Rebolusyonaryong Magasin Pangkultura sa Panay Tuig 34, Bolyum 1 Oktubre 2017 Editoryal Nagauswag ang mga hilikuton, nagasublak ang mga bag-ong pwersa, inspirasyon sa pagpauswag sang arte kag literatura I sa ka okasyon nga dapat saulugon ang pagpagwa liwat sang Sublak bilang rebolus- yonaryong magasin pangkultura sa Panay. Ginpaggwa ini sa tunga sang padayon nga pagtubong sang mga Panayanon sa antipa- sista nga paghimakas batuk sa rehimeng US- Duterte nga nagapaigting sang paggamit sang "kamot-nga-salsalon" sa gyera kontra-druga, tudo-gyera sa kontra-insurhensya kag kontra- Moro sa Mindanao nga ginpaidalom sa layi militar. Nagpalubha man ini sa interbensyon sang mga tropa sang imperyalismong US. Apang sang Agosto, naglupok sa bug-os nga pungsod ang pagpamatuk sang pumuluyo sa malaparan nga pagpamatay sa ini nga mga gyera, ilabi na ang kontra-druga. Ginsundan pa ini sang pungsodnon nga protesta sang Sep- tyembre 21, sa pagpamatuk sa pagbanhaw sang layi militar kag tiraniya nga paghari. Ginapagwa man ining Sublak sa tunga sang paghimakas sang mangunguma sa pag- angkon sang duta sa ila kampanya sa bungkalan kag pag-camp-out sa nga puti nga lugar sa lay- layan sang mga sonang gerilya. Ginasulong man nila ang kinamatarung kag kasiguruhan sa pag- panguma, pagpauswag sang produksyon, kag pagpataas presyo sa sakup sang mga baseng gerilya. Gindagaan na sang kabuhi kag padayon nga ginaharas sang mga goons sang asyendero, kapulisan kag militar ang mga mangunguma sa Panay kag bug-os nga pungsod. Sa 10 ka bulan nga pagpatuman sang "Oplan Kapayapaan" sa pungsod asta sining Agosto 30 lang, 81 ang naghalin sa mangungu- ma sa 88 ka mga biktima sang eksta-hudisyal nga pagpamatay. Samtang padayon nga naga- lubha ang pagpang-agaw sang mga kadutaan paagi sa land-use conversion para sa real estate, mga dalagku nga proyekto pang-imprastruktura 1 SUBLAK, 2017
nga nagadislokar sa mga imol. Ini ilabi na sa programa sang rehimen nga "Build, build, build". Ginapaggwa man ining rebolusyonar- yong magasin samtang ginabuyagyag sang rebolus- yonaryong pwersa kag pu- muluyo ang imperyalista nga neoliberal nga mga padi- hut pang-ekonomiya nga nagapalubha sang pag-antus sang mga imol, subong man ang paglubha sang pagpasi- labot sang tropa militar sang US sa mga gyera sa pungsod. Ginasinggit sang pumuluyo ang pag- palayas sa ila. masa sa pagsulong sang panawagan sang Par- tido sa ikaduha sini nga Kongreso. Ini lakip na ang hilikuton sa pagpanadlong samtang naga- sulong, pagpadaku sang pwersa sa pinakama- dasig, padayon nga pagsikway sang konserba- tismo kag tendensya sang empirisismo. Sa tunga sining gyera sang rehimen, pa- dayon nga nagabato ang rebolusyonaryong pwersa kag pumuluyo. Nagpaninguha ang rebo- lusyonaryong pwersa sa Panay sa pagpadaku sang kusog ilabi na ang armado nga tugas sini-- ang hukbo sang Bagong Hukbong Bayan. Ara ang kapagsik sang tanan sa pagpauswag sang mga hilikuton. Kag panugod nga naga- ani na subong sang kadalag-an sa pagpa- daku sang pwersa sang Pulang hanga- way. Gani, pagha- lad man ining Sublak sa padayon nga pag- debelopar sang kum- prehensibo sa rebo- lusyonaryong hiliku- ton sa rehiyon sa pagsulong sang anti- pasista, antipyudal kag antiimperyalista paghimakas. nga Pagdokumento man ini sang mga pag- uswag sa hilikuton kultural kag partikular sa rebolusyonaryo nga arte kag literatura. Ini ilabi na sa matingkad nga panahon sadtong ulihi nga rehiyunal nga kampanya sang katapusan nga bahin sang 2016 asta subong nga tuig. Nainspirar ang mga mga kadre, kata- puan sang Partido, mga Pulang hangaway, kag rebolusyonaryong pwersa nga makapalapad kag magkonsolida sa panahon sang halos anom ka bulan nga cease- fire kaangut sa peace talks. Ginlunsar sini ang pulitikal nga opensiba sa pungsodnon demok- ratiko nga alternatiba sa ini nga panahon kag ginpapagsik tudo ang hiliktuon propaganda kag politikal nga edukasyon. Napadamo ang nalab- ot kag mainit nga gin-abibar sang malapad nga mga seksyon sang pumuluyo ang rebolusyu- naryo nga programa sang NDF. Ginhimuslan sang Sang ginhukas ang unilateral ceasefire sadtong Pebrero, walay pagpang-alang-alang nga naglunsar ang NPA sa Panay sang mga takti- kal nga opensiba nga nagtampok sa walay lupok nga pagsalakay sa Maasin Police station kag pagkumpisa sang 11 ka M16 kag iban nga kaga- mitan militar sadtong Hunyo. Sa pagpagsik sang mobilisasyong masa lakip ang hilikuton propaganda kag pulitikal nga edukasyon, nagsabay man ang pagpatubas sang lain-lain nga porma sa literatura kag arte. Tala- lupangdon ini sadtong Nobyembre-Disyembre 2016 nga kampanya. Upod sa hangaway, mga aktibistang masa, ginatus ang nagbulig sa mga pagpalapta sang mga materyal propaganda-kul- tural sa rehiyon. Nakahimo sang apat ka murals kag mga visual placard, masobra 235 ka istremir nga gin- humlad sa gwa sang sonang gerilya, pag-palapta sang mga 50,000 ka mga flyers kag confetti; pag- OP-OD sa mga poblasyon. Naglinapta ini sa madamo nga kabanwahanan Iloilo, Antique, kag Capiz. sang 2 SUBLAK, 2017
Kabahin man sang kam- panya ang pag- panagtag sang 1,000 ka greeting cards kag 400 ka partikular sa KM cards kaangut sa sa rekrutment hukbo. May gin- paggwa nga duha ka set sang chapbook sang mga tula sa mga kaupod. Ara man Tshirt printing sang logo sang BHB. Nahimo ang 10 ka video sang Pulang Madyaas Production nga gin-gamit para sa pub- liko nga pagpasundayag kag internal nga mga palaggwaon sa kubay sang rebolusyonaryong pwersa kag Pulang hangaway. Nangin mapagsik ang paggamit sang social media kag nakasabay man ang Panay sa nagpuganggang nga walo ka facebook ac- count sang mga ku- mand sang NPA kag iban nga aktibista. Ma- damo ang mga nag- 'like' kag nag-share sa social media ilabi na sa mga video nga ginpa- gwa sa youtube. Sa kasyudaran, napadayon man ang paghimo sang mga ef- figy upod ang mga is- trimer-islogan, OP-OD sang mga katapuan sang KM, paglunsar kag angays man sa sang kaumhan, sang mga rebolusyonaryo nga cards, kag chapbook sang mga tula sang mga kadre kag hangaway. May nahiwat man nga mga musikal nga konsyerto sa mga kampayang masa. Nalunsar man ang iban pa nga indoor nga mga aktibidad pareho sa mga forum, sulat pastoral sa mga kasimbahanan, aktibidad sa mga iskwelahan kag komunidad. lightning rally, ang pagpanagtag Ginsustenir man ang bulanan nga pag- pagwa ang rebolusyonaryong peryodismo kag ginpalapnag sa kaumhan kag kasyudaran. Naga- unod ini sang mga importante nga artikulo, ko- miks strip, lampoon, kag pahina para sa bina- laybay ukon kanta kag pangmedikal. Ginpadamo kag ginatun-an man ang Ang Bayan. Nagabalay ang rehiyon sang mga video clips kag epektibo nagamit bilang multimedia kag kultural nga porma. Ini pareho sa rekrutment sa BHB, bahin sa kababainhan, medikal kag iban pa. Ang peryodismo ginasuplementuhan sang mga primer para sa pulitikal nga edukas- yon nga ginakumbinar ang mga maarte nga bis- wal. Subong man, sang pagpapaggwa sang mga pahayag sa masmid- ya halin sa nagka- lain-lain nga mga sektor. Ikumparar sa nagligad, relatibo nga mas masunson subong ang pagpa- gwa sang mga sek- toral sang pahayag sa likum kag hayag nga mga organisas- yon masa kag mga tagpamaba nila. Nagapabilin ang hangkat sa pada- yon nga pagpauswag sang aton rebolusyu- naryo nga literatura kag arte kag hiliku- ton kultural sa kabi- lugan agud mangin kabahin sang aton pagbi-natasan. Kag labi nga hangkat pa gid ini sa atubang sang imperyalista kag pagdominar sang burgis nga opensiba sa kultura kag arte kon sa diin, nagadala ini sang indibidwalista, "walang-paki", komersyalisado, elitista, mahigko kag binastos nga kultura. ini Madamo pa sang mahimo mapauswag sa Panay sa padayon nagapapagsik nga kahub- lagang masa, pagsulong sang rebolusyong ag- raryo, paglunsar sang mga taktikal nga opensiba sa padayon man nga pagpalapad kag pagkonso- lida sang baseng masa.# 3 SUBLAK, 2017
Kaundan Editoryal Nagauswag ang mga hilikuton, nagasublak ang mga bag-ong pwersa, inspirasyon sa pagpauswag sang arte kag literatura Pangbukas Para sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon sa abanse nga halintang Pamatan-on, magrebolusyon, Ka Bambi Sa mga bag-ong sampa, Ka Hara Kay Patimaan, Ka Soliman Para sa platun-Dos SF, Sylvia Madiaga Kaupod kag Baganihan, Ka Ami Siriw, Stan Magbanua Tim Lider, Ka Vitang Lokal Milisya, Ka ASR Isnayper, Ka Robert Pulang Kababainhan, Ka Kira Masa, Rebolusyon, kag komitment "Desaparecido", Ka Dagger Prosa Sanaysay: Jalaud - Pula nga Suba sa Kasaysayan kag Paghimakas sang Panayanon, MayaMor Malip-ot nga sugilanon Ang Duta, Rivero S. Montana Feature: Kababainhan nga Pulang hangaway Sulat Sulat para sa iya kag sa akon, Ka Reggie Summer/Tingadlaw, Servando Magbanua Masa nagarebolusyon, Ka Bonet Ang Masa, Costa Verde Ugtom, RSM Culilang, Ka Ela Manindugan Mangingisda, Ka Lucas Kabuhi sang Tumanduk, Ka Rizalyn Untitled 1/Walay Tig-ulo 1, KD Armada Sila nga mga Martir, Rica Manglaw Sa dughan namon ang monumento mo, Kumander Nayo, Rio Roja Iskrip Pasundayag sang mga Pulang hangaway, Ka ASR Handuraw, Rodora Malaya Nagmalitong-Yawa Songs for Gima/Mga Ambahanon kay Gima, Maria Guerra Pasidungog Ka Benny, Ka Agnes, Ka Russel, Ka Andy Dagli Sacada, Pulang gerilya, Ka Kabugwason Maasin Police Station, ginreyd sang NPA, Ria Sidla Pagtunod, Ka Guernica Untitled/Walay Tig-ulo, Maria Laya Pamat-ud, Sierra Marshall Ka Nanay/Ka Nanay, Hara Kay Paglaum, Ela Manindugan Tula, Ka Ren Pangita obra (Eksena sa syudad sang Iloilo), Rodora Malaya Nagmalitong Yawa Kwentong Kusina: mga makahalam-ot nga mga inagihan sa sonang gerilya, Ria Sidla Mga Hilwalaybay kag Binalaybay Pasismo sang rehimeng US-Duterte Pagpamatuk sa layi militar, Ka Mae Pasista, Rojo Sangre Ukay Baluskay, Ka Biyo Untatan na ang pagpamatay! Maya Daniel Mga Ambahanon kag komposo Moog na Buo (kanta sa 2nd CPP Congres) Komposo kontra sa Jalaur megadam Waling-waling Internationale Taliambong biswal kag larawan Para sa mga instruktor: simple nga pagdrowing sa talakayan sa masa Hukbo kag pagpadaku sang pwersa Labing pabaskugon ang pwersa, Liwayway Ang biswal nga taliambong sa Tsok kag tapita; pinta kag tapita Paglaum Para sa inyo, mga pamatan-on, Ka ASR Pasalamat kag mga Tugon 4 SUBLAK, 2017
nga Suba sang Jalaud kag simbolismo sang mapula nga sang pumuluyo. Nagapakita man ini sang malawig nga kasaysayan sang pagbato nga nagapadayon asta subong. suba sa paghimakas Pangbukas Para sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon A ng bilog nga kaundan subong sang Sublak nagatinguha nga magdala sang tema sa padayon nga pag-uswag sang rebolusyonaryong hilikuton, ang padayon nga pagpadaku sang pwersa kag panugod nga pag- ani sang nagasampa sa Pulang hukbo, kag pagdebelopar sang lokal nga makinarya. Ini sa tunga sang madasig nga pagkabuyagyag sang pagkapasista kag pagka-kontra-pumuluyo nga rehimeng US-Duterte. Ang kaundan sini nga isyu nagasakup sang mga prosa, mga binalaybay kag hilwalaybay, mga ambahanon kag taliambong biswal. Sa prosa, ara ang sanaysay nga "Jalaud: Pula nga Suba sa Kasaysayan sang Paghimakas sang Panayanon," nagalugar sa istorikal nga perspektiba sang subong nga pagsulong sang armado nga paghimakas sa isla, kag ang partikularidad nga diri lang sa Panay - sa gwa sang Luzon - napaugat sang daan nga Partido ang armadong paghimakas sa panahon sang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sang ulihi nga bahin sang 1940s asta temprano sang 1950s. Gindala naman sang Malip-ot nga Sugilanon "Ang Duta" nga nagalarawan sang paghimakas sang mangunguma bilang yabi nga angut sa pag-organisa sa ila sa pagsulong sang rebolusyong agraryo. Nasentro ang ila inagihan sa kolektibo nga pagbungkal sang pangpubliko nga kadutaan sa binukid sang Capiz nga ginapalaparan sang yunit sang NPA. Matingkad ang isyu sa duta asta sa gwa sang sona gerilya kon sa diin, nagalunsar sang bungkalan ang mga mangunguma sa naaminhan nga Iloilo. sa mga asyenda Ang kababainhan nga Pulang hangaway nangin feature sa sini nga isyu sang Sublak. ini sa rekrutment sang Pulang Nakaangut hukbo halin sa mga kababainhan sa kubay sang mga basehang masa kag sa nahanunga nga sahi. Sa ila ang testimonyal nga nagpahayag sang mga inagihan kag padayon nga pagkomiter sa pag-alagad sa mga pumuluyo. Gin-unod naman sang dagli (vignette) ang pagrekrut halin sa mga sacada, ang pagreyd sang NPA sa Police Station sa banwa sang Maasin, Iloilo, bilang markado nga kadalag-an sang NPA sa nagadebelopar sini nga kusog kag ikasarang sa suporta sang pumuluyo. Diri man ang kwentong kusina, mga istorya sang mga makahalam-ot nga inagihan sa sulod sang sonang gerilya. Ginalakip man ang pagpasidungog sa mga rebolusyonar- yong martir kag iban nga porma sang pro- sa-- ang sulat, iskrip sa pasundayag sang mga hangaway nga komon naman nga ginahimo sang mga kaupod. ini sa kabuhi nanday Kaupod Fernandito Togonon kag Coronacion Waling-Waling Chiva nga nagpasakup bilang mga rebolusyonaryo sa tatlo ka henerasyon kag namartir sila sa ilawod kag ilaya sang pareho Nasalaming Ang sa mga binalaybay kag hilwa- laybay nagalakip sang 36 ka mga sinulatan. 5 SUBLAK, 2017
Sakup nga mga tema diri, una, amo ang pagkapasista sang rehimeng US-Duterte kag protesta sang pumuluyo. Ginalarawan sang mga hilwalaybay diri ang pagpamatuk sa layi militar, lapnagon nga pagpamatay, kag pagkatuta ni Duterte sa pagsunod-sunod sa kagustuhan sang US kag demanda sang pumuluyo nga pagtapos na sang malaparan nga pagpamatay. Ikaduha nga tema ang nahanungod sa hangaway kag pagpadaku sang pwersa. Mga tula nga nagapanawagan pag-entra sa BHB ilabi na sa kubay sang pamatan-on. Subong man ang pagsabat sa panawagan. Gin-gamit ni Ka Dagger ang "Desaparecido" sa iya boluntaryo nga "pag- kadula" kag pag-entra sa yunit sang hangaway sa panahon sang mga pagpamatay sang estado nga maathag sa iya mga dinalan sa hilwalaybay: Pahutik ako nga nagpangutana: "Kaupod, ano ang ginhambal mo kay Nanay? Panumdumon niya nga isa ako sa mga nadula." Ginpahamtang ko ang Garand sa duta Kag ang akon lawas sa duyan... Magalupok ang kusog sang masa Sa pagtumba sa mga tropang pasista. Ang ikatlo nga bahin sini nga seksyon nagapakita sang kahimtangan sang masa, pagrebolusyon, kag komitment. Sa tula ni Ka Vencer, ginpaanggid niya ang layi sang naturalisa nga mabaha kon tuman na nga ulan kag magahawan sang tanan nga basura sa kasubaan, sa layi sang pagrebolusyon. Mabasa ini sa iya hilwalaybay "Tingadlaw": Diri, ang mga suba sa tingadlaw ang malinong, isa ka pagbukas, sa iban naman nga panahon sang kaakig kon ang kasapaan nangin suba bangud sa ulan: magadasig angay sang daku nga man-og nga magalamon sa pagtinlo sang mga demonyo nga mapangwasak ginaanod ang tanan nga higko kag pagkahuyang walay ginapakasin-o para matunaw sa nagahulat nga kalalawran.... Ginhatagan naman sang panugyan ang mga bag-ong pultaym sa hangaway sa tula ni Ka Hara Kay sa iya binalaybay "Para sa mga bag- ong Sampa": Kita tanan mga Kaupod, dapat makahas sa pagpadayon Pagsunod sa banas nga inumpisahan sang katigulangan naton Mangin maisog, sinsero, may kakahas kag kalig- on Mangin matuod nga alagad sang masa nga dungganon... Hilikuton sa paglunsar sang taktikal nga opensiba ang ginhilwalaybay ni Ka Soliman sa "Patimaan": Diri, katulad sa diin man nga lugar, nagahulag ang Naturalisa Kaangay sa mga banwahanon nga nagasulong pakadto sa palaabuton Nga sila ang magatuga.... Siling naman sang hilwalaybay nga "Ang Masa" ni Costa Verde: Wala sa mga panangis Ukon pagbakho kag pagpanumpa Kundi sa kusog sang nagaisa nga anakbalhas Sa pagpamuno sang proletaryado Paagi sa ila Partido-- Ang masa lang ang tagtuga sang kasaysayan! Adlaw gab-i may nagaagi May pagkalangkag nga nagahulat Ang mga pulang hanga- way sa patag-awayan Sa adlaw nga tagna sang dinag-on Ginpakita man sang hilwalaybay ni KD Armada "Wala Tig-ulo" ang ang rebolusyonar- yong hilikuton indi pasulit-sulit, bisan pa nga may panahon sang dalagku nga problema nga kaangay sa "paghinunod sang adlaw". Sa ulihi maagum gid ang lubos nga kadalag-an. 6 SUBLAK, 2017
Apang Walay pagbasol, walay paghinulsol Buwas isa naman ka bag-ong adlaw - isa ka pagsublak, isa ka paghinunod; Upod ang pagsanag, dugang nga pagpula - kaangay sa tingadlaw sang Mayo. Tubtub sa oras Nga ang adlaw indi na magtunod Ginalakip ang man nale" nga kanta kag mga dina- lan nga ginpinal sang Ikaduha nga Konggreso sang CPP kag gindugangan sang background nga kasaysayan ang kanta. Diri man ang "Moog na Buo" bilang kanta sa Ikaduha nga Konggreso. Samtang lokal na ang komposisyon ang "Komposo kontra sa Jalaur megadam", kag ang "Waling-waling" nga gina- halad kay Coronacion Chiva-Togonon. "Internatio- Ang iya kalayo Nagasalakay sang kalangitan. Sa kaagahon sang kadalag-an sang rebolusyon! Sa kabilugan ang mga binalaybay/ hilwalaybay nagasalaming sang kahimtangan sang masa, ang pagpamuno kag panawagan sang Partido, ang ila pagbato, pagpasakup sa armadong paghimakas kag pag-entra sa BHB, asta ang partikular nga sitwasyon sang mga sektor sang mga mangingisda, kababainhan, pamatan-on, Tumanduk, kag mga inagihan sang mga kaupod. Importante sa nabilin nga mga seksyon ang nahanungod sa "Simple nga pagdrowing: Ayuda sa talakayan upod sa Masa". Makabulig ini sa pagdebelopar kag paghanas sa mga ins- truktor nga pultaym sa hangaway kag organi- sador, ukon sa partaym nga mga aktibistang masa ukon kadre sa mga teritoryal nga seksyon kag Sanga sang Partido sa lokalidad. Sa bukal sang nagasulong nga pungsod- non demokratikong rebolusyon, nagasublak kag nagauswag ang bag-o nga literatura kag arte. Para ini sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon.# Prosa Jalaud - ang Pula nga Suba sa Kasaysayan kag Paghimakas sang Panayanon ni MayaMor Ini amo ang tayuyon kag direkta nga pagsugpon sang armadong paghimakas sang mga mangunguma halin inaway gerilya kontra- Hapon, pakadto sa pagtukod sang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sang daan nga Partido, pagbatiti sa masunod nga henerasyon sang rebolusyonaryo sang Bagong Hukbong Ba- yan (BHB) sa pagpamuno sang liwat gintukod nga Partido. Partikularidad man sa kasaysayan sang Panay nga diri lang sa isla-- sa gwa sang Luzon-- napaugat sang daan nga Partido Komunista ang armadong paghimakas. M ay partikular nga inagihan ang rebolus- yonaryong paghimakas sang pumuluyo sa Panay sa pagpamuno sang Partido Komunista sang Pilipinas sa isla nga ginmarka sa Suba kag river basin sang Jalaud (ukon Jalaur). Ining tatlo ka hugnat sa kasaysayan sang armadong paghimakas sa isla, ginpasakupan kag ginasalaming sa inagihan nanday Fernan- dito "Ka Andres" Togonon kag Cononacion "Kumander Waling-Waling" Chiva. Ang ila istor- ya indi lang sa bilang magtiayon nga rebolus- 7 SUBLAK, 2017
yonaryo. Kundi ang pagkahuwaran sa direkta nga papel nila sa pagsugpon sang ka paghimakas henerasyon sang rebolusyon. sa tatlo Nagmarka ini sa Suba sang Jalaud bilang Pula nga suba, sa simbolismo sa kahulugan sang ila pagkamartir - si Waling-waling gin- Jalaud (sa ilaya sang asasinar sa nagasimang nga Suba sang Badlan) sadtong 1977 sa iya lugar mismo sa Calinog. Namartir na- man si Ka Andres sad- tong Disyembre 1985 sa isa ka engkwentro sa kaaway sa ilawod sang Jalaud sa Balud II, Zar- raga katambi sa Du- mangas nga lugar niya sadto. Kon ang isa rebo- lusyonaryo nga manu- sang nulat maggamit personipikasyon sa Suba sang Jalaud, magahambal ang suba sang ginsak- sihan sini nga kasaysa- yan sang nagapadayon nga paghimakas sang mga Panayanon para sa tunay nga kahilwayan kag demokrasya. ANG SUBA SANG JALAUD nagalaba sang 123 kilometros halin sa uluhan sini sa nabagatnan sang Bukid Baloy nga sakup sang Calinog pakadto sa gibwangan sini sa Dumangas pakadto sa kalalawran. Ang mga Espanyol nga sanday Luis de la Haya kag Agustinian nga prayle Juan de Alva nagsulod sa Panay halin sa Cebu kag una nga nagdungka sa Talaugis, Du- mangas sadtong Hunyo 1569.1 Nagpang- dambong ang mga Espanyol sa dunang mang- gad halin sa pagkaon, troso para sa sakayan pangdagat kag panggyera kag konstruksyon; 1 Socio-Economic Profile, Dumangas, Iloilo, 2003 coral stones, igang, tisa para sa pagtukod sang mga simbahan kag iban pa lakip ang kusog- pangabudlay sang mga tumanduk sa tunga sang gyera sini batuk sa mga Olandes, Moros kag pagsalakay sa pagpanakup sang katambi nga kapuluan. pang- ekonomiya sang mga komunidad sa kilid sang Jalaud kag nagluntad ang gutom samtang ginpalala sang mga Espanyol ang pagpamigos kag pagpanghimulos. Kondisyon ini nga nag- alsa ang mga Babailan sa ilaya sang Jalaud sa sakup sang Calinog. Ginsunog nila ang mga simbahan kag mga kumbento nga ginpatukod nanday Juan de Alva kag Luis de la Haya. Sinundan ini sang mga pag-alsa sang mga Naguba ang natural nga 8 SUBLAK, 2017
mangunguma sa pagpamuno ni Tapar sadtong 1663 sa palibot nga lugar sang Jalaur River Basin partikular sa Duenas kag Lambunao kag naglapta sa iban nga lugar. Sang Rebolusyong 1896 natabog ang mga Espanyol, kag si Col. Quintin Salas sang Du- mangas naghimo sang malawig nga pag- depensa sa palibot nga lugar batuk sa mana- nalakay nga imperyalismong US sa Inaway-Pili- pino Amerikano sang 1899-1901. Siya ang pina- kaulihi sa tanan nga mga lideres sang rebo- lusyon nga nagsurender bangud sang super- yoridad sang US. Bisan pa man, nagpadayon ang pagpamatuk sang mga mangunguma sa mga dumuluong nga paghari nga makita sa hublag sang mga Pulahanes sa Jalaud (Calinog-Passi). Sa tunga sining malaba nga Suba nga gi- nagibwangan man sang sekondaryo nga kasu- baan sang Suague (Janiuay), Ulian (Lambunao- Duenas-Dingle), Lamunan (Passi-San Enrique) ginabug-usan sang river basin (kawa-kawa) nga nagalapad sang 2,567 kilometro kwadrado nga may istratehiko nga tereyn kag kabukiran sa palibot. Ini ang mga lugar nga nangin patag- awayan sang inaway gerilya sa probinsya sang Iloilo halin pa sang panahon sang Inaway Pilipi- no-Amerikano, panahon sang Hapon, HMB kag BHB kapin sang dekada 70s-80s. Sa Dingle nagluntad ang "Cry of Lincud" sang 1898, sang mga pumuluyo batuk sa Espan- yol nga ginaupdan sang mga heneral sang rebo- lusyon nga sanday Adriano Hernandez, Roces, Teresa Magbanua, Poblador, kag sang ulihi napunpon sa pagpamuno ni Martin Delgado upod si Col. Q. Salas. Ang inaway gerilya sa panahon sang pagpanalakay sang US nagluntad sa uluhan sang Suba Ulian sa Tinagong Dagat asta sa uluhan sang Suba Suage sa binukid sang Singit sa Janiuay. SANG PANAHON SANG INAWAY GERILYA KONTRA-HAPON, ang una nga ambus kontra sa mga Hapon nagluntad sa bukid sang Dila-dila, sa Calinog kag nagalungay sa Jalaud. Nagsunod- sunod ang mga banat sang mga gerilyero asta sa mga haywey sang Lambunao kag Janiuay nga may hulugpaan sa Tiring, Cabatuan sadto. Gin- saylo ni Col. Peralta ang iya hedkwarters halin sa binukid sang Baloy, Calinog pakadto sa Poto- tan kag nagtukod sang hulugpaan sadtong 1944.2 Ining armado nga paghimakas gin-updan ni Ka Andres kag mga mangunguma nga naor- ganisa niya sa National Peasant Union (NPU) sa bahin sang Dumangas kag Zarraga antes pa man ang gyera. Nagbuylog man sa kontra-Hapon nga gerilya si Jose Ma. Nava nga lider mamumugon sang Federacion Obreras de Filipinas (FOF) nga nag-organisa sang mga kargador kag mga bode- gero sa pier sang Iloilo halin pa sang 1928. Sang 1949, natukod sa Panay ang Huk- bong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sang daan nga Partido Komunista sang Pilipinas kag nag- sulong sang armadong paghimakas sa inaway gerilya sa Calinog-Tapaz nga naglapta sa iban nga probinsya sang isla. Istorikal nga partikula- ridad ini sang Panay nga diri lang nakapaugat ang daan nga Partido sang armadong paghi- makas sa gwa sang Luzon. Liwat nga ginbuy- lugan ini sang pwersa halin sa mga mangu- nguma lakip ang mga naorganisa sa NPU upod si Ka Andres kag Waling-Waling; kag sang mga mamumugon nga naorganisa sa FOF upod si Flavio Nava (anak ni Jose Ma. Nava). Tuig 1953, nagluntad ang trahedya sa Taroytoy, Aklan kag nailaya sang kabukiran sang Calinog. Nawasak ang daan nga Partido kag HMB sang mareyd sang militar ang kon- sentrado nga pamunuan sini sa impiltrasyon sang kaaway paagi kay Pablito Gepana. Namar- tir ang 37 ka mga kadre kag hangaway sang HMB. Nadakpan si Ka Andres kag nakapalagyo si Waling-Waling. Sang 1954 nareyd sa Nal- bugan, Calinog, ang platun sang HMB nga gina- pamunuan ni Waling-Waling kag nadakpan siya. Nagkitaay liwat ang duha sa Muntinlupa kag nabilanggo sang mga 10 tuig. Sang nakaggwa na sila, nagabangon naman ang rebolusyonaryong kahublagan kag nagalunsar na sang Una nga Kahublagan sa Pagpanadlong. Sang Disyembre 1968, liwat natukod ang Partido Komunista sang Pilipinas kag nalab-utan ang Panay sang pagpalapad sang 1971 kon sa diin natukod ang Partido sa rehi- yon nga tuig. Nagpasakup sanday Ka Andres kag liwat nga pagsindi sang Waling-Waling sa 2 Toshimi Kumai, "The Blood and Mud in the Philippines: Anti-Guerrilla Warfare on Panay Island 9 SUBLAK, 2017
armado nga paghimakas, kag sa ila henerasyon ang dramatiko nga pagsugpon sang bag-o nga henerasyon sang mga rebolusyonaryo. Ang mga beterano sang HMB nga tinawo sadto ni Wa- ling-Waling, ang kaanakan nila (upod si Eduar- do "Ka Dax" ang subang nanday Waling-Waling nga ginbun-ag sa Muntinlupa kag nangin ihado ni Amado V. Hernandez), amo ang nagtawo sa una nga mga iskwad sang BHB sa Calinog- Tapaz. Ini upod sa mga pamatan-on nga akti- bista kag rebolusyonaryo nga ginpatubas sang First Quarter Storm kag nagpabukid pag-martial law ni Marcos. Ang una nga mga lugar nga ginahulagan nila amo ang mga kabaryuhanan sa ilaya sang Jalaud. Nagbantog ang BHB bilang hangaway sang pumuluyo nga ginsuportahan sang mga mangunguma kag Tumanduk. Sang Hunyo 1973, ginreyd sang PC ang 18-ka-katawo nga yunit sang BHB sa Brgy. Guinhulakan, Bingawan, mga duha ka kilometro ang distansya halin sa Nalbu- gan, Calinog kon sa diin nareyd kag nadakpan sanday Waling-Waling. Ang baga sang ila arma- dong paghimakas nagpabilin, kag umpisa na nga nagakalayo sa kamot sang bag-ong henerasyon. Nangin bantog nga hitabo asta sa kasyu- daran ang inaway sa Guinhulakan. Ginakarosa diri ang masobra 22 ka patay nga PC lakip ang ila CO nga Kapitan kag madamo pa ang malubha nga napilasan. Samtang namartir sa inaway ang lima ka mga kaupod. Ang impormer sini nga pagreyd sa BHB nga si Manuel "Monie" Caspillo, katapu sadtong Philippine Ground Forces (PGF) amo man ang impormer nga nagtudlo kanday Waling-waling sang sila ginreyd, 19 ka tuig na ang nakaligad.3 Calinog sa amo nga kapanahunan. Magbayaw sila ni Severino Carreon, upisyal militar nga mabaskog ang impluwensya bangud beterano sa Inaway sa Korea sang 1950s upod kay Hen. Fidel Ramos, kag nakabuylog pa sa Philippine Civic Action Group (Philcag) nga ginpadala ni Marcos agud magbulig sa US sa paggyera sa Vietnam. Malubha ang pasismo nga ginsabwag sang nagaharing sahi kag ginbuy-an nila si Sgt. Nick Roca4 sa pag-ayam sa mga Pulang gerilya sang BHB. Si Roca beterano man sang Vietnam kag hanas sa kontra-gerilya nga inaway. Ginhi- ngabot sang kaaway asta si Waling-Waling tub- tub sadtong Hulyo 1977, gin-asasinar siya sam- tang nagapatabok sa suba sang Badlan (nga na- gagibwang sa mayor nga suba sang Jalaud), pa- uli sa ila balay sa Alibunan halin sa pagpaninda sa Calinog. Nagpangamot sang asasinasyon ang ahente sang militar nga kilala kay "Purok" sa mandu sang kumand sang AFP sa Cebu kag Hen. Rio sang Rehiyon 6. Sa sini, nagbalik pabukid si Ka Andres bisan pa sa iya katigulangon kag upod ang mga hamtong nga kabataan sa iya pamilya. Nagsustenir pa kag nagpadayon si Ka Andres sa pag-organisa sa mga mangunguma asta ginbalikan niya ang mga lugar nga sadto iya naorganisa sa NPU sang 1930s sa Dumangas kag Zarraga (nga sadto sakup sang Dumangas) upod sa mga pamatan-on nga mga organisador kag yunit Partisano. Sadtong Disyembre 1985, mga duha ka bulan antes nabagsak si Marcos sa Pag-alsa sa EDSA, nakaengkwentro ang armado nga yunit nga ginaupdan ni Ka Andres. Nagbato si Ka Andres, armas ang Thompson nga nasulod sa libon kag ginkoberan ang pag-atras sang mga bataon nga rebolusyonaryo. MASIRI NGA DUAG PULA ANG SUBA SANG JALAUD kag nag-init ang mga lugar sa nailaya sang Suba Jalaud sa maisog na nga pagpamatuk sang mga mangunguma sa pagpanglanggab duta kag nagaentra sa BHB. Natandog ang interes sang mga Celo-Carreon nga manuglanggab duta para himuon pribado nga pastuhan, talamnan kahoy kag ulumhan. Si Jose Celo meyor sang Sa iya pagkamartir, ang kaupod nga Bag- ong Andres nagsulat sang isa ka tula sa sim- bolismo sang tugason nga kahoy sang kakawati nga gin-utod kag gintibsok agud manugdo ang mga dahon: 4 Ginlab-ot sang rebolusyonaryong hustisya kag ginsilu- tan sang kamatayon sa isa ka operasyon Partisano sa Isabela, Negros Occidental sadtong Hunyo 1981 sa madamo nga krimen bantuk sa rebolusyon kag pumuluyo 10 SUBLAK, 2017 3 Ginlab-ot si "Monie" sang rebolusyonaryong hustisya kag silutan sang kamatayon sang 1985 sang BHB sa Tibiao, Calinog.
Ginpuntarya ni Ka Andres ang submachinegun Kag ang pasistang suldado nga nagalikup sa ila ginpukan Samtang ang mga laragway sang ila katapusan Nga pagbato sang nakibon sa Nalbugan Sadtong adlaw nga nagahuyang ang HMB, Madasig nga nagkirab sa iya pamensaron Tuman na ka layo sang nadangtan, Halin sadtong katapusan sang HMB nga pagkibon Ang bug-os nga Panay, ang Pilipinas nagapula na. Kaaway dapat tumbahon, samtang ang lamharon Nga mga Kaupod mapaatras, Kay indi bala ang palaabuton, sa ila? Kag ila ang katungdanan nga ipasulong ang paghimakas Para sa subong, isa ka rebolusyonaryo Ang maghalad sang iya kabuhi Katulad sang kakawati nga tugason Nga gin-utod kag itibsok sa duta Agud manugdo ang mga bag-ong dahon...5 Ang dugo sa pagkamartir ni Ka Andres nagpintal sa ilawod sang Suba Jalaud. Apang walo ka tuig ang nakaligad antes sini, ang dugo ni Waling-Waling ginhalad na sa ilaya sang amo suba. Ano ang signipikansya sining duha ka sang Partido kag huwaran nga martir rebolusyon? Ang istorya sang magtiayon amo ang pag-ayop sang bag-ong bun-ag nga rebolusyon sa Panay halin 1970 tubtob 1985. Tunay sila nga ginikanan sang BHB sa Panay kag mabudlay tupungan ang nangin ridor6 nila sa bag-o nga rebolusyonaryo nga hublag. Ginpatad nga impluwensya, mga salaligan kag pangilala sa pagbukas sang madamo nga lugar kag magtipon sang mga kinahanglanon sang mga lamharon nga hangaway. Balwarte pa gihapon sang nila ang malapad nila rebolusyon ang Calinog kag Tapaz, naabot ang intermedya sang Sentral Panay kag pila ka patag sang Iloilo sa ila pangbukas. Ginsugpunan nila ang inutod-utod nga tradisyon sang pagpakig-away sang mangu- nguma kag pumuluyo batok sa mapanakop nga Amerikano, nagpasakup sa inaway gerilya kontra-Hapon, nangin lideres sang HMB kag gintugyan naman sa bag-ong henerasyon sag rebolusyonaryo sang Partido kag BHB kag naabtan pa ni Ka Andres ang bisperas sang pagkapukan ni Marcos. Gintulin nila, sang walay hawid-hawid, sa bag-o nga henerasyon sang mga rebolusyonaryo, ang mga hiyas sang ila malapad nga inagihan tubtob sa katapusan nga ginutlo sang ila kabuhi sa ilaya kag ilawod sang Suba sang Jalaud. Sa subong, malayo na ang naabot sang rebolusyonaryo nga hublag nga ginbatiti nanday Ka Andres kag Kumander Waling-waling. Mata- yog nga nalampasan na ang mga lugar, kapasi- dad kag natigayon sang mga inanak sang ila gin- halaran sang ila kabuhi. Masiri nga pula ang Suba sang Jalaud, kag padayon nga mangin patag-awayan para sa kahilwayan ang kabu- kiran sa ilaya kag kapatagan sa ilawod.# 5 "Ka Andres Togonon: Huwaran nga Martir (Tatlo ka Henerasyon sang Rebolusyon)", Sublak, 1987 6 ridor- palanublion nga ginabilin sang mga katigula- ngan sa mga ulihing tubo sa pamilya; kalabanan puna sang kabukiran/katalunan/lati nga inako sang tigulang sadto. 11 SUBLAK, 2017
"Kami ini, 'Tay, mga Kaupod." Palagas dayon ni Ka Peds ang CO sang platon "Kamo gali, Ka, nakibot man kami sang may gulpi lang kami nakabati sang tingug sa unahan." Sabat man ni Tay Lario samtang gina- dahu ang kamot nga mangamusta sa Kaupod. "Dali kamo sa balay Ka, mangape kita didto". Pangagda ni Tay Lario Ang iban naman nga masa nagpangagda man nga didto man sa ila magkadto ang Kaupod. * * Ang Duta ni Rivero S. Montana N agadungdong sang kaagahon kag nakasampot ang yunit sa target nga lugar. Nagpanilag sila anay gid ang ulan kag magpakat sang pwersa praber magsanag. Samtang naka-firing position ang tagsa ka iskwad sang platun, sa naibabaw nga bahin sang nahamtangan sang iskwad uno, lantawon ang mayor nga alagyan halin sa pinakamalapit nga baryo sa nabukid nga bahin sang lindero sang Capiz kag Iloilo. Bag-o ining bukid para sa iban nga bag- uhan man nga Kaupod. Apang pamilyarisado na ini sa mga dumaan. Tumod ang mga guluwaan kag manioabrahan ingkaso kag tumod man ang mga target nga balay kag kamalig nga mahimo nila tineran temporaryo. Samtang nagaamat-amat na sanaaw gulpi lang nasiplatan sang elemento sang iskwad uno nga may nagapila nga mga tawo kag may ginapas-an nga mga malagba nga bagay. Alertado gilayon ang bilog nga platon kag mansig panilag sa nakita. Ang mandu nga athagon gid anay kon kaaway kay basi masa halin sa ubos. Mga syete minutos ang nakaligad bation na ang mga tingug sang amo nga hubon halin sa ubos. "Mga masa, Ka, may mga ginapas-an nga mga bara kag pala" pasa sang tinawo sang iskwad uno. Nagdulog ang amo nga hubon. Kitaon gid sa reaksyon nila nga nakibot sila sa pasa sang kaupod sa uluhan lang nila. Sanagon na sang pag-abot sang mga kaupod sa lugar upod ang masang mangu- nguma. Nagdisisyon ang platon kumand nga magtunga sa tagsa ka iskwad sa mga balay nga malapit kag nagasig-ang nga pusisyon, dala na ang pagkuha sang bentahe nga pusisyon sa ila battle plan. "Ngaa nagtingub gid kamo nga siyam kag nagapinas-an pa sang mga bara, ano pa nag- alerto man kami kay una namon nga kita abi namon armado. Panugiron ni Ka Peds nga nagakadlaw samtang ginaagbayan si 'Tay Lario. "Mananum kami, Ka, sang saging kag balinghoy, bal-an mo kon indi namon matam- nan ang gin-okupar kag kinultibar namon nga duta diri, agawon sa amon ini sang taga-DENR upod sa taga-baryo nga myembro sang ila gin- tukod nga asosasyon." Sabat ni Tay Hilar nga nagahutik sa Kaupod. "Ti ngaa kuhaon nila kay pagkaon man bala ang inyo ginatanum dira kag wala pa mata- wo inang DENR diri na ang mga katigulangan ninyo natawo sa duta nga ini." Sabat man ni Ka Peds. "Huo, pero ang iban diri nga upod namon mga pangayaw ini ugaling naganyat sila magtalauma upod sa amon kay bakante man lang ini diri. Isa pa wala man sila sang maumhan sa ila lugar kundi diri? Sa inyo abi, Ka?" Si Tay Lario. "Pangayaw man ukon tumanduk may kinamatarung gid ang mga mangunguma sa pagtalauma kon wala na sang makaon, kag bu- yokon ta pa gani ang iban nga magtalauma diri sangsa magkalamatay sila sa gutom. Himuan ninyo sang plano ini, Tay kay maayo kon 12 SUBLAK, 2017
hugpong kamo kag organisado para mapag-on." Saysay ni Ka Peds. "Ambot kon masugot ining iban nga magtingub sa amon, kay ang iban nga gin- tukuran sang DENR, upod sa konseho sang ba- rangay nagakontra sa amon mga kaupdanan kay indi mga tumanduk. Amo gani nga nagatagam kami kis-a, Ka, kay basi matuod bala nga lam- batan kami sang amon man lang kasimaryo." Si 'Tay Ali nga upod man nila nga halin sa katambi nga sityo. Dugay-dugay ginbak-it na ni ka Gerome ang ininit nga tubig kag manawag sa mga kaupdanan kag masa nga saluhan nila ang kape. Nagdugok man dayon ang Kaupod kag masa, tama-tama lang ang isa ka putos nga kape sa ila. Samtang sa pihak man nga balay naga- inukal man sa pagpangape. "Abi mo Tay, hungod gid ina sang gubyerno kag sang iya DENR nga pagamuhon ang mga pumuluyo para mahapos sa ila ang pagsulod kag paglansi sa tagabaryo. Ang isa pa ka mayor nga tuyo sang gubyerno sini diri ang iban pa nga milinahon nga bulawan kag malahalon nga minirales nga para kuntani sa aton kabataan." Tugda ni ka Gerome "Ti kon kuhaon sang gubyerno ano ang himuon nila sa duta?" Pamangkot ni Ka Madie. * * "Tamnan nila kuno sang uway kag mga bungang-kahoy, kag buy-an nila kuno sang mga usa kag talunon nga baboy." Halos dululungan nga sabat sang mga mangunguma. "Ha ha ha ha!" Talangkaw sang mga Kaupod nga nagapamati, upod man ang masa. Naham-ot sila sa plano sang gubyerno, kay maathag nga indi gid nagasanto sa interes sang mangunguma. Mga ala-syete na sang aga samtang masanag ang adlaw, him-os na ang ila plano. Karon sa hapon mga ala-singko matipon sila nga naga-uma diri kag magtukod sang ila tago anay nga grupo, masunod ang pagplano sa kon ano ang maayo bilang pagpanghanda sa lihok sang gubyerno. Manimprano sila pag-untat sa pag- pananom para may makapanguntak sang iban nga mangunguma sa amo nga miting pagka- hapon. "Hamakon mo ina, imbes nga tawo ang pangunahon nga buhion mo ang sapat pa nga indi man ina magdamo kon ayamon ninyo Tay no? Isa pa kon bantayan nila, sin-o ang maban- tay kundi ang CAFGU ukon armi, eh. Tugda sang mga Kaupod. Maunod ang ila plano kag makita ang kapagsik sa ila hanay, madasig ang ila pagpang- tisok sang saging kag maayo ang pag-amuma sa mga kaupod nga nagbulig man sa ila pag- pananom. "Kon may armi na, Tay, kundi pagusto na sila sang kutkot sang aton manggad kag pagusto na sila kawat sina diri upod sa mga dalagkuan nga kumpanya sa pagmina." Dugang naman ni Ka Madie. "Laban, Ka, amo gid sina ang matabu diri. Pero ano abi ang maayo sini man?" pa- mangkot nila. Maayo man ang tayming sang kaupod tungod planado man ini. Sa pagkamatuod na- hibal-an na nga daan nila ang kahimtangan sining mga mangunguma nga tagabukid kag positibo ang resulta sang ila plano. Nakaes- tablisar man gilayon sila sang angut sa taga- proper sang duha ka barangay para sa pag- palapad kag pagpanggamot sa masa. "Kinahanglan gid naton ang kusog nga halin sa pagbug-os naton sa mga okupante diri, dapat maorganisa gilayon naton ang inyo hanay..." Si Ka Peds. Ginlab-ot nila ini subong bilang kabahin sang maniobrahan sa inaway sa tunga sang pagtinguha sang kaaway nga punggan ang pagpadaku kag pagpalapad sang rebolusyonar- yong kahublagan. 13 SUBLAK, 2017
saligan kag handa nga mga elemento nga tu- kuron bilang isa naman ka grupo sang mga mangunguma. Ginsaysay sang mga hangaway ang ka- himtangan kag padihut sang subong nga rehi- men nga kontra-mangunguma. Isa ka oras, nata- pos na nila ang pagtukod sang organisasyon, kag malig-on ang ila panindugan nga iduso nila ang plano nga magpadamu sang katapuan paagi sa binuligay sa pagpauswag sang ila pro- duksyon. Ala-singko na sang hapon. Treynta ang tumalambong lang ang ginaekspektar. Nagdamu ini tungod indi mag- pabilin ang mga kababainhan nga wala sila sang papel sa amo nga kahublagan. imbes nga kinse Nagpanagil-ot sila tungod nga kabahin sila sang apektado sa amo nga kahimtangan. Sa pagkamatuod sila nga mga kababainhan ang nagduso sa mga amay nga magtalauma sa amo nga bakante. Napormal ang pagtukod sang ila grupo bilang tago nga organisasyon sang mga mangunguma. Sirum na kag natapos ang ila miting. Madasig nga naglinya ang yunit sa dalan padulhog sa baryo. Apang sa unahan ang panong sang mga mangunguma nga amo ang nag-una para magrekon kag maggiya sa maayo nga ruta sang mga Kaupod. Madamu sang Kaupod nga nakakabisar sang amo nga ruta. ugaling nagabolutad gid ang masa nga magpapel man sila maskin magrekon lang sa unahan. Gusto nila tumbasan bisan sa makadali man lang ang ginbulig sa ila nga ideya sang mga kadre sa yunit. iban nagdali-dali pa gid para makauna sa ubos kay manarap pa sila sang tilapia para may ipasud-an sa mga hangaway. Ang iban naghimos na digamo kag maglatag sang naga-aligmat sa palibot samtang dira ang yunit magabase. Ang Sang gab-i nga ina mismo nagpanguntak kag nagpanglab-ot pa ang mga Kaupod sa dati nga masa kag mga aktibista nga wala na maangutan sang ulihi. Madasig apang matinong ang ila pagpang-areglo sa amo nga trabaho. Alas-otso sang gab-i, tipon naman ang mga ma- Pagka-kaagahon wala na ang yunit sa amo nga sityo, didto na bumutwa sa lindero sang sang duha ka baryo. Naupdan sila sang tagasityo dul-ong sa suod nila nga pamilya kag masaligan na nga daan sadto. Nakuha man dayon sang hangaway ang importante nga mga datus para sa pag-organisa kag pagpasiguro sang ila hulag nga indi gilayon mamutikan sang kaaway. Nataod man nila ang mga datus sa hulag sang kaaway sang nagligad nga bulan nga nangindulaan sa baryo kag ruta nila sa paglusot- lusot Nakakuha man ang mga hangaway sang mga datus kon sanday sin-o ang nagahupot sang mga matag-as nga kalibre sang armas nga mahimo maoperasyon kag madugang sa arsenal sang hangaway sang banwa. * * Ala-syete na sang aga, sa ikaduha nga adlaw, maayo ang tyempo kag wala sang namutikan sa palibot angut sa siguridad. Apang hugot gihapon ang pagkapot nila sang SOP tungod sa mga liksyon nga buhi sa ila sang nagliligad nga tuig. Nabilog ang disisyon nga isa ka tim lang ang mag-upod nga masa sa pagbwelo sa pihak nga baryo bilang trabaho nila sa rekoberi. Updan ini sang isa ka upisyal nga kilala kag mas makabisar sang lugar. Tatlo lang ka tawo ang amo nga tim, samtang yara lang ang bilog nga pwersa sa kilid para engkaso makainang gilayon ang tim kag makabulig man ang mayor nga pwersa sa anuman nga problema sa siguridad nga magtuhaw. Sirum na. Nakabalik na ang tim kag madinalag-on ang ila plano. Gilayon nga gin- 14 SUBLAK, 2017
organisa ang bilog nga yunit para sa padayon nga pagtigayon sang plano sa amo nga adlaw. Ala-seis y midya sang gab-i nagapila naman ang bilog nga hangaway sa pagmartsa pakadto sa tumod nga lugar nga ila na gintalana sang aga. Nagpanyapon na lang sila nga daan para nga diretso na lang sila pahuway pag-abot sa ila kaladtuan Madinalag-on nga nabuligan nila ang mga mangunguma nga makatukod sila sang grupo pang-organisa sang mangunguma kag nakahimo sang plano. Sa kabilugan tatlo ka grupo ang ila nabuligan tukod sa sulod sang duha ka adlaw, madamu man sila sang napukaw liwat paagi sa pagpulong sang mga grupo kag massmiting. Wala sang namutikan nga pagka-ekspos sang yunit kag may naistorya pa sila nga alyado kag pila ka opisyal sang barangay. Kaagahon sa katambi nga baryo, yara na sa ibabaw ang bilog nga yunit kag nagaayo ang kalabanan nga pwersa nga makadeskanso anay maskin taguri lang kay lutoy sila sa kamas sang halos bilog nga simana. Tayming man kay bentahe man ang ila nga posisyon sandig sa plano sang kumand kag panahon nga magatasa naman sila sang ila isa ka semana nga plano. Sumada total, nakita ang madinalag-on nga trabaho nila. nga malido kag nanambok na ang mga saging. Nakapangutan naman sila sang kalabasa kag latoy. Nakapahayag naman ang mga lideres sang mga grupo sang mga mangunguma nga natigayon na nila ang mga plano kag sing- kwenta porsyento na ang nagdugang sa ila katapuan. Natabo ini tungod madali magpatapu ang mga kaupdanan nila nga nag-akupar sa bakante nga duta, kag mahapos nila kumbin- sihon nga maghugpong sa grupo sang mga mangunguma sila nga nagatuon kag nagahibalo sang kamalahalon sang ila kahublagan sa tion nga nagapuad sila sang duta. tungod ululupod Nagabulto ang halambalanon sang pag- kapaborable sang sitwasyon nga nadakup sang yunit para madasig nga makaorganisa sa pumuluyo. Nagahulat pa ugaling ini sang dugang nga siklo sang pagtrabaho para makita kon ano ang resulta sang plano sang organi- sasyong masa nga maghulag sang tingub para padayunon nga akuparon ang duta nga natuon sa forestal kag madugay na nga kultibado sang mga okupante. Tumuhaw sa aktwal nga pagbinuligay sa pag-okupar ang mga bag-ong lider nga nagapamuno sa grupohan upod ang kapagsik sa pagpanguna sa ubay man sang tig-una nga lider- mangunguma. Bunga ini sang maathag nga pagtumod sang yunit sa mga halambalanon kag isyu sa pagmotibar kag pagpahulag sang mga yabe man nga elemento sang abanse nga masa, kag amo naman ang posporo nga magsindi sa iban pa nga potensyal nga lider. Sa pagtuon man sa imbestigayon nga nobenta porsyento imol nga mangunguma ang nagahandum nga mag-okupar sang amo nga kadutaan magluwas sa iban nga baryo nga nangayaw para sa amo nga tuyo sang mga Sa ulihi nga pagkadto sang yunit handa naman sila nga tukuron bilang Komite sa Pag- organisa sang mga mangunguma ukon KPM kag ang mga abanse nga aktibista para sa Sanga sang Partido nga may pito na ka katapuan. * * Pagbalik liwat sang yunit sa sityo A sang baryo B, madamu na ang gipi sang pinanggas Handa naman ang isa ka iskwad sang lokal milisya nga may pauna nga katapuan nga 14 ka bilog nga may mga kaugalingon nga tumanduk nga hinganiban. # 15 SUBLAK, 2017
nga puno sang madulom nga eksperyensya. Naagyan ko ang nanari-sari nga kapigusan bilang bata kag bilang babaye sa luyo sang nagpadaku sa akon. Sa amon lugar, may nagahulag nga NPA sa kabukiran. Gusto ko mahibal-an kon ano gid bala ang NPA. Ano ang ginahimo sang NPA sa kabukiran? Nagpamat-ud ako nga mangin isa sa ila, nagtuon kag amat-amat nga nakamuklat sa kahimtangan sang madamo nga pumuluyo nga grabe ang pagpanghimulos kag pagpamigos sang nagahari nga sahi. Nalugar ko man ang akon kaugalingon nga inagihan. Diri kag nasabat ang akon mga pala- mangkutanon sadto. Diri ko naintyendihan nga indi lang ako ang babaye nga pigos kag ginahi- muslan, kundi madamo pa nga mga kababain- han ang gusto mahilway sa garuk nga kati- lingban. * * Kababainhan nga Pulang hangaway sang Bagong Hukbong Bayan --Daba-daba staff A ng Daba-Daba nagtipon sang mga istorya halin sa mga kababainhan nga Pulang hangaway nga katapu sang lain-lain nga platun sang NPA sa Panay. Ini ang buhi nga pagsaysay nila sang inagihan bilang mga kababainhan nga nag-uyat sang armas para ipakig-away indi lang ang kawsa bilang babaye, kundi ang makasahi nga paghimakas, pag- alagad sa pumuluyo kag bag-uhon ang subong nga sistema sang katilingban. * * Ako si Ka Red, halin sa kubay sang ma- nubo nga nahanunga nga mangunguma. Bilang babaye, kag lamharon pa lang nga edad, napahi- layo ako sa akon ginikanan. Gin-antos ko ang kabuhi nga ara sa luyo sang nagpadaku sa akon Ako si Ka Kei, nakamuklat, nakarealisar kag nagpartisipar sa armadong paghimakas. Halin sa pagkabata, indi ako hamulag sa rebolusyonaryo nga kahublagan. Permi ang mga kaupod sa lugar kon diin ako nagdaku. Amat- amat napundar ang akon rebolusyonaryo nga kamuklatan. Sa dalayon nga pagtuon ko sa kaumhan, nadebelopar ko ang makasahi nga kamuklatan. Mas diri ko naapresyar kag narealisar kon ngaa diri sila ni Nanay kag Tatay pultaym sa rebo- lusyon. Mas napasangkad ang pamensaron, sa sina nakarealisar ako nga DIRI ako mas gina- kinahanglan. Ang sitwasyon sang malapad nga masa malubad paagi sa armado nga pag- himakas. Ina ang banas nga ginpili ko. Sa tunga sang kabudlayan kag pagtilaw diri sa kaumhan, napamatud-an ko nga indi upang ang pagkababaye paano mangin maisog kag mabakod sa pagpangibabaw kag mag- atubang sang realidad sang kabuhi diri sa rebolusyon. Mas diri ko napanday ang kauga- lingon sa pag-atubang sang mga hitabo kag mga pagpanghangkat sa pagpalig-on sang panin- dugan bilang isa ka Pulang hangaway-- mga hitabo nga nagtudlo sa akon nga mangin mau- kod kag inspirado paano pa gid mas mapauswag ang mga hilikuton kag hakson ang sense of responsibility bilang isa ka upisyal sa hukbo. 16 SUBLAK, 2017
* Ako si Ka Ren, indi lipod sa akon ang rebolusyon ukon ang NPA. Bata pa ako, madamo na nga NPA ang nakita ko. Indi ko man sadto madetalye ang ila kawsa, ang nabal
-an ko lang nga maayo sila nga mga tawo. Sang tenedyer na ako, nagpursige ako nga mag
-integrar sa NPA. Sa duha ka bulan nga akon pagtuon, napadaluman kag napasangkad ang pag
-intyendi ngaa may NPA kag mga problema sang mga bababainhan. Natun
-an ko nga indi lang gali ako ang biktima sang kaimulon kundi minilyon nga pumuluyo ang ginapigos kag ginahimuslan upod ang malala nga nagaantus nga kababainhan sa katilingban. Nagdisisyon ako nga magpultaym sad
- tong Marso 18, 2011. Bilang babaye nga Pulang hangaway, maathag nga bitbit ko ang kawsa nga bugrason ang gapos sang mga kababainhan kag sang pumuluyo sa idalom sang ini nga sistema. Subong nagasulod na sa pito ka tuig na ako nga pultaym sa rebolusyon. Malig
-on ang determi
- nasyon nga isulong ang armado nga pag
- himakas. dugan kag ipakigbato ang kina
- matarung paagi sa pagrebo
- lusyon sang sa katilingban pagbag
-o
* Ako si Ka Erya. Nagdaku ako nga nakita ang kabuhi sang mga sacada. Nagalibot ang ila kabuhi sa siklo sang pagtanom sang tubo, paghulat samtang indi pa pwede matapas, magaling kag mangin kalamay. Nakita ko ang gutom, kapigaduhon, kakulangon sa serbisyo sosyal pareho sa ikaayong lawas kag edukasyon. Pero indi ko ini sadto malugar. Nagmarka sa akon pamensaron ang ila sitwasyon. Sang nagaeskwela ako, nakita ko ang mga aktibista, mga pursigido maghibalo. Nag
- muklat ako sa katilingban, sa imperyalismo, burukrata kapitalismo, sa demokratikong rebo
- lusyon sang banwa nga may sosyalistang perspektiba. Ini sa tunga sang konserbatibo nga panan
-awan sang akon pamilya. Wala duro pamangkot nga ginhakos ko ang kahustuhon sang Marxismo, Leninismo kag Maoismo.
* Si Ka Mai. Mangunguma man ang sahi nga ginhalinan. Nag
-eskwela, working student umpisa 12 anyos sa high school kag nag
-untat matapos ang apat ka tuig kag nagdisisyon nga magbalik sa balay sang naga
-working student, mabudlay ang akon inagihan. Malala man nga problema nga manubo ang paglantaw bilang babae, dugang pa sa lapnag subong nga garuk nga kultura. Ang edukasyon sa subong prebelihiyo lang gani sa makasarang maggasto. Mabudlay man mangita estable nga obra bisan may tinapusan ka... Namuklat ako sa bulig sang mga Kaupod nga nakabalik sa amon lugar. Nagpamangkot ako kag amat
-amat nga nakahangup sa sitwas
- yon kag ngaa may nagarebolusyon. Sa nakita ko, minilyon ka pumuluyo ang nagaantus. Sang nakaobra ako sa ospital, nakita ko ang mga pasyente nga kulang ang bulong, wala makakaon nga bantay, kulang ang gamit. Nakita ko ang responsibilidad sang mga nars, kulang sila sang tawo, indi maatipanan ang mga pas
- yente. Diin ang serbisyo sosyal sang gubyerno? Gin
-agwanta ko ang kapoy kag kaugot sa sitwasyon paagi sa pagsabat sa pamangkot kada bugtaw ko: Para kay sin
-o ka nagabangon? Para sa pumuluyo nga ginapigos kag ginahimuslan. Nalab
-ot ako sang panawagan kag ginsabat man ang akon pamangkot. Nagsumpa ako bilang katapo sang Bagong Hukbong Ba
- yan kag maghatag sang lubos
-panahon, ika
- kinaalam kag sarang para magdaog ang rebolusyon. Ka, d'ya ron ako! Ini ang rason kon ngaa nagdisisyon ako nga maglubos
-panahon bilang Pulang hanga
- way. Bilang babaye, dapat gid man ako manin
* 17 SUBLAK, 2017
Si Ka Gabby. Nag-umpisa sa simple nga handum: makatapos sa pag-eskwela kag may is- table nga trabaho, may maayo nga buwas- damlag sa palaabuton. Pero imol kami, indi gid malab-ot ini nga han-dum. Diri nagtuhaw ang pamensaron: Tani, may duta si Nanay kag Tatay... tani, barato lang ang mga balaklon, ngaa imol kami? Sa amon lugar, may NPA. May naga- hambal nga malain sila, may nagahambal nga maayo sila kag para sila sa mga imol... gusto ko matun-an kag makapamangkot sa ila. Nagpa- ngusisa ako, daw damgo lang, pero nangin inte- resado na ako sa NPA. Samtang sa yunit, natul-id ko ang ugat nga problema sa katilingban kag kon ano ang solusyon. Ini man ang nagtulod sa akon nga ma- ngin hangaway sang banwa. Bilang babaye indi upang ang mangin Pulang hangaway. Kag ang realisasyon ko nga sa sulod sang organisasyon sang NPA ginabag-o ang sala nga panan-awan sa kababainhan, ginarespeto, may prinsipyo... * * Ako si Ka Sierra, nagdaku bilang peti- burges. Ang akon kabuhi madamo sang prebi- lihiyo nga indi makuha sang iban. Nakaeskwela ako kag nasabat sang ginikanan ko ang tanan nga kinahanglanon kag wala ako nakaagi nga ginkulang ako. Apang pinasahi ang akon ginikanan. Pa- reho sila nga rebolusyonaryo kag temprano ako nga namuklat sa inhustisya kag banggianay sa sahi. Nangin aktibista ako umpisa 13 anyos pa lang. Luwas sini, nag-upod ako sa mga mis- sion sa kaumhan kag community immersions. Nakita ko ang grabe nga kaimulon kag kawa- wad-on nga nagapasakit sa pumuluyo. Sa pihak sang pagkaaktibista ko, naga- handum ako gihapon nga magtungod sang masobra pa. Gusto ko maghatag sang labi pa gid sa akon mahimo. Gusto ko mangin hangaway. Bangud nakita ko ang kakinahanglanon, bangud pana- hon na. Bangud ginapangayo na ini sang rebo- lusyon kag bangud gusto kag kinahanglan ko na ini himuon.# Sulat para sa iya kag sa akon G inhatagan ko trabaho ang kaugalingon nga magsulat para sa imo kag sa akon man. Sining nagliligad nga tinuig, masako kag puno gid ako. Budlay magtuon, budlay mang- laba, budlay magtapos sang propesyon. Nalipatan ko kon ano ako sadtong 2010. Nalipatan ko ang Andy sang 2011. Nalipatan ko kon ano ang mangin kabahin sang isa ka kolek- tibo, kon ano ang mangin isa ka Kaupod. Nalipa- tan ko nga antes ako nangin propesyunal su- bong, isa ako ka kadre. Kag indi man ako makasulat sang aton estorya de un amor nga wala ang paghimakas. Ang paghimakas. Indi ko malarawan ang aton estorya de un amor nga wala ang aton paghigugma para kay.... Nga grabe ang pagtamod naton sa mga mangunguma kay sila ang nagapakaon sa aton, pero sila ang ginagutom, walay duta, ginapatay. Nga grabe ang paglantaw naton sa ma- mumugon kay sila ang naghimo sang gahum sang kalibutan pero kulang sa gihapon ang ila sweldo. Nga kinahanglan naton magpamuklat, mag-organisa, magpahulag sang masa. Kay sin-o? Bag-uhon ang katilingban. 18 SUBLAK, 2017
We are dreamers. Mga humalandum kita Nagahandum kita para sa matarung nga nga mangin kabahin sini. Nagakilala sang papel sang Hukbo sang banwa sa Pungsudnon Demok- ratiko nga Rebolusyon. katilingban. Sa lugar nga indi ko na kinanglan magla- tay sa kawayan para makalab-ot sa balay ni Nay Marisa... May maayo sila nga banyo, may trabaho iya mga kabataan. We are dreamers. Mga humalandum kita Mga humalandum kita indi para sa aton kaugalingon, kundi para sa iban. Indi nila sala nga nabun-ag nga imol. Sakripisyo kag kamatayon. Ginhatagan ko trabaho ang kaugalingon nga magsulat para sa imo kag sa akon man. Isa man lang gali ang kinahanglan. Nalipatan ko... Kag subong akon na nadumduman. May sakripisyo, kamatayon, para sa tunay nga kahilwayan. Valar dohaeris. Valar morghulis. Tanan kita mapatay, tanan kita mag- Kag may ara kita gugma nga ihatag. Bulahan ako nga may ara nga nagapa- ambit sining pareho nga handum. Pareho kita nga nagakilala sang hukbo, kag naabot naton alagad. -- Reggie kag masa sa ubay sang aton dungganon nga partido sa Este nga Prenteng gerilya sang Panay. Eksena I: Musika: "Ang Masa Kon Maorganisa" Narasyon: Pagtukod sang organisasyon masa. Naglapad, nagbakud kag nagtaas ang lebel sang baseng masa paagi sa pagtukod sang nga GP, KP, asta sa LAM nga lebel sang organisasyong masa. [interpret sang drama scene] Eksena II: Musika: "Martsa ng Bayan" Pasundayag sang yunit hangaway Introduksyon: Narasyon: Sa mobilisasyon kag kampanyang masa. Binaha sang linibo-libo ka pumuluyo ang mga dalanon sang kasyudaran agud ipaabot ang ila interes kag demanda para sa pagtib-ong sang ila mga kinamatarung. [interpret sang drama scene] Musika: "Halina, Halina" (Tanan magbuylog kanta, pero may core nga grupo sang mga manugkanta) Eksena III: Musika: "Taktikal nga opensiba" Narasyon: 2016, ini ang tuig nga naghatag sang dalan agud lab-uton ang mga signipikante nga mga kadalag- an nga gintigayon sang mga Pulang hangaway Narasyon: Taktikal nga opensiba. Agud mahatagan hustisya ang pumuluyo sa sa hayagan nga paglapas tawhanon nga kinamatarung sa ila kampanya kontra-insureksyon. Ginlunsar ang mga taktikal sang kaaway 19 SUBLAK, 2017
nga opensiba agud paluyahon ang kaaway kag pabaskugon ang rebolusyonaryo. [interpret sang drama scene] Eksena IV: Musika: "Ang Bag-ong Hangaway sang Banwa" Narasyon: Rekrutment sa Bagong Hukbong Bayan Bilang bunga sang mga kampanya nga ini, nag- dugang sang mga bag-ong pultaymer ang kubay sang aton Pulang hangaway. [interpret sang drama scene] Eksena V: Musika: "Ang masa" Narasyon: Kuhaan naton sang mga leksyon ang eksper- yensya sa kadalag-an para mangin inspirasyon sa aton padayon nga paghulag para sa rebolus- yonaryong kahublagan agud malab-ot ang mas mataas nga halintang sang armadong pag- himakas. [padayon ang musika] Magahanay ang pwersa, magmartsa kag mag- gwa sa eksena.# magapadayon sa pag-upod kapin nga masami nagataas ang iya blood pressure. Sa Armadong Yunit Propaganda ukon AYP ang yunit nga napatapuan ni ka Arol nga kalabanan sang mga upod niya halos katunga sang iya edad ang mga kolektibo niya sa yunit. Indi nangin sablag ini sa halambalanon sang age gap sa pagpamuno sa hangaway kag Partido, bukas si Ka Arol sa mga ideya sang mga kaupod kag ang pagkabalaka niya sini sa masa . Kaupod Benny Sa masami sa mga balay sang masa nga makadtuan niya nagakalipat na si ka Arol nga ang matawag niya sa masa nga Nanay ukon Tatay nga magulang pa sa iya nga edad ulihi ni- ya nga madumduman nga pamangkuton ini . "Ne pila na gani edad mo? " Kag magyuhom-yu- hom lang si Ka Arol kay lolo na gali sya. Sadtong 2005 sang maabtan ko si Ka Benny ukon ka Arol sa larangan sang Nabagat- nan nga Panay. Si Freddie Magluyan Y. Tayco ang tunay niya nga ngalan. Tumandok si Ka Benny sang Minaa, Ibajay, Aklan. Nag-alagad siya sa masa sa 41 anyos humalin sang 1973 tubtub 2014. Napatay siya sa balatian sadtong Agosto 2015 samtang nagapahuway sa pagtatap sang masa. Tuig 2014 sang nakumbinsi siya nga magpabilin na lang sa isa ka bahin sang sonang gerilya. Pinasahi ang kinaiya nga ginaangkon sang kaupod. Pilit niya ginatago ang ginabatyag para makapadayon sa pag-upod sa yunit. Nakumbinsi lamang siya pati sang iya doktor nga nagbulig paathag sang implikasyon kon Nagasaludar gid kami, nga nangin inspi- rasyon siya sa mga pamatan on nga tubtub sa iya ulihi nga ginhawa ginhalad niya ang bug-os kabuhi para sa rebolusyon wala gid naglingkang sa masiok kag maliku nga inagihan niya sa rebolusyon, pagpanadlong nagpabilin nga nanindugan si Ka Arol kag nagapati siya nga may magabulos kag maga- panubli sang iya nasu- gudan . paglihis kag Mabuhay ka, Ka Arol. Mangin hangkat sa amon ang maragtason mo nga inagihan nga magpabilin kag ipada- yon ang rebolusyon! # 20 SUBLAK, 2017
Kaupod Agnes Kaupod Agnes ang mas kilala sa erya, sa masa, kag alyado kay Salvacion Mendoza. Namuklat si Ka Agnes sa ila lugar sa organisasyon sa nga ginapasakupan sang mga pamatan-on asta nga nagdesisyon nga magpultaym sa kaumhan sadtong una nga bahin sang dekada 80s. Pagkatapos sang mga isa ka semana nga pagpakigsumpong sa malala nga masakit, nag- palyar ang tagipusuon ni Ka Agnes kag namartir sadtong 2014 sa edad mga 58 ka tuig. Nag- taliwan si Ka Agnes apang ginpasubli niya ang 36 ka tuig nga paghimakas sa nagapagros na nga mga rebolusyonaryo. Ginsustener ni Ka Agnes ang iya pagsu- ong sa banas sang rebolusyon batuk sa kaaway. Madamo nga mga pagtilaw sa rebolusyonaryo nga paghimakas ang nasulay kag nalampasan ni Ka Agnes sa panahon sang diktadurang Marcos. Apang sang mga una nga tinuig sang 1990s, ginhangkat naman sang pag-alawas sang mga naghantal nga mga kasaypanan kag paglihis sa mga basihan nga prinsipyo sang rebolusyon. sa malapad nga lugar sa kaumhan. Nangin masangkad ang pagpakig-angot nanday Ka Agnes sa nahanunga nga mga sektor nga nag- tubong sa pagpabaskog sang Pulang Gahum sa mga prente. Ang pinakaulihi nga kampanya nga nagdemanda sang todo-larga sa ikasarang ni Ka Agnes amo ang kahublagan sa pagpabangon sa ginatos-libo nga gindalasa sang superbagyo Yolanda kag sang kriminal nga pagkainutil sang rehimen Aquino. Halin sang Nobyembre 8, 2013 waay pahuway nga nagtubong sa pagpamuno si Ka Agnes sang kahublagan sa pagpabangon sang pumuluyo sa kaumhan sang Capiz. Bisan naga- palanakit ang rayuma, obligado siya nga sulayon ang dagsa sang pumuluyo kag padako nga atake sang kaaway lamang maubayan ang nagamartsa nga linibo sa dalanon kag ang nagabinuligay sa pagpamanday sang ila balay, pagpanggas sang mga binhi kag pagpangita resorsa para sa nasamaran. Ang tunay nga paghanduraw sang ehemplo ni Ka Agnes amo ang pagpadayon sang iya waay-kutod nga pagkomiter sa rebolusyon kag mamag-an nga pagkarga sang pinilo-pilo na nga hilikuton sa pag-abanse. Ka Agnes, saludo sa imo, kag himpit nga pagpasalamat. Kaupod Russel, Anak sang Banwa Nakalampuwas ang rebolusyunaryo nga hublag upod na si Ka Agnes nga mas madalom ang paghakos sang mga prinsipyo kag komit- ment sa pagrebolusyon sa Ikaduha nga Dung- ganon nga Kahublagan sa Pagpanadlong. Bisan naggamay ang rebolusyonaryo nga pwersa sa Panay, pero mas solido kag mas mapag-on ang nangin basihan sa pag-abanse pakadto sa pag- dako kag pagbaskog. Nagdako kag nagsangkad ang ginkarga nga hilikuton ni Ka Agnes nga sa lebel na sang rehiyon. Maluwas sa hilikuton sa pagpalapad kag pabaskog sang pula nga gahum sa Sentral Panay, napauyat sa kay Ka Agnes ang rebo- lusyonaryo nga hilikuton sa puti nga mga lugar sang kaumhan kag kabanwahanan sang Capiz. Nakapang-ugat ang rebolusyonaryo nga hublag paagi sa mga organo nga ginapamunuan ni Ka Agnes sa mangunguma kag mamumugon Si Ka Rus- sel, ukon Harold Tabsing sa tunay nga ngalan na- muklat sa hublag sa temprano pa nga edad. Nangin nga mabaskog sa impluwensya pagka-nangin re- bolusyonaryo niya ang lola, si 'Nay Maring, isa sang kaupod sa baryo nga naghatag man sang bulawanon nga kontribusyon sa Ikaduha nga Dungganon nga Kahublagan sa Pagpanadlong. Sa lugar sang lola, masami nga makaupod ni Harold ang yunit sang NPA kag nangin malapit siya sa hangaway sang banwa. 21 SUBLAK, 2017
Sang bata pa, ginakabig siya nga masabad nga bata pero madali mapahulag sa lain-lain nga mga hilikuton bilang suporta sa hangaway. Maski naghalin sa sahi nga mataas nga nahanunga nga mangunguma, siya nangin aktibista sa lokal kag naka-mobilisa sang masa sa ila lugar. Nagdesisyon siya maghatag sang lubos panahon sa hangaway sang 2007 sa edad nga 18 anyos. Siya nakitaan sang inisyatiba kag pagsalimbayan sa paghikot sang nanari-sari lang nga hilikuton. Iya ginpamalas ang mataas nga ikasarang sa patag-militar kag pagpamuno. Isa siya sa mga una ginabutang sa mga taktikal na opensiba. sang katapu Mangunguma (GPM) Nangin aktibo siya sa mga trabaho bilang lider sang mangunguma para sa pag-organisa sa ila kaugalingon, pagbinuligay sa pagpanguma, kag pagsuporta sa mga yunit sang Pulang hukbo. sang grupo pang-organisa Bangud nakita ang iya pagkaaktibo, ginpatapu siya sa Sanga sang Partido sa lokalidad kag sa Lokal Milisya. Kabahin siya sa pagpamuno kag pagpahulag sa masa sa hayag nga mga mobilisasyon, kampanya sa kalinungan kag kaayuhan sa baryo. Samtang padayon man ila siya sa pag-upod sa pagpadaku sang kolektibo sa Sanga, sa LM, kag pagde-belopar sang mga aktibista nga magpultaym sa bilang nga Pulang hangaway. Masaligan, mapisan, maukod sa trabaho ang madumduman sang mga kaupod kay Ka Russel. Labi sa tanan siya matinatapon gid sa mga kaupod. Madali siya istoryahon kag kumportable magsugilanon sa mga kaupod. Siya nangin malapit sa masa kag madumduman gid nila sa mga erya na iya nahulagan. Sa tunga sang mga kabudlayan sa mga hilikuton kag sa pag-atubang sa pamilya, madali ini malugar kag mapangibabawan ni Ka Russel. Huwaran ang iya kaisog sa pag-atubang sang mga sakripisyo kag kabudlayan. Sang 2017, nagsabat man siya sa pana- wagan sang Partido nga maglubos panahon sa bilang Pulang hangaway sa partikular nga lugar nga hulagan. Bilang katapu na sang Bagong Hukbong Bayan, nangin modelo man siya sa mga pagtungod sang hilikuton, matutom mag- tuon kag wala nagaatras sa mga kabudlayan. Disiplinado siya sa pagsunod sa mga pagsu- lundan sang Partido kag hangaway. May inis- yatiba kag boluntaryo sa pagtungod sang hili- kuton. Nangin team leader siya kag nakaupod sa paglunsar sang taktikal nga opensiba. Sadtong Oktubre 6, 2015 namartir si Ka Russel sa isa ka depensiba nga inaway sa batuk sa 82ndIB PA sa lugar na iya gindak-an, 70 metros halin sa ila balay. Nagaedad tatlo ka tuig ang iya bata nga babaye sang siya na martir. Madamo nga pumuluyo nga natandog niya ang gusto magbisita sa iya haya sang nabalitaan ang iya pagtaliwan. Si Ka Russel isa sa linibo nga mga pamatan-on nga ginpili ang banas sang rebolusyon. nga inspirasyon sa mga kaupod, kapamilya kag organisadong masa nga ang kakahas kag ikasarang sang pamatan-on dapat para sa pag-alagad sa pumuluyo. Siya magaserbi Hugot sa tagipuson nga maglubos pana- hon sa trabaho sa Partido kag hukbo, ginplastar niya kag ginhanda ang iya pamilya kag kabataan sa konsekwensya sang iya pagpultaym. Nagtaliwan bilang martir si Ka Andy bangud sa balatian. Bisan sa ospital kag grabe na ang iya ginabatyag, ang iya pamensaron nga kon mag-ayo siya, magbalik gihapon sa hilikuton. Ara iya pamensaron nga sa gid sa pagsulong rebolusyon, sang mahilway ang pumuluyo. Kag ini nga hilikuton naga-umpisa man sa ila nga baryo kag nagapasangkad. Mabuhay ka, Ka Andy. Si Kaupod Andy Si Ka Andy naghalin sa sahi nga naha-nunga nga mangunguma. Sadtong 2013 umpisa nga naorganisa siya bilang --kolektibo nga ginbalay nanday Ka Ela, Ka Erya, Ka Rod kag Ka Vitang 22 SUBLAK, 2017
sang tubo. Ang suhol ko sadto indi pa kwarta, ginahatagan lang ako Pepsi sang administrador sa kampo. Ay, 12 oz. (onsas) lang nga Pepsi gali ang bili sang akon kusog pagpangabudlay." Si Ka Ben sa iya pagsaysay sang inagihan sa kabuhi. Sakada, Pulang gerilya ni Ka Kabugwason "E skwela, untat. Eskwela, untat...ini ang kabuhi ko bilang pamatan-on nga nagapamugon sa uma..." Ang panay- sayon ni Ka Ben, isa ka buhi nga eksperyensya nga nagalaragway sang malapyudal nga pagpanghimulos sang mga agalon nga may duta sa mga sakada. Nagadulot ang dumot ni Ka Ben sa garuk nga sistema gani, walay pagpangduha- duha nga nagsumpa bilang katapu sang Bagong Hukbong Bayan. "Maayo pa ang mga tigulang nga may edad kay ang ila sweldo insakto, bisan pa gani, ulihi lang nahangpan nga kulang man ang iya sang mga tigulang. Pero labi na gid kon bata ka pa, 'ya panan-aw sa imo, bata pa kag wala pa sa kaisipan mo ang pagpangabuhi. Gani gamay ang imo sweldo. Sa aktwal, parehas man lang kamo obra da sa kampo." Ang ila baryo ni Ka Ben, sakop sang duha ka magkatalambi nga malagpad nga hacienda. Gani wala gid ako makaluwas sa siste- ma sang pagpanghimulos diri. Sa bulan sang Oktubre tubtub Mayo, tiggaraling sa sentral sang tubo sa Passi, Iloilo kag Pres. Roxas, Capiz. Gani, masami sila kakat gid sa pag-obra. Kon tapas-karga, P250 ang tonelada. Kon tapas kinamada, tag-P3 ang isa ka kamada, masami P300 ang makuha ko sini kada adlaw. Kon mag- spray sang tubo tag-P30 ang isa ka sprayer, ang pinakapwersa na gid 10 ang maubos nga spray gani P300 man ang adlaw nakon. Kon mang- hilamon naman, P150 ang taguri. Sa amo sini nga swelduhanay, amon pa sabton ang kaon. Ang kabuhi niya, nagarepresentar sang pagkabiktima sang pagpanghimulos sa asyenda kag sang sistemang malakolonyal kag mapyudal nga katilingban. Agot sa ila nga mag-ulutod si Ka Ben. Ang iya mga ginikanan lunsay mga mamumugon sa uma. Wala sila sang kaugalingon nga duta nga palamugnan. Tanan sila nga mag-ulutod naanad na sa pagpangabudlay maskin pa sa lamharon pa lang nga edad. "Sa matuod lang, 10 anyos na ako kag nakatapak sa Grade 1," muno ni Ka Ben. "Kon aga, ginapa-eskwela ako ni Nanay, kon hapon naman ginapabulig ako ni Tatay obra sa kampo. Halos adlaw-adlaw amo ini ang akon sitwasyon. Gani nadulaan na lang ako gana nga mag-eskwela. Asta nga wala na naabutan sang sira klase nag-untat na gid ako kag wala na nagpadayon sa pag-eskwela." Kon mag-abot ang binulan sang Hunyo tubtub Agosto, tyempos muertos naman apang wala diri nagauntat ang obrahanay. Wa- ay pa gani tapos ang obra tubuhan, may maisan, uyapad kag ulingan ka pa nga mga hilikuton. Wala gid pahuway pag- amon ang sinarayo sa kampo. Wala sang adlaw nga kay obra wala maskin sa pinakaipit nga sitwasyon, ma- ngita ka gid pala- mugnan. sa "Katorse anyos didto na ako kag nag- umpisa mamugon sa kampo. Maskin gani sang wala pa ako buot nakatuon na ako magtapas 23 SUBLAK, 2017
"Madamo pa nga klase sang obra ang akon naagyan. Nakaagi ako obra sa relipan, kaagi man "boy" sa isa ka grocery store asta nga nakalab-ot ako sa Mindoro para mamugon. Nag- tenir ako didto masobra man isa ka tuig, sa asinan, pangisdaan, pananum sibuyas kag hu- may man. Didto kag nagliko ang dalanon sang akon kabuhi. Nakatuon ako magbisyo. Wala direksyon ang akon kabuhi, madulom nga dala- non ang akon gin-usoy. Bangud wala man sa gihapon per- manente nga obra nga makita maskin pa kon sa diin-diin na ako kaabot nga hilit-hilit, nagdisis- yon na lang ako nga magbalik sa amon lugar. Didto kag napalapitan ako sang organisasyon. May nagaorganisa na gali sa amon baryo. May nagahulag na nga organisador, gani narekrut ako bilang katapu sang Kabataang Makabayan ukon KM. Maasin Police Station, ginreyd sang NPA ni Ria Sidla N agasalamo ang balatyagon sang mga Pulang Hukbo nga nag-usoy sang karsa- dahon padulong sa ila target sa taktikal nga opensiba sadtong nagapaudtong-adlaw sang Hunyo 18, 2017. Mala-bangkiling ang balhas indi pa ba- ngud sang kulba kundi sang tuman nga kagin-ot samtang nagapatabon sa trapal sa tunga sang nagatagiti nga init para surpresahon ang Maasin Municipal Police Station. Makahalawat-hawat ang gina-imagine namon nga mga eksena sam- tang 45 minutos nga ginabyahe ang dalanon". Ini ang panaysayon sang isa ka Pulang hangaway. "Didto ako umpisa nga nahatagan sang mga pagtuon, gani namuklat ako sa tuman ka garuk kag nagakadunot na nga sistema. Nagpa- sakup ako sa mga likum nga paghulag katulad sang paglunsar sang operasyon pinta kag ope- rasyon sang mga rebolusyonaryo nga islogan kag lightning rally. Nangin kabahin ako sa pag- obra sang mga plakard kada magrali kag iban pa nga mga kampanyang masa. "Sang nagpanawagan ang Partido nga padakuon ang pwersa kag pag-alagad sa masa, isa ako sa apat nga kaparehas ko man mamumu- gon sa uma nga nagsabat sa panawagan nga ini. Ang siling ko gani, mapatay lang ako sa katigulangon kag ka- lutuyon sa obrahanay Kon sa kampo. sa magpabilin ako mas pagpamugon, nga pa maayo mapatay nga ako nagapakig-away kag nagapangapin sa mga ginapigos kag ginahi- muslan kag sila ang buligan nga mahil- way sa kadena nga nagakuga sa aton." # Samtang nagalinggi-linggi ang Elf truck, ginapagkit sa tagsa namon ka pamensaron ang natalana nga huray sa kabilugan nga misyon. Kag labaw sa tanan ginpalig-on ang determi- nasyon sang mga Pulang Kumander kag Pulang hangaway nga mapasiguro ang sekreto, sur- presa kag kadasig sa pag-atake agud gilayon makontrol ang wala gid nagalaum nga kaaway. Makakulunyag ang ginahandum nga kadalag-an-- ang makontrol ang target nga wala sang lupok kag maagaw ang tanan nga armas kag kagamitan militar! 24 SUBLAK, 2017
Alas 10:50 sang aga, nagpundo ang Elf truck sa atubang sang Maasin Police Station. Madasig ang alas sang mga hitabu. Daw nagakinirab lang nga mga sintas sang pelikula. nga salakyan kag pagkuha sang mandu sa kumand, nagdiretso sa police station ang isa ka team sang NPA nga armado sang malip-ot nga armas. Nagpakuno-kuno sila nga magpa-blotter para gilayon makontrol ang front desk. Organisado, sunod-sunod nga naglinumpat ang nagapa- tabon nga mga Pulang Hukbo kag madasig nga nagmaniobra sa mansig-sektor. Pagkita sang nagapadulong ang Rebolusyon!" Nagasigabong nga singgitan sang mga Pulang Hukbo. Ginkabit ang bandera sang NPA, palatandaan nga sa bisan sa amo ka taktikal nga panahon madinalag-on nga na-over run ang istasyon sang kaaway sa banwa sang Maasin. Sa nakapunsok nga pumuluyo sa mismo udtong adlaw, nakit-an sang mga kaupod ang ila mga yuhom, palatandaan sang kalipay. May ara nga nagapangilay dungan patago nga pagkuom sang kamot palatandaan nga may balatyagon nga patago naga nagaupod sa pagsaulog sang kadalag-an. Nagsinundanay nga nag-assault ang isa pa ka yunit sang NPA nga armado sang nanari- sari nga high powered firearms. Maabtik nga nasulod sa unang minuto pa lang ang barracks sang pulis, radio room, kusina, tower kag kwarter sang chief of police. Sa tres asta singko (3-5) minutos nga kalawigon nakontrol nga wala sang lupok ang istasyon sang Maasin-PNP. Matapos gindeklarar nga kontrol na nagsugod ang search and cleaning operation. Madinalag-on nga nakum- piska ang mga armas kag iban pa nga kagamitan militar. Sa gwa sang police station, nagtilindog kaangay sang nag-istatwa ang nakibot nga mga pumuluyo nga nakasaksi sang madasig nga paghumlad sang mga blocking forces sang NPA sa nagkalain-lain nga bahin sang banwa. Naurungan kag daw indi makapati. Laum sang iban kaparte pa ato sang exercises nga ginahimo sang pulis. Matapos ang byente (20) minutos nga pagtenir sa sentrong banwa sang Maasin, hilway nga nagbiya ang NPA bitbit ang 15 tanan ka armas nga nagalakip sang 11 ka armalayt kag 4 sa short arms, ginatus-gatos ka mga bala, handheld radio, kag iban pa nga gamit militar. Ginsulod man anay nila sa lock-up cell ang mga naka-duty nga kapulisan. Gindala sa pag-atras bilang gate-away car ang back to back patrol sang nasambit nga police station. Balon ang kadalag-an nga nagdulot sang daku nga tampa sa kaaway kag panibag-o nga inagihan, liwat nga gin-usoy ang karsadahon. Kag sa ini nga panahon wala na sang nakatabon nga trapal. Padayon nga naglanog ang singgitan sa paghugyaw sang kadalag-an tubtub sa ginsang-an sang dalan diin ginlamon sang talon ang mga Pulang Hukbo. Naalimunaw nga daw aso nga bisan ang ginatos ka kaaway nga may balon nga tangke-de-gyera kag iban pa nga sopistikado nga kagamitan napaslawan sa pagbawi sang kadalag-an. Apang matapos nahimas-himasan sang kakibot nangin maisog nga mga ususiro. Indi pa maghalin bisan ginahambalan na nga mag- palayo. Sila pa ang nagahambal nga mahapa lang sila enkaso may linupok. Matawhay man nga nakontrol ang sitwasyon sa tanan nga bahin sang blocking area. Naglanog ang pag- hugyaw sang kadalag-an sa tak-tikal nga opensiba sa mismo dughan sang pob- lasyon sang Maasin. "Mabu- hay ang NPA, Mabuhay ang Partido Komunista, Mabuhay Pagkalipas sang panahon, gikan sa pag- inakop sang matag-as nga kabukiran kag madamol nga katalunan, nagbutwa ang NPA sa malapad kag madalom nga baseng masa sang rebolusyon. Mainit nga pa- nginbulahan ang ginsuma- lang sang masa sa ila hanga- way kag upod nga naghug- yaw sang kadalag-an. Hugot nga ginsuportahan kag ginpa- ngapinan batuk sa kaaway bangud lubos ang ila pagpati nga ang NPA amo tunay nga hangaway sang masa!# 25 SUBLAK, 2017
Kwentong Kusina Gintipon ni Ria Sidla One week expansion, one week talang gid, eh! S isa ka semana nga hilikuton sa a ekspansyon erya, halos wala sang adlaw nga wala nagtalang ang amon iskwad. Isa ka aga siling sang CO: "Indi na 'ta anay magkontak sang bag-o nga masa. Mapinaligo kita anay kay daw isa na lang ka sangkap nga kahoy kag mahimo nga hilu na sa sapat-sapat sa taramnan ang mga baho 'ta!" Gani, paligo session the whole morning. Pagkahapon nagsaka na sa sanga sang kahoy ang CO kag nagpatudlo sa masa sang ruta sa mangin direksyon pagkagab-i. Sang dali na magsirom namangkot ang politikal opisyal: "'Ti bal-an 'ta na ruta 'ta? Indi na 'ta magtalang?" "Ako pa!" Sabat sang kumander. Ginlamon sang kasilyas S adtong isa ka mabagyuhon nga kaagahon, nagsapar-sapar ang hukbo nga makapasilong sa isa balay sang masa. Indi pa gid tuman ka basa sa ulan pero bangud nakita sang tagbalay nga ini nga nalamigan sila gilayon nagtanyag sang kape. Lawig na gawa nga mga minutos, wala pa gihapon nakasaka ang rear guard sang iskwad Ang pagdumdom sang mga kaupod nga gintinlo gid niya tudo ang iya lunang kag magsaka kay basa na ang bilog niya nga parachute pants. "Dugay gid sa imo haw? Nag-ano ka pa?" Pamangkot sang CO "Ginlamon ako sang kasilyas!" Hutik nga sabat sang Kaupod. Nahulog gali siya sa kasilyas sang masa kay namuhin pa antes magsaka. Daw maano ang tanan sa paghimugong sang ila kaladlawon. Indi man nila gusto mahibal-an sang tagbalay kay basi mapahiya siya. # Gintulon nga kaladlawon Pagkasirom, naghanda na sa paglakat ang yunit. Damu ang ginpabalon sang tagbalay. May bitbit pa nga mga sinipi sang luto nga saging ang tagsa ka kaupod bangud malapit man lang ang target nga sayluhan. Sa idalom sang masanag nga bulan nagmartsa sila. "Balik... balik!" Mandu sang CO nga amo man ang temporaryo nga naggiya sa amo nga tion. "Nagtalang 'ta!" M atapos ang madinalag-on nga ambus sa 31st DRC PA sang Abril 4, 2008 sa Brgy. Bulan-Bulan, San Remegio, Antique, diin nakumpiska sang BHB ang duha M16 armalayt, VHF radio, mga bala kag tatlo ka army ang napatay masadya nga nagsinugiray sang makahalam-ot nga inagihan ang mga kaupod. "Ako pa!" Maabtik nga pagsulit sang isa ka soldado sa pasalig sang CO antes maglakat. Kag nagkinadlaw naman samtang nagaliso sang pormasyon bangud wala pa gani 10 minutos ang lakat nagtalang na. Pag-abot sa balay sunluganay naman ang mga kaupod. Imbes sang 20 minutos nga tantya sa kalawigon sang paglakat naabtan na ini malapit isa ka oras kag makaabot sa kaladtuan. kay nagkalamudmod na ang sinipi nga balon nga saging. Kag may nagkaladunot pa! 'Ti one week expansion, one week talang gid eh! Ang makahalam-ot pa gid Kinse minutos ang makahalawat-hawat nga paghulat antes nakasulod sa killing zone ang target nga kaaway. Nagkuong pa sa bakolod kag nagtinikal sang nakaon nga manok sang mga dalaga nga ginpadudingan. Atat na atat ang hukbo sa signal fire sang bomba agud ipasunod ang mga lupok halin sa mga riple nga naka- puntariya sa pasistang kaaway. Ginbuka ang ila malinong nga paghulat sang nag-utot ang isa ka kaupod. Nagtinulukay dayon ang mga Pulang hukbo. Nagkinadlaw nga wala sang tingog ang bilog nga isa ka iskwad nga indi mabatian sang kaaway nga naga- padulong na sa killing zone. 26 SUBLAK, 2017
Nagsugid naman ang isa ka kaupod sa advance iskwad: "pwerte bala... hamak mo? Indi madakop ang tuhod ko. Daw indi ko mapunggan ang kurog. Budlay magkatin-katin. Hambal ta madula man lang kon maglupok. Problema kay lawig pa abi kag maglukpnay. Nabalikdan ko ang gamot sa tupad ko. Waay ko bala dakpa ang tiil ko kag isang-it sa gamot. Ti ... naglinong man! ... kag nagkinadlaw ang tanan samtang nagakinaon sa madulom nga kagab-ihon sa gin- atrasan. # Indi mabugto nga panangis Unit sang mga pawikan G inbansagan sang katapuan ang ila yunit nga Platun nga Wala Atrasan bangud arisgado ang mga pulang hangaway sa anuman nga misyon. Walang atrasan pati sa hilikuton kultural. Bisan daw 'gabinalaybay magkanta ... sulong! Isa ka bes naghiwat sang parangal sa mga rebolusyonaryong martir. Sa praktis, nag- kasugot ang mga kaupod nga indi magpadala sa emosyon... indi maghibi... punggan maghibi. Kulang na lang magsumpaanay ba! I sa ka panahon sang tigkalalag. Upod sa pagdumdom sang minatay sang bilog nga katilingban naghiwat sang paghanduraw sang mga rebolusyonaryong martir ang isa ka platun sang NPA. Upod sa mga masa sa isa ka sityo gintigayon ang programa. Nangin tuman ka emosyunal ang pag- handuraw nga indi matapos-tapos ang paghinibi kapin kay preska pa ang pagkamartir sang duha ka kaupod sa isa k depensibang aksyon. Bulos- bulos nga ginpahambal ang kaupod para makambyo ang paghibi sa ahitasyon. Apang naglawig nga wala makabawi. Indi makatapos sang pamulong-pulong. Bisan ang CO sang platun nga ginatan- aw malig-on nga makahawid sang emosyon wala makatapos kag magngod-ngod. Mansig palipod sa puno sang kahoy, sa puno sang niyog kag dalagku nga igang ang kaupod kag masa para matago ang paghibi. Problema gid! Budlay bugtuon ang panangis. Gulpe lang, may ulihi nga nag-abot nga lider mangunguma. Nagtalang sang lugar nga ginkadtuan. Pagbalikid sang isa ka lider masa nakita niya ang nagapadulong. Sa matunog nga tingog gulpe naghambal... "Ay si nonoy, bag-o lang!" Gulpe man nga nagkambyo ang emos- yon. Halin sa kasubo nangin makahalam-ot nga liko ang nagtapos sang paghilibion. Nagtapos man ang ma-drama nga paghanduraw!# Sa aktwal nga kahiwatan: wala tupa ang pinangako. Sa umpisa pa lang magbinalaybay, naggaralgal ang tingog sang kaupod. Wala pa gid nahawiran kag sang ulihi daw baka na nga naga-mama. Pag-umpisa kanta naglibagon na dayon ang choir bangud nagakiwi-kiwi na ang mga bibig. Naglaton-laton ang mga emosyon tubtub sa masa. Wala na napunggan ang pag- tinulo sang luha. Isa ka kaupod ang nagtago sang paghibi. Gin-alsa ang bayo kag ginsulod ang ulo kag did- to tudo naghibi. Abi niya nasekreto na. Ugaling nagmarka ang nagluha nga duha ka mata sa dughan sang iya T-shirt. Athag ang ebidensya. Pagpuas sang masa, masadya naman nga isyu- hanay - may nagmama nga baka imbes mag- binalaybay; naglibag kay nagkiwi na ang baba pag-umpisa pa lang kanta; panago nga naghibi gali nagmarka sa T-shirt. "Akala ko ba yunit tayo ng walang atra- san, kaya pala yunit ng mga pawikan? " kantyaw sang isa ka kaupod nga alog. Naghinalakhak ang tanan. # Manok, baylo pyesa sang helikopter A sta nga ginsaylo lang ang 82nd IB sa Mindanao sadtong adlaw antes mareyd ang Maasin Police Station, indi malipatan sang masa ang mga makahalam-ot nga istorya sining mga tropa militar. Isa diri, ang hitabo pila ka tuig na ang nakaligad... 27 SUBLAK, 2017
Pagkatapos sang engkwentro sa tunga sang isa ka yunit sang NPA kag mga tropa sang 82ndIB sa Tabionan, Bucari, Leon, Iloilo, halos isa ka semana pa ang naglipas nga nagpabilin ang gubaon nga huey helikopter sang AFP. Nahulog ini, indi pa bangud gintiro sang NPA. Kundi sa kaugalingon nga depekto. Nagluko ini sa malapit sa Bukid Mahulas nga ginataklapan lang sang trapal. Nasamad ini nga wala na nakalupad pa pabalik sa hedkwarters sang 301st Brigade sa Dingle, Iloilo. Ginkarne ukon gin-chop-chop na lang ini sang AFP kag patago nga ginhakot ang mga pyesa sa mga inoras sang gabi para malikum sa publiko. Ginasip-on ang K-9 M adamo sang kaso nga kon mag- operasyon ang 82nd IB, may dala sila nga ido nga amo ang magtuytoy sang ruta sang mga NPA sa katalunan samtang ginalagas sang mga reaksyunaryong tropa. "Indi makasarang ang K-9 nga idu sang armi maglagas sa inyo," muno ni Tay Juan sa mga Kaupod. "Ngaa haw? Ginahapuan ang K-9?" Samtang wala pa natapos ang pagkarne sang mga pyesa sini kag ginabantayan sang mga suldado halin sa 82nd IB, may isa ka mangu- nguma nga nagpalapit sa suldado bitbit ang isa ka manok. Pamangkot ni Ka Gil. "Isa ina, indi mapilit sang handler sang idu kon ginakapoy na sa pagmartsa. Nagapundo na lang ang sapat..." sabat ni Tay Juan. "Pero, abi n'yo ano ang mas lala?" "Sir, siling sang mga NPA, maayo kuno ang pyesa sang inyo helikopter nga pandayon kag himuon binangon... ti pwede kami karemedyo sina?" Seryuso nga alungay sang isa ka mangunguma. madasig nga sugpon ni Tay Juan. "Ginasip-on kag ginatrangkaso man gali ang ila K-9 nga idu, sobra abi nga katugnaw kag grabe indi na makapanimaho ang sapat..." ang ambon sa bukid, "Bayluhan lang nakon manok?" Madasig nga sugpon niya, dala tan-ay sang mangunguma sang iya talin. Nakibot ang suldado nga bantay kag nagpang-alag-ag. Indi niya mahibal-an kon bala mangakig ukon mag-ngisi. "Ahh, indi... indi pwede..." sabat sang suldado "Ngaa haw?" Pa- sang mangu- mangkot nguma. Nagkadlaw sila. "Pero may isa pa ka hitabo," tugda ni Tay Endo. "Sa amon baryo nagbukas sang de-lata ang handler sang K-9 para pakan-on tani." "Ti, grabe ang gus-ab sang K9 eh, nagutom na sa pagmartsa..." Sal-ot ni Ka Gil. "Uhumm... wala! Abi mo, gintulok lang sang K-9 ang nabuksan nga de-lata kag mag-ulong-ulong sang iya ulo, indi gali magkaon sang de-lata ang sapat!" "Ah, basta lang, indi pwede..." balos sang suldado dala senyas nga magpalayo na ang mangunguma. sang "Nami ang ngisi handler, eh!" Saligbat ni Ka Anton. "Siya ang makaon..."# "Manok na gid ini, indi ka pa? Indi mo man ina malaga ang pyesa?" Dugang niya. Masakit na kuno ang panulok sang armi. Wala na nag-insister ang mangunguma, naglakat siya nga bitbit ang talin. # 28 SUBLAK, 2017
Pagpamatuk sa layi militar Pasista Subong, ang kadudulman nagahumlad sang iya gaway Ginaunyat sa masangkad nga sakup sang kadutaan Sa landong sang gutom nga agila nga nagakayaba sang pakpak Sa nagapamatuk sini nga mga biktima... Nabatian ko ang mga danog nga gindala sang hangin Sang nagangurob nga daguob sa kahawaan Kag ang nagakirab kag nagakalayo nga mga duag Sa maitum nga guya sang kalangitan, Nagasalakay ang mga pasistang tropa, Nagapamomba sa kadutaan Nagapangguba sang mga dahon, apang nabatian ko man, Ang panawagan lapaw pa sa mga binalaybay nga daan Bitbita ang inyo mga armas kag magsalakay, luthanga Ang nagahulag nga mga gaway, ang bulan nagasunod sa inyo Indi ka magkabalaka sa ulan, ang mga bituon Nagalupok nga magapusa kag magalutos sa kaaway! Ginpasalig niya ang pumuluyo Sang ginahandum nga pagbag-o Sosyalista man siya, hamakon mo, Kag sa mga "nawala" man siya kuno... Halos mga isa ka tuig gid man Sang publiko ila natalupangdan Ang iya makamamatay nga islogan Putang ina, papatayin ko kayo, Gagamitin ang lahat, bombahin "Flatten the hills", ang sabi nga Putang ina... Nanlaban ng walang baril? Bigyan mo ng baril, Bombahin ko ang iskwelahan n'yo, Putang ina! Tatlo ka gyera ang ginasulong niya Halin sa kuno, kontra-druga, All-out war sa kontra-insurhensya Gyera kontra-Moro, kontra-terorista Ang nagkalamatay, linibo-libo na Akig ako sa iya kag sa sining sistema 'Wa't pulos ang mga promisa, pasista Sa malapad nga pumuluyo ako naga-isa Sa pagrebolusyon, sa iya magatumba! --Rojo Sangre --Ka Mae 29 SUBLAK, 2017
Ukay Baluskay ukay baluskay burukrata kapitalista nagkinalipay abswelto ro nagapanampuay mga manugdambong ag gaeamay naggwa sa prisohan nga hayahay may paeubong pa sa diktador nga bangkay ukay baluskay kontra-druga nga away maitom pa sa bugnay maskin siin may siki nga nagauntay may alima nga nagawayway sin-o pa abi may eagay magkisay-kisay kon kabuhi wa eon it saysay? ukay baluskay imperyalista nga pagpakigbagay sa mainit nga agbay ginpaboran ro pabaeay pinagustuhan pa nga mag-istambay ag magpahuway-huway sa ingod baeay it kusog nagapaindisanay $32 milyones gintunggay para maghipos sa pagmueay ukay baluskay masa nagaaragay ag padayon nga nagabantay padayon nga nagasaway sa mga polisa nga gasabeay mga promisa sa masa kabay nga indi mapugday interes ag hustisya permi dapat ipakig-away --Ka Biyo Untatan na ang pagpamatay! (sa gyera kontra-druga sang rehimeng US- Duterte) Ang panulay nga buang nagpangita naman sang biktima Siya pa naman ang pinakamataas nga reaksyunaryong kumander sa pungsod Nga naga-ili-ili kag nagadruga sang iya mga tinawo, Mga manugpatay, unipormado nga mga mersenaryo Halin sa isa ka padya pakadto sa dugang pa nga padya Kill, kill, kill, kag bisan ang hustisya mismo gin-aresto... Walay pal-at nga malawig sa mga inadlaw, Nga ang mga pinanid sang pamantalaan libre Sa mga makakulugmat nga balita, maduguon, Makamamatay nga mga kagab-ihon kag kaagahon Halin sa isa, duha... napulo, asta 80 ang nagkalamatay Sa halos isa ka simana lang, kag dugang pa sila sa 12,000 Ukon masobra pa, ginpatay bilin sa mga ilaga kag mga langaw Karon, ang mga dalanon napun-an sang mga islogan, Ang mga kandila ginasindihan, ginabagting ang mga lingganay Ang mahigko nga mga dalan kag alihiran ang napun-an Sang nagailig nga mga katawhan sa pagmartsa- protesta: Tama na nga kabuangan, untatan na ang pagpamatay! --Maya Daniel 30 SUBLAK, 2017
Labing Pabaskugon ang pwersa Nagapula ang adlaw sa sidlangan Nagapakita sang maathag nga padulungan Dalan nga tunukon, puno sang kabudlayan Kabaylo amo ang matam-is nga kahilwayan. Ang solo lamang naton nga solusyon. Sa kahilwayan nga aton ginahandum. Ara sa kamot sang masa, upod ang pamatan-on. Ang pagsulong sang makatarungan nga rebolusyon. Kaupod hugta ang pag-uyat sang husto nga linya Ang aton hinganiban kontra sa mga rebisyunista Hugta ang pag-uyat sang armas ta Para sa pagbato sa mga pasista nga tropa. -- Ka ASR Pamatan-on, magrebolusyon! Sa subong ang Partido nagapanawagan Nga mag-abanse ang rebolusyonaryong kahublagan Sa mas mataas nga lebel sang aton pakadtuan Labing pabaskugon ang pwersa sang hangaway, sang masa, kag Partido Komunista. Ang mga pamatan-on may kinaiya nga maabtik ang pamensaron sa patag sang produksyon sila masaligan kag mapuslanon Labi na sa subong nga panahon kusog pangabudlay ang pangunahon. -- Liwayway Paglaum Subong ang mga pamatan-on sa uma sa syudad 'gapangita ubra, nagpalayo sa pamilya indi makasarang mag-eskwela kag sa kamot sang kapitalista labi sila nga nagaagwanta. Madata ang kagarukan, may Pangurakot, pangawat, druga, Gani ang iban naguba ang ila pamilya Kabangdanan nga matudlo garuk nga sistema Sang kumprador-asyendero kag imperyalista. Para sa inyo, mga pamatan-on Sa mga abyan ko nga pamatan-on. Amat-amat magbugtaw kag magbangon. Hitabo sa palibot aton batyagon. Maghulag kag magbuylog sa rebolusyon. Sa subong nga panahon, pamatan-on wala sang masanag nga palaabuton Gani magkadto sa kaumhan mag-entra sa rebolusyon Diri kita magtuon pauswagon ang pamensaron Diri nga kinaalam aton gamiton mag-alagad sa interes sang pumuluyo walay imposible kahilwayan malab-ot. Madugay na nga panahon nakakadena. Ang kaugalingon sa garuk nga kultura. Sa pyudal nga relasyon hasta sa pamilya. Kag sa maki-dumuluong nga pag-iskwela. --Ka Bambi Nagahulat ang malapad nga masa. Sa aton pag-alagad kag pag-organisa. Nagahulat ang kubay sang BaHuBa. Sa pag-entra ninyo sa inaway banwa. 31 SUBLAK, 2017
"Desaparecido" "Desaparecido" The wind speaks chanson of the masses, The Internationale against the government who slit political activists, et al; When clock stops and mothers languish for their lost martyrs Who drunk along the shores of fishermen Finding a place to rest in the fields of peasants. "Tovarish Tovarish Tovarish, Whisper for the enemy might hear you." The firmament was a bottle of wine, Without a cork and an open tap, Which gush its avowals into the glass Of a vulnerable squad. Ang hangin nagalaylay sang ambahan sang masa, Ang Internationale, batuk sa gubyerno nga nagapatay sa mga aktibista, kag iban pa; Sa pagpauntat sang orasan ang mga iloy nagabakho sa ila nadula nga mga martir Nga nagainom sang tubig-dagat sa baybayon sang mga mangingisda Kag nakasalapo sang palahuwayan Sang mainatipanon nga ulumhan sang mga mangunguma. "Kaupod Kaupod kaupod, Ihutik mo lang kay basi mabatian ka sang kaaway." Voices. Mothers languish Their children - Found, barbed - Are filled with wine. Ang kalangitan isa ka boletelya sang bino Nga ginkuhaan sang takup, Nga ginbuhis ang unod sa baso Sang bulnerable nga iskwad. Mga tingog. Voices. I asked in a way her ears hear chime: "Tovarish, did you tell mother? She'd think I'm one of the disappeared." I placed the Garand on the floor And lounged my body in a hammock. Ang mga iloy ang nagabakho Sa ila mga kaanakan - Nasalapuan - Busog sa bino. Mga tingog. --Ka Dagger Pahutik ako nga nagpangutana: "Kaupod, ano ang ginhambal mo kay Nanay? Panumdumon niya nga isa ako sa mga nadula." Ginpahamtang ko ang Garand sa duta Kag ang akon lawas sa duyan. * * 32 SUBLAK, 2017
Para sa Bag-ong Sampa (sa Bagong Hukbong Bayan) Dungganon nga adlaw nga puno sang paglaum Dungganon nga mga Kaupod magasumpa sa bandera naton Baganihan ka, nga maghalad sang panahon kag kabuhi Dugang nga kusog sang hangaway, dugang nga binhi. Sa una nga sambuwa, indi magkalingkang Siguruha ang tindog, hibalua ang padulungan Papag-una Kaupod, ang tagsa ka tikang Agud nga sa aton banas indi ka magtalang. Ginapalangga ka, Kaupod, sang Partido kag Masa Kabahin ka sang paghimakas nga magahilway sa ila Gani indi pagkalimti ang pagsumpa mo sa bandera Ang mga tinaga nga imo sambiton nagaserbi nga giya. Patimaan Maghanda ka, Kaupod, sa imo pagpanglakaton Kay puno sang kabudlayan ining ruta naton Sunda ang banas sang mga matuod nga mapag-on Nga wala nagkakulba sa sakripisyo kag kamatayon. Mahipos ang kabukiran Apang wala sang pagkapung-aw Ang pagbaylo-baylo sang duag sang panahon Sa mga kaingin nga nangin bulawan Sa madamo nga balhas nga gin-uyang Sang tumandok, nagapanghakroy nga masa. Kita tanan mga Kaupod, dapat makahas sa pagpadayon Pagsunod sa banas nga inumpisahan sang katigulangan naton Mangin maisog, sinsero, may kakahas kag kalig-on Mangin matuod nga alagad sang masa nga dungganon. -- Ka Hara Kay Malinong ang mga pukatod Samtang may pinasahi nga inggat Ang tubig sa mga suba kag sapa Tumalagsahon bisan ang dapya sang hangin Sa maragtason nga duta. Adlaw gab-i may nagaagi May pagkalangkag nga nagahulat Ang mga pulang hangaway sa patag-awayan Sa adlaw nga tagna sang dinag-on Magalupok ang kusog sang masa Sa pagtumba sa mga tropang pasista. --Ka Soliman 33 SUBLAK, 2017
Para sa Platun Dos-Southern Front (Ang yunit nga nagbatiti sa akon) Nga amo man ang nagtudlo sa akon nga magdagun-dagon... May kinatuhay ang akon duag sang akon pag- abot Sa imo katalunan kag kabukiran Madamo nga bukad ang akon nasumalang Apang wala sang pamilyar, wala sang nakilal-an Subong, napamunpon ko na ang mga bukad nga akon nasumalang. Nangin isa na ako sa ila: Nagatangla sa isa lang ka langit Nagapamukadkad sa isa ka kaaganhon. Ang lanton sang hangin sa imo taramnan Tuhay man sa ambahan nga akon naandan May lain nga tono sa akon pamatin-an Bisan pa nga dulot sini, angay nga kahimtang -- Sylvia Madiaga May kinatuhay man ang talum sang hilamon Kag karos sang mga dugi sang kawayan sa imo kasiitan Kag bisan ang korte sang pilas kag kadalumon sang ungon, Ang panublion nga marka sa akon panit tuhay man Apang, ang ini nga kinatuhay ang una ko nga ginpangilala Gintinguhaan nga mahagop imbes nga ako ang mabihag n'ya Gintun-an ko nga sauluhon ang mga lanton kag gin-amba Nagtuon nga magsaot sa dupoy-dupoy sang imo harana Kaupod kag Baganihan Ginbatas naton ang malawig Nga laktanay Agud mangin kibulan ka Sa patag-awayan. Nakatuon man ako nga timplahon ang akon duag Agud makasanto sa dugos sang imo duta Ipinta ang kolor sang imo pagbutlak Kag magkomoplahe sa imo kasisidmon Gintaklad ta ang pil-ason Nga kabukiran Sa paghanas sang Aton kaugalingon. Indi bala nga ginmarkahan na ako Sang imo kasiitan? Kabalo na ako maglikaw sa dugang nga kapilasan Kag nangin abyan ko na ang mga hilamon... Kag sa taguangkan sang imo katalunan Natun-an ko ang paghabol sang kasugpon sang akon mga dalamguhanon Nakaambit ako sang pagbatiti sang mga iloy kag amay sa imo Gintabok ta ang madamo Nga kasubaan Sa pagpabakod Sang aton panindugan. Nagpanglat-as sa masiok Kag tunukon nga dalanon Bangud sa dungganon ta Nga mga handum... Ang paghilway, Sang masang ginpigos Kag ginhimuslan. 34 SUBLAK, 2017
Sa kalalangan sang mga kasapatan Sa bangkilan nga mga agalon nga mayduta Sa sungayan nga mga burukrata kapitalista Sa manugsuyop dugo nga mga imperyalista. Kaangay, Sang mga mangunguma Kag mga mamumugon... Walay kinalis ang mala-ulan Naton nga balhas Sa nagaagay nila nga Mga luha. Walay kinalis kag balantikon Naton nga tiil Sa ginakibol nila nga Mga tiyan. Sa malawigan nga pagpakigbato, Sa makangilil-ad Nga gutom kag kaimulon. Dasig, mga Kaupod, Updan naton ang aton Mga baganihan Sa paglagas, Sang hamungaya nga palaabuton. --Ka Ami Siriw (Sa platun sang BHB sa Sentral Panay) Ginkali ka sa kaibuturan sang imo duta nga gin- agaw sa imo Gintunaw ka sa nagadaba-daba nga kalayo sang paghimakas Ginsara ang imo lagtok sa suba sang kasaysayan Ginpabaskog ka sa malamig nga dupoy-dupoy sang amihan Ginlapi ka sang maso sa landasan sang mga kabudlayan Ginbaid ka subong sang garab sa pag-alagad kag pagpangapin sa katulad mo nga pigos Ginsubwan ka sa pagpahutay sa patag-awayan sang banwa ikaw nangin siriw, nagabadlak sa makabululag nga kadulom Uyati ang bangkaw kag itagdok sa dughan sang kaaway Iupod ang sumpa sang indi mamalatyon nga demokratikong rebolusyon! -- Stan Magbanua Siriw- tal-is sang bangkaw 35 SUBLAK, 2017
Tim Lider Una ko nga eksperyensya Sa lukpanay nga depensa Sa seksyon namon nga pormasyon Isa ka iskwad sag kaaway Wala nakasalir sa amon. Apang, pag-abot sang kagab-ihon Ila na ginapahigad Pala, arado, binangon Sabakan kag matalum tagad Kabaylo sang serbis nga luthang Rebolber, dedose nga pugakhang Agud ila baryo ipangapin kag depensahan Ginhanas kami sa aktwal nga away Malapit sa may Bukid Tig-urang Sa pagka-team leader ako gintistingan Medyo may ara pa sang mga kulang Bisan pa man, segi indi magpang-alang-alang, Sa pagtinguha padayon gid lang. --ASR Sa pagka-team leader nakabrektru ako Ako, babaye sa Pulang hukbo, Nangin upisyal sang hangaway kag bag-o Sadtong ika-bente syete sang Agosto Nag-upod na sa ambus sa kaaway Kag napamatud-an nga masarangan ko. -- Ka Vitang Isnayper Ang gerilyang isnayper ginakahadlukan sang kaaway kon magsulod sa aton prenteng gerilya nga napalibutan sang talon kag malapad nga masa ginakibang ang kaaway, nangin bungol kag bulag sila. Lokal Milisya Sa adlaw Inyo madahom-dahum Nga sila ordinaryo nga mamumugon Sa maisan, uyapad, kag ultimo nga kargador Nagapangabuhi kaupod sa kapareho nila nga pumuluyo Sa tagsa nila ka tikang Kada isa sa ila ang magpamatyag gid lang Hinali nga isa sa ila gupli lang mapukan Bisan pa man sila magpangapan, Gerilyang isnayper indi nila mapunggan Isa ka lupok, sa isa ka kisap-mata lang Isa ka kaaway, hinali lang nga natumbalay. --Ka Robert 36 SUBLAK, 2017
slithe to their levels cascade down labyrinths and waterfalls and meet the River Pan-ay at their mouths with the ripples of a warm touch: like the handshake of a comrade long in waiting. Here the waters in summer are tranquil, a prelude Pulang Kababainhan to that other season of fury when monsoon rain turns streams into rivers: swift earthy snakes cleansing demons of destruction sweeping all debris in frenzied abandon headlong to melt with the waiting sea. Sa una nga pagtulok Indi sila makahambal Kon ano kag sin-o kita Mga ginapakanubo sa sini Nga katilingban Mahina, wala sang panindugan. Here as elsewhere Nature behaves like patriots driven to destinies of their own making . . . . . --Servando Magbanua 20 Mayo 1979 Pero, tanan nga ina Nagtuga sang daku nga tampa Sa ila mga nawong! Agud makita ang kamatuoran Nga sa likud sang gal-um Nga nagapaburon sa ila pamensaron. Kita ang mga Pulang kababainhan Kita ang mga maanyag nga bulak Sa tunga sang kagulangan Nga magahatag sang dugang Nga kaisog kag inspirasyon Sa pag-asoy sang banas Sang rebolusyon! --Ka Kira Tingadlaw Summer In this green expanse with Mount Angas for a crown The Nacuron and Igabon Ranges stretch out like open arms sheltering small and silent streams that Diri sa berdi nga kalaparan nga ginatampukan sang bukid Angas, nakahilera nga mga kabukiran sang Nacuron kag Igabon nakaunat katulad sang bukas na mga butkon nga nagainakup sa makitid kag malinong nga kasapaan nga nagabuslog pakadto sa idalom kag magdapat 37 SUBLAK, 2017
sa mga pasikut-sikot sang kabusayan, nagasugataay ang suba sang Pan-ay sa ila mga gibwangan nga may magagmay nga balod sang mainit nga pagdap- ig: katulad sang pagpangamusta sang isa ka kaupod nga madugay na nga nagahulat. Diri, ang mga suba sa tingadlaw ang malinong, Pumuluyong Pilipino nadugangan ang pag- antus Bangud sa dalagku nga pagpamigos kag paghimulos Dugangan pa sang mga gyera batuk sa mga kubos Masa nagarebolusyon, kahilwayan demokrasya agumon sang lubos. isa ka pagbukas, --Ka Bonet sa iban naman nga panahon sang kaakig kon ang kasapaan nangin suba bangud sa ulan: magadasig angay sang daku nga man-og nga magalamon sa pagtinlo sang mga demonyo nga mapangwasak ginaanod ang tanan nga higko kag pagkahuyang walay ginapakasin-o para matunaw sa nagahulat nga kalalawran.... Diri, katulad sa diin man nga lugar, nagahulag ang Naturalisa Kaangay sa mga banwahanon nga nagasulong pakadto sa palaabuton Nga sila ang magatuga.... Ang Masa Masa nagarebolusyon Wala sa bunga'ng isip Ukon sa sugilanon lang Ukon sa painuino matabo Ang pagbag-o sang katilingban. Pangabuhi sa uma tama ka pigado bisan diin ka man magkadto mga kabataan nagapamugon temprano lamharon pa, umpisa na siya magtrabaho Wala sa langit ukon sa kahawaan Ang solusyon sa gutom kag kapigusan Wala sa lider sang burgis nga partido Ukon sin-o pa nga ginabantug nga henyo! Mangunguma walay pat-ud nga pangabuhian Imo ahaw nga duta husto lang nga agawon Nagaproblema kon ano pa ang pagahimuon para ang iya pamilya husto nga makakaon Sistemang malapyudal, malakolonyal nagalala Nagaserbi ini sa kumprador-asyendero, sa interes nila para maghimulos , magganar sang daku nga ganansya Presidente Duterte, ido sang dumuluong nga imperyalista Wala sa mga panangis Ukon pagbakho kag pagpanumpa Kundi sa kusog sang nagaisa nga anakbalhas Sa pagpamuno sang proletaryado Paagi sa ila Partido-- Ang masa lang ang tagtuga sang kasaysayan! -- Costa Verde 38 SUBLAK, 2017
Ugtom Culilang Sinampay kita sang mabaskog nga dalimuos, Dinagsa upod sa mga napalis Gikan sa banwa'ng tinampalas. Katulad sang mga rurok sa lantap; Sa mabaskog nga baha sang kasubaan, Magapanglambas sa kuta sang mga sakon... Kakason sini ang mga gaway nga nagakambod, Gabuton ang mga gamot nga nagakapyut, Hugasan ang mga dangog sa kadaygan Kag tiglawas sang mga anakbalhas. Ginbungkal ang duta nga tani amon paglaum ang magadul-ong sa amon nga pagbatu duta ang nagtulod nga kami mapaulipon ang duta madugay na nga gin-angkon sang amo nga sakon. Sa duta kami nabuhi sa duta ang amon pangabuhian ugaling ini isa ka damgo lamang? nga ang amon duta, ginapanag-iyahan sang pila lamang Wala mahadlok ang matuod-tuod nga isganan, Sa paghimakas kag pagpanukot sa ginakangil-aran. Anuman kataas sang pader sang ila kaharian, Bangud sila manuglupig kag hakugan, Sila ang kalison, sila ang pukanon Kay may kutod ang paghari sang malupigon Nagasinggit ang masa sang katarungan. --RSM Kami bayad na sa madugay na nga panahon sugod sadto nga kami ang nagtungtung sa duta nga ini wala sang serbi ang amon pagpangabudlay nga sa inyo panan-awan kulang pa sa amon nga ginbayad Duta ang nagtudlo nga kami magabato bala ang ginsabat nyo sa amon nga singgitan magatagas man kag maga-agay ang dugo sang amon paghimakas mabuhinan man, indi makapalingkang sa amon panindugan nga kami magabatu para sa duta. Nagasalig ka sa mga bayaran mo nga armado pangpahug sa amon kag magadepensa sa imo nga makapauntat sang amon katuyuan nga magpadayon sa amon nga nasugudan Duta duta ang amon singgitan! wala sang makapugong , bala man ang masumalang kabuhi man ang kabaylo mga mangunguma ang may kinamatarung sa pag-angkon ang may kinamatarung sa pagpanag-iya nga ang duta para sa amon. --Ela Manindugan 39 SUBLAK, 2017
Dali na, mga mangingisda-mangunguma, Mag-upod sa mamumugon, mga sandigan nga pwersa Magpalawod sa rebolusyon, sulong sa inaway banwa Dag-on ang kawsa-- ang pungsodnon nga demokrasya! -- Ka Lucas Mangingisda Kabuhi sang Tumanduk Sa adlaw man ukon gab-i pirmi lang sa lawod Hawid ang lambat agud magpamukot Wala ginabale bisan mabasa kag ginakurog Indi pagbaliha mga kabudlayan Tuman na nga pag-antus dapat naton punggan Madamo'ng Tumanduk ang nahalitan Pagpananum kahoy sang DENR* sa kabukiran. Sa amon pagdungka, pamilya nagasugata Dala ang balde nga suludlan sang mga isda Apang sang nakita sa sakayan wala sang kuha Guya nagakasubo, daw nagaluha Mga pumuluyo dapat gid maghugpong Ini nga proyekto dapat gid tapnaon Wala sang kaayuhan kita nga maagum Kay sa aton kadutaan kita palayason. Galastuhan sang kabataan indi masarangan Asta ang pagpa-eskwela indi gid matakuran Wala sang bag-o nga biste, puro lang tinugalbuan Kay ang ginakita sa pagkaon tuman ka kulang Subong nga panahon kita labi'ng mag-isa Kontra sa makahalalit nga proyekto kag pagpamasista Nangin instrumento militar kag mga pulisya Agud pahugon, bungkagon ang aton paghiliusa. Daw ano kasakit ini nga panumdumon Kaangay nga nagalakat sa tunga sang kadulom Maayo na lang kay sang kasanag nakaagum Sang natun an ko ang matuod nga rason Padayon ang kaugalingon nga palig-unon Problema sa duta aton nga lubaron Rebolusyong agraryo aton isulong Manuglanggab sang duta aton palayason! Halin sadto asta subong, kontra-imol ang gubyerno Para sa dumuluong nga interes sila nagaserbisyo Ila ginabaligya dunang manggad sang nasyong Pilipino Kita ang ginalubong sa kaimulon, tuman ka pigado. -- Ka Risalyn Sa amon natun-an, indi lang gubyerno ang islan Kundi ang bug-os nga sistema sining katilingban Kay indi kita makatukod sang gubyerno sang banwa Kon indi mabagsak ang ining pangkatilingban nga sistema. Ginapamatukan sang mga Tumanduk ang proyekto sang DENR nga pagpanum sang kahoy nga wala nakonsulta ang mga Tumanduk. Ini bangud ginalaksam kag pagpang-agaw ini sang kadutaan nga ila ginatalauma kag indi man sila ang makapulos sang kahoy 40 SUBLAK, 2017
[Untitled 1] The red of its radiant fire Like a revolution in its prime. But so soon, The radiant colors fade As the sun drowns in the horizon gone is the colorful cascade. Yet No remorse, no regrets Tomorrow is another day - a sunrise, a sunset; With each passing brighter, redder - Like that of a summer day of May. Until the time The sun no longer sets Its fire Invading the sky. The eve of the revolution's triumph. --KD Armada [walay tig-ulo 1] Ang pagkapula sang iya'ng makasililaw nga kalayo katulad sang rebolusyon sa iya paghiringusgan. Apang sa kadali, ang nagaidlak nga mga duag nagpug-is dungan sa pagkalunod sang adlaw sa gintaipan Nadula ang maduagon nga mga busay. Apang Walay pagbasol, walay paghinulsol Buwas isa naman ka bag-ong adlaw - isa ka pagsublak, isa ka paghinunod; Upod ang pagsanag, dugang nga pagpula - kaangay sa tingadlaw sang Mayo. Tubtub sa oras Nga ang adlaw indi na magtunod Ang iya kalayo Nagasalakay sang kalangitan. Sa kaagahon sang kadalag-an sang rebolusyon! Sila nga mga Martir (Halad sa mga martir sang rebolusyon) Samtang nagaligad ang panahon Kaupod ginadumdom gihapon Bisan sila nagtaliwan na sa rebolusyon Ang rebolusyon aton nga padayunon Sila nga mga nagtaliwan na Sila nga mga martir na Bisan sila mga nadula na Sa aton pinsar sila buhi pa Sila may maisog nga panindugan Lubos nga nagserbi sa katawhan Kag nagpalapnag sang kaayuhan Sa bug os nga katilingban Sila naghalad sang ila kabuhi Kag kita ang ila mga binhi Gani ari nagapadayon kag buhi Nga nagausoy sang dalan nga pinili. Dalan nga puno sang kabudlayan Nga aton dapat lampasan Malab ot lang ang kadalag-an Kag matuod nga kahilwayan 41 SUBLAK, 2017
Bangud sila aton kaupdanan Nga nagserbisyo sa katawhan Gani sila permi naton madumduman Kay sila nangin buhi sa aton handumanan Gani mabuhay sila tanan Buhi ka sa amon pamensaron Imong kapaslawan sa amon dugang nga kinaalam Nga dapat matutom tun-an, himpit nga hipigan Linibong sulo sa kagab-ihon nagadabdab Agud padayunon makahulusga nga inaway banwa. --Rica Manglaw Gani, pamatii o pamatii ining akon ginaasoy: Lantawa mga mamumugon kag mangunguma Iban pang patriyota sa mga syudad kag banwa, Sa binukid sang Napulac, Baloy kag Madyaas Sa Yating ni Henerala Teresa Magbanua Sa bilog nga kapuluan sang Pilipinas Sa pag-alsa waay sang pagkapuas. --Rio Roja Sa dughan namon ang monumento mo, Kumander Nayo* May nakadumdum pa ayhan sa imo, Kumander Nayo Waay Apelyido? Waay bisan isa ka libro Waay bisan isa ka rebulto diin man nga museo sa Iloilo. Tuguti ako, kon amo, isulat dinangtan mo Kumander Nayo Waay Apelyido Nagbakho sa giob sang pagkapaslaw Nagpaanud-anod sa sulog sang kamingaw Kumapyot sa laway sang mga promisa Sang lider sang banwa, gali ini tugalbong niya. Pero, Kumander Nayo Waay Apelyido Lawas lamang nimo ang ila nahunong Kay ang ambahanon sang pagpakigsumpong Di tubtub san-o man sang rehas mahunong. Isa sa mga lokal kumander sang Hukbong Mapag- palaya ng Bayan (HMB) sa Panay si Nayo. Nagpada- yon siya sa pagpakigsumpong sa reaksyunaryong gubyerno bisan napapas sa masaker sang Counter- Intelligence Corps (CIC) ni Secretary of National Defense Ramon Magsaysay sanday Kumander Neri Otey sadtong 1953 sa Sitio Taruytoy, Baryo sang Da- ragsaan, Libacao, Aklan (sadto sakup sang probinsya sang Capiz). Sang ulihi, nagsurender si Kumander Nayo sa Igbaras, Iloilo. Handuraw (para kay Luisa kag Nilo kag madamo pa nga ginkawat sang kadulom) Ano ang balor sang litrato? Mga yuhum kag nawong Gindakop kag gintaban sang lente Ang ginutlo nga nagligad Ginkwadrado sa pitik sintas Ang oras saksi sa mga okasyon Sang kaadlawan, kasal, bunyag kag lubong Sang paglakat kag pag-abot Kag mga adlaw nga ordinaryo Bangud ikaw Kumander Nayo Waay Apelyido Kag kapareho mo, waay sang monumento Waay bisan letra Waay bisan pigura Sa kasaysayan sang mga kumprador-asendero Pero, sa dughan namon yari ang monumento mo Daw sang san-o lang sang kita naghinun-anon Nagbayluhanay sang yuhum kag pangilay Kon tiempo nga magsumalangay Ayhan nagahulat na Ang inyo kabataan, ginikanan Esposo kag esposa, abyan kag kakilala 42 SUBLAK, 2017
San-o pa kamo ibalik? Ahay, makabuluang mag-asumer Indi seguro ang balor sang litrato Tungod ini na lang ang nabilin sa amon --Rodora Malaya Nagmalitong-Yawa Sa paghuni sang telepono,o panuktok sa ganhaan Nalaya na ang mga bulak Nga nagahulat sa inyo ugsaran Naglamig na ang kape sa tungang gab-i Kag namuragmuragan kami sa kaagahon Basi kamo na ang nanaog sa taxi nga nagpondo Basi inyo tikang ang mabatian samtang kami nagaligid Kag indi makatulog sa amon hiligdaan Basi kamo ang nasiplatan Sa naglabay nga salakyan O kaanggid ang nakit-an nagapila sa grocery Songs for Gima Reading your poems drinking in the sunrise- shaded voice of your poems: clear, thirst-slaking plain, without guile, like the voice of the masses, whose lives you've drank and spoken of when they speak of their oppression and of the radiant dream-fabric they weave Ahay makabuluang mag-asumer Bangod sadtong ginlambong ang gab-i Kag ginpukaw sang lanog sang lupok Ang mga dalamguhanon Kamo ginsabnit sang mga landong Gintaban sang kadulom Nadula nga daw aso, nasunog nangin abo Tani sila malipayon Sa ila itom kag traidor nga buko Tani sila nabusog kag nagtig-ab todo Sa kada pagkisa kag pagkastigo Tani indi man maayawan hulat ang ila pamilya Kon san-o sila mapuli matapos nila kamo tabanon Agod ila ipaambit sa ila kabataan Ang balor sang ila pinamalhasan Daw ano seguro sila ka malipayon Manami kuhaan litrato made of tensile thread monsoon-fed, refined then shaped in the purifying fires of the revolution. when they speak of you and of others like you, their most graceful poem, they become most eloquent as the rains in seedtime are eloquent; they become most evocative, as the rich, furrowed earth is evocative. *** The enemy do not know, cannot know, mercenaries that they are, that for every comrade that falls our smoldering rage feeds upon itself and becomes twofold, tenfold, Kay sa mga litrato kon sa diin kamo malipayon Sa inyo yuhum kag ginsuguran kami mapadayon Tungod kami sa matag-adlaw nga nagligad Sumugod sang madula kamo sa amon luyo Nagaisip kami sang ginatos ka san-o San-o pa kamo mabalik? a hundredfold, where, deep into the dark, dark earth, into the heaving womb of earth, our obsidian dreams become our collective talisman. --Maria Guerra 43 SUBLAK, 2017
Mga Ambahanon kay Gima Pagtunod Sa pagbasa sang imo mga binalaybay pag-inom sa pagbutlak sang adlaw nahagbungan nga tingog sang imo mga binalaybay maathag, panambal sa kauhaw walay limbong, masina katulad sang tingog sang masa, nga ila'ng kabuhi, imo ginsuklob kag ginpulong, kon sila maghambal sang ila kapigusan kag sang nagaidlak nga dalamguhanon, hablon nga ila ginahabol Kon kita magatipon, Magatipon kita nga daw mga ipot-ipot Sa puno sang Mahogany; Magabanaag kita nga daw bulan sa ugsad; Nga daw mga bituon sa mala-baybay nga kahawaan Mangin isa kita ka lampara Nga magapaslaw sa paglikop sang kadulom sang kagab-ihon. Sa sini, kita mangin kaangay sang isa ka pagbutlak Sa tion sang pagtunod. human sa nagainggat nga hilo mapino kag dayon gintabas sa pangputli nga kalayo sang rebolusyon. Kon sila maghambal nahanungod sa imo Kag sa iban nga katulad mo Ang ila pinakamalumhay nga mga binalaybay Pinakamaathag, tayuyon nga nagalarawan Katulad sang ulan sa tigtalanom Nangin inspirasyon ang mga ini Kasubong nga inspirasyon man Ang manggaran kag naidas nga duta. *** Ang kaaway wala nakahibalo kag indi makahibalo sa pagka-mersenaryo lang nila nga sa tagsa ka kaupod nga matumba ang aton nagabaga nga kaakig nagamakot kag nangin doble, Kita maga-amba Kag ang mga ambahanon naton Amo ang alibangbang sa hardin sang mga Mirasol. Ang aton tingog, magatambang nga angay sang busay Nga nagalunod sang panihol sang hangin habagat; Ining aton sonata, angay sang bukad sang rosas nga hungod nga nagapadapit sa hangin Angay sang avocado nga luto nga nagakapulak, Daw luha sang pil-as; daw angay sang kometa nga nagahalay-halay Sa galaksiya, ang Milky Way. Kag ini tanan pagahakson sang manughakos. Kag sa iya paghakos, siya magahakos sa hakos sang pagtunod. --Ka Guernica (integrasyon sa kaumhan) napulo ka doble, gatus ka doble, kon sa diin sa idalom sang madulom-dulom nga duog sa nagaulbo nga taguangkan sang kabukiran ang aton bantiling nga handum nangin kolektibo nga mutya. 44 SUBLAK, 2017
Untitled I will go on singing love songs for my people, 'Til every note of my hymn be woven Into a cape of crimson silk. I will continue writing love poems for the orphaned 'Til each word and line Form a golden hammock - Sanctuary of warriors; womb of the purple heights. I will continue mixing and painting Colors of strength and courage, 'Til every hue of my weariness break a rock and usher a spring of sweet wine. And when passion is uncontainable - I will go on singing, writing and painting Lamentations after lamentations And overcoming after overcoming Until I carve in a stone An epic of victory after victories! Sang mga duag sang pagkabakod kag kaisganan, Tubtub tagsa ka duag sang akon kalayo magbuka sang kaigangan Sa pagpatubod sang matam-is nga vino. Kag kon ining pasyon indi pa mauntat-- Padayunon ko ang pag-amba, pagsulat kag pagpaminta Sang tagsa ka mga pagpanghayhay kag panghakroy Kag paghimakas sa pagpangibabaw Tubtub maukit ko ang bato Isa ka sugidanon sang kadalag-an kag mga kadalag-an! * * Pamat-ud May kakapoy nga pagbatyag ang lawas Sa malawig nga katulugon. Ginapaumpaw sang haplos nga may pag-angga sang dapya sang hangin sa kaagahon. Magaatubang naman sa sa bag-ong unos Sa pugada sang masumalang nga panahon. Balatyagon nga kalmante kag mapainubuson Apang ara ang kapag-on nga magsulong. --Maria Laya Walay Tig-ulo Dungan sa tagasak sa nagatupa nga ulan; Ang mga tiil nga nagatikang, Nagakarga sa abaga ang mabug-at Nga palas-anon kag mga responsibilidad. Padayunon ko ang pag-amba sang kalantahon sang gugma para sa pumuluyo tubtub tagsa ka nota sang kanta mangin hablon nga nahabol sa sida nga kapa sang masiri nga pagkapula. Padayunon ko ang pagsulat sang mga binalaybay Dugang nga pagpamwersa para mahuklas, Ang masangit sang mga gamhon Sa masiot nga dalan, Mahalong nga tikang kag mapanigaunon Sa pagtabok sang nagadaludo nga baha Sang pagka- makinaugalingon... sang gugma para sa mga nailo tubtub tagsa ka tinaga kag dinalan magporma sang bulawanon nga duyan-- tilipunan sang mga hangaway; taguangkan sang lila nga kahitaasan. Padayunon ko ang ang pagmiskla kag pagpinta Magtindog sang tiso kag maanting nga manghulong-hulong, Hugta pa gid ang pagkapot sang matalum nga binangon. 45 SUBLAK, 2017
Gapasa ang mga haras kag talungon nga nagabalabag sa imo dalanon, Magkurisong ang imo agtang kag magtulok sang tadlong, Maaninag na ang bayhon sang masanag nga palaabuton. Ang tunay nga kahilwayan, demokrasya, kag kalinong. -- Sierra Marshall Ka Nanay That there are other children there who need you, too You felt their pain, you heard them cry You yearned to bring them comfort and aimed to fly You heard the wails brought on by oppression "I must go," you said, and you were gone You are more than mother, my fearless nanay, You are comrade, friend, healer, freedom fighter And here I am with my brothers, ready for the battle cry To keep on, struggle, fight, and, ultimately, die! You left us that day to make a worthy sacrifice Of familiar comforts, ease, luxury, and even life To be one with comrades missed and barely known, Not flesh and blood, yet beloved, cherished like your own You left us that day to answer the call for action You were strong, you endured, fuelled by passion You gave your life and youth when times called Ever vigilant, ever ready, never stumbled, never stalled --Hara Kay Ka Nanay Ginbatyag mo ang ila kasakit, ginpamatian ang singgit Ginusto mo nga hatagan alibyo ang ila ginabatyag Nabati-an mo ang hilibion tuga sang pagpamigos "Kinahanglan ko maglakat," siling mo, kag nadula ka sa amon I let you go, though I still felt I needed you Even though your hugs and kisses carried me thru For the fire that burned inside of you was not just for me For the change you struggled for was for all society Ginbayaan mo kami sadto para sa kinahanglanon nga sakripisyo Sang pamilyar nga palibot, kasulhay, sinadya kag pati kabuhi Para mag-isa sa mga kaupod nga ginakahidlawan kag wala pa makilala Indi kadugo ukon pamilya, pero pinalangga, malahalon sa imo I let you go, though I missed you every day For I knew that a mother is not one's own to keep or put away And that there was so much more for you to do, Ginbayaan mo kami sadto para sabtan ang panawagan sang paghimakas May kakusog ka, nagpakabakod, ginagatongan sang diwa sang rebolusyon Ginhatag mo ang imo panahon kag pagkahoben sang ginpanawagan 46 SUBLAK, 2017
Mabinantayon, handa, wala nagpayuyo, wala nagpundo Ginpabay-an ta ka maglakat, bisan kinahanglan ta pa ka tani Bisan pa nga mga halok mo kag hakos ang nagaluwas sa akon Bangod ang kalayo sa imo tagipuson nagadabdab indi lang para sa akon Bangod ang pagbag-o nga ginahimakasan mo para sa bug-os nga pumuluyo sa mga guya nila nga may paglaum nga magaabot, ang iya Hangaway ang Hangaway sang masa. -- Ela Manindugan Ginpabay-an ta ka maglakat, bisan pa ginkahidlawan ka sa tagsa ka adlaw Bangod bal-an ko nga indi ka butang nga pwede panag-iyahan ukon taguon Kag bal-an ko nga madamo ka pa sang gusto kag dapat himuon Nga may iban pa nga anak dira nga kinahanglan man ang pagpalangga mo Masobra ka pa sa iloy, akon walay kahadlok nga nanay Kaupod ka, abyan, manugbulong, hangaway sang banwa Kag ari ako upod ang akon kauturan, handa sa hangkat sang inaway Para magpadayon, maghimakas, magbato, kag sa katapusan, nga mapatay! Paglaum Tula Sa idalom sang kakahuyan May mga Kaupod nga imo makit-an Nga kon ikaw wala sang naintyendihan Ini magmarka sa imo pamensaron Ngaa sila diri sa kagulangan? masanaaw sa kahawaan ang bituon kag lati nga bulan sa nagagarhum nga mga bukid. magatudlo, magagiya. Sila nagapanglakbayon sa kabukiran Ginaangtus ang sakripisyo kag kabudlayan Pati na pagbilin bata o iloy Para mabugras ang kadena sa kaugalingon. Sa katilingban, ang kababainhan wala sang ikasarang Sa mata pangkama ukon kalingawan Hasta pa kon mahimo nila sumsuman Kay kuno ang kababainhan kalingawan sa madulom sa masiok nga dalan mahinay, ang lakat may kapat-uran may padulungan . Apang ina tanan may solusyon Mag-isa kag maghugpong ang kababainhan Isa na ka daku nga magbuylog sa rebolusyon Para mahilway sa kadena sang kaugalingon. may nagahulat sa kamalig nga gamay --Ka Ren 47 SUBLAK, 2017
Wala obra, pangita obra (eksena sa syudad sang Iloilo) Pagpuas sang pamalo sang sulog 2 ka kutsarita nga kalamay 2 ka kutsarita nga kape 1 ka tasa nga ininit nga tubig (lugayon asta matunaw ang kape kag kalamay kampeon kon may pan de sal nga isawsaw- pamahaw) pagbugtaw sa aga, lab-as pa ang muta pagkatapos gamit sang kasilyas sindi sigarilyo kag manumdom dalum diin naman ako makadto? Pagkatapos pang-espeho, 'baw, nga sa kagwapo Bitbiton ang papeles kag maglarga 'ngita ta obra! Manaog sa jeepney kag suguran Sa kalye Iznart kag JM Basa Halong kay damo switik sa kada eskina Kalab-ot sa Mabini, Delgado kag Jalandoni Tiil gareklamo, balhas singkadako sa monggo Gaililig sa nawong, maparking sa dughan Buling halin sa yab-ok Nagagrahe sa kwelyo Pila na ka paskil ang nabasa: Wanted: caregiver, domestic helper, driver Wanted: trainee, salesman, ahente sa call center Wanted: Order of Battle, ang kaso double murder Pila na ka poste ang naisip Poste nga ginaihian sang pulis kag ido Poste sang PECO nga may jumper. Nagtapak sa takna alas singko Kag natapos na ang drama sa radio Buhi na sang mga nagaeskwela Serado na ang mga opisina Natapos na ang isa ka adlaw nga pagratsada! May ginbuno, naipit, gintiro May naghikog, nangawat, nakapalagyo May isa ka milyon ukon masobra Nga katulad mo Isa ka milyon ukon masubra Nga wala trabaho! --sinipi sa binalaybay ni Rodora Malaya Namalitong-Yawa Pagtapak sang takna alas dose impunto 1 ka tasa kan-on 1 ka yahong nga laswa 1 ka baso tubig NAWASA (samuon kag itimo, ubuson sigputon wala mumho, Kay wala ginapulot sa dalan ang balor beynte singko pesos-panyaga) Pagtig-ab dungan pang-toothpick Tindog tiso kag liwat pagwapo Palamig anay sa mall sa pihak nga eskina Kay padayunon karon ang pagpanglugayawan Ala una y medya, mataas pa ang adlaw Mapila sa kalye Valeria sa: Nagabaton bagger, gabaton helper Pag-abot na sa gwardiya Huyhoy ang pakpak, kuyos ang abaga Kay nakatapos lang kolehiyo ang ila kursunada Hala libot, duyong lang nga duyong Pila na ka opisina ang nasaka Pila na ang natagtag nga bio-data 48 SUBLAK, 2017
Internationale Bangon sa pagkakabusabos Bangon mga bihag ng gutom Katwiran ay bulkang sasabog Buong lakas na dagungdong Gapos ng kahapo'y lagutin Tayong api ay magbalikwas Tayo ngayo'g inaalipin Subalit atin ang bukas Koro: Ito' y huling paglalaban Magkaisa't nang masaklaw Ng internationale Ang 'sangkatauhan Ito' y huling paglalaban Magkaisa't nang masaklaw Ng internationale Ang 'sangkatauhan Wala tayong maaasahan Bathala o manunubos Kaya't ang ating kaligtasa'y Nasa ating pagkilos Manggagawa bawiin ang yaman Kaisipa' y palayain Ang maso ay ating hawakan Kinabukasa' y pandayin (Liwaton ang koro) Manggagawa at magsasaka Ating Partido' y dakila Palayasin ang mga gahaman Sa anakpawis ng daigdigan Wakasan pagsasamantala Ng mga buwitre at uwak Sa umagang sila'y maglaho Mapulang araw sisikat! (liwaton ang koro) * * A ng Internationale ginsulat sa pagsaulog sang Paris Commune sadtong Marso asta- Mayo 1871. Ang dinalan (lyrics) sini gin- sulat ni Eugene Pottier sa Paris, kag gintunuhan ni Pierre Degeyter. Panahon ini sang transisyon sang kalibu- tanon nga sistemang pyudalismo pakadto sa sis- temang kapitalismo. Kapanahunan ini sang Kali- butanon nga Rebolusyong Burges kon sa diin, ang sahing burgesya ang nagapamuno sa mga rebolus- yon sa pagbagsak sang pyudal nga sistema. Ugaling sini man nga panahon, amat-amat nga nakamuklat ang mga mamumugon nga indi lang sila magsunod-sunod sa burgesya bilang kaal- yado sa pagbagsak sang sistemang pyudalismo. Nakaangkon ang mga mamumugon sang isa ka lebel sang mga makasahi nga kamuklatan, kag kolektibo nga himakasan ang mag-angkon sang kaugalingon nga gahum pulitikal. Nakabulig diri ang mga sinulatan nanday Marx kag Engels sa Communist Manifesto nga naggwa sang 1844 kag nag-impluwensya sa kahublagan sang mga mamu- mugon sa Una nga Internasyunal. 49 SUBLAK, 2017
Samtang, ang sahing burgesya temprano pa nga nangin reaksyunaryo kag ginliso nila ang ila mga armas batuk sa mga mamumugon nga nagademanda sang ila interes sa tunga sang pagkaulipon sa trabaho kag sistema sang suhol. Madamo sang mga mamumugon nga nag-alsa. Talalupangdon diri ang hitabo sa Pransya kon sa diin, natukod sang mga mamumugon ang Paris Commune. Sa una nga kahigayunan ang sahing mamumugon nag-angkon sang gahum pang- estado, bisan pa nga bokol pa lang ini kon sa mga bunga'ng kahoy. Ila gin-establisar ang porma sang Commune nga gubyerno nga mas demokratiko nga wala pa sang kaangay sa nagligad. Ang mga representante gintugyanan sang poder sang mga nagboto sa ila, kag pwede sila pahalinon ano man oras, kag ginabayran sila sang suhol nga kaangay sang ginabaton sang mga mamumugon. Ang Commune isa ka nagatrabaho nga organo nga nagahimo sang layi kag manugpatuman. Siling pa nanday Marx kag Engels, ini ang una nga dagway sang diktadura sang proletar- yado. Sa pihak nga bahin, una ini nga eksper- yensya sang mamumugon. Panahon ini nga wala pa sang natukod nga mga Partido komunista sa kalibutan nga nagapamuno sa kumplikado nga paghimakas batuk sa sahing burgesya. Maduguon nga ginlutos ining Commune sang reaksyunaryo kag burges nga gubyernong Pranses. Asta sa subong nga kapanahunan sang imperyalismo kag panahon sang Kalibutanon nga Rebolusyong Proleryo sandig sa gintudlo ni Lenin, ang sadto bokol nga Paris Commune nangin reali- dad naman sang pagdaog sang Rebolusyong Ok- tubre 1917 sa Rusya nga nagasaulog sang subong nga tuig sang sentenaryo sang iya kadalag-an. Ini nga kadalag-an ginsundan ini sang iban pa nga sosyalistang pungsod. Asta sa subong, padayon ang paghimakas sang sahing proletaryo kag pumuluyo nga ginapa- munuan sang sahing proletaryo paagi sa ila mga Partido Komunista nga mag-angkon sang gahum pangpulitika kag ginakompronta ang moderno nga rebisyunismo. Ang ambahanon nga Internationale ang komon nga ambahanon sang mga Partido Komu- nista, sang mga organisasyon sang mga mamumu- gon sa kalibutan. Ginsalhin ang Internationale sa Filipino kag liwat nga gin-apirmar sang Partido Komunista sang Pilipinas sa iya Ikaduha nga Konggreso bilang upisyal nga ambahanon. # Muog na Buo (kanta sa ika-2 nga Konggreso sang CPP nga nahiwat sang Nobyembre 2016) Lyrics by: Silvia Madiaga Intro: C-Em-C-Em I C Em Am Bakit ako naririto, tila dulo ng mundo D7 G na ng bayan kong pulu-pulo F E parang sumabog na bato II C Em Am Bakit ba ako naglakbay, dala itong mga aral D7 G mga teoryang gumagabay F E karanasang binabaybay Koro 1 C Em Narito ako para sa pagkakaisa, pagsulong Am D7 G Narito ako para sa pagwawasto, pagdaluyong C Em Narito ako para ang kalat-kalat na pulo Am 7 G Maging muog na buo Interlude: C- Em -C-Em III. (same chords with Ist verse) Bakit ating hinahanap, ang wastong paglalapat ng pamumuno at pagtupad Sa masang bumabalikwas Koro 2 (same with Koro 1) Narito tayo para sa pagkakaisa, pagsulong Narito tayo para sa pagwawasto pagdaluyong Narito tayo para ang kalat-kalat na pulo Magiging muog na buo 50 SUBLAK, 2017
Asawa, Kaupod, Waling-Waling ka nakon. Bridge: F G Pagkakaisa, paglaban Em Am Tagumpay ng ating bayan F G Ay ambag sa daigdigan Em A paglaya ng sangkatauhan Bisan wala ka na, kaupod ka man gihapon Sa pagtimbang-timbang sining akon nga disisyon Maghimakas liwat, bug-os ang kaugalingon Asawa, Kaupod, Waling-waling ka gid nakon. Komposo kontra sa Jalaur megadam (Adaptasyon sa tuno: "Namunit sa Pangpang sang Gugma") (Ulitin koro 2x) D F#m Narito tayo para sa pagkakaisa, pagsulong Bm E7 A Narito tayo para sa masang aping Pilipino D F#m Narito tayo para ang kalat-kalat na pulo Bm A Magiging muog na buo Em A Bm Bm-A (2x) Ito ang dakilang misyon ng Pilipino proletaryo kordes sa gitara: Intro: Am-E-Am 1 Am Mga kapamilya, akon kaabyanan E Am Ako magasaysay, inyo pamatian A7 Dm Istoryang tumandok, d'ya sa kabukiran Am -E Am Waling-waling Lyrics ni: T.T.T. Musika ni: L.S. Bulak ikaw nga nasapwan ko sa talon Nangahas ako nga magdakup sinang yuhom labing ilahas sang katahum walay subong Asawa, Kaupod, Waling-Waling ka nakon. Sila 'gahimakas (2x), sang makatarungan. 2 Gilayon nga isyu, proyektong megadam Sa suba Jalaud, diri patukuran Higanteng megadam, abaw kululbaan Kay makahalalit, dakung katalagman. 3 Antes padayunon, ining panaysayon Balikdon ta anay, mga gumon-gumon Halin pa kay Marcos ang ini nga plano Apang wa'y gindayon, kay tama kagasto. 4 Sa orig nga plano, ang Pan-ay buhangan Agud ang Jalaud, sang tubig dugangan Kay tubig sa suba, tuman gid kaninit Ini kapin pa kon, tyempo tig-ilinit. 5 Diri kag nahuman, ang gamay lang nga dam Didto sa Moroboro, suporta ang Ulian Kay suba Jalaud indi gid kasarang Magsuplay sang tubig, bisan gamay nga dam 6 Tuig dos mil onse, liwat nga nabanhaw Ini nga proyekto, gustong mangibabaw Ginduso ni Drilon, irigasyon kuno kag tubig konsumo, syudad Iloilo. Kaupod kita nga nanglatas sa kalasangan Kaupod kita sa madulom nga bilangguan Kaupod kita nga nagbatiti sa mga kabataan 51 SUBLAK, 2017
7 Siling sang gubyerno, ini nga proyekto Ang makapatuhaw, madamo'ng trabaho Madamo pa iban, nga mga pangako Igo nga sumahon paniplang ang tuyo 8 Gubyerno 'gatago, sang kamatuoran Nga kulang sang tubig para sa megadam Pero ginapilit nila ang proyekto Para may ihapin, kurakot nga pondo 9 Trilyones ka pisos ang pork sa gubyerno 'Gapangita sil-an, ano nga proyekto Ang ila tukuron, bisan ini paltik para may irason, sa ila pang-swetik. 10 Ang mga Tumanduk, ibang' pumuluyo Sila naghimakas sa proyekto nagbato Luwas nga 'ni paltik, dya makahalalit Amon mga baryo, malumos sa delubyo. 11 Ansestral nga duta, ang labing malaksam Lakip ang sagrado, lugar nga lulubngan Dugang pa sang linog, may litik ang duta Sin-o makasagang, kon mawasak ang dam? 12 Aton usisaon, subong kag gilayon Akon kauturan, sin-ong ginpangakuan Sang dutang nalaksam, kamo pagabayran Diin na ang bayad, di ba, laway gid lang? 13 Gani padayunon, naton ang pagbato Duta, kabuhian, aton pangapinan Matarung gid ini, nga kawsa ang aton Para sa 'ton banwa, kag palaabuton 14 Antes ko tapuson ang akon pagsaysay Dakung pagpasalamat kami ang 'gatan-ay Kay amon nga kawsa inyo ginsuportahan Naglanog na ini sa nasyon nga iban. 15 Mga kaabyanan kag mga bisita Kami lubos sa inyo nagapakig-isa Agud mag-ani sang dugang nga kadalag-an Kita magpadayon - mabuhay kita tanan! 52 SUBLAK, 2017
Drowing: ayuda sa pagtudlo kag talakayan sa masa M agamit ang taliambong bilang bulig- biswal sa pagtudlo sang mga kurso ukon pagtalakayan sang mga isyu sa mga kaupod, hangaway, masa kag kaalyado. Ang mga instruktor kag propagandista padayon nga nagapauswag sa paggamit sang bulig biswal -- upod ang iban nga ayuda sa pagtudlo-- agud epektibo ang paghangup sang mga punto. Ikaduha nga tikang: aktwal nga pag- drowing sang ulo, paghimo sang lawas kag panapton nila, pagkumpleto sang pigura kag dugang nga pagbutang sang iban nga mga gamit. Ginabuyok naton ang padayon nga pagtinguha sang mga kaupod nga magpaka- sampaton sa pagkumbinar sang bulig-biswal sa mga pagtuon kag talakayan sang mga isyu. Sa sini nga kaangtanan, ginapaambit naton ang masunod nga simple nga ubay sa pagdrowing. Sarang ini maaplikar gilayon paagi sa plastic sheeting ukon ihanda una sa malapad nga papel antes ang talakayan sa pagtuon kurso ukon isyu. Ginatinguhaan nga mapasimple ini agud madali nga matun-an kag madamuan ang madebelopar nga instruktor nga makahimo sini. Gani ang mga kaupod nga magpangahas sa pagkurit kag magpaambit man sa iban. ginabuyok Una nga tikang: magpraktis sa pagkurit sang lain-lain nga linya. Indi magpang-alang-alang kag indi mahadlok magsala. Permi ini praktison sa lapis, bolpen kag tsok. Ehersisyo ini sang kontrol sang pulso. Halimbawa lang ini sang mga pigura. Sarang pa nga mag-ilustrar sang iban paagi sa pagtuon sa mga drowing nga makita sa mga pahayagan, ukon sa kaugalingon nga pag- obserbar sa palibot. Ikatlo nga tikang: pagdrowing sang nagahulag nga pigura. Lain-lain ang paghulag, gani may pagkakumplikado. Apang tandaan lang kon diin bug-at sang lawas agud mahangpan ang balanse sang paghulag sang mga pigura. 53 SUBLAK, 2017
Ikap-at nga tikang: ang paghimo sang iban nga elemento sang bulig-biswal Duha ang mayor nga elemento sang bulig-biswal - ang sentro nga pokus nga amo man ang sa foreground (sa unahan kag ma- tingkad), kag ang background (ukon ang sa liku- ran). Sa punto nga builig-biswal ini, sekondaryo nga elemento ang sa likuran, apang nagaserbi man ini sa pagpatingkad kag pagkasolido sang pokus. Sa paghimo sang bulig-biswal sa mga talakayan sang mga isyu: maathag nga mapakita ang analisis kag tindog sa isyu, ukon punto nga ginatun-an indi magdrowing sang indi na kinahanglan nga detalye kag sekondaryo nga elemento
maathag ang pokus maayo kon aksyon nga larawan ang ginapakita Ikalima nga tikang: inter-aksyon sang mga pigura/tawo sandig sa ila relasyon kag pag- hulag. permi magpraktis kag tasahon ang mga nahimo nga biswal para mapauswag sa masunod.# 54 SUBLAK, 2017
Taliambong sa tsok kag tapita H alin pa sadtong dekada 90s, lapnagon na nga ginagamit sang mga kadre kag Pu- lang hangaway ang tsok kag tapita bi- lang blakbord sa Panay. Pleksibilidad ini kag praktikal sa gerilya nga paghulag. Sang ulihi, kinaandan na nga ginagamit naman ini bilang backdrop sa mga kultural nga aktibidad sa mga anibersaryo sang Partido ukon sang Bagong Hukbong Bayan, kasal sang mga Pulang gerilya, mga parangal sa mga mar- tir, kag iban pa nga okasyon. Ginakumbinar man ini sa mga arte sang instalasyon. Sa idalom, ang pila sa mga larawan nga nagapakita sang taliambong sa tsok kag tapika sa Panay.# Ang duha sa ibabaw, backdrop sa partikular nga mga aktibidad sa Sentral Panay Ang taliambong sa tsok kag tapita nag- lapnag na indi lang sa kubay sang mga Pulang gerilya. Makita sa social media nga ining pamaa- gi sa tsok kag tapita gin-istablisar nga isa ka porma sa talimabong. Sa idalom makita ang bahin sang lara- wan nga gindrowing sang isa ka istudyante sa UP College of Fine Arts: "Buhay-Gerilya," sa tsok kag tapita nga gin-eksibit saUP mismo. Backdrop sa pagsaulog sang anibersaryo sang Par- tido kag okasyon sang pagtambi-palad sang mga Kaupod sa Nabagatnang Panay "Buhay gerilya" 55 SUBLAK, 2017
Mural nga pinta sa tapita kag canvas Naumpisahan naman sa Panay ang paggamit sang pinta sa tela nga tapita. Ang masunod amo ang mga biswal plakard kag mural sang nagkalain-lain nga okasyon. Mga mural kag backdrop sa okasyon sang aniber- saryo sang NDF, Abril 24, 2017 (ibabaw); okasyon sang Rehiyunal nga Kumperensya sa Rebolusyonar- yong Kahublagan sang mga Pamatan-on-Istudyante (tunga) , kag pagtapos sa isa ka paghanas militar mga bag-ong rekrut sa NPA kag panawagan sa pag- padaku sang pwersa. Sa idalom, mga visual placards. Ginpinta nga mga mural sa ika-48 nga anibersaryo sang Partido nga ginsaulog sa nagkalain-lain nga prente sa rehiyon - sa nabagatnan, sentral kag nasidlangan nga Panay. 56 SUBLAK, 2017
Mga Taliambong sa Hayag nga KahublagangMasa K inaandan na sa nagkalain- lain nga mga kampanya sa hayag nga kahublagan masa ang paghimo sang mga plakard-islogan, effigy kag mga mural ilabi na sa mga dalagku nga mobilisasyon masa sa mayor nga mga isyu kag ginalunsar sa mga kapitolyo sang mga probinsya sang Panay. Ginakumbinar man ini sa iban pa kultural nga porma pareho sang teatro kag pagki- nanta. Sa idalom ang pila ka mga larawan nga gintipon halin sa internet. Mga islogan sa plakard kag istremir, effigy nanday Duterte, Lorensana kag Hen. Ano, sa protesta sang pumuluyo sa Iloilo City. Sa idalom, ang larawan sang apat ka mural kaangut sa paghimakas sa duta sang mga Tumanduk sa Sentral Panay. Gin-gamit ang mga ini bilang backdrop sa ila mga asembleya, forum, kag disenyo sa T-shirt printing. Mini-mural sang "Hitler" nga Duterte kag ang iya "kamot-nga-salsalon", protesta sang mga pumuluyo sa Roxas City,Capiz. 57 SUBLAK, 2017
Kabahin sang programa sa mga asembleya ukon pagtipon sang Tumanduk amo ang pagpasundayag sa teatro sang mga pamatan-on kag pagsinaot sang "Binanog" 58 SUBLAK, 2017
Pagpasalamat kag mga tugon N agapasalamat ang Editorial Board sang Sublak upod ang Daba-Daba Staff sa tanan nga mga kadre, katapu sang Partido kag mga Pulang hangaway sa ila kontribusyon -- mga nagkalain-lain nga mga sinulatan, ilustrasyon, kag mga larawan - agud mapagwa ini nga isyu sang Sublak. Ginakilala man sang Editorial Board sang Sublak ang nagkalain-lain nga mga isyu sang Ulos nga ginkuhaan sang iban nga mga biswal kag ilustrasyon. Ginapasalamatan man ang mga kaupod nga nagbulig sa pagsalhin sang mga binalaybay sa Hiligaynon halin sa English. Ang tagsa ka mga inobrahan sa isyu nga ini sang Sublak sarang mapalapta sa ano man nga pamaagi ukon porma; ang mga binalaybay, kanta/komposo kag iban pa, sarang sipion ukon gamiton para sa mga pagpasundayag sa mga pulong- masa, sa mga sesyon sang pulitikal nga edukasyon, pwede nga ipublisar ukon isaylo sa iban nga lenggwahe para sa mga publikasyon sang pungsodnon demokratiko nga kahublagan. Padayon nga ginabuyok ang mga kadre, katapuan sang Partido, mga Pulang hangaway kag aktibistang masa sa pagbalay kag magpadala sa Editorial Board sang Sublak paagi sa Daba-Daba Staff, sang ila mga komposo, mga istorya kag iban pa nga mga sinulatan, mga drowing, komiks kag mga larawan. Bukas gid ang Editorial Board sang Sublak sa mga komentaryo kag suhestyon sa sini nga isyu sang Sublak para labi pa nga mapauswag ini sa masunod nga mga isyu. # 59 SUBLAK, 2017