Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagtibuok sa mga Katilingban Giya alang sa pagakamabination sa katawhon diha sa pagtaho'g kalinaw ug panagbangi Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9
Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Giya alang sa pagkamabination sa katawhon diha sa pagtaho'g kalinaw ug panagbangi (Gihubad gikan sa orihinal nga Iningles ni Lowida Alcalde ug ni Lina Sagaral Reyes) Mga Pangulong Magpapatik: Lina Sagaral Reyes, Min-WoW Raijeli Nicole, Isis International-Manila Mga Tigdumalang Magpapatik: Aileen Familara, Isis International-Manila Janice Lopez, Isis International-Manila Mga Magpapatik-bulig: Terry dc. Betonio, Min-WoW Bianca Miglioretto, Isis International-Manila Pagpanid ug Desinyo: Ancog, Jr. Tabon: Jim Marpa, Alfredo "Bobong" Mga Pahina: Alfredo "Bobong" Ancog, Jr. Paghubad: Lowida Alcalde (Bisayan) Tighulagway: Kelly Ramos-Palaganas, Aileen Familara, Lina Sagaral Reyes, Terry Betonio Creative Commons Mga tigbandera sa pag-inambitay sa libreng kasayuran ang Min-WoW ug Isis International- Manila. Sa ingon, ang duha ka organisasyon nagatugot sa pagpadaghan o paggamit sa bisan unsa nga artikulo o hulagway niini nga giya-librito, lamang ang mga tigsulat, dibuhista ug tigpatik tukmang paga-ilhon. Ang bisan unsang kasayuran dinhi mahimong ipatik og utro human sa pagtugot gikan sa ug/o pag-ila sa Min-WoW ug Isis International-Manila. 8 cc Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Pagtibuok sa mga Katilingban Giya alang sa pagkamabination sa katawhon diha sa pagtaho'g kalinaw ug panagbangi Mga Unod Pasiuna Introduksyon Kapitulo 1 Kapitulo 2 Pagkatawohonong Kalinawng Pamalita Pag-mapa sa Panagbangi: Usa ka kahimanan sa pagtuki sa Panagbangi Kapitulo 3 Kapitulo 4 Kapitulo 5 Ang Katawhon diha sa Pagtuki sa Panagbangi Mga Tinagsip nga Giya alang sa mga Tigbalita Mga Estratehiya sa Pag-amping sa Kaugalingon 39 43 44 45 alang sa mga Tigbalita Mga Basahon'g Pakisayran Mahitungod sa Isis ug Min-WoW Women Making Airwaves for Peace Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 4 6 9 18 23 28 9
Pasiuna Paghimog Kalahian- Ang Pagmantalang Gikan sa Panglantaw'ng Katawhonon Isip peministang organisasyon diha sa natad sa komunikasyon, ang Isis International-Manila nakamatikud, uban sa dakong kahingawa nga human sa katalagmang 9/11, mikunhod ang gidaghanon sa batid nga kababayen-ang tigbalita sa mga isyu mahitungod sa seguridad ug kalinaw. Ang nataran sa seguridad ug kalinaw nahimo na lang pang-militar nga hisgutanan ug wala na kini tan-awa gikan sa katilingbanong perspektiba, nakalimtan na ang pagbutang sa kaayoahan sa katawhan isip prayoridad. Ang Isis International-Manila mahinangpong midawat sa sugyot sa Min-WoW nga makigtimbayayongay sa usa ka proyekto kalabot sa pagkatawhonong pamalita- kalinaw ug radyo katilingbanong radyo Busa, ang proyektong, "Women Making Airwaves for Peace," namugna pinasikad sa mga kasinatian sa mga babayeng tigbalita nga sakop sa Min-WoW ug sa kasinatian sa Isis sa community radio sa Asya Pasipiko. Ang Canada Fund mitunol sa gikinahanglang pundo alang sa pagpatuman sa maong proyekto. 4 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Kining maong praymer "Pagkatawhonong Pamalita- Kalinaw" mihiusa sa dugay nang mga kasinatian sa kababayen- ang tigbalita sa Min-Wow ug sa kahanas sa Isis International- Manila diha sa pag-monitor ug pag-analisa sa media ginamit ang perspektiba sa mga peminista sa Habagatan uban sa resulta sa proyekto, ilabina gikan sa tulo ka mga pagbansay nga gihimo sa NorthWestern Mindanao, Philippines niadtong 2006-2007. Ang maong mga pagbansay gisalmotan sa mga partisipante nga nagagikan sa nagkadaiyang kahugpongan sa media, mga NGO ug mga organisasyon sa katilingban kinsa nakakita sa proyekto nga labawng makatabang ug tukma diha sa ilang inadlawng trabaho isip mga tigbalita o kababayen-an diha sa katilingban nga nakiglambigit sa media. Ang uban pang resulta sa proyekto mao ang online training module alang sa mga tigbansay ug tigpasayon sa engendered peace journalism ug kahanas diha sa radyo ug CD uban sa mga radio plug mahitungod sa panaglahi sa kultura ug sa kultura sa kalinaw nga samang mahimong kuhaon gikan sa Raijeli Drogolagi Nicole Isis International-Manila Executive Director Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 5 9
Introduksyon Ang Pagkatawhonong Pagtaho-Kalinaw: Nagpasabot sa Pagtibuok sa Atong mga Sugilanon, Kinabuhi ug Katilingban Kining maong giya nag- umol sa atong pagtahud ug pagtuo sa pagkamahinungdanon sa bili sa de-kalidad nga pamalita o pagtaho diha sa atong mga lokal nga katilingban. Giila nato pinaagi niini ang mga potensyal, gahum ug impluwensya sa mga nagkinaugalingong mga pagmantala ug pagsibya sa atong mga katilingban . Kini usa ka pagyukbo dili lang sa paghulma sa mga katilingban apan usab sa pagbalik-hulma sa kaugalingon aron mas labaw pa nilang maalagaran ang publiko. Sayon kini dad-on nga koleksyon sa mga praktikal nga mga tambag unsaon paghimo og mas maayong pagtaho partikular alang niadtong nagtrabaho sa mga isyu sa panagbangi ug kalinaw. Giapil usab ang ubang mga giya unsaon pagtuki sa mga panagbangi ug mga panan-aw gikan sa perspektiba sa katwhon. Mogiya usab kini sa mga tigmantala unsaon pag-amping 6 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: ang itang lawas, huna-huna ug espiritu. Ang bag-o ug nagalambo nga konsepto sa pamalita-kalinaw ug pag-usab-dagway sa panagbangi nga gilakipan sa pagkamabation sa katawohon mao ang gitungtungan niining maong proyekto. Sa pagbutang og dakong gibug-aton diha sa pagkamabitantayon sa katawhon, nangahas kaming tawgon kining maong paningkamot nga "pagkatawhonong pamalita- kalinaw". Kining maong mga oinalahing pagmugna'g de-kalidad nga pagmantala dili lamang mopalambo sa atong kahanas ug mopabiling tibuok sa atong mga sugilanon, kun dili maghimo usab kanato kining mga maayong mga tigmantala ug sa ngadto- ngadto mga maayong mga tawo kinsa naningkamot sa pagmatuto og mga maayong katilingban. Mahitungod kini sa kung unsaon pag-amping ang atong gimugnang mga balita ug pag- amping sa mga pulong ug mga hulagway diha sa mga sugilanon nga atong gisibya ug gimantala. Mahitungod kini kanatong mga tigmantala nga nag-amping sa atong mga kaugalingon ug nag-amping sa katawhang anaa sa kinauyokan sa among mga pagpamalita. Lina Sagaral Reyes Mindanaw Women Writers, Inc. Mindanao, Philippines Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 7 9
8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: s e y e R a r a g a S a n L i Kapitulo 1 Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9
Ang Pamalita-Kalinaw naglambigit sa mga sugilanon nga nagamugna og mga kahigayonan aron ang katilingban magtagad ug maghatag og bili sa wakay kapintas nga mga tubag sa panagbangi. Ang Pagbalita-Kalinawnagagamit og mga kahimanan sa pagtuki sa panagbangi ug hingpit nga pagbag-o aron ang pagbalita mahimong tukma . Magsilbi kining mapa nga nagatuki sa mga kalambigitan tali sa mga sugilanon nga ilang gimantala ug sa mga sangputanan sa ilang pamalita - ang tukmang gawi diha sa mantalaanong pagpataliwala (Lynch and McGoldrick, 2005). Nasukip sa Peace Journalism ang perspektiba sa gender o katawohon. Apan lagi sanglit nga ang maong panglantaw napailaluman man, kining proyekto nagtumong sa pagpatumaw niini nga kalidad. 10 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: s e y e R a r a g a S a n L i Katawohong Pagpatumaw mao ang ang paghatag og kamahinungdanon sa pagtan-aw sa mga panghitabao , isyu, kahimtang, hisgutanan, pananglitan sa panagbangi o katalagman, uban sa panlantaw katawohon. Katawohong Panglantaw mao ang sistematikong pag-utingkay sa mga papel, mga relasyon ug proseso tali sa kababayen-an ug kalalakin-an. Ang Peace Journalism naglangkob sa pagmantala ug pagsibya kalabot sa mga pasi-ugda alang sa kalinaw, dili- mabangis nga mga aksyong pang-masa ug mga kalihukan sa kalinaw, apan dili lang kini ang iyang gitutokan. Busa ang Peace Journalism dili pag-awhag o pagduso sakalinaw. Ang tigbalitang nagagamit sa lente sa peace journalism mohimo gihapon og mga balita kalabot sa mga armadong mga panagbangi ug mga pagpasipala apan sa paaging mas lawom, malukpanon ug tinibuok. Ang ania sa ubos mao ang engendered Peace Journalism matrix nga gikuha gikan sa sumbanan ni Propesor Johann Galtung (Lynch and McGoldrick, 2005), nga naga-panday og usab sa Peace Journalism isip pinalahing pamaagi gikan sa kaylap nga gihimong War/Violence Journalism sa armadong panagbangi sa ika-20 ug ika-21 nga siglo. Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban11 9
Pamalitang Gubatnon/Kapintas I. Pahi-anad ngadto sa Gubat/ Kapintas l Nagatutok sa nataran sa panagbangi: 2 ka bahin, 1 ka tumong (pagdaug), gubat, sa kinatibu-an l Naghatag og duot sa kasagarang mga lalaking tibubdan - militar, polis, pangulo sa estado, mga gobyerno isip tinubdan sa kasayuran l Siradong luna, siradong panahon, mga hinungdan ug gawsanan diha sa nataran, kinsa ang milabay sa unang bato l Nagahimo sa mga gubat nga dagtum/sikreto l "Kanato-sila" nga pagmantala, propaganda, tingog alang "kanato" l Nagtan-aw "kanila" isip problema nagpunting kung kinsa ang mopatigbabaw sa gubat 8 12 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pamalitang Kalinaw/ Panagbangi nga Adunay Katawhong Panglantaw I. Pahi-anad sa Kalinaw/ Panagbangi l Gisiksik ang paghulma sa panagbangi , x bahin, y tumong , z mga isyu, sa kinatibuk-an l Gisiksik sa unsang paagi ang kababayen-an ug kalalakin-an sa tanang bahin naapektohan ug naapil sa win-win orientation l Abli nga luna, abli nga panahon, , mga hinungdan ug sangputanan sa bisan asa, kasaysayan ug kultura usab l Nagahatag og tingog sa tanang bahin, nagtagad, pagsabot v l Nagtan-aw sa panagbangi/gubat isip problema, nagatutok sa pagkamamugnaon l Nagahimo sa panagbangi nga sihag Pamalitang Gubatnon/Kapintas I. Pahi-anad ngadto sa Gubat/ Kapintas l Nagahulat: nagahulat sa kabangis nga muondang sa dili pa motaho l Nagatutok lamang sa mga dayag nga epekto sa kabangis (namatay, samdan ug material nga kadaut) l Nagalarawan sa kababayen-an ug kabataan isip isip walay mahimong mga biktima (tan-awa unsa "ilang" gihimo ngadto sa "atong" kababayen-an ug kabataan) l Nagahikaw sa "ilang" pagkatawhanon; labaw na kadautan sa hinagiban II. Pahi-anad sa Propaganda l Nagabutyag sa "ilang" mga bakak l Nagatabang sa "among" mga sampong/bakak Pamalitang Kalinaw/ Panagbangi nga Adunay Katawhong Panglantaw I. Pahi-anad sa Kalinaw/ Panagbangi l Nagamugna: sa wala pa mahitabo ang kabangis, nagatutok sa mga inisyatibang dili-bangis ug napugong sa kabangis l Nagatutok sa mga dili makitang mga epekto sa kabangis (samad ug kabantog, kadaut sa mga estruktura/kultura l Nagalarawan sa kababayen-an isip aktibong magtatampo diha sa pagdumala sa panagbangi ug pagpanday sa kalinaw l Nagahimong tawhanon sa tanang bahin, labaw pa kadautan sa hinagiban II. Pahi-anad sa Kamatuoran l Nagabutyag sa mga bakak sa tanang bahin l Nagbutyag sa tanang mga gitago ug gisampongan sa mga sampong Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 13 9
Pamalitang Gubatnon/Kapintas III. Pahi-anad sa mga Hamili l Nagapunting sa "among" pag-antus; sa mga himsog nga mga hamiling lalaki nga ilang tigpamaba l Nagahingalan sa ilang mga tigdagmal l Nagapunting sa mga hamiling tigmugna sa kalinaw, kasagran mga lalaki IV. Pahi-anad sa Kadaugan l Kalinaw = kadaugan + hunong-buto l Nagatago sa mga paningkamot sa kalinaw, sa wala pa makab-ot ang kadaugan l Nagapunting sa kasabutan, institusyon, ang kontroladong katilingban l Sangputanan:: mibiya alang sa laing gubat, mobalik kung ang daan mosilaub pag-usab 14 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pamalitang Kalinaw/ Panagbangi nga Adunay Katawhong Panglantaw III. Pahi-anad sa Katawhan l Nagapunting sa pag-antus sa kinatibuk-an-sa kababayen-an, mga tigulang ug kabataan; nagahatag og tingog sa mga walay tingog l Nagahingalan sa tanang mga tigdagmal l Nagapunting sa mga tawong tigmugna sa kalinaw, mga bayani sa dili-bayolente, apil na ang kababayen-an IV. Pahi-anad sa Kasulbaran l Kalinaw = walay kapintas + pagkamamugnaon l Nagapatataw sa mga paningkamot sa kalinaw, ug nagapugong sa dugang pang gubat l Nagapunting sa estruktura, kultura, ang malinawong katilingban l Sangputanan: kasulbaran, pagtukod og usab (nagaapil sa mga panginahanglan ug pagsalmot sa kababayen-an), pagpanday sa kalinaw Panday- Kalinaw naglangkob t sa mga kalihukan nga labaw pa sa pagpataliwala sa mga krisis o pagdumala sa panagbangi, sama sa mga malungtarong kalambuan nga nagpunting sa pagpalambo sa mga mekanismong katilingbanon, pang-gobyerno, pangpribado (apil ang relihiyoso) nga nagadapig sa dili-bayolente, mga mapundarong pamaagi sa pagsulbad sa mga panaglahi Pagdumala sa Panagbangi naglambigit sa paghimog lakang aron mapugngan ang panagbangi nga mohinog ngadto sa mas grabe pang panagbangi apan dili niini gitumbok ang mga ugat-hinungdan ug dili usab gisip dinhi ang maluntarong kalinaw. Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 15 9 s e y e R a r a g a S a n L i
16 8 Pagsulbad sa Panagbangi nagtinguhang masulbad ang panagbangi pinaagi sa pagpangitag proseso nga parehong madawat sa duha ka bahin ug pagpahimutang sa relatibong malinawong relasyon ug mga sangputanan. Pagbalhin/usab-dagway sa Panagbangi nagtinguhang magpalayo sa mga pamaaging mabangion (daug-pildi) ngadto sa kasulbarang nagbuligay (daug- daug). Migakos kini sa tanang proseso nga gikinahanglan aron maangkon ang ang kalinaw nga adunay hustisya diha sa hinanali ug sa umaabot. Giusab niini ang mga nagpahiping mga isyu ngadto sa tinubdan sa panaghiusa,dili sa panagkabahin. Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 17 9 s e y e R a r a g a S a n L i
18 8 Kapitulo 2 Pag-mapa sa Panagbangi: Usa Ka Kahimanan sa Pag-analisa sa Panagbangi Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Ang Pagtuki sa Panagbangi mao ang Angkla sa Tigbalita. Ang Mapa sa Panagbangi usa ka mahinungdanong matukiong kahimanan alang sa tigmantala sa paghukas sa panagbangi, pag-ila kinsa sa mga nalambigit, ug unsa ang nagkadaiyang panglantaw sa tagsa-tagsa ka mga nahiapil ug nalambigit sa panagbangi. Ang maong pamaagi sa pagtuki sa usa ka hitabo o proseso maoy usa ka kasinatian diin ang tigbalita makasul-ob sa sapatos sa nagkadaiyang uban, matud pa sa pinulongan. Kini mag-abli usab sa mga bag-ong ganghaan ngadto sa uban pag mga sugilanon. Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 19 9 s e y e R a r a g a S a n L i
Panig-ingnan nga Mapa Kinsa (Ang Tawo Grupo) Kinsa (Ang Tawo Grupo) Mga kahadlok Mga panginahanglan Mga hangyo Mga kahadlok Mga panginahanglan Mga hangyo ANG HILISGUTAN Mahitungod sa unsa ang panagbangi Kinsa (Ang Tawo Grupo) Kinsa (Ang Tawo Grupo) Mga kahadlok Mga panginahanglan Mga hangyo Mga kahadlok Mga panginahanglan Mga hangyo Pag-mapa sa panagbangi Pag-mapa sa panagbangi Pag-mapa sa panagbangi Pag-mapa sa panagbangi Pag-mapa sa panagbangi Kasangkapan 1. Pag-mapa sa mga nalambigit l Kinsa-kinsa nga mga bahin ang nalambigit? Latas sa duha ka grupo pinaagi sa pagpangutana kinsa ang adunay interes sa mahimong kapaingnan. Diha sa sosyal o politikal nga panagbangi, ang mga bahin kasagaran dili nahiusa, apan adunay mga bahin, mga lider ug sumusunod, bahin nga mga myembro ug mga tigsuporta l Giunsa ang managlahing epekto sa panagbangi ngadto sa kababayen-an ug kalalakin-an? Ang kababayen-an 20 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: ug kalalakin-an sulod sa usa ka partido mahimong wala mahiusa o adunay managsamang panglantaw sa panagbangi.
Ilambigit ang panagbangi ngadto sa makasaysayanon ug kulturanhong konteksto. Kasangkapan 2. Pag-mapa sa mga Panginahanglanon ug Kahadlok l Unsa ang kasamtangang mga baruganan, mga gipangayo, gipadayag nga tumong ug mga panagana sa managlahing may kalambigitan sa panagbangi? Sigurohang ang mga panglantaw ug gipangayo sa kababayen-an maapil. Unsa ang mga panginahanglanon sa matag bahin? Ang mga panginahanglan mahimong naglangkob sa mga katungod. Unsa ang mga kahadlok? Dili lang kini mahitungod sa paghukom unsa ang makatarunganong kahadlok apan sa pagpaminaw sa unsa nga grupo ang ilang gikahadlokan. Makatabang ang pagsibya sa kahadlok nga kasagaran wala mapadayag apan naga-impluwensya sa kinabuhi sa katawhan l l Kasangkapan 3. Pagtuki sa mapa l l Ang kahadlok ug panginahanglan ba sa matag bahin misalamin sa ilang mga dayag nga ma gipangayo ug tumong? Alnag sa tigbalita, makatabang kini sa pag-ila sa mga nagpahiping mga tinguha ug pagpatin-aw pa niini. Unsa ang komon nga mga billi ug panglantaw sa mga nalambigit? Unsa nga matang sa matukorong linya sa pagpangutana nga madala sa tigmantala? Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9 21
22 8 Ang Panagbangi ug Kabangis magkalahi. Ang panagbangi dili negatibo o makadaut ug mahimong makamugna og positibong mga resulta. Ang kabangis kanunayng mosangpot sa pagpasipala ug kadaut. Ang Estruktural nga Kabangis mao ang tawhanong pag-antus nga gibunga sa madaugdaugon o ang dili makatarunganong han-ay katilingbanon, politikanhon, legal, kulturanhong ug ekonomikanhong mga gambalay ug institusyon. Ang mga pananglitan niini nagalangkob sa: kakabus, kagutom, pagkawalaypinuy-anan, pagpihig dala sa kaliwat, katawohonr, sekswal nga oryentasyon. Ang Dili-bayolente naningkamot sa pagkab-ot sa mga tumong sa walay paggamit sa kabangis o pagpasakit ni bisan kinsa. Ang dili-bayolenteng pagdumala sa panagbangi nagalangkob sa mga panghuna-huna, sinultihan ug lihok nga wala magadaut sa pagkamamugnaon sa mga bag-ong ideya. Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Kapitulo 3 Ang Gender diha sa Pagtuki sa Panagbangi Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 23 9
" Ang media - ug ang mga media professional - mahimong mabulahan pinaagi sa pag-ila nga anaay gender nga kahinungdanon ngadto sa halos tanang mga panghitabo, proseso, institusyon ug/o sa tagsa-tagsa ka kasinatian nga gihimoag pamalita sa media, apil na ang mga katalagman ug mga panagbangi. Sa ingon ana, ang kababayen-an, apil na ang mga kabus ug ilitereyt aduna gayuy kasayuran, kahibalo ug opinion halos sa tanan butang. Ang kapakyas sa pagtukbil sa kababayen-an - apil na kadtong naningkamot sa pagpahibalik sa kinabuhi human sa usa ka katalagman (tsunami, armadong panagsangka) - isip mga tinubdan ug kahinguhaan magpanihit lamang sa media coverage ug magapakunhod lamang sa pagsabot sa mga senaryong human sa tsunami, apil ang susamang mga kahimtang. (Ammu Joseph, 2005)." Ang tigbalitang gender-sensitive, kinsa nakasabot giunsa pagpadayag sa mga relasyong gender, nahimong mas nasangkapan sa pag-utingkay sa mga nagpahiping gamut sa armadong panagbangi ug nagatabang sa pagpangitag kasulbaran nga hinukad gikan sa mga lumulopyo. 8 24 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: s e y e R a r a g a S a n L i Ang paggambalay sa mga sugilanon ginamit ang tinan-awan sa gender Ang mosunod nga mga pangutana mahimong ipangutana sa mga tigmantala sa ilang pagsulat og estorya: n Asa ang babaye diha sa estorya? n Sa unsang paagi nga ang kasayuran sa katawohon makapalig-on sa estorya? n Unsa ang mga papel sa lalaki ug babaye ug giunsa kini sa paghatag og kasayuran sa isyu ug sa estorya? n Unsa ang mga relasyon sa gahum tali sa kalalakin-an ug kababayen-an, diha sa kapangulohan sa nanagbanging bahin, sa negosyador, sa mga gambalay sa katilingban ug pamilya? Giunsa kining maong mga papel ug nagtunhayng gahum nakapatin-aw sa isyu? n Giunsa pagsulat diha sa mga pihong estorya ang linugdangan sa mga panghitabo ug mga proseso, nga lahi alang sa mga babaye ug lahi alang sa mga lalaki. n Unsa ang mga punto sa pakigtambayayong tali sa mga katawohon? Unsa ang komon nga mga gibarugan ug gisalohan nga interes ug panginahanglan sa kababayen- an ug kalalakinhan? Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 25 9
Ang Sekso nagpasabot sa mga nagkalahing pisikal tali sa mga babaye ug lalaki. Ang Katawhong panglantaw nagpasabot sa mga sa katilingbanong relasyon ug papel tali sa mga babaye ug lalaki nga gibut-an sa katilingban. Ang Katawohong tahas nagpakita sa pagkabahin sa mga tahas ug katungdanan tali sa mga lalaki ug babaye subay sa gitakda ug gipalig-on sa patriarkal o relihiyosong mga gawi, etnik o kulturanhong mga kinaiya, hut-ong, ang pormal nga sistemang legal ug mga katilingbanong mga han-ay. Ang Balik-dugukan mao ang usa ka teknik sa pagbalhin sa panglantaw sa kahimtang o problema aron hatagan og lahi/o mas halapad nga pagsabot. 8 26 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: s e y e R a r a g a S a n L i Ang Resolution Numero 1325 mahitungod sa Kababayen-an, Kalinaw ug Seguridad Niadtong Octobre 31, 2000, ang United Nations Security Council (UNSC) hiniusang misagop sa Resolution 1325. Ang maong resolusyon mitimaan sa unang higayon dihang ang Security Council mitagad sa linugdangan sa armadong panagbangi ngadto sa kababayen-an , miila nga adunay pagpakaubos sa mga tampo sa kababayen-an sa pagpugong sa mga panagbangi, pagbantay sa kalinaw, pagsulbad sa panagbangi, ug pagpanday sa kalinaw, ug mihatag og duot sa kamahinungdanon sa ilang patas ug tinibuok nga partisipasyon isip mga aktibong tinugyanan sa kalinaw ug kasigurohan. Ang UNSCR 1325 nagbandilyo alang sa: l Mas dakong representasyon sa kababayen-an diha sa tanang ang-ang sa pagdesisyon sa pagpugong sa panagbangi, pagdumala ug kasulbaran; l Pagtagad sa mga pihong panginahanglan sa kababayen- an sa proteksyon diha sa mga panagbangi, apil na ang mga minglalin (refugees); Gipadakong suporta alang sa mga babayeng tigpanday sa kalinaw ug mga konsultasyon sa mga kahugpongan sa kababayen-an; l l Walay kalingkawasan sa silot alang sa mga krimen batok sa kababayen-an, apil na ang mga pagdagmal nga nakabase sa katawohon; Panglangkob sa panglantawng katawohon diha sa mga UN peacekeeping operation ug human-sa-panagbangi nga mga proseso ug diha sa pagmantala ug pagdokumento sa UN ug mga Security Council Mission; ug Nagarantiya sa panginahanglan sa mga batang babaye ug kababayen-an sa panahon sa rehabilitasyon ug pagpanalipod sa tawhanong katungod sa kababayen-an diha sa pagpundar balik sa katilingbang sibil l l Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 27 9
28 8 Kapitulo 4 Mga Tingasip nga Giya alang sa mga Tigmantala Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: o t t e r o i l g M a c n a B i i Unsaon sa tigmantala paggamit ang tinan-awan nga adunay managkaluhang pagkamabation sa panagbangi ug katawohon diha sa ilang inadlawng pagmantala? Kini nga kapitulo nagatanyag sa mga sayon-gamiton nga mga giya sa Pagka- katawohong Pagbalita-Kalinaw, sa matrix sa Kapitulo 1. Alang sa dugang mga tip ug pagpasabot,basaha ang mga reperensya nga nalista sa katapusan niini nga giya. Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 29 9
30 8 l l l l l l l alina alina ahi-anad sa K PPPPPahi-anad sa K ahi-anad sa K ahi-anad sa Kalina alina ahi-anad sa K Iapil ang tanang bahin sa imong pagtaho. Imbis nga mopunting sa binirahay tali sa duha ka magka-away nga bahin, paningkamoting ihulma ang panagbangi ngadto sa pag-usab- dagway pinaagi sa pag-apil sa tanang mga katilingbang napiit diha sa sinukliay sa bala. Latas sa mga gipangayo sa mga lider ug mga hamili. Iapil ang mga pangayo sa katawhan , kababayen-an ug kalalakin-an. Tagdon ang mga pag-antus ug kahadlok sa tanang bahin/ nahiapil isip parehong angayang isibya. Ilahi ang mga opinyon gikan sa mga katinuuran. Kung adunay nagpadayag, isulti ang iyang ngalan aron mapatik nga iya kadtong opinyon ug dili sa tigballita. Ang kalalakin-an mao ang kanunayng naila isip mga may kalambigitan kalabot sa ilang papel (pananglitan isip mga mag-uuma, tigkulit, negosyante, myembro sa komite, manggugubat) ang kababayen-an kasagaran dili gi-ila. Mao nga kinahanglan nga ilhon ang kalambigit nga grupo sa kababayen-an base sa ilang papel ug interes (pananglitan, tigkuhag sugnod, mag-uuma, tindera sa merkado, tigtahi, mga inahan ug estudyante). Tan-awa ang kababayen-an isip aktibong nagausab sa ilang kahimtang ug dili lang isip mga nag-antus nga biktima Ang kababayen-an isip grupo, dili usab pareho isip mga nalambigit . Sila usab kinahanglang lahi-lahion nagdto sa managlahing grupo ug indibiduwal Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pahi-anad sa Kamatuoran l l l Magkat-on unsaon sa paggamit sa mga kahimanan sa pagtuki ug pag-usisa sa panagbangi sama sa pag-mapa sa panagbangi. Usbon ang hulagway sa panagbangi sa binirahay ngadto sa daghang-bahin nga sukod. Magmatngon sa imong kaugalingong mga pagpihig isip tigbalita nga nasakop sa bahin nga nalambigit sa maong panagbangi. Panaglitan, ang babayeng tigbalita kinahanglang matngon ug mabinantayon sa iyang kaugalingong mga pagpihig diha sa panagbangi nga naglambigit og pagpasipalang katawhon, ilabi na kung siya nakasinati og susamang kapintas. ahi-anad sa ahi-anad sa K PPPPPahi-anad sa K ahi-anad sa K ahi-anad sa K Ang tigmantala kinahanglang magmatngon sa mga linugdangan nga dala sa trauma nagdto sa ilang kaugalingon ug ngadto sa uban. Kini nga pagsabot makatabang sa tigmantala sa pagbutyag ug paghan-ay sa usa ka sugilanong a puno sa kahibalo, tukmang kamabinantayon ug mapuaguron. l l Ipatin-aw ang mga sumbanan - nganong ania man ka, unsa nga estorya ang imong isulat o itaho, unsay gitas-on sa mahitabong interbyo, kanus-a kini mahitabo ug nganong mahinungdanon kaniya nga makigsulti kanimo, - unsa nga mga kasayuran alang sa survivor.. Pangutana usab sa tawo kung unsa ang iyang gustong hisgutan ug unsa ang dili. Sigurohang ang imong kasulti mihatag sa iyang nalamdagang pagtugot ug nakasabot sa kahulogan sa "on the record". Mahimong imong sutaon pag-usab sa panahon o pagkahuman sa interbyo, ilabina kung nagsugod na silag hatag og mga detalyeng nagbutang kanila ug sa uban sa piligro. 9 Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 31
32 8 l l l l l l Diha sa radyo, maayong usbon ang tingog sa gi- interbyo. Basin piligro alang sa gi-interbyo kung adunay makaila sa iyang tingog; o sa kaso sa ubang tawo nga dili mahimong musulti alang sa ilang kaugalingon diha sa mikropono, mahimo nimo silang pasultihon sa ilang sugilanon ug unya ang tigbalita ang mahimong mag-asoy sa iyang kasinatian. kini og balik isip narrator. Ipaambit sa gi-interbyu ang pagdumala sa sitwasyon. Ang tawong maigking sa panghitabo modayeg sa pag-usab sa pipila ka mga kondisyon sa interbyu. Sigurohang nakasabot sila ug mobati kabahin sa tibuok proseso. Tahura ang paningkamot sa ubang mga tawo nga mobarug human sa makalilisang nga kasinatian. Ang imong papel mao ang pagtabang kanila sa pagkuha -balik sa ilang pagkatinugyanan sa ilang kaugalingon aron mas makapadayag siya diha kanimo Ang Trauma adunay epekto ngadto sa panumdoman, busa pangandam alang sa mga magkabangi o pagliko-liko sa sugilanon sa gi-interbyu. Sa kanunay, sulayi ang malumong pag-replay o pagpatin-aw sa ilang gisulti. Kinahanglan nga ikaw mapailobon . Ang naluwas sa trauma kasagaran dugay makatumbok sa punto sa ilang sugilanon. Tuguti silang isulti ilang sugilanon sa ilang kaugalingong pamaagi. Pangandam na daan sa mga emosyonal nga tubag. Kung ang naluwas mohilak panahon sa interbyu, dili nagpasabot nga nagpanuko sila sa pagpadayon. Mahimong maglisud sila sa pagpadayag, apan kasagaran gusto silang mopaambit sa ilang sugilanon. Ang pagpugong kanila mahimong ilang sination nga paghikaw kanila sa kahigayonan sa ilang pagtagbaw. Mahimong imong napasakitan mo pag-usab ang naluwas. Hatagi silag panahon ug kapilian. Kun anaa sila sa mga live radio program, pag-andam og musika sa panahong mohilak Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: l ang gi-interbyu. Sigurohong ang mga punto nga mahinungdanon alang kanila dili makalimtan o mawala. Ayaw kalimti pagpangutana kun "aduna ka pay idugang nga atong nalaktawan?" Ang pagbalita sa mga krimen batok sa kababayen-an ug menor de edad kanunay'ng gipakaminos ug gihimong kulba-hinam sa media. Sa mga panahon sa gubat/armadong panagbangi, ang tigmantala nga nalambigit sa Pamalitang-Kalinaw nga adunay Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 33 9 s e y e R a r a g a S a n L i
Panglantaw-Katawhon mahimong mopunting ngadto sa mga dili dayag nga epekto sa kabangis, ilabina ang mga kabangis nga katawhon. l l l Ilhon nga ang pagpasipala diha sa panimalay usa ka katilingbanong problema nga nagalatas sa tanang linya sa kaliwat, hut-ong ug kultura. Itaho ang mga krimen sa pagpasipala batok sa kababayen- an ug kabataan subay sa panghitabo ug tumang kamatinud- anon ug makatarunganon Gamita ang kahigayonan sa pagpahibalo sa imong mga tigpaminaw o bumabasa uban sa mas lapad nga konteksto, apil na ang mga estatistika ug uban pang susamang kasinatian sa miaging panahon. l Wagtanga ang mga detalye ug mga paglarawan nga l l l mahimong mopagil-as sa imong tigpaminaw o magbabasa ug moyubit sa biktima. Hatagi og mas bug-ay nga kahinungdanon ang mga pagpaningkamot sa naluwas sa katalagman sa pagpanalipod sa iyang kaugalingon imbis kay ang sa lihok sa nagdagmal o nagpasipala kaniya. Ang pagbasul-sa-naluwas, apil na ang mga pinulongan ug mga pamaagi sa pagpangutana, nga nagasugyot nga ang naluwas sa pag-rape, pananglitan, mao ang mabasol sa krimen dili tukma nga pagtaho. Away ibutyag ang tinuod nga ngalan ug pinuy-anan sa naluwas ug ubang kasayuran. l l PPPPPahi-anad sa K ahi-anad sa K ahi-anad sa K asulbar asulbar asulbarananananan ahi-anad sa Kasulbar ahi-anad sa K asulbar Pangutan-a ang kababayen-an kung giunsa nila pagpakigharong sa kahimtang, unsay mga kasulbaran nga mahimo nilang isugyot ug dili lang unsa ang ilang gibati. Paningkamoting makakita og apektadong kababayen-an ug kabataan ug ilakip ang wala masulti nilang sugilanon, 34 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: s e y e R a r a g a S a n L i l l panan-aw ug mga tinguha. Aninawa ang mga ideya sa kalinaw bisan asa pa sila gikan. Isang-at kining maong mga ideya ngadto sa mga pangulo ug itaho unsa ang ilang tubag. Ipadayon ang pagtaho sa proseso sa kalinaw bisan human pa sa hunong-buto ug sa pinirmahay sa kasabutan. Ipakita ang mga paningkamot sa kababayen- an diha sa mga paningkamot sa pagbarug ug pagmugna sa kalinaw bisan human sa panagbangi. Ang Pinulongan nagbitbit sa mga mithi sa atong katilingban. Lisud pangitaon ang pinulongan nga gawasnon. Kinahanglang matngon kita sa paggamit sa mga pulong, sa unsa nga konteksto ug sa unsang hulagway nga ilang gihulma. l l Pilia ang mga pulong nga tukma, dili-bayolente, dili sexist, conflict-sensitive ug gender-fair. Pananglitan, ang , rape o assault dili "sex" - bisan kon ang tigdagmal kapikas sa biktima. Gamit sa non-sexist, gender-fair ug wala nagapihig nga Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 35 9
l l mga termino ug pamulong. Pag-anad sa mga bag-ong pamaagi sa pagsulti ug pagsulat nga nagbutang sa lalaki ug babaye sa managsamang gibarugan. Ang kababayen-an kinahanglang makita. Ang mga pulong ug pamulong nga nagapabilin sa pagpihig ug stereotype (easy, nymph-like, sex kitten, prostitute, pretty, sexy, attractive, sex maniac) nagahukom sa mga survivor ug/o sa mga suspetsado. Magmatngon diha sa pagpili sa naglarawang mga pulong.: Ø Ang paggamit sa mga terminong "Muslim" o "Kristiyano" isip mga paglarawan sa mga kriminal, suspetsado ug mga nakalingkawas gikan sa krimen mao ang pagmantsa kanila. Ø Ang mga paghingalan sama sa "terorista", "extremista", "panatiko", o "fundamentalista" mao kanunay ang gihatag "nila" nganhi "kanato". Walay migamit kanila sa paglarawan sa ingon sa ilang kaugalingon. Ø Ang mga paglarawan sama sa "walay kalooy ", "mapintas'", "brutal" ug "luug" nagadaut ug naglarawan sa usa ka panglantaw ngadto sa unsa ang gihimo sa uban. Ø Ang mga pulong sama sa " nagun-ob", "intawon", o "trahedya" nagasulti lang sa unsa ang nahitabo. Nagahukas kini sa gahum ug naglimita sa mga kapilian alang sa kausaban. Ang United Nations Security Council Resolution (UNSCR) 1325 on Women, Peace and Security mao ang nagbugkos sa tanang mga estado nga sakop sa UN. Ang mahimong magsilbing monitoring sa implementasyon sa UNSCR 1325: l Pangutana alang sa mga interbyo uban sa tanang bahin sa panagbangi sa implementasyon sa UNSCR 1325. 8 36 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: l l l l l l I-konsulta ang mga kahugpongan sa kababayen-an mahitungod sa mga proseso sa pag-monitor sa UNSCR 1325 ug kalabot nga mga gipangayo. Sa mga negosasyon sa kalinaw o hunong-buto, pangutana alang sa mga representanteng kababayen-an diha sa mga negotiation panel, base sa UNSCR 1325. Sa mga kaso nga ang kababayen-an walay representasyon diha sa mga negotiation panel sa nagkadaiyang bahin, pangutana sa mga lokal nga kahugpongan sa kababayen-an unsa ang ilang giplanong himoon niining kalapasan sa UNSCR 1325. Kung adunay gi-deploy nga mga nasyonal ug internasyonal nga pwersa sa pagbantay sa kalinaw diha sa lugar nga gibangian, pangutana kanila kung nakakuha ba sila og mga pagbansay kalabot sa katawhon ug katungod sa kababayen-an ug sa UNSCR 1325. Pangutana sa mga otoridad diha sa mga bakwetanan giunsa nila pagtubag ang mga panginahanglanon ug katungod sa kababayen-an nga gigarantiyan sa UNSCR 1325. Kung ang kasabutan sa kalinaw nakab-ot, pangutana kung giunsa pagsalamin sa UNSCR 1325 diha sa kasabutan ug giunsa pagbahin ang pundo alang sa iyang implementasyon. Diha sa panday pag-usab human sa panagbangi, pangutana sa lokal nga pangagamhanan, mga peacekeeping force ug mganational ug international relief organization, kung gibansay ba nila ang ilang mga tawo sa pagtahud sa katungod sa kababayen-an ug sa UNSCR 1325. Ug unsaon nila pagtubag ang mga panginahangalanon sa kababayen-an ug igarantiya ang ilang hingpit nga pagsalmot diha sa usab-panday human sa panagbangi subay sa gimando sa UNSCR 1325. Alang sa dugang kasayuran mahitungod sa UNSCR 1325, bisitaha ang or Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 37 9
edia: Angngngngng edia: A amaagi sa Mi sa Mi sa Mi sa Mi sa Media: A edia: A amaag amaag ong P ong P asalmot MMMMMasalmot asalmot ong Pamaag asalmotong P edia: A amaag ong P asalmot ommunity Ry Ry Ry Ry Radioadioadioadioadio ommunit ommunit ting sa C ting sa C sa C ting sa Communit ommunit ting sa C Ang mga tigmantala adunay gahum sa pagpili "unsa ang atong ibalita ug unsaon nato kini pagbalita." Naghimo kining dili patas nga gahum-relasyon tali sa tigmantala ug sa gigikanan sa estorya. Ang Masalmoton nga Pamaagi sa Media (Participatory media approach), sama sa community radio, nagatugot sa mga tawong imong gitaho nga mosalmot diha sa imong estorya. l l l l l Ipatin-aw ang gambalay sa programa o/ug ang artikulo uban kanila sa sayo pa ug buntoga ang lat-ang sa relasyon. Pangutana unsa ilang mga ideya ug sugyot. Paningkamoting iapil sila sa estorya kutob sa imong mahimo. Dasiga ang katilingban nga mohimo silag ilang kaugalingong programa o estorya. Ipahulam kanila ang imong mga kahanas teknikal ug ang imong pagkatigmantala. Giyahe sila sa han-ay ug tabangi sa ilang mga teknikal nga panginahanglan. Hatagi sila sa kagawasan sa pagmugna sa ilang kaugalingong programa o estorya. l Ang mga tawong apil sa estorya mahimong tigmugna sa ilang kaugalingong estorya. 8 38 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: o n o e B y r r e T Kapitulo 5 Mga Estratehiya sa Pag-amping sa Kaugalingong alang sa mga Tigmantala Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 39 9
" ...Mga tigmantala kitang naghimo sa atong mga trabaho sa pagtaho sa mga balita, natugsaw sa mga nagkadaiyang mga estorya, mga hulagway sa pagbangutan. Nasakitan usab kita...Kasagaran napahalipayan kita diha sa mga kahigayonan kanus-a kita nakatabang. Gihimo nato ang atong trabaho ug gihimo nato kining puno sa katarung ug mibati kitag katagbawan - ug napanalanginan. (Frank Ochberg, 2001) Ang mga tigmantalang namalita sa mga sitwaswon sa panagbangi nag-atubang og tinuod nga kakuyaw sa emosyonal nga pagkaluya: mahimong nahimo silang huyang sa secondary traumatic stress disorder (STSD), sa compassion fatigue o sa survivor guilt. Ang mga sintomas sa STSD mao ang kahadlok ug kahigwaos paghinumdom sa mga dili maayong mga panumdoman , ug sa kabalaka sa mga kasakit sa uban. Ang compassion fatigue molambo kung ang mga tawo naughan na sa pagbati. Ang mga tigmantalang nag-antus sa survivor guilt hilabihan ang ilang pakigduyog sa ilang gihimoan sa estorya ilabina kadtong nawad-an sa ilang mga minahal sa kinabuhi, ug usahay ilang basolon ang ilang kaugalingon nga wala mag-antus sa samang pag-antus. Ang mga tawong kanunay natugsaw sa traumatic kabug-at mahimong makasinati og mga reaksyon nga makadaut sa ilang panglawas ug panghuna-huna sama sa pagkamatahapon, pag- inusara, sobrang panigarilyo ug pag-inom, sobrang kaon ug paggamit sa iligal nga druga, kasuko, kahigwaos, depresyon ug daghan pa. Unsa ang angayang hinumdoman sa mga tigbalita mao nga mahimong adunay silay daghang potensyal nga reasksyon sa stress sa ilang pagsulat mahitungod sa mga bug-at nga mga sugilanon ug kaha kun magsulat mahitungod sa mga katalagman. 40 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: " Tips Ang musunod mao ang pipila ka nga giya sa pag- amping sa kaugalingon nga magamit sa mga tigmantala nga gisugyot sa Dart Center for Trauma Pisikal nga Kausbawan ug Kabaskog Aileen Familara n n n n n n Kaon sa tukmang panahon ug sa himsog nga pagkaon Maayong ug igong pagtulog Magpahiling kanunay aron malikayan ang sakit ug mopahuway kung magsakit Mag-ehersisyo: sayaw, langoy, lakaw, dagan, magdula, kanta ug maghimo og pisikal nga kalihukan nga makalingaw Pahulay sa trabaho; magbakasyon, pangitag pamaagi nga mapahilayo sa mga telepono, kompyuter ug internet Hatagig lugar ang imong pagka-sekswal- uban sa imong kaugalingon, uban sa imong paris Sikolohikal nga Kausbawan n n Pangitag panahon alang sa pamalandong: Pag, magsulat og journal o magpatambag , Paminaw sa imong pangsulod nga kasinatian - paminaw sa imong panghuna-huna, mga paghukom, mga pagtuo, mga kinaiya, ug mga Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9 41
Tips n pagbati Magsinati sa mga kalihukang dili kalabot sa imong trabaho, sama sa pagbasa sa mga makapahupay nga mga basahon ug motan-aw og sine; Maghimo og bag-o diin dili ka batid. Matngon sa personal nga mga limitasyon; Magkat-on sa pagpangayog tabang ug sa pagbalibad sa mga sobrang responsibilidad Kausbawang Emosyonal n n n n Punting sa pagpalig-on sa pagsalig sa imong kaugalingon; pinaagi sa paghatag og pag-uyon ug pagdayeg sa imong kaugalingon; Paliboti ang imong kaugalingon og mga makahupay nga mga tawo, butang, mga relasyon ug luna Tuguti ang imong kaugalingon nga bation ang pinakapungkay sa imong pagbati, mga paghilak ug katawa, kasakit ug kalipay. Ipadayag ang imong mga kasuko pinaagi sa mamugnaong mga agianan sama sa social action, mga sulat, donasyon, martsa ug mga protesta Kausbawan nga Espirituwal n n Ilha unsa ang makahuloganon kanimo ug pangitaa ang iyang lugar diha sa imong kinabuhi sama sa pagka-amgo sa mga dili-materyal nga mga aspeto, pakig-uban sa kinaiyahan, ug/o pakig- uban sa imong katilingbang espirituwal Bukas ngadto sa konsepto sa "wala pagkasayud" o angkonon ang tanang tubag 8 42 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: mga Sonaüüüüü Listahan alang sa Personal nga Listahan alang sa Personal nga Listahan alang sa Personal nga Listahan alang sa Personal nga Listahan alang sa Personal nga Kaluwasan diha sa mga Peligrong Kaluwasan diha sa mga Peligrong Kaluwasan diha sa mga Peligrong Kaluwasan diha sa mga Peligrong Kaluwasan diha sa mga Peligrong mga Sona mga Sona mga Sona mga Sona o Aduna ba akoy gipahibawo sa akong giadtoan ug sa panahon sa akong pagbalik? o Gikonsulta ba nako ang mga tawo sa lugar mahitungod sa kahimtang sa maong lugar? o Sinati ba ako sa sinultihan sa lugar? Nagkinahanglan ba ko og tig-interpret? o Gisiguro ba nako ang akong gisakyang dili konektado sa bisan asa nga bahin sa panagbangi? o Aduna ba akoy kuyog didto sa mga sona sa panagbangi? o Aduna ba koy alternatibong plano unsaon paglingkawas sa panahong mograbe ang kahimtang sa panagbangi? o Tukma ba ang akong gisuot nga sinina alang sa pagbaktas, sa mga dili sigurong panahon ug alang sa paghimog mga interbyo? o Nagsuot ba ako sa sinina nga dili mahisama sa bisan unsa nga bahin sa panagbangi? o Sigurado ba ako nga modawat og seguridad gikan sa mga sundalo o polis o Aduna ba akoy igong pagkaon ug tubig o Aduna ba akoy kit sa first aid? Kabalo ba ko mogamit nila? o Aduna ba koy mga sanitary napkin ug tisyu? o Nagsul-ob ba ko sa mga timailhan isip tigmanatala nga dayag ug aduna ba akoy laing timailhan ? o Aduna ba akoy pito nga magamit sa pagtawag sa uban panahon sa emerhensya? o Aduna ba akoy panagang alang sa peligro sa pagkahilo sa mga kemikal? Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9
8 o Aduna ba akoy laing pamaagi sa pag-pakigsulti sa akong opisina o mga kauban? Naka-establisar ba akog regular nga check-in time uban kanila? o Naka-fully-charged ba ang akong mobile phone uban sa igong mga phone card ug charger? o Makahibalo ba ko manalipod sa akong kaugalingon gikan sa kakuyaw sama sa tear gas, smoke bomb, land mine ug mga improvised explosive device? o Aduna ba akoy mekanismo sa pagpanilpod sa akong mga nakuhang kasayuran gikan sa posibilidad sa pagkompiska, pagka-expose o kawat ug papanalipod sa pagkatawo sa akong mga tinubdan? Atubangan sa nagahulga-sa-kinabuhing mga kahimt makatabang kining musunod: o Kung hulgaon sa pagdagmal o pagpangdagit, sulayi nga mobayad, pakigsulti alang sa imong kaluwasan. Ihatag sa tigdagmal ang bisan unsa. Likayi ang aroganteng pagbalibad. o Kung makadawat og pagpanghulga, pahibaw-a dayon imong mga kauban ug imong manager. Ang Pagpanggulat sa media usa ka nindot nga balita. o Ang mga tigmantala kinahanglang mabinantayon sa pakig- atubang sa mga wala hiilhi sa tanang panahon. o Magkat-on sa kasaligang pamaagi sa pagbana-bana sa gidak-on sa pundok sa mga tawo, mga gilay-on ug kagrabehon sa pagkaangol o Ang pagpasakay og polis, sundalo o bisan mga representante sa mga rebelde dili maalamon. Ang pagtabang sa pagkarga og samaron nga manggugubat sa imong sakyanan giilang pinakaulahing pamaagi. o Ang tigmantala kanunayng adunay katungod nga mobalibad sa makuyaw nga mga tahas nga walay silot o multa Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Mga Basahonon'g Pakisayran Committee of Concerned Journalists. Cote, W. and Simpson, R. (2000). Covering Violence: A Guide to Ethical Reporting about Victims and Trauma. New York: Columbia University Press. Dart Center for Journalism and Trauma. de la Cruz, P. A. , ed., (2004). Women in the News: An Isis Gender Equality Toolkit. Philippines: Isis International-Manila. Joseph, A. (2005). Gender, Media and Tsunamis. India Together, February 2, 2005. 2005/feb/ajo-genmedia.htm Dagapioso, M.F., Lasaca, M.C., Miglioretto, B., Obja-an, P., and Reyes, L.S., (2007). Women Making Airwaves for Peace: Training Modules by Mindanaw Women Writers Inc. and Isis International- Manila, Lloyd, F. and Ross, H. (2005). Gender, Conflict and Journalism: A handbook for South Asia. Kathmandu: UNESCO and Nepal Press Institute. Lynch, J. and McGoldrick, A. (2005). Peace Journalism. London: Hawthorn Press. InterPress News Service, (2000). Revised IPS Gender and Development Glossary. Rome: IPS . Ochberg, F.(2001) "When Helping Hurts," Search for Common Ground, Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9 43
Ang Isis International-Manila usa ka peministang non-government organization nga mitahan sa pagmugna og luna sulod sa mga gambalay ug sistema sa kasayuran ug komunikasyon nga nagsangyaw sa daghang mga tingog sa kababayen-an ilabina kadtong gikan sa Habagatan. Nagatuo ang Isis nga ang kahigayonan ug katakus sa kababayen-an sa pagsalmot diha sa pagtagik ug pagpalapnag sa ilang kaugalingong kahibalo ug kasinatian pinaagi sa daghang agianan sa komunikasyon mahimong makausab sa katilingban. Ang Isis nagabarug usab sa paghagit sa mga kadautan, mga naandan ug kulturanhon ug politikanhong pagpihig nga giduso sa pangkalibutang media nga mipugong sa pagtunhay sa mas makatarunganon, malahutayon ug tawhanong kalibutan. Mindanaw Women Writers, Inc. (Min-WoW) usa ka grupo sa manunulat nga nagtrabaho sa medya, unibersidad, og sa mga base-komunidad. Ang prioridad sa Min-Wow langkob ang pag- amoma sa mga manunulat sa ilang kaugalingon, kasiguradohan, abilidad og katungod. Naga tudlo sa ilang mga myembro og ubang interesadong naka base-komunidad na mga grupo sa pagsaysay sa itnuod, tigsibya sa kalinaw, mamugnaong pagdokumento og bag-ong medya. 8 44 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Women Making Airwaves for Peace Usa ka hiniusang proyekto sa Min-WoW ug Isis International- Manila aron ipalapnag ang engendered peace journalism ug ang kritikal nga papel sa kababayen-an diha sa pag-usab sa dagway sa panagbangi ug pagmugna sa kalinaw. Kini nga proyekto nagalangkob sa: lllll Training Workshops and Training Modules (makita sa Ø Ang pagsalmot sa kababayen-an sa pagmugna sa kalinaw Engendered peace journalism Ang mausabong potensyal sa community radio Ø Ø lllll Mga Radio Plug sa Kultura sa Kalinaw ug Panaglahi sa Kultura Ang maong mga plug gihimo panahon sa pagbansay sa Cagayan de Oro, Zamboanga ug Cotabato sa mga media practitioner. lllll Usa ka Giya sa Gender-sensitive Peace and Conflict Reportage "Pagkatawhonong Kalinawng Pamalita: Pagtibuok sa mga Katilingban" (aduany Iningles ug Meranao) Isis Project Team: Raijeli Nicole (Project Coordinator); Aileen Familara (Project Manager), Bianca Miglioretto (Resource Person/Trainer), Marion Cabrera (Module Developer), Pretchie Objaan (Trainer), Janice Lopez (Editorial Support) Min-WoW Project Team: Lina Sagaral Reyes (Project Coordinator); Project Associates: Ma. Chona Lasaca, Terry Betonio, Ederlinda Fernandez, Imma Rae Dagapioso, Lowida Alcalde, Nena Undag, Sorhaila Latip-Yusoph, Elvie Manaytay, Amanah B. Lao, Felleen Donggay, Becky de Asis, Tess Superioridad, Jojie Jasmin Cabasan, Ellen Red, Helen Grace Uy. Resource Person/Trainer: Maisie Faith Dagapioso Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9
NOTES 8 46 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 47 9
46 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw: Gipatik sa Isis International-Manila and Mindanaw Women Writers (Min-WoW), October 2007. Kining Balasahon patik sa Women Making Airwaves for Peace: Using Community Radio & Engendered Peace Journalism as Tools for Peace Building A partnership of Isis and Min-WoW with support from the Canada Fund for Local Initiatives Pagpabiling Tibuok sa mga Katilingban 9
Women Making Airwaves for Peace Isis International-Manila P.O.Box 1837, Quezon City Main Quezon City 1100, Philippines Tel: 02 928 19 56, Fax: 02 924 10 65 info@isiswomen.org Min-WoW c/o Archangels' Biz Nest 17th-29th Sts., Bgy Nazareth Cagayan de Oro City 9000, Philippines Telefax: 088-857-2188, Mobile: 0920-455-7291 8 Pagkatawhonong Pamalita-Kalinaw:


p I l d i h a p I l d i h a F a k e F a k e a n g a n g N e w s N e w s Nganong seryosong butang ang false information? Kadungog na ka sa filter bubble? Fact VS Opinion Mga Sulat gikan sa mga Eksperto NAAY infODEMIC kARoNKAUBAN kA SA PAg-ATUbANg! NAaY infODEMIC kaRoN KAUBaN ka SA Pag-aTUbANg!
MENSAH E SA EDITOR Halos tibuok adlaw ta naa sa internet. Ang tinuod pa, kadaghanan sa atoa matulog tupad sa atong mga cellphone. Ang pag-internet gani ang unang buhaton nato sa buntag ug ang ulahi sa gabii. Ngano man ganahan kaayo ta sa internet? Usa-usahon nato ang mga rason: • Makabalita ta sa mga panghitabo. • Makapabiling konektado ta sa atong mga pamilya ug amigo bisan asa man sila sa kalibotan. Makatungha ta sa mga virtual class ug makabuhat og research. Makaakses ta sa daghan kaayong mga salida, dula, kanta, ug basahon. Apan naay problema sa internet: dili tanan niini kay maayo o dili makadaot. Naa kay makit-an, mabasahan, ug madunggan nga mga butang nga dili tinuod. Bisan kinsa makabuhat og fake news o pekeng balita sa bisan unsa - gikan sa kinsa ang gi-date sa imong mga paborito nga artista hangtod sa mga gaingon nga nadiskobre na nila ang tambal sa kanser.
Makadaot ang false information o sayop nga impormasyon. Kung mahimong viral ang mga fake photo ug video, makaguba kini og reputasyon ug mahimong rason sa cyberbullying. Puwede pod makuha ang imong mga sensitibo nga impormasyon pinaagi sa mga email ug website nga murag dili delikado sa unang tan-aw. Gipakahulogan sa Merriam-Webster ang "infodemic" isip ang paspas ug layo og naabtan nga pagkalat sa parehong sakto ug sayop nga impormasyon. Sa kadaghan sa impormasyon, unsaon aron atong mahibaloan kung unsa ang peke ug ang tinuod? Niining basahon, makat-onan nato ang mosunod: • Unsa ang false information? • Unsaon aron kini mailhan? Nganong gabuhat ug ga-post og fake news ang mga tawo? Unsa ang puwede buhaton aron dili ta mabiktima sa false information? Malagpasan nato kining infodemic pinaagi sa pagkat-on og insaktong impormasyon - kanang klase nga mahimo kitang parte sa solusyon imbes sa problema. Kung kahibalo ka unsaon pag-atubang sa false information, makatabang ka nga mahimong mas maayo nga lugar ang internet para kanimo ug sa ubang tawo.
S S T T N N E E T T N N O O C C 20 Nganong mobuhat ug mo-share og false information ang mga tawo? 12 Ang filter bubble Mensahe sa Editor 1 False information 13 Aktibidades sa mga tawo sa internet nga risgo alang nimo 23 Kit-an! Unsaon pag-ila og false information 2 Ang Nagkalain-laing porma sa false information 16 Pagbantay sa mga pekeng litrato! Pangitaa ang mga lahi 25 Fact VS Factual Statements VS Opinion 8 Case study 17 Importante ang konteksto 30 Mga Sulat Gikan sa mga Eksperto Politika Panglawas Siyensiya Midya 18 Unsa nang pulonga? 10 Nganong seryosong butang ang false information?
FALSE FALSE INFORMATION INFORMATION Kung natingala ka nganong seryosong butang ang false information karong mga panahona, tungod kay seryoso gyod ni! A n g f a l s e i o n k a y a n g t a n a n g k l a s e s a i n f o r m a t i o n - o m g a s a y o p n g a i m p o r m a s y o n . m i s i n f o r m a t B i s a n u n s a a n g p u w e d e h i s g o t a n i o n - p u w e d e n g a b a h i n n i m o o s a i m o n g a m i g o , u g s a f a l s e i n f o r m a t s a m g a s e r y o s o n g b u t a n g s a m a i m a t e c h a n g e , u g i k a , c l s a p o l p a n g l a w a s . t i
_____________ ANG NAGkALAIN-LAING _____________ ANG NAGkALAIN-LAING porma SA FALSE porma SA FALSE ______ ______ INFORMATION INFORMATION 1Mapangilad o wala sa konteksto Puwede nga tinuod ang gipakita nga impormasyon, apan gigamit kini sa dili sakto nga konteksto. 2 Kasagaran nga tumong sa mapangilad nga impormasyon ang libogon ang mga tawo aron sayop ang ilang mahunahunaan sa usa ka butang nga tinuod. Makalibog no? Basaha ang sampol nga balita sa ibabaw. Gikan sa drowing ug titulo sa balita, abi nimo nga gitalikdan na sa presidente ang iyang trabaho ug gibiyaan na kita! Bisan puwede nga tinuod ang giingon sa balita kay nihawa man gyod ang presidente sa Malacañan, dili gyod unta angay nga kini makapaguol. Kay ngano? Nibalhin lang ang presidente sa Bahay Pangarap, usa ka balay nga makit-an sa sulod sa Malacañang Park. Pipila na gani sa atong mga presidente ang nipuyo didto. Sige, itsek kon insakto ba kini! Kasagaran nga makataranta o makakurat ang pagkasulat sa mga titulo sa balita aron makuha ang atensiyon sa mga makabasa. Kinsa ba ang dili maengganyo nga mobasa pa bahin sa paghawa sa
presidente sa Malacañan? Maong importante gyod nga basahon ang tibuok artikulo ug dili lang ang titulo niini. Puwede pod nga mahitabo kini kanimo. Puwede nga balihon sa uban ang imong giingon o intensiyon aron makabuhat og interpretasyon nga layo gyod sa gipasabot nimo. Pananglitan, nakakita ka og online post sa pagmaltrato sa usa ka mananap. Tungod gusto nimo iingon ang imong kalagot, gi-share nimo ang post nga naay sarkastiko nga caption: "Ay, sakto gyod ni nga binuhatan!" Unya, naay ni-screenshot sa imong post, ni-share niini online, ug niakusa kanimo nga gasuporta ka sa pagmaltrato sa mga mananap. Dayon, nabasahan kini sa mga dili gani nimo kaila ug gihusgahan ang imong mga tinuohan. Daghan pod ang wala nituo bisan klarohon pa nimo nga sarkastiko ang intensiyon sa imong caption. Makalagot kung diktahan ta sa atong lihok diha sa internet, apan importante gyod nga mabinantayon ta sa mga pangbuhaton nato online kay daghang tawo ang gapasagad lang. Kinahanglan nato nga bantayan ang atong mga isulti ug ang atong pagsabot pod sa gisulti sa ubang tawo. 3
4 2Mapanglimbong nga mga balita Klase kini sa mga artikulo nga ang tumong gyod kay manguwarta ug maghatag og kalibog ug kabalaka sa mga tawo. Puno kini sila og bakak! Kasagaran makit-an kining mga artikulo sa mga pekeng news site nga gidisenyo nga murag tinuod. Kasagaran pod nga naa kiniy mga gimanipula nga video ug litrato. Lisod ilhon kinsa ug unsa ang tuohan kay halos tanan naay akses sa mga magamit aron makahimo og bisan unsa online, sama sa mga artikulo, video, ug litrato - tinuod man o peke. Gabuhat og mga bakak ang mga organisasyon, negosyo, magsusulat, ug uban pang tawo tungod sa daghang rason: Gusto nila daoton ang usa ka tawo o mapagdudahan ang kredibilidad ug reputasyon sa uban. Kasagaran makit-an kini nga mahitabo sa politika ug showbiz, kon diin naay ga-post og mga pekeng impormasyon aron daoton ang usa ka grupo o tawo. Modaghan pa kini samtang nagtikaduol na ang eleksiyon! Gusto nila ka baligyaan. Puwede nga mobuhat sila og mga pekeng testimonya o moingon og mga dili gyod katuohan nga benepisyo sa usa ka produkto, aron lang makapaksi sa imong hinagoang kuwarta. Gusto nila nga paadtoon ka sa mga delikado nga website kon diin sulayan nila nga kuhaon ang impormasyon bahin nimo, o kaha sudlan og virus ang imong computer. O puwede pod nga wala silay rason! Wala lang silay maayong mabuhat sa kinabuhi!
3Mga Conspiracy Theory ug Propaganda Ang mga conspiracy theory gaingon nga ang mga butang nga dugay na natong nahibaw-an nga tinuod kay binuhat-buhat lang sa usa ka gamay ug sekretong grupo! Samtang ang propaganda kay kasagaran nga politikal ug gigamit aron iduso ang usa ka panglantaw. Tumong niining duha ka klase sa impormasyon ang ilaron ang publiko. Kahibalo ba ka nga naa pay mga tawo nga gatuo nga patag ang Earth, o nga dili tinuod nga sakit ang COVID-19? Kung wala nimo nakat-onan sa Kasagaran nga pangpangilad pod, kadaghanan niini kay dili base sa mga fact o kamatuoran, apan nindot i-share labi na kon uyon sa opinyon ug sa bias o gidapigan sa usa ka tawo. eskuwelahan nga ang kalibotan kay dili perpekto nga lingin ug nga gatuyok kini sa iyang axis, ug kung wala nimo nabasahan nga daghan nang namatay tungod sa COVID-19, motuo ka tingali nga mga conspiracy theory kining mga butanga! Ayha ka motuo sa usa ka balita, pag-research o pagpaniksik una bahin niini. Basin makit-an diay nimo nga kapila na kini gipamatud-an nga dili tinuod sa mga eksperto ug katuohang pagtuon. 5
6 4Pagsulat o pagbalita nga naay gidapigan Dili pirmi patas o walay gidapigan ang balita. Puwede pod nga naa kiniy giendorso nga adyenda sa usa ka tawo. Dili patas o naay gidapigan kining klase sa balita kay usa lang ka anggulo sa estorya ang gipakita. Apil sa responsable nga pagpamalita ang pagsulat o pagbuhat og balita nga gapakita sa tanang katinuoran sa usa ka estorya, apil ang mga maayo ug daotang bahin niini. Kung naay gidapigan ang usa ka artikulo, gapasabot nga wala kini gasulti sa tibuok kamatuoran sa estorya - sa pipila lang nga bahin niini. Timan-i nga puwede mogawas ang pagdapig sa usa ka tawo bisan wala niya tuyoa. Puwede nga dako ang pagtuo sa magsusulat sa usa ka butang o tawo nga dili niya mamatikdan nga nasulat niya ang artikulo nga dili patas. Tawo pod ang mga tigpamalita, mao nga naa silay mga kaugalingong panglantaw ug wala sila gibawalan nga moangkon niini. Malimitahan sa mga propesyonal ang ilang pagdapig sa ilang pagpamalita pinaagi sa pagsuta o pagberipika sa impormasyon - segurohon nila nga ang ilang gimantala kay ang tibuok kamatuoran ug moangkon kung dili sila segurado sa usa ka butang. (Maong kasagaran nimo mabasahan ang mga pulong nga 'gituohan', 'daw', o 'kuno' sa mga balita.)
Pirmi pangutan-a ang imong kaugalingon:• Gipakita ba sa artikulo ang tanang anggulo sa estorya?• Grabe ba manaway o mosuporta ang artikulo?• Katuohan ba ang ilang mga source o gigikanan sa impormasyon? Gihisgot o giila ba nila ang ilang mga source?• Masuta o maberipika ba nimo ang artikulo? • Gibalita pod ba ang artikulo sa ubang tigpamalita o news organization? Pananglitan, mopahibalo ang mga propesyonal nga food critic nga ang pagkaon nga ilang gi- review libre nga gihatag, o kung naa silay personal nga relasyon sa tag-iya sa negosyo. Buhaton nila kini aron matimbang nimo kung ang nindot nga review sa food critic isip iyang pasalamat o usa lang ka pabor. Sa sunod nga makabasa ka og sinulat bahin sa usa ka bag-o ug nindot nga app nga murag dili na katuohan sa labing kamaayo niini - basin dili gyod tinuod! Pagbasa og uban pang impormasyon bahin niini, ug pagpangutana sa imong mga higala nga nakasulay na niini. Basin ang nabasahan nimong artikulo nga gadayeg sa app kay binayran diay nga advertisement, gapasabot lang nga grabe ang pagdapig niini sa app! 7
8 CA SE ST U DY M a o k i n i a n g h i t s u r a s a c l i m a t e c h a n g e ... o m a o b a g y o d ? Niadtong Disyembre 2017, gipasalida sa National Geographic ang video sa usa ka polar bear nga halos panit ug bukog na lang, naglakaw nga hinay ug luya kaayo. Gikuha ang video sa photographer nga si Cristina Mittermeier, kinsa niingon nga gusto niya mokuha og mga litrato nga mopakita sa kalibotan nga kinahanglan na gyod atubangon ang problema sa climate change.
Ang video, nga gibutangan og subo nga musika ug caption nga "Mao kini ang hitsura sa climate change," kay nahimong viral. Nakit-an kini sa hapit 2.5 bilyon nga tawo, ug nahimong ang video nga naay pinakadaghang nitan-aw sa website sa National Geographic. Nakurat gyod ang mga tawo pagkakita diha sa video sa giingon niining nabuhat sa climate change ngadto sa mga polar bear. Apan naay usa ka problema. Imposible maingon ang hinungdan sa kahimtang sa polar bear. Pananglitan, naay klase-klase nga sakit ug parasite nga puwedeng hinungdan sa nahitabo sa mananap. Dili gyod insakto nga ingnon nga tungod lang kini sa climate change. Gisita ang National Geographic ug napugos sila nga mangayo og pasaylo. Giilisan dayon nila ang una nga linya sa video og "Mao kini ang hitsura sa usa ka gigusla nga polar bear." Giklaro ni Mittermeier nga "Nasayop tingali mi sa wala pag-ingon sa tibuok estorya - nga nangita lang mi og litrato nga mopakita sa atong kaugmaon ug nga wala gyod mi kahibalo unsa ang nahitabo aning polar bear. [...] Dili ko kaingon nga gigusla ang polar bear tungod sa climate change, U n s a a n g i m o n g t a n - a w ? M a d a w a t l a n g b a a n g p a m a a g i t u n g o d s a t u m o n g? apan kahibalo ko nga kinahanglan nila ang sea ice aron makapangita og pagkaon." Niangkon ang editor sa National Geographic nga "nasobrahan ang National Geographic sa pagbuhat og depinitibo nga koneksiyon sa climate change ug sa usa ka gigusla nga polar bear sa sinugdanan nga caption sa among video katong December 2017 bahin sa giingong mananap." Ani ang mabasahan sa Mensahe sa Editor: "Samtang napamatud-an na sa siyensiya nga naay koneksiyon ang pagkatunaw sa sea ice ug ang pagkamatay sa mga polar bear, dili gyod mahibaw-an kung ngano himalatyon na kining polar bear." Tinuod ug makahadlok gyod hunahunaon ang climate change ug ang mga epekto niini sa atong kalibotan ug sa mga linalang. Apan tarong ba nga pasobrahan ang kamatuoran, labi na kung gikan sa usa ka gisaligan nga publikasyon sama sa National Geographic? Tugotan na lang ba kini nga fake news tungod kinahanglan pa man gyod nga mas masabtan sa mga tawo kung unsa ang climate change? 9
10 Ang problema sa false information kay paspas kaayo kini mokalat sa internet sa pipila lang ka segundo. Ania ang usa ka sitwasyon nga pamilyar kaayo kanato. 1 Ni-tweet og false information ang usa ka ilado nga tawo. NganOnG SeRyoSong angfalse BUtaNg 2 Gi-retweet kini sa libo-libo ka tawo. 3 Na-screenshot ang mga retweet. 4
false Pila lang ka pindot sa cellphone ang kinahanglan aron mokalat ang mga sayop ug makadaot nga impormasyon gikan sa usa ka tawo ngadto sa milyon pang uban. infoRMation? Kung nikalat na ang impormasyon, lisod na kini kontrolon. Gipadala ang mga screenshot sa mga chat app. Gi-share pod ang false information sa Facebook ug Instagram. Wala nay kamatayon ang false information. 5 6 11
12 GIPAILAILA LIBRE LANG SA KADA SOCIAL MEDIA ACCOUNT Madumdoman sa Facebook, Instagram, Twitter, ug uban pang social media platform unsa ang ganahan nimo nga estoryahan ug i-share, ug pakitaan pa ka og daghan pa nga ing-ato! Pananglitan, kung kahibalo ang Facebook nga sige ka og like sa mga litrato sa iring sa mga nilabay nga adlaw, pakitaan pa ka ana og daghan pang mga litrato sa iring! Purr-pekto! Tungod sa Filter Bubble: • Makit-an lang nimo ang mga butang nga imong ganahan, gituohan, ug gidapigan! Dili nimo makit-an ang uban pang nagkalain-laing panglantaw ug opinyon sa mga tawo! Limitado lang ang higayon nga makakita ka og bag-ong mga butang! Apan hunahunaa... • Maayo bang butang ang Filter Bubble? • Unsaon na lang kung dili ka kaikyas niini...sa kahangtoran? • Unsaon na lang kung mobutang ang tanan og Filter Bubble sa tanang oras?
AKTIBIDADES SA MGA TAWO SA INTERNET NGA RISGO ALANG NIMO Phishing Ilha kining mga risgo aron mahimo kang luwas online. Mahitabo ang phishing kung makadawat ka og email gikan sa usa ka kompanya o kinsa man nga gaaron-ingnon nga imong higala aron mapugos ka nga ihatag ang imong personal nga impormasyon, sama sa imong username, password, ug numero sa telepono. Kasagaran nga moingon ang mga phishing email nga naay teknikal nga problema sa imong account, o kaha naay problema sa seguridad, o nga nakadaog ka og premyo! Ug aron daw masulbad ang pekeng problema o aron makuha nimo ang pekeng premyo, naay link o attachment sa email nga gusto sa mga phisher nga imong ma- click o ma-download. 1. Sayon na lang kaayo nga makuha sa mga impostor ang imong personal nga impormasyon, nga mahimo nilang gamiton sa pag-hack sa imong account. Kasagaran nga apil sa mga kuhaon ang mga detalye sa bank account, maong maayong ingnan nimo ang imong mga ginikanan nga bantayan ang mga email nga murag gikan sa ilang bangko ug gapangayo sa ilang username ug password aron beripikahon daw ang ilang account. Kung mailad sila niini, maka-withdraw og kuwarta ang phisher ug magamit niya ang account sa pagpalit og mga butang. 2. Sayon lang masudlan ang imong computer og mga malware, ang mubong tawag sa malicious software. Mga virus kini ug uban pang daotang butang nga mo-delete og mga file, mokawat og mga password, mokuha og mga personal nga impormasyon, ug moguba og computer. Pagbantay gyod og todo ug paghunahuna og kapila una mo-click! 13
14 Mga Pekeng Litrato Karong mga panahona, dili na nimo kinahanglan mahimong propesyonal nga editor aron mapahayag, mapangitngit, maputlan, ug matarong ang kalidad sa imong mga litrato. Bisan kinsa makabuhat niini pinaigi sa mga photo editing tool nga naa sa internet. Bisan gani sakto lang ang imong kahanas, puwede nimo ma-edit ang imong profile pic aron kunohay naa ka sa Antarctica karong pandemya. Kahibalo pod mo-edit og mga litrato ang mga gapakalat og false information. Mahimong murag tinuod ang fake news gumikan sa mga pekeng photo, maong naay mo-share niini. Makaimpluwensiya ang mga pekeng litrato sa opinyon sa publiko o puwede pod nga hinungdan sa ilang kaguol.
Deepfakes Ang deepfake kay usa ka video o audio recording nga gibuhat pinaagi sa artificial intelligence (AI) aron mopakita og mga tinuod nga tawo nga gabuhat ug gaingon og mga butang nga wala gyod nila gihimo sa tinuod nga kinabuhi. Walay duda nga samtang gataas ang lebel sa teknolohiya, modaghan ug modaghan pa ang mga ma-share nga video nga gibuhat aron makapangilad ug makapakalat og false information. Unsaon na lang kon mokalat ang deepfake sa imong mga idolo? Sa mga presidente o sa patay na nga mga tawo? Seryoso gyod ang mga puwedeng mabuhat ug epekto niini labi na kung wala kitay buhaton batok aning iresponsable nga paggamit sa teknolohiya! Kahadlok no? 15
P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * P A G B A N T A Y * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * Y A T N A B G A P * PAGBANTAY SA MGA pEkenG LiTRatO ImPORTANTE ANG kONTeKSTO Pangitaa ang mga lahi! Daghang fake news ang nigamit og mga litrato nga gi-Photoshop o gikuha sa bisan asa nga site. 16 PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY*
TIMAN-I! ImPORTANTE ANG kONTeKSTO Ang konteksto kay ang mga sirkumstansiya nga gapalibot sa usa ka panghitabo, pamahayag, o ideya. Gatabang kini aron mas kompleto ang pagsabot sa usa ka artikulo o balita. Pananglitan, kung giingnan sa usa ka tawo ang iyang inahan nga, "Wala tika naingnan, pero nabuntagan kog uli kay nilaag mi sa akong mga amigo," modepende sa konteksto ang reaksiyon sa inahan. Mas mabalaka gyod siya kung 10 anyos ang iyang anak kaysa kung 24 anyos na kini. 17 PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY *PAGBANTAY*
18 pAbABag 1 Tawo o butang nga gigikanan sa usa ka impormasyon 4 Awtentiko, tukma, o insakto; dili peke o wala gikopya 6 Masaligan nga mobuhat sa tarong o gikinahanglan 7 Maberipika o mapakita nga tinuod, tukma, o insakto 10 Mga gipakitang butang sa internet base sa atong mga ganahan, panglantaw, ug tinuohan 11 Rason ngano buhaton ang usa ka butang; intensiyon 13 Naggamit og ebidensiya aron makasaligan nga nagsulti sa tinuod 14 Pangpangilad aron mahatag nimo ang imong login information o uban pang personal nga impormasyon; kasagaran nga pinaagi sa email, ads, ug website nga kanawong sa mga nailhan nimo 15 Pangpangilad aron makapanguwarta o makakuha og uban pang butang pinaagi sa pagpanglimbong paUbos 2 Gimanipulang online post o ad aron makuha ang imong atensiyon ug ma-click nimo ang usa ka link o webpage 3 Usa ka mensahe o uban pang butang nga gibuhat aron manglimbong og mga tawo 5 Impormasyon nga sayop o pangpangilad ang intensiyon 8 Mga video nga naggamit og teknolohiya sa artificial intelligence (AI) aron makapangilad pinaagi sa pagpakita og mga tinuod nga tawo nga gabuhat ug gaingon og mga butang nga wala gyod nila gibuhat sa tinuod nga kinabuhi 9 Facts o mga pananglitan nga mopamatuod nga ang usa ka butang tinuod o dili 12 Mga pekeng balita o artikulo nga gisulat nga kataw-anan o aron yaga-yagaan ang mga tinuod nga tawo ug panghitabo Naa kaha diri ang mga tubag? Hmmm... Tinuod m a p a n g i l a d kasaligan i b o M a s u T a DeEpFake DisinformAtion katuohan F SatIrE b i d e P h I s h i N g S o u r c e M o t L u b B i l T e r B a s i y e n ScaM
19
20 N Gan O N G M O bUH AT U G M O -SH ARE Og FaLSE I N F ORmAT IO N AN G m GA TAwO? Nganong mobuhat ug mo-share og false information ang mga tawo? Ang pinakakasagaran nga rason kay makakuwarta man gud sila niini! Ang pinakadaotan nga puwedeng mabuhat kay magamit ang false information sa "phishing" o ang pagsulay nga makuha ang impormasyon bahin nimo o ang imong kuwarta. Pinaagi sa paghimo og mga pekeng estorya nga puwede ma-viral, makakuwarta ang mga tawo gikan sa makuha nga advertising. Ang mga tag-iya sa mga website nga daghan kaayo og like, share, ug react - tinuod man o dili ang nakabutang - ang kasagaran nga duolan sa mga kompanya nga andam mogastos para sa pagpa- advertise. Tinuod pod kini pag-abot sa mga artikulo. Kung mas daghan nga ni-click sa artikulo, mas makakuwarta sa advertising ang mga online publisher.
Magamit pod ang false information sa paghatag og kalibog ug sa pangpangilad. • Buot nila nga madaog sa eleksiyon, o daoton ang usa ka kandidato. Buot nila nga gubaon ang reputasyon sa usa ka tawo. Buot nila nga iendorso ang usa ka tinuohan o kawsa. Buot nila nga daoton ang usa ka kompetensiya sa negosyo. Apan kasagaran mo-share og false information ang mga tawo kay sila pod mismo nailad. Wala pod tingali sila kahibalo nga dili tinuod ang gi-share nila nga impormasyon. Pananglitan, daghang tawo ang ni-share sa usa ka pagtuon nga nag-ingon nga naay inisyal nga ebidensiya nga epektibong tambal sa COVID-19 ang pagsagol sa usa ka popular nga tambal sa malarya ug sa usa ka komun nga antibiotic. Wala sila kahibalo nga dili pa konklusibo ang maong pagtuon, ug napamatud-an kadugayan nga sayop kini. Ang mas nakadaot kay ang maong pagsagol sa mga tambal makaapekto sa kasingkasing ug mahimong hinungdan sa kalit nga kamatayon. Nahimong viral ang balita kay nituo ang mga tawo nga ni-share sila og butang nga makatabang. Maong bisan unsa pa ka maayo ang imong intensiyon, bantayi gyod ang imong mga i-share! 21
Una ka mo-share og bisan unsang butang, paghunahuna gyod og kapila ka beses. Bisan maayo ang imong intensiyon, puwede gihapon nga makadaot sa kinabuhi sa ubang tawo ang pag-share og butang nga wala kay alamag, bisan pa og tan-aw nimo nga gikan ang impormasyon sa mga eskperto. K I T - A N ! U n s a o n p a g - i l a o g f a l s e i n f o r m a t i o n Asa gikan ang impormasyon? Gikan ba sa website nga maayo ang reputasyon? Kasaligan ba ang niingon nga tawo? TIMAN-I: Bisan kasaligan ang gigikanan sa impormasyon, maayo nga i-double check kini. Itsek ang petsa. Ga-share usahay ang mga tawo og karaang balita o litrato nga puwede masaypan nga bag-o.
Pagtsek og uban pang source. Puwede ka mogamit og search engine sama sa Google aron matsek kung naay mga kasaligang site nga naa pod ang gitan-aw nga estorya. Kung wala kini gibalita sa mga inila ug kasaligang news organization, peke tingali ni. Itsek ang titulo sa artikulo kung nailhan na kini nga usa ka pekeng balita matod sa pagtuki sa mainstream media o sa mga fact-checking organization sama sa Snopes. Grabe ba ang mabati nimo inig basa sa balita? O makakurat ba ang mga litrato? Makapalipay, makasuko, o makahadlok ba kaayo ang balita? Mo-viral ang mga sayop nga impormasyon kay ginapuntirya niini ang atong mga emosyon. Puwede nga senyales kini nga dili tinuod ang balita. Bantayi ang mga ilhanan sa ubos nga kalidad. Talagsa lang mahitabo sa mga kasaligang peryodista ug organisasyon ang magbalik-balik nga sayop sa ispeling ug gramatika. 23
Makit-an ba sa balita ang tanang anggulo sa isyu? Kung usa lang ka anggulo sa argumento ang gihatag sa arti- kulo, timan-i nga wala pa nimo nahibaloan ang tibuok estorya. Itsek ang imong mga pagdapig. Lisod kaayo ni buhaton, apan timan-i nga daghan kaayong nahibaloan bahin nimo ang mga social media site. Kasagaran pod nga ipakita lang nila ang mga balita nga maengganyo kang tan-awon bisan dili tinuod. Tan-awa ang URL una i-click. Mogamit usahay ang mga mangingilad og mga pekeng bersiyon sa web address sa mga tinuod nga negosyo aron mailad ka nga bisitahon ang ilang site. Itsek kung naay sayop sa ispeling. Bisan gamay nga kalahian, puwede nga maadto gihapon ka sa mga pekeng website. 24
Impormasyon nga napamatud-an na nga tinuod. Impormasyon nga puwede mapamatud-an nga tinuod o dili. Mga gihunahuna o gituohan sa usa ka tawo. Puwede uyonan o dili ang usa ka opinyon. 25
26 Impormasyon nga napamatud-an na nga tinuod ang usa ka fact. Pananglitan, kung moingon nga "Ang COVID-19 usa ka makatakod nga sakit," kini usa ka fact. Dili malalis ang ebidensiya gikan sa mga siyentista nga kini nga sakit tungod sa usa ka virus, ug nga kinsa man ang matakdan sa virus, makapasa niini ngadto sa uban. Apan lahi ang fact gikan sa factual statement. Dili buot ingnon nga facts tanan ang gisulti sa usa ka factual statement, tungod kay kini puwede mapamatud-an nga tinuod o dili kung basehan na ang facts. Nagpasabot kini nga factual statements ang "Makadaot sa lawas ang panigarilyo" ug "Patag ang Earth." Kung tan-awon na nimo ang facts, makita nga tinuod ang una, ug dili tinuod ang ikaduha nga giingon. Puwede nga dili mouyon sa usa ka factual statement kung naay makasuporta nga klaro nga ebidensiya. Dili sakto ug dili pod sayop ang mga opinyon. Naka- depende pod kini sa mga gihunahuna ug gituohan sa kada tawo. Depende lang nimo kung mouyon ka o dili sa usa ka opinyon sama sa "Mas nindot ang musika sa 1980s kaysa sa karon." Magkalain-lain ang panglantaw sa mga tawo bahin sa musika. Walay basehan aron moingon nga sakto o sayop ang gipanulti, bisan pa kung naa kay giuyonan. Naa bay paagi aron makahibalo ko kung tinuod o dili ang usa ka impormasyon? Nakabase ba sa facts ang iyang opinyon?
TAN-AWA ANG LITRATO SA IRING. TAN-AWA ANG LITRATO SA IRING. Naa ba kay mahatag nga facts ug mga opinyon base sa litrato? Pipila ka facts base sa litrato: • Yellow ang mga mata sa iring. • Nagsul-ob og party hat ang iring. • Naay pink nga kandila ang cupcake. Pipila ka mga opinyon base sa litrato: • Cute ang iring. • Mas ganahan tingali ang mga tawo magtan-aw og lingaw nga litrato sa usa ka iro. • Murag sipat ang iring. Kung makahibalo ka molain sa facts gikan sa mga opinyon, makahunahuna ka alang sa imong kaugalingon, maong dili ka dali nga mailad sa fake news ug misinformation. 27
Makaila ba ka kung asa ang Factual Statement ug ang Opinion? Isulat ang F tupad sa mga gipanulti nga sa imong tan-aw factual, ug O kung opinion. Maayo nga presidente si Cory Aquino. Makatabang sa mga bata nga makat-on og basa aron sila mamahimong produktibong mga miyembro sa komunidad. Gipakita sa United States nga kompara sa China, mas morespeto sila sa human rights. Ma ibanan ang polusyon ug saba kung dili daghan ang mga sakyanan sa kada lanan. Maayo nga pares sa init nga pandesal ang keso. Kinahanglan nga kaslon una ang mga magtiayon sa dili pa sila magkaanak. Mas daghang mga Pilipino ang nigawas sa nasod karon kaysa sa niaging napulo ka tuig. Mas makaayo sa tanan kung magbisikleta ug ibawal na ang mga kotse. 28 You are entitled to your own opinion. You are entitled to your own opinion. But you are not entitled to your own facts. But you are not entitled to your own facts.
Mas daghan sa among henerasyon ang mogamit og Instagram kaysa sa Facebook. Panahon na aron mosugot ang Romano Katoliko nga Simbahan nga mahimong pari ang babaye. Kinahanglan mangandam ang atong gobyerno alang sa laing pandemya nga posibleng mahitabo. Makadaot sa lawas ang panigarilyo. Dili angay ipangalan sa bagyo ang Tisoy. Dili basta-basta nga magsusulat si Jose Rizal tungod kay hangtod karon gipangbasa gihapon ang duha niya Nakaabot sa bulan ang tawo niadtong 1969. ka mga nobela, ang Noli Me Tangere ug El Filibusterismo. Mas makaayo sa tanan kung magbisikleta ug ibawal na ang mga kotse. You are entitled to your own opinion. You are entitled to your own opinion. But you are not entitled to your own facts. But you are not entitled to your own facts. Daniel Patrick Moynihan 29
30 mga sulat mga sulat gIKAn Sa gIKAn Sa Mga Mga eksperto eksperto POLITIKA Proteksiyoni ang demokrasya gikan sa fake news ug disinformation. Atty. Luie Guia HEALTH Kitang tanan puwede mahimong parte sa solusyon. Dr. Edsel Salvana SCIENCE Salig sa siyensiya. Bantayi ang kamatuoran. Dr. Reina Reyes Dr. Jacklyn Cleofas MEDIA Kaya ug kinahanglan pildihon ang fake news ug misinformation. Dr. Clarissa David
mga sulat mga sulat POLITIK A Proteksiyoni ang demokrasya gikan sa fake news ug disinformation. gIKAn Sa gIKAn Sa Atty. Luie Guia Nahibalo ta nga nagpuyo ta sa usa ka demokrasya tungod kay kung kita moabot na sa saktong edad, puwede na tang mopili sa mga tawo nga mangulo sa atong nasod ug mga komunidad. Makapili ta sa mga opisyales nga moseguro nga luwas ang atong mga lugar ug regular nga makolekta ang basura. Mga Mga eksperto eksperto Sa usa ka demokrasya, walay bisan kinsa nga makabawi sa imong katungod nga mopili sa atong mga lider pinaagi sa pagbotar. Usa kini nga human right. Nag-ingon ang Artikulo 21 sa Universal Declaration on Human Rights (UDHR) nga "ang tanan naay katungod nga moapil sa pagpadagan sa nasod, sa direkta nga pamaagi o pinaagi sa mga representante nga gawasnong gipili." I n i l a s a n a s o d s i At t y. Lu i e G u i a i s i p u s a ka e s p e s ya l i s t a s a e l e c to r a l r e f o r m u g ka n h i n g Co m m i s s i o n e r s a P h i l i p p i n e Co m m i s s i o n o n E l e c t i o n s g i ka n s a 2 0 1 3 h a n g to d s a 2 02 0 . Apan bisan kung wala nahisulat ang atong katungod sa pagbotar, kini naa pirmi ug magpabilin. 31
32 Nag-ingon ang International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) nga matag miyembro sa komunidad, bisan unsa man ang iyang "kaliwatan, kolor, seks, lengguwahe, relihiyon, pangpubliko o ubang klase nga opinyon, nasyonal o sosyal nga gigikanan, mga gipanag-iya, natawhan o ubang ilhanan," may katungod nga mobotar ug mabotaran. Usbon ko, bisan kung wala kini nahisulat, may katungod nga mobotar ang tanang naa sa saktong edad. Sa dili pa mobotar, ilailaha og maayo ang mga kandidato. Tun-i ang ilang mga gigikanan, mga personal nga pagtuo, mga pamatasan ug prinsipyo, mga opinyon sa mga importanteng isyu, mga nasudlan nga trabaho, ug ubang impormasyon. Kung walay saktong impormasyon, mawad-an og kahulogan ang atong katungod nga mobotar. Tingalig mapili pa gani nato ang mga dili maayong kandidato. Mas sayon na ang pagkuhag impormasyon tungod sa mga kabag-ohan sa teknolohiya. Sa pila lang ka pindot sa screen, daghan na tay mabasahan bahin sa mga kandidato. Naa sa lain-laing websites ug social media platforms ang impormasyon. Bisan ang mga kandidato mismo naay social media accounts! Apan dili tanang kandidato ang makasaligan. Buhaton sa uban ang tanan aron lang sila ibotar. Usa ka pamaagi ang pagbayad og mga tawo kinsa mosuwat og mga maayong butang bahin nila, bisan kini dili tinuod. Mosulti pa man gani ang mga kandidato og mga bakak bahin sa ilang kaugalingon, sama sa mga award nga wala gyod nila nadawat, o mga maayong butang nga wala gyod nila nabuhat. Gamiton pod nila sa pagpamakak ang "deepfakes" o gi-edit nga mga litrato o bidyo, sama sa pagpakita sa usa ka kandidato nga nanghatag og mga hinabang sa lugar kung asa wala gyod siya nakaadto! Posibleng mo-like o mo-share ang mga tawo nga wala nagtagad kung unsa katinuod ang maong impormasyon. Kay sayop ang ilang nahibaloan, sayop pod ang maingon nila sa uban, kinsa mobotar na nuon sa dili maayong kandidato.
Kuyaw alang sa atong demokrasya ang fake news ug misinformation, diin ang pagpangilad mahimong hinungdan sa paghulma og mga opinyon nga dili sakto. Pananglitan, aron lang kita motuo nga wala nisunod sa quarantine rules ang mga Pilipino, naay magpakitag litrato sa usa ka dalan nga puno og mga tawo, nga sa tinuod, niadto pa kining niaging tuig kanus-a wala pa ang quarantine! Maprotektahan nato ang demokrasya pinaagi sa pagbuhat sa mga mosunod: Pagseguro sa katinuod sa impormasyon. Sa dili pa motuo sa bisan unsang impormasyon bahin sa usa ka kandidato, pangutana una kung asa kini gikan. Kini gikan ba sa makasaligan nga news organization? Kinsa ang nag-share niini? Paglikay sa pagpakalat og dili tinuod nga impormasyon. Kung gikan sa posts ug tweets ang impormasyon, ayaw dayon pag-share. Buhata una ang fact-checking. Kung nagduhaduha ka, pangutana sa imong mga ginikanan, o sa mga mas magulang nimo nga imong makasaligan. Posibleng naa silay nahinumdomang panghitabo kaniadto nga gisulayan og tago sa usa ka kandidato panahon sa kampanya. Uban nila, pangita mo sa internet og impormasyon nga makatabang sa inyong pagpili kung kinsa ang maayong botaran. Timan-i, naa bisan asa ang dili tinuod nga impormasyon. Kung protektahan nimo ang imong kaugalingon gikan niini, giprotektahan nimo ang kaugmaon sa nasod. ★ 33
34 PA NGLAWA S Kitang tanan puwede mahimong parte sa solusyon. Dr. Edsel Salvana Mahinumdoman ang 2020 isip tuig kanus-a gipatuman ang lockdowns sa tibuok Pilipinas ug sa ubang mga nasod sa kalibotan. Kini ang tuig kanus-a ta nakat-on bahin sa social distancing ug mas nakasabot sa importansiya sa masustansiyang pagkaon, bitamina, ug pagpanghugas sa kamot pirmi. Labaw pa sa kaniadto, nakita nato nga dako ang papel sa internet sa atong kinabuhi. Gawas sa video chat ug dula, gamit pod ang internet aron ta makakuhag importanteng impormasyon bahin sa COVID-19. Dako tuod ang tabang sa internet, apan pinaagi pod niini nikalat ang fake news ug dili saktong impormasyon nganha sa websites, social media networks, email, ug messaging apps. Dali ra kaayo ang pagpakalat og fake news. Makaguol kini nga reyalidad, apan tsansa pod ni nga naa tay buhaton. Si Dr. Edsel Salvana usa ka espesyalista sa infectious disease, molecular epidemiologist, ug Director sa Institute of Molecular Biology and Biotechnology sa National Institutes of Health sa University of the Philippines Manila. Miyembro siya sa technical advisory group sa Inter- Agency Task Force on Emerging Infectious Diseases (IATF-EID) sa gobyerno. Pinaagi sa pagbantay sa kamatuoran diha sa internet, maprotektahan nato ang atong mga higala, minahal sa kinabuhi, ug ang nasod ug kalibotan gikan sa fake news ug mga bakak nga hinungdan sa kalisang, pagdumot, ug kakulang sa kahibalo. Mabuhat nato kini bisan sa sulod sa atong mga panimalay. Ania ang pipila ka mga butang nga imong mabuhat aron dili ka mahimong biktima - o mas pait, tigpakalat og fake news: Timan-i nga kung dili klaro kung kinsa ang nagsuwat o asa gikan ang usa ka balita, dako ang posibilidad nga kini dili tinuod. Ayaw pag-share og mga balita nga gikan sa wala hinganli nga mga tawo kinsa giingong nihatag lang sa impormasyon.
Tan-awa kung asa nga website gikan ang imong nabasahan. Kung makita sa o "aliensarereal. net," igo na kanang basehan aron maingon nga dili kadto makasaligan. Lagmit sayop nga mga interpretasyon ang nagpaluyo sa makapakurat nga headlines ug walay pagduhaduha nga mga pamahayag. Pananglitan, ang headline nga "Teenagers, luwas gikan sa COVID-19" dili gyod sakto. Bisan tuod dili purohang mopakitag grabeng sintomas sa COVID-19 ang mga batan- on, naa gihapoy tsansa nga matakdan sila. Sama ra pod sila sa ubang edad nga puwedeng matakdan ug manakod sa virus. Dili dayon masabtan kini nga detalye ug nanginahanglan og igong pagtuon ug paningkamot aron kini makat-onan. Kung kalabot sa medical emergencies o komplikado nga mga sitwasyon, labing maayo nga magmabinantayon ug mokonsulta una sa eksperto sa dili pa mo-share og bisan unsa. Tan-awa pirmi ang petsa sa gibasa. Daghan na ang nailad sa karaang balita. Gamiton gihapon sa uban ang mga balita o impormasyon nga daan na ug posibleng dugay rang nabag-o ang mga detalye sulod niini. Importante nga kahibalo ka kung kinsa ang nagsuwat sa artikulo. Tun-i ang kalahian sa news report nga naay makasaligan nga mga sources ug opinion piece nga wala na nanginahanglan og fact-checking sa makasaligang publications. Dili ang pandemya sa coronavirus ang una, ug lagmit dili pod ang ulahi nga krisis nga atong maagian. Samtang nag-lockdown, nakatabang ang internet sa pagpahibalo kanato bahin sa importansiya sa pagpuyo sulod sa balay, physical distancing, ug pagpanghugas sa kamot pirmi. Kung paspas mokalat ang impormasyon nga importante, sakto, ug matinud-anon, mao pod ang mahitabo sa balita nga dili tinuod, sayop, ug karaan na. Puwede kini mahimong hinungdan sa dili maayo nga panghitabo, sama sa paggamit og makadaot nga mga butang nga abi sa mga tawo makahatag og proteksiyon sa ila gikan sa COVID-19. Tungod walay kapasidad ang internet nga ibulag ang tinuod gikan sa dili tinuod nga impormasyon, ug isalikway ang bakak, kinahanglan nga kita mismo magmabinantayon. Kitang tanan puwede mahimong parte sa solusyon. Kinahanglan aktibo natong babagan ang misinformation. Sama sa atong pagpaninguha nga mahuman ang pandemya, maningkamot pod ta nga maundang ang fake news. ★ 35
36 SIY ENSIYA Salig sa siyensiya. Bantayi ang kamatuoran. Dr. Reina Reyes Dr. Jacklyn Cleofas Minahal nga mga kabatan-onan, Kahibalo ko nga pipila sa inyo ang naguol nga mailad sa fake news. Masabtan gyod kana. Sama ninyo, nabalaka pod ang mga gulang, apil na ang mga tawo kinsa taas ang inyong pagtan-aw. Dakog papel ang pamaagi kung unsa ta maghunahuna. Naanad ta nga mopadayon og tuo sa mga butang nga daan na natong gituohan. Kanunay tang modepensa sa atong mga gituohan, molalis pabor niini, ug mobabag o mobalewala sa mga impormasyon nga lahi o wala niuyon niini. Si Dr. Reina Reyes usa ka siyentista, magtutudlo, ug science communicator. Nagtudlo siya og Physics sa UP Diliman ug nagpaambit sa iyang kahibalo ug gugma sa siyensiya diha sa "Science Says" (Knowledge Channel), Radyo Turo Guro ((DZRJ), ug YouTube @DrReinaReyes. Si Dr. Jacklyn A. Cleofas usa ka Assistant Professor sa Philosophy sa Ateneo de Manila University. Espesyalisasyon niya ang ethics, labi na ang moral psychology ug applied ethics. Nagtuon pod siya og Asian philosophy, nga nakapokus sa Confucian nga panglantaw ug Filipino philosophy. Gitawag nga "confirmation bias" sa mga psychologist kini nga kinaiya. Nag-ingon ang APA Dictionary of Psychology nga kini usa ka "pagtigom og ebidensiya nga mouyon sa mga ideya nga naa na daan, pinaagi sa pagpangita ug pagpakita og dugang nga ebidensiya, samtang dili hatagan og pagtagad ang ebidensiya nga sukwahi." Makita sa mga tawo ang gusto
nilang makita. Maong ganahan ta mobasa, motan-aw, o maminaw sa mga butang nga mouyon ug molig-on sa atong mga gituohan, bisan tuod ang uban niini kay dili tinuod. Mao pod ni ang rason nganong labyan ra nato ang mga estorya ug balita nga dili nato ganahan, o wala nato gituohan, bisan kung ang uban niini tinuod. Maong makadani ug makuyaw ang fake news tungod kay naa gyuy tawo kinsa andam motuo niini. Pipila ang nag-post og balik sa fake news nga wala nakaabot ang mga tawo sa Bulan. Naa pa gani motuo nga patag ang Earth! Daghan gihapon ang wala motuo nga ang mga binuhatan sa mga tawo maoy hinungdan sa climate change, bisan pa sa ebidensiya ug siyensiya nga nagpaluyo niini. Gipasabot sa United Nations' Intergovernmental Panel on Climate Change, uban sa daghang mga siyentista sa tibuok kalibotan, nga tinuod ang climate change ug nag-unang hinungdan niini ang mga binuhatan sa mga tawo. Nagkadaghan ang napundong greenhouse gases sa atmosphere sa atong planeta sukad pa niadtong Industrial Revolution. Dungan niini ang padayong pagtaas sa average nga temperatura sa kalibotan. Produkto sa pagsunog og fossil fuel ang carbon dioxide nga two-thirds sa tanang greenhouse gases. Nagtikainit ang atong kadagatan, nagtikagamay ang mga bahin nga yelo, nagtikalalom ang atong mga katubigan, apan naa gihapoy nagpakabuta sa climate change. Lagmit mopakalat og fake news ang mga wala motuo sa climate change o nga naay nakaabot nga mga tawo sa Bulan. Ug sa sigeg basa ug share og fake news, samot silang motuo sa sayop nga ilang gituohan. Dako ang kadaot nga puwedeng mahimo sa fake news. Tingalig motuo dayon niini ang mga makabasa kinsa kulang og kahibalo. Mas daghan na nuon ang magdumili sa pagbag-o sa ilang mga binuhatang makadaot sa palibot. Tingalig mapakyas pa gani ang mga gobyerno sa pagbuhat og mga polisiya ug balaod nga mohatag og proteksiyon sa kalibotan, butang nga dili maayo alang sa mga umaabot pang henerasyon - apil ang sa inyo. 37
38 Unsay puwede natong mabuhat? Karong nahibalo na ta kung unsa ang kayang mahimo sa atong hunahuna, mas mag- inampingon na unta ta kung unsaon nato pagdawat ang mga balita nga atong madunggan o mabasahan. Isip mga siyentista ug researchers, nakat-on mi nga bisan unsa kadaghan ang impormasyon, dili dayon mi modawat kung unsa ang naa. Tan- awon una namo kung kini base ba sa lig-on nga ebidensiya. Bisan sa sama namong mga eksperto, kini nanginahanglan og igong panahon ug pagpaningkamot. Kinahanglan namong mobasa og daghang mga sinulat ug pagtuon bahin sa usa ka topic, maminaw og tarong sa isulti sa mga eksperto, ug mointerpretar sa among nabasa gikan sa among nasabtan. Sa dili pa ipagawas sa bisan unsang scientific journal ang among mga sinulat, moagi una kini og peer review, usa ka taas nga proseso diin tun-an kinig tarong sa ubang mga siyentista. Naninguha ming masabtan dili lamang ang "unsa," apan ang "giunsa" ug "ngano" pod. Mangutana mi: Giunsa namo pagkahibalo ang among nahibaloan? Unsa ang mga butang nga nasabtan na namo, ug unsa pod kadtong kinahanglan pa namo tun-an? Mabuhat pod ni nimo. Sa sunod nga makasugat kag post bahin sa usa ka butang nga importante alang nimo, ayaw padala sa tentasyon nga i-share dayon kini. Hunahunaa kung unsa pa ang kinahanglan nimong mahibaloan. Paghatag og panahon alang sa dugang nga pagbasa bahin sa isyu. Pangutana ug ayaw dayon tuohi ang tanan nimong mabasa. Pagpabiling alerto bisan sa imong kaugalingong gipanghunahuna. Makita nimo nga bisan sa kadaghang butang nga naa tay kompiyansa sa atong nahibaloan, naa pay mas daghan nga dili ta segurado o wala pa nato nasabtan og taman. Madiskobrehan nimo nga puwede kang moapil niining pagpangitag dugang nga pagsabot. Gani, pinaagi sa pagbasa ug pagpangutana, nahimo na nimo kini! Gamit ang imong nasabtan, puwede nimong sultihan ang uban bahin sa imong nakat-onan, sa imong gituohan ug ngano, ug sa unsang paagi nabag-o ang imong mga gituohan, human napalaloman ang imong pagsabot bahin sa usa ka butang. Pinaagi sa pagpangita sa imong kaugalingong tingog, matabangan pod nimo ang uban nga buhaton kini. Karong panahon sa fake news, diin matagoan ang facts, nahimong moral nga responsibilidad ang pagbantay sa kamatuoran, sa kung unsa ang sakto, ug sa labing importante. Wala mi nagduhaduha nga mahimo ninyong mapakita kung unsa ang kinahanglang hatagan og pagtagad sa atong nasod ug kalibotan. Dasigon mo sa mga nag-una ninyo, ug mapasalamaton sa inyo sa hangtod ang mga nagsunod. ★
MIDYA Kaya ug kinahanglan pildihon ang fake news ug misinformation. Dr. Clarissa David Ikaw ug ako gitudloan sa atong mga ginikanan, magtutudlo, ug magulang nga dili mamakak. Sayop ang pagpamakak. Kung masakpan kang namakak, makasab-an ka. Ngano ing-ani man? Ngano dili maayo ang pagpamamakak? Makadaot sa imong reputasyon ang pagtuo ug pag-share og fake news. S i D r. C l a r i s s a D a v i d u s a k a P r o f e s s o r s a U n i v e r s i t y o f t h e P h i l i p p i n e s C o l l e g e o f M a s s C o m m u n i c a t i o n k i n s a n a k a p o k u s s a r e s e a r c h b a h i n s a p o l i t i c a l c o m m u n i c a t i o n u g m g a e p e k t o s a n e w m e d i a . Ang simpleng tubag kay, ang tawo nga mamakak, dili makasaligan. Kung dili makasaligan ang mga tawo ug impormasyon sa atong palibot, maglisod ta sa atong pagpuyo diri sa kalibotan. Kung dili ka makasaligan nga mosulti sa tinuod, maglisod ka sa pagdani sa ubang tawo nga makigtrabaho o makighigala nimo. Dili lamang makadaot ang pagpakalat og fake news, kini pod nagpakita sa imong batasan ug kakulang sa maayong panghukom. Malikayan kining tanan pinaagi sa pagtsek una sa impormasyon sa dili pa kini i-share, o sa dili pag-share kung dili segurado. 39
40 Diha sa internet, mas lisod ug mas komplikado. Kung kinsa man ang mopakalat og impormasyon nga kahibalo silang dili tinuod, namakak sila. Apan kung sila tinud-anay nga nagtuo nga tinuod ang ilang gipang-ingon, o mopakalat og balita nga wala sila nahibalo nga bakak diay, mahagbong nga mga biktima pod sila. Nakalain ani kay sila pod maingon nga dili makasaligan. Ania ang pipila ka mga pamaagi aron malikayan ang maong sitwasyon. 1 Importante ang saktong mga detalye. Lagmit nadungog na nimo ang ekspresyon nga: "We are entitled to our own opinions, but we are not entitled to our own facts." Lahi ang facts gikan sa mga opinyon. Kasagarang naglakip og sayop nga impormasyon ang fake news. O posible pod nga mga opinyon kini. Importante ang kalahian sa duha. Diskompiyado sa tradisyonal nga midya ang mga Pilipino nga kusog ang mga opinyon sa politika. Alang nila gigikanan kini sa fake news, maong mas mosalig sila sa mga blogger ug mga tawo nga maimpluwensiya sa Facebook. Tungod sa pamaagi sa Facebook, ang ilang makita mao ra pod ang mga panglantaw nga mouyon sa ila, tinuod man o dili. Apan ang pagkainsakto kinahanglan, labi na sa mga panahon nga walay kasiguroan, sama sa bagyo, paghagba sa ekonomiya, o sa pandemya. Kalabot sa medisina, siyensiya, mga katalagman, ug uban pang sitwasyon diin ang kaluwasan ug kinabuhi nakadepende sa factual information, importante nga naay kakuhaan og impormasyon nga makasaligan ug matuohan. Dili butang nga walay dalang kadaot ang fake news; tinuod ang mga epekto niini. Kung padayon tang modawat nga ang tinuod mag-agad ra sa palibot ug ang kamatuoran walay kalahian sa opinyon, mas dali madala ngadto sa kadaotan ang atong kaugalingon ug ang uban. 2 Pagpabiling bukas sa mga ideya, impormasyon, ug opinyon nga dili nimo ganahan. Parte sa pagpuyo sa usa ka demokrasya ang diskusyon, debate, ug kalahian sa gihunahuna aron makab-ot nato ang kamatuoran. Kung dili ta mag-estoryahanay, dili nato mahibaloan kung unsa ang tan-aw sa ubang mga tawo sa mga butang diri sa kalibotan. Importanteng magpabiling buka ang dalunggan ug hunahuna, aron andam sa pagpaminaw sa impormasyon nga mao unyay mopakita nimo nga sayop ang uban nimong gituohan. 3 Dili pirmi nga makatabang ang pag- uyon sa dili pag-uyon. Kuyog sa pagpabiling bukas sa mga supak nga ideya ang kaandam nga mobarog ug mopasabot sa ubang mga tawo kung ang ilang sayop nga panglantaw puwedeng mahimong hinungdan sa seryoso nga kadaot.
Daghan sa ato ang dili komportable sa init nga diskusyon o debate. Mahadlok ta nga mapasakitan ang usa ka tawo, labi na kung higala. Mahadlok pod ta nga tingalig manobra ra ta sa atong gipanulti. Pananglitan, motuo ang ubang tawo nga makuyaw ang mga bakuna bisan pa sa kadaghan sa siyentipikong ebidensiya nga mokontra niini. Gilimod sa uban ang katinuod sa climate change bisan halos nagkahiusa ang siyentipikong komunidad sa pagtuo nga kini nahitabo ug kinahanglan ang seryosong pag-atubang sa mga epekto niini. Naa gihapoy mga tawo nga nagtinguha nga usbon ang kasaysayan, diin ilimod ang mga makalilisang nga abuso ug bilyones nga gikawat sa rehimeng Marcos. Unsaon na lang pagkat-on sa atong mga kabataan sa mga pagtulon-an sa kasaysayan kung kini mismo himoong kadudahan? Salig pirmi sa siyensiya ug sa facts, ug pangitag mga eksperto nga tinud-anay nga makasaligan. Dala ang tinuod nga impormasyon, pangusgi ang baroganan kung gikinahanglan. Usahay ang paghilom ug pag-uyon sa dili pag-uyon magpalig- on lamang sa bakak. 4 Basaha ang tibuok estorya, dili ra ang headline. Usa sa mga labing maayong pamaagi aron mabantayan ang fake news kay ang pagbasa sa tibuok nga news story. Pinaagi niini, makakuha kag daghang impormasyon nga magamit nimo sa pag-ila kung ang headline ug ang interpretasyon niini tinuod o makiangayon ba. Kadugayan matun-an na nimo kung unsa ang angay tuohan. Pangutan-a pirmi ang imong kaugalingon: Kinsa ang nagsulat niini? Ngano gisulat man kini? Unsa ang tumong niining estorya? Pagmabinantayon sa mga motibo sa mga tawo. Motibo sa ubang news organizations ang maayo nga kita. Alang sa uban, nakapadasig sa ila ang kredibilidad ug ang pirming pagsulti sa tinuod. Apan gamiton sa uban ang headlines nga mahagiton isip paon aron ang mga magbabasa mo-click, basa, ug share sa makailad ug dili tinuod nga mga sinulat. Bisan dali ta malipat usahay, makita ra gihapon nato ang mga ilhanan kung magpabiling alerto sa fake news. Mas momaayo imong abilidad niini kung pirmi ni nimong buhaton, maong padayon! 5 Maayo ang pagpamaubsanon. Pinakaulahing tambag - pagpabiling mapaubsanon. Bisan mainampingon, eksperto sa usa ka field, o edukado, masayop ra gihapon ta. Lisod usahay ang pag-ila kung unsa ang tinuod o dili labi na kung propesyonal ang pagkahimo. Puwedeng butangan sa pangalan ug logo sa usa ka newspaper ang fake stories, sama sa pagpresentar sa mga malimbongon nga webites isip lehitimong kuhaanan og balita. Nailad ug nasayop pod ko sauna. Gipahibalo ko sa akong mga higala, ug nanangtang ko sa akong posts ug niangkon nga nasayop ko. Pinaagi niini, nakatabang ko sa pagpugong sa pagkalat sa mga dili tinuod nga estorya, apan kini pod nagpakita nga walay angay ikaulaw sa pag-angkon sa imong mga sayop ug sa pagbuhat sa sakto. Nagpabilin sa atong kontrol ang atong pamatasan. Bisan unsa pa ka walay pulos ang mga bakak, o bisan unsa pa makapalagot ang mabasa nato online, pagpabiling matinahoron. Mas tahoron ka sa mga tawo tungod niana. ★ 41
F 42 Pangitaa ang mga lahi PANID 16 m a t u a ! mga tubag! Factual statement o opinion PANID 28 F O F F O O F O Unsa nang pulonga PANID 18 m g a t u b a g ! O O O O F F
Ang Center for Art, New Ventures & Sustainable Development (CANVAS), usa ka nonprofit organization, nituo nga mahimo sa arteng Pilipinhon ang pagmugna og mga posibilidad, manguna sa mga kukabildo, ug pagdasig og makahuloganong pagbag-o. Sukad niadtong 2005, kauban sa CANVAS ang mamugnaong komunidad sa pagpausbaw sa kahibalo sa pagbasa sa mga bata, pagtuki sa nasodnong kailhanan, ug pagpalapad sa kaamgohan sa mga tawo bahin sa arteng Pilipinhon, kultura, ug kalikopan. Alang sa dugang nga impormasyon, pakiduaw ang Katungod sa Pagpanag-iya sa Pilipinas © 2020 sa CANVAS - The Center for Art, New Ventures and Sustainable Development Gitagana ang tanang katungod. Ipaabot ang tanang pangutana sa: CANVAS, No. 1 Upsilon Drive Ext. eskina Dalan Zuzuarregi, Alpha Village, Diliman, Dakbayan sa Quezon, Pilipinas 1119 Email info@canvas.ph #YOUTHINK Unang gipatik sa softcover 2020 Unang gimantala sa Iningles Gimantala sa CANVAS - The Center for Art, New Ventures and Sustainable Development Gipatik sa Republika sa Pilipinas Sinulat ni Gigo Alampay Hinubad sa Cebuano/Binisaya nila Hannah Aranas ug Xi Zuq Disenyo sa Basahon sa Studio Dialogo Mga Dibuho nila Liza Flores, Abi Goy, Frances Alvarez, ug Jamie Bauza Nahimong posible ang pagmantala niining basahon pinaagi sa suporta sa Google. CIP Data sa Nasodnong Pamasahonan sa Pilipinas Alampay, Gigo #YOUTHINK / teksto, Gigo Alampay; pag-edit ug paniksik, Agay Llanera, Ergoe Tinio, ug Faye Gonzales; mga dibuho, Liza Flores, Abi Goy, Frances Alvarez, ug Jamie Bauza. -- Dakbayan sa Quezon: Center for Art, New Ventures and Sustainable Development (CANVAS), [2020], ©2020 pages;cm ISBN 1. Fake news -- Philippines - Juvenile literature. 2. Information literacy -- Juvenile literature. I. Llanera, Agay. II. Gonzales, Faye. III. Tinio, Ergoe. IV. Goy, Abi. V. Flores, Liza. VI. Alvarez, Frances. VII. Bauza, Jamie. VIII. Title. 070.43 PN4784.F27 P020200139
Gikan pod sa CANVAS Importante ang imong mga personal nga impormasyon. Tun-i unsaon pagprotekta niini. Aron makakuha og kopya, bisitaha ang