F ARMER FACTSHEET - IPM Kamatis Crop group: Solanaceae (atsal, kamatis, tarong) Summary Preparasyon han yuta An pinakamaupay nga pagdumara han peste ngan sakit an pag-likay ngan an impormansyon o pag- sabot. Gamay la an peste o sakit nga pirme naatake han omahan o kamatis tapos kasagaran usa ngadto ha duha an pirme nahatag hin dako nga pagka-guba han tanom pero iba na kon an maupay nga pagdumara amo an ginbubuhat. An pag-sabot han mga importante nga peste ngan sakit, agap nga senyalis han impeksyon, mga kondisyon han ira pag-tubo ngan kon ano an ira mga natural nga pangontra para makabulig han mas maupay nga pagdumara [Ngadto han factsheets ha peste ngan sakit para han mas damo nga impormasyon]. Pero mayda mga pagdumara ha tanom o na-andan nga mga pama-agi an pwede magamit para maibanan an chansa nga maabot han peste ngan sakit an tanom. An tanom nga mayda sakto nga nutrisyon ngan tubig, ngan an lugar kay pabor han ira pag-tubo, damo an ani ngan mas makuri ma-apektohan han sakit. (Basaha an mag- upay nga pagma-agi para han kamatis) An pagbara han tubig kay pabor para han mga sakit nga nag-puyo ha yuta, labi an bacterial wilt. Diri makatubo an tanom, ubos an chansa nga mapugngan an impeksyon gikan ha mga peste ngan sakit kon waray maupay nga pa-awasan han tubig. An hataas nga lebel han yuta, maupay nga pagdumara han yuta amo ine an sulosyon ha pagbara han tubig. Mas maupay an kalidad han yuta kon butangan hin microbial inoculants sugad han EM, Vermi-compost, tae han manok o bisan ano nga organic matter nga makapa-upay ha yuta. An sobra nga repolyo, wild sunflower (Tithonia diversifolia) ngan Chromolaena kay odorata nakompirma nga epektibo nga tambal han mga sakit nga nag-puyo ha yuta sugad han bacterial blight nga dara han Ralstonia solanacearum. Kon an yuta acidic, butangi o aplayan an yuta hin 250g/m nga lime. o hagonoy Timing Pag-pili han lugar An pag crop rotation, usa ka lugar nga waray pa tanomi hin kamatis, sweet pepper, harang/ sili ngan tarong para maibanan an mga sakit nga ada ha yuta. Ayaw pagtanom kon an imo lugar hanayhay tapos an babaw mayda na mga kamatis nga tanom para maibanan an pagkalat han peste ngan sakit. Likayi an pag-tanom kon maiha na nga waray uran o kat-huraw. Likayi an pagtanom kon an whitefly, aphids, thrips ngan mites damo han imo pagtatanoman nga yuta. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 1 6 /28/2017 2:18:08 PM VEGETABLE -IPM- FACTSHEET | 1
FARMER FACTSHEET - IPM Pagpadamo han semelya Gamita an mga liso nga aprobado o lisensyado nga waray mga sakit. Malinis nga yuta an angay gamiton han pagtanom han liso (mas maupay kon sterilized nga yuta an gamiton). Bantayi an pagtubo han semelya, kinahanglan diri harani ha mga tanom nga mayda na peste o sakit an pagpa-tubo han semelya, angay liwat magbutang hin net para han pagpatubo han semelya. I-check o kitaon anay bag-o itanom an semelya (Basaha an mag-upay nga pama-agi han pagtanom han semelya) Pag-tanom Hinayi an pagbalhin han semelya para diri madaot an ugat han tanom. Ibabad ha fungicide bag-o ibalhin ha umahan para malikayan an fungi nga ada ha yuta.. Puyde liwat an ugat han semelya ibabad ha 200 ppm chitosan solution kon ibabalhin na ha yuta an semelya. Panahon han pag-tubo Obserbahan an tanom, labi nah an bonay han fruitworm ngan cutworm ngan mga bag-o nga posa nga bonay. I-check an luyo han dahon kay kasagaran an peste adto makikita, labi na ha may mga gihay/ ugat han dahon. An mga peste nga makikita ha luyo han dahon sugad han bonay han squash beetle, aphids, ulod han cutworm ngan fruitworm. Diri tanan nga insekto kay naghahatag hin kadaotan o kalugi-an han tanom. Damo liwat an insekto nga an tanom an nakaka-benipesyo amo ine hira mga natural nga kontra han mga peste. Kinahanglan ine hira diri mawara ha aton omahan o gulayan. Kinahanglan maaram kita kon ano nga insekto an kontra ha gulayan ngan diri. Obserbahan an mga peste ngan an mga natural nga kontra han peste 1-2 ka beses kada semana ngan isurat kon nadamo o nagamay. Kon an populasyon han peste nadako tapos waray o gamay la an mga natural nga kontra han peste kinahanglan na mag-aplay hin insecticide o pestesidyo. Kon mahimo an gamiton kay an para la ha peste para diri maapektohan an mga natural nga kontra han peste, tapos diri makaka-apekto ha tawo. Kinahanglan pirme basahon an surat ngan an sakto nga paggamit han proteksyon kon mag-spray. Obserbahan an tanom kon mayda sakit sugad han wilting, stunting, leaf spots, grey mould ha ubos nga parte han dahon. Obserbahan kon meada mga samad ngan nadonot o nalata nga ogbos han tanom. An parte han tanom nga nagpapakita hin sakit angay kuhaon ngan i-lubong o sunogon para diri na kumalat. An mga gamit para han pagkuha o pagputol han apektado nga parte han tanom kay angay limpyohan kada gamit ha tanom. An Bacterial wilt ngan blight" puyde kumalat dara han mga gamit nga diri malinis. Maupay | VEGETABLE -IPM- FACTSHEET Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 2 6 /28/2017 2:18:08 PM Kamatis buhaton nga magdara hin botangan han pinutol nga parte han tanom (sugad han plastic Bag) diritso ibutang an pinutol nga parte han tanom nga mayda sakit para diri na kumalat ngadto han waray sakit nga tanom. Kuahon liwat an mga sagbot o sighot kay ine liwat puyde masakit. I-kontrol an tubig, ayaw palabihi an gulayan hin tubig kay pabor iton ha mga sakit nga nagpuyo ha yuta sugad han bacterial wilt. Pahubasan an gulayan o omahan kahuman han uran gamit an mga kanal. An mga parte han tanom nga mayda sakit angay kuhaon para diri na kumalat ha iba. An pag-kontrol han tubig nga na-agi han aton gulayan, an pag-limitar han na- agi nga tawo o mga makina han gulayan kay usa ine nga pama-agi para makontrol an mga sakit nga ada ha yuta. An sakit nga spot pude i-biofumigated gamit an saobra nga repolyo, C. odorata o wild sunflower. Puyde liwat mas-agsob kita magpatubig han aton gulayan pero ha mas gamay nga oras kay diri liwat iton pabor ha mga sakit nga ada ha yuta nagpuyo. Likayi an sobra nga pag-abono hin nitrogen labi na an ammonium kay amo ine an rason usahay nga mas madali atakihon hin peste ngan sakit an aton tanom. An fungicide puyde i-aplay para i-kontrol an fungal nga sakit. Copper-base fungicides puyde ma- aplay para protektahan an tanom ha bacterial leaf spots ngan blights. Para humataas an pangontra han tanom sa mga sakit puyde i-aplay o spray han chitosan, benzothiadiazole ngan phosphonates. Pan-bukad/ Pag bunga Mag-butang hin fruitfly traps (sticky o baited pheromone) ha aga. Obserbahan an tanom kon mayda bonay han fruitworm ngan cutworm kay kon ine mag-posa mahimo nga ulod amo ine an mag- boho han mga bunga. Ha pag-tikang han panmukad han tanom obserbahan kon mayda mirid bugs, kinahanglan ma-kontrol ine para malikyan an pagka- hulog han mga bukad. Kon an populasyon han peste damo ngan gamay an mga natural nga kontra han peste, kinahanglan na siguro mag spray hin insecticide o pestesidyo. Obserbahan an tanom kon mayda leaf spots (marka ha dahon) ngan blight (kalit nga pagkalaya han dahon) kay ine puyde maka-apekto han maabot nga mga bunga. Obserbahan kon mayda nahuhulog nga hilaw bunga. Kon mahinabo, kitaa kon kulang hin abono an yuta ngan kitaa an mga bunga kon inataki hin peste. Para maibanan an bacterial fruit spot ngan canker, likayi an pag-patubig o bis-ig ha babaw han tanom ngan talsik o pisik han tubig. An may balay nga pag-oma han kamatis rekomendado kon mahimo. An protectant fungicides puyde i-apply ha bunga o han tanom para malikayan an impeksyon han fungal o bacterial nga sakit nga puyde mka- apekto han bunga. An talsik han tubig usa han pama-
FARMER FACTSHEET - IPM agi para ma impeksyon an bunga, puyde ine malikayan kon magbubutang hin mulches. Pag-tubo han bunga Kolektaha an mga bunga nga apektado han sakit o peste (fruitworm, cutworm, fruit fly) ngan i- lubong o sunogon para sigurado nga diri na magpapadayon an pag-kalat han peste ngan sakit. Obserbahan an tanom kon mayda leaf spots ngan blight kay puyde ine maka-apekto ha bunga. Obserbahan liwat kon mayda fruit spots, blotch, depormado nga bunga, fruit rot ngan blossom end rot. Kon an blossom end rot mayda hit iba nga bunga ine nga sakit nagpapasabot nga kulang hin calcium. Siguradohon nga an irigasyon o patubig sakto, an sobra o kulang hin tubig an resulta diri makakakuha hin calcium an tanom. An pag-dugang hin calcium makabulig ha pag-iban han bacterial fruit spots ngan canker, likayi an pag-patubig o bis-ig ha babaw han tanom ngan talsik han tubig. An pag-oma han atsal nga may balay rekomendado kon mahimo. An protectant fungicides puyde i-apply ha bunga o han tanom para malikayan an impeksyon han fungal ngan bacterial nga sakit para diri na mka-apekto han bunga. Ayaw pag- apply hin fungicides kon harani na anihon an bunga. Magbutang hin tukod para diri umabot ha yuta an bunga. An talsik o tapsik han tubig an usa nga pama-agi para ma-impeksyon an tanom. Puyde ine malikayan kon magbutang kita hin mulches ha aton omahan. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 3 6 /28/2017 2:18:08 PM Kamatis Pag-ani Bag-o mag harvest una kuhaon an mga apektado nga bunga hin peste ngan sakit para diri na kumalat ha iba nga bunga. Ayaw pag-ani kon mauran o basa an mga bunga. Importante nga mamara o uga an bunga kon anihon. Ayaw pasagdi nga an bunga umabot ha yuta. Kon diri malikayan anihon nga basa an bunga, kinahanglan mamara o uga bag-o poston ngan ibiyahe. Kahuman mag-ani Kahuman mag-ani han bunga an mga tanom angay kuhaon para malikayan an padayon nga pagdamo han peste ngan sakit. An tables ha ubos amo ine an impormasyon han mga komon nga peste ngan sakit. Basaha an indibidual nga factsheets para han mas detalyado nga impormasyon. An sakto nga pag-sabot han problema kay kinahanglan para han mas epektibo an pagdumara han peste ngan sakit. VEGETABLE -IPM- FACTSHEET |
FARMER FACTSHEET - IPM Table 1. Mga sakit han kamatis Image Ngaran han sakit Sintomas han sakit MGA BACTERIAL NGA SAKIT Bacterial wilt (Ralstonia solanacearum and R. pseudosolanac earum) Kalit nga pagka-laya han tanom, Pag-tubo han ugad ha puno-an (adventitious roots). Pag-dulaw ha sulod han tanom. Nagkalat ine gamit an contaminado nga tubig ngan yuta. Bacterial spot (Xanthomonas axonopodis) Itom ngan maglidong/ lingin nga marka ha dahon ngan bunga, usahay meada bulaw ha palibot han marka ngan agap nga kalagas han tanom. Nagkalat ine gamit an contaminado nga tubig ngan yuta Bacterial canker (Clavibacter michigenensis subsp. michiganensis) Sunog an porma han marka ha mga ugbos han dahon ngan kalit nga pagka-laya han dahon. An impeksyon puyde umabot ha sulod han tanom an resulta puyde matomba an tanom. Dulaw nga canker puyde mahimo ha sanga o puno-an. Mayda busag ha palibot han marka amo tinawag ine nga "bird's eye spots" Nagkalat ine gamit an contaminado nga tubig ngan yuta. | VEGETABLE -IPM- FACTSHEET Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 4 Tomato Pama-agi han pagdumara Pag-tanom sunod han kamatis hin diri solanaceous nga tanom ( crop rotation) Pag-tanom hin waray sakit nga semelya. I-graft ha kalse hin kamatis nga diri apektado han bacterial wilt. Sakto han pagtanom ha semelya ngadto ha yuta. Likayi an sobra nga pagbis-ig. Maupay nga kanal para diri madara an tanom kon kat-uran. Pag-tanom ha mga plat. Likayi nga diri ma damage an ugat kon maghawan o arado. An bacterium ada ha liso, amo kinahanglan gumamit hin liso nga certipikado. Ha pagpa-tubo han semelya kinahanglan bag-o/ sanitized an seedling trays. Maupay nga sanitasyon para maibanan an pag-sulod han sakit. Likayi an pagbis-ig ha babaw han tanom. i-rotate an atsal ha iba nga tanom nga diri apektado hine nga sakit. nga pama-agi Puyde i-apply an: Copper .Gamit hin certipikado nga liso. Maupay nga sanitasyon ha nursery ngan omahan. Tanggala an mga apektado nga tanom nga nagpakita hin sintomas han sakit. Maghugas han kamot katapos magtanggal han mga tanom nga may sakit. Likayi an pagnis-ig ha babaw han tanom. Likayi an taksik han tubig. An mulching puyde makabulig kon an kamatis ada hit may balay itanom.
FARMER FACTSHEET - IPM Tomato Pith necrosis (Pseudomonas spp.) Gamay nga parte han sanga o puno-an mayda marka nga mayda tubig pero puyde dumako. An sanga o puno-an puyde mabuho o mabu-ak. Nagkalat ine nga sakit gamit an tubig ngan pag- gunit han tanom. An bacteria nasulod ha tanom pina-agi han samad. An sobra nga nitrogen nga abono pabor hine nga sakit. Gamit han malinis ngan certipikado nga liso ngan waray sakit nga semelya. Maupay nga sanitasyon ha nursery ngan omahan. Ayaw pag-abono hin sobra nga nitrogen. I-rotate ha mga tanom nga diri apektado hine nga sakit. Puyde i-apply an: Copper MGA FUNGAL NGAN BAGAN FUNGAL NGA SAKIT Need original image off Damping (various Fusarium, Pythium, Phytophthora . and Rhizoctonia spp.) Damo nga marka ha tanom an resulta pagka- lata ngan kamatay han tanom. An ubos nga parte han puno-an tubigon. Pag- bulaw han ugat ngan pagka-lata. Nagkalat ine pina-agi han tubig ngan yuta usahay mga flies. Gamit hin malinis nga yuta para han semelya. Tanggala an apektado nga tanom ngan ilubong o sunogon. Puyde i-apply an Metalaxyl Propamocarb HCL VEGETABLE -IPM- FACTSHEET | Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 5
FARMER FACTSHEET - IPM Late blight (Phytopthora infestans) Bulaw ngadto ha itom an marka nga madagmit/ pas-pas natubo ha puno- an ngan ha bunga, amo ine an kawsa han pagka- lata ngan kamatay han tanom. Bulaw ngan madalonot nga marka ha nadodonot nga bunga.a Puyde matabonan hin busag nga mycelia an itom nga marka tungod han yamogon nga panahon. Madagmit nga nadamo kon yamogon an panahon. Nagkalat ine pina-agi han amag nga ada han hangin ngan tubig. Leaf mould (Mycovellosiella fulva or Pseudocercospora fuligena) Mag una nga sintomas sugad han pag-dulaw o bulaw han marka ha dahon o pag-tubo hin amag ha babaw nga parte han mga gurang nga dahon ngan kasagaran grey o itom an amag nga natubo ha luyo han dahon. Madagmit/ pas-pas man-luya an apektado nga dahon nga dahon puydi ine mahimo nga rason para mamatay antanom. Nagkalat ine pina-agi han amag nga ada han hangin. | VEGETABLE -IPM- FACTSHEET Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 6 Tomato Maupay nga sanitasyon han omahan. Likayi an pagtanom hin kamatis kon basa/ yamogon o mataghom an panahon. Hiroti/ hinayi an pag-tanggal han apektado nga tanom o parte han tanom para maibanan an pondasyon han sakit. Diritso ilubong o sunogon an apektado nga tanom. Kinahanglan an puno-an ngan sanga diri umabot ha yuta. Mas maupay an pagbis-ig ha aga kontra ha kulop. Rekomindado an pag-oma han kamatis nga mau balay. Puydi i-apply an: Azoxystrobin Copper Dimethomorph Mancozeb Gamiton an malinis nga liso ngan maupay nga sanitasyon ha nursery ngan omahan. Maupay nga bentilasyon para han pag-oma nga may greenhouse. Sakto nga nga distansya han pag- tanom para malikayan nga diri maadalawan an iba ngan mag- pruning para han mas maupay nga pag-agi han hangin. Likayi an mga talsik kon magbis-ig han tanom Ayaw pag-apply hin sobra nga nitrogen nga abono. Puyde i-apply an: Biological fungicide sugad han Serenade (Bacillus subtilis) Mancozeb, Chlorothalonil and Strobilurin
FARMER FACTSHEET - IPM Need original image Target leaf spot (Corynespora cassiicola) Target spot, early blight (Alternaria tomatophila) Powdery Mildew (Oidium neolycopersici) .Maitom nga marka ha dahon ngan pareho hin targetan. An mga marka puyde ma-usa para ma-porma pareho hin blight, an resulta agap nga kahulog han mga dahon. An puno-an nga bunga puyde ma-apektohan hine nga sakit. Ha pag-tikang pala hine nga sakit puyde ine makompara ha bacterial spot. Bulaw nga marka an makikita ha puno-an. Ha bunga An marka puyde liwat makompara ha bacterial spot. Guti/gamay ngan dulaw an marka Tapos an palibot han marka itom. Nagkalat ine pina-agi han amag nga ada han hangin. An marka nga pareho hin targetan ha dahon ngan bunga. An blight nahinanabo kon an dahon ngan puno-an natahoban hin itom nga marka. An tanom puyde mamatay. Nagkalat ine pina- agi han amag nga ada ha hangin kon mapaso ngan basa an panahon. Pabor ha sakit kon an tanom kulang hin nitrogen. Ine nga sakit kasagaran diri grabe ha aton omahan. Busag nga marka an makikita ha bawbaw han dahon. Pino ngan busag an natubo nga amag ha bawbaw ngan luyo han dahon. Hinay-hinay nga pag-dulaw, kamatay ngan kahulog han dahon, An resulta pagka sunog han bunga. Nagkalat ine pina-agi han amag nga ada ha hangin. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 7 Tomato Gamita an waray sakit nga semelya. Maupay nga sanitasyon han nursery ngan omahan. Tanggala an mga sighot/ sagbot. I-rotate an kamatis han iba nga tanom nga diri apektado hine nga sakit. Puyde i-apply an: Mancozeb, Chlorothalonil, Strobilurins Sanitasyon ha omahan Kinahanglan an tanom mayda nitrogen nga sakto. Crop rotation Ibanan an kadamo han tanom para makasaulod an hangin. Ayaw pag-pruning kon mauran o kon mayda sakit ha omahan. Puyde i-apply an: Azoxystrobin Captan Copper Clorothanonil Mancozeb, Propineb Malinis nga liso ngan maupay nga sanitasyon han nursery ngan omahan .Sakto nga distansya han tanom, pag-higot han tanom ngan pruning para mas maupay nan cirkolasyon han hangin. Likayi an pagbis-ig ha bawbaw han tanom. Kon magpakita nah in sintomas an apektado nga paryte han tanom, tanggala ngan isulod ha plastic bags para malikayan an pagkalat han amag. Kahuman mag-ani ngantanan nga tanom kinahanglan tanggalon ngan linisn an lugar. Puyde i-apply an: Bicarbonates o biological fungicides sugad han Serenade. Sulfur, Chlorothalonil, Azoxystrobin and Propiconazole VEGETABLE -IPM- FACTSHEET | 5
FARMER FACTSHEET - IPM Septoria spot (Septoria lycopersici) Guti nga maglidong ngan itom an marka ha dahon ngan puno-an (1-3mm) Nadako ine kutob 6mm, grey ngadto ha itom an fungal nga natubo ha sentro. Nagkalat ine pina-agi han amag ha liso, hangin ngan tubig. Anthracnose (Colletotrichum coccodes) Pag-dulaw han mga gurang nga dahon ngan ka-oga an resulta pagkamatay han tanom. Kon abrihan an sulod han Puno-an an vascular tissue bulaw, Puyde ine umabot han bukad. Nagkalat ine pina-agi han contaminado nga yuta. Fusarium wilt (Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici) Pag-dulaw ngan ka-uga han mga gurang nga dahon .Pagka-lata han tanom ngan kamatay. Ha sulod ha tanom kon abrihan an vascular tissue bulaw ngan puyde ine umabot ngadto han bukad. Nagkalat ine pina-agi han contaminado nga yuta. | VEGETABLE -IPM- FACTSHEET Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 8 Tomato Malinis nga liso an gamita ngan maupay nga sanitasyon han nursery ngan omahan. Mas maupay nga cirkolasyon han hangin pina-agi han sakto nga distansya han pag-tanom, paghigot ngan pruning. Likayi an pagbis-ig ha bawbaw han tanom. Kon magpakita na hin sintomas an apektado nga parte han tanom kinahanglan tanggalon ngan isulod ha plastic bag para malikayan an pagdamo pa han maapektohan nga tanom . Puyde i-apply an: Maneb, Mancozeb, Chlorothalonil, and Benomyl. Malinis nga liso, Crop rotation. Pag-higot han tanom para han mas maupay nga cirkolasyon han hangin ngan madagmit nga pagmara han tanom. Likayi an pagbis-ig ha bawbaw han tanom. Likayi nga diri umabot ha yuta o han mga kontaminado nga tanom/ bunga Diritso ilabay o ilubong an apektado nga bunga. Kinahanglan an bunga mahipos ha mataghom ngan mamara kahuman mag-ani para malikayan an pag-tubo han amag. Puyde i-apply an: Chlorothalonils, Mancozeb, Maneb, Thiophanate methyl Gamit hin certipikado nga liso. Maupay nga sanitasyon han nursery ngan omahan. Kinahanglan tanan nga gamit pan-oma waray yuta bag- dad-on ngadto ha iba nga omahan. Diritso tanggala an apektado nga tanom nga nagpakita hin sintomas han sakit. Maghunaw diritso han kamot katapos mag-tanggal han mga apektado nga tanom, Gamita an mga resistant nga klase hin kamatis.
FARMER FACTSHEET - IPM Tomato Sclerotium rot (Sclerotium rolfsii) An mga guti nga tanom malalata ngan mamatay. Madakmol, busag nga sapot an matubo palibot han nalata nga puno-an. Mahamis, bulaw ngan malidong (1-3mm) an matubo han amag. Maupay nga sanitasyon han nursery ngan omahan. Kinahanglan tanan nga ganit pan-oma waray yuta bag-o dad-on ngadto ha iba nga omahan. Diritso tanggal an tanom nga nagpakita hin sintomas han sakit ngan obserbahan an lugar nga nakuhaan han sakit. Manhunaw han kamot katapos mag- tanggal han mga apektado nga tanom. VIRAL NGA MGA SAKIT Tomato yellow leaf curl virus TYLCV Guti an tanom o pinogngan an pagtubo han tanom. Bulaw ngan napilo an mga dahon. Nagkalat ine pina-agi han whitefly (Bemisia tabaci). Waray tambal han mga sakit nga virus. Gamita an TYLCV resistant nga kalse hin kamatis, tanggala an mga apektado nga tanom. I-kontrol an whiteflies (basaha ha ubos) Need original image Tobacco mosaic virus Tomato mosaic virus TMV Busag o dulaw an marka nga makikita ha dahon. An pagtubo han tanom twisted (pareho hin pisi) ngan pinogngan an pagtubo han mga bag-o nga ogbos. Nagkalat ine pina-agi han pagdara han tanom, contaminado nga yuta. Waray tambal han mga sakit nga virus. Tanggala an mga apektado nga tanom. Manhugas hit kamot ngan mga gamit pan-oma nga ginamit han mga apektado nga tanom. . Need original image Cucumber mosaic virus CMV Guti ngan pinogngan an pag-tubo han tanom ngan twisted (pareho hin pisi) an mga mga bag-o nga tanom. Pad-as nga green an color han dahon, ngan mayda 'shoestring' nga porma. Nagkalat ine pina-agi han liso ngan aphids. Waray tambal han mga virus nga sakit. Tanggala an mga apektado nga tanom. I-kontrol an aphids (basaha ha ubos) VEGETABLE -IPM- FACTSHEET | Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 9
FARMER FACTSHEET - IPM Root knot nematode (Meloidogyne incognita and other Meloidogyne species) Guti ngan pinongan an pagtubo han tanom puyde ine mahimo nga rason para malate ngan mamatay an tanom. Pag-tubo hin bukol ha mga ugat. Table 2. Mga peste han kamatis Image Ngaran han peste Leafminer (Liriomyza spp.) Sintomas han sakit Nagbonay ine ha dahon. Busag/ silver an agi han ulod ha sulod han dahon. Delikado ine nga insekto partikolar ha mga semelya. An damage hine nga insekto puyde masudlan han bacterial ngan fungal nga sakit. Whiteflies (Bemisia tabaci) An pag-dulaw han dahon epekto ine han pagsop-sop han mga guring nga whiteflies. Amo ine an nagdara han sakit nga TYLCV(kulot) | VEGETABLE -IPM- FACTSHEET Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 10 Tomato Pama-agi han pagdumara Gamit hin yellow siticky trap para maibanan an populasyon. Magputol ngan ilubong/ sunogon an apektado ngan dahon kon mayda la ghap miners. Tanggala an mga sighot/ sagbot. Hibanga/ guba-on an mga sobra nga tanom. Puydi i-apply an: An duga han tanglad Abamectin Cartap hydrochloride Imidacloprid Indoxacarb Synthetic pyrethroids, Organo phosphate Pag-gamit han yellow sticky trap para han obserbasyon ngan control) Pag-intercrop gamit han mga tanom nga diri apektado hine nga peste. Tanggala an mga sighot/ sagbot. Pag-tanggal han mga apektado nga tanom. Pag-tanom han mga resistant nga klase han kamatis. Puydi i-apply an: Pressurized water/soap solution spray. Cartap hydrochloride Dinotefuran Imidacloprid Synthetic pyrethroids Spray oils
FARMER FACTSHEET - IPM Thrips (Thrips tabaci, Frankliniella occidentalis) Nakaon ha luyo han dahon ngan bukad. Amo ine an rason han pagka-sunog/ pagka-oga han dahon kon damo ine nga peste. Amo ine an kawsa han mga samad ha bunga. Damo ine nga insekto kon kat-huraw. Fruitworm (Heliocoverpa armigera) Nakaon ha dahon, puno- an ngan bukad. Nagboho ine ngan nakaon ha sulod han bunga, adto ine nagbilin hin hugaw/ tae, amo ine an rason para malate an bunga. Cutworm (Spodoptera litura) An mga bata nga ulod grupo kon kumaon, amo ine an rason para mag- windowing. An mga dagko nga ulod nakaon ngan nagboho hin dagko ha mga bunga ngan didto ginhulog an mga hugaw/ tae, amo ine an rason para malate an bunga. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 11 Tomato Pag-gamit han yellow sticky traps para han obserbasyon ngan control Pag-gamit hin mulch Puyde i-apply an: Metarrhizium Cartap hydrochloride Dinotefuran Imidacloprid Abamectin Synthetic pyrethroids, Organo phosphates Mano-mano an pagkuha han ulod ngan apektado nga bunga. Aradohon an yuta para maibanan an chansa nga mabuhi an pupae. Puyde i-apply an: Bacillus thuringiensis Heliothis NPV Metarhizium Trichogramma evanescens Neem leaf extract, Glyceridia sepium or kakawate leaf extract; Tinosphora rumpii or makabuhay Abamectin Carbamate, Synthetic pyrethroids, Organo phosphates Mano-mano an pagkuha han mga bonay ngan ulod. Pag-tanggal han mga apektado nga tanom o parte han tanom. Pagbutang hin plant trap sugad han Castor plant. Aradohon an yuta para may guti an chansa mabuhi an pupae. Puydi i-apply an: Bacillus thuringiensis Spodoptera NPV Metarhizium Trichogramma evanescens Kakawate leaf extract Cartap hydrochloride Pyridalyl Dinotefuran Novaluron Synthetic pyrethroids, Organo phosphates VEGETABLE -IPM- FACTSHEET |
FARMER FACTSHEET - IPM Fruit fly (Bactrocera cucurbitae) Nag-bonay an mga flies ha mga na-tubo nga bunga, lata o patay an parte nga ginboho-an o simaran. An ulod nakaon ha sulod han bunga amo ine an rason para ma-lata an bunga. Mirid bug (Nisiodiocoris tenius) Ha puno-an an damage hine nga insekto, gamit an ira mga pantusok nga parte han baba. Partikolar kon amo pala an pag-tubo han tanom. Nagpalibot ine ha puno-an ngan ogbos han tanom/ bukad, amo ine an rason para ma-uga an puno-an ngan kahulog han bukad. Leaf-eating lady beetle (Epilachna spp.) Nag-boho ine ha dahon kutob an gihay o balay nala han dahon an mahibilin. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 12 Tomato Tanggala ngan ilubong an mga apektado nga bunga. Gamit hin pheromone fruit fly traps para han obserbasyon, puyde mahimo nga control kon an bog-os nga omahan butangn. Puyde i-apply an: Fermented solution (ex. vinegar + molasses/ sugar) Synthetic pyrethroids, Organo phosphates Spinosad (in baits) Pude i-apply an: Cypermethrin Imidacloprid Methomyl Tanggala an mga bonay ngan alternatibo nga mga sagbo/ sighot ngan mga baya nga tanom. Puydi i-apply an: Synthetic pyrethroids Carbamates
FARMER FACTSHEET - IPM Tomato Ine nga Factsheet nahimo gamit an pundo han ACIAR project HORT2012/020 ICM. Para han mas damo nga impormasyon, basaha an indibidual nga factsheets ngan mag-upay nga pama-agi nga ginhimo liwat dara hine nga project. An iba nga impormasyon abilabli ha NSW Department of Primary Industries (NSW DPI), the Australian Centre for International Agricultural Research (ACIAR) ngan iba nga HORT2012/020 project collaborators waray responsabilidad han ka sakto, an ka completo han mga impormasyon ha sulod han factsheet. An pagsalig han mga impormasyon nga ginhatag han ACIAR o NSW DPI ma-depende kon imo sundon. An ACIAR o NSW DPI diri responsabilidad para han bisan ano nga damage, pagka-wara, gastos o bayad ngan iba pa nga problema nga maabot kon gamiton o diri gamiton an impormasyon nga ada ha sulod han factsheet nga gikan ha ACIAR or NSW DPI. An mga nagamit han mga chemical nga pan-oma kinahanglan pirme magbabasa bag-o gamiton an produkto ngan sundon an mga diriksyon. Tomato IPM factsheet 28th June 2017.indd 13


VIII. PAGHATAG OG TUBIG SA BAKA Ang usa ka baka makahurot og 12 ka galon nga tubig kada-adlaw, apan dili limitahan ang pagpainom niini. Ang tubig makatabang sa paghilis sa pagkaon aron makuha sa hayop ang mga sustansiya. Aron makab-ot ang kinihanglan nga mga minerals, tagaan ang baka og 30-50 gramos asin matag adlaw. IX. PAGLIGO UG PAGLIMPYO SA SILONGAN SA BAKA Ibaligya ang baka sa kinilo diretso sa "auction market" o ihawan aron dili moagi sa mga ahente. Ibaligya ang baka kon tambok na aron dili magdugang ang gasto sa pagpakaon. Ang baka tambok na kon mobaga ang unod, momaskulado ang abaga ug sampot. Hibal-i ang gibana-banang timbang sa baka sa pinaagi pangunahang (Chest-Girth) pinaagi sa paggamit og tape measure. sa pagsukod tiil likos sa ilok Printed & produced by: INFORMATION SERVICES SECTION Agricultural Training Institute - VII Cabawan District, Tagbilaran City |(038) 411-3661 REFERENCE: Department of Agriculture RFO 7 Maguikay, Mandaue City MGA GIYA SA PAGPATAMBOK SA BAKA
I. LUGAR NGA PATAMBOKAN SA BAKA Duol sa tubig. Abunda sa pagkaon sama sa sagbot ug biya sa kaumahan. "Auction Labing maayo kon duol sa Market" aron sayon ra ang pagbaligya niini II. SILONGAN SA BAKA Manalipod sa baka gikan sa ulan, hangin og init. Gisugyot nga gidak-on: uno por dos metros kuadrado matag baka. Ang baka mahimo sa usab nga itugway diin daghan og sagbot ug kinahanglan painitan sa hamubo nga panahon. Sa gabie kinahanglan kini ibalik sa iyang pasilonganan. III.PAGTANUM OG MGA SAGBOT Ang mga sagbot ug legumbres nga angay itanum para ipakaon sa baka naglakip sa mosunod: Sagbot Legumbres 1.Napier grass 1. Kudzu 2.Para Grass 2.Centrocema 3.Guinea Grass 3. Setaria 4.African Stargras 4.Schofield 5.Alabang X 5.Ipil-ipil 6.Signal Grass 7.Senteria Grass IV.PAGPILI SA BAKA NGA PATAMBUKON 1. Edad ug timbang - Duha ngadto sa tulo ka tuig, 200-300 kilos 2. Gisugyot nga Rasa (breed) - Mga kaliwat sa Brahman, Ongole, Sahiwal ug Tharparkar, kay kusog motubo sa lumad 3. Kinatawo (sex) - Laki nga baka o kapon kay dali motambok. Mahimo ra ang baye nga baka ug walay laki. 4. Taras (Disposition) - Aktibo, apan dili idlas/dula kay kini sayon nga galmon. Maayo mokaon, dili pilian. 5. Panglawas - himsog, pino ang balhibo, hayag ang mata, umog ang ilong, walay sakit ug parasito, lapad ang dughan ug abaga V. PAGPURGA UG PAGSUMPO SA PARASITO Purgahon ang baka human sa usa ka semana sa pagpalit niini alang sa hilahila (liverflukes) ug bitok (roundworms). Ipahiling ang hugaw sa baka sa laboratory aron masuta ang klase sa mga parasito nga nitakboy niini, ug madapatan sa tukma nga purga. Ikonsolta usab sa livestock teknisyan ang tukma nga tambal alang sa mga koto, langaw, lusa, tungaw, ug uban pa. local nga VI. PAGBAKUNA SA BAKA Pagpakigkita sa teknisyan sa local nga buhatan sa Agrikultura alang sa rekomendasyon sa mga bakuna sama sa hemorrhagic septecemia. VII. PAGKAON SA BAKA Ang mga sagbot, legumbres ug biya sa umahan, sama sa dagami sa humay og mais ihatag sa baka kutob sa iyang mahurot. Tagaan ang baka sa mga pagkaon nga taas og sustansiya, pino ang nga grano (concentrate). Kini mao ang tahop o ginaling nga mga lugas sa kadaghanon nga usa hangtod sa duha ka kilo kada adlaw. Ang pagpakaon sa baka pinaagi sa "Supak" gikinahanglan lamang kon kini hinay mokaon o daghan pa ang sobra sa gihatag nga pagkaon. Ang "Supak" gihimo arun pagseguro nga makab-ot sa baka ang kinahanglan nga pagkaon alang sa pag-tubo ug pag-usbaw sa timbang.


Ang Magsusulat Nga Haduol Na Sa Kamatayon
Sinopsis Mao kini ang sugilanon nga nagsugod sa kahimugsoan ug natapos sa walay kataposan. Giablihan ang estorya sa matanghagaong gingharian sa Arbata (ang gingharian sa gahom ug sa mahika). Adunay manunukiduki nga nagsaysay sa katingalahan sa kinabuhi ni Inuk. Adunay katingad-an sa kinaiya sa karakter nga giasoy: mokatawa siya kon magsubo, mohilak kon magsadya. Dinayeg pod si Inuk sukad pa sa iyang pagka bata agi sa kamaayo niyang manulat. Apan adunay panghitabo nga makatanggong kang Inuk sa laang sa kahadlok sa tibuok niyang kinabuhi. Daghang oportunidad ang nangabli kaniya: katungdanan, pasidungog, gugma, kalinaw... Unsaon kaha ni niya pagdawat taliwa sa suliran nga nagbalhog kaniya sa katalaw? Usa lamang ang iyang tuyo ug tumong: ang pagsulat sa basahon nga makabag-o sa kalibotan sa dili pa siya mamatay. Masakmit ba kaha ni niya nga tinguha? Daghang kahibulongan nga mingbalikos sa iyang kasinatian. Magsang-at kini kaniya sa ang-ang sa usa ka leyenda. Sugilanon kining maghibalik kanato sa diwa sa karaan nga panahon. Usa kini ka epiko nga magpukaw sa masugilamaton ug Sidlakanon nga kinaiya sa atong mga mito. Binag-o kini nga biliran sa bag-o pod natong siglo. Gihan-ay sa sugilanon ang mga pangutana: unsa may tinuod nga kahadlokan: ang lagmit nga kamatayon ba, o ang walay kamatayon; gigasahan ba si Inuk o gisilotan tungod niini? Kini nga estorya ang mamasanbasan niana nga mga pangutana. Maghiling ug magsukod ang sugilagming sa angay nga hinuklogan kon kita nay makahibalag sa tiunay nga kahuyang sa mortalidad ug sa kabug-at sa pag-inusara. * * * Panid 2 sa 25
Ang Magsusulat Nga Haduol Na Sa Kamatayon I SIYA si Apuni Inuk San Habagatan; siya ang Magsusulat Nga Haduol Na Sa Kamatayon. Gianggaan pod siyang si Inuk. Apan kinsa man gyod ni siya? Pagsusi ko sa kinadak-ang librarya sa Arbata, nakaplagan ko man god ang baga, gabok, ug dalag nang librong giulohan og "Ang Kasaysayan." Sinulat kining Inuk. Wala lang ako madani sa gitala sa akta. Wala man goy tinuod nga "kasaysayan." Maong gipukaw ko ang Gahom. Gipunting ko ang Gahom sa libro. Pinaagi sa akong Gahom, gikaykay ko ang masulob-ong estorya sa tagsulat nga may dakong kahibulongan sa iyang kinabuhi. Mao ni ang akong natukas sa iyang kasaysayan nga way samang tanghaga... Nahimugso si Inuk. Talisalop ang Adlaw. Kalalawan kadto sa Isda. Natawo siya sa gamay ug hilom nga balangay sa Sam-ang. Wala na unta magdahom ang mga ginikanan nga maduganga n ang napulog duha nila ka anak. Tiguwang na sad si Nang Amanta. Hapit intawon siya mabugto paghimugso sa bata. Manggisupakon lang gyod ang inahan sa kamatayon. Nan, gimaya sa banay ang kaluwasan sa duha. Apan paggawas sa puya, nangluspad lang kini. Gatutok kanilang tanan. Wala magtiyabaw. Wala sad magkatawa. Hilom nga mga luha lamang ang nanglugmaw sa gagmay niyang mga mata samtang ang kinutoban sa iyang kalibotan naglanog sa hikatawa. Sa unang higayon, nasabtan ni Inuk kon unsa ang kasubo pagkamatay sa pinalangga niyang iring. Binuhi na ang iring sa ilang banay sa wala pa matawo ang bata. Nangalagas na ang balhibo sa hayop. Hisabtan nga haduol na kini sa uwahing ngiyaw. Nasuod lang gihapon ang iring ug ang bata hangtod usa ka adlaw, atol sa naglarab nga ting-init, nahagba rag kalit ang iring human misagutsot og tubig. Nalumos sa kahuot sa kasingkasing. Panid 3 sa 25
Gani, hilabihang kurata sa mga igsuon ni Inuk sa dihang wala mohilak ang bata. Inay sa hilak, mibahakhak na hinuon. Igo ra niyang gikataw-an ang kamatayon sa higalang hayop nga nasuod niya. Tingali kay bata man, gisabot ra pod siya sa iyang banay. Dili kini magdugay. Wala pa kaabtig tuig, namatay sag kalit ang amahan nga si Noy Dumalugdog. Naigo sa kilat. Pagkatag sa dagitab, wala mibundak ang daghong sa lipaka nga moduyog unta sa kuryente. Nadunggan na ang dalugdog kuyog sa kasipa sa laparo nga mipaka sa dagway ni Inuk. "Wala kay puangod bataa ka!" maoy panulisok sa ilang kamagwangan. "Giyaga-yagaan mo lang ang kasubo sa atong banay! Hinampak ka! Papasa nang tingsi sa imong dagway karon! Papasa kon di mo buot nga ikaw akong mapatay!" "Tiguwang na man god si Nanay paghimugso kang Inuk," maoy alam-alam sa mga magsuon sa usag usa. "Wala na siya matarong..." Sa haya man god sa ilang amahan, nakit-an nila ang bata nga miatubang sa gipaambongang lawas ni Noy Dumalugdog nga nahikatulog sa way pagkapukaw. Gigamot-gamotan ang panit sa minatay. Gitaptapan ang iyang dagway sa dagway sa isda subay sa naandan sa ilang pagtuo. Gaalirong sa minatay ang tagak ang mga ulong gipangaswat sa namug-at nga mga abaga. Gawas sa bata. Walay hunong nga nagdukdok si Inuk sa iyang dughan samtang gabahis ang lagala nga hudyaka nga nanayaw sa iyang dila. Sa matag aping sa bata, naglumba pog katagak ang mga luha nga, susamag ulan, namuhagay gikan sa duha ka itom nga ulumuom. Ang kisdom sa iyang mga igsuon nanghugot sa ilang kaulaw, ug namiyong sila. II UNANG nahibaw-an nga masaaron si Inuk sa panulat sa adlaw nga gigasahan siya sa una niyang patik. Ang patik ang gapukaw sa Gahom nga mahulaman sa Kutay Sa Kalibotan. Ang matag Panid 4 sa 25
mulupyo sa gingharian makadawat gayod og patik. Madugangan da ang tinta sa lawas sa matag kalamposan nga maambit sa patikan sa katilingban. Pagsubol sa iyang bungot, isip timaan sa iyang bunyag, gidala dayon si Inuk sa Balay Sa Magpapatik. Gibasa sa tiguwang nga patikan ang palad ug kinaiya sa bata. Pinaagi sa giya sa mga abyan, gihukman nga ang bata pagatugahan sa patik sa Isda. Nagtimaila ang patik nga ang kinabuhi ni Inuk gitagana na alang sa dagang. Patik man god kadto sa isdang bathala nga nagbaton sa panumdoman sa kawanangan. Apan bathala pod kadtong isda sa kamatayon. Pinaagi sa Gahom, makasulat si Inuk gamit ang bisan unsang butang, sa dili damhon nga mga materyales. Makamugna siyag balak gamit ang pal-ak sa dahon, makatagik siyag sugilanon gamit ang tumoy sa wasay, makatala siyag gumalaysay gamit ang sabon ug bula, makahimo siyag dula gamit ang taghoy sa hangin. Dili kahutdan og tinta si Inuk. Mao nang gihaylo ni Nang Amanta si Inuk sa mga libro. Gipalitan niya ang bata adtong karaan ug bag-ong mga basahon. Gipandayan siyag estante sa gamayng suok sa ilang balay diin gipanghan-ay ang baga nga mga lumpunid. Didto magyaka si Dodong Inuk matag hapon, inig-uli gikan sa tunghaan. Maglingkod siya sa suok, usahay maghilak, hangtod sa taknang ang unang anunugba mosulod na sa balay ug hangpon sa pangagda sa kalayo. Kadugayan, dili na lang libro ang mingpuno sa gamay niyang suok sa balay. Sa hapon, iniglublob sa Adlaw, masigpatan nga manidlak ang mga bulawan ug pilak nga binitay sa bungbong. Mangsamin kining dungan sa kataposang dan-ag sa Haring Dilaab. Niining panahona, inila na si Dodong Inuk sa mga maas sa balangay. Gitanghagaan gihapon ang iyang katalirongan. Sa dula niyang "Uwak Nga Puti" unang nabantog si Dodong Inuk. Gawas nga nakadaog kini sa tigi sa ilang tunghaan, nahimo pa gyod kining tinuig nga pasundayag sa pista sa Unang Ulan. Nasundan pa gyod sa hataas niyang balak nga "Gingharian Sa Kahilom" nga kabahin sa Panid 5 sa 25
pagpakahilom sa mga ulipon. Samot nga nahimuot ang katawhan pagkasayod nga gisulat ra diay ang balak ni Inuk gamit ang nahingo niyang ngipon! Gisulatan sa datu sa Sam-ang ang Mga Halangdon sa kinataliwad-ang dakbayan sa Arbata. Nagkanayon ang datung misulat nga "Dawata intawon ning bata aron dili mapugngan ang kalamboan sa iyang handurawan niining uyamot namong balangay. Siya ang kaugmaon sa Arbatanong panulat." Gisip-it sa sulat ang siyam ka balak ni Inuk. Wala dayoy panaganang mingdapit ang Mga Halangdon sa bata. Dinayeg nila ang mga mugna sa tinun-an. Apan mibabag sa iyang pagbiya ang iyang inahan. Usa ka gabii, bitbit ang kinawat nga singsing ni Nang Amanta, hilom nga milayas si Inuk. Milahos siya sa pantalan. Gibayloan niya ang singsing aron makasakay sa bilos. Ang katawa lamang ni Inuk ang nadunggan sa iyang pag-ikyas. Nanago ang Buwan sa mga panganod. III NASUGDAN ang mangitngiton niyang kabalaka sa dihang mikuyog si Inuk og panagat. Naung- ong siya adto sa usa ka balak nga iyang gitagik sa kataposan sa iyang pagtungha. Naghulat kang Inuk ang pagpangalagad ilawom sa labing maas sa mga magsusulat: si Apong Bulandila. Apan karon, kinahanglan usang hingpiton ang balak nga makapalampos sa pagtuon ni Inuk. Dinhi niya pahinogon ang bunga sa pito-ka-tuig niyang pangaykay sa kaalam. Ug nanghinaot siyang sa kalinaw sa dagat ug sa langit magsangko ang matahom mga pulong nga magbitbit sa tanan niyang nakat-onan. Wala pay banagbanag. Nagtuya-tuya ang kubkoban nga iyang gisakyan sa lawod. Samtang nangatulog pa ang mga mananagat paghulat sa panikop sa dili pa mosubang, gahigda ang ulitawo ibabaw sa balay-balay sa barko. Panid 6 sa 25
Daklit nga nahidagsa ang dili maihap nga mga bituon sa iyang panan-aw. Giduyan siya sa mga balod. May ritmo nga nagtugtog sa kasko. Galaylay ang hangin kaniya. Nahitapot siya nga nag-atubang sa way kahubitang kaanyag. Kahayag. Nangawan-kawan ang rosadohon ug ubihong dan-ag sa himaya. Ang mga panganod nga susamag gabukas nga ganghaan paingon sa dughan sa langit miabli kaniya. Walay bisan amag sa Buwan nga gipakatagoan sa anino sa kalibotan. Adunay mga bulalakaw nga namadlis sa mabuntaogong wanang. Ug sa luyo sa mahimayaong panagbayaw sa mga pilak sa kahitas-an, nakit-an ni Inuk ang usa ka siloweta. Hugis sa balyena. Sa iyang tan- aw, may kawananganon kadakong isda nga milabay sa planeta. Sa sinugdanan, nagtuo si Inuk nga gilamat lamang siya. Ang mga bulalakaw nga namadlis sa kapanganoran wala magsubay sa tul-id nilang agi, kondili, nanggilikos sa usag usa. Susama sa mga alindanaw ang mga bulalakaw. Ug may gisundan sila. Gisundan nila ang balyena. Misambulida ang isda nga may gidak-on sa kalalaw sa malinawon niining pagtabok sa gabuntaog nga sabakan sa kawanangan. Maaninaw ang sihag ug halapad nga kapay nga milihis sa kalibotan, dayon miliyo. Milikog ang isda. Anam kining mibiya sa nalisang nga tumatan-aw. Nahanaw! Mihiyak si Inuk. Natuk-an siya sa ginhawa. Gihutdan siya sa panlimbasog. Kadakong lamat! Miagulo siya. Nagkurog. Nabalda ang iyang pagdayeg sa gahikyad nga talan-awon human sa hugis nga mitabok sa ibabaw. Ang Balaang Isda! Ang Balaang Isda! Ang buta nga bathala nga namastol sa mga kalag! Ayaw sundi! Ayaw sundi ang kahayag! Pagkabadbad sa lamat nga naggapos kaniya sa kaamaw, mikuot siyag papel nga gitakin sa iyang gansing. Misugod siyag punit og tinta sa hangin. Lanog nga gabasal ang iyang dughan. Mihayag ang patik sa iyang pulsohan. Gipukaw niya ang Gahom. Nangatagak ang mga pulong sa puting papel nga daling gipamadlisan sa mga letrang nanagidlis sa iyang lamdaman. Nakamata ang tibuok kubkoban sa lanog - labing lanog - nga hikatawa! Panid 7 sa 25
"Ginong Inuk! Ginong Inuk!" tawag sa kapitan. "Hilom! Utang buot! Ang mga isda ini manglangoy! Wa tay mabaling!" Wala magpasanta ang ulitawo nga napana ang dagway sa binahakhak. Mipadayon siyag kusnit sa hangin. Dayon gipamahid ang hangin nga nangapormag pulong sa papel. Gapangawot ang mga mananagat nga nagyahat sa magsusulat nga nagtagik samtang gigitik sa panumdoman ug handurawan. Pagkahuman niyag han-ay sa mga garay, anaay upat ka pulong nga mabasa sa ulohan: "Hapit Na Ako Mamatay." Wala gayod toud ing isda nga nasikop adtong kaadlawona. Gidala na lang nila sa kinadul- ang tambalanan ang magsusulat nga wala pa mapapas ang kahimuot sa iyang nalalang (sa ilang tan-aw). Nahibulong lang sila kon nganong taliwa sa kalipay nga mipauraray sa dagway sa ulitawo, adunay hanap nga dinagaydayan sa naughang mga luha nga wala masabti kon bunga ba tuod sa kasaulogan. Nagpadayon ug nagpadayon ang lanog nga hikatawa. IV IKAW gayod ang mopuli kanako, Inuk," matod pa ni Apong Bulandila. Ang tingog sa tiguwang naingon sa paos nga tinubdan sa naughang tubod. May lagiti sa matag pulong nga nahubit. "Sa makausa pa, Apong," hinanaling tubag ni Inuk. "Dili ako ang mahimong mopuli kanimo. Hapit na ako mamatay! Ang tanan nakong takna ug kusog kinahanglang igahin ko lamang sa paglalang aning basahon nga makabag-o sa kalibotan. Kinahanglan ako nga mag-amping. Mag- amping! Labing mahinungdanon kining tahas nga gituga kanako sa Mga Balaan." Milantaw siya sa Adlaw nga namuwa sa gisugdang pagsuong sa dagat. Mibalik og duko. Misulat. Nakabuhig hupaw ang tiguwang nga naglingkod sikbit sa ulitawo. Ang mga tabuntabon sa karaang magdadagang nahitakob na sa iyang mga mata. Ang mga aping niya lanay nga lana sa Panid 8 sa 25
kandila. Gibulit sa tumtom ang iyang panit nga sinaw ug gum-os. Nipis na ang hataas ug ubanon niyang buhok nga sangko sa salog. Usa siya ka anarka. Kurog nga mitudlo ang bukogon niyang kamot ngadto sa ulitawo. "Giunsa mo man pagsuta nga wala ka man ingni sa Gikantâ? Igo man lang Siyang mipakita kanimo..." Mingsiga ang mga mata sa ngiwngiw pagkadungog. Nagbatog ra ang ngiwngiw sa tagdokan nga gihimutang kilid sa tiguwang. Mibalik og katulog ang langgam. "Apong, wala ako mahibawo. Wala akoy kasayoran, Apong. Mabati ko lamang ang gasingabot nga kawalaan... Mabati ko na! Mabati ko na! Hibatyagan ko kining haduol sama sa buslot sa taytayang gigabonan. Makabulasot sa usa na lang diay ka tikang. Mabati ko na..." "Daghan nang nangabulasot sa pagbati lamang. Gikuha tikang alagad aron naay mopuli nako. Apan anaa kanimo ang pagbuot," nanghugot ang tutunlan sa tiguwang, naningkamot. "Dili ko ikaw mapugos. Abe, sayod kong nabasa mo na kining isulti ko karon, pamatia lang gihapon: "Walay kahumanan ang pagpangapkap sa kagawasan. Bisan ang kagawasan sa lagmit nga kataposan dili mahilaman samtang kita buhi. Ang kamatayon usa ka alibangbang - mabulokon human sa kangil-ad, makadiyot ang paglupad sa hangin! "Nahinumdoman mo ba kini nga basahon, Inuk? Nahinumdoman mo ba?" "Gikan kana sa 'Unahan Sa Gindailan' ni Apong Ardalyan, kinsa gibantog nga milibot sa tibuok kalibotan," ang masagmuyoong tubag sa alagad nga batan-on. "Ang atong bayani nga sa kukaraang mga siglo wala matupngi sa kabantog." "Katloag tulo ka tuig kong gikuptan ang katungdanan isip Unang Sulat sa gingharian. Gipalambo ko ang diyandi sa tanang dagway niini. Gitunol ko sa katawhan ang gawasnong pagpadayag ug pagtagik. Apan kuwang da ang mga tuig ko. Kuwang! Gahiwasa ang mga ulipon. Gapahipi ang gubat sa matag ang-ang sa katilingban. Gamayng duslit, mosilaob na kini. Malupigan da ang gahom sa diyanding kamao mopahupay - mohatag og kalinaw sa kalag. Ilabi na... Ilabi na Panid 9 sa 25
kon way makapadayon sa giugmad ko... Inuk, ang pinangga kong tinun-an..." Mitugdon ang kahilom, nanaliwa. Madunggan da ang pagpangawot sa dagang. Anam-anam nga nahikatulog ang tiguwang. Ang Adlaw nabulasot sa kasadpan. "Apan unsa pa may mabuhat ko?" hunghong ni Inuk. "Unsa pa may mabuhat ko kon kupos na ang kinutoban sa akong pabilo..." Wala na siya tubaga. Mipakli siya sa panid. Mipadayon siyag duso sa dagang. V HATAAS ang han-ay sa gapasunding mga tawo subay sa suba. Gahatod sila kang Apong Bulandila. Sa ibabaw, nagadapyos ang dagkong mga langgam sa kanawayong hangin. Sakay sa bukubuko sa matag langgam, nangapyot ang mga anarka kansang tag-as nga mga buhok nagbinandila sa haguros. Aduna say pipila nga gabaklay sa mga dupuydupoy, gatikang-tikang sa mga huyuhoy. Ang dalan ubos kanila nasamag gibukotan sa mabulokong habol. Ang mga sapot sa katawhan nagkadaiya sa gihayagon. Sa wala maanad nga mga mata, masipyatang karnabal ang tapok nga gasubay sa suba. Apan hilom. Minghoy. Dungan sa dinagayday sa suba nangaanod pod ang mga luha nga nahikuyog sa uwahing panaw sa hinatod. Mikuyos na ang lawas sa tiguwang. Giputos siya sa maambongang mga panapton. Gitaptapan ang iyang dagway sa dagway sa isda. Ang gakit diin gihigot ang tiguwang gihiktan upod sa duha ka barutong may layag (nga gapahinay sa pagkaanod sa gakit). Gisugdan nila ang martsa pagsubang sa Adlaw. Natapos paghayag sa Buwan. Pag-abot sa wawa, nahimong mga kandila ang katawhan nga nang-isa sa mga sulo. Gipangbadbad ang mga gapos sa gakit. Giangkon siya sa nagkahunas nga dagat. Si Apong Bulandila, ang Unang Sulat sa gingharian sa Arbata, nagkahanap ug nagkahanap, hangtod wala na siya makita pa. Panid 10 sa 25
Sa sunod nga adlaw, wala na pod hikit-i si Ginong Inuk. Nagbilin lamang ang alagad og usa ka libro sa iyang lawak. Sa hapin gitagik ang ulohan "Sa Pagpanaw Walay Utlanan: Alang sa akong agalon, higala, ug amahan, si Apong Bulandila." Gipatawag sa radya sa Arbata ang tanang tadiyandi sa gingharian. Subay sa lagda sa balaod, gitugahan sa pasidungog nga Unang Sulat ang kaniadtong Ikaduhang Sulat. Usa siya ka maas nga gasul-ob og tabunong mga balhibo. Mahimo pa untang mapugngan ang pagsaka adtong tawhana sa katungdanan, apan niini nga pagkatuboy walay nakahagit. Walay nakasaway. Gipangbag-o sa tinuboyng Unang Sulat ang mga lagda sa indigay. Ang mga tadiyanding lisod hisabtan ang mga mugna, dili makakaplag og kadaogan sa bag-ong mga tigi. Kadto lamang ginantihan sa mga indigay nga gipasiugdahan sa tinuboyng Unang Sulat ang gibayaw nga maanindot ug takos pambasahon. "Mao kini ang matul-id nga dalan sa diyandi!" matod pa sa maas. "Unsaon mo man nang minugna nga dili ikahimuot sa tawo? Puno na kaayo ang kalibotan sa kasubo. Pun-an mo pa? Gakalas-kalas ka lag tinta!" Usahay, ngari ug ngadto, mamatikdan nga mangatagak sa kadalanan ang sidlak sa luha sa mga tadiyandi nga, sa kabag-ohan sa henerasyon, gipangkatag sama sa mga bituon nga nasalibay sa kawanangan. Usa na niini si Inuk nga, sa wala damhang tuig, mibalik sa balangay diin siya natawo. Wala siya magsaba kon diin siya dugay nga nalangyaw. Labong na ang kulong ug ubanon niyang buhok. Sa iyang panit gakilikos ang mga patik nga nagtatsa sa iyang lawas gikan sa tumoy sa iyang mga kasway hangtod sa iyang dughan. Panid 11 sa 25
Apan wala na magpakabana ang mga tawo sa pag-abot sa sinaulog nga magdadagang tungod kay natutok silang tanan sa usa ka mahulgaong suliran adtong higayona. Adunay sakit nga mikatap sa tibuok balangay. Sakit sa ginhawa. Galabang-labang ang sakit. Giduaw ang matag ganghaan. Gitukob sa hilabihang kahigwaos ug kahingawa ang Sam-ang. Walay balay nga wala labyi. Walay balay nga wala kamatyi. Sa takna sa pag-abot ni Inuk, si Nang Amanta na lang ang nahibiling buhi sa ilang banay. Gipugngan og tinuod sa biyuda nga daogon siya sa kamatayon. Apan igo lang gyong nakasaka si Inuk sa balay, nakabsan sag kinabuhi ang iyang inahan. Ang ginhawa gitilok sa sakit. Mikagiki si Inuk sa iyang naabtan. Mianam-anam og lanog. Milanog ang makalilisang nga hikatawa. Tibuok gabii siyang galaroy-laroy sa kadalanan. Naniyabaw ang mga silingan nga nangabungol sa katawa. Sa buntag na nasinati ang kahilom. VI PAGLABAY sa panahon, nahanaw da gayod ang sakit nga mikalas og duha sa tulo ka bahin sa tibuok katawhan sa Sam-ang. Sa kasubo, mingkagis sa ilang mga ulo ang tanang mga mulupyo. Dungan sa pagkatagak sa mga buhok, mao usab ang mga luha. Walay hinagiban nga giisa. Ang tanan gipangduko. May bahin pa gani sa sapa nga nabaho sa dihang nangaungot ang gipaanod nga mga patay. Bisan pa man, mianam rag kapukaw balik ang nagmasakit nga balangay. Wala man god magsilbi ang yamyam sa mga baylan. Wala sab mitalab ang lana sa mga tambalan. Bisan tuob wala makapugong sa hagtob sa kamatayon nga mikatap sa ilang dapit. Wala kaabot sa napulo nga gitaptan sa sakit ang nabinlag kinabuhi. Apan gibinlan usad silag kabilinggan: nangahiwi ang ilang mga dila. Panid 12 sa 25
Bisan og gikuyawan, maabtikon gihapong gitigom ni Inuk ang tanang mga estorya sa mga Sam-anganon kansang nahiagoman dangtan pag siglo usa malimtan. Gilibot ni Ingko Inuk ang kabalayan. Gipungpong niya sa usa ka hapin ang mga gipang-asoy nga mahinungdanon. Giulohan niya ang baga nga basahon og "Hagit Sa Hangin" (nga kinutlong linya sa balak sa namahulay na niyang agalon). Ila gilayon gibayaw ang obra ni Ingko Inuk nga mihatag og tingog kanila nga nakabsan na unta sa paglaom, nagtuong hutdon sila sa sakit. Sa mga panid sa kasulatan natunolan sa magsusulat og kagawasan ang katawhan aron malitok ang ilang mga kahadlok. Niining pagdawat sa nahitabong milabay na, nabaton nila pagbalik ang kalinaw. Gigamit pod nila ang halin sa libro aron mobangon pag-usab. Nasamag mga makinilya ang katawhan nga nagtinabangay pagpadaghan sa kopya sa "Hagit." Una ni nilang gipamaligya sa nahisalaag nga mga mananagat nga nadunggo sa ilang isla. Daw pabuto nga mikatag ang estorya. Ang pagka matinud-anon ug kaigmat sa panugilanon ang nagsilbing layag sa librong naabot sa matag kamot-Arbatanon. Usa na niini ang kamot sa radya nga didto nagluob sa trono sa Arbata. Niining panahona, adunay babaye nga miabot sa kinabuhi ni Ingko Inuk. Alamihan ang iyang ngalan. Usa siya sa pipila lamang intawon nga naluwas bisan gitaptan na sa sakit. Manghod siyag kawhaan ka tuig sa gibantog nga magsusulat. Hagbay ra siya sa pangedaron nga mangita nag bana. Nahukman niya nga sakmiton ang gugma ni Inuk, bahala nag dili na siya makatarong pag litok, tungod kay nahiwi na man ang iyang dila. Litokon niya sa laing paagi ang gibati niyang mainit nga pagpangga alang sa magsusulat. Gapuyong nag-inusara si Inuk. Sa una, saba pa ang balay sa tingog sa iyang mga igsuon ug pag-umangkon. Madunggan pa ang laylay sa iyang inahan. Apan karon, haw-ang na kini nga mga bukog human makig-asdang sa takna. Ilawom sa atop nagpabiling mingaw ang kalibotan ni Inuk. Panid 13 sa 25
Miabot si Alamihan sa adlaw nga maulanon. Tatawng gikahibulngan sa lalaki ang kalit nga panampit sa babaye nga buot moambit og tabang sa magsusulat. Gipasaka ug gipadayon si Alamihan sa kinabuhi ni Inuk. Gihinloan sa babaye ang matag suok sa balay. Gibuksan niya ang mga tamboanan. Gipadayon niya ang kahayag nga dugay-dugay na sang wala makayaka sa mga lawak niini. Gibag-o ni Alamihan ang kaniadtong naniguwang na nga mga haligi. Nabatyagan na balik ang kalig-on sa balay agi sa pag-amuma sa mapinanggaong mga kamot. Sa sinugdanan, wala kini gihatagan og dugang pagtagad ni Ingko Inuk. Gibuksan lang sad niya ang iyang kaugalingon sa kabag-ohan sa iyang gidak-ang balay. Wala sa iyang pagtuo nga ang iyang gugma buot diay angkonon sa babaye. Wala na niya hatagig dugang kahulogan ang paninguha sa babayeng tabangan siya. Dungan silang mangaon. Managlahi ang ilang katulganang lawak. Inigdan-ag sa banagbanag, dungan silang mamangon. Nakabaton silag ritmo sa ilang inunongay. Anam nga nagkabugkos ang ilang mga pangindahay. Adunay namuwak. Apan ang buwak usahay matagak. Usa ka panihapon, samtang gisaw-an sa duha ang sabaw sa utan nga gisubakan og lab-as nga tulingan, gidagkotan ni Ingko Inuk ang hunsoy niyang karaan. Napulo na ka palito ang nangabali . Wala pa gihapon niya mapasiga ang tabako nga gihansak sa baba sa himan. Adunay kurog sa iyang mga tudlo nga wala gani kablita sa katugnaw. Gipunit ni Alamihan ang palito, gidagkotan, ug gidala ang kuyamoy sa kalayo ngadto sa baba sa hunsoy. Apan gibabagan ang iyang mga kamot. Ang iyang palad nagtakob pa sa kalayo. "Ayaw. Ako lang. Ako lang," maoy pulong sa lalaki. Gipunit ni Inuk ang uwahing palito nga gahigda sa talad, gidakotan, ug gidungkaan ang iyang hunsoy. Gidakop ang kalayo! Mikatag ang aso. Miyupyop siyag lawom, ug miingon, "Ugma, biyaan mo na ako." Panid 14 sa 25
Naigking ang babayeng napaso sa gikuptan niyang kalayo. Natagak ang palito ug napalong. Nakaging ang dila sa babaye. Nahimong bilanggoan ang nawingig niyang apapangig sa mga pulong nga buot unta niyang hubiton. Walay nalitok. Walay nalitok. Kahilom. Nagpabilin silang hilom sa nagkamang nga mga gutlo sa gabii. Hangtod nga nakapangupot na ang tabako sa hunahuna sa magsusulat, miingon siya, "Biyaan mo ako. Hapit na ako... Hapit... Ikaw, Inday, pagpakabuhi. Pagpakabuhi ug ayaw na paglingi dinhi balik." Naupos na ang agiw sa hunsoy. Nabugnaw na sad ang wala mahurot nga sabaw. Gianam- anam paghipos sa babaye ang mga panaksan. Gipangdala sa hugasanan. Wala kini niya panghugasi. Igo lamang siyang mibalik sa iyang lawak. Didto gipatud-an niya og taman ang salog nga misalod sa iyang mga luha. Napukan lamang ang paghilak sa iyang paghikatulog. Nianang kaadlawon, haw-ang na ang lawak ni Alamihan. VII SAMTANG gitiwas sa Arbata og basa ang estorya sa usa ka balangay nga gitaptan og makamatay nga sakit, gibut-an sa mga Sam-anganon nga tuboyong datu si Ingko Inuk. Dakong pasidungog ang gihatag sa katawhan kaniya nga maoy nagluwas sa ilang balangay sa lagmit nga kakabos. Gibalibaran sila sa magsusulat. "Hapit na ako mamatay! Dili ko mahimong kuptan nang katungdanan kay mahigawad ra kamo kanako. Pangita kamog lain. Dili mahimong ako." "Nganong nahibawo ka man niana, Ingko?" pangutana sa usa. "Kahubin pa nimo, uy! Layo pa man ka sa kahatdan!" pangulipas sa ikaduha. "Di man na masayran tingali, di ba?" pamalandong sa ikatulo. "Basin gitagnaan na siya!" pangagpas sa ikaupat. Panid 15 sa 25
Dihang gisakgaw pa sila sa daghang katingala, kalit nga ming-abot ang mga manggugubat. Nahidagsa silang gatosan sa Sam-ang. Mailhan nga dakbayanon ang nagsingabot tungod sa mga balhibo sa langgam nga gipanahi sa matag sapot-panggubatan nila. Adunay gibasa ang ilang pangulo sa papel nga gikuwadrohan og hayag nga bulawan. Daling misunod ang kagubot sa sawang. Binirahay. Binunalay. Linatigohay. Nangatumba. Nangasamdan. Nangamatay. Mihayaw ang abog sa dalan. Giwatas-watas sa kasundalohan ang nanghugot nga pundok sa katawhan. Nanalipod ang mga Sam-anganon sa pinalangga nilang magsusulat. Kadugayan, nabungkag ra gyod ang taming sa mga lawas. Gibalibag sa kasundalohan si Ingko Inuk. Gihiktan. Gitaptapan. Giguroy. Giikyasan kalit ang magsusulat sa mga agik-ik sa iyang baba. Nag-abot ang mga kilay sa mga magdadagit pagkakita sa kahimuot ug katawa sa gipadakop nga tadiyandi sa habagatang isla. Paghilayo sa panaw nga nanakay sa mga paraw ug namukhad ang mga layag paggikan sa mga sakayan, nahikaplagan sa baybay ang usa ka babaye nga nahiwi ang dagway. Adunay gisinggit ang babaye sa hangin. Dili kini masabtan. May gipamulong siyang kibang ang linitokan. Ang nakasabot da mao si Ingko Inuk nga nagsiyagit pagtubag, pagkinatawa. Naminti ang liog sa lalaki. Nangugat ang iyang agtang. Sa layo, hikit-an nila ang babaye nga miapas sa gapalayong panon. Milangoy ang babaye. Milangoy siya ug naabot sa nataobang piliw - hangtod! mitakilid, mikab-ot sa iyang bagtak, mikapakapa - hangtod! mitundag, mikab-ot sa langit, mingbaliskog sa mga tudlo - hangtod! ang palad sa babaye - ang palad kansang mga bagis mihimalad sa iyang kalingkawasan sa sakit nga makamatay - mikayab ug mikayab ug mikayab hangtod gilamoy ang palad sa kahiladman. Panid 16 sa 25
VIII GIPAATUBANG si Ingko Inuk sa radya sa gingharian. Managkaila sila. Tiguwang na ang hari. Apan buhi ang dugo sa anarka dinha sa kaugatan sa radya nga nakahimamat nag kapin kalimaan ka libong kasubangan sa Adlaw. Dili susama kang Ingko Inuk nga mabantayan na ang pagpanigulang bisag maguwang pa kang Ingko sa daghang katuigan ang radya. Yanong tawo man lang god ang binihag nga nagtikuko sa ubos sa mabulokong hagdan. Sa ibabaw, paingon sa trono sa gingharian, nagbarog ang hari nga mahimayaon. Usa ka balaan nga anarka. Taas og kinabuhi. May dag-om nga nanglagom sa kisdom sa iyang mga mata. "Hagbay ka rang gipatawag sa Mga Halangdon," bundak sa tingog sa radya. "Unsa may giikyasan mo niadtong takna sa kamatayon sa imong agalon? Sa atong pinalangga ug pinasidunggang Apong Bulandila!" Wala magtingog ang binihag nga magdadagang. Nagtikuko lamang. "Unang Sulat, basaha ra tong tinagik niining tampalasan!" Sa kinatung-ang bahin sa lawak, adunay dakong talad nga may unom ka ngilit ug gialirongan sa kaupatan ug duha ka silya. Katloag unom lamang ang gipanglingkoran niini. Sa habig kon diin managlingkod unta ang Mga Sulab (ang labing bangis sa mga manggugubat sa hari), anaa lamay usa nga nagpaniid sa kalihokan. Ang Mga Sulab lamang ang wala mahingpit nga tapok. Ang unom kanila atua sa nagkalain-laing bahin sa gingharian. Gipanalipdan nila ang ginsakpan sa radya nga nakigbangi sa daghang hugpong sa mga masukihon. Galanog-lanog na ang tambol sa rebelyon. Ug diha sa dakong talad sa Mga Halangdon, adunay usa nga mibarog: usa ka maas nga gisapotan og tabunong mga balhibo sa langgam. Managkaila pod silang Inuk. Mao to ning tawhana ang mipuli kang Apong Bulandila isip Unang Sulat sa gingharian. Mipakli ang maas og libro. Mibasa siya sa kinutlo nga mga linya dapit sa uwahing bahin sa lumpunid. Panid 17 sa 25
"Kanunay sa kanunay," imik sa makurogong tingog sa maas, "ang gingharian magpabiling himalatyon. Magpabiling tingusbawan sa katun-as. Walay maluwas sa panaw sa pagkadugta. Mangagisi ang mga bandila. Mangatagak ang mga haligi. Ang hari sa mga hari magpabiling putli ug burong. Ang katawhan magmadaogon lamang sa kakalasan sa mga paglaom." Mihilom kadiyot ang maas, dayon mitapos, "Gikan sa basahon 'Sa Pagpanaw Walay Utlanan' ni Apuni Inuk." Gipanlimbasogan sa kapungot ang katawhan nga naminaw. Madunggan ang mga hunghong- yawyaw nga gabanda-banda sa talad. Nagtingabngab nga mga baba. Nagpamiyak ang kalanggaman nga namatog sa pipila ka tagdokan nga nangulpot kilid sa matag lingkoranan. Gilaas sa hari ang usa ka kampilan. Ang puthaw sa suwab makit-ang anam na nga gitay-an. Gilambos ang kampilan pagpingki sa puting salog. Mikurog ug mibagting ang puthaw nga hinagiban. Iya kining giisa. Wala kini mosiga. "Nagtuo ka bang sa kahanas nimo sa panulat mahimo mo nang malup-og kining gingharian nga giaswat namong mga anarka? Nagtuo ka bang sa kayano sa imong pangisip madagit mo na kining gitukod namong buhilaman pabalik sa ngihib diin kini gihaw-as?" Misilaob ang kalayo sa mga mata sa hari. Mabatyagan ang pag-init sa lawak sa trono. "Unya pulong mo sukad pa kaniadto nga 'hapit na ikaw mamatay,' dili ba? Apan nganong ania ka pa man dinhi karon? Nganong gapabilin ka pa mang buhi sa akong atubangan? Pangatarongan mo lang ba kana aron makapataka kag sulat? Aron hugyawon mo ang katawhan sa sayop mong gumaran? Ikaw? Ikaw nga walay kailhanan! Ikaw lamang ang Magsusulat Nga Haduol Na Sa Kamatayon! "Kami! Kami ang gitahasan sa Mga Bathala! Magbalantay kami sa kauswagan. Malugwayon sa kinabuhi! Dili malupig sa mga pulong mo kining giugmad ug gipanalipdan namong katilingban! Labaw na sa mga pulong sa usa ka yanong saop, ikaw! Ikaw nga tampalasan!" Mikalit lag katawa si Ingko Inuk. Panid 18 sa 25
Naniga ang mga mata sa hari. Misamot og kainit ang lawak. Adunay dahon nga mikalit og silaob. Mitutok ang hari (nga nagpangagot sa kapungot) sa maas nga mitando dayon kaniya. Mibalik og tutok ang hari sa nagtikuko sa salog. "Paghunong og katawa, Hayop! Hukman ko ikaw: kawaloan ka tuig sa bilanggoan! Walay gahom nga makabadbad sa mga gapos mo hangtod matapos mo ang gihukom nako kanimo! Hikawan tika sa kaluoy sa kamatayon! Makawang lang ang paghangyo! Magpabilin kang buhi hangtod matiwas mo kining silot! Ang silot sa akong kapungot! Tagoi! Tagoi kana siya sa atob hangtod malawos ang iyang mga adlaw!" Mibarog ang gainusarang Sulab. Mingsulod ang unom ka sundalo. Gipunit sa pito si Inuk sa iyang gitikukoan. Giguyod siya. Gabuto-buto ang bahakhak sa magsusulat. Nanglugnot siya apan nakaapas na ang kakapoy. Nanawilik ang iyang mga luha, laway, ug singot taliwa sa iyang pagmuok-muok. Nagpadayon ang kasikas sa katawhan ug ang pagpamiyak sa kalanggaman nga minglantaw kang Inuk nga giguroy palayo. Uwahing nakit-an sa binihag ang dagway sa maas nga milabaw sa dangaw ang gitas-on sa ngisi. Miinat ug miinat kini. Kalit kining midugo. IX ADUNAY mga gabii, sulod sa ngiob nga atob, nga madunggan sa naniguwang nga si Inuk ang pagbuto-buto. Wala siya mahibawo kon mga buto ba kadto sa pista, o mga buto sa gubat. Sulod sa iyang gibilanggoan, giihap niya ang mga adlaw sa badlis sa kahayag nga magtagak gikan sa usa ka gamayng buho sa bungbong. Kapin sa kawhaan ug siyam ka libo na ka panagtagak sa kahayag ang minghagsa sa nalumotang salog sukad siya nga natanggong. Kawhaan ug siyam na pod ka higayon nga gipang-ilisdan ang minggapos kaniyang mga kadena tungod sa taya. Panid 19 sa 25
Nahanaw na ang kulong ug labong niyang buhok. Nagpabilin lamang ang nigpis nga mga tubo nga kon tutokan makit-an ang pagpamuti sa uban. Ang iyang bungot kutob na sa tiyan. Kalkag. Nasinaw na ang iyang panit sa katiguwangon, ug sa katuigan gipanglumotan sag apil. Ang mga patik nga kaniadto buhi sa iyang panit, napughaw na. Magkawaloan ka tuig na siyang wala makagamit sa Gahom. Ang mga kadena nga naggapos kaniya nag-ulang usab kaniya sa Kutay Sa Kalibotan nga naghatag og kabatid sa mga patikan aron makahulam sa gasa sa mga Diwata. Gigabonan na ang iyang hunahuna. Apan nagpabilin pang igmat ang iyang tinguha. Buot pa niyang sulaton ang basahon nga makabag-o sa kalibotan. Nianang buntag, nabati na niya ang kabag-ohan. Adunay kalamboan sa panahon. Pag-abot sa hapon, nahidangat ang karselero. Bag-ong tawo kini, sa tan-aw ni Inuk. Ang buhok sa magbibilanggo nasangko sa salog. Anarka ang tawo. Susama sa radya. Susama upod ni Bulandila. Mikagingking ang dagkong mga yabi. Gibuksan ang ganghaan sa atob. Miduol ang anarka sa binihag. Gapusot lang ang tiyan sa karselero. Apan nakahimo ra kinig yaka. Giyabihan sa anarka ang mga kadena nga naggapos sa magsusulat. Minipis ang ginhawa ni Inuk sa pamati nga nahaw-ang ang iyang mga pulsohan. Buot pa unta niyang hangyoon ang tawo nga ipang-uli ang mga kadena. Apan gipunit sa tawo ang bukogon nga mga kamot sa tiguwang. Nabatyagan ni Inuk ang kainit sa palad sa karselero. Ang unang kainit sa katuigan. Nalimot na diay ang binilanggo sa pamati niini. Nabag-ohan siya. Aduna poy misulod nga alagad nga milatad og panaksan sa salog. Sabaw sa utan nga gisubakan og lab-as nga tulingan. Aduna usay kutsara. Humot ang sabaw ug gaalisngaw pa ang kainit. Migawas ra pod dayon ang alagad. May kasikaw nga madunggan sa gawas. Sa hunahuna ni Inuk, adunay nangablit nga panumdoman. Hanap. "Apong?" pulong sa karselero kaniya. "Apong, madungog ra ba ko nimo?" Panid 20 sa 25
Agunto lamang ang natubag sa tiguwang. "Apong, may bag-o na kitang hari. Nagmalamposon ang gubat batok sa karaang radya. Nabag-o na ang Arbata. Nabag-o na!" Nanulo ang mga luha sa tiguwang, susama niadtong halayong adlaw sa iyang kahimugsoan. "O, nganong mihilak ka man hinuon? Apong, gawasnon ka na. Gawasnon!" Gitabangan sa karselero si Apong Inuk og kaon. Gitayhopan sa anarka ang inalisngaw sa sabaw ug gihungit sa baba sa magsusulat. Gahilak ang tiguwang nga mitilok sa iyang pagkaon. Nagkatin-aw ang panumdoman. Usa ka babaye... Sa uwahing lad-ok sa sabaw, gipahiran sa karselero ang baba sa tiguwang. Gitabangan dayon niyag barog si Inuk. Sa sinugdanan, mao rag nahimong bata balik si Apong Inuk nga hapit dili na kamaong molakaw. May sagol lang gyod kadtong sabaw. Gibalikan ang tiguwang sa karaan niyang kusog. Gidugangan pa kay mabati pag-usab sa magsusulat ang Kutay Sa Kalibotan. Naamgohan niyang nahiduol na siya pagbalik sa Gahom. Sa wala pa sila manggawas sa atob, gipukaw sa magsusulat ang patik nga dugay nang nahikatulog sa iyang panit. Gipunit niya ang kahayag nga nagtagak gikan sa buho sa bungbong. Gisulatan dayon niya ang kasikbit nga bungbong pinaagi sa tinta sa kahayag. Ang pulong: Salamat. Hilabihang kurata sa tawo pagsaksi niini. "Pagkatalagsaona ba diay aning imong gahom, Apong! Daghan tingali kag nasulat adtong batan-on pa ka. May gipanulat ba pod kang mga libro? Mga estorya? Pabasaha unya ko." Mitubag og tutok si Inuk. Nanglugmaw na sad ang gabonon niyang panan-aw. Apan, mikalit lang siyag katawa. Giabagan sa karselero ang kanhi binilanggo. "Nadaot na tingali kanang imong hunahuna sa kadugay nimong natanggong. Ang Mga Diwata maluoy unta kanimo." Panid 21 sa 25
Sa wala pa sila manggawas sa bilanggoan, gisapotan usa ang tiguwang og bag-ong mga panapton, sa gakadaiyang bulok. Gitunolan pod siyag usa ka puntil sa bag-ong salapi. "Magamit ni nimo aron makauli ikaw sa imong banay. Lakaw, pauli sa imong yutawhan," sa karselero pa sa dihang gibiyaan na niya ang tiguwang nga gainusara sa dalan sa gawas. Kilumkilom na. Midam-ag ang lab-as nga huyuhoy sa dagway ni Apong Inuk. Wala maantos sa iyang ginhawaan, gihutoy siya. Mibiya ang tiguwang nga nagpanulo ang mga luha sa matag tikang palayo. Gasunod-sunod kaniya ang dangulngol. Gaduhawit sa pag-ubo-ubo. Milahos si Apong Inuk sa pantalan. Misakay siyag paraw nga may layag. Mipauli siya. Mipauli siya sa balangay sa Sam-ang. Miabot siya didtong nahapnan na sa sunod nga adlaw. "Gaunsa ka man dinha, Pong?" sa lalaki pa nga mitawag kaniya nga nahilabay lamang sa dapit. Gaguyod ang lalaki og kabaw. Tataw nga gikan nagpatuna sa hayop. Nagkamuritsing pa sila sa lapok. "Unsa may nahitabo niini nga balangay?" maoy pangutana sa tiguwang nga magsusulat. "Nganong gipanuboan na man kini og baknit? Nganong susama na man kini sa lasang?" "Ay! Giingon man god na sa unang tinunglohang dapit. Nagmasakit ang mga tawo, dayon gilabyan pa gyod og gubat. Mao na lang nay nahibilin, ay, kanang gakawil nga timailhan sa karaang ganghaan anang baryoha. Dugay na man nang nahanaw. Nanglayas nang mga tawo, hagbay ra. Wa nay namuyo dinha." "Mao ba? Diin man nanglayas ang mga tawo?" "Wa na sad lagi ko masayod, Pong. Dugay na man to, uy. Wa pa ko matawo adto." "Mao ba kana? Salamat. Salamat sa pakisayod. Padayon na sa imong lakaw, Undo." "Naa ba kay katulgan ron? Asa ka man diay paingon?" "Mobalik na ako karon sa gingharian. Igo lamang akong miduaw." Panid 22 sa 25
"Mahimo ra tikang mahatod sa pantalan. Lagsik pa man ning akong kabaw-" "Ayaw na. Ayaw na. Buot kong baklayon ang pantalan. Mahimo, ayaw na pod pagsaba nga anaa kay nahibalag nga tiguwang dinhi. Maayong hapon kanimo, Undo." "Lisod baya ang dalan. Tingali-" Mikaway ang tiguwang. Nagpangawot sa agtang ang batan-on. Nagbulag silag dalan. Gapapadpad si Inuk sa iyang mga tiil. Gapapadpad siya sa balod ug sa hangin ug sa panumdoma n. Gamit ang uwahing salapi nga gitagana kaniya, nahibalik si Apong Inuk sa dakbayan. Una siyang mituyo sa librarya. Misuhid siyag mga libro. Gikahisgot niya ang mga tawo. Gitakdo sa nangaraang magsusulat ang mga asoy kabahin sa minglabay nang katuigan. Gibuhi niya ang iyang kaugalingon sa pakilimos. Sa adlawan, didto siya sa sawang mangayo og hinabang. Sa hapon, kon wala siya magbasa, didto siya makit-ang makighinabi sa kinasang-an. Sa gabii, maabtan na lang siya sa katulogon pagpinanday sa iyang tinagik. Sa iyang mga damgo, naghunahuna gihapon siya sa angay nga sulaton. Wala na siyay gisuod aning mga panahona. Walay bisan usa ka higala. Dangtag pito ka tuig, nahugpong na niya ang mga sugilanon sa minglabay - gikan sa unang pagmata sa katawhan hangtod sa kasubangan sa bag-ong siglo. Gibuhi niya ang karaang katawhan pinaagi sa pagdibuho kanila nga wala limori ang ilang pagka tawo. Gipangita niya ang uyok ug kinutoban sa mga tinguha. Gilakbit niya ang hataas nga panahon sulod sa naratibo sa iyang minugnang mag-aasoy nga walay kamatayon. Gitapok niya ang mga panghitabo sulod sa usa ka hapin nga anaay kapin pito ka libo ka panid. Ang tinta nga nangluta sa matag pahina, gagikan sa tinubdan sa iyang mga luha. Aduna usay mga parapo nga gitubdan sa singot. Adunay mga pulong nga gagikan sa dugo. Nalipay siya sa iyang nabuhat. Apan bisan sa kamaalamon niya sa pinulongan, gibunyagan ra niya sa yanong ulohan ang uwahi niyang kasulatan: "Ang Kasaysayan." Panid 23 sa 25
Sa adlaw nga buot na niyang taposon ang tanan, gibilin niya ang nahingpit nang libro sa kamot sa usa ka tinun-an. Gibiyaan dayon niya ang gingharian. Misugod siyag takas sa bukid. Mao rag bangkaw ang bukid nga mitusak sa langit: ang balaang bukid sa Unambatu. Mao kiniy gialirongan sa mga dakbayan sa balaang gingharian sa Arbata. Habog kaayo ang namuting taluktokan sa bukid. Anaa kini masangko sa hataas nga mga panganod. Miinat kini ngadto sa bahin sa langit diin ang tawo dili na makaginhawa. Apan gipadayon kini niyag saka, kutob sa gidal-an sa naniguwang na niyang mga tuhod, ug sa naghikapos na niyang ginhawa. Miabot si Inuk sa usa ka pangpang. Talisalop ang Adlaw. Kalalawan kadto sa Isda. May kamig nang malisod panalipdan sa nigpis nga mga panapton nga nagbukot kaniya, gahaklop sa tibuok niyang lawas. Gapikot ang iyang mga mata nga ming-aninaw sa hanap nga kanaypan. Sa iyang gibarogan makita, taliwa sa gigabonan na niyang panan-aw, ang gitagboan sa yuta ug sa dagat, ug sa dagat ug sa kapanganoran. Sa ibabaw, nag-anam kaabli ang kawanangan. "Unahan Sa Gindailan... Unahan... ang basahon sa bantogang si Ardalyan. Nahimo ko ba kahang nalabwan ang imong sinulat, o, Bantogan? O, Langit! Langit nga mahayag! Mahayag sa kabituonan! Aniay buhi nga nagmakuli! Kahadlok, kahadlok gayod tingali... O, Bathala! Hain man tong kamatayon nga imong gisaad? Hain ang makahahadlok nga kataposan nga gipatim-aw mo kadtong tua ako sa dagat? Hidul-an na sa usa ka siglo ug tunga nga imo akong gitanggong sa gahom sa kahadlok. Apan nganong wala man ako biyai sa ginhawa ning akong baba? Nganong gitugotan mo, Kapalaran, nga maunhan ako sa akong mga pinangga? Nan, ania ako dinhi karon, nagpaduol kaninyo nga nanan-aw sa kahitas-an. Saksihi ang uwahi nakong pasundayag. Ako ang tawo kansang bansagon nahikalimtan na sa katuigan! Sakmiton ko na ang inandaman ninyong katalagman, Mga Bathala! Dawata, dawata ako, Mga Bathala!" Panid 24 sa 25
Midiyong siya sa bung-aw. Namaliskog ang iyang mga tudlo pagpangupot sa ngilit sa pangas. Nag-arko ang iyang bukubuko sa katuskig ug kaniwang. Gahulat na kaniya ang paglayat. Nagtaklap kaniya ang kabugnaw sa habog nga simod sa bukid. May utlanan nga tin-aw na niyang mahikaplagan. Apan! Apan ang pagpangaraan sa iyang panalaw sa kamatayon nanghimug-at na sa uyok, sa iyang kahiladman. Ang kurog sa iyang mga tuhod misangko na sa tibuok niya nga lawas. Naglibog na siya kon hain niadtong kurog ang iya sa kamig, ug kon hain ang iya sa kahadlok, sa kataslak, sa katalaw! Mibarog siya. Wala siya makatuo. Mipunit siya og bato. Iya kining gilabay. Ang giluom- luom sa iyang ginhawaan karon anam-anam na nga nanglibkas sa iyang tutunlan. Agik-ik... Agak-ak...! Bahakhak!!! Mitubag ang wanang kaniya. Mikatawa pod kini! Nagkinataw-anay sila sa halapad nga awaaw. Miduyog og kagaka ang bung-aw. Paglabay sa hangin, nangapalid ang nangahup-ak nga mga bato, mingbahikhik. May tihol sa dalimuos. Mibalikos ang huros nga nanalidhay. Gigitik ang nalangas nga kalikopan. Nagsalimuang sa kabuang sa kahigayonan. Bahakhak! Bahakhak! Mitalikod ang tiguwang. Milakaw siya nga gayuhoy, hangtod nga nahanaw siya; gitukob siya sa gaaliwaros nga kabugnaw. Gipapas sa hagupaas ang agi sa iyang mga tunob. Apan, nagpabilin da gihapon kuno ang katawa. Nagpabilin ang way kahumanang katawa. Ug kining katawa, sa gikaingon pa sa manungas didtong dapita sa bukid sa tanghaga, madungga n ug madunggan sa gihapon - dili mapugtas ang kasadya! Ang kasadya ang kabilin sa aginod sa katuigan. Ako, ako nga nahibawo niini, gilumsan sa dili matungkad nga kasub-anan... KATAPOSAN Panid 25 sa 25


Biblia para sa Kabataan Ginpresentar Langit, an Maupay nga Balay han Ginoo
Ginsurat ni: Edward Hughes Igin-ilustrar ni: Lazarus Alastair Paterson Ginpahiuyon ni: Sarah S. Iginhubad ni: Ginhimo ni: Bible for Children ©2021 Bible for Children, Inc. Lisensya: Mayaon ka katungod nga magcopya or mag imprita sito ini nga storya basta diri mo ini ig babaligya.
Han pagbaya ni Hesus han kalibutan iya gin sumatan an iya mga tinunan han Langit. Iya ini gintatawag nga "Balay san ako Amahan", ug nag siring hiya nga damu an mga mansion didto. Mansyon nga daku, mabaysay nga balay. An langit labaw nga daku ug mabaysay han balay ha kalibutan.
Siniring si Hesus, "Mabaya ako para magandam hin lugar para ha iyo. Ug kon pumakadto para magandam hin lugar para ha iyo, mabalik ako aron pagkarawat ha iyo." Si Hesus pumakadto ha langit, kahuman niya sumaka han mga patay. An mga disipulo nakakita, si Hesus gin kuha, ug an dampog nagkarawat ha hiya ug nawara hiya han ira mga panan- aw.
Tikang sadto, an mga Kristyano nakahinumdom ni Hesus nga mabalik hiyapagkuha ha ira. Nagsugad siya nga tidga la siya mabalik, ha panahon nga diri nato ginlalaoman. Kondi ano man an mga Kristyanos nga nangamatay antis siya umabot? An Biblia nag sugad nga sira deresto maupod kan Hesus. An diri pagukoy ha lawas maukoy KAUPOD HAN GINOO kaupod han Ginoo.
Ginpadayag, an ultimo nga libro han Biblia, nagsusumat ha ato han kaupay han langit. An pinakamaupay nga butang, sa pinaka-espisyal nga paagi, An Langit an balay sa Dyos. An Ginoo adto bisan diin, kondi an iya trono adto sa Langit.
An mga Anghel ug mga langitnon nga tawo ginsisingba an Ginoo ha Langit. Sugad man han mga tinunan sa Dyos nga nangamatay ug sinaka sa Langit. Sira nagkakanta sin espesyal nga pagdaway ngadto san Ginoo.
IKAW TAKOS TUNGOD HAN IMO DUGO KAY IMO GINTUBOS PARA HA DYOS AN MGA TAWO TIKANG HA MAGKALAINLAIN NGA TRIBU UG NASOD GINHIMO HIRA NGA GINHADIAN HIN KAPADIAN HIN PAG-ALAGAD HAN ATON DYOS. (GINPADAYAG 5:9)
An pinakaurhi nga pahina han Biblia naghuhulagway han Langit nga "An Bago nga Herusalem". Daku hinduro ini hiya, ug may mga higtaas nga pader. An pader pariho hin haspe nga bato, sugad katin-aw han Kristal. Mga Hiyas ug mga maharalon nga bato an nagtatabon han pundasyon han pader, nag-iinggat sin maganyag nga mga kolor. An kada tagsa nga ganghaan han syudad ginhimo hin sayo nga daku nga perlas!
Adto nga mga dagku nga ganghaan diri nagsasara. Sulod kita ug kitaa ta an palibot ... WOW! Mas mabaysay pa an sulod han Langit. An syudad ginhimo ha puro nga bulawan, sugad han matin-aw nga salaming. Bisan an kalsada kay ginhimo sa bulawan.
An mabaysay, malinaw nga tubig dagat san kinabuhi naawas tikang han trono han Ginoo. Kadaligid san dagat kay an puno han kinabuhi, nga una nga nakita ha Hardin han Eden. Ini nga puno espesyal nga ungod. Namumunga ini hin dose ka lainlain nga prutas, lainlain nga klase kada bulan. Ug an dahon han puno han kinabuhi para han kahuwasan han mga Nasod.
An Langit wara pagkikinahanglan han sudang ug bulan para han lamrag. An gamhanan han Dyos an nagpupuno han Langit hin magupay nga lamrag. Waray gab-i didto.
Bisan an mga mananap sa Langit kay iba. Sira makisangkayon permi. An mga lobo ug karnero nagdudungan pagkaon. Bisan an mabagsik nga leon nakaon hin dayami pareho han baka.
Samtang ato gin-oobserbahan an palibot, nakita nato nga may mga butang nga wara sa Langit. Waray mga pulong han kasina nga mababati. Wara nag-aaraway ug waray hakog. Wara trangka an purtahan, kay wara kawatan ha Langit. Wara mga buwaon, parapamatay, barangan, ug lain pa nga mga daotan nga tawo. Wara bisan nano nga makasasala sa Langit.
Sa Langit kaupod an Gino kay waray luha. Sa tuna danay, an tawo san Ginoo nagtatangis tungod han daku nga pagsubo sa kinabuhi. Sa Langit, ginpapahiran san Ginoo an ngatanan nga luha.
Waray liwat kamatayon sa Langit. An katawhan nabubuhi kaupod an Ginoo ngadto sa kadayonan. Waray sakit, waray bulag, ug waray lubong. An ngatanan sa Langit maglipayon kaupod an Dyos.
Labaw han ngatanan, an Langit para han mga lalaki ug babaye (ug mga adulto) nga natoo kan Jesu-Kristo nga ira magtaralwas ug ira ginsusunod nga ira Dyos. Sa Langit may libro nga gintatawag nga Libro han Kinabuhi han Kordero. Puno ini han ngaran han katilingban. Batid ka ba kon hino an mga ngaran nga nakasurat didto? An tanan nga tawo nga nasarig kan Hesus. An imo ba ngaran aadto?
An katangposan nga pulong ha Biblia mahitungod ha Langit kay maupay nga imbetasyon. "An espiritu nagsiring, 'Pakadi!' Ug an ngatanan nga bumati ha iya gin sugad 'Pakadi!' Ug an ngatanan nga nauuhaw ha iya pakadi. Ug kon hino man maghingyap, tagan han tubig han kinabuhi."
Langit, an Maupay nga Balay han Ginoo An istorya tikang san mga pulong san Ginoo, an Biblia, makikita sa Jaun 14; 2 Korinto 5; Pahayag 4, 21, 22 "An aragian san Imo mga Pulong naghahatag lamrag." Salmo 119:130
Katapusan
Ini nga Bibliahanon nga storya nag susumat ha ato han kaupaya ha Ginoo nga naghimo ha ato ngan iya buot nga kumila ka ha iya. Maaram an Ginoo nga kita naka himo hin magraot nga mga butang, iya ini gintatawag nga sala. An silot hini nga sala mao an kamatayon, tungod kay hinigugma ka hin ungod han Ginoo iya gin padara an iya bugtong Anak, hi Jesus, para mamatay ha kros ug silotan para sa imo mga sala. Ngan hiya nabanhaw ug sinaka sa langit! Kon ikaw na too kan Jesus ug naaro ka kapasayluan han imo mga sala, iya iton bubuhaton. Makadi hiya yana ug pagpuyo ha imo, ug ikaw liwat ha iya hangtod ha kadayunan. Kon ikaw na too nga mao ini an kamatuoran, e sugad ini ha Ginoo: Hesus, na too ako nga ikaw an Ginoo, nagpakatawo ug namatay para ha ako mga sala ug ikaw nabanhaw. Pakadi ha ako kinabuhi ug pasaylo-a an akon mga sala, para magkayaon ak bago nga kinabuhi, ug sayo ka adlaw ako makaupod ha imo ngadto ha kahangtoran. Buligi ako han pagsunod ha imo ug mabuhi para ha imo nga imo anak. Amen Basaha an Bibliya ug paki istorya han Ginoo kada adlaw! Juan 3:16