!"#2 MARSO 2015 MAY DIOS GID BALA? DAW ANO KA IMPORTANTE NGA MAHIBALUAN ANG SABAT?
!"#2 SA SINI NG A ISYU s DUG ANG PA ONLINE 3 TOPIKO SA KOBER TIN-EDYER May Dios Gid Bala? - Daw Ano ka Importante nga Mahibaluan ang Sabat? 7 PAGBANTAY SA KALIBUTAN ANG GINASILING SANG IBAN Pagpangbastos Sa sini nga video, mabatian mo ang ginasiling sang mga pamatan-on tuhoy sa pagpangbastos kag kon paano ini malikawan. Pagtalupangod sa Aprika r (Buksi ang PANUDLO SANG BIBLIA ˛ TIN-EDYER) 8 BULIG PARA SA PAMILYA Pagpakig-angot sa mga Ugangan 10 LARAWAN SANG KASAYSAYAN Mga Mando nga Nagtunga sang mga Kontinente 12 Preska nga Hangin kag KABATAAN MANGIN ABYAN NI JEHOVA Mangin Mahipid kag Matinlo Ipatan-aw sa imo kabataan ining makalilipay kag mapuslanon nga mga video, kaangay sang Mangin Mahipid kag Matinlo. Silak sang Adlaw - Natural nga mga "Antibiotic"? r (Buksi ang PANUDLO SANG BIBLIA ˛ KABATAAN) 14 ANG PAGTAMOD SANG BIBLIA Pagsugal 16 GINDESINYO BALA INI? Tumalagsahon nga Palamatin-an sang Isa ka Sahi sang Sugba-sugba Vol. 96, No. 3 / Monthly Ginaimprinta Kada Isyu: 51,788,000 sa 101 ka Lenguahe / HILIGAYNON Ini nga magasin wala ginabaligya. Ginagamit ini subong bahin sang bug-os kalibutan nga hilikuton sa pagtudlo sang Biblia nga ginasuportahan sang boluntaryo nga mga donasyon. Luwas kon tuhay ang ginapakita, ang kinutlo nga mga teksto naghalin sa Bag-ong Kalibutan nga Badbad sang Balaan nga Kasulatan. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2015 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. Printed in Japan. Gusto mo bala sing dugang nga impormasyon ukon sing wala bayad nga pagtuon sa Biblia? Kadtui ang ukon ipadala ang imo pangabay sa isa sa mga adres sa ubos. JEHOVAH'S WITNESSES: PILIPINAS: PO Box 2044, 1060 Manila. ESTADOS UNIDOS: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para sa kompleto nga listahan sang adres sa bilog nga kalibutan, tan-awa ang
T O P I K O S A K O B E R May Dios Gid Bala? DAW ANO KA IMPORTANTE NGA MAHIBALUAN ANG SABAT? Ang pamangkot kon bala may Dios ukon wala ginakabig sang madamo nga indi masabat ' ukon indi importante. Si Herv e, nga nagdaku sa Pransia, nagsiling: "Bisan pa indi ako ateis- ta ukon agnostiko, wala ako sing ginatuuhan. Para sa akon, ang pinakamaayo nga paagi sa pagkabuhi amo ang paggamit sang imo sen- tido kumon. Indi na kinahanglan nga magpati ka pa sa isa ka dios." ang katuyuan sang kabuhi? Ayhan may naba- sa ka nga mga katunayan nga mabudlay ipa- athag kon wala sing Manunuga, subong sang report sang siensia tuhoy sa pagkabalanse sang kinaugali amo nga posible ang kabuhi sa aton planeta, kag sang ebidensia nga ang kabuhi wala maghalin sa wala sing kabuhi nga butang. - Tan-awa ang kahon nga "Usisaa ang Ebidensia." Mahimo nga ang iban pareho kay John nga taga-Estados Unidos. Nagsiling sia: "Ginpada- ku ako sang mga ginikanan nga wala nagapa- ti sa Dios. Subong pamatan-on, wala ako sing makomento kon bala may Dios. Pero, kon ka- isa, ginapamangkot ko ini." Nakapamangkot ka man bala kon may Dios ukon wala, kag kon may yara, ano gid Binagbinaga ang importansia sini nga mga katunayan. Daw kaangay ini sang karatula nga nagatudlo sa isa ka bahandi. Kon makakita ka sing mabakod nga ebi- densia nga may Dios, upod ang masaligan nga impormasyon tuhoy sa iya, daku gid ang imo mabenepisyo. Yari ang apat ka halimbawa. Magmata! Marso 2015 3
1. ANG KATUYUAN SANG KABUHI 2. MALINONG NGA PANGHUNAHUNA Kon may katuyuan ang kabuhi, luyag naton mahangpan kon ano ini kag mahibaluan ang epekto sini sa aton. Kay kon may Dios kag wala kita makahibalo sini, nagakabuhi kita nga wala mahibaluan ang pinakaimportante nga kamatuoran sa uniberso. Halimbawa, nabudlayan ang iban sa pagpati sa Dios bangod sang pag-antos nga makita nila sa bug-os nga kalibutan. Nagapamangkot sila, 'Ngaa ginatugutan sang Manunuga ang pag-antos kag kalautan kon labing gamhanan sia?' Nagasiling ang Biblia nga ang Dios amo ang ginhalinan sang tanan nga kabuhi. (Bug- na 4:11) Paano ini nga ihibalo nagahatag sing katuyuan sa aton kabuhi? Binagbinaga kon ano ang ginatudlo sang Biblia tuhoy sini. Kay kon may Dios kag wala kita makahibalo sini, nagakabuhi kita nga wala mahibaluan ang pinakaimportante nga kamatuoran sa uniberso Ang makapaumpaw nga sabat sang Biblia amo nga wala gid gintuyo sang Dios nga mag- antos ang tawo. Sang gintuga ang tawo, wala sia nagaantos. Bisan gani ang kamatayon indi bahin sang orihinal nga katuyuan sang Dios para sa katawhan. (Genesis 2:7-9, 15-17) Ma- budlay bala ini patihan? Pantasya lang bala ini? Indi. Kon may labing gamhanan nga Ma- nunuga kag kon ang gugma amo ang iya pa- nguna nga kinaiya, mapaabot naton nga amo gid sini nga kabuhi ang gintuyo niya para sa mga tawo. Sa tanan nga tinuga sa duta, tumalagsa- hon gid ang tawo. Suno sa Biblia, gintuga kita sang Dios agod ilugon sia kag ipakita ang iya personalidad. (Genesis 1:27) Dugang pa, gi- natudlo sang Biblia nga ang tawo puede ma- ngin abyan sang Dios. (Santiago 2:23) Wala na sing makahatag sa aton kabuhi sing mas daku nga katuyuan sangsa mangin abyan kita sang aton Manunuga. Ngaa amo sini karon ang kahimtangan sang tawo? Ginapaathag sang Biblia nga gin- tuga sang Dios ang tawo nga may kahilwayan sa paghimo sing desisyon. Indi kita mga robot nga ginapilit sa pagtuman sa Dios. Nagdesis- yon ang una nga mag-asawa, nga ginhalinan sang tanan nga tawo, nga sikwayon ang pag- giya sang Dios. Ginhimo nila kon ano ang lu- yag nila. (Genesis 3:1-6, 22-24) Ginaantos na- ton karon ang masakit nga mga resulta sini. Nalipay kita nga mahibaluan nga indi katu- Ano ang buot silingon nga mangin abyan sang Dios? Ang mga abyan sang Dios direkta nga nagapabutyag sang ila kaugali- ngon sa iya. Kag nagapromisa sia nga pama- tian niya kag sabton sila. (Salmo 91:15) Su- bong mga abyan sang Dios, matun-an naton kon ano ang iya ginahunahuna sa madamo nga butang. Makahatag ini sa aton sing husto nga paghangop sa pinakamabudlay nga mga pamangkot tuhoy sa aton kabuhi. yuan sang Dios nga mag-antos ang tawo. Pero luyag naton nga matapos na ang pag- antos. Gani, kinahanglan naton ini nga pagla- um sa palaabuton. r Ang iban pa nga sabat sa mga pamangkot sa Biblia makita sa /hil
3. PAGLAUM Sang magrebelde ang tawo, nagsaad dayon ang Dios nga tumanon niya sa ulihi ang iya orihinal nga katuyuan para sa duta. Bangod labing gamhanan sia, wala sing makapugong sa iya sa paghimo sini. (Isaias 55:11) Sa indi madugay, dulaon sang Dios ang tanan nga re- sulta sang pagrebelde sa iya, kag ang kahim- tangan sang duta kag sang katawhan mangin suno sa iya orihinal nga katuyuan. Ano ang kahulugan sini sa imo? Binagbina- ga ang duha lang sang madamo nga saad sang Dios sa palaabuton, nga mabasa sa Bib- lia. ˙ PAGHIDAIT SA BUG-OS NGA DUTA KAG WALA NA SING KALAUTAN. "Sa indi na lang madugay, madula na ang mga malauton; pa- ngitaon mo sila sa ila nahamtangan, kag wala na sila didto. Apang ang mga mahagop maga- panubli sang duta, kag mangin malipayon gid sila sa bugana nga paghidait." - Salmo 37: 10, 11. ˙ WALA NA SING BALATIAN KAG KAMATA- YON. "Wala sing pumuluyo nga magasiling: 'Nagamasakit ako.' " (Isaias 33:24) "Dulaon niya sing dayon ang kamatayon, kag pahiran sang Soberanong Ginuong Jehova ang luha sa tanan nga nawong." - Isaias 25:8. Ngaa masaligan naton ang mga saad sang Dios nga mabasa sa Biblia? Bangod madamo nga tagna nga narekord sa Biblia ang natu- man na. Pero, bisan pa may paglaum kita sa palaabuton, nagaantos gihapon kita su- bong. Ano ang dugang pa nga bulig nga gina- hatag sang Dios? 4. BULIG SA MGA PROBLEMA KAG MGA DESISYON Ginabuligan kita sang Dios sa pagsolbar sang aton mga problema kag sa paghimo sing ma- ayo nga mga desisyon. Madamo nga desisyon ang indi gid man importante, pero ang iban sini nagaapektar gid sa aton kabuhi. Wala sing tawo nga makahatag sa aton sing kaa- lam nga pareho ka epektibo sa kaalam nga halin sa aton Manunuga. Ang iya pagtamod mapuslanon sa tanan nga tion kag sia ang ginhalinan sang kabuhi sang tawo. Gani nahi- baluan niya kon ano ang pinakamaayo para sa aton. Ang Biblia nagaunod sang panghunahuna ni Jehova nga Dios kay gintuytuyan niya ang mga tawo nga nagsulat sini. Ang Biblia naga- siling: "Ako si Jehova nga imo Dios, ang naga- tudlo sa imo para sa imo kaayuhan, ang na- gatuytoy sa imo sa dalanon nga dapat mo laktan." - Isaias 48:17, 18. Wala sing limitasyon ang gahom sang Dios, kag luyag niya nga gamiton ini para sa aton. Ginalaragway sang Biblia ang Dios subong mahigugmaon nga amay nga luyag magbulig sa aton. Ini nagasiling: "Ihatag gid [sang Amay] ang balaan nga espiritu sa mga naga- pangayo sa iya!" (Lucas 11:13) Ini nga ga- hom nga halin sa Dios makagiya kag makapa- bakod sa aton. Paano ka makatigayon sini nga bulig halin sa Dios? Ang Biblia nagasabat: "Ang nagapa- lapit sa Dios dapat magpati nga nagaluntad sia kag nagapadya sa mga hanuot nga naga- pangita sa iya." (Hebreo 11:6) Agod makum- binsi ka nga may Dios, dapat mo mismo usi- saon ang ebidensia. Magmata! Marso 2015 5
USISAON MO BALA? Kinahanglan ang tion agod makita mo ang kamatuoran tuhoy sa Dios, pero makabenepisyo gid ikaw kon hi- muon mo ini. Binagbinaga ang eks- periensia ni Xiujin Xiao, nga natawo sa China kag nagaistar na subong sa Estados Unidos. Nagsiling sia: "Bi- san pa nagapati ako sa teoriya sang ebolusyon, interesado ako tuhoy sa Biblia. Gani, gintun-an ko ang Biblia upod sa mga Saksi ni Jehova. Sa akon hingapusan nga tuig sa kolehi- yo, nangin masako ako, amo kon ngaa daw wala na ako sing tion sa mga natun-an ko sa Biblia. Daw indi ako malipayon. Pero sang ginhimo ko liwat nga prioridad ang pagtuon sa Biblia, nangin malipayon gid ako." Luyag mo bala makatuon sing du- Ano ang Ginasiling sang Biblia Tuhoy sa Dios? Ang mensahe sang Biblia tuhoy sa Dios, simple, pero makapahunahuna - kag para sa iban, makapakibot ini. ˙ Ang aton Manunuga indi isa ka puersa la- mang. Ang Dios may personalidad kag may ngalan nga amo si Jehova. - Isaias 42:8. ˙ Ang pagluntad ni Jehova nga Dios wala sing ginsuguran kag wala sing katapusan. - Salmo 93:2; Isaias 40:28. ˙ Ang Dios indi mapintas nga hukom, su- bong sang paglaragway sa iya sang iban nga relihion. Sa baylo, ang iya panguna nga kinaiya amo ang gugma. - 1 Juan 4:8. ˙ Ang Dios interesado sa mga tawo kag ginasugid niya sa aton ang katuyuan sang kabuhi. - Manugwali 12:13; Miqueas 6:8. gang pa tuhoy sa aton Manunuga nga si Jehova nga Dios? Ngaa indi mo paghatagan sing tion nga usisa- on ini? ˛ Ginasugid bala sang Biblia ang tanan tuhoy sa Dios? Wala. Ang Biblia nagasiling nga ang nahibaluan naton 'diutay lamang nga bahin sang iya binuhatan.' - Job 26:14. Madamo nga Biblia ang nagagamit sing titulo nga "GI- NUO" sa pagrepresentar sa Hebreo nga transliterasyon nga YHWH, nga kinaandan nga ginabadbad sa Ingles su- bong "Jehovah" ukon "Yahweh." Usisaa ang Ebidensia Ang masunod nga mga publikasyon nagahatag sang ebidensia nga may intelihente gid nga Manunuga. Matigayon mo ini sa jw.org ukon sa isa sa mga Saksi ni Jehova. THE ORIGIN OF LIFE - FIVE QUESTIONS WORTH ASKING GINTUGA BALA ANG KABUHI? Matigayon sa 80 ka lenguahe THE ORIGIN OF LIFE FIVE QUESTIONS WORTH ASKING Matigayon sa 47 ka lenguahe; indi matigayon sa Hiligaynon Halin sa pahina 12: "Ang teoriya sang ebolus- yon nagasiling nga ang kabuhi sa duta wala gintuga sang Dios. Pero, samtang nagadugang ang natukiban sang mga sientipiko tuhoy sa kabuhi, mas nagaathag na gid nga sayop ang pagpati nga ang kabuhi nagtuhaw lang." Gintuga Bala ang Kabuhi? Halin sa pahina 24: "Madamo nga tawo ang nagsiling nga ginpamatud-an sang siensia nga sayop ang kasaysayan sa Biblia parte sa pagpanuga. Pero, ang matuod nga pagsumpakilay, wala sa tu- nga sang siensia kag sang Biblia, kundi sa siensia kag sa mga opinyon sang mga Cristianong Pundamentalista."
PAGTALUPANGOD SA APRIKA Madamo nga organisasyon kag mga indibiduwal ang padayon nga nagatinguha nga pauswagon ang kabuhi sa Aprika. Apang madamo gihapon sila sing daw indi masolbar nga mga problema. WALA MAREPORT NGA PAGPANGHAM- HAM Ang kadamuon sang pag- hamham sa mga pungsod sang Sidlangan nga Aprika pinakama- taas gid sa bug-os nga kalibutan, siling sang Transparency Interna- tional. Pero, mga 90 porsiento sang mga tawo nga ginpangayu- an sing hamham ang wala magre- port sini. Ang humalambal sang isa ka organisasyon sa Kenya nagsiling: "Wala nagasalig ang mga pumuluyo nga may himuon ang gobierno sa korapsion nga gi- nareport sa ila." Ang ginasiling sang Biblia: "Ang hamham nagabulag sa mga tawo nga makakita sing maathag." - Exodo 23:8. P A G B A N T A Y S A K A L I B U T A N A P R I K A ILEGAL NGA PAGPANGDAKOP SING MGA RHINO Sa Bagatnan nga Aprika, 1,004 ka rhino ang ilegal nga ginpatay sang 2013, kon ipaanggid sa 13 lamang sang 2007. Bisan pa nagdamo ang suplay sang sungay sang rhino, ang isa ka kilo sini mas mahal pa sa bulawan kay mada- mo ang nagabakal sini. Ang presyo sang isa lang ka sungay mahimo nga asta sa tunga sa milyon ka dolyar. Binagbinaga ini: Madula pa ayhan sang mga gobierno ang pagla- pas sa kasuguan? - Jeremias 10:23. MGA APRIKANO NGA NAGA-INTERNET Halos 20 porsiento sang mga Apri- kano ang ginapaabot nga magagamit sing Internet sa hingapusan sang tuig 2014, suno sa International Telecommunication Union. Ang nagaaplay sa Internet para sa ila mobile nga mga gadyet sa Aprika doble sa aberids nga kadamuon sa bilog nga kalibutan. 20% Magmata! Marso 2015 7
B U L I G P A R A S A P A M I L Y A M A G - A S A W A Pagpakig-angot sa mga Ugangan NGAA MABUDLAY? "Sang may problema kami, ginsu- gid ini sang akon asawa sa iya mga ginikanan. Nagtawag dayon ang iya tatay agod laygayan ako. Naugot gid ako!" - James. "Pirme nagasiling ang akon uga- ngan nga babayi, 'Nahidlaw gid ako sa akon bata!' Nagapanugid sia nga suod gid kuno sila, amo nga daw naghinulsol ako nga na- pamana ko ang iya bata kay na- galalain gid sia!" - Natasha. Posible ayhan nga ang proble- ma sa mga ugangan indi mangin problema sang mga mag-asawa? Gin-islan ang mga ngalan sa sini nga artikulo. ANO ANG DAPAT MO MAHIBALUAN? Ang pag-asawahay nagatukod sing bag-o nga pamilya. Ang Biblia nagasiling nga "bayaan sang lalaki ang iya amay kag ang iya iloy kag magahiusa sa iya asawa" kon mangasa- wa sia. Amo man sini ang dapat himuon sang babayi. Kon mamana sia, ang Biblia nagasiling nga sila nga duha ma- ngin "isa ka unod." Isa na sila ka bag-o nga pamilya. - Mateo 19:5. Dapat mo unahon ang imo tiayon sangsa imo mga ginika- nan. "Ang isa ka importante nga butang nga dapat tinguha- an sang mag-asawa amo nga unahon gid ang ila tiayon bisan ano pa ang ila ginahimo," siling sang manuglaygay sa pag- asawahay nga si John M. Gottman. "Agod magbakod pa ang relasyon ninyo nga mag-asawa, mahimo mo buhinan ang pagpakigsuod sa imo pamilya." Mahimo nga nabudlayan ang iban nga ginikanan sa pagpasibu. Ang isa ka hoben pa nga bana nagsiling: "Sang dalaga pa ang akon asawa, pirme niya ginauna ang luyag sang iya mga ginikanan. Sang mag-asawahay na kami, naki- ta sang iya nanay nga may iban na sia nga ginauna. Nabud- layan ang iya nanay nga batunon ini." Mahimo nga nabudlayan man ang pila ka bag-ong kasal. "Ang imo mga ugangan indi pareho sa mga abyan nga gina- pili mo," siling ni James nga ginsambit kaina. "Daw subong bala nga may nagsiling sa imo, 'May bag-o ka nga duha ka abyan, sa luyag mo ukon indi.' Bisan pa daw mabuang ka sa ila, pamilya mo sila!" Halin sa libro nga The Seven Principles for Making Marriage Work. r Tan-awa ang dugang pa nga bulig para sa pamilya sa /hil
ANO ANG MAHIMO MO? Kon nabudlayan kamo nga mag-asawa sa pagpakig-angot sa inyo mga ugangan, magbuligay kamo sa pagsolbar sini. Sun- da ang laygay sang Biblia nga 'pangitaon ang paghidait, kag huptan ini.' - Salmo 34:14. Agod mabuligan ka sa paghimo sini, binagbinaga ang masu- nod nga kahimtangan. Ang tagsa ka kahimtangan ginapre- sentar halin sa pagtamod sang bana ukon sang asawa. Pero, ang mga hangkat naaplikar sa bana ukon asawa, kag ang mga prinsipio nga ginapaathag makabulig sa imo sa pagsol- bar sa pila ka hulusayon may kaangtanan sa mga ugangan. ˙ Nagasiling ang imo asawa nga luyag niya kuntani nga mag-ayuhay kamo sang iya nanay. Apang nabudlayan ka makig-angot sa iya nanay. Tilawi ini: Hambali ninyo nga mag-asawa ang problema kag mangin handa sa pagpaumod. Ang isyu indi ang imo gi- nabatyag sa imo ugangan, kundi ang imo ginabatyag sa imo asawa - ang tawo nga imo ginpanumpaan nga higugma- on. Sa inyo paghambalanay, magsugtanay kamo sa isa ukon duha ka paagi nga mapauswag mo ang imo relasyon sa iya iloy, kag dayon himua ini. Kon makita sang imo asawa nga nagapanikasog gid ikaw, wala duhaduha nga magadugang ang iya respeto sa imo. - Prinsipio sa Biblia: 1 Corinto 10:24. ˙ Nagasiling ang imo bana nga mas palangga mo ang imo mga ginikanan sangsa iya. Tilawi ini: Hambali ninyo nga mag-asawa ang problema, kag binagbinaga ini suno sa iya pagtamod. Siempre, indi da- pat mangimon ang imo bana kon nagatinguha ka sa pagpa- kita sing pagtahod sa imo mga ginikanan. (Hulubaton 23:22) Pero dapat makumbinsi mo gid sia, paagi sa imo ginahambal kag ginahimo, nga sia ang una sa imo kabuhi sangsa imo gi- nikanan. Kon kumbinsido sa sini ang imo bana, indi sia magbatyag nga nagapakigkompetensia sia sa imo mga gi- nikanan sa pagkuha sang imo atension. - Prinsipio sa Biblia: Efeso 5:33. ˙ Nagapangayo sing laygay ang imo asawa sa iya mga gi- nikanan sa baylo nga sa imo. Tilawi ini: Maghambalanay kamo nga mag-asawa, kag mag- sugtanay kamo kon ano ang dapat kag indi dapat. Mangin rasonable. Sayop bala pirme nga magpakighambal sa ginika- nan tuhoy sa isa ka problema? San-o ini nagakaigo? Kon na- gaugyunay kamo sa kon ano ang dapat kag indi dapat, indi ini mangin problema. - Prinsipio sa Biblia: Filipos 4:5. ˛ M G A T E K S T O N G A TA N D A A N "Ang tagsatagsa indi dapat maghu- nahuna sang iya kaugalingon nga kaayuhan, kundi sang kaayuhan sang iban." - 1 Corinto 10:24. "Ang asawa dapat may tudok nga pagtahod sa iya bana." - Efeso 5:33. "Ipakita sa tanan nga tawo ang inyo pagkamakatarunganon." - Filipos 4:5. Hunahunaa ang Positibo nga mga Butang "Importante nga maayo ang imo relasyon sa imo mga uga- ngan. Sila ang nag-atipan kag nagpadaku sa imo tiayon, kag bisan ano pa ang ila mga kalu- yahon, dapat ka magpasala- mat sa ila. Madamo man ikaw sing matun-an sa ila ekspe- riensia. Kon hunahunaon mo ang positibo nga mga kinaiya sang imo mga ugangan kag ilugon ini, mangin mas maayo ka nga tawo." - Jessica. Magmata! Marso 2015 9
L ARAWAN SANG KASAYSAYAN MGA MANDO NGA NAGTUNGA SANG MGA KONTINENTE MGA MANDO NGA NAGTUNGA SANG MGA KONTINENTE r e d n a l l a T / c p E / s n a v E y r a M SANG magbalik si Christopher Columbus sang 1493 halin sa iya una nga paglakbay sa kadutaan sang Amerika, wala mag-ugyunay ang hari sang Espanya kag ang hari sang Portugal kon sin-o ang dapat magkontrol sang negosyo kag magpanakop sang bag-o nadiskobre nga mga lugar. Ginpaabot sang Espanya nga ang papa nga si Alexander VI amo ang magahusay sini nga problema. M ALI P -OT NG A I M P O R M ASYON ) Ginsugo sang nagbulos nga mga papa ang Espanya kag Portugal nga himuon nga Cristiano ang mga pagano nga makita nila sa mga lugar nga madiskobre nila. ) Sang 1493, ginhimo ni Papa Alexdander VI ang tungatunga sang Dagat Atlantiko subong dulunan amo nga ang Espanya ang may awtoridad sa katundan nga bahin. ) Gingamit sang Espanya ang mando ni Alexander, kag ang iban pa nga mando pareho sini, agod angkunon ang bag-o nadiskobre nga kadutaan. ) Sa sulod sang mga siglo, nag-inaway ang mga pungsod sa Europa agod depensahan ukon batuan ang lehitimo nga pag-angkon sa mga lugar nga nadiskobre nahisuno sa mando sang papa. GINTUNGA SANG MGA HARI KAG MGA PAPA ANG MGA KONTINENTE Nakadesisyon na ang Espanya, ang Portugal, kag ang mga Papa kon sin-o ang magapanag-iya sang madiskobre nga kadutaan. Sang 1455, ginhatagan ni Papa Nicholas V ang mga Portuges sing kinamatarong nga sila lang ang mag- lagulad sa kadutaan kag sa mga isla sa Baybayon sang Apri- ka sa Atlantiko agod angkunon nila ang bisan ano nga maki- ' ta nila didto. Sang 1479, sa Treaty of Alc a ¸covas, ginsurender ni Afonso V sang Portugal kag sang iya anak nga si Prinsipe John kay Ferdinand kag kay Isabella sang Espanya ang kina- matarong sa paggahom sa Canary Islands. Bilang kabaylo sini, ginkilala sang Espanya ang monopoliya sang Portugal sa negosyo sa Aprika kag ang kinamatarong sini sa paggahom sa Azores, Cape Verde Islands, kag sa Madeira. Pagligad sang duha ka tuig, ginpabakod liwat ni Papa Sixtus IV ini nga kasug- tanan, nga nagasiling nga ang bag-o madiskobre nga mga lu- gar sa bagatnan kag sidlangan sang Canary Islands iya sang Portugal. Pero, nagsiling si John nga ginatawag subong nga John II sang Portugal, nga ang kadutaan nga nadiskobre ni Colum- bus iya sang Portugal. Wala magsugot sa sini ang mga mo- narkiya sang Espanya, gani nag-apelar sila sa bag-o nga papa nga si Alexander VI, nga hatagan sila sing kinamatarong sa pagsakop sa mga lugar nga nadiskobre ni Columbus kag hi- muon nila ini nga mga Cristiano.
Paagi sa isa lang ka pirma, gintunga ni Papa Alexander VI ang mga kontinente Bilang sabat, naghimo si Alexander sing tatlo ka opisyal nga mando. Ang una, "paagi sa awtoridad sang Labing Gam- hanan nga Dios," ginhatagan ang Espanya sing kinamatarong nga sila lang ang magapanag-iya sa bag-o nga mga teritoryo. Ang ikaduha, nagbutang sing dulunan sa aminhan pabagat- nan nga may kalabaon nga mga 560 ka kilometro sa katun- dan sang Cape Verde Islands. Nagsiling si Alexander nga ang tanan nga duta nga nadiskobre na, ukon madiskobre pa sa katundan sini nga dulunan, iya sang Espanya. Paagi sa isa lang ka pirma, gintunga sang papa ang mga kontinente! Ang iya ikatlo nga mando nagpasangkad pa sang impluwensia sang Espanya pasidlangan asta sa India. Siempre, naakig sa sini si Hari John kay ang iya mga sakop bag-o lang sadto nag- madinalag-on sa paglibot sa punta sang Aprika, gani nagsang- kad ang monopoliya sang Portugal asta sa Indian Ocean. ANG BAG-O NGA LINYA SA MAPA Indi ugyon si John kay Alexander, gani nagdirekta sia kan- day Ferdinand kag Isabella. "Bangod nahadlok ining mga mo- narkiya sang Espanya sa mapintas nga mga Portuges kag ma- sako sila sa pagkontrol sa lainlain nga mga lugar sa kadutaan sang Amerika (New World), nagpasugot sila sa ila ginhimo nga kasugtanan," siling sang awtor nga si William Bernstein. Gani sang 1494, ang kasugtanan nga ginsunod sa ngalan sang isa ka banwa sa Espanya ginpirmahan sa Tordesillas. Ginsunod sang Treaty of Tordesillas ang dulunan sa amin- han pabagatnan nga ginhimo ni Alexander pero ginpasang- kad pa nila ini kag ginhimo nga 1,480 ka kilometro pakatun- dan. Dapat kuntani nga ang bug-os nga Aprika kag ang Asia "ginapanag-iyahan" sang Portugal kag ang kadutaan sang Amerika iya sang Espanya. Apang bangod sini nga pagpa- sangkad, ang daku nga bahin sang wala pa sadto madiskob- re nga duta nga sang ulihi gintawag nga Brazil nagkadto sa teritoryo sang Portugal. "Pagkaarogante sang Katundan" "Ining ideya nga gintunga sang papa sang Roma ang bug-os nga kontinente para lang sa kaayuhan sang duha ka gamay nga ginharian sang Europa, daw indi mapa- tihan subong, nga isa ka ha- limbawa sang pagkaarogante sang Katundan," siling sang awtor nga si Barnaby Roger- son. Ini nga mando sang papa "makabig nga amo ang kabangdanan sang mga pag- pamintas sang tanan nga nagpanakop nga mga emper- yo," dugang pa ni Rogerson. Ang mga mando nga naghatag sing awtoridad sa Espanya kag Portugal sa pagpanag-iya kag pagdepensa sa bag-o mati- gayon nga kadutaan gingamit nga basihan sa pagpinatyanay. Wala lamang ginsikway sini nga mga desisyon ang kinamata- rong sang mga tawo sa sadto nga mga duog - nga nagdul-ong sa pagsakop kag paghingalit sa ila - kundi nagresulta man ini sa pag-agaway sang mga pungsod sing mga teritoryo sa kada- gatan sa sulod sang mga siglo. ˛ Para sa dugang nga impormasyon tuhoy sa sining korap nga papa, basaha ang artikulo nga "Si Alexander VI - Ang Papa nga Indi Malipatan sang Roma," sa Hunyo 15, 2003 nga Ang Lalantawan, pahina 26-29. Magmata! Marso 2015 11
Preska nga Hangin kag Silak sang Adlaw NATURAL NGA MGA "ANTIBIOTIC"? SANG una nga matukiban sang mga sienti- piko ang kemikal nga mga antibiotic sang tu- ngatunga sang ika-20 nga siglo, naglaum ang mga doktor nga dulaon sining bag-o nga mga bulong ang pila ka balatian. Sang primero, epektibo gid ang bag-o nga mga bulong. Apang, ang lapnag nga paggamit sini nagre- sulta sa pagtubo sang bakterya nga nagabato sa antibiotic. Sa pagpangita sing bag-o nga mga pangon- tra sa impeksion, ginausisa liwat sang pila ka sientipiko ang mga metodo nga ginagamit sang una sa pagkontrol sa mga balatian. Ang isa sini amo ang pagpanginpulos sa benepis- yo nga mahatag sang silak sang adlaw kag preska nga hangin. Leksion Halin sa Nagligad Ang pila ka tawo sa Inglatera nagapati nga makabulong ang silak sang adlaw kag ang preska nga hangin. Ginrekomendar sang manugbulong nga si John Lettsom (1744- 1815) ang hangin sa baybay kag ang silak sang adlaw sa kabataan nga may tuberkulo- sis (TB). Sang 1840, naobserbahan sang dok- tor nga si George Bodington, nga ang mga na- gaobra sa gua subong sang mangunguma, manug-arado, manugbantay sing mga karne- ro, masami nga wala sing TB, samtang ang mga tawo nga yara pirme sa sulod madali magmasakit sing TB. Si Florence Nightingale (1820-1910) nakila- la sa paggamit sing bag-o nga mga metodo sang ginaatipan niya ang mga soldado sang Britanya nga nahalitan sa tion sang Crimean War. Nagpamangkot sia: "Naobserbahan mo bala nga kon magkadto ka sa kuarto sang bisan sin-o nga tawo . . . sa gab-i, ukon an- tes buksan ang mga bintana kon aga, maba- ho ang hangin?" Ginrekomendar niya nga ang hangin sa sulod sang kuarto sang isa ka pas- yente dapat preska pareho sang hangin sa gua, pero indi dapat matugnawan ang pas- yente. Nagdugang pa sia: "Naeksperiensia- han ko man sa akon pag-atipan sa mga tawo nga may balatian, nga ikaduha sa preska nga hangin kinahanglan nila ang kasanag . . . Indi lamang kasanag kundi direkta nga kasanag ukon silak sang adlaw ang kinahanglan nila." Madamo sadto ang nagapati man nga maka-
bulig sa ikaayong-lawas ang pagbulad sa ad- law sang mga hapin sa katre kag mga bayo. Nag-uswag ang siensia halin sang katui- gan 1800, pero amo sini gihapon ang napa- matud-an sang mga pagtuon subong. Halim- bawa, sa isa ka pagtuon nga ginhimo sa China sang 2011 sa gutok nga mga dormitor- yo sang mga kolehiyo nga kulang sing benti- lasyon, natukiban nga "madamo ang may im- peksion sa baga." Ginakilala sang World Health Organization (WHO) nga ang natural nga bentilasyon, nga nagalakip sang hangin nga nagasulod sa isa ka bilding, importante gid sa pagkontrol sa impeksion. Ang mga panugda sang WHO nga ginbalhag sang 2009 nagarekomendar sang paggamit sining natural nga bentilasyon subong epektibo nga tikang agod mabuhinan ang risgo nga maimpeksion ang mga tawo nga yara sa mga pasilidad nga nagaatipan sang ikaayong-lawas. Mahimo may pila ka rason kon ngaa indi dapat pag- buksan ang mga bintana. Lakip sa sini amo ang mahigko nga hangin sa gua, gahod, pagsulundan sa sunog, kag se- guridad. 'Daw maayo ina nga rason,' mahimo isiling mo. 'Pero ginasuportahan bala ina sang sien- sia? Paano ginapunggan sang silak sang ad- law kag sang hangin ang impeksion?' Ang Natural nga Pangontra sa Kagaw Ang mga pagtuon nga ginhimo sa Ministry of Defence sang United Kingdom nagahatag sing pila ka sabat. Gintinguhaan sang mga sientipiko didto nga pamatud-an kon daw ano kalawig nga makatalagam ang hangin kon pa- lukpon sa London ang isa ka hinganiban nga may makahalalit nga bakterya. Agod mahiba- luan ang ikasarang sang mga bakterya sa ha- ngin, ginbutangan sang mga manugpanalaw- saw ang lawa sang damang sing E. coli kag ginpahanginan ini. Ginhimo ang eksperimen- to sang gab-i, kay nahibaluan nila nga ginapa- tay sang silak sang adlaw ini nga mga bakter- ya. Ano ang mga resulta? Pagligad sang duha ka oras, napatay ang halos tanan nga bakterya. Pero, sang ginsu- lod ang bakterya sa isa ka sirado nga kahon sa amo gihapon nga lokasyon kag pareho gi- hapon ang temperatura kag ang kapaang, ang kalabanan sang mga bakterya buhi giha- pon pagligad sang duha ka oras. Ngaa? May kon ano nga yara sa hangin (open air) nga na- gapatay sang mga kagaw. Wala pa mahibalu- an kon ano ini. Pero, ginatudlo sang mga ma- nugpanalawsaw nga may mga substansia nga kinaandan sa hangin kag "nagapanghikot su- bong natural nga pangontra sa mga bakterya ukon mga kagaw nga yara sa atmospera." Ang silak sang adlaw may yara man natural nga pangontra sa kagaw. Ang Journal of Hos- pital Infection nagapaathag nga "ang kalaba- nan sang kagaw nga nagaresulta sing mga impeksion nga ginadala sang hangin indi ma- kaagwanta sa silak sang adlaw." Paano ka makabenepisyo sa sini? Maayo nga maggua ka, kag magpainit-init sa silak sang adlaw kag maghaklo sing preska nga hangin. Makahatag gid ini sa imo sing kaayu- han. ˛ Magmata! Marso 2015 13
A N G P A G T A M O D S A N G B I B L I A P A G S U G A L P A G S U G A L Ginatamod sang iban nga tawo ang pagsugal subong kalingawan, pero ginatamod ini sang iban subong makatalagam nga bisyo. Malain bala ang pagsugal? ANG GINASILING SANG MGA TAWO Madamo nga tawo ang nagatamod sa pagsugal subong indi makahalalit nga kalingawan, basta legal lang ini. Ang iban nga porma sang legal nga sugal, subong sang mga loterya nga iya sang gobier- no, nagahatag sing daku nga pundo sa mga programa nga nagahatag sing kaayuhan sa publiko. ANG GINASILING SANG BIBLIA Wala ginasambit sa Biblia ang sugal. Pero, nagahatag ini sing pila ka prinsipio nga nagapakita kon ano ang pagtamod sang Dios sa pagsugal. Ang katuyuan sang pagsugal nga amo ang pagkabi sa kuarta sang iban wala nagahisanto sa paandam sang Biblia nga 'mag-andam sa tanan nga sahi sang kakagod.' (Lucas 12:15) Ang kakagod amo ang nagapabaskog sang handum sa pagsugal. Ginapasayod sang mga institusyon sang sugal ang dalagku nga mga jackpot, pero indi sila bunayag sa tsansa sang mga tawo sa pagdaug. Ginahimo nila ini bangod nahibaluan nila nga ang handum nga makamanggad nagatiklod sa mga tawo sa pagpusta sing daku nga kantidad sa mga casi- no. Sa baylo nga buligan ang tawo nga batu- an ang kakagod, ginapabaskog sang pagsugal ang handum nga makakuarta dayon. iyahan sang inyo isigkatawo." (Exodo 20:17) Kon ginahandum sang isa ka tawo nga mag- daug, daw pareho lang nga nagalaum sia nga mapierde ang iban agod makuha niya ang ila kuarta. Nagapaandam man ang Biblia batok sa pagtamod sa suerte subong isa ka makatalan- haga nga puersa nga makahatag sing mga pagpakamaayo. Sa dumaan nga Israel anay, may mga tawo nga wala sing pagtuo sa Dios kag 'naghanda sila sing lamesa para sa dios sang Suerte.' Ginkahamut-an bala sang Dios ini nga debosyon sa "dios sang Suerte"? Wala, kay nagsiling sia sa ila: "Padayon ninyo nga gi- nahimo ang malain sa akon panulok, kag gin- pili ninyo ang mga butang nga wala ko ginka- hamut-an." - Isaias 65:11, 12. Matuod, sa pila ka bahin sang kalibutan, ang mga pundo nga halin sa legal nga sugal ginagamit sa edukasyon, pag-uswag sang ekonomiya, kag iban nga pangpubliko nga mga programa. Pero ang paggamit sini nga mga pundo wala nagabag-o sang kamatuoran kon paano ini natigayon - paagi sa mga buhat nga labi pa nga nagapadugang sang kakagod kag nagasuportar sang ideya nga kuhaon ang isa ka butang sing pahapos lang. Maiyaiyahon ang motibo sang pagsugal: ang pagdaug sa kuarta nga napierde sang iban. Pero ginalaygayan sang Biblia ang mga tawo nga "indi dapat maghunahuna sang iya kaugalingon nga kaayuhan, kundi sang kaayu- han sang iban." (1 Corinto 10:24) Kag ang isa sa Napulo ka Sugo nagasiling: "Indi kamo magkaibog sa . . . bisan ano nga ginapanag- "Indi kamo magkaibog . . . sa bisan ano nga ginapanag-iyahan sang inyo isigkatawo." - Exodo 20:17. r Ang iban pa nga sabat sa mga pamangkot sa Biblia makita sa /hil
Ano ang malain nga mga epekto sang pagsugal sa sugarol? ANG GINASILING SANG BIBLIA Ang Biblia na- gapaandam sa aton nga "ang mga determi- nado nga mangin manggaranon nagakahu- log sa pagsulay kag sa siod kag sa madamo nga binuang kag makahalalit nga handum nga nagatugdang sang mga tawo sa kalag- lagan kag kapahamakan." (1 Timoteo 6:9) Ang kakagod amo gid ang rason nga naga- sugal ang isa ka tawo kag nagapalain ini sa iya, amo kon ngaa ginlista sang Biblia ang "kakagod" subong isa sa mga batasan nga dapat gid likawan. - Efeso 5:3. Bangod ginahingamo sini ang manggad sing pahapos, ginapadaku sang pagsugal ang gugma sa kuarta, nga suno sa Biblia amo "ang gamot sang tanan nga sahi sang makahalalit nga butang." Ang handum nga makakuarta mahimo mangin mabaskog nga puersa sa kabuhi sang isa ka tawo, nga ginabangdan sang tuman nga kabalaka kag makahalit sang iya pagtuo sa Dios. Gin- laragway sang Biblia nga ang mga tawo nga nasiod sang gugma sa kuarta "nagbuno sang ila kaugalingon sang madamo nga ka- sakit." - 1 Timoteo 6:10. Minilyon ka tawo nga naganyat sa pagsu- gal ang nangin adik sa sini. Lapnag ini nga problema, kay sa Estados Unidos lamang, ginabulubanta nga minilyon ang naadik sa sugal. Ang isa ka hulubaton nagasiling: "Ang pa- lanublion nga sa umpisa nakuha sa maka- god nga paagi indi mangin pagpakamaayo sa ulihi." (Hulubaton 20:21) Ang mga adik sa sugal nalubong sa utang ukon naputo kag madamo sa ila ang nadulaan sang obra kag mga abyan, kag naguba ang ila pag-asa- wahay. Kon iaplikar sang isa ka tawo ang mga prinsipio sang Biblia, mabuligan sia nga malikawan ang malain nga epekto sang pagsugal kag mangin malipayon. ˛ "Ang mga determinado nga mangin manggaranon nagakahulog sa pagsu- lay kag sa siod kag sa madamo nga binuang kag makahalalit nga handum nga nagatugdang sang mga tawo sa kalaglagan kag kapahamakan." - 1 Timoteo 6:9. Ang mga tawo nga makagod indi kon- tento, gani indi sila malipayon. "Ang nagahi- gugma sa pilak indi maayawan sa pilak, kag ang nagahigugma sa manggad indi makon- tento sa kinitaan." - Manugwali 5:10. Magmata! Marso 2015 15
G I N D E S I N Y O B A L A I N I ? Tumalagsahon nga Palamatin-an sang Isa ka Sahi sang Sugba-sugba ANG isa ka sahi sang sugba-sugba nga ginatawag greater wax moth sa Ingles tuman ka anting sa mga tunog sangsa bi- san ano nga tinuga nga nakilala sa kalibu- tan. Pero simple lang ang mga dulunggan sini nga daw ulo sang yano kagamay. Binagbinaga: Sa sulod sang mga ti- nuig, ginatun-an ang palamatin-an sini nga sugba-sugba. Sining karon lang, ginti- lawan sang mga sientipiko sa University of Strathclyde, sa Scotland, ang palama- tin-an sini nga sugba-sugba sa lainlain nga mga tunog. Gintakus nila ang pagku- rog sang tympanal membranes kag ginre- kord ang pagpanghikot sang ila auditory nerves. Ang ila "eardrums" nagakurog sa mga tunog sa kadasigon nga tubtob sa 300 ka kilohertz. Sa pagpaanggid, ang ka- bog ginrekord nga makabati tubtob sa 212 ka kilohertz, ang mga dolpin naman tubtob sa 160 ka kilohertz, kag ang tawo asta lang sa 20 ka kilohertz. Luyag gamiton sang mga manugpana- lawsaw ang superyor nga palamatin-an sini nga sugba-sugba subong basihan sang bag-o nga teknolohiya. Ngaa? "Agod makabulig sa paghimo sing mas maayo kag mas gamay pa nga mga mikropono," siling ni Dr. James Windmill sang Univer- sity of Strathclyde. "Puede ini matakod sa madamo nga gadyet subong sang mga mobile phone kag mga hearing aid." Ano sa banta mo? Ang tumalagsahon nga palamatin-an sang isa ka sahi sang sugba-sugba resulta bala sang ebolusyon? Ukon gindesinyo ini? ˛ s Ma-download sing n o libre ini nga magasin kag ang nagligad nga mga isyu p Ang Biblia mabasa online sa sobra 100 ka lenguahe Kadtui ang /hil ukon i-scan ang code A n d r e w D a r r i n g t o n / A a m y V H 3 0 5 1 g
7 2 1 1 4 1


Unsaon Pag-gamit sa COVID-19 Test Gamit ang QuickVue At-Home OTC COVID-19 Test Mahitungod sa Kini usa ka gipasayon nga giya alang sa QuickVue At-Home OTC COVID-19 Test kit. Para sa maong kompletong impormasyon, palihug tan-awa ang Instruction Sheet ug ang Patient Fact Sheet sa sulod ani nga kit. Kini nga produkto adunay FDA Emergency Use Authorization. Alang sa video unsaon pag-gamit sa maong test, adto sa gisi- a dinhi Puno na Pre-filled daan nga Test Tubes tubo Ang tumoy nga humok Foam Swabs sa swab Kapti dinhi Ayaw tanduga dinhi UNSAY ANAA SA KIT? Puno na daan nga tubo Kaptanan sa tubo Ang tumoy nga humok sa swab Pagsulay nga strips Papel sa pamaagi Kamatuorang inpormacion para sa paseynte Test Tube Kaptanan sa tubo Holders Test Strips Pagsulay nga strips UNSA PA IMONG KINAHANGLAN? Orasan or Relo (walay apil) Ang maong sakto sa oras importante kaayo sa pag-gamit sa test! SA PAGSUGOD SA TEST Hugasi ang mga kamot ug ibutang ang kit sa patag ug limpyo nga lamesa. Siguroha nga adunay saktong suga o kahayag ang sulod sa kwarto. Kung ikaw ang mag buhat ug test para sa laing tao, pag-gamit ug face mask. Ablihi ang kit ug siguroha nga ang tanang butang nga gilista sa ibabaw anaa. Kuhaa ang orasan or relo ug sunda ang mga sumunod na instruksyon sa pikas kilid. >
Pag-gamit sa Test 1 Kuhaa ang takup gikan sa usa sa mga tubes ug ibutang kini sa tube holder. AYAW TANDUGA AND ULO SA SWAB 2 Ablihi ang wrapper sa swab. Ayaw hikapa ang ulo sa swab. 3 Isulod ang swab ½ to ¾ pulgada sa usa sa imong ilong ug ipahid kini sa palibot sa sulod, upat ka beses (4 times). Gamit ang parehong swab, isulod usab kini sa pikas ilong. Manginahanglan kini ug mga 15 segundos. 4 Human makuha ang sample gikan sa ilong, ibutang ang swab sa tube. Siguroha nga ang swab niabot sa ubos sa tube. Kutawon ang swab 3 or 4 ka beses. 5 Pasagdae ang swab sa tube sulod sa 1 minuto. (Gamit ang Orasan or Relo!) Mahimong mahitabo ang sayop nga mga resulta kon mo sobra o mo kulang ang paghumol ang swab. ayaw hilapdi ang Leave swab swab sa 1 in at lest (isa) ka 1 minute minuto 6 Pagkahuman sa 1 minuto, kuhaa ang swab gikan sa tube, Ipahid ang swab sa palibot sa tube aron mapuga ug mogawas ang daghang likido kutob sa mahimo. Ilabay ang swab. 7 Ablihi pag-ayo ang Test Strip pouch ug ibutang ang Test Strip sa tube. Sunda ang picture sa kilid, ang arrow naka humol. Pasagdae ang strip sa tube sulod sa 10 minuto. (Gamit ang Orasan or Relo!) biya -i ang Leave strip strip sa 10 in at least (napulo) ka 10 minutes. minuto Pana or Bangkaw padulong sa silong Arrows pointing down 8 Pagkahuman sa 10 minuto, kuhaa ang Test Strip sa tube ug ibutang sa patag nga surface nga adunay maayong suga o hayag. Basaha dayon ang Test Trip! Mamahimong sayop o invalid ang resulta kon madugay sa pagbasa paghuman sa 5 minuto. Pagbasa sa Resulta sa imong Test Adunay tulo (3) ka posible na resulta sa test: Positibo, Negatibo or Invalid, test nga dili pwedi magamit. POSITIBO RESULT = 1 pink line + 1 blue line Mahimong adunay COVID-19. Kinahanglang ang self- isolate. Kon adunay sintomas nga nasinati kontaka imong healthcare provider. NEGATIBO RESULT = 1 blue line Mahimong walay COVID-19. Pero kung adunay sintomas nga nasinati kontaka imong health care provider. INVALID RESULT = 1 pink line or NO lines Kinahanglan mag test pag usab. Gamit ang bag-ong Swab, Tube ug Test Strip. For 2 invalid results, call 1-833-784-2588.