa 4
welga ken protesta kadagiti syudad ken kaaw-awayan. Isuda ti babaonen a mangbomba kadagiti komunidad, talon, pastoan ken uma a mangdadael iti biag ken pagbiagan ti umili. Ipatpatungpal da ti militarisasyon tapno ikkan-dalan dagiti manangdadael a proyekto ken panangagaw dagiti apo't daga iti daga dagiti mannalon. Iti nagan ti "kontra- terorismo" ken diktar ti imperyalista nga US, pinulbos ti militar ti syudad ti Marawi iti probinsya ti Lanao del Sur iti Mindanao idi 2017 babaen iti nakaro a panagbomba. Nausar a rason daytoy tapno ipatungpal ti Martial Law iti intero a Mindanao. Naibutaktak met laeng idi 2019 ti kinaruker ti OPlan Tokhang ni Duterte, no sadino nga adda ti gunggona nga ₱8,000 dagiti pulis iti tunggal drug suspect a mapapatay wenno matiliw da. Iti uneg ti OPlan Tokhang, dumandanonen iti 30,000 a babassit a drug pusher ken agus-usar ti droga ti napapatay gapu kadagiti operasyon ti pulis ken ekstra-hudisyal a pammapatay bayat a sal- salakniban dagiti kadadakkelan a druglord a ka- kumplot ni Duterte. Ti sumagmamano a naibalud wenno napapatay a druglord ket kakumpitensya iti negosyo ti droga a kontrolado ni Duterte. Iti agdama a panawen ti pandemya a Covid- 19, ti laeng mandar ni Duterte ti sursuroten da tapno awan sarday a mangtiliw, mangibalud wenno mangpaltog kadagiti maawagan a 'violators' Panagkubkob iti Marawi dagiti militarista a protocol. Kadagiti napalabas a bulan laeng ket linaon dagiti pagiwarnak ken social media ti panangpaltog ni M/Sgt. Hensie Zinampan iti lola a ni Lilybeth Valdez iti Quezon City idi Mayo 31 ken ti pannakatay ni Darren Penaredondo iti Cavite idi umuna a lawas ti Abril gapu iti 300 daras a pumping exercise a pannusa dagiti pulis. Rinibribo dagiti aktibista, abogado, tattao ti simbaan, midya, dagiti mangitantandudo ti kar- bengan tao, mangsalaknib ti aglawlaw ken dagiti lehitimo nga oposisyon ti ma-red tag, butbut- ngen, makasoan kadagiti parbo a kaso, matiltiliw, maibalbalud, matortortyur, puersado a panang- parukma, patpatayen wenno madukot a saanen a maiparang. Uray dagiti inisyatiba a kas iti com- munity pantry ket saan a nailaksid iti narugit a panangintriga dagiti opisyal ti militar kas kenni Gen. Parlade. Kasla agmauyong nga aso ti reaksyunaryo a gubyerno iti panangi- kuspil iti umili ngem iti bangir na ket naamo met iti usapin ti panagsakop dagiti gangannaet kas iti ar-aramiden ti China iti West Philippine Sea. Inutil daytoy iti panangsalaknib kadagiti Pilipino a mangngalap a maidadanes iti mismo a soberano a teritoryo ti Pilipinas. Takrot ken saan a makatakder ti rehimen a Duterte iti panangipuesto ti China iti ginasgasut a barko a panggubat iti saklaw ti teritoryo ti Pilipinas. Adu met laeng iti intar mismo Hulyo 2021 DANGADANG 5
am a sugat kalpasan ti labanan iti Sityo Kumyaas, Bgy. Dao-angan, Balbalan, Kalinga idi Enero 1997 ket ininteroga pay ti militar ni Felix "Ka Marcial" Daggay inggana a natay. Tinortyur ti PNP iti sango ti masa inggana a pinatay da ni Brandon "Ka Tub- on" Ginaban ken Antonio "Ka Leyap" Licawen nga agpapaimbag idi ti bullo na iti Buguias, Benguet idi 2005. In-video bayat a ramramesen dagiti militar ti sugatan a ni Kadua Erika Salang sakbay a pinatay idi 2006 idiay Bicol. ti AFP ti madisdismaya gapu iti awanan-bain a panangilako ni Duterte iti soberanya ti Pilipi- nas ngem saan pay a naparang nga iyebkas ti takder da. Burboren ken saan da a respetaren ti bangkay dagiti Nalabbaga a mannakigubat a mapapatay da kadagiti labanan. Dagiti matiliw a sibibiag ken dagiti sugatan ket parigaten ken patayen da. Uray dagiti retirado ken agsaksakit a Nalabbaga a mannakigubat kas kada Julius "Ka Nars" Giron, Alvin "Ka Joaquin" Luque, Lolito "Ka Lanlan" Raza, agasawa nga Agaton "Ka Sibat" Topacio ken Eugenia "Ka Fiel" Magpantay, agasawa nga Antonio Cabanatan ken Florenda Yap ken adu pay ket nagbalin a biktima dagiti nadara a pammapatay nga inyaramid dagiti tropa ti militar ken pulis. Uray ti doktor a mangay-aywan kadakuada kas ken ni Dra. Lourdes "Ka Mori" Tangco ket nairaman met kadagiti pammapatay. Ti panangpapatay dagiti tropa ni Lt. Adalem ken ni Macliing Dulag iti balay na iti Bgy. Bugnay, Tinglayan, Kalinga idi Abril 24, 1980 ket paset ti gandat a butbutngen ti umili a Kalinga ken Bontoc a natured a sumupsuppiat iti Chico Dam idi panawen ti diktadura a US-Marcos. Panangagaw ti bileg a sibilyan tapno ipuesto ti turay militar nga ibagbagian ni Capt. Alfredo Cuyupan ti naiyulog kadagiti munisipyo ti Malibcong ken Tineg iti gandat a paulimeken ti gumilgil-ayab a laban ti umili a Tinggian kontra iti logging consession ti Cellophil Resources Corporation. Nagresulta day- toy iti adu a kinaranggas kas iti Beew Massacre iti Tubo idi 1985 nga inaramid dagiti tropa ti PC- INP iti panangidaulo ti Major Berido. Sinagrap ti adu nga umili iti Marag Valley, Paco Valley, ken dagiti barangay ti Conner iti probinsya ti Apayao ti nakaro a panagbomba ti AFP, bisin, sakit ken puersado a panagbakwit idi ideklara ti rehimen a US-Cory Aquino dagitoy nga erya kas 'no man's land' iti umuna a paset ti 1990s, iti panggep Uray dagiti awanan gaway a lumaban wenno maawagan a hors de combat ket naranggas a mapapatay. Pinugotan ti PC- INP tapno pagbalinen a target board dagiti kakadua iti Bakun, Benguet a da Fr. Nilo "Ka Bobot" Valerio, Soledad "Ka Gina" Salvador ken Resteta "Ka Senyang" Fernandez idi 1985. Tinortyur ken sibibiag a pinuoran da ni Ka Macliing ken Ka Dante iti Taleb, Bgy. Tabacda, Tubo, Abra idi 1993. Bayat nga adda iti ospital ken agngangabit ti biag na gapu kadagiti nalak- 6
nga isubli manen ti operasyon dagiti da- dakkel a kumpanya ti logging nga inpasar- deng ti rebolusyonaryo a tignayan. Interes dagiti komprador burgesya nga iti akinkukua Lepanto Consolidated Mining Corporation ti salsalakniban dagiti tropa ti PNP idi naranggas a winara da ti barikada dagiti nagwelga a minero ti nasao a kumpanya ken dagiti pamilya da nga agkidkiddaw ti nainkalinte- gan a sueldo ken makatao a kasasaad iti pang- gedan iti Mankayan, Benguet idi 2005. Kasta met ti mano a daras a panangwara ti PNP ken CAFGU iti barikada dagiti mannalon a sumupsuppiat iti panangitakder ti tailings dam iti Bgy. Colalo, Mankayan idi 1991. Mano a daras a rinanggasan ti PNP ti barikada ti umili kadagiti barangay ti Tabio, Balili ken Bulalacao iti Mankayan a sumupsuppiat iti plano nga ekspansyon ti Lepanto idi 2003 ken naulit idi 2016. Ti panangideploy kadagiti tropa ti AFP kas iti 50th IB ken 81st IB iti Ilocos Sur ket tapno ag- serbi a puersa a pangdepensa kadagiti dadakkel a negosyo a kas iti minasan ti magnetite iti baybay ti Ilocos ken dagiti kumpanya ti tabako a kas iti Philip Morris-Fortune Tobacco Corporation. Ti panangitakder ti detatsment iti Bgy. Balidbid, panangwara dagiti PNP iti welga dagiti mangmangged ken pamilya da iti Lepanto idi 2005 welga dagiti mangmangged ken pamilya da a winara ti PNP iti Lepanto idi 2005 Salcedo, Ilocos Sur idi 2018 ken dagiti tuloy-tuloy nga operasyon a kombat ken saywar ket nakasilpo iti plano a maitakder a dam iti nasao a munisipyo a nainget a linabanan dagiti umili ti Salcedo, Del Pilar, Santa Lucia ken Sta. Cruz. Nangitakder met ti 50th IB ti detatsment ken military checkpoint iti project site ti Chico River Pump Irrigation Project iti Bgy. Pinucoc, Pinukpuk idi 2019 tapno bantayan ti panangitakder ti nasao a proyekto a pinondoan ti China. Pananglipit met iti panaglaban ti umili kontra iti maitaktakder a geothermal project iti saklaw ti Pasil, Lubuagan ken Tinglayan iti Kalinga ti adda iti likod ti panagraut ti nagtipon a tropa ti militar ken pulis iti tallo a barangay ti tribu nga Uma iti Lubuagan idi Oktubre 25, 2020 a nagresulta iti pannakatiliw ti 'Manang Betty' Belen. Aginggana iti agdama ket nakapakat pay laeng ti Retooled Community Support Program (RCSP) iti tallo a barangay ti Uma ken dadduma pay a kabangibang a barangay tapno siguraduen a mapaulimek ti aniaman nga oposisyon iti maitakder a geothermal power plant. Panangsiput ken panagpangta iti pumigpigsa a tignayan masa ti Kabugao kontra iti plano a maitakder a Gened Dam iti Apayao ti panggep ti panagsangpet ti mano a trak a nangilugan kadagiti tropa ti militar bayat a maang-angay ti asembleya ti umili idi Abril 7, 2021 ken ti panagruar-serrek dagiti tropa ti mili- tar iti Kabugao. lider-masa a ni Beatrice Hulyo 2021 DANGADANG Ni kaanoman ket saan a mapunas 7
iti kapanunotan ti umili ti nadara ken nabangsit a rekord dagiti militar ken pulis. Dua a kabataan ti pinatay dagiti tropa ti 50th IB iti mismo a pagtagilakuan iti Sagada, Mountain Province idi 1988. Tropa ti 54th IB nga indauloan ni Lt. Edward Sia-ed ti nangpapatay iti mannalon a ni Etfew Chadyaas iti Bgy. Belwang, Sadanga, Mountain Province idi Agosto 4, 2003. Ni Eric Lomboy, maysa met laeng a mannalon iti Bgy. Tablac, Candon City, Ilocos Sur ket pinatay ni Lt. Machete ti 50th IB idi parbangon ti Hulyo 16, 2004. Tinortyur inggana a pinatay dagiti tropa ti 21st IB nga indauloan ni 2Lt. Arvin Encinas ni Robert 'Ambalnog' Sabado iti kalapaw na iti Gammalan, Bgy. Gawaan, Balbalan, Kalinga idi Agosto 2006. Tawen 2007 idi rinames ni Capt. Danilo Lalin ti 86th IB ti maysa a balasi- tang iti Bgy. Colalo, Mankayan, Benguet. Dagiti puersa met ti 41st IB ti nangikali a sibibiag iti tallo a kameng ti pamilya Ligiw iti Sityo Sucao, Bgy. Domenglay, Licuan-Baay, Abra idi Pebrero 2014. Puersa met ti 54th IB ni Cpl. Tamang a nangrames iti maysa a balasitang nga agtawen ti 15 iti Tinoc, Ifugao idi 2018. Tallo a kabataan nga agkalkalap iti karayan ti kellaat a pinutokan dagiti kameng ti 24th IB iti Bgy. Lan-ag, Lacub, Abra idi Pebrero 2020. m a n gip a t p a tu n g p al ti linteg ken mangay- aywan iti talna ken kappia? Nalawag a ti linteg nga ipatpatungpal dagitoy a maawagan nga ket awtoridad saan nga agserserbi iti pagimbagan ti umili no di ket isu mismo ti mangpatpatay iti umili. ti kayat tayo a turongen dagiti annak, kakabsat ken tayo? kakailian Ti agbalin a berdugo a babaonen a mangsipsiput, mangbutbuteng, mangbugkaw, mangtutok ti paltog, mangitinnag ti bomba, mangrames ken mangpatay kadagiti pada tayo a mannalon ken dadduma pay nga umili kasukat ti kuarta? Ti agbalin pangbala a iti iti kanyon maysa a narugit a saan ken Daytoy kadi Dagitoy kadi ti aramid dagiti maawagan a 8
nainkalintegan a gubat dagiti ma-naggundaway sueldo ken manangidadanes? Umawat a namantsaan ti dara dagiti pada tayo a marigrigat, magungundawayan ken maidadanes? Usaren laban kadatayo ti buwis a baybayadan tayo a paggapgapuan ti sueldo da? Agbalin a mangipatpatungpal kadagiti linteg ken programa dagiti agturturay a dasig? Agbalin a para-bantay dagiti programa ken proyekto a mangdadael kadagiti komunidad, taltalon ken pagbiagan tayo? ti Ti panangmuli ti naranggas a kapanunotan iti uneg ti AFP-PNP ken paramilitar Manipud iti panagsanay inggana iti aktwal a panangipakat kadagiti operasyon, naipadron dagiti manwal ti AFP-PNP iti diktar ken kontrol ti imperyalismo nga US. Adda dagiti heneral a Pilipino ti AFP-PNP a nagadal iti United States Military Academy iti West Point, Virginia ken dadduma pay nga eskuelaan militar ti US tapno siguraduen ti pannakamuli ti maka- imperyalista ken ko n t r a- komu nis t a a kapanunotan da. Segurduen ti Joint US Military Advisory Group (JUSMAG) a maisuro kadagiti sol- dado ken pulis a Pili- pino ti amin a wagas ti panagranggas - manipud iti kondukta ti intelligence ken combat operations, nyutralisasyon kadagiti target (a ti pudno a kaipapanan ket panangtortyur ken pammapatay), ken operasyon a saywar. Isursuro kadakuada nga amin a maibilang a kabusor ti gubyerno ket masapul a paulime- ken - butbutngen, kasoan, ibalud inggana a mainyutralisa wenno patayen, uray kadaraan pay daytoy. Dagiti maawagan a 'kabusor ti estado' ket dagiti pangta iti panagturay da kas kadagiti mangmangged nga agkidkiddaw ti nainkalinte- gan a sueldo, dagiti mannalon a maag-agawan ti daga ken mangtartarigagay ti pudno a reporma iti daga, ken dadduma pay a sektor a mangirup- rupir kadagiti karbengan ken pagimbagan da. Imulmula iti kapanunotan ti tunggal puersa ti AFP-PNP a mabalin nga agbomba, agtiliw, agtortyur, mangpaltog wenno mangpatay ken mangdukot nga awan ti sungsungbatan iti linteg gapu ta ti salsalakniban ket ti 'kappia' kano. Isursuro met a mabalin da a rumimbaw iti awtoridad a sibilyan kas kadagiti Local Government Units gapu ta isuda kano ti 'mangsalsalaknib iti republika.' Dagiti umili a mangiruprupir ti karbe- ngan ken tumaktakder para iti pudno a waya-waya ket maawagan a terorista gapu ta lapped kano da- panagdur- as - a ti kaipapanan ti ket mangriribok panagandar dagiti m a n a g g u n d a w a y ken manangdadael a negosyo dagiti agar-ari a dasig a da. banbantayan Ti naranggas ken napnuan abuso a pa- nagsanay ket pana- kadakuada tapno iyaramid dagitoy a kinaranggas ken abuso iti umili no maipakat dan kadagiti mangriribuk ken gitoy iti ngisagana operasyon. Atiddogen ti PMA ken PNPA iti panagabuso kadagiti kadete. Nagbalinen a tradisyon ti hazing ken pisikal- sikolohikal a panangparigat tapno masukog ti pasista a kapanunotan ken ti bulsek a panagsurot iti man-dar. Nagbalinen a kadawyan ti panangidadanes dagiti upperclassmen wenno ti listaan 9
Maj. Gen. Jovito Palparan dagiti kadete nga adda iti nangatngato a tukad kadagiti baro a kadete wenno maawagan a plebo, ken ti nakaro a pisikal a panagabuso iti training. Panapanawen a maibutaktak iti midya dagiti kaso ti pisikal a panagabuso iti uneg ti PMA lalo no adda ti matay a kadete, kas kenni Cadet 4th Class Darwin Dormitorio idi Setyembre 2019. Kaaduan kadagiti kadete ti laengen agulimek buteng iti gapu ken ti maimaldit a pammati kadakuada a pakadayawan ti makalasat iti uppat a tawen ti kina- ranggas. Dagiti saan a makaibtur ket pilien da a pumanaw iti PMA ken PNP, kas kenni dati a 4th Class Cadet Justin Dagdag a pimmanaw idi 2017 iti PMA gapu kadagiti napasaran a panagabuso dagiti upperclassmen. Iti maysa a video ti training iti uneg ti baraks ti 5th ID iti Gamu, Isabela a simmak-nap iti internet idi 2012, naipakita ti nakaro a pisikal ken sikolohikal a kinaranggas a napasaran dagiti trainees. Iti nasao a video, tuloy-tuloy a napigsa a babauten dagiti trainors dagiti isansanay da iti intero a bagi bayat nga agpukpukkaw dagitoy iti nakaro a sakit na. Iti dadduma a panagsanay, panangilumlom iti danum ken dadduma pay a saan a makatao a panangparigat ti ar-aramiden kadagiti trainees. Dagitoy a panagsanay ket naidisenyo tapno agbalin a narungsot ti tunggal elemen-to ti AFP-PNP iti sinoman a maibilang a kabusor ti reaksyunaryo iti nga estado wenno manglablabsing linteg. Idi Disyembre 2020 ket nagbalin a kontrobersiyal ti panangpaltog ni Sgt. Jonel Nuezca iti kaaruba na nga agina iti Paniqui, Tarlac gapu laeng iti simple a saan a pagkikinnaawatan da nga agkaaruba. Mapadayawan ken maipannakkel dagiti berdugo nga opisyal a kas kenni Maj. Gen. Jovito Palparan. Sadinoman a naidestino isuna ket adu ti napapatay, natortyur ken nadukot a masa ken dagiti aktibista - iti Cordillera, Central Luzon, Southern Tagalog ken Eastern Visayas. Hulyo 2021 DANGADANG hustisya para kadagiti biktima ti berdugo a ni Palparan 10
Panagsanay ken papel dagiti CAFGU iti panangpatalinaed ti bulok a sistema Maj. Arvin Encinas Ni Col. Rodolfo Aguinaldo a nalatak a berdugo ti Cagayan ken Apayao idi panawen ti diktadura a US-Marcos ket nagbalin pay a gubernador ken congressman iti mano a tawen. Ti mammapatay- tao a ni Lt. Arvin Encinas ket na-promote pay kas Major ken nagbalin pay a tagapagsarita ti 6th ID iti Mindanao iti maysa a panawen. Kasta met a ti rapist a ni Captain Lalin ket naiyalis laeng iti headquarters ti 5th ID ken na-promote met kalpasan ti sumagmamano a panawen. Iti bangir na, adu kadagiti puersa ti AFP-PNP ti maipadpadamag a maaddaan ti problema iti panunot gapu iti saan a makatao a panagtrato dagiti opisyal, combat stress ken pannakakonsensiya kadagiti maipaaramid kadakuada a makaayup nga aramid laban iti umili. Ti dadduma kadakuada ket agpakamatay wenno aghuramentado, kas iti inaramid ni Police Executive Master Sergeant Reynaldo Dipasupil idi Hunyo 27, 2021 a nagbarbartek ken nagputputok iti uneg ti istasyon da iti Manila kalpasan ti operasyon da. Pinagungtan kano ti opisyal da ti nasao a sarhento gapu ta saan a nangisubmitar ti naala na a kotong wenno nakikil a kuarta. Adda met laeng ti maysa a pulis iti Banaue, Ifugao a nangpatay iti dua a kadua na idi 2019 gapu laeng a naabak iti ay-ayam da a tinniliw ti tangan wenno thumb-wrestling. Iti panagsanay kada- giti paramilitar a kas iti CAFGU, matalmegan no kasano da nga agasta ken agpanunot a kas kadagiti militar. Isunga tapno masukog ti pasista ken awanan-asi a kapa- nunotan, maipadalan da met laeng iti naranggas a panagsanay, mana- ngidadanes a panagtrato ken nakaro a panang- parigat. Maisuro met laeng kadakuada ti bulag a panagtungpal iti komand. Kadagiti panagadal da, amin a mangilablaban iti karbengan ken pag- lintegan da a kumontra iti kayat ti gubyerno nga ipatungpal a programa wenno proyekto ket ka- busor ti estado. Killo ken inuulbod a konsepto ti mai- sursuro, no sadino a dagiti mangirup- Col. Rodolfo Aguinaldo 11
rupir ti karbengan da wenno tumaktakder para iti kinapudno ket maibilang a dakes wenno im- impluwensyaan dagiti komunista. Uray dagiti lehitimo a reklamo ket maibilang a basol laban iti estado. Isunga kalpasan ti training ken pana- gadal dagiti CAFGU ket agbalin da a natangsit iti umili lalo no maik-kan dan ti paltog. Agbalin da nga armado a siga-siga iti uneg dagiti baryo. No adda ti sumrek a kontra-umili a proyekto wenno programa iti saklaw da a lugar kas iti dadakkel a minasan, dam, plantasyon, panag- troso ken dadduma pay, isuda ti sigida a maala a katinnulong dagiti militar a para-bantay para kadagitoy. Iti maysa a bangir, adu dagiti napili- tan a sumrek iti CAFGU uray saan da a kayat gapu iti nakaro a pammutbuteng ken presyur kadakuada. Kakaroan ti mapasaran a pammut- buteng ken presyur iti umili kadagiti lugar a na- pigsa dagiti kampanya a masa. Kaaduan a kapadasan a no adda dagiti ag- CAFGU iti maysa a lugar, tumaud ti panaginnamak ken panagduadua iti intar ti bumaryo gapu iti panangipatungpal dagitoy kadagiti pangmilitar nga atas dagiti kumander da. Adda dagiti napeklan ken aktibo a sumursurot kadagiti mandar ken adda met ti mapilitan nga agulimek laengen. Isuda ti agsipsiput kadagiti kakailian ken mangpangpangta kadagiti kakailian nga adda kapamilya na a kameng ti BHB. Isuda ti mangbutbuteng kadagiti mabigbig nga aktibista ken lider-masa. Kastoy ti talna ken kappia a kayat ti reaksyunaryo a gubyerno a mapasamak kadagiti ili - aggiginnura ken aginnamak dagiti agkakailian tapno saan a mabukel ti organisado a pigsa da a lumaban kadagiti ramut ti kinarigat ken pangta iti daga ken pagbiagan da. laeng ti kaugalian a pannaki-bodong iti dadduma a tribu, mausar dagiti CAFGU a naggapu iti dadduma a tribu tapno gundawayan ti relasyon a kabodong iti panangallilaw kadagiti bumaryo. Buraken da dagiti nainsigudan a kultura a kas iti bodong tapno pilit nga ipaakseptar ti presensya ti militar, kaluban ti pasista a galad da ken lappedan ti panagprotesta ti umili. Naipakat dagiti puersa ti CPLA integrees nga idadauloan ni Lt. Benito Anongos iti nadumaduma a barangay kadagiti munisipyo ti Balbalan iti Kalinga, Sadanga iti Mountain Province, Tubo ken Boliney iti Abra idi 2010-2012 tapno puersado nga ipaakseptar iti umili dagiti Peace and Development Team (PDT) operations a mangus-usar iti panangkillo iti konsepto ken praktika ti bodong para iti kontra- insurhensya a panggep. Kadagiti tribu a napigsa pay Pagtaudan ti gulo ken riribuk ti mismo a Hulyo 2021 DANGADANG 12
presensya ken aramid dagiti CAFGU ken militar. Masansan a no mabartek wenno agaapa dagiti CAFGU iti uneg ti detatsment ket sumaruno a mangngeg ti panangiputputok da ti paltog nga isyu da. Pebrero 2018 idi pinaltogan dagiti kameng ti 77th IB ti agama a CAFGU bayat nga agsaksakdo iti Bgy. Sacpil, Conner, Apayao gapu kano iti kamali a panangipagarup a kabusor da dagitoy. Setyembre 2019 idi naipadamag ti panag- pinnaltog ti dua a CAFGU iti Bgy. Maguyepyep, Sallapadan, Abra gapu iti panaginnagaw iti sida a bisukol. Hulyo 2020 met idi napapatay iti tagbat ti mismo a kabsat na ti CAFGU a ni Elorde Taway iti Bgy. Mabaca, Balbalan tapno depensaan ti tatang da a kinugkugtaran ti nasao a CAFGU gapu laeng iti kayo nga ipan na koma iti detatsment ngem binalsig met ti tatang na. Dagiti CAFGU ti para-bantay ken babaonen dagiti regular nga Army, ken aggayd no adda ti operasyon. Iti panangiyun-una dagiti militar kakuyog isuda kadagiti anti-sosyal nga aramid kas iti sugal, panagtakaw, panagbartek ken iti panaggundaway Sabsabidongan da kapanunotan dagiti kabataan kababaihan. ti iti panangipabuya kadagiti bold a pelikula iti uneg ti detatsment. Saan a limed kadagiti residente ti adu a lugar a nakaitakderan ti detatsment a dagiti militar ken CAFGU met laeng ti mangiserserrek ti droga iti uneg ti baryo. Iti sumagmamano pay a kaso, maus- iti peke a kampanya ti panagpasuko iti uneg ti programa nga E-CLIP babaen iti panangiparang kadakuada kas 'simmuko nga NPA wenno milisyang nga bayan.' Maysa ehemplo na daytoy ket ti panangiparang iti midya ti dua a CAFGU a naggapu iti Bgy. Allaguia, Pinukpuk, Kalinga kas 'simmuko nga usar dagiti CAFGU NPA' idi 2019. Agbaliw-baliw man ti nagan iti panaglabas ti panawen - CHDF, CAFGU, Special CAFGU Active Auxiliary (SCAA) ken dadduma pay, karaman dagiti integree a CPLA, saan latta nga agbaliw ti galad da a bulok iti kaunggan kas paset ti armado a puersa ti reaksyunaryo nga estado. Hulyo 2021 DANGADANG 13
Ti pudno a hukbo ti umili - ti BHB Maisupadi iti aramid ti AFP, saan nga iturturong ti BHB ti paltog na iti umili no di kadagiti manag- gundaway ken manangidadanes a dasig ken dagiti paspasurot da. Naimpusuan a panagserbi iti umili ti kangrunaan nga adda iti kapa- nunotan ti tunggal kameng ti BHB iti inaldaw-aldaw a panag-tignay nga awan ti namnamaen a kasukat wenno gunggona. Naiduma daytoy iti AFP-PNP a kasla alinta a susueldoan ti umili. Ti BHB ket saan laeng a maysa a puersa a pang- laban no di daytoy ket maysa a puer- sa a pangpulitika, pangkultura, ken pangpr oduksyon. Agak-akem daytoy ti trabaho a propa- edukasyon, ganda, panagorganisa, medi- kal, ken tagasalaknib met laeng ti aglawlaw. Mangipatpatungpal met laeng daytoy kadagiti rebolusyonaryo a linteg ken mangpa- talinaed iti talna ken kappia (peace and order) iti saklaw dagiti lokal a rebolusyonaryo a gubyer- NPA nga agparparot ti ngipen no. Maawatan ti tunggal kameng a ti panggep ket rebbeken ti sistema nga ti BHB iturturayan dagiti managgun- daway ken manangidadanes tapno maitakder ti maysa a pudno a nawaya ken de- mokratiko a gimong. Isunga kasapulan a patignayen ken mawayawayaan ti amin a marigrigat, magungunda- wayan ken maidadanes nga umili. Demokratiko a rebolusyon ti umili ti mairusrussuat tapno mawayaan ti dasig a mannalon, a mangbukbukel iti mayorya ti umili a Pilipino, manipud iti pyudal ken malapyudal lablabanan a panaggundaway. Kagiddan a ti ti nga dominasyon iti agri- imperyalista kultura ken panangagaw ti daga. Kasapulan a pug- saten ti dominasyon dagiti ti imperyalista, kinaagum ken kinaranggas dagiti apo't daga, burge- sya komprador ken bu- rukrata kapitalista a gapu ti panagrigrigat ken pa- nagsagaba ti nalawa nga umili. panangagaw ti daga kasta met buraken Agraraira ti iti uneg ti iti relasyon ti demokrasya BHB ken 14
baet ti BHB ken ti masa. Mulat ti tunggal maysa a pumauneg iti disiplina a saan a maipilpilit, nawaya ken saan a labsing iti interes ti nalawa a masa. Daytoy ket kabaliktad ti naranggas a panagsanay ken bulsek a panangipatungpal ti mandar ti kumander nga ipatpatungpal ti AFP-PNP. Agpada ti kasasaad dagiti opisyal ken Nalabbaga a mannakigubat iti usapin ti pulitika, ekonomya ken militar. Nawaya dagiti 3-8 Disiplina3 kangrunaan nga annuroten ti disiplina1.Sumurot kadagiti atas iti amin a panagtignay2.Saan a mangala uray sangkaputed a panait itimasa3.Isentro ti amin a banag a nasamsam itinangatngato nga organo8 banag a rumbeng a tandaanan1.Nadayaw iti panagsao2.Bayadan ti husto ti amin a gatangen3.Isubli ti amin a binulod4.Saan a saktan wenno pagsaoan dagiti umili5.Bayadan ti amin a nadadael6.Saan a mangdadael kadagiti mula7.Saan a gundawayan dagiti babbai8.Saan a ranggasan dagiti balud tungtongan ken partisipasyon ti tunggal maysa kadagiti panagtasa (assessment), panagplano ken aktwal nga implementasyon dagiti trabaho a pangpulitika, pang-ekonomya ken pangmilitar. Nairut ti panagkaykaysa dagiti opisyal ken Nalabbaga a mannakigubat iti panangipatungpal kadagiti atas. Agkakadua dagiti opisyal ken mannakigubat iti aniaman a trabaho, iti rigat ken sakripisyo iti panangiyabante ti biag-ken-patay a pannakidangadang. Nairut a maiparit ti burges- pyudal a panagtrato kas iti panangbugtak, pisikal a panagabuso, panangitutok ti paltog ken panangbugbog. Marespeto ken maitantandudo ti karbengan dagiti babbai ken addaan pinili a kasarian. Dagiti nagdudumaan ti opinyon wenno saan a pagkikinnaawatan ket marisut babaen iti naimprinsipyuan a risiris tapno magun-od ti panagkaykaysa ken panagdidinnillaw. Basaran a sursuroten ti amin a kameng ti BHB ti maawagan a Tallo nga Annuroten iti Disiplina ken Walo a Banag a Rumbeng a Tandaanan wenno 3-8 Disiplina. Daytoy ti kaunaan a maipasagepsep kadagiti baro a sampa iti BHB tapno agserbi kas tarabay iti inaldaw-aldaw a panagtignay kas rebolusyonaryo. Daytoy ket kagiddan dagiti trabaho iti ideolohiya ken pulitika babaen kadagiti innadal iti rebolusyonaryo a teorya ken praktika, panangdillaw kadagiti bukod a kakapuyan ken kamali, panangadaw kadagiti adal manipud iti bukod a kapadasan tapno tuloy-tuloy a maipangato ti pulitikal a kamulatan da. Nairut a Hulyo 2021 DANGADANG 15
NAGDUMAAN TI AFP KEN NPA Galad Rebbengen Pagserserbian Motibasyon Disiplina AFP Hukbo dagiti agar-ari a dasig - reaksyunaryo, aso-aso, pasista, bulok Kagurgura ti umili - atiddog ti rekord iti panangikuspil iti demokratiko a karbengan, kalikagum ken rebolusyonaryo a pannakilaban ti umili Pagtalinaeden ti bulok a sistema a malakolonyal ken malapyudal babaen iti naranggas a kontra- rebolusyonaryo a gubat laban iti umili Dagiti agar-ari a dasig - Imperyalista, komprador burgesya, apo't daga ken burukrata kapitalista Kuarta, promosyon ken dagiti gunggona Bulag ti panagsurot kadagiti mandar, nabarayuboy ken kinabuklis nga interes dagiti upisyal ken dagiti amo da nga agar-ari a dasig ken imperyalista BHB Rebolusyonaryo a hukbo nga agserserbi iti umili, disiplinado, makamasa Bigbigen, ipatpateg ken nairut a nakasilpo iti umili - kanayon nga ikagkagumaan ti nairut a panangsurot iti prinsipyo ti panagserbi iti umili ken iti linya a masa Rebbeken ti reaksyunaryo nga estado ken sukatan ti bulok a sistema ti maysa a sosyalista a sistema babaen iti demokratiko a rebolusyo ti umili ken ti sumaruno a sosyalista a rebolusyon Dagiti dasig a magungundawayan ken maidadanes - mannalon, mangmangged ken dadduma pay a dasig ken sektor Naimpusoan a panagserbi tapno magun-od ti pudno a nailian a wayawaya ken demokrasya ti umili Mulat iti landok a disiplina a tartarabayan ti MLM (Marxismo-Leninismo-Maoismo); adda demokrasya iti tallo a tay-ak - iti pulitika, ekonomya at militar; prinsipyo iti organisasyon - demokratiko sentralismo madillaw ken maikkan ti maiparbeng nga aksyon a pangdisiplina dagiti makaaramid ti panaglabsing iti 3-8 a disiplina segun iti kadagsen ti naaramid a panaglabsing. kabusor iti uneg ken ruar dagiti labanan. Nairut a pangig-iggeman ti BHB ti nailanad iti 3-8 disiplina a saan a ranggasan dagiti balud ti gubat wenno POW (prisoner of war). Maagasan dagiti sugatan Nasinged ken ipatpateg ti masa iti BHB gapu ta nalawag a pinaneknekan daytoy ti pan- angitandudo iti interes ti umili, kangrunaan ti masa a manna- lon. Isunga aniaman ti aramiden a kinaranggas, panangallilaw, panangtulad ken panangdadael ti militar iti BHB, uray adda ti sa- ngagabsuon nga abante a ramit militar manipud iti amo da nga imperyalista, saan da a kabaelan nga abaken ken rebbeken ti BHB ken intero a rebolusyonaryo a tignayan. kadagiti internasyunal a makatao a linteg a nairut a sursuroten ti BHB, maisigsigurado ti makatao a trato kadagiti matiliw a puersa ti Umannurot Panangagas ti medik ti NPA iti maysa a soldado iti maysa a labanan 16
dagiti balud (POW) a police iti reyd ti police station iti Alegria, Surigao del Norte idi 2014 Chief Inspector Arnold Ongachen - taga Natonin, Mountain Province. Nagbalin a balud (POW) iti insayangkat a reyd ti NPA iti Governor Generoso Municipal Police Station, Davao Oriental. Narelease idi Aug 26, 2016 kadua ti maysa pay a POW a ni PO1 Michael Grande a kabusor uray iti panawen ti labanan no ipalubos ti kasasaad. Dagiti POW ket maikkan met kadagiti panagadal tapno maipakaawat kadakuada ti gapu no apay nga adda ti gubat ti umili. Isunga no mawayaan da ken maisubli kadagiti pamilya da, isuda mismo ti mangilanlanad iti nasayaat a panangtrato ti BHB kadakuada. Lt. Crispin "Ka Cely" Tagamolila - rebolusyonaryo a banuar manipud iti intar dagiti namulat a militar Maisupadi iti kadawyan a tinurong dagiti kadete ti PMA a nagbalin a rinuker ken pasista a dadaulo ti reaksyunaryo nga armado a puersa, pinili ni Lt. Crispin "Ka Cely" Tagamolila a bumangir iti rebolusyonaryo a tignayan ken agbalin a kameng ti BHB. Ti pannakamulat ken panagsampa ni Ka Cely iti BHB ket bunga ti kumarkaro a krisis ti agruprupsa a malakolonyal ken malapyudal a sistema. Iti unos ti panagiskuela inggana a nagbalin a trainor iti PMA, nakita na ti kinaruker ken kinadangkok ti panagsanay kadagiti kadete tapno agbalin nga awanan-asi a mabaybayadan a soldado. Kasta met a nasaksian na ti nakaro a kinarigat ti umili bayat nga agbusbussog dagiti opisyal ti gubyerno ken dadaulo ti reaksyunaryo nga armado. Gapu ditoy, simmampa isuna iti BHB idi 1971. Hulyo 2021 DANGADANG 17
Iti uneg ti BHB, sipupuso a nagmuli iti bukod a bagi tapno mailaksid dagiti takder ken panirigan a naimaldit kenkuana bayat nga adda iti PMA. Binigbig ti masa ken ken kakadua isuna kas naregta a propagandista organisador, ken naanus a manursuro ti literasiya ken natured ken a mannakigubat komander. Awan iti panagduadua nga panagserbi iti umili. Inggana iti maudi nga anges na idi natamaan ti bala iti maysa a kubkob iti Echague, Isabela iti edad a 27 idi Abril 16, 1972, impukkaw na latta ti rebolusyonaryo a takder na. "Kakadua, makidangadang inggana balligi!" inpateg indaton ti kabaelan Kas pammadayaw, inpanagan kenkuana ti kumand ti BHB iti intero nga Amianan a Luzon - ti Lt. Crispin Tagamolila Command (LCMC). Iturong ti armas kontra iti agar-ari a dasig, saan nga iti umili panangsalaknib iti estado dagiti agum ken gamrud iti kinabaknang nga agturturay a dasig a manggungundaway, mangidadanes ken mangikuspil iti umili. Iti agdama a panagturay ti rehimen a US-Duterte no sadino ket ad-adda pay a pumigpigsa ti krisis iti ekonomya ken pulitika iti pagilian ken iti intero a lubong, ad-adda a rumungrungsot ti estado. Kadagiti balikas a "kill, kill, kill," "bombaen dagiti eskuelaan a Lumad," "paltogan ti mabagbagi dagiti babbai nga NPA," ken dadduma pay, awanan panangikankano a manmandaran na ti AFP- PNP-CAFGU a mangpatay ken mangranggas iti umili. Isarsarwa ti umili ti nakaro a kinaranggas, kinaaso-aso ken kinainutil daytoy. Isunga tapno Awan ti dayaw a magun-od iti panagserbi ken Dagiti peke a pinasuko ti AFP 18
Cindy Tirado, 28, nagsuspetsaan nga NPA, napapatay iti operasyon ken pinaltogan ti mabagbagi na Datu Kaylo Bontulan, 40, Lumad leader, napapatay gapu iti panangbomba iti baryo dagiti Lumad iti Kitaotao, Bukidnon agtalinaed iti turay, ad-adda pay a padakkelen ken todo a pondoan na ti parasitiko nga armado a puersa, kasukat ti nakaro a panagbaybay-a iti interes ken pagimbagan ti umili. ibtur ti nakaro a bisin, kinarigat ken dadduma a problema. Apay a tunggal adda ti panaglaban ti umili ket dagus a dakayo ti ibaon dagiti opisyal yo a mangranggas wenno mangbutbuteng kadagiti kakailian, kakabsat ken katribu yo? Duktalan dagiti kinapudno iti likud dagiti manangallilaw a panagadal a maisursuro kadakayo. Pagbalinen nga inspirasyon ti biag ni Lt. Crispin Tagamolila ken iturong ti armas kontra iti pudno a terorista - ti pagserserbian yo a reaksyunaryo a sistema nga idadauloan ti maysa a nadangkok a pasista a commander-in-chief a kas kenni Duterte. Kadagiti kakabsat ken kailian nga adda iti serbisyo ti militar, pulis ken paramilitar, amirisen ti naggapuan a dasig ken ti agdama a pagserserbian yo. Bumangir kayo kadagiti magungundawayan ken maidadanes. Pagpanunotan a nalaing no apay a maimandar kadakayo nga iturong ti paltog kadagiti mannalon, mangmangged ken dadduma pay nga umili a lumablaban iti panangagaw ti daga, panangitakder kadagiti manangdadael a proyekto, nababa a presyo ti produkto ti mannalon, nangato nga interes iti pautang, nababa a sueldo, kasiguradoan kinaawan kinaawan iti ti naan-anay a pabalay publiko, ken presyo panagngato ti magatgatang ken dadduma a kasapulan, ken dagiti pananglipit iti panawen ti pandemya. Isuda ti umili a mangbibiag ngem iti a mangib- nabayagen Ti pudno a terorismo ket ti naranggas a panag- turay ti imperyalismo nga US ken dagiti aso-aso na iti Pilipinas - dagiti agturturay a dasig nga ibagbagian ni Rodrigo Du- terte itatta. Ni Duterte ti kangrunaan a warlord ken druglord iti Pilipinas iti agdama. Nalawag met laeng ti panagtraydor na iti nailian a soberanya iti panangilako kadagiti paset ti West Philippine Sea iti China. Isuna ken na dagiti ket dagiti kurakot ken . . kadagiti kakabsat ken kakailian nga adda iti serbisyo ti militar, pulis ken paramilitar, amirisen ti naggapuan a dasig ken ti agdama a pagserserbian yo. Bumangir kayo kadagiti magungundawayan ken maidadanes. trabaho, serbisyo ti gimong kakumplot 19
agtatakaw iti kinabaknang ti pagilian. Isuna ken dagiti utek-pulbura a heneral nga adda iti gabinete na ti mangibabaon ken mangirubrubo kadakayo iti peggad bayat nga agbusbussog da iti dara ken ling-et ti kaaduan nga umili a marigrigat. Kadagiti soldado, pulis ken CAFGU nga adda ti pangig-iggeman a pakinakem a makaili, makatao ken pudno a mangipatpateg iti pagilian, aw-awi- sen mi dakayo a bumangir iti umili ken sumina iti kinaulpit ti reaksyunaryo nga armado a puersa a naipaunegan yo. Agbalin a silulukat a makiin- nadal kadagiti rebolusyonaryo a puersa uray kadagiti naggapuan yo a lugar, pamilya ken dagiti gagayyem. Iti internet, silulukat dagiti website ken social media accounts dagiti rebolusyonaryo nga organisasyon a pagbirukan ken pagbasaan kadagiti husto nga impormasyon maipanggep iti rebolusyon ken dagiti pudno a paspasamak. Ag- balin a managbantay ken amirisen no ania ti fake news (palso a damag) ken ania ti kinapudno. No saan pay a kabaelan nga agikkat iti serbisyo, ikagumaan a saan a makaaramid ti atraso wenno krimen kontra iti umili ken rebolusyon. Iti nadu- maduma a wagas, mabalin a makitinnulong kayo iti rebolusyonaryo a tignayan. iti pakasaritaan dagiti nagballigi nga armado a rebolusyon ken iti mano a dekada ti madama nga armado a rebolusyon a maiyab-abante iti Pilipinas nga inggana nga agtaltalinaed ti panaggundaway ken panangidadanes ket saan nga agsardeng ti umili iti pannakidangadang tapno magun-od ti maysa a pudno a nawaya ken demokratiko a gimong ken sosyalista a masakbayan. Napaneknekan 20


Region I Local Government Academy Changing Mindsets, Influencing Behavior. PANANGSARANGET TI PANGTA TI COVID-19 Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga dagiti Lokal nga Gobyerno iti Aramid dagiti Lokal nga Gobyerno iti dagiti Lokal nga Gobyerno iti Rehiyon 1
PANANGSARANGET TI PANGTA TI COVID-19 Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga Kadagupan Dagiti Kasayaatan nga dagiti Lokal nga Gobyerno iti Aramid dagiti Lokal nga Gobyerno iti dagiti Lokal nga Gobyerno iti Rehiyon 1
DAGITI LINAON PAULO LOKAL NGA GOBYERNO BENNEG TI PANANGIDAULO Banna-nihan ti Panawen iti Enhanced Community Quarantine (ECQ): Panangpabileg kadagiti Civil Society Organizations Programa nga Agkasapulan a Candonians Tulungan (ACT) Karit ti Panagtalinaed iti Balay (Stay-at-Home Challenge) COVID-19 Code ti Bauang, La Union Banna, Ilocos Norte Candon City, Ilocos Sur Pinili, Ilocos Norte Bauang, La Union BENNEG TI SALUN-AT Medikal ken Dental nga Tele-Konsultasyon Panagbuggo iti Ima tapno COVID-19 ket Maparmek (Handwashing Hour in the LGU) Corona Busters: Panangsaranget ti COVID-19 babaen ti Panagdisimpektar ti Komunidad Gobyerno Probinsyal iti La Union Nanglukat ti Disinfection Water Generating Facility Kabayatan ti Pangta ti COVID-19 Bayambang, Pangasinan Bantay, Ilocos Sur Tagudin, Ilocos Sur Provincial Government of La Union BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY Napudot nga Makan Maiwaras Kadagiti Umili Babaen ti Panagusar ti Lugan (Hot Meals on Wheels) Libre a Tinapay Maisagut kadagiti Frontliners ken Komunidad Paglutuan dagiti Bumarangay (Community Kitchen) Burgos, Ilocos Norte: Sapasap Haan nga Para iti Sumagmamano Sistema iti Pangpaw-it iti Sugpon, Ilocos Sur Dagupan City, Pangasinan Nueva Era, Ilocos Norte Magsingal, Ilocos Sur Burgos, Ilocos Norte Sugpon, Ilocos Sur PANID 3 4 5 6 9 10 11 12 15 16 17 18 19
DAGITI LINAON PAULO LOKAL NGA GOBYERNO BENNEG TI EKONOMIA Rolling Store iti Gobyerno Probinsyal iti Ilocos Norte Bani, Pangasinan: Dagiti Babbai iti Panawen iti COVID-19 Napabaro nga Summer Employment Program tapno Maitultuloy iti Pamastrekan iti Panawen iti COVID-19 Produkto ti Umili, Gatangen ti Ili Provincial Government of Ilocos Norte Bani, Pangasinan Provincial Government of Ilocos Norte Pinili, Ilocos Norte BENNEG TI URNOS KEN LINTEG Sanib-Puwersa: Panagtitimpuyog iti Panawen iti COVID-19 Lidlidda, Ilocos Sur BENNEG TI LOHISTIKA Kanayonan nga Nurses Nakastrek iti Trabaho iti Panawen ti COVID-19 Libre nga Sakay Para Kadagiti Frontliners Provincial Government of La Union Dagupan City, Pangasinan "San Fernando on the Go" Maysa a Moderno nga Solusyon iti Pannakaidanun Dagiti Kasapulan ti Umili ti Siudad iti San Fernando, La Union San Fernando City, La Union Panangtaripato kadagiti Mangmangted Taripato San Fernando City, La Union BENNEG TI KOMUNIKASYON ITI PANAWEN TI KRISIS Oplan Waragawag: Kalasag dagiti Sigayano iti COVID-19 Tignay ti Quirino Response Team (QRT) Sigay, Ilocos Sur Quirino, Ilocos Sur BENNEG TI PANNAKAIDULIN KADAGITI NATAY Orientation-Forum para kadagiti Funeral Parlors/Mortuary Service Workers Provincial Government of Pangasinan PANID 23 24 25 26 29 33 34 35 36 39 40 43
PAUNA NGA SARITA DAGITI LINAON Iti pinagraira ti COVID-19 a kas maysa nga pandemya ket nangitunda iti World Health Organization nga agideklara iti World Health Emergency. Iti Department of the Interior and Local Government, babaen ken Secretary Eduardo M. Año ket inallukoy na amin nga Lokal nga Gobyerno (LGUs) nga agsagsagana ken aramiden da amin nga klase ti tignay tapno malappedan ti panagwaras iti nasao a sakit. Pinasingkedan pay daytoy iti Inter-Agency Task Force on Emerging Infectious Diseases ket binukel na iti pannakabael iti gobyerno nasyonal, panangidaulo dagiti lokal nga gobyerno ken panangisentro kadagiti aramid kadagiti tattao iti panangsaranget da iti pangta ti COVID-19. Kas iti kinapudno da iti mandato da nga masigurado ti salun-at ken seguridad dagiti tattao, dagiti naduma-duma nga lokal nga gobyerno ket sangsangkamaysa nga nagkikinnamayet kakinnibin da iti saba-sabali nga ahensiya ti gobyerno ken agkakapateg nga sektor iti pinangisayangkat dagiti tignay ken epektibo a wagas tapno mapaksiat ti COVID-19 ken malappedan ti nakaro nga panagwaras iti nasao nga sakit iti bukod da nga ili. Dagiti lokal nga gobyerno ket naalibtak nga naggaraw a nangsango kadagiti parikut nga intunda daytoy nga pandemya ken dagiti kaadwan ket nakabukel ti bukod da nga naidumduma a istratehiya tapno masalwadan da dagiti tattao. Bigbigen tayo ngarud dagiti naisangsangayan nga inaramid dagiti lokal nga gobyerno kabayatan ti daytoy sangsanguen a krisis iti pagilian tayo. Ti DILG Rehiyon 1 ket kayat na nga ipasindayag ti kinasikap dagiti lokal nga gobyerno nga nangisayangkat ti naidumduma ken kabaruan nga programa, proyekto ken aktibidades. Namnamaen mi ngarud nga amin nga naaramid ket mapatalinaed ken agbalin nga pagwadan ti sabali nga lokal nga gobyerno nga mangsangsango ti kapada nga sitwasyon. Daytoy nga kadagupan ti agkakalaing nga aramid ket maysa nga pammigbig ti amin nga lokal nga gobyerno iti rehiyon nga isu da ti nangidaulo iti panangsaranget ti epekto ti COVID-19 nga krisis. Aggaraw tayo ngarud nga sangsangkamaysa tapno umapay ti pannakaimbag ken agballaigi tayo iti karit nga iyetnag daytoy nga pandemya. JAMES F. FADRILAN, CESO III JAMES F. FADRILAN, CESO III Regional Director Regional Director Department of the Interior and Local Government Region I Department of the Interior and Local Government Region I
BENNEG TI PANANGIDAULO 1
BENNEG TI PANANGIDAULO LGU: Banna, Ilocos Norte Banna-nihan ti panawen iti Enhanced Community Quarantine (ECQ): Panangpabileg kadagiti Civil Society Organizations Iti ili ti Banna, Ilocos Norte ket nangisayangkat ti nainget nga kampanya nga naawagan ti "Banna-nihan" iti pannakaimplementar iti Enhanced Community Quarantine (ECQ) nga nangitunda ti pannakikammayet kadagiti Civil Society Organizations (CSO) iti kada barangay tapno mangipakaammo, mangbalakad ken mangisakit kadagiti kalugaran da tapno agtalinaed da laeng ti uneg ti pagtaengan da kabayatan ti pannakairusuat ti ECQ. NAKALADAWAN: Dagiti kameng ti CSOs nga mangbanbantay kadagitay aglabsing ti pagannurotan ti ECQ Dagiti naduma-duma nga CSO ket nagkikinnammayet babaen ti maysa nga katulagan tapno tumulong iti lokal nga gobyerno ti Banna sipud ta agkurkurang ti tao nga mangaramid kadagitoy nga ubra. Dagitoy nga CSO a kas iti Guardians Brotherhood, Inc., Samahang Ilokano Fraternity ken Kabalikat Civicom ket haan laeng nga agbantay kadagiti aglabsing iti pagallagadan ti ECQ ngem isuda payen iti ibaon dagiti residente no adda ipagatang da nga kasapulan da iti balbalay da. Gapu iti panangtulong dagiti nasao nga CSOs iti lokal nga gobyerno ket mataming nga pada-pada dagiti nasken a kasapulan dagiti kada barangay kabayatan ti pannakapaitungpal ti ECQ. 3
BENNEG TI PANANGIDAULO LGU: Candon City , Ilocos Sur Programa nga Agkasapulan a Candonians Tulungan (ACT) Gapu iti mapatta-patta nga nakaro nga epekto ti COVID-19 kas maysa nga pandemya iti ili ti Candon City, Ilocos Sur, nangiyetnag ti lokal nga gobyerno iti programa "Agkasapulan a Candonians Tulungan (ACT)" para kadagiti nakaro nga naapektaran nga kailian da. Daytoy nga programa ket kayat na nga biagen tay makunkuna nga "BAYANIHAN" iti tiempo daytoy a pandemya babaen ti panang-allukoy iti boluntaryo nga partisipasyon ti maysa nga tao, babbalay ken organisasyon tapno mangipaay ti tulong aglalo kadagiti agkasapulan unay nga kabarangayan da. Maysa pay daytoy nga wagas ti panangnayon ti suporta ti nasyonal nga gobyerno babaen ti Social Amelioration Programs iti naduma-duma nga ahensiya ti gobyerno, aggapu iti siudad ken iti kada barangay. Ti adopter wenno tay makunkuna nga agampon kas nailanad idiay resolusyon ket siasinoman nga indibidwal, balay wenno organisasyon nga boluntaryo wenno disnudo nga mangted suporta ken namnama para ti mapili na nga amponen ken paayan na daytoy iti food packages, grocery items ken dadduma pay nga kasapulan da ti unos iti 15 nga aldaw wenno nasursurok pay depende diay pagayatan iti agampon. Iti adoptee wenno tay makunkuna nga maampon ket nailanad met idiay resolusyon nga siasinoman nga pamilya nga nakaro nga naapektaran ti kabibiag da gapu iti daytoy nga pandemya wenno dagitay nababa iti pagsapulan na wenno dagiti haan pay nga nakaraman iti anya man nga Social Amelioration Programs ti nasyonal nga gobyerno kas iti DSWD, DOLE, DA ken DTI. Layon pay iti nasao nga programa nga maikkan ti apagbiit nga tulong dagiti napili nga pamilya nga kas iti relief goods, grocery items ken dadduma pay nga kasapulan aginggana nga maikkat ti pannakairusuat ti Enhanced Community Quarantine. Ti ACT nga programa ket insigida nga inyetnag ti Sangguniang Panglungsod ti nasao nga siudad nga idauluan ni Vice Mayor Kristelle Singson babaen ti Resolution Bilang 33-2020. 4
5 BENNEG TI PANANGIDAULO BENNEG TI PANANGIDAULO LGU: Pinili, Ilocos Norte Karit ti Panagtalinaed iti Balay Ti Opisina iti Turismo ken Sanggunian Kabataan (SK) iti ili ti Pinili, Ilocos Norte ket nangisayangkat pasalip kabayatan nga agtalinaed iti pagtaengan nga mangipakita ti naduma-duma nga aktibidades a kas iti panagusar ti TIKTOK, panangirekord iti bidyo nga agpasyar iti uneg ti balay babaen ti social media, panangala iti ladawan iti kapintasan nga parte iti balay, panagsurat ti artikulo, panagputar ti daniw ken panagsurat ti istorya, tapno maguyugoy dagiti agindeg nga agtalinaed laeng iti balbalay da kalaksidan nga malapdan iti panagwaras ti COVID-19 ti kabayatan nga maawan pannakadukot da ken tapno rumwar iti kinalaing da. ti Ti nasao a pasalip ket para laeng ti agnaed ti Pinili, Ilocos Norte ken kasapulan nga amin nga aktibidades ket naaramid iti uneg ti pagtaengan a kas mangipakita nga adayo da iti peggad ken komportable da nga adda laeng iti balbalay da. Iti kadarato nga entry ket masapul nga maipablaak diay naikeddeng nga Facebook Page ti lokal nga gobyerno iti Pinili nga adda maikabil nga hashtag #PinilenoDisiplinado. Iti entry nga kaaduan ti maikkan ti sinan-puso iti TIKTOK post da ket isu iti mangabak. Kabayatan iti pannakaiyetnag iti nasao nga pasalip, naruay met iti nakipagpartisipar iti inaldaw. Dagiti nangabak iti pasalip ket naikkan iti cellphone load ken groserya.
BENNEG TI PANANGIDAULO LGU: Bauang, La Union COVID-19 Code ti Bauang, La Union Iti ili ti Bauang, La Union babaen ti Sangguniang Bayan ket nangiyetnag ti Ordinansa Bilang 35 serye ti 2020 nga naidauluan, "Prescribing Safety and Health Regulations in the Municipality of Bauang and Requiring Employers, Heads and Leaders to Ensure Protection of Their Employees, Students and the Community Against Infection, Contamination or Spread of Infectious Diseases Such as the Corona Virus (COVID-19) and Prohibiting Discrimination Against a Person Infected, Probable or Suspected Due to the COVID-19 Virus Including Public and Private Doctors, Nurses, Health Workers, Emergency Personnel and Volunteers, Service Workers Who Are Assigned to Hospitals or Other Centers Where These Persons are Being Treated, As Well as Other Acts That Will Violate the Enhanced Community Quarantine and Imposing the Appropriate Penalties Therein, Herein Otherwise Known as the COVID-19 CODE OF THE MUNICIPALITY OF BAUANG." (Mangitunda ti Seguridad ken Pagannurutan ti Salun-at iti ili ti Bauang ken mang-obliga mangidaulo kadagiti tapno masigurado ken mangipangulo ti empleyado, dagiti pannakasalaknib estudyante ken komunidad laban ti impeksyon, pannakakontamina wenno panagwaras iti nakabutbuteng nga sakit nga kas iti COVID-19 ken panangiparit ti diskriminasyon maikontra iti naaddaan iti sakit, posible ken masuspetsa nga adda COVID-19 pakaraman ti publiko wenno pribado nga doktor, nars, agtrabtrabo ti sector ti salun-at ken boluntirs, mangipapaay ti serbisyo ti balay pagagasan ken dadduma pay nga establisimiento nga mangtamtaming agpatpatrabaho, iti masakit, karamanan dagiti aramid nga manglabsing iti ECQ ken maiyetnag iti nasisita nga pannusa, daytoy ket maawagan nga COVID-19 CODE ti munisipalidad iti Bauang." Ti nasao nga ordinansa ket naaprobaran babaen iti panangidaulo ni Mayor Menchie C. Lomboy-De Guzman idi Abril 17, 2020. Naaramid ti asembliya idi Abril 15 - 16, 2020 no sadino nga amin nga Sangguniang Bayan karaman ti Sekretaryo da ket napanan da iti kada barangay iti Bauang tapno pakaammuan da dagiti maseknan nga opisyales ken dadduma pay nga agindeg panggep diay linaon ti pagannurutan nga impaganetget ti Mayor a kas maysa nga prayoridad. Babaen daytoy nga legal nga addang, iti ili ti Bauang ket nangipakita ti napalaus nga gagar na nga mangparmek iti COVID-19 ket manamnama nga maikkatan iti nakaro nga epekto na iti komunidad. 6
7 BENNEG TI PANANGIDAULO BENNEG TI SALUN-AT
BENNEG TI SALUN-AT LGU: Bayambang, Pangasinan Medikal ken Dental nga Tele-konsultasyon Dagiti tattao nga addaan problema iti salun-at da ket mapapati nga nangatngato ti risgo nga maakaran ken maimpektaran iti COVID-19. Gapu iti daytoy, ti Rural Health Unit ti Bayambang, Pangasinan ket nangisayangkat iti Medikal ken Dental Tele- iti Konsultasyon kabayatan Enhanced Community Quarantine para kadagiti Bayambangueños nga addaan ti medikal nga pakaseknan ken kadagiti haan nga makaruar iti pagtaengan da tapno gumatang ti agas. iti pannakayetnag Kalaksidan iti panagtawag ken panag-text, ni Dr. Paz F. Vallo, Dr. Adrienne A. Estrada ken ti RHU ket inaramat da iti social media tapno makaited iti libre nga medikal, maternal ken dental nga konsultasyon kadagiti umili. Kalpasan ti panangtaming kadagiti masakit, dagiti doktor ket mangted iti kasapulan nga agas para kadagiti pasyente nga naibalakad kadagiti maseknan nga Barangay Health Workers. Para kadagiti pasyente nga maiparit nga rumwar, dagiti agtrabtrabaho iti RHU iti mapan mangitulod iti agas diay balbalay da. Dagiti Bayambangueños ket mabalin da nga ipatulod dagiti pakaseknan medikal da diay Facebook Page iti Rural Health Unit of Bayambang wenno iti Rural Health Unit II - Bayambang manipud Lunes agingga iti Biyernes oras iti alas-otso iti bigat agingga iti alas-singko iti malem. Kalaksidan iti panangtaming ti medikal nga kondisyon dagiti tattao, dagiti frontliners iti ili ti Bayambang ket impasigurado da nga iti salun-at dagiti residente ket maibilang nga prayoridad aglalo iti kastoy nga tiempo. Babaen daytoy, mapapati nga napalag-anan dagiti agnaed aglalo dagiti addaan medikal nga pakaseknan nga rumwar iti pagtaengan da tapno laeng gumatang iti agas. Gapu iti daytoy, malapdan iti posible nga pannakaakar da haan laeng iti COVID-19 karaman payen iti sabali nga posible nga sakit. Nagadawan: Bayambang Public Information Office (BPIO) 9
BENNEG TI SALUN-AT LGU: Bantay, Ilocos Sur Panagbuggo iti Ima tapno COVID-19 ket Maparmek Iti Rural Health Unit ti Bantay, insayangkat na Ilocos Sur ket ti "Panagbuggo Ima Tapno iti Maparmek" ket COVID-19 (Handwashing Hour in the LGU) idi Marso 30, 2020 a kas resulta ti pinagtataripnong iti Liga ng mga Barangay iti nasao nga ili. Iti nasao nga programa ket mangilayon ti usto nga panagbuggo ti ima iti kada dua (2) nga oras. Ti gobyerno lokal iti Bantay ket inusar na ti Public Address System (PAS) da nga agalarma ket pasarunuan met ti tunggal barangay nga adda PAS na wenno dagitay kampana ti kapilya da tapnu mapalagipan dagiti bumarangay nga agbuggo ti im-ima da. Babaen kadaytoy nga kapanunotan, ti LGU ket mangnamnama nga iti ima ket agbalin panagbuggo ti to nga kadawyan nga aramid ken maibilang nga parte iti nasalun-at nga panagbiag dagiti umili. 10
BENNEG TI SALUN-AT LGU: Tagudin, Ilocos Sur Corona Busters: Panangsaranget ti COVID-19 babaen iti Panagdisimpektar ti Komunidad Tapno malapdan ti panagraira iti kaso ti COVID-19 iti ili ti Tagudin, Ilocos Sur, ni Mayor Roque S. Versoza, Jr. ket nangiyetnag ti pannakabigbig iti COVID-19 Busters manipud saba- sabali nga barangay. Naarmasan ti knapsack sprayer ken facemasks, dagiti boluntaryo nga umili ken opisyales iti barangay ket napanagan kas "Corona Busters" ket isuda iti mangwisik ken mangdisimpektar kadagiti amin nga barangay tapno masigurado nga maparmek iti virus. Dagiti Corona Busters ket kadarato nga bumisita kadagiti balbalay tapno idisimpektar da iti aglawlaw ken maikkat dagiti posible nga pagapunan dagiti virus ken dadduma pay nga mikrobyo a mangted ti sakit. Kabayatan nga ar- aramiden da dagitoy, aktibo da pay nga agiwarwaragawag ti umno nga wagas ti panagdaldalus. Nagiwaras da pay iti alkohol kas pagpatay iti mikrobyo kadagiti uneg iti balbalay. 11
BENNEG TI SALUN-AT LGU: Provincial Goverment of La Union Gobyerno Probinsyal iti La Union Nanglukat ti Disinfection Water Generating Facility Kabayatan ti Pangta ti COVID-19 Naadaw dagiti ladawan iti launion.gov.ph Ti gobyerno probinsyal ti La Union ket linukatan na iti Disinfection Water Generating Facility na idi Marso 24, 2020 Compound, Siudad ti San Fernando, La Union. Babaen ti panangaramat ti teknolohiya manipud Japan, ti nasao nga pasilidad ket makapartuat iti 40,000 nga litro iti disinfectant solution iti inaldaw no sadino ket mausar dagitoy para iti disimpeksyon kadagiti balay pagagasan, checkpoints ken naduma-duma nga opisina ti Gobyerno Probinsyal iti La Union. diay Mabanag Dagiti balbalay ken pribado nga establisimiento ket karaman met nga iti nasao nga disinfectant maikkan solution tapno sapasap iti pannakadalus dagiti establisimiento iti probinsya. Daytoy nga teknolohiya ket nangipaay ti dakkel nga pagsayaatan ken tulong para iti gobyerno probinsyal para iti kasapulan nga tignay tapno malapdan iti panagnaed ti virus kadagitay kritikal nga lugar no sadinno ket adu nga tattao iti maapektaran. 12
BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY 13
BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY LGU: Dagupan City, Pangasinan Napudot Nga Makan Maiwaras Kadagiti Umili Babaen Ti Panagusar Ti Lugan Kas sentro iti komersiyo iti Pangasinan, iti Siudad ti Dagupan ket nakaro nga iti pannakairusuat naapektaran kabayatan Community Quarantine ti gapuanan ta napasardeng iti operasyon dagiti establisimiento iti nadumaduma nga negosyo. Adu nga trabahador iti naawanan ti pamastrekan ket gapu iti daytoy, haan dan nga maited iti kangrunaan nga kasapulan iti pamilya da a kas koma iti inaldaw nga taraon da. Enhanced Kas nga panagiwarasan iti relief goods, iti Siudad ti Dagupan ket insayangkat na iti "Napudot nga Makan Maiwaras Kadagiti Umili Babaen ti Panagusar ti Lugan" (Hot Meals on Wheels). Daytoy nga programa ket iti panagpakan kadagiti tallo-pulo ket maysa (31) nga barangay nga nakaro nga naapektaran iti panagsardeng iti komersiyo nga intunda iti COVID-19 nga pandemya. panangnayon ti madama idiaya na Dagiti residente ket mainpormaran babaen iti City Nutrition Office para iti nailanad nga batang iti panagwarasan iti makan babaen ti tulong dagiti Barangay Health Workers. Amin nga residente ket kasapulan nga nakasuot iti facemask nu mapan da alaen diay kanen da. Tapno masigurado iti social distancing, maysa laeng nga miyembro iti pamilya kada balay ti masapul nga mapan mangala kadagiti makan ken masapul nga adda madadaan nga pagyanan nga itugot da tapno mapalubosan da nga umawat iti rasyon nga makan. Kalpasan ti makabulan nga pannakayetnag na iti programa, agarup 14,000 nga makanen iti naited para iti 2,258 nga kabalbalayan iti intero a siudad. Dagiti ladawan naadaw iti Dagupan City Facebook page 15
BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY LGU: Nueva Era, Ilocos Norte Libre Nga Tinapay Maisagut Kadagiti Frontliners Ken Komunidad Iti ili ti Nueva Era ket maysa nga Income Class Municipality nga 3rd masarakan iti akin bagatan nga dumaya ti Ilocos Norte.Kaaduan nga agnanaed iti daytoy nga lugar ket dagiti katutubo nga Tinguian ken Itneg. Maysa nga grupo ti katutubo nga Tinguian nga agnanaed diay Barangay Sto. Niño iti agar-aramid iti libre nga tinapay para iti komunidad kabayatan iti pannakairusuat ti Enhanced Community Quarantine. Nakaladawan: Ni Kapitan Bayudan ken dagiti kakaduana ket agriing nga nasapa tapno makaaramid da ti tinapay para kadagiti frontliners Ni Mayor Aldrin Garvida ken iti asawa na, ni Bise Mayor Carolyn, ket indauluan da daytoy nga programa ken napanunotan da nga agipatakder iti panaderya tapno haanen nga marigatan dagiti kailian da nga agbiyahe pay iti adayo tapno makagatang laeng iti tinapay. da nga nangpatakder iti nasao nga panaderya nga masarakan iti asideg ti Eco-Tourism Natural Park iti Nueva Era. Kas nasao ni Bayudan, kadua na ti dua nga nagboluntaryo nga kabarangayan na ket makausar da iti dua (2) nga sako ti arina iti inaldaw para ti pandesal ken sabali pay nga tinapay. Ni Jondie Bayudan, Kapitan ti Brgy. Sto. Niño, Nueva Era ken maysa nga panadero, ket kinunana nga bukod nga kwarta ti pamilya Garvida ti inaramat Masapa da nga agriing iti bigat tapno masigurado da nga maaddaan dagiti frontliners iti napudot nga tinapay ken kape kabayatan ti inda panagbantay iti border checkpoints. Dagiti dadduma nga tinapay ket maipatulod met kadagiti balbalay tapno maaddaan da iti kalutluto nga tinapay kadagiti pagtaengan da. Nakaladawan: Maisagut kadagiti frontliners nga agban- bantay kadagitay checkpoints ti napudot nga tinapay 16
17 BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY LGU: Magsingal, Ilocos Sur Libre Nga Tinapay Maisagut Kadagiti Paglutuan Dagiti Bumarangay Frontliners Ken Komunidad Iti Ilocos Sur ket iti paglutuan dagiti nangipatakder bumarangay (community kitchen) nga mangipaay iti makan para kadagiti kailian iti pannakaitungpal ti da kabayatan iti pannakaitungpal ti da kabayatan Enhanced Community Quarantine (ECQ). Kalpasan nga nayetnag iti ECQ, maysa kadagiti pakaseknan dagiti umili ket no kasano nga mataginayon nga adda dagiti kasapulan da nangruna dagiti dagiti kasapulan da nangruna dagiti pang-inaldaw da. Dagiti naibunong nga relief goods ket makuna laeng nga temporaryo nga solusyon ken mausar temporaryo nga solusyon ken mausar iti sumagmamano nga aldaw. laeng Agapaman nga awan ton iti maited nga Agapaman nga awan ton iti maited nga relief goods, masigurado nga addan to dagiti residente nga aglibas wenno to dagiti residente nga aglibas wenno iti ECQ tapno mapan da aglabsing aglabsing iti ECQ tapno mapan da agbirok ti kasapulan para iti pamilya agbirok ti kasapulan para iti pamilya da aglalo dagiti marigrigat ti adda nga da aglalo dagiti marigrigat ti adda nga panagbiag da. ili ti Magsingal, Tapno maaddaan iti kanen dagiti tattao iti barangay ken masigurado nga nasustansya ti maited nga makan, napanunotan iti lokal nga gobyerno iti pannakairusuat ti paglutuan dagiti bumarangay (community kitchen). Daytoy payen iti wagas da tapno masuportaran ken matulungan dagiti mannalon ken mangngalap iti ili nga mailako dagiti produkto da. Maikkan ti pondo ti kada barangay nga isu ti aramaten da nga paggatang kadagiti mailuto. ket maminduwa ti kada aldaw nga agited iti makan kadagiti residente. Mabalin pay nga dagiti residente iti mapan mangala iti kanen da ngem kasapulan nga agitugot da iti pagyanan na. Tunggal barangay
BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY LGU: Burgos, Ilocos Norte Burgos Ilocos Norte: Sapasap Haan Nga Para Iti Sumagmamano Gapu iti nagraira nga COVID-19 nga pandemya adu nga pamilya iti naapektaran lalo dagiti makitegged iti inaldaw tapno adda igatang da iti kanen da. Makagapu daytoy, iti Lokal nga Gobyerno iti Burgos, Ilocos Norte ket nangipaay iti pinansyal nga tulong residente karamanan dagiti kadagiti ubbing. Aggatad iti lima gasut nga pisos (Php 500.00) iti naited kadakuada ket ti pamilya nga addaan siyam (9) nga miyembro na ket madadaan nga makaawat iti uppat nga ribu ken lima gasut nga pisos (Php 4,500.00). Haan met nga nairaman nga maikkan ti nasao nga benepisyo dagiti nabotosan nga opisyales ken dagiti mangidadaulo iti iti LGU naduma-duma nga ahensya Burgos tapno maited laengen kadagiti ad-adda nga agkasapulan. Adda pay inpaay iti LGU nga food packs para kadagiti residente ken dagiti ubbing nga agtawen iti tallo (3) ken agpangato ket nakaawat iti dua (2) kilo iti bagas, dua (2) nga delata, dua (2) nga pakete iti noodles ken dua (2) nga pakete iti kape kalaksidan pay iti naawat da nga tulong pinansyal. Inrusuat pay iti LGU Burgos nga maliklikan iti panagusar ti supot nga plastik para kadagiti maiwaras nga relief goods babaen iti panangguyugoy na kadagiti umili nga agitugot iti bukod da nga sako wenno ecobags tunggal mapan da awaten iti nasao nga food packs. Gapu iti daytoy nga tignay, haan da laeng nga makatulong nga mangsalwad iti aglawlaw babaen iti haan nga panangaramat iti plastik no di pay ketdi matulungan da pay iti lokal nga gobyerno ta haan dan nga gumatang pay iti plastik nga pangipanan da kadagitoy nga food packs. NAILADAWAN: Dagiti awaten ti maysa nga pamilya nga addaan iti 9 nga kameng na. 18
BENNEG TI TARAON KEN DADDUMA PAY LGU: Sugpon, Ilocos Sur Sistema Iti Panagpaw-It Iti Sugpon, Ilocos Sur Adda iti upland wenno kabanbantayan nga paset iti Ilocos Sur iti ili iti Sugpon ket agrikultura iti kangrunaan nga pagbibiagan dagiti tattao. Gapu iti lokasyon na, limitado laeng dagiti komersiyo ken naruay dagiti establisimiento isu nga dagiti agindeg ket mapmapan da kadagiti kabangibang nga ili kas iti Tagudin, Ilocos Sur wenno iti Bangar, La Union tapno aggatang iti taraon, kangrunaan nga mausar iti inaldaw ken kasapulan nga serbisyo kas iti panagibangko, pakaseknan iti salun-at ken dadduma pay. Kagapuanan ti agraraira nga Enhanced iti Community Quarantine, nalimitaran panagruar iti tattao tapno maliklikan iti pannakaimpektar da iti COVID-19 ket tapno adda latta dagiti kangrunaan nga kasapulan dagiti umili, iti inrusuat da panagpaw-it. Nabayag daytoyen nga aramid dagiti agkakabagyan weno agaammo iti maysa nga komunidad aglalo no adayo da iti merkado nga gumatangan dagiti kasapulan da idi immuna pay nga panawen. Daytoy nga tignay babaen dagiti Barangay Disaster Risk Reduction and Management Council (BDRRMC) iti nasao nga ili ket nakabuangay da iti Food and Supply Teams nga pakabukelan iti tallo (3) aginggana uppat (4) nga miyembro nga pakairamanan iti drayber, dua (2) nga akinkukua ti paggatangan wenno store ken maysa nga katulungan da wenno opisyal iti barangay. Daytoy nasao nga grupo ket isuda iti agala iti nakalista nga paw-it kadagiti akin-batang nga barangay ken gumatang dagiti nakalista nga kasapulan iti kailian da. Dagiti agmanmando iti Operations Center iti checkpoints ket tumulong da met lang nga agkolekta ken mangurnos kadagiti nasao nga paw-it tapno nadardaras iti panaggatang kadagiti kasapulan da. iti sistema 19
BENNEG TI EKONOMIA 21
BENNEG TI EKONOMIYA LGU: Provincial Government of Ilocos Norte Rolling Store Iti Gobyerno Probinsyal Iti Ilocos Norte Tapno maliklikan iti panagdudupodop iti tattao iti tiendaan nga posible nga Inaldaw nga bumisbisita iti nasao nga rolling store iti naduma-duma nga ili ken siudad iti pakaimpektaran iti COVID-19, ken kas Ilocos Norte. Mapakaammuan dagiti residente maysa nga pagannurutan iti Enhanced iti akinbatang nga ili kadagiti presyo kadagiti Community Quarantine, inrusuat iti tagilako babaen iti social media account Gobyerno Probinsyal iti Ilocos Norte iti iti Gobyerno Probinsyal. Dagiti opisyales Kadiwa Express. Maysa daytoy nga rolling iti barangay met iti agkolekta iti listaan iti store a imatmatonan dagiti empleyado magatang karamanan iti pagbayad da. iti Gobyerno Probinsyal nga agilako iti natnateng, prutas ken kangrunaan Makita iti Gobyerno Probinsyal nga dakkel iti nga groserya nga adda maidiaya naited nga tulong daytoy nga tignay sipud nga sangapulo porsiyento (10%) nga ta haan dan nga marigatan nga gumatang diskwento iti presyo na kumpara kadagiti pagkasapulan da nangruna iti inaldaw kadagiti nakapwesto nga pagtagilakuan nga taraon dagiti umili ken maiyadayo da pay iti tiendaan. iti peggad nga maakaran iti nasao nga sakit. NAILADAWAN: Isagsagana dagiti empleyado iti Gobyerno Probinsyal dagiti tagilako para iti rolling store. 23
BENNEG TI EKONOMIYA LGU: Bani, Pangasinan Bani, Pangasinan: Dagiti Babbai Iti Panawen Iti COVID-19 Dagiti iti kangrunaan nga maipasango iti iti peligro nga COVID-19 nga pandemya. Gapu daytoy, kasapulan da met iti agusar ti protective gears aglalo iti facemask tapno masalwadan da iti bagi da nga maimpektaran iti nasao nga sakit karaman dagiti pamilya ken tattao nga asideg kadakuada. Gapu iti nangato nga pagkasapulan iti facemask, kumirang iti suplay daytoy. frontliners intunda Babaen iti Technical Education and Skills Development Authority (TESDA) Tailoring Group, agarup sangapulo ket walo (18) nga babbai nga taga Brgy. Ranao ken Brgy. Centro Toma iti Bani, Pangasinan iti naikkan iti pagsapulan nga isu iti panagdait iti facemask para kadagiti frontliners. Tela iti naaramat nga maidait tapno agbalin nga facemask sipud ta mabalin daytoy nga malabaan ken mausar nga mabayag no maidilig iti disposable nga facemasks. ti tulong aggapu Iti Inter-Agency Task Force iti Bani, Pangasinan ket ginatang na iti agarup lima ribo (5,000) nga piraso iti facemask nga dinait dagiti nasao nga grupo iti babbai nga naiwaras kadagiti frontliners. Gapu iti daytoy nga programa, haan laeng nga naikkan iti pagsapulan dagiti umili kangrunaan dagiti babbai no di pay ket dakkel met iti naitulong da iti ili ti Bani iti panangsaranget da iti epekto iti COVID-19 nga pandemya. 24
BENNEG TI EKONOMIYA LGU: Provincial Government of Ilocos Norte Napabaro Nga Summer Employment Program Tapno Maitultuloy Iti Pamastrekan Iti Panawen Iti COVID-19 Iti Ilocos Norte Tourism Office (INTO) ket inrusuat na iti napabaro nga Summer Tourism Employment Program tapno matulungan na dagiti aginaldaw nga mangmangged, trabahador ken impormal nga freelancers industry nga naapektaran gapu iti COVID-19 nga pandemya. iti gig Daytoy nga programa ket dati nga kadagiti maigan-gannuat estudyante ken senior citizen nga agbalin a tour guide. Iti napabaro nga disenyo iti programa, adu dagiti agngayangay manipud iti sektor iti hospitality, travel, food, transport, arts ken culture iti naawat iti INTO. para later" nga "work Maysa nga katulagan iti pirmaan iti makaawat iti tulong nga pinansyal babaen iti Tourism Livelihood Continuity Program nga no sadinno ket isubli nanto iti nasao nga gatad babaen iti inna panagtrabaho inton kalpasan iti Enhanced Community Quarantine. Tunggal makaawat ket maikkan iti gatad nga pito nga ribo, lima nga gasut ken uppat a pulo ket lima a pisos (Php 7,545.00). Agdagup nga ken sangagasut (1,100) nga trabaho iti Tourism iti maidiaya babaen sangaribu Program Livelihood karamanan dagiti agdadait tapno adda dagiti mangaramid iti Personal Protective Equipment (PPE) para kadagiti frontliners. Dagitoy nga trabahador ket nangrugi a kas boluntir ket kayat ida nga tulungan iti Gobyerno Probinsyal tapno maitultuloy da latta iti negosyo da iti baet daytoy nga pandemya. Continuity 25
BENNEG TI EKONOMIYA LGU: Pinili, Ilocos Norte Produkto Ti Umili, Gatangen Ti Ili Gapu iti didigra nga napasaran dagiti mannalon gapu iti epidemya ti COVID-19, napanunotan iti Lokal nga Gobyerno Ilocos Norte ti maysa nga programa nga naawagan iti, "Produkto Ti Umili, Gatangen Ti Ili" nga makatulong iti pannakailako kadagiti apit da. iti Pinili, lokal Inaldaw nga gatangen ti nga gobyerno dagiti apit dagiti mannalon a kas iti kamatis, otong, kamotit, karabasa, taban, tarong, mangga ken dadduma pay tapno mailako da online babaen iti Facebook page da. Dagiti listaan dagiti mailako ken dagiti presyo da ket inaldaw nga makita iti nasao nga Facebook page ken dagiti order ket maala kada alas-2 agpatingga iti alas-3 iti malem. Dagiti magatang ket libre nga maisangbay kadagiti balbalay dagiti umili babaen kadagitay lugan iti lokal nga gobyerno. Babaen iti daytoy nga programa, makagatang dagiti umili iti presko nga nateng ken prutas nga haanen nga masapul nga mapan da pay iti tiendaan kalaksidan pay nga masigurado da nga nasalun-at nga makan iti inda idasar iti pamilya da. 26
BENNEG TI URNOS KEN LINTEG 27
BENNEG TI URNOS KEN LINTEG LGU: Lidlidda, Ilocos Sur Sanib-Puwersa: Panagtitimpuyog Iti Panawen Iti COVID-19 Inyetnag iti PNP Lidlidda a kas kameng iti Municipal COVID-19 Task Force, iti SANIB-PUWERSA kas maysa nga istratehiya no sadinno ket napagtipon ti tignay iti gobyerno lokal ti Lidlidda tapno karamanan dagiti barangay mabigbig iti Border Quaratine Control Points (BQCP) iti tunggal barangay. Naammuan nga daytoy ket maysa nga epektibo nga wagas ti ili iti Lidlidda nga karit nga pananglapped iti COVID-19 basar iti lokasyon na ken limitado nga pondo. Dagiti opisyales iti barangay (nabutosan ken nadutukan) ket isuda iti agbantay kadagiti BQCP iti uneg iti 24-oras iti kada lawas. Tumulong da iti nainget iti home nga pannakaimplementar quarantine, pannakaiparit iti panaginom ti arak, pananglapped iti panagruwar ti tattao ken panangpatalinaed ti urnos ken kappia babaen iti panangbayabay ti pulisya. Daytoy nga istratehiya ket napaneknekan nga dakkel ti naitulong na nga mangpaadu iti puwersa ti mangpatalinaed iti linak ken talna iti barangay kalaksidan dagiti kameng iti PNP, BFP ken MDRRM Emergency Responders nga agserserbi a kas frontliners. nga gated nga igatang iti makan dagiti agbanbantay iti BQCP. Nainayon pay ditoy dagiti naited nga donasyon (makan ken pinansyal) aggapu kadagiti umili nga naayat nga tumulong. Daytoy nga panagkikinnammayet iti komunidad ket nangitunda iti kanayonan nga pigsa tapno mapatalinaed iti nasao nga istratehiya nga nangiparikna iti panagkaykaysa iti nagbaetan iti frontliners ken homeliners kabayatan iti daytoy nga pandemya. iti daytoy nga Tapno mapatalinaed aramid, iti LGU ket nangted iti naruay 29
BENNEG TI LOHISTIKA 31
BENNEG TI LOHISTIKA LGU: Provincial Government of La Union Kanayonan Nga Nurses Nakastrek Iti Trabaho Iti Panawen Ti COVID-19 Naadaw dagiti ladawan iti launion.gov.ph Dagiti doktor, nurse ken dadduma pay nga adda iti benneg ti salun-at ket isuda iti kangrunaan nga mangsaranget iti panangparmek ti COVID-19. Dagiti healthcare workers aglalo kadagiti nurses ket isuda iti mangtaripato ken mangtaming kadagiti naaddaan ti nasao nga sakit. Gapuanan iti daytoy, kasapulan da met ti quarantine tapno haan nga agwaras ti sakit no posible man nga naakaran da ket isu met iti puon nga makissayan dagiti nurses nga agtrabaho kadagiti hospital. Tapno maikkan iti solusyon daytoy nga parikut, sangapulo (10) nga Project-Based Nurses ti naikkan iti trabaho nga nangrugi idi Abril 7, 2020 diay Naguilian District Hospital. Daytoy nasao nga programa ket ilayon na nga tulungan ti makurkurangan nga tao iti Nursing Service Department iti probinsya agsipud ta sangapulo ket lima (15) nga empleyado iti agdama nga adda iti home quarantine. iti dumalan 33
BENNEG TI LOHISTIKA LGU: Dagupan City, Pangasinan Libre Nga Sakay Para Kadagiti Frontliners Ti pannakasuspende ti pampubliko nga pagluganan iti Enhanced Community Quarantine ket marigatan dagiti frontliners ti siudad iti iseserrek da kadagiti pagtrabahuan da. Babaen iti pannakinnamayet ti siudad ti Dagupan City, Pangasinan iti Land Transportation Office - Region 1, naikkan ti libre nga sakay dagiti frontliners kagiti naituding nga boundary checkpoints. Dagiti health workers nga agtrabtrabaho iti pribado ken publiko nga ospital karaman pay dagiti empleyado ti gobyerno ket maipaayan iti daytoy nga serbisyo. Dagitoy sumaganad nga lugar iti agserbi nga pick-up points wenno pangdagasan kadakuada: kabayatan 1. Puregold Calasiao; 2. Caltex Binmaley - San Carlos Junction; ken 3. Mangaldan Public Market Sadiay Region 1 Medical Center Arellano Street, Dagupan City ti naituding nga pangibabaan kadagiti lumugan ngem mabalin met latta nga maibaba da iti sabali nga lugar no la ketdi malabsan da iti nasao nga ruta. Daytoy ket maysa nga simple nga aramid nga mangipakita iti panagyaman frontliners ken mangted kadagiti inspirasyon iti naimpusuan nga panagserbi iti tattao. tapno itultuloy da 34
BENNEG TI LOHISTIKA LGU: City Government of San Fernando, La Union "San Fernando On The Go" Maysa A Moderno Nga Solusyon Iti Pannakaidanun Dagiti Kasapulan Ti Umili Ti Siudad Iti San Fernando, La Union Nalimitaran iti panagruar ti tattao nga mapan gumatang ti naruway nga kasapulan da idi naiyetnag iti Enhanced Community Quarantine (ECQ) tapno malapdan iti panagwaras ti COVID-19. Tapno maikkan solusyon daytoy a parikut, babaen ti Knowledge Management and Corporate Communications - Information Communications - ICT) Section iti siudad ti San Fernando, nabukel iti San Fernando On The Go, maysa nga web-based a sistema nga agserserbi a kas online delivery application tapno matulungan dagiti residente nga aggatang kadagiti kasapulan da iti inaldaw manipud kadagiti napili laeng nga barangay iti siudad. Daytoy nasao nga app ket nagbalin a tignay iti LGU maipapan iti inyetnag iti DILG nga abiso idi Abril 18, 2020 no sadinno ket iyallukoy na iti panagusar iti Online Marketing ken Online Delivery dagiti kasapulan ti tattao iti amin nga LGU babaen dagiti naruway nga online platforms. Para iti inisyal nga pannakairusuat na daytoy nga programa, iti siudad ti San Fernando ket nakaawis iti agarup 50 nga tricycle drivers nga agbalin a agideliber kadagiti magatang. Manipud idi Abril 22, 2020, iti KMCC - ICT kadwa na iti Local Economic and Business Development Office (LEBDO), ket nasursuruan dagiti rehistrado nga drayber no kasano nga usaren iti nasao nga digital platform. Nabingay da iti lima (5) nga grupo ket sangapulo (10) nga drayber iti akinbatang ti maysa nga aldaw. Daytoy nga app ket haan na laeng nga matulungan dagiti residente no di ket maikkan da met iti gundaway dagiti tricycle driver nga maaddaan ti pagsapulan kabayatan Technology (KMCC Naadaw dagiti ladawan iti San Fernando City, La Union Facebook Page ti ECQ agsipud ta nasuspende amin nga ti pambubliko nga pagluganan. klase Kalaksidan iti daytoy, dagiti napili nga miyembro ti Incident Management Team iti siudad ket nasursurwan met nga mangpataray iti operasyon iti daytoy nga programa aglalo iti panangalaan iti kasapulan nga gatangen dagiti umili ken no sinno nga drayber ti mapan mangideliber.Pormal nga nangrugi iti serbisyo iti San Fernando On The Go idi Abril 25, 2020 manipud iti 8:00 iti bigat agingga iti 5:00 iti malem iti inaldaw. 35
36 BENNEG TI LOHISTIKA LGU: City Government of San Fernando, La Union Panangtaripato Kadagiti Mangmangted Taripato Iti COVID-19 ket agtultuloy na a kariten iti kinasirib wenno kinalaing dagiti lokal nga gobyerno nga agplano ken agtignay tapno maikkan ti solusyon dagiti pakaseknan iti masakupan da. Kabayatan ti Enhanced Community Quarantine, iti Siudad ti San Fernando ket haan met a nagsarday nga nangipaay ti naidumduma nga serbisyo publiko uray ania man nga pannubok iti sumangbay. paksiaten iti panagbisin, ket mangmangted iti kanen dagiti frontliners iti siudad ti San Fernando. Maysa kadagiti inkari iti siudad iti panangsalaknib da ket isu kadagiti tattao nga sipapasnek nga mangpatalinaed iti kinaurnos ken salun-at iti komunidad - dagiti frontliners. Masarakan iti nasao nga kusina sadiay Canaoay Elementary School ken imatmato nan daytoy iti tallo (3) nga empleyado ti siudad ken lima (5) nga volunteers manipud Lunes agingga iti Domingo iti oras mangrugi iti 4:30 iti parbangon aginggana ti 7:00 iti rabii. Nangrugi idi Marso 19, 2020 iti Kusina ng Kalinga, maysa nga feeding program nga mangilayon nga Agsipud iti pannakaisubli daytoy a programa, nakaipaay daytoy iti agarup 54,420 a makan, pakabukelan ti pammigat, pangngaldaw ken pangrabii, para kadagiti frontliners ti siudad. Nakasalimetmet iti siudad iti agarup 50-70 nga pisos kada makan nga mainayon a kas pondo tapno masuportaran dagiti dadduma pay a programa nga panangsaranget iti relief operations iti pandemya kas iti Personal Protective ken panggatang Equipment (PPE) para kadagiti frontliners. (Naadaw dagiti ladawan iti City Government of San Fernando La Union Facebook page)
37 Panangtaripato Kadagiti Mangmangted Taripato BENNEG TI KOMUNIKASYON ITI PANAWEN TI KRISIS
BENNEG TI KOMUNIKASYON ITI PANAWEN TI KRISIS LGU: Sigay, Ilocos Sur Oplan Waragawag: Kalasag Dagiti Sigayano Iti COVID-19 Kas maysa nga 5th Income Class nga ili, Indigenous Cultural Community ken makunkuna nga Geographically Isolated and Disadvantaged Area (GIDA), iti ili ti Sigay, Ilocos Sur, ket sangsanguen na ti dakkel nga karit ti parikut iti komunikasyon ti aglalo impormasyon. Gapu ti kinaadayo iti uppat (4) a barangay nga adda iti kabanbantayan nga paset iti sentro ti ili, nakapsut nga signal iti internet ken handheld radio, ken iti pannakasuspende iti pampubliko nga paglugan iti tiempo ti pandemya, nagbalin nga dakkel nga pakaseknan daytoy para iti lokal nga gobyerno. iti panangiwaragawag dumandanon iti kada barangay kalaksidan pay iti adbokasiya da iti social media. iti Gapu Municipal Inter-Agency Task Force on COVID-19 ket inpatungpal na iti Oplan iti pannakausar Waragawag babaen dagiti Public Address System (PAS). Iti daytoy nga sistema, inaldaw nga mapakaammuan dagiti Sigayanos kadagiti pagannurutan ken linteg, waragawag publiko ken dadduma pay nga napapateg impormasyon aglalo maipanggep nga iti daytoy, dagiti ti COVID-19. Gapu iti social media residente nga awan account na ket mapakammuan kadagiti paspasamak maipanggep iti agraraira nga pandemya. Iti nasao nga tignay ket mainaig met laeng iti Oplan Ariwawa, nga isu iti panagiwaragawag babaen iti panagusar iti sound system kabayatan nga nakalugan dagiti agiwarwaragawag nga iti daytoy nga sitwasyon, Napaneknekan nga epektibo daytoy nga wagas ken nabayagen nga maar-aramat daytoy nga sistema nga panagiwaragawag kadagiti napateg nga impormasyon sakbay pay a dumteng iti didigra. Kalaksidan nga mapakammuan dagiti tattao panggep iti daytoy a pandemya, isuda ket maikkan ti kapanunotan nga agplano ken agtignay para iti pagsayaatan haan laeng nga iti bukod da nga pamilya nu di pay ketdi iti lugar da nga mangsaranget ti pangta iti COVID-19 ken dadduma pay nga dumteng nga krisis. Tapno nalaka nga matarusan, ti pagsasao nga maar-aramat. Iloco Kanayonan na pay daytoy, iti nasao nga programa ket mapapigsa na pay dagiti tignay nga panagsagsagana ti Sigayanos kontra iti ania man nga didigra. 39
BENNEG TI KOMUNIKASYON ITI PANAWEN TI KRISIS LGU: Quirino, Ilocos Sur Tignay Ti Quirino Response Team (QRT) Masarakan iti probinsya ti Ilocos Sur iti ili ti ti kabanbantayan Quirino. Addaan daytoy ti siyam (9) a barangay no sadinno ket dakkel nga parikut da ti nakapsut ken narigat nga signal para iti napaspas nga komunikasyon. Kagapuanan na daytoy, kaykayat dan nga usaren iti two-way radio para iti komunikasyon ken pangwaragawag ti publiko. Nagbalin nga karit para iti LGU- Quirino no kasano na nga mapakaammuan dagiti bar- barangay na ket dita ngarud nga kinasapulan na iti tulong iti Quirino Response Team (QRT). Iti QRT ket maysa nga boluntaryo nga grupo nga addaan ti agarup 300 aktibo nga miyembro ken ammo da iti agaramat ti handheld radios. Naiwaras dagitoy nga miyembro ti QRT iti nadumaduma nga barangay ket isuda iti agawat ken agipatulod iti napapateg nga mensahe ken impormasyon aglalo iti pakaseknan ti COVID-19. 40
BENNEG TI PANNAKAIDULIN ITI NATAY 41
BENNEG TI PANNAKAIDULIN KADAGITI NATAY LGU: Provincial Government of Pangasinan Orientation-Forum Para Kadagiti Funeral Parlors/Mortuary Service Workers Haan nga nalaka iti panangidulinan ti bangkay iti pasyente nga natay gapu iti COVID-19. Kasapulan na daytoy iti umno nga panagsalwad tapno malappedan iti panagwaras iti virus. Iti Gobyerno Probinsyal ti Pangasinan ket nangbuangay iti orientation-forum para iti dua (2) nga grupo dagiti agtrabtrabaho ken empleyado iti funeral parlors wenno mortuary service idi Abril 15, 2020 sadiay Pangasinan Training and Development Center (PTDC). Layon daytoy nga aktibidad nga maikkan iti naan-anay nga adal no kasano iti usto nga panangtratar ken panangidulin kadagiti bangkay a nagpositibo ti COVID-19 ken Persons Under Investigation (PUI). Adda dimmar-ay nga agarup sangapulo ket innem (36) nga pannakabagi dagiti nadutukan nga punerarya ken crematoriums nga mangurnos kadagiti bagi ti pimmusay gapu iti COVID-19 iti probinsya ti Pangasinan. Dagiti napagsasaritaan iti nasao nga orientation-forum ket dagiti sumaganad: 1. 2. 3. 4. COVID-19 situationer; Personal hygiene measures; Universal, Standard, and Transmission-based Precautionary Measures; ken Recommended precautions when handling remains Kalpasan ti nasao nga aktibidad, amin nga nakipartisipar karaman dagiti mangiturturong ti hunta probinsyal ken kameng ti nasyonal nga ahensya ti gobyerno ket nagpirma iti katulagan nga mangipaneknek nga suportaran ti probinsya da dagiti tignay nga mangparmek ti COVID-19. Manamnama ngarud nga amin inadal ken nasursuro dagiti nga nagpartisipar ket mausar da tapno malappedan ti panagwaras ti nasao a sakit. Maipakaammo nga iti Probinsya ti Pangasinan ket isu iti kaunaan nga nangisayangkat iti nasao nga programa ditoy intero nga rehiyon. 43
PANAGYAMAN Napalaus ti inkam idanon nga panagyaman kadagiti amin nga nangiburay ti sursuro, tiempo ken kabaelan tapno mapartuat daytoy nga libro. Daytoy ket mangipakita iti nasayaat nga panagkikinnammayet iti nasyonal ken lokal nga gobyerno, civil society organizations ken amin nga stakeholders tapno maparmek ti pangta nga intunda ti COVID-19. Sapay koma ta babaen iti daytoy nga inkam nabaelan, agtultuloy koma nga maikkan ti inspirasyon dagiti lokal nga gobyerno tapno mangpartuat kadagitay epektibo nga wagas tapno mapababa no di man nga maikkat ti nakaro nga epekto ti nasao nga pandemya. Ti Department of the Interior and Local Government Regional Office I babaen iti Local Governance Regional Resource Center I ket agtultuloy nga mangpartuat iti kakastoy nga materyales tapno mailanad ken maipablaak dagitay agkakalaing nga tignay iti lokal nga gobyerno nga mabalin nga pamarisan ken pagtuladan. Agyaman kami la unay ken mataginayon koma ti salun-at ken pigsa yo iti panangsaranget iti COVID-19! AGNES A. DE LEON, CESO V AGNES A. DE LEON, CESO V Assistant Regional Director LGRRC-I Manager Department of the Interior and Local Government Region I
DAGITI NANGADAWAN LGU ARTICLE SOURCE/S PROVINCIAL GOVERNMENT OF ILOCOS NORTE NAPABARO NGA SUMMER EMPLOYMENT PROGRAM TAPNO MAITULTULOY ITI PAMASTREKAN ITI PANAWEN ITI COVID-19 PGIN Communications and Media Office (CMO) nga artikulo nga napauluan ti "Ilocos Norte Revamps Summer Employment Program to Prioritize Livelihood Continuity Amid COVID-19" nga naipablaak idi Abril 2, 2020 ROLLING STORE ITI GOBYERNO PROBINSYAL ITI ILOCOS NORTE Philippine News Agency (PNA) nga artikulo nga napauluan ti "Ilocos Norte's rolling store offers discounted rates" nga sinurat ni Ms. Leilanie Adriano nga naipablaak idi Abril 4, 2020 PROVINCIAL GOVERNMENT OF LA UNION GOBYERNO PROBINSYAL ITI LA UNION NANGLUKAT TI DISINFECTION WATER GENERATING FACILITY KABAYATAN TI PANGTA TI COVID-19 facility/ KANAYONAN NGA NURSES NAKASTREK ITI TRABAHO ITI PANAWEN TI COVID-19 PROVINCIAL GOVERNMENT OF PANGASINAN ORIENTATION-FORUM PARA KADAGITI FUNERAL PARLORS/MORTUARY SERVICE WORKERS Province of Pangasinan official Facebook page BANI, PANGASINAN BANI, PANGASINAN: DAGITI BABBAI ITI PANAWEN ITI COVID-19 LGU Bani, Pangasinan BANNA, ILOCOS NORTE BANNA-NIHAN TI PANAWEN ITI ENHANCED COMMUNITY QUARANTINE (ECQ): PANANGPABILEG KADAGITI CIVIL SOCIETY ORGANIZATIONS MLGOO Clifford Agbayani BANTAY, ILOCOS SUR PANAGBUGGO ITI IMA TAPNO COVID-19 KET MAPARMEK (HANDWASHING HOUR IN THE LGU) MLGOO Randel Jason D. Padua BAUANG, LA UNION COVID-19 CODE TI BAUANG, LA UNION LGU Bauang, La Union BAYAMBANG, PANGASINAN MEDIKAL KEN DENTAL NGA TELE KONSULTASYON Bayambang Public Information Office (BPIO) BURGOS, ILOCOS NORTE BURGOS ILOCOS NORTE: SAPASAP HAAN NGA PARA ITI SUMAGMAMANO ILOCOS Times nga artikulo nga napauluan ti "IN BURGOS, ILOCOS NORTE: ALL, NOT 'SANA'" published on April 6, 2020 and "SARI-SARI STORE? NO. THIS IS A FOOD PACKAGE DELIVERED TO A FAMILY IN BURGOS" nga naipablaak idi Abril 23, 2020 CANDON CITY, ILOCOS SUR PROGRAMA NGA AGKASAPULAN A CANDONIANS TULUNGAN (ACT) Mr. Leoncio Balbin Jr. iti Candon City Information Office ken April M. Bravo iti PIA, nga naipablaak idi Abril 6, 2020 DAGUPAN CITY, PANGASINAN NAPUDOT NGA MAKAN MAIWARAS KADAGITI Public Information Office; Dagupan City Facebook Page UMILI BABAEN TI PANAGUSAR TI LUGAN LIBRE NGA SAKAY PARA KADAGITI FRONTLINERS Public Information Office; Dagupan City Facebook Page LIDLIDDA, ILOCOS SUR SANIB-PUWERSA: PANAGTITIMPUYOG ITI PANAWEN ITI COVID-19 MLGOO Kay Legrand R. Digay MAGSINGAL, ILOCOS SUR PAGLUTUAN DAGITI BUMARANGAY MLGOO Aprille Regina P. Guerrero NUEVA ERA, ILOCOS NORTE LIBRE NGA TINAPAY MAISAGUT KADAGITI FRONTLINERS KEN KOMUNIDAD Philippine News Agency (PNA) nga artikulo nga napauluan ti "Ilocos Norte tribal village gives away free bread" nga sinurat ni Ms. Leilanie Adriano nga naipablaak idi Abril 18, 2020 Youtube Vlog nga napauluan ti "Punong Barangay at Volunteers samasamang gumagawa ng libreng tinapay para sa mga COVID19 FRONTLINERS" ni Mr. Joey Cordero Quiaoit PINILI, ILOCOS NORTE STAY-AT-HOME CHALLENGE Pinili, Ilocos Norte official Facebook page PRODUKTO TI UMILI, GATANGEN TI ILI MLGOO Charis O. Garma QUIRINO, ILOCOS SUR TIGNAY TI QUIRINO RESPONSE TEAM (QRT) MLGOO Arvin C. Dauz SAN FERNANDO CITY, LA UNION PANANGTARIPATO KADAGITI MANGMANGTED TARIPATO City Government of San Fernando, La Union Facebook post idi Marso 24, 2020 nga napauluan ti "Kalinga Para sa Kumakalinga" 'SAN FERNANDO ON THE GO: MAYSA A MODERNO A SOLUSYON ITI PANNAKAIDANUN DAGITI KASAPULAN TI UMILI TI SIUDAD ITI SAN FERNANDO, LA UNION City Government of San Fernando, La Union Facebook post idi Abril 23, 2020 nga napauluan ti "CITY GOV DEVELOPS ''SAN FERNANDO ON THE GO'' A DIGITAL SOLUTION BRINGING GOODS TO YOUR DOORSTEPS" nga sinurat ni Shairalene Guerrero SIGAY, ILOCOS SUR OPLAN WARAGAWAG: KALASAG DAGITI SIGAYANO ITI COVID-19 MLGOO Francis Jayson C. Raquel SUGPON, ILOCOS SUR SISTEMA ITI PANAGPAW-IT ITI SUGPON, ILOCOS SUR MLGOO Chester B. Reynante TAGUDIN, ILOCOS SUR CORONA BUSTERS: PANANGSARANGET TI COVID-19 BABAEN ITI PANAGDISIMPEKTAR TI KOMUNIDAD Municipality of Tagudin, Ilocos Sur babaen iti web address nga tagudin.gov.ph/
EDITORIAL TEAM LGOO VI Giezl R. Polca PO III Alethea A. Cedo LGOO II Jeslen B. Tesoro AdA IV Micah Janina A. Corpuz AdA IV Julius M. Catipon DILG Ilocos Norte Provincial Office DILG Ilocos Sur Provincial Office DILG La Union Provincial Office DILG Pangasinan Provincial Office LAYOUT ITO I Prayandleo E. Cahiga ADVISERS LGCDD Chief Pedro D. Gonzales Asst. Div. Chief Lily Ann Z. Victorio
Region I Local Government Academy Changing Mindsets, Influencing Behavior. Daytoy nga libro ket naaramid babaen iti panagtinnulong iti DILG Regional Office I ken Local Government Academy


LAPPEDAN TI PANAGWARAS TI LATI TI BULONG TI KAPE BARBARO A SAKIT TI KAPE DITOY HAWAII Ti lati ti bulong ti kape (Iti Inglis: Coffee Leaf Rust - CLR) ket nasarakan nga adda idiay Isla ti Hawaii, Oahu, Maui ken Lanai. Alisto nga agwaras daytoy a sakit ket kabaelanna a dadaelen ti puon ti kape ken iti panagmula no saan a matimbeng a nasayaat. NO PAGARUPEN NGA ADDA, SAANYO A SAGIDEN WENNO IYAK-AKAR DAGITI MULA. Kitaen ti apagkatlo nga akinbaba a bingay ti puon ti kape no: Saan nga agpapada a sukog ken nalusyaw nga umarilyo agingga ti kas umarilyo a kahel no addada kur-it iti rabaw dagiti bulbulong, ken Amarilyo ken kahel a kasla pulbos a kur-it iti sirok ti bulbulong. CLR on farms? Call (808) 322-4892, text (415) 604-1511 or email photos and location details to andreak@hawaii.edu; Info at CLR in a public area or residence? Call HDOA at (808) 973-9525 or email photos and location details to HDOA.PPC@hawaii.gov with Subject: Suspect CLR 9 Pebrero 2021
Sakbay ti isiserrek ken iruruar iti pagmulaan ti kape, ken sakbay iti panagbiahe iti sabali nga isla: Agsukat kayo iti nadalus nga arwaten ken sapatos. Ugasan dagiti materyales iti sabon ken napudot a danum ken pamagaan iti kapudot na. Linisan babaen ti isteriliser dagiti ramit, materyales, kasapulan ken dadduma pay nga naaramat iti pagmulaan. Agusar a pangdalus iti alcohol a saan a nababbaba ngem 70% wenno barbaro a laok nga addaan 10% a pagkulada. No agusar ti pagkulada, ugasan wenno lanaan ti metal tapnon saan nga aglati. Ugasan iti sabon ken danum ken pasuyotan ti napigsa dagiti lugan ken aramaten ti talon nga iyadayo kadagiti puon ti kape. No adda ka iti pagmulaan: Liklikan a sagiden dagiti puon ti kape uray no awan makita a pagilasinan ti kaadda ti lati dagiti bulongda. Liklikan nga iyakar dagiti anaiaman a naakaran ken mabalin a naakaran a materyales iti paspaset ti pagtalunan ken manipud iti maysa a talon ken sabsabali a talon. CLR on farms? Call (808) 322-4892, text (415) 604-1511 or email photos and location details to andreak@hawaii.edu; Info at CLR in a public area or residence? Call HDOA at (808) 973-9525 or email photos and location details to HDOA.PPC@hawaii.gov with Subject: Suspect CLR 9 Pebrero 2021


Sheath blight MGA SINtoMAS ◊ Sa paklang D Bilog-bilog nga daw abuabuhon nga pintok nga dugay nagdako; nga may itom-kaki sa kilid kag may abu-abu sa tunga daling mataptan nga parte sa pagtubo: pagpanggipi kag pagpamusogbusog ◊ Sa dahon D Indi regular ang pilas-pilas, may pagkaabo kag puti sa tunga; nagaputi ang dahon Impeksyon sa dahon daling mataptan nga parte sa pagtubo: pagpamusogbusog kag paggulang sang mga dahon ◊ ◊ ◊ ◊ Ang balatian kalabanan una maobserbahan sa humayan pagkatapos malab-ot ang pinakataas nga ti-on sang pag panggipi (maximum til‐ lering). May mga insidente sa pagtaas sang balatian samtang nagadako nga nagadako ang tanom. Malab-ot 50% ang mapirde sang patubas nga may baridad nga dali malatnan labi na gid kung ang balatian nagadamu sa panahon sang tigtulubo. Ganubo ang patubas tungod sa wala unod nga mga pasi, kag ang pagkapatay sang mga gipi, bug-at sa tinggas, ang kalabaon kag kali- dad sa galing apektado. Causal organism: Rhizoctonia solani AG1‐IA Impeksyon sa paklang PAGduMAlA 1. Sakto nga pagbutang sa nitroheno nga abono 2. Mangin matinlo - paglimpyo sang mga sagbot sa humayan; maayo nga ang pagdaro sa yuta para malubong ang mga uhot kag mga sagbot. 3. Ibulad ang yuta sa init sang adlaw 4. Pahubsan ang humayan sa panahon sa katapusang pagpanggipi (maximum tillering) 5. Nubo nga seeding rate kag mas maligwa nga antad sang mga tanum Source: Field guide on major disorders of the rice plant in the Philippines. 2002. PhilRice. Rice diseases: Biology and Management (presentation). 2010. PhilRice-IRRI