Pagpamata! ENERO-MARSO 2013 Pagkaada Makonsiderasyon nga mga Anak ha Makikalugaringon nga Kalibotan
Pagpamata! HI NI NG A GOWA O L U K I T R A A G N A N U G N U G N A N Pagkaada Makonsiderasyon nga mga Anak ha Makikalugaringon nga Kalibotan PAHINA 8-11 3 TIKANG HA IBA-IBA NGA DAPIT HAN KALIBOTAN 4 BULIG PARA HA PAMILYA Kon Paonan-o Makikigkomunikar ha Imo Tin-edyer nga Anak 6 INTERBYU Iginsaysay han Usa nga Biochemist an Iya Gintotoohan 12 KATUNAAN NGAN KATAWOHAN Pagbisita ha Cameroon 14 AN PUNTO DE BISTA HAN BIBLIA Paraiso 16 MAY-ADA BA NAGDISENYO HITO? An Sistema han Pagnabigar han Talingtingan Vol. 94, No. 1 / Quarterly Iniimprinta ha Kada Gowa: 43,524,000 ha 98 nga Yinaknan / WARAY-WARAY Ini nga publikasyon diri baligya. Iginpupublikar ini sugad nga bahin han bug-os-kalibotan nga edukasyon tikang ha Biblia nga sinusuportahan han boluntaryo nga mga donasyon. Gawas la kon lain an ipinakita, an hubad han Biblia nga ginagamit amo an American Standard Revision nga iginpublikar han Philippine Bible Society nga ginamitan hin moderno nga ortograpiya. NW kon iginhubad tikang ha New World Translation of the Holy Scriptures - With References. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2013 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. s BASAHA ONLINE /war GINKIKINAHANGL AN HAN DIOS r KON PAONAN-O MO HIBABAROAN AN GINKIKINAHANGLAN HAN DIOS An Biblia presyoso nga regalo han Dios ha tawo. Pariho ito hin surat tikang ha mahigugmaon nga amay para ha iya anak. Nagsusumat ito han kamatuoran mahitungod han Dios ngan han iya mga suruklan. Dugang pa, nagsusumat ito kon ano an sadang naton buhaton basi mapalipay hiya. IGINTUTUTDO HAN BIBLIA ANO Gud BA AN IGINTUTUTDO HAN BIBLIA? r ANO AN KAMATUORAN MAHITUNGOD HA DIOS? An Dios ba nagtatagad ha aton? Ano an iya personalidad? May ngaran ba hiya? Posible ba magin duok ha iya? Alayon kitaa an mga baton hito. Karuyag mo ba hin dugang nga impormasyon o hin libre nga pag-aram han Biblia? Kitaa an o ipadara an imo hangyo ha usa hini nga mga adres. JEHOVAH'S WITNESSES: PILIPINAS: PO Box 2044, 1060 Manila. ESTADOS UNIDOS: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para ha kompleto nga lista han mga adres ha bug-os nga kalibotan, alayon kitaa an
t s a o C S U . , s i l e m s p e K n h o J i y b o t o h P w a b g I : s o b u ; I R T S y s e t r u o C : a g n t u b ; d r a u G T I K A N G H A I B A - I B A N G A D A P I T H A N K A L I B O T A N GULF OF MEXICO Katapos han usa nga aksidente han Abril 2010 ha usa nga oil rig, damu nga asyete ngan gas an inawas ngadto ha kadagatan ha sulod hin haros tulo ka bulan. Hinbaroan han usa nga grupo hin mga parasaliksik nga paglabay hin duha ngan tu- nga ka bulan, may nakakadaot nga mga kemikal an nawara. Nasiring hira nga gin-ubos ito hin bak- terya nga nakaon hin methane. Pero ginruruhadu- haan ini han pipira nga syentista. Para ha ira, ka- dam-an han asyete an linunod ha dagat. PERU An pipira han gidadaani nga pungango nga nabilngan (su- gad han makikita ha igbaw) nagpapakita nga an mga umu- rukoy ha norte nga Peru naghi- mo na hin popcorn ngan harina tikang ha mais mga 3,000 ka tuig na an naglabay. RUSSIA Sumala ha usa nga surbey, 59 por- syento han mga taga-Russia nga nag- iedad hin 18 tubtob 35 an natoo nga "basi maglampos ha kinabuhi, kina- hanglan mo supakon usahay an imo mga prinsipyo ngan suruklan ha mo- ral," siring han peryodiko nga Rossiis- kaya Gazeta. ITALYA Hi Lucio Soravito De Fran- ceschi, an obispo han Katoliko han Adria-Rovigo, natoo nga an mensahe mahitungod ha Dios sa- dang "dad-on ha mga tawo mismo" ha ira gin- uukyan. Hiya nagdugang: "An aton responsabilidad sugad nga ministro diri la an pagsermon ha singba- han kondi an pagsangyaw ha kabalayan." y m a SOUTH AFRICA An sungay han rinoseros gintatagad nga may medisinal nga kapulsanan, salit inabot hin $65,000 (E.U.) an presyo han kada kilo han ilegal nga pagbaligya hini. Han 2011, ha South Af- rica la, 448 nga rinoseros an ginpamatay han ilegal nga mga nandadakop hin hayop. An mga museo ngan mga nagsusubas- ta ha Europa ginpangawatan hin mga gang nga namimiling hin mga sungay hito. Bisan an mga rinoseros ha mga zoo ha Euro- pa namimilegro. A / e e k u l l
B U L I G P A R A H A P A M I L Y A P A G I N M A O P A Y N G A K A G - A N A K Kon Paonan-o Makikigkomunikar ha Imo Tin-edyer nga Anak AN PROBLEMA Han bata pa an imo anak, iya iginsusumat ha imo an ngatanan. Pero yana nga tin- edyer na hiya, waray ka na hinbabatian. Kon makikiistor- ya ka ha iya, diri ngani hiya magpakita hin kauyam ha pagbaton, magtitikang lugod hiya hin diskusyon nga nagi- gin daku nga argumento ngan samok. KON KAY ANO NGA NAHITATABO ITO Hingyap nga magin independente. Basi magin responsable nga adulto, an imo tin-edyer nga anak hinay-hinay nga kina- hanglan mahibaro pag-atubang han mga problema ha kina- buhi. Oo, may mga tin-edyer nga naghihingyap hin sobra nga kagawasan kay han angay ha ira; ha luyo nga bahin, may mga kag-anak nga haros diri humatag hin kagawasan ha ira mga anak. Ini nga problema mahimo magresulta hin tensyon ha kag-anak ngan ha anak nga tin-edyer. "Ginkukontrol han akon mga kag-anak an akon kinabuhi," reklamo ni Brad nga 16 anyos. "Kon diri nira ako tatagan hin dugang nga kagawa- san pag-edad ko hin 18, malayas ako!" Mahimo ka maglampos ha pakiistorya ha imo tin-edyer nga anak. Kondi, tagdon anay naton an duha nga bu- tang nga mahimo magin hi- nungdan han problema. Abilidad ha pagpangatadongan. Diri komplikado an panhu- nahuna han kabataan, kon an usa nga butang diri sayop, hus- to ito. Kondi samtang nagtutubo, nasasantop nira nga damu pa an sadang tagdon. Importante ini nga paagi ha pagpanga- tadongan, ngan nakakabulig ha ira nga mahibaro pagdesis- yon hin husto. Pananglitan, para ha bata simple la an karuyag sidngon han kawaray-ginpapaboran: 'Gintunga ni Nanay an biskwit, ginhatag niya an katunga ha akon ngan an katunga kan Kuya.' Hini nga sitwasyon, gin-gamit an matematika basi ipasabot an kahulogan han kawaray-ginpapaboran. Kon- di, maaram an mga tin-edyer nga diri ito sugad kasimple. Aw, an pagin timbang diri nangangahulogan hin pagin patas pir- me, ngan an pagin patas diri nangangahulogan hin pagin tim- bang pirme. An abilidad ha pagpangatadongan makakabulig ha imo anak ha pagdaog ha komplikado nga mga problema. Ginsaliwnan an mga ngaran dinhi hini nga artikulo. r An dugang nga bulig para ha pamilya makikita ha /war
Kondi may-ada liwat negatibo nga bahin ito. Tungod hito, puy- di ka liwat niya madaog. AN IMO MAHIMO BUHATON Kon posible, magkaada kaswal la nga pag-uroistorya. Sa- lingabota an diri pormal nga mga higayon. Pananglitan, naob- serbaran han iba nga kag-anak nga an mga tin-edyer mas nag-iistorya kon may ginbubuhat o kon nagbibiyahe, kon ka- sapit nira an ira kag-anak kay han kaatubang. - Prinsipyo ha Biblia: Deuteronomio 6:6, 7. Magin direkta ha punto. Ayaw pakig-argumento ha ngatanan nga isyu tubtob nga mag-away na kamo. Lugod, iyakan an imo karuyag sidngon . . . katapos undang. Kadam-an han imo ka- ruyag sidngon an iya "hibabatian" kon nag-uusahan na la hiya ngan namamalandong. Tagi hiya hin higayon nga mahimo ito. - Prinsipyo ha Biblia: Proberbios 1:1-4. Pamati ngan magin makatadunganon. Pamati hin maopay ngan ayaw sagbang samtang nagyayakan hiya basi makita mo an ngatanan nga detalye. Kon magyayakan ka, magin ma- katadunganon. Kon matig-a ka ha imo mga iginpapatuman, mamimiling hiya hin paagi nga makalusot. "Dida hito an iyo anak magkakaada doble nga paagi han pagkinabuhi," nagpa- hamangno an libro nga Staying Connected to Your Teenager. "Ira iginsusumat ha ira mga kag-anak an karuyag hito hibati- an, kondi kon diri nagkikita an ira mga kag-anak, ira ginbubu- hat an ira karuyag." - Prinsipyo ha Biblia: Filipos 4:5. Magin kalmado. "Kon diri kami nagkakauyon ni Nanay, nasisina hiya ha ngatanan ko nga ginyayakan," siring han tin- edyer nga hi Kari. "Naaaringit gud ako hito, salit an amon sim- ple nga pag-istorya, nagigin daku nga diskusyon." Imbes nga mag-isog, ipakita ha imo mga pulong nga hinsasabtan mo an inaabat han imo tin-edyer nga anak. Pananglitan, imbes sumi- ring, "Diri man ito problema!" siring, "Nasasabtan ko an imo gin-aabat." - Prinsipyo ha Biblia: Proberbios 10:19. Tubtob nga posible, paggiya, ayaw pagdikta. An abilidad ha pagpangatadongan han imo anak kinahanglan makultibar. Salit kon may problema hiya, ayaw sulbara ito para ha iya. Hisguti niyo ito. Tagi hiya hin higayon nga makahimo hin so- lusyon. Katapos niyo turotimbangon an mga butang, mahimo ka sumiring: "Pipira la ini han puydi mo buhaton. Hunahu- naa anay ito, katapos pag-istoryahan naton utro kon ano nga solusyon an imo naruyagan ngan kon kay ano." - Prinsipyo ha Biblia: Hebreo 5:14. ˛ N A N G U N G U N A N G A M G A T E K S T O "Magmaabtik ha pagbati, mahi- nay ha pagyakan, mahinay ha kasina." - Jakobo 1:19. "An malumo nga baton na- kakapaiway han kapungot." - Proberbios 15:1. "Diri niyo pag-aghaton ha kasi- na an iyo mga anak: kondi ag- hata hira ha pagturon-an ngan paglaygay han Ginoo." - Efeso 6:4. P A R A H A M G A T I N - E D Y E R Karuyag mo ba tagan ka han imo mga kag-anak hin dugang nga kagawasan? Naghihingyap ka ba nga masabtan nira? Po- sible ito! Paonan-o? Pagin disi- dido ha pagsumat ha ira kon ano an nahitatabo ha imo. Pa- kiistorya. Kon magsisekreto ka, diri hira bug-os nga matapod ha imo, ngan an pagtapod amo an yawi han imo pagkaada du- gang nga kagawasan. Ini an punto, himoa an imo bahin. Pakiistorya ha imo mga kag-anak. Sumati hira han mga nahitatabo han imo ad- law. Kumustaha liwat hira. Kon may-ada ka nadidirian, hu- nahunaa kon paonan-o mo ma- isusumat ito ha matinalahuron nga paagi. An pakigkomunikar usa nga abilidad nga imo pag- kikinahanglanon ha urhi. Kay ano nga diri kultibaron na ito yana? Pagpamata! Enero-Marso 2013 5
I N T E R B Y U P A O L A C H I O Z Z I Iginsaysay han Usa nga Biochemist an Iya Gintotoohan Hi Dra. Paola Chiozzi sobra 20 ka tuig na nga molecular biologist ha Unibersidad han Ferrara ha Italya. Gin-interbyu hiya han Pagpamata! mahitungod han iya propesyon ngan han iya gintotoohan. Alayon sumati kami hin pipira nga detalye mahitungod ha imo. An akon tatay sapatero, ngan an akon nanay parauma. Pero karuyag ko magin syentista. Interesado gud ako ha magpakaruruyag nga mga bukad, tamsi, ngan insekto ha pa- libot han amon balay. Nahunahuna ko nga hinimo ito han usa nga an kinaadman labaw han kanan tawo. da nga namatay an akon tatay han atakehon hiya ha kasingkasing. Tu- ngod hito, nakagpakiana ako, 'Kay ano nga gintutugotan han Maglala- rang han magpakaruruyag nga mga butang an pag-antos ngan ka- matayon?' Nakabulig ba ha imo an imo gin-estudyohan ha syensya nga mabilngan an baton hito nga pakiana? Kon sugad, natoo ka na ha Maglalarang tikang han imo pagkabata? Diri. Ha pagkamatuod, bata pa ako han magruhaduha ako ha Dios. Tig- Ha tinikangan, waray. Han nagin molecular biologist ako, gin-estud- yohan ko an normal nga pagkama- tay han mga selyula han aton la- was. Iba gud ini ha pagkamatay han selyula nga nagigin hinung- dan han paghubag ngan gangrena. Hadto, waray ini tagi hin daku nga pagtagad han mga syentista bisan kon importante ini ha aton kahim- sog. Kay ano nga kinahanglan ma- matay an mga selyula ha normal nga paagi? Aw, an aton lawas ginkukompwes- to hin damu ka trilyon nga mik- roskopik nga mga selyula. Haros ito ngatanan kinahanglan mama- tay ngan maliwanan. Iba-iba an ka- hilawigon han kinabuhi han tagsa nga klase han selyula; an iba nalili- wanan kada pipira ka semana, an iba kada pipira ka tuig. Kinahang- lan an normal nga pagkamatay han mga selyula basi matipigan nga ba-
lanse an namamatay ngan an na- puporma nga mga selyula. Ano an mahitatabo kon diri ba- lanse an namamatay ngan an napuporma nga selyula? Iginpapakita han pipira nga pag- saliksik nga kon diri namamatay an selyula ha panahon nga kinahang- lan mamatay ito, nagriresulta ito hin rheumatoid arthritis o kanser. Ha luyo nga bahin, kon mamatay liwat dayon ito nga diri pa panahon, nagriresulta ito hin Parkinson's dis- ease o Alzheimer's disease. An akon ginsasaliksik may kalabotan ha pagpamiling hin pamaagi ha pagtambal hini nga mga sakit. Paonan-o ka naapektohan han imo gin-estudyohan mahitungod han kamatayon han selyula? Ha pagkatinuod, nakagupong ini ha akon. Inin urusahon nga proseso matin-aw nga gindisenyo han usa nga naruruyag nga magin mahim- sog kita. Salit nagpabilin ha akon an pakiana, Kay ano nga an mga tawo nag-aantos ngan namama- tay? Waray ko mabilngi an baton hito. Kondi kombinsido ka nga gintu- yo an normal nga pagkamatay han mga selyula. Oo. Inin komplikado nga proseso makuri toohan, kondi nagpapakita hin diri matupngan nga kinaad- man. Natoo ako nga tikang ito ha Dios. Nagamit ako hin high-pow- ered nga mga mikroskopyo ha pag- estudyo han damu nga komplikado nga mekanismo nga nagkukontrol hini nga proseso. An pipira hini nga mekanismo an nagpapahinabo han kamatayon han mga selyula, mga segundo la kon kinahanglan. An iba nga selyula liwat natural la nga Tungod kay haros ngatanan han aton selyula regular nga naliliwanan, posible gud an mabuhi ha kadayonan namamatay. Ini nga proseso mao- pay gud an pagkadisenyo salit dara- yawon gud. Ano an nakabulig ha imo nga hisabtan an igintututdo han Biblia? Diri ba may mga pakiana ka mahitungod ha Dios ngan ha pag-antos, paonan-o mo nabil- ngan an mga baton hito? Duha nga batan-on nga Saksi ni Je- hova an binisita ha amon balay han 1991, ngan ginpakianhan ko hira kon kay ano nga kita namamatay. Ira iginpakita ha akon an baton han Biblia: "Tungod ha usa ka tawo, si- nulod an sala ha kalibotan, ngan tungod ha sala an kamatayon." (Roma 5:12) Kon an siyahan nga tawo waray magtalapas ha Dios, diri unta hiya mamamatay. Nasan- top ko dayon nga uyon ini ha akon gin-estudyohan. Ha pagkamatuod, kombinsido ako nga diri karuyag han Dios nga mamatay an tawo. Tu- ngod kay haros ngatanan han aton selyula regular nga naliliwanan, po- sible gud an mabuhi ha kadayonan. Ano an nakakombinse ha imo nga an Biblia Pulong han Dios? Hinbaroan ko an ginsisiring han Bib- lia mahitungod ha Dios ha Salmo 139:16 (NW): "Nakita ako han imo mga mata han nakada pa ako ha ta- goangkan, ngan ha imo libro naka- surat an ngatanan nga bahin hini." Sugad nga biochemist, gin-iestudyo- han ko an henetiko nga mga impor- masyon nga aada ha mga selyula. Nahipausa ako kon paonan-o hinba- roan ini han salmista. Samtang na- dudugangan an akon hinbabaroan ha Biblia, mas nakukombinse ako nga tikang ito ha Dios. Usa nga Saksi ni Jehova an nag- tanyag ha pagdumara hin pag- aram han Biblia ha akon. Dida hito hinbaroan ko kon kay ano nga gintutugotan han Dios an pag- antos ngan kon ano an iya katuyo- an sugad han siring han Biblia, nga iya 'lalamyon ha kadayonan an kamatayon.' (Isaias 25:8) Basi mapahimulsan an kinabuhi nga dayon, ipapahiuli ha pagkaperpek- to han aton Maglalarang an urusa- hon nga mga sistema han aton la- was, ngan masayon gud la ito para ha iya. Paonan-o mo ginagamit an imo kahibaro ha Biblia ha pagbulig ha iba? Nagin Saksi ni Jehova ako han 1995. Tikang hito nga takna, gin- sasalingabot ko an ngatanan nga higayon nga maisumat ha iba an akon hinbabaroan ha Biblia. Pa- nanglitan, usa han akon igkasi- doktor an nasubo hinduro han mag-unay an iya bugto. An iya reli- hiyon nagtututdo nga diri napapa- saylo han Dios an mga nagbubu- hat hito. Kondi iginpabasa ko ha iya ha Biblia an paglaom han pag- kabanhaw. (Juan 5:28, 29) Naliaw hiya paghibaro nga nagtatagad gud an Maglalarang ha aton. Ha sugad nga mga sitwasyon, naabat ako nga an pagsumat han mga ka- matuoran ha Biblia nakakahatag ha akon hin mas daku nga kalipay kay han syensya! ˛ Pagpamata! Enero-Marso 2013 7
O L U K I T R A A G N A N U G N U G N A N Pagkaada Makonsiderasyon nga mga Anak ha Makikalugaringon nga Kalibotan KADA adlaw, damu an aton higayon ha pagbuhat hin maopay para ha iba. Kon- di, baga hin damu an kalugaringon la an ginhuhunahuna. Makikita an ebidensya hito ha bisan diin - ha waray awod nga panlim- bong, ha waray pagtagad nga pagdrayb, ha bastos nga panyakan, ngan ha diri ginpu- pugngan nga kasina. An makikalugaringon nga mentalidad aada liwat ha damu nga panimalay. Panang- litan, may mga mag-asawa nga nagbubulag tungod la kay naghuhunahuna an usa ha ira nga takos hiya hin mas maopay. Bisan an iba nga kag-anak diri tinuyo nga nagtututdo ha ira anak nga magin makikalugaringon. Ha ano nga paagi? Pinaagi ha pagpauran han ngatanan nga karuyag han ira anak kondi diri nagpapadapat hin disiplina bisan kon kinahanglan. Ha kabaliktaran, ginbabansay han damu nga kag-anak an ira anak ha pag-una han iba, ngan damu an kapulsanan hito. An bata nga makonsiderasyon posible nga madagmit makabiling hin kasangkayan ngan marig-on nga mga relasyon ha iba. Mas posible gihap nga magin kontento hiya ha iya kinabuhi. Kay ano? Tungod kay su- gad han siring han Biblia, 'burobulahan an paghatag kay ha pagkarawat.' - Buhat 20:35. Kon usa ka nga kag-anak, paonan-o mo mabubuligan an imo anak nga magin ma- konsiderasyon, ngan diri mataponan han pagin makikalugaringon han iya palibot? Paghisgotan naton an tulo nga hinungdan nga mahimo makaimpluwensya ha imo anak nga magin makikalugaringon, ngan kon paonan-o ini malilikyan.
1 Sobra nga pagdayaw An problema. Naobserbaran han mga pa- rasaliksik inin nakakaalarma nga sitwasyon: Damu han batan-on nga bag-o pa la nga nagtatrabaho an may hitaas nga pagkita ha kalugaringon - naglalaom ha paglampos bi- san kon gutiay o waray pa nahihimo. An iba naglalaom nga mahitaas dayon an ira po- sisyon, bisan kon diri pa hira nag-uuswag ha trabaho. An iba kombinsido nga espes- yal hira ngan takos hin espesyal nga pag- tagad - ngan kon diri sugad hito an pagtratar ha ira, nadidepres hira. An hinungdan. Usahay hitaas an pagkita han usa ha iya kalugaringon tungod han pa- agi ha pagpadaku ha iya. Pananglitan, an iba nga kag-anak naiimpluwensyahan han nauuso nga ideya nga kinahanglan magkaa- da kompyansa an ira anak. Baga hin ma- katadunganon ini nga prinsipyo: Kon mao- pay ha bata an gutiay nga pagdayaw, labi na an damu. An pagpakita hin diri pag-uyon ha bata magpapaluya ha iya. Ngan ha kalibo- tan nga nakasentro ha pagkultibar hin kom- pyansa, an kag-anak nga nagbubuhat hin sugad diri maopay nga kag-anak. An kabata- an diri gud sadang umabat nga may diri ma- opay ha ira, ngan ito an igintututdo ha mga kag-anak. Salit damu nga kag-anak an nagpapau- ran hin pagdayaw ha ira anak, bisan kon waray ito nabuhat nga takos dayawon. An nabubuhat hito, bisan kon gutiay, gindada- yaw; an sayop, bisan kon daku, ginbabale- waray. Natoo ito nga mga kag-anak nga basi makultibar an kompyansa han ira anak, sa- dang nira dayawon an bisan ano nga nabu- buhat hito ngan balewarayon an sayop hito. Mas importante ha ira nga ipaabat ha ira anak nga maopay an ira anak, imbes tutdo- an ito ha pagtrabaho basi magkaada hin hi- nungdan nga malipay. An ginsisiring han Biblia. An Biblia na- siring nga angayan an pagdayaw kon may hinungdan an pagbuhat hito. (Mateo 25:19- 21) Kondi an pagdayaw ha anak basi la hiya malipay puydi magin rason nga magkaada hiya sayop nga pagtagad ha kalugaringon. An Biblia nasiring: "Kay bisan hin-o nga nag- huhunahuna nga importante hiya pero diri ngay-an, ginlilimbongan niya an iya kaluga- ringon." (Galasia 6:3, NW) Salit ginsasag- donan han Biblia an mga kag-anak: 'Ayaw hawiri an pagpakaopay ha bata; kay kon imo hiya lambahon, diri hiya mapatay.' - Prober- bios 23:13. An imo mahimo buhaton. Sawaya an imo anak kon kinahanglan ngan kumendas- yuni kon angayan. Ayaw dayawa hiya basi la hiya malipay. Posible nga diri ito makaka- bulig. "An tinuod nga kompyansa nagtiti- kang ha pagpauswag han imo abilidad ngan ha paghibaro ha pagbuhat," siring han libro nga Generation Me, "diri ha waray basihan nga mga pagdayaw." 2 Sobra nga pagprotekta An problema. Damu nga batan-on nga na- sulod ha trabaho an diri andam pag-atubang Diri igin-aaghat han Biblia an pisikal o emosyonal nga pag-abuso ha kabataan. (Efeso 4:29, 31; 6:4) An katuyoan han pagsaway amo an pagtutdo, diri basi makapahungaw an kag-anak han iya kasinahon. "Diri maghunahuna hin hitaas ha iya kalugaringon nga labaw han igo niya paghunahunaon; kondi paghunahuna hin malinaw." - Roma 12:3 Pagpamata! Enero-Marso 2013 9
mga ginbubuhat. "Imbes mahibaro nga ma- himo nira malamposan an sakit ngan ka- pakyasan, ngan may mahibabaroan tikang hini," siring han libro nga Positive Discipline for Teenagers, "[an sugad] nga kabataan nagtutubo nga makikalugaringon, ngan in- teresado la ha kon ano an mahihimo han ira kag-anak ngan han iba para ha ira." hin problema. Ha gutiay la nga kritisismo, ˆ nanluluya hira. An iba mapil ı ngan nakarawat la hin trabaho nga karuyag nira. Pananglitan, ha libro nga Escaping the Endless Adoles- cence, naghisgot hi Dr. Joseph Allen mahitu- ngod hin batan-on nga durante hin job in- terview nagsiring: "Baga hin naabat ako nga may mga ipapatrabaho nga nakakauyam, ngan diri ko karuyag mauyam." Hi Dr. Allen nagsurat: "Baga hin diri niya hinsasabtan nga nakakauyam usahay an ngatanan nga trabaho. Diri ako makatoo nga may 23 anyos nga diri maaram hito!" An hinungdan. Damu han kag-anak yana an naabat nga kinahanglan nira pro- tektahan an ira anak tikang ha ngatanan nga klase hin problema. Kon diri pumasar an ira anak, sadang hira manginlabot ngan obligaron an titser nga tagan hin hitaas nga grado an ira anak. Kon madakop an ira anak hin trapik pulis, sadang nira baydan an multa. Kon bulagan an ira anak han uyab hito, sadang nira sayupon an uyab. Bisan kon natural la nga protektahan mo an imo anak, an sobra nga pagprotekta ha ira mahimo makahatag hin sayop nga men- sahe - nga waray hira baratunon han ira An ginsisiring han Biblia. An problema bahin han kinabuhi. Ngani, an Biblia nasi- ring: "An maraot nga mga butang nahitata- bo ha ngatanan!" (Eklesiastes 9:11, Easy-to- Read Version) Bisan ha mag-opay nga mga tawo. Pananglitan, hi apostol Pablo nag- antos hin mga kakurian durante han iya mi- nisteryo. Kondi may napahimulosan hiya hito! Hiya nagsurat: "Naton-an ko na, nga bi- san ano an akon himutangan, malipayon ako hito. . . . naton-an ko an kahibaro, han kabusog, sugad man han kagutom, han ka- huraan sugad man ha kakablasan." - Filipos 4:11, 12. An imo mahimo buhaton. Tagda an kapa- sidad han panhunahuna han imo anak ngan sunda an siring han Biblia: "An tagsa- tagsa magdadara han iya kalugaringon nga darad-on." (Galasia 6:5) Kon madakop an imo anak hin trapik pulis, bangin maopay nga hiya an imo pabaydon han multa tikang ha iya balon o sweldo. Kon diri pumasar ha eksamin, bangin leksyon na ito ha iya nga mangandam. Kon bulagan han iya uyab, li- awa hiya, kondi ha husto nga higayon buli- gi hiya nga mapamalandong an pakiana su- gad han, 'May-ada ba ako hinbaroan tikang han nahitabo ha akon nga puydi ko paus- wagon?' An kabataan nga nangangalimba- sog pagsulbad han ira problema nagigin mas marig-on ngan nagkakaada kompyan- sa - mga abilidad nga bangin diri nira makul- tibar kon pirme may nasalo ha ira. "Usisahon han kada tagsa an iya mga buhat, ngan magkakaada hiya hinungdan nga malipay." - Galasia 6:4, NW 3 Paghatag han ngatanan nga karuyag han anak An problema. Ha usa nga surbey ha mga batan-on, 81 porsyento an nagsiring nga r An dugang nga bulig para ha pamilya makikita ha /war
ha ira henerasyon, an pinakaimportante amo an 'pagin riko,' labaw pa kay ha pagbu- lig ha iba. Kondi an pangalimbasog ha pag- riko, diri nangangahulogan ha pagin konten- to. Ha pagkamatuod, iginpapakita han mga surbey nga an mga tawo nga materyalistiko depres ngan diri malipayon. Mas posible li- wat nga magkasakit hira ha pisikal ngan ha mental. An hinungdan. May kabataan nga nag- tutubo ha materyalistiko nga pamilya. "Ka- ruyag han mga kag-anak nga malipay an ira mga anak, ngan an mga anak naruruyag hin materyal nga mga butang," siring han libro nga The Narcissism Epidemic. "Tungod hito ginpapalitan hira han ira mga kag-anak hin bisan ano, salit nalilipay hira. Kondi diri nag- iiha an ira kalipay, ngan naghihingyap na li- wat hira hin dugang pa." Syempre, ginsasalingabot han advertising industry inin materyalistiko nga publiko. Igin-aaghat hito an mga ideya sugad han, 'An pinakamaopay gud an angay ha imo' ngan 'Takos ka hito.' Tinuod hito an damu nga batan-on. Salit yana puno na hira hin utang. Diri na nira mabaydan an mga bu- tang nga "takos" ha ira. An ginsisiring han Biblia. Sumala ha Bib- lia, kinahanglan naton hin kwarta. (Eklesias- tes 7:12) Kondi nagpapahamangno liwat ito nga 'an gugma ha salapi an gamot han nga- tanan nga karaotan.' Nagdugang ito: "An ti- nguha han iba ha salapi . . . nagtugob ha ira hin damu nga kasakitan." (1 Timoteo 6:10) Gin-aaghat kita han Biblia nga diri magpina- ngalimbasog nga magriko, kondi magin kon- tento ha pagkaada han aton mga pangina- hanglan. - 1 Timoteo 6:7, 8. An imo mahimo buhaton. Sugad nga kag- anak, usisaha kon paonan-o mo gintatagad an kwarta ngan kon ano an napapalit hito. Tipigi nga pirme husto an imo prayoridad, ngan buligi an imo mga anak nga buhaton an pariho. An The Narcissism Epidemic nga gin-unabi kanina, nasiring: "Mahimo istorya- han han mga kag-anak ngan mga anak an "An mga determinado magin riko nahuhulog ha pagsulay ngan ha lit-ag ngan ha damu nga linurong ngan nakakasakit nga mga hingyap." - 1 Timoteo 6:9, NW mga pakiana sugad han 'San-o mapulsanon ngan diri mapulsanon an pagpalit hin naka- bargen nga mga butang?' 'Paonan-o ginku- kwenta an tubo?' 'Kakan-o ka pumalit hin usa nga butang tungod la kay may nag- aghat ha imo nga paliton adto?' " Magin mabinantayon nga diri gamiton an "materyal nga mga butang" sugad nga ta- bon ha mga problema nga kinahanglan sul- baron. "An pagsulbad han mga problema pinaagi ha pagpauran hin materyal nga mga butang diri epektibo nga solusyon," siring han libro nga The Price of Privilege. "An problema kinahanglan sulbaron pinaa- gi ha paghunahuna, pagpamalandong, ngan konsiderasyon, diri pinaagi hin mga sapatos ngan mga bag." ˛ Pagpamata! Enero-Marso 2013 11
K A T U N A A N N G A N K A T A W O H A N C A M E R O O N Pagbisita ha Cameroon AN MGA Baka - tinatawag liwat nga Pygmy - posible nga amo an siyahan nga mga tuminungnong han Cameroon. Katapos, han mga 1500, inabot an mga Portuges. Paglabay hin pipira ka gatos ka tuig, ginsakop han Fulani - usa nga grupo hin mga Muslim - an norte nga bahin han Cameroon. Yana, 40 porsyento han taga- Cameroon an nag-aangkon nga Kristiano, 20 porsyento an Muslim, ngan 40 porsyento an membro han tradisyo- nal nga mga relihiyon han Aprika. CAMEROON An mga tawo ha antaw nga dapit han Cameroon kila- la nga maabiabihon. Ira ginkukumusta an ira mga bisi- ta, ginpapasulod ha ira balay, ngan ginsiserbihan hin tu- big ngan pagkaon. Para ha ira, insulto an pagdumiri han ira tanyag, kondi an pagkarawat hito pagpakita hin apre- sasyon. S a n a g a R i YAOUND ' E An pag-uroistorya nagtitikang pinaagi ha pagpangu- musta ha mga membro han pamilya ngan pagpakiana mahitungod han ira kahimtang. Kustomre liwat ha ira an pagpangumusta han ira mga hayop! "Kon mabaya Gulf of Guinea D ja R iv er
An mga Saksi ni Jehova, an nagpublikar hini nga magasin, may sobra 300 nga kongregasyon ha Cameroon ngan nagdudumara hin mga 65,000 nga pag-aram ha Biblia Kadam-an han adulto nga Pygmy may kahitaas nga upat ka piye tubtob upat ka piye ngan walo ka pulgada Ordinaryo la nga makakita hin baluto ha Sanaga River. May layag ito nga hinimo tikang ha iba-iba nga magagamit nga materyales na an bisita, diri igo an pagsiring la hin, 'Babay,' " siring ni Joseph nga nitibo han Cameroon. "Agsob nga gindu- dul-ong han tagbalay an bisita ngadto ha kalsada sam- tang padayon nga nag-iistorya hira. Katapos, mananarit na an tagbalay ngan mabalik. An bisita nga diri naka- rawat hin sugad nga pagtratar mahimo umabat nga diri hiya gin-aapresyar." Ha pangaon, usahay an magsarangkay nagsasararo ha usa nga pinggan nga nagkikinamot la. Ha Cameroon, ini nga kustomre tigaman han pagkaurosa. Ha pagka- matuod, usahay ginagamit ini ha pagpahiuli han nagtug- naw nga pagkamagsarangkay. An sugad nga pagsararo usa nga paagi ha pagsiring, "Murayaw na kita." ˛ PIPIRA NG A I M P O R M ASYON Populasyon: Mga 20 ka milyon Kapital: Yaound ' e Klima: Mapaso ngan mamara ha norte, maalindanga ha mga lugar hirani ha baybayon Gin-ieksport: Lana, kakaw, kape, gapas, kahoy, aluminum Mga yinaknan: Ingles, Franses, ngan mga 270 nga iba pa nga pinulongan ngan dialekto ha Aprika An mga Saksi ni Jehova nagpupublikar hin basado ha Biblia nga mga literatura ha Bassa, usa nga yinaknan ha Cameroon Pagpamata! Enero-Marso 2013 13
A N P U N T O D E B I S T A H A N B I B L I A P A R A I S O P A R A I S O Ano an Paraiso? AN GINSISIRING HAN MGA TAWO An iba naghuhunahuna nga an Paraiso susmatanon la. Para liwat ha iba, imahinasyon la ito hin perpekto nga lugar diin an mag-opay nga tawo diri namamatay, kondi nagkakaurosa ha makalilipay ngan mapulsanon nga mga buruhaton. 'Hi Jehova nga Dios nag- tanom hin tanaman ha Eden; ngan didto iya ibi- nutang an lalaki nga iya ginhimo.' - Genesis 2:8. AN GINSISIRING HAN BIBLIA An pulong nga "paraiso" ginagamit ha pagtudlok ha siyahan nga urukyan han tawo, an hardin han Eden. (Genesis 2:7-15) An Biblia nasiring nga ito nga hardin aktuwal nga nag-eksister diin an siyahan nga mag-asawa nagkinabuhi nga diri nasasakit ngan diri namamatay. (Genesis 1:27, 28) Pero tungod han ira pagtalapas ha Dios, ginpaiwas hira didto. Kondi, damu nga tagna ha Biblia an nasiring nga ha tidaraon ipapahiuli ito ha katawohan. KAY ANO NGA SADANG ITO MAGIN IMPORTANTE HA IMO? Kon an Dios mahigugmaon, makatadunganon la nga balosan niya an iya magtinumanon nga magsiringba hin maopay nga kinabuhi ha Para- iso. Makatadunganon la liwat nga papahibaroon niya an katawohan kon ano an sadang nira buhaton basi makarawat an iya pag-uyon. An Biblia nasiring nga makakarawat mo ito pinaagi ha paghibaro mahi- tungod ha iya ngan pagsunod han iya mga sugo. - Juan 17:3; 1 Juan 5:3. r An dugang nga baton ha mga pakiana mahitungod han Biblia makikita ha /war
Diin nahimumutang an Paraiso? AN GINSISIRING HAN MGA TAWO An iba natoo nga an Paraiso aad- to ha langit, samtang an iba nasiring nga ini nga tuna an hihimoon nga Paraiso ha tidaraon. AN GINSISIRING HAN BIBLIA An orihinal nga Paraiso nga ginhimo para ha mga tawo nakanhi ha tuna. Matin-aw nga ginhimo han Dios an tuna sugad nga permanente nga urukyan han tawo. An Biblia na- siring nga ginlarang han Dios ini basi magpabilin ha kadayonan. (Sal- mo 104:5) Ito nagdugang: "An mga langit amo an mga langit ni Jeho- va; kondi an tuna iya ihinatag ha mga anak han mga tawo." - Salmo 115:16. Salit diri urusahon nga an Biblia nagsasaad nga an tuna magigin Paraiso diin bibendisyonan han Dios an katawohan hin kinabuhi nga dayon. Magkakamay-ada na pagkaurosa ngan kamurayawan. Mawawara na an kasakit ngan pag-antos, ngan an mga tawo bug- os nga magpapahimulos han magpakaruruyag nga mga linarang ha tuna. - Isaias 65:21-23. "An payag han Dios aada ha mga tawo . . . ngan mawawaray na ka- matayon; ngan mawawa- ray na an kabidoan, bisan pagtangis, bisan kasakit pa gud." - Pahayag 21:3, 4. Hin-o an mag-uukoy ha Paraiso? AN GINSISIRING HAN MGA TAWO Damu nga relihiyon an nagtu- tutdo nga an mag-opay la nga tawo an makakaukoy ha Paraiso. Kon- di damu an diri ginkakasarabotan ha kon ano an kahulogan han pu- long nga "maopay." Para ha iba, igo na an pakigbahin ha relihiyoso nga mga seremonya ngan pauroutro nga pag-ampo. AN GINSISIRING HAN BIBLIA An Biblia nasiring nga an "magta- dong" an mag-uukoy ha Paraiso. Kondi hin-o an gintatagad han Dios nga magtadong? Diri adton nakikigbahin ha mga rituwal han iya reli- hiyon, kondi nagbabalewaray han kaburut-on han Dios. An Biblia na- siring: "Ikinalilipay ba ni Jehova hin sugad ka daku an mga halad nga sinunog ngan an mga halad, kay ha pagsugot han tingog ni Jehova? Kitaa, an pagsugot maoroopay kay han paghalad." (1 Samuel 15:22) Ha laktod, an "magtadong" nga mag-uukoy ha Paraiso ha kadayonan amo adton nasugot ha mga sugo han Dios nga mababasa ha Biblia. "An mga magtadong ma- kakapanunod han tuna, ngan maukoy hira dida hin waray kataposan." - Salmo 37:29. AN IMO MAHIMO BUHATON An pagsugot ha mga sugo han Dios diri basta la pakigbahin ha relihiyoso nga mga seremonya. Pinaagi han imo panggawi kada adlaw, mapapalipay o mapapasubo mo an Dios. Ngan pinaagi ha pag-aram han Biblia, mahibabaroan mo kon pao- nan-o mapapalipay an Dios, ngan diri ito makuri buhaton. An Biblia nasiring nga "an iya mga sugo diri magbug-at." (1 Juan 5:3) Karuyag gud han Dios nga balosan an imo pagkamasinugtanon pinaagi ha paghatag ha imo han pribilehiyo nga makaukoy ha Paraiso. ˛ Pagpamata! Enero-Marso 2013 15
M A Y - A D A B A N A G D I S E N Y O H I T O ? An Sistema han Pagnabigar han Talingtingan s n o Libre an pag-download hini nga magasin ngan han naglabay nga mga gowa m q Mga artikulo para ha mga kabataan, mga tin-edyer, ngan mga kag-anak R e t r a t o : C o u r t e s y G r a n d p a 5 0 AN TALINGTINGAN, o bar-tailed godwit ha Ingles, an usa han pinakaurusahon nga tamsi kon may kalabotan ha pagnabigar. An 11,000 ka kilometro ginlulupad la hito hin sobra walo ka adlaw. Tagda ini: Nasiring an mga parasaliksik nga ginagamit han pipira nga klase han tamsi, pa- riho han talingtingan, an mag- netic field han tuna ha pagnabi- gar, nga sugad hin may kompas ito ha utok. Posible liwat nga gina- gamit hito an adlaw ngan an mga bitoon sugad nga giya. Baga li- wat hin naabat ito kon may tiara- bot nga bagyo ngan ginpapahimu- losan an hangin basi makabuylo ha paglupad. Pero nahipapausa la gihap an mga syentista kon pa- onan-o ginhihimo hini nga mga tamsi inin urusahon nga pagnabi- gar. "Bainte ka tuig na nga gin- inistudyohan ko ito," siring han biologo nga hi Bob Gill, "pero na- hipapausa la gihap ako tubtob yana." Ano ha Imo Panhunahuna? An sistema ba han pagnabigar han talingtingan produkto han ebolus- yon, o may nagdesinyo hito? ˛ p Mababasa an Biblia ha aton Web site ha mga 50 nga yinaknan g13 01-SA