I L
i
r i
■ .1
... .
Dr. JOSE RIZAL
< :
Mga Pabantala sang NATIONAL HEROES COMMISSION Manila MGA SINOLATAN NI JOSE RIZAL TOMO IV NOLI ME TANGERE NI JOSE RIZAL Linubad sa Hiligaynon ni Gg. ISIDRO ESCARE ABETO PaBALHAG SA ISA KA GATOS KA TUIG NGA PAGSUKAT National Heroes Commission Manila 1963
REPUBLIKA SANG F1LIPINAS Talatapan sang Pangulo NATIONAL HEROES COMMISSION Manila DIOSDADO MACAPAGAL Pangulo Republika sang Filipinos ALEJANDRO R. ROCES Sekretaryo sang Edukasyon Tsimian CARLOS QUIRINO GALO B. OCAMPO Direktor sang Burd Sang Bibliyote- Direktor, Museyong, Pungsudnon kang Pungsudnon Katapo Katapo ESTEBAN A. DE OCAMPO (Pangulo, Maragtasnon nga Talapuanan Pungsudnon sang Filipinos) Katapo PABLO A. GARCIA Awditor Vicente Del Carmen Manogtatap nga Opisyal sang Pabantala Pedro M. Alaras Eliekutibo nga Kabulig Jose C. Dayrit Opisyal sang Pabantala Aurora F. Dajao Katapo Manunulat
ANG SUL6D Binalaybay ni Schiller Sa Akon Pungsod . . Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin I. - Isa Ka Badu II. - Crisdstomo Ibarra III. - Ang Panihapon IV. - Ang erehes kag Pilibustero V. - Isd ka bituon sa maduldm mga gab-i . . VI. - Si Kapitdn Tiago VII. - Pagsugilanondy sa isa ka palahanhanan VIII. - Mga Handumanan ... ;... IX. - Mga butang sa X. - Ang Banwa ... XI. - Ang mga magbubuot XII. - Tandn nga santos XIII. - Mga panundd sang bagyo XIV. - Si Tasio nga buang ukdn Pildsopo XV. - Ang mga sakristan XVI. - Si' Sisa XVII. - Si Basilio XVIII. - Mga kalag sa kasakit ... XIX. - Mga gin-agihan sang isa ka manunudld sa pungsod ... :. ... Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin Bahin buluthdan XX. - Ang sinapol sa tribunal XXI. - Maragtas sang isa ka lldy XXII. - Mga suga kag mga landong XXIII. - Ang pagpangisdd XXIV. - Sa Talunan XXV. - Sa Baldy sang Pildsopo XXVI. - Ang tughapdn sang pandot XXVII. - Sa Kasisidmon XXVIII. - Mga Suldt XXIX. - Ang Aga XXX. - Sa Simbahan XXXI. - Ang Wali XXXII. - Ang Inogbatak XXXIII. - Hilway nga Panghunahond XXXIV. - Ang Paniaga XXXV. - Mga Hinambalhambal XXXVI. - Ang nahauna nga panganod XXXVII. - Ang iya taslangdon V Pamihak vii xiii 6 20 27 35 38 53 64 7 77 8 87 93 98 09 5 22 28
36 48 63 73 78 93 24 227 236 245 253 260 265 277 288 293 305 33 38
Bahin XXXV111. - Ang prosesyon ... Bahin XXXIX. - Si Donya Consolacion Bahin XL. - Ang katarungan kag ang kusog Bahin XLI. - Ang duhd ka pagdiiaw Bahin XLII. - Ang mag-asawa nga de Espadana Bahin XLIII. - Ang mga bukd Bahin XL1V. - Ang pagsusi sang ipalatugsiling ... Bahin XLV. - Ang mga ginhingabdt Bahin XLVI. - Ang bulangan Bahin XLVII. - Ang duhd ka ginang Bahin XLVIII. - Ang tulugmahon Bahin XLIX. - Ang tingog sang mga ginhingab6t .... Bahin L. - Ang panimaldy ni Elias Bahin LI. - Ang mga pagliwdt Bahin LIL - Ang baraha sang mga patAy kag sang mga landong Bahin LIII. - Y1 buon di si conosce da mattina Bahin LIV. - Ang Himbon Bahin LV. - Ang Kinagubot Bahin LVI. - Ang ginahambal kag ang ginapatihan . . Bahin LVII. - Vae Victis Bahin LVIII. - Ang Talamayon Bahin LIX. - Ang banwa kag mga pagkabutang Bahin LX. - Si Maria Clara nagpakasdl Bahin LXI. - Ang paglagas sa linaw Bahin LXII. - Nanaysayon si Padre Damaso Bahin LXIII. - Ang tughapon sang paskwa Panghingdpos _... vi Pamihak 328 334 346 356 359 374 . 378 385 393 404 40 44 426 435 . 440 446 453 46 468 476 486 49 504 58 527 532 542 ---
PANGUNANG TINAGA Ang hubon nga pungsudnon sa isa ka gatos ka tuig nga pag- sukat ni Jose Rizal, nga gintukod sang 10 sa Agusto sang 1954 sang Orden Ehckutiba isip 52 kag sang pagbulot-an isip 1427 sang Republika, sa pagpadungdg sang pagkatawo sang aton ba- ganihan nga pungsudnon, may iya nga bilang isa sang iya na- narisari nga mga hilikuton ang pagbantala sang tanan nga si nulatan ni Rizal, nga napamatud-an sing nagakaigb. Sa iya ma- damb nga mga sinulatan nalakip ang iya mga nobela nga Noli Me Tangere kag El Filibusterismo, ang iya mga kasaysayan sa Sucesos de las Islas Filipinas ni Dr. Antonio de Morga, ang iya mga binalaybay; mga artikulo, mga melodrama, mga sulat, kbp. Ini nga mga sinulatan nahimb nga isa ka kabilugan sa nagka- lainlain nga bagay sang pangabuhi nga indi mahapos bisan sa karon ang pagbinagbinag. Wala sing sapayan, indi kami maka- pugong sa paghuwad dirl sang ginhambal nahanugod sini nga mga sinulatan sa kabilugan, ni W. E. Retana, katsila nga taga- peninsula nga, sang isa ka panahon, mabaskog nga nagpakig- sumpong kay Rizal, kag nga sang ulihe nangin-nahauna man kag isa sang labing' maayo nga mga magsusolat sang iya ma- ragtas sa kinabuhi, nga amo ang masunod: "Kanugon nga si Rizal wala mabasahi sa Espana, apang labi i sa na gid sang mga gumalahom! Labi nga nagapadalum sa iya ma- nga nagadakii ang pagkadalagangan damb nga sinulatdn, labi man j bantog nga tagalog, nga huwaran sa pagkadungganon, ma sang bantog nga tagalog, nga huwaran sa pagkadungganon, nga larawan sang matarong nga panghunahona; tawo tuodtuod nga larawan sang i i Kaugalingon, bisan pa nahibal-an niya nga labi nagadumili sa iya Kaugalingon, bisan pa nahibal-an niya nga ang magtuad sang kamatuoran - nidn ginakilala sang tanan nga ang magtuad sang kamatuoran - nidn ginakilala sang tanan Iwas lamang sang maisip nga mga pinasahi! - Nakahatag sa iya . J pinasahi! - Nal sing mga disgusto nga indi maisip (kag indi lamang 'j (kag indi lamang sa iya, kundi subong man sa iya panimaldy), iya ginpilit ang pagpabalahuba subong man sa iya panimaldy), iya ginpilit ang pagpabalahuba sind sa tandn nga du6g . . . Labi nga nagadalum sa k; '' sind sa tandn nga du6g . . . Labi nga nagadalum sa Kaldg sang , nagadakii man ang pagpati nga sia indi isa iya mga sinulatdn, nagadakii man ang pagpati nga sia indi isa ka pilibustero kundi ISA KA MATARONG, ISA KA MAKI- ka pilibustero kundi IE BANWAHANON, nga may himpit nga paghang6p sang pana h6n nga iya ginpuy.an, wala sid sin; ginpuy.an, wala sid sing liwan nga ginnandum kun Espana maghatag sa Filipinas sang mga Kinamata- di nga ang sa Kaluwasan, kag nga ang mga katsild mag- rong nga nagikan " " " " ' vii
tamdd sa mga pilipinhon, tawo bisan inai na bilan sa pagkakristuhanon." Ang Hubon, sa pagtuman sang mga tulumanon sa pagbu- lot-an, matarong nga nakahunana sa pagsugod sang pagbantala sang Noli Me Tangere kag sang Filiburterismo. Indi namon tuyb ang magtimbangtimbang diri sang pagkamalahalon sang Noli. Ang nabun-ag sa pungsod kag nagabatyag nga sia pilipin hon, dapat nga nakasayod sina sing labi. Ini nga sinulatan nga ang iya gintunaan ang kaugalingon nga mga pag-antos sang tagsulat subong man sang bug-os nga banwang' pilipinhon, nga gindugangan sang mga inhustisya sang panahon, indi lamang isa ka nobela; kundi kapin pa, nga amo ina ang pagbilang sang iban nga mga pungsod, isa ka dokumentong' pangkatiling- ban, pangpolitika-pangkatilingban nga nagalaragway sang mga pala'igban sa katilingban, nga wala sing isa nga nangahas sa pagtandog, nakwadrohan sa Filipinas, kon indi gid man ma- siling nga ang amo man nga mga palaligban, kon indi naga- kaangay, ang nagluntad kag nagaluntad sa tanan nga pana hon kag duog. Ang katarungan kon ngaa ina iya ginsulat katarungan nga iya man ni Rizal sa isa ka sulat sa kay Marcelo H. del Pilar, nagasiling: "Ginsulat ko ang Noli Me Tangere sa pagpabugtaw sang mga balatyagon sang akon mga kasi- manwa"; sa iban nga mga tinaga, sa pagtuga sang mga balat- vagon sa pagkamakibanwahanon sa mga pilipinhon nga pa- ngitaon ang bulong sa pangkatilingban nga kanser, nga gina- antos sang amo nga katilingban, "kag nahanungod sini, naga- hambal sia sa panghalad, "Sa iya Pungsod": himulatan ko ang paghwad sing himpit sang imo kahimtangan nga wala sing pangalag-ag: batakon ko ang bahin sang kumbong nga nagata- bon sang malain, nga ihalad sa kamatuoran ang tanan, pati ang kaugalingon nga bugal, sanglit anak man nimo ako, may akon man ako sang imo mga kasaypanan kag kakulangan. , indi bilang mga ami, kundi bilang mga bilang mga utod, nga am6 ang nagakabagay Nahanungod sa Noli si Blumentritt nagsiling: "Ang imo sinulatan, subong sang ginahambal namon nga mga aleman, ginsulat sa dugb sang tagipusuon, kag tungod sina nagaham- bal man sa tagipusuon, kag amo ang matuod! Sa amo nga mga hitabd kag sa am6 nga panahon, nakaabot sa tagipu suon sang mga pilipinhon; nakatuman sang tinutuyb nga gin- viii
hingabot sang tagsulat subong sang mga nagkalahanabb nga sang ulihe nagpamatuod sina." Si Rizal wala magbilang sa iya kaugalingon nga isa ka nobelista; kon sia nakahimb sing duha ka nobela may isa la- mang ka katuyban; kag, kon ini nga katuyban nadangatan niya sa pagtigayon. sia nagbatyag na sang kalipay. Wala sing sa- payan, ang Noli, bilang nobela, bilang isa ka hinimban nga li- terarya, subong man mangin-isa ka dakh nga kadalag-an. Kon indi ang tanan nga nakabasa sini, ang kalabanan nagakilala nga isa ka bahandi sang literatura. Agud nga indi na masam- bit ang madamb nga pinamulong nahanungod sang nobela sa amo nga kahimtangan, latiran naton sa pagsambit diri ang ginhambal ni William Dean Howells (1837-1920), kinilala nga manogsab- dong nga amerikanhon, sa mga Unibersidad sang Oxford, Ya le, Columbia, kag Princeton, kag Pangulo sang Akademyang' Amerikanhon sa mga Arte kag Letra kutob sang ini matukod. Ini nga manogsabdong, sa iya kolumna nga "Editor's Easy Chair" sang Harper's Monthly Magazine, sang Abril, 1910, sa paghambal nahanungod sang Eagle's Flight, nga lubad sa ining- les sang Noli, nagpahayag sa sini nga mga tinaga: "Ginasulat ni Jose Rizal, yadto'ng matahum nga kalag nga ginpatupbk sang mga katsila sa pagbayad sa amo nga paagi sang iya katapusan nga utang, nga nadulaan na sing paglaum nga walA sila makakita sing maskin ano nga balibad sa paghatag sa iya sing kasal-anan - sang pila ka tuig nga nataba namon ang isa ka daku nga paghilabbt sa mga kasaypanan nga nahimb batok sa pungsod. Kuntani nangin makawiwili ang paghisayod sang amon nahimb sa sini nga binilanggb tungod sa politika kon abi gintugyan nila sa amon; ayhan kami nga indi makahangop sa atubangan sang palaligban nga ginapakita sang isa ka tawo nga indi masumbong sa maskin ano nga butang, samtang ang iya maalwan nga kabuhi nangin isa ka panumbunganon batok sa pagkamalinupigon sang du- moluong, nagatuo ako nga sia luthangbn man namon sa paagi su bong sang ginhimb sang mga katsila. Indi ako makahibalo kon bala makatilingala ukon indi nga ang isa ka diutay nga tawo nga may duag nga madalagdalag sang isA ka bahin sina nga masulub-on nga kapupod-an, nga nabun-ag nga may duna nga ikasarAng nga naglabi pa sa ta nan naton nga bantog kag nabansagan nga mga literato, apang sa akon lamang nga ang tanAn nagasunod sa tumalagsahon nga kabubut-on sang mga Makaakb; kag bisan sin-o lamang nga ma- kabasa sini nga makatalandog nga nobela indi nga mas-a ma- kadumili sa pagkilala sang iya labi nga. pagkadalagangan. Ang tagsulat daw nakatuon sa mga bag-o nga nobelista nga katsilb, ix
nga dalayawon nga may kabatid sa bunayon kag tayuyon nga panulAt, nga ila ginsulAt ang ila mga nobela nga may kaugali- ngon nga pagkalatin nga grasya nga duna sa ila. Apang, nag- labi siA sa ila sa mga bagay nga nahanungdd sa isA ka hagyu sang panulAt nga bunayon paagi sa pagpamatuod sang isA ka buhat nga sa sinA ginapakilala niya ang isA ka kahimtangan kag ang isA ka tinawo nga walA sing maskin ano nga kasaysayan uk6n nano man nga panaysayon. Nagasugid siA sang nahanabd sa isA ka pamatan-on nga pilipinhon - nga nagakaangay gid sa iya - nga nabun-ag sing maayo kag ginpadako sa idalum sang isA ka kahimtangan sang manggad kag ginpadalA sa Espana agud nga didto patun-an kag sang ulihe bumalik siA sa Filipinas kag nasayuran niya nga napatAy na ang iya amAy kag may dulom. dumon nahanungdd sa iya nga gintampalasanan sang pilA ka prayle nga ginlauman niya nga iya mga abyan. Ang anAk nag- panubli sang malain nga kabubut-on sini nila nga nagpakakubos sang iya mga bukd sa pagpakasAl sa isA ka pamatan-on nga dalaga nga kutob sang bata pa siA nangakd nga magpangasawa sa iya; kag ginulomid nila siA sa isA ka ginpatukpatok nga kinagu- bot, nga natigayon nila sa am6 nga paagi ang iya pagkanu- log kag kamatayon. Nga wala pagsalamo kag wala man pagsa- lampaw, nagagulowA sa isa ka nagasulunod nga mga talan-awon ang kinadamudamd sang mga lalaki, mga babAe, kabataan, mga umanhon, mga banwahanon, mga tawo sang pagtuluohan kag ibAn pa sa tanAn nga sari kag pagsilinamo sang mga kabika- han, kutob sang lunsay kabikahan nga katsila tubtob sa lunsay pilipinhon. Ginalarawan ang nagkalainlain nga mga tipo kag mga ugali nga may katahum kag may kapat-od nga wala pagsa- yop, kag ang gwa sini tanAn nga kahimtangan ginasaysay sa bagay nga hil-ob kaayo sa mga kalalangan nga tagdiutay nga sarAng magamit, nga samtang ginabasa ina sang bumalasA, naga batyag siA nga kasakop man nila kag nagapakigbuylog sa ila sang ila mga pagbakho kag mga kasulub-on nga indi natung- kad nga may diutay nga masubo nga pagpaumod nga naga- tabog sang tanAn. Subong man nga may pilA ka tinipik sang kaladlawan. Si Rizal tuman kaayo nga manogpakadlaw su- bong nga siA maayo man nga mamalaybay. YarA sa i iya mga kamot ang isA ka makahalanusbo nga sugilanon, apang . 3 ang Pa' ngabuhi nakatudld sa iya nga indi kay ang tanAn labi iya nga indi kay ang tanAn labi na gid ang labAn nga bahin sang mga tumalan-aw sang isA ka co.' o'1 masu- lub-on, may mga ugali ukdn mga batasan nga maligdong. Ang iya sugilanon may mga tini6n sang kalipay nga iya sugilanon may mga tinidn sang kalipay nga kon walA ina indi mahimd nga sarang mapuy-an ang kalibutan sa diin indi mahimd nga sarang mapuy-an ang kalibutan sa diin naga. luntad ang kamatayon. Apang bisAn pa sa kahimtagan sang kahimtagan pagyaguta, ang isA nagabatyag nga ginapunggan sa atubangan sang KalAg nga artistiko nga walA nagapahanugot nga pagdal- on ka sang kasubo kag sang mga kaladlawan. IsA ini ka labing" maayo nga nobela nga ang iya labi ka makatulublok nga epek- am6 ang kamatuoran nga indi malalis nga sa sina sinulAt to am6 ang kamatuoran nga indi malalis nga sa sina sinulAt ____ " ang nobela." Sa sini nga pagbalhag, ang Hubon wala sing tuvb sa oag- >g sang tanAn. Subong idlawan. Si Rizal tuman " " :ta, ang isA " " i sa atuban; " ■ nga page sang kasubo kag sang mga kaladlawan. IsA ini ka labi: " " tanyag sing isa nga bag-o kag ginkaayo, apang huo ang isa ka
pagbalhag sa diin makita kag natipigan sa iya dumaan nga ka- bantugan kag kaputli, ang libro ukon ang una nga sinulatan suno sa ginsulat sang tagsulat. Ang panguna nga katuyban nga ginatinguha amo ang paghatag sa banwa, sing isa ka binalhag nga huwad sang nahauna nga binalhag sa Berlin, sa maathag, nga wala sing maskin ano nga ginliwat ukon ginbuhin sa maskin ano nga bagay, Iwas lamang sa hinugang kag sa mga kasaysa- yan nga nalakip. [Ini nga kinatsilang nobela ni Dr. Jose Rizal linubad sa Hiligaynon ni Gg. ISIDRO ESCARE ABETO, nga nanginpangulo sang Guban-manoglubad sa Hiligaynon kag nanginkoordinador man sang tanan nga Guban-manoglubad sa nanarisari nga mga pulong nga pilipinhon sang Jose Rizal National Centennial Com- mission. Ang paglubad natapos sang Hulyo 28, 1958.] Retana, W. E., Vida y Escritos del Dr. Jose Rizal, Madrid, 1907, pp. 166-167. Epistolario Rizalino, Manila, 1913, pp. 96-97. xi
S KON PUNGSOD NASULAT sa maragtas sang pagbatas sang katawohan ang isa ka hubag nga tuman ka lala nga matandog lamang sing diu- tay mabatyagan dayon ang tuman nga kahapdi. Gani, maka- pila nga sa tunga sang bag-o nga matin-aron nga pagpangabuhi luyag ko nga panumdumon ikaw, sa pagpukaw sa akon sang imo mga handumanan, ukon sa pagpaangid-anggid sa imo sa iban nga mga pungsod, masunson nga nagpakita sa akon ang imo minama- hal nga larawan nga may kaangay nga hubag sa katilingban. Ginahandum ko ang imo maayo nga lawas nga amon man, kag sa pagpangita sang maayo nga bulong, buhaton ko sa imo ang ginhimb sang mga tigulang sang una sa ila mga masakiton: binu- tang sila sa mga hagdanan sang balay-halaran, agud nga ang tag- sa ka tawo nga makakara sa pagpangamuyb sa langit makahing- yb sa ila sang kalalangan sa pagbulong. Kag sa sini nga katuyban, himulatan ko ang paghuwad sing himpit sang imo kahimtangan nga wala sing pangalag-ag; bata- kon ko ang bahin sang kumbong nga nagatabon sang malain, nga ihalad sa kamatuoran ang tanan, pati ang kaugalingon nga bugal, sanglit, anak man nimo ako, may akon man akd sang imo mga kasaypanan kag kakulangan. ANG TAGSULAT. Europa 1886. xiii
polis. Matuod? Indi makapakita ang isa ka Cesar sa inyo mga palagwaan? Wala sing isa ka Aquiles, isa ka Orestes ukon Andromaca nga makapakit^? Wala gid! Sing wala kita'y nakita Iwas sang mga konsihel,1 mga kura, mga alperes,2 kag mga tiglikum, mga nagakabayo nga komandante kag mga algwasil3 Labot pa, ano ang mahimb sina nga mga dimasi- napakon nga daku nga butang? Sarang makahimo ina nga mga ilaga sing dalagkb nga mga buhat? - SCHILLER: Landong ni Shakespeare (1) Concijal - Katapo sang isa ka kumboyahan. (2) Alferes - Kon sa karon, amo ang puno-polis ukon tigpuno (3) Alguacil - Kostable bilang. XV sang mga
BAH IN I ISA KA BADtr SA HINGAPUSAN SANG OKTUBRE. si don Santiago de los Santos kinilala sa ngalan nga Kapitan Tiago, nagdulot sing isa ka panihapon, nga wala'y sapayan nga ginpasayod sang amo nga hapon, batok sa iya pamatasan, amo na ang halambalon sa tanan nga sulosugilanon sa Binondo, sa iban nga mga puok kag tubtob sa Intramuros. Si Kapitan Tiago ginkilala nga isa ka tawo nga labfng maalwan, kag nasayran nga ang iya puloy-an, katulad sang iya pungsod, wala pagtakop sang iya mga ganhaan sa bisan kay sin-o, kon indi sa palatikangan ukon sa tanan nga kaisipan nga bag-o ukon makahas. Katulad sang tinay-og nga kilas dumalagan ang balita sa ka- libutan sang mga humalamboy, mga manunoblag ukon mga lihu- liho nga gintuga sang Diwa sa iya wala'y katapusan nga kaayo, kag sa tuman ka makaluluyag nagdamb sa Manila. Ang iban nag- palangita sing biton sa ila mga betas, ang iban, mga butones kag mga korbata; apang ang tanan nagpalibog sa gawi sang paghatag sing katahuran nga labing' mahamuot sa tagbalay sa pagpahangop sang naandan nga pagkilalahay, ukon sa pagpangayb sang pagpa- saylo kon pananglitan maulihe sa pagdugok. Ginhiwat ini nga panihapon sa isa ka balay sa Dalan An- loague) kag, kay indi na naton madumdoman ang isip sang ba lay, ilaragway naton ini sa bagay nga ini makilal-an pa, kon wala pa ini maguba sang mga linog. Indi naton mapatihan nga pina- guba ini sang tag-iya, kay ini iya nga hilikuton sa masunson gina- but-an sang Diwa ukon kinaugali, nga sa aton pangulohan may madamb man nga hilikuton nga ginpangakban. Isa ini ka balay nga tuman kadakh, nga binuhat katulad sang kadamban sa pung sod, nga nahamtang sa bahin nga isa ka sanga sang Pasig, nga gi- natawag sang iban nga suba sang Binondo, kag nga nagadala ka tulad sang tanan nga suba sa Manila, sang madamb nga kapuslanan (1) Calle Anloague. - Karon bahin sang dalan Juan Luna kutob sa Plasa Calderon de la Barca tubtob sa Plasa Cervantes. Ang "Anloague" nagikan sa tinagalog nga "anluwagi" kon sayuron panday, tungod nga sa amo nga dalan ma- dam6 ang mga panday. - 1 -
2 Noli Me Tangere nga palaligoan, palailigan sang mga higku, lalabhan, palangis daan, kalalangan sa pagpinakadtu-pakari kag pagpaalintunay kag ginagamit man nga ilimnan kon sag-uban sang mananag-ob nga insik. Matalupangdan nga ini nga masakb nga bahin sang puok, diin nagasinumbali ang pagpinakadto-pakari kag ang mga hulag ginkabulongan, sa kalayuon nga mga isa ka kilometro, halos may isa lamang ka taytay nga kahoy, nga naguba sa isa ka pihak sa sulod sang anum ka bulan kag indi maagihan sa pihak sa nabilin nga bahin sang tuig, nga ang nahanabo, nga ang mga kabayo sa panahon sang tig-ilinit nagpanginpulos sini nga unay nga kahim- tangan nga gikan dira naglukso sila sa tubig, sa daku nga kaha nguyos sang nalingaw nga mga sumalakay nga sa sulod sang kotse nagatulog ukon nagapinainuino sang kauswagan sa amo nga dag- on. Ang balay nga ginahambalan naton manubb kag indi na patadlong sing maayo: kon bala ang arkitekto nga nagpatindog sini wala makatalupangod sing maayo ukon bala amo ang gwa tungod sa mga linog kag mga bagyo, wala sing makasugid sing pat-od. Isa ka masangkad nga hagdanan nga may lunhaw nga mga halambuyan, kag naalpombrahan sing bal-utbal-ot nagpadulong kutob sa salap-ungan ukon ganhaan, nga nahalupan sing mga asuleho, tubtob sa ali nga panalgan nga magtimbang may mga sulodlan-himulak nga natungtong sa mga pedestal nga losa gikan sa China nga nanarisari sing mga duag kag maaninawnon nga mga dibuho. Sanglit wala sing mga bumalantay sa ganhaan ukon mga su- loguon nga nagpangayo ukon nagpamangkot sang mga tarheta sa pangagda, masaka kita, ukon ikaw nga nagabasa sa akon, abyan ukon kaaway, kon nagaganyat sa imo ang lanton sang orkesta, ang suga ukon ang may kahulogan nga linagatik sang mga ping- gan kag mga kubyertos, kag maluyag ikaw magtan-aw kon ano ang mga badu didto sa Mutya sang Sidlangan? Sa luyag ko kag sa kasulhayan nakon indi ko pag-isaysay sa imo ang banhay sang balay apang ini tuman ka malahalon, kita nga mga tinuga sa kalabanan kaangay kita sang mga bao, ginakilala kita kag ginasari nila kita suno sa aton mga kala; sa sini kag sa iban nga mga ugali subong sang mga bao amo man ang mga tinuga sa (2) Mutya sang Sidlan&an - Sa kinatsila "Perla del Oriente" nga amo ang pagtawag ni Rizai sang Manila ukon sa kabilugan sang Kapuloan sang Fili- pinas.
Isa Ka Badu Filipinas. - Kon magsaka kita, masampot kita gilayon sa isa ka masangkad nga hulolatan, ambot kon tungod sa ano, nga karon nga gab-i gamiton nga kalan-an kag lalantonan man sang orkesta. Sa tunga may isa ka malaba nga latdk, nga napunihan sing madamb kag matahum, daw nagapangilay sa dumolugok nga may matam-is nga mga panug-an, kag nagpahog sa mahuluy-on nga pamatan- on nga babae, ang kubos nga dalaga, nga sa duha ka takna nagpa- kigbuylog sa mga dumalay-o, nga ang ila hambal kag sugilanon may ugali nga tuman ka pinasahi. Sa atubang sini nga mga han- da nga tawhanon yarn ang nanarisari nga mga kwadro sa mga dingding, nga naglaragway sang mga butang sa pagtuluohan ka tulad sang "Purgatoryo", "Impyerno". "Ang Katapusan nga Pag- hukom", "Ang Kamatayon sang Matarong," "Ang Kamatayon sang Makasasala", kag sa nalikod nayon, nasulod sa isa ka matahum kag makagalanyat nga marko sa banhay sang Renacimiento nga linukit ni Arevalo,' ang isa ka makahalawhaw nga dinuagan may dakfi nga kasangkaron diin rnakita ang duha ka tigulang nga babae ... Ang sinulat nagasiling: Nuestra Sra. de la Paz y Buen Viaje, nga ginahangad sa Antipolo, sa dagway sang isa ka manogpakilimos nga nagduaw sa pagmasakit sang matinuohon kag bantog nga si Kapitana Ines? Ang dinuagan, kon wala naga- pakita sing tuman nga arte, sa baylo may kapin nga pagkamatuod: ang masakiton nga babae daw isa na ka bangkay nga nagtagas tungod sa pagpalangdalag kag pagpanglagtum nga bayhon sang iya nawong; ang mga baso kag ang iban pa nga mga butang, ini nga mga kasangkapan sa madugay nga pagmasakit, naguhit sing maid-id nga pati ang mga unod rnakita. Sa pagtan-aw sini nga mga kwadro nga nagapukaw sang kahilab kag pagpabatyag sang mga kaisipan sa mga pagkaon, ayhan may nakadumdom nga ang matinamayon nga tag-iya sang balay nakakilala sing maayo sang batasan sang kalabanan sang nagapulungkb sa latok, kag sa pagtagb diutay sang iya painuino binitay niya sa kisami ang malahalon nga mga lampara gikan sa China, mga hawla nga wala sing pispis, mga bolabola nga nahibb sing asugi, mga pula, mga lunhaw kag mga asul, mga tanum sa hangin nga laya, mga isda mga uga kag pinahabok nga gintawag nila nga botete, kag iban pa, tinakpan ang tanan, sa pihak nga nagaatubang sa suba, (3) Arevalo - May duha ka Arevalo: si Bonifacio kag si Jose, ang naha- una dentista kag maayo man sa arte, ang ikaduha eskultor. Ambot kon diin sini sa ila ang ginasambit ni Rizal. (4) Kapitana Ines - Ang isa ka kwadro nga kaangay man sang yara sa kombento sang Antipolo. 3
4 Noli Me Tangere nga may tuman katahum nga mga arko nga kahoy nga uloi- ninsik, ulouropanhon, kag nagapakita sa isa ka palahanhanan nga naarkohan sang balatibat nga may mga balagon nga nasug an sing masagil-um sang magagmay nga parol nga papel sa tanan nga duag. Didto sa kadak-an nga hulot yadto didto ang mga manogpani- hapon, sa tunga sang masangkad nga mga cspeho kag masanag nga mga aranya-? didto, sa ibabaw sang plataporma nga kahoy nga pino, natungtong ang isa ka daku nga pyano nga malahalon kaayo, kag naglabi pa gid ka malahalon karon nga gab-i, kay wala sina sing nagalanton. Didto may isa ka dakfl nga laragway sa oleyo sang isa ka matahum nga tawo nga nagapanapot sing prak, nagatiskog, tadlong, nagakabalantang subong sang baston nga may puniponi nga iya nauyatan sa iya nagatiliskog nga mga tudlb nga napuno sing mga singsing. Ang kwadro daw masiling: - Hmm! Tuloka kon daw ano ako katalahaon kag kaligdong1 Ang mga mwebles matahum, apang wala'y kasulhay kag mga magim-ang: ang tag-iya sang balay wala pagpanumdom sang katinlb nga bagay idulot sa mga inagda kundi sang pagpatahum- tahom lamang sang iya kaugalingon. - Ang disenteriya butang nga tama kalain, apang mapungkb kamo sa mga silyon gikan sa Europa kag ina waay sa masunson! - Isiling niya sa ila. Ang kadak-an halos puno sing mga tawo: ang mga lalaki naligwin sa mga babae subong sa mga simbahan nga katoliko kag sa mga rinagoga? Sila pila ka pamatan-on nga babae nga pilipinhon kag katsila; nagangalanga sang ila mga baba sa pagpugong sang pagpanguy-ab apang gintabunan man nila gilayon sang ila mga abaniko; talagsa nga nagbungat sila sing mga tinaga; maskin ano ang ila hambalon, ginlangod lamang nila, subong sang huni nga mabatian kon gab-i sa isa ka balay, mga hum nga ila sang mga ilaga kag mga tagiltd. Tungod bala ayhan sa mga larawan sang nagkalainlain nga mga "Nuestra Senora" nga nasab-it sa mga dingding ang nagpilit sa ila sa paghipos kag sa pag-inugali nga matinuohon, ukon bala din ang mga babae may pagkapi- nasahi? (5) Aranya - Tsa ka suga nga katya ukon metal nga wala sing till nga may pila ka pabilo, kag ginabitay sa kisami ukon atop. (6.) Sinagoga - Simbahan ukon tilipunan sa pagtuluohan sang mga hu- diyo. J ' ■
Isa Ka Badu Ang isa lamang nga nagbaton sang mga babae, amo ang isa ka tigulang nga babae, nga pakaisa ni Kapitan Tiago, nga may pangnawong nga maambong kag naghambal sang tama kalain nga kinatsila. Ang tanan niya nga ugali kag pamatasan amo ang pagpalibot sa mga katsila nga babae sing isa ka bandeha nga mga abano kag mga buyb kag sa pagpahalok sa iya kamot sang mga babaeng' pilipinhon, katulad sang ginahimb sang mga prayle. Ang kailo nga tigulang nakatapos nga naakig kag, iya ginhimuslan ang kahigayunan sa pagkabuong sang isa ka pinggan, maabtik nga gumwa sia nga nagkumod: - Jesus! Hulat kam6; mga wala'y huya! Kag wala na sia magpakita liwat. Samtang sa pihak nga bahin ang mga lalaki, ini sila labi nga nagginahod na. Ang pila ka kadete nagsinugilanon sing masadya, apang sa tingog nga mahinay, sa isa sang mga higad, nga nagpulo- pasiplat kag naghuluhagyb kon kis-a sang ila tudlb sa pila ka tawo sa kadak-an, kag nagkilinadlaw sing daw tagti; sa baylo, ang duha ka dumalay-o nga nagpanapot sing puti, nga nagpalikod sang ila mga kamot nga nasampaw kag wala tingugtingog nagtikangttkang sing malat-ang pakadto-pakari halin sa isa ka utbong pakadto sa isa man ka utbong sang kadak-an, subong sang ginhimb sang may kaakig nga mga sumalakay sa ibabaw sang kubyerta sang isa ka sakayan. Ang bug-os nga kawili kag daku nga kakunyag naghalin sa isa ka guban nga natapban sang duha ka pari, duha ka timawa kag isa ka militar, palibot sa isa ka diutay nga latok diin makita ang mga botelya sang alak kag mga biskutsong' ingles. Ang militar isa ka tigulang nga tenyente, mataas, nga may pangnawong nga masulub-on: nga data ang Duque de Alba sa listahan sang mga tinawo sang Gtaardya Sibil.7 Talagsa naghambal, apang matigdas kag malip-ot. - Ang isa sang mga prayle, isa ka pamatan-on nga dominiko, maambong, maayo lawas, kag maalikaya katulad sang iya mga tagusilang nga may balayan nga bulawan. may pagkahamtong nga lamharon; sia ang kura sa Binondo, kag sang nagligad nga mga tinuig propesor sia sa San Juan de Letran. Nabantugan sia nga maayo sa baisay, bantog kaayo nga sadto nga mga panahon kon ang mga ana\ sang mga Guzman1 magpangahas (7) Daw Duque de Alba sa listahan sang mga tinawo sang Gwardya Sibil. - Ang Duque de Alba (Fernando Alvarez de Toledo) isa anay ka ban- tog nga heneral nga katsila sang panahon nanday mga Hari Carlos V kag Felipe II (1508-1582). Ginkilala sia nga mapintas kag makadugo. (8) Mga anak sang mga Guzman - Mga prayleng' dominiko, ang mga sakop sa katilingban nga gintukod ni Sto. Domingo de Guzman. 5
6 Noli Me Tangere pa sa pagpakigsumpong sa mga timawa, ang sangkol nga manogbais nga si B. de Luna indi nga mas-a makapatalang ukon makakibon sa iya; ang mga kinaadman ni Fray Sibyla mabutang sim sa iya nga subong sang isa ka mangingisda nga buot madakop sang sili paagi sa mga siod. Ang dominiko malaka maghambal kag daw nagtimbang sang iya mga tinaga. Sa pihak nga bahin, ang isa, nga pransispano? palawakal kag palakompas. Wala'y sapayan nga ang iya buhok nag-amat sing bukay, daw natipigan niya sing maayo ang iya mabakod nga kinaugali. Ang iya himpit nga mga panagway, ang iya panulok nga makapatawhay sing diutay, ang iya masangkad nga sag- ang kag mapag-on nga panglawason naghatag sa iya sing dagway sang isa ka tumandok nga romanhon nga hilum, kag, sa wala ginahunahonaa, madumdoman ninyo ang isa sadto'ng tatlo ka monghe nga ginhambal ni Heine sa iya "Mga diwata nga ginta- pop", nga sa equinoccio™ sang Setyembre didto sa Tyrol nag-agi sila nga nagsakay sa sakayan sa isa ka linaw, kag sa tagsa ka pag agi nagbutang sila sa kamdt sang makaluluoy nga sakayanon sing kwarta nga pilak, matugnaw subong sang yelo, nga nakapuno sa iya sing kakugmat. Wala'y sapayan, si Fr. D a m a s o indi kalatingalahan katulad sa ila: malipayon sia kag kon ang iya panglimog mabaskog, subong sang isa ka tawo nga wala gid pagpagat sang iya dila, kag nagtuo nga sia santos kag indi na masaway maskin ano ang iya ihambal, ang iya malipayon kag talunghayag nga pangadlaw nagpanas sini nga malaw-ay nga pag- bilang sa iya, kag tubtob nga napilitan ang tawo sa pagpasaylo sa iya sa pagpakita sa kadak-an sang iya mga till nga wala sing mga kalsiten, till kag mga batiis nga bulbulon, nga naghimb sang manggad sang isa ka Mendieta11 sa mga perya sa Quiapo. Ang isa sang mga timawa isa ka tawo nga diutay, maitum sing bungot, ang talalupangdan lamang sa iya ang ilong, nga, kon hukman ang iya kadiutayon indi dapat nga mangin-iya; ang isa, isa ka pula nga pamatan-on, nga daw bag-o lamang mag-abot sa (9) Pransiskano - Isa ka tumuluo nga sakop sang katilingban ni San Francisco de Asis. (10) Equinoccio - Panahon nga ang katung-anan sang adlaw nagaagi sa katung-anan man sang kalibutan kag ang adlaw kag gab-i nagahumlad nga alanggay sa pihak kag pihak. Nagakahanabo ini sa MLarso 21 {equinoccio vernal) kag Setyembre 23 {equinoccio autumnal. (11) Mendieta - Tawo nga nakilala sing maayo (sadto nga panahon) sa Manila, tagbantay sa ganhaan sang talatapan sang Alkalde, tagdumala sang mga palagwaon sa kabataan, direktor sang isa ka tiyo bibo. kag iban pa.
Isa Ka Badu pungsod: madulop. sa iya sini ang pransiskano nagpakigsugilanon sing - Makita mo na, - siling sini - sanglit maunay sia sa pungsod sing pila ka bulan, mapatihan niya ang ginasiling ko sa imo: isa ka butang ang maggahum sa Madrid kag tuhay man ang magpu yb sa Filipinas! - Apang - Ako, halimbawa, - padayon ni Fr. Damaso nga ginpadako ang iya tingog agud ang isa indi na makahambal, - ako nga duha na kapulo kag tatlo ka tuig sa saging kag kan-on, sarang maka hambal nga mapatihan nahanungod sina. Ayaw ako pagsugiri sang madamb nga kaisipan kag mga tinaga, kilala ko ang indyo. Dumdumon mo nga kutob sang akon pag-abot sa pungsod, ginpadala ako sa isa ka banwa, diutay matuod, apang nahalad kaayo sa panguma. Indi pa ako sadto makahangop sing maayo sang tinagalog, apang nagpakompesar na ako sa mga babae, kag naghangpanay kami, kag naluyagan nila ako sing maayo nga sang tatlo ka tuig sang ulihe, sang isaylo nila ako sa isa ka daku nga banwa, bakante tungod sa kamatayon sang isa ka kura nga indyo12 nga napatay. ang tanan naghilibi, nag-alawas ang mga dulot nila sa akon, ginpabuylogan nila ako sing musika... - Apang, ina nagapakita lamang nga... - Hulat, hulat! Ayaw pagsakb! Ang nagbulos sa akon nag-alagad sing malip-ot lamang nga panahon, kag sang maghalin sia, labi nga nagdamb ang nagsulunod sa iya, labi nga madamb ang naghilibi, kag labi nga may musika kag ina nga sia labi nga nag- panghanot kag pinasakaan niya ang mga balayran sa simbahan sing halos pilfi. - Apang matugotan mo ako... - Kapin pa, sa banwa sang San Diego nakapuyo ako sing duha ka pulb ka tuig kag sang pila lamang ka bulan nga .... ginbayaan ko (diri daw naglain ang iya buot). Duha ka pulb ka tuig wala sina sing makalalis sa akon, tuman kalawig nga makilal-an ang isa ka banwa. Ang San Diego may anum ka libo ka kalag, nga nakilala ko ang tagsa ka pumoluyb nga daw anak ko nga sinagdd: nahibal-an ko kon dim nga pihak sang till nga piang ang tawo, kon diin nga sapatos ang gutok sa isa, kon sin-o ang nagpangaluyag sa isa ka dalaga, kon ano ang pagkatiplang (12) Indyo - Ang mga malayunhon nga tumandok sang Filipina gintawag sang mga katsila nga indyo. 7
8 Noli Me Tangere sini nga dalaga kag kon kay sin-o, kon sin-o ang tunay nga amay sang bath, kag iban pa, sanglit gintuad ang tanan nga kalokohan; kag gintipigan nila sing maayo ang pagtuman sang ila katung- danan. Pasugira sina, kon ako nagabutig, si Santiago, ang tag-iya sang balay; didto may malapad sia nga kadutaan kag didto kami naghirupay. Gani maayo, tan-awon nimo kon ano ang indyo: sang maghalin ak6, halos nga nagbuylog sa akon ang pila ka tigulang nga babae kag pila ka pangatlong' utod,13 kag sina nga nakapuyo ako sing duha ka pulo ka tuig! - Apang wala ako sing nakita nga ina may kahilabtanan sa pagdulog sang monopolyo sang tabakb! - Sabat sang pula nga pamatan-on nga naghingalit sang kalinong samtang ang pransis- kanhon nag-inum sang isa ka diutay nga kopa sang heres. Si Fr. Damaso, puno sing kabulong, diutay lang niya mabuhian ang kopa. Sing makation tinulok niya sing tumod ang pamatan- on kag. - Ano? An6? - Kahayanghag niya sang ulihe nga may dakd nga katingala. - Apang mahimd bala nga wala mo makita ina nga maathag subong sang kasanag? Wala mo makita anak sang Dios, nga ina tanan nagapamatuod sing maathag nga ang mga pagpanigbag-o sang mga ministro kabuangan? Sini nga tion ang pula nga pamatan-on amo karon ang nagpa- libog, ang tenyente pumasampok pa gid sang iya mga kilay, ang diutay nga tawo lumungolungb nga daw mahatag sing katarungan kay Fr. Damaso ukon daw manghimutig man. Ang dominiko tumalikod na lamang sa ila. - Nagapati ka....? - Sa katapusan maligdong kaayo nga nakapamangkot ang pamatan-on kag nagtulok nga puno sing katingala sa prayle. - Ano kon nagapati ako? Katulad sa Ebanghilyo! Ang indyo tuman katamad! - A! Pasayluha ako nga natublag ko ikaw, - siling sang pamatan-on nga pumanubo sang iya tingog kag inidog niya diutay ang iya siya. - Nakasambit ka sang isa ka taga nga nakaagda sang tanan ko nga igtalupangod; unay bala matubd nga ugali ang katamad sa mga tumandok ukon matuod bala ang ginsiling sang isa ka dumoluong nga manlulogayaw, nga ginapamalibad naton (13) Pangatlong utod - Mga katapo sang Pangatlo nga Guban nga gintukod ni San Francisco de Asis. May tatlo ka guban suno sa pagsulondan nga pransiskanhon: ang nahauna sa mga prayle; ang ikaduha, sa mga mongha; kag ang ikatlo sa mga utod nga timawa.
Isa Ka Badu ini nga katamad sa aton man kaugalingon nga katamad, sa aton kakuli kag sa aton paagi sa pagdumala sa kolonya? Naghambal sia sang iban nga mga kolonya nga ang ila mga pumoluyb may amo man nga kalahi... - Ah' Ang mga kahisa! Pangkuta sini si Gg. Laruja nga nakakilala man sang pungsod, pangkuta sia kon ang kapakok kag katamad sang mga indyo may tupong! - Sa pagkamatiiod, - sabat sang diutay nga tawo nga ginpatungdan. - Wala ka sing makita sa iban nga bahin sang kalibutan nga may matamad labi sa indyo, wala sa iban nga bahin sang kalibutan! - Nga labi kapalabisyo, nga labi kadimadinumdumon sang kabalaslan! - Nga labi ka wala'y tinun-an! Ang pula nga pamatan-on nagsugod sa pagmulomulalong sa tanan nga higad nga indi mahamtang. - Mga giniio, - siling niya sa manubo nga tingog, - naga salig ak6 nga yari kita sa balay sang isa ka indyo. Ina nga mga gining...... - Aba! Ayaw ka magkahangawa! Si Santiago wala ginabilanga nga isa ka indyo, kag labot pa, wala sia diri... bisan diri man sia. Ina mga kabuangan lamang sang mga bag-o mag- abot. Paagiha ang pila ka bulan; magaliwat ang imo kaisipan kon makakadto ka sa madamb nga pandot kag sinaot. makatulog sa mga katre kag makakaon sang madamb nga tinula. - Amo ayhan ang ginatawag nimo nga tinula inang' isa ka bungangkahoy nga kaangay sang loto1* nga nagahimb sang mga tawo ... nga mga malipaton? - Ano nga loto ukon ano nga loteriya! - Sabat ni P. Damaso nga nagkadlaw. - Nagapatil{ l(a sang bombo.™ Ang tinula, utan nga manok kag kalabasa. Ano na kadugay nga nakaabot ka diri? - Apat ka adlaw, - sabat sang pamatan-on nga daw namingot. - Nagkari ka bilang alagad? - Indi, giniio. Nagkari ako sa akon kaugalingon nga kahi- nguyangan sa pagkilala sang pungsod. (14) Loto - Isa ka bungangkahoy, nga ang alak nga mahimo gikan sini. ginasugid nga bug-os makapalimot sa makainum sang iya puloy-an kag mga abyan. (15) Nagapattk ka san$ bombo - Nahimo ka nga kaladlawan. nga subong sang isa ka kaladlawan kon ang tawo magpatikpatik lamang sang bombo, nga wala ka sing mapamatian nga ambahanon. 9
10 Noli Me Tangere - Nga tawo ka, kapinasahi sa imo nga pispis! - Madagmit nga hinambal ni Fr. Damaso nga tinulok niya sia nga may katingala. - Nagkari ka sa imo kaugalingon nga kahigayunan kag sa kabuangan! Daw ano ka makatilingala! Kon may pila ka tulon- an...may duha ka lamang ka tudlb nga agtang. .. .madamb ang nakasulat sing subong nga dalagkb nga mga tulon-an! May duha ka lamang ka tudlb nga agtang.... - Nagsiling ka, Reb. Padre Damaso, - madagmit nga bungkag niya sang dominiko nga umutod sang sugilanon, - nga nakapuyo ka sing duha ka pulb ka tuig sa banwa sang San Diego kag imo gintaliwanan . . . wala ka bala Rcberensya malipay sa amo nga banwa? Si Fr. Damaso sa sini nga pamangkot, sa paningog nga kina- andan kag daw pasapayan, sa hinali nadulaan sang kalipay kag wala na magkadlaw: - Indi! - Langod niya nga mamala kag hinali nga sumandig sa salandigan sang silyon. Ang dominiko pumadayon sa paningog nga may kasaklaw gihapon: - Masakit ang magtaliwan sa isa ka banwa diin nakapuyo ka sing duha ka pulb ka tuig kag nakilala na nimo subong sang sotana nga imo ginasuot. Ako lamang, bumatyag sa pagbiya sa Kamiling, kag ina nga nakapuyo ako didto sing pila lamang ka bulan apang ginahimb ina sang mataas nga mga pinunb sa kaayuhan sang mga pumoluyb .... kag sa kaayuhan man nakon. Si Fr. Damaso, am6 pa lamang nga sa amo nga gab-i pumalibog gid sing tuman; hinali nga sinumbag niya ang halambuyan sang silyon kag pumosnga sa pagpangusog nga humambal: - Kon bala may pagtuluohan uk6n wala, ang bu6t singga- non, kon bala ang mga kura hilway ukon indi. Ang pungsod nagakasamad, nasamad na! Kag sinumbag niya liwat ang halambuyan sang silyon. Ang bug-os nga kadak-an, natingala, nagtulok sa guban: binatak sang dominiko ang iya ulo sa pagtulok sa iya sa ubos sang iya mga salaming. Ang duha ka dumoluong nga nagpakadto- pakari dumulog sing makadali, nagtulok sila kag pinagwa nila diutay ang ila mga ngipon nga matalum, kag pinadayon ang ila pagtikangtikang. M
Isa Ka Badu - Naglain ang iya buot kay wala nimo sia pagbilanga nga isa ka Reberensya! - Hutik ni Gg. Laruja sa dulonggan sang pula nga pamatan-on. - Ano ang buot nimo silingon, Reberensya? Ano ang nahanabb sa imo? - Pamangkot sang dominiko kag sang tenyente sa tuhay nga mga paningog. - Tungod sina nag-abot ang mada- mb nga salot. Ang mga punban nagasakdag sang mga dimatinuo- hon batok sa mga ministro sang Dios! - Padayon sang pransiska- no nga nagbatak sang iya mabakod nga mga inumol. - Ano ang buot nimo isiling? - Pamangkot uli sang naga- kisdong nga tenyente nga halos matindog. - Ano ang buot nakon isiling? - Sulit ni Fr. Damaso nga binaskog pa gid ang iya tingog kag inatubang niya ang tenyente. Ginahambal ko ang luyag ko isiling: Ako luyag ko isiling nga kon ang kura magsikway sa iya patyo sang bangkay sang isa ka di- kristuhanon, wala sing isa. bisan pa ang hari nga may katarungan sa paghilabot kag labi na gid sa paghatag sing mga silot. Ano nga huloheneral, isa ka huloheneral16 nga bwisit I 18 - Padre, ang lya Ekselensya17 isa ka Bise Real Patrono! Sabat sang militar nga tumindog. - Ano nga Ekselensya, ano nga Bise Real Patrono! - Sabat Sa iban nga panahon lalason sang pransiskano nga tumindog man. bong sang ginhimb sang mga sia panaog sa hagdanan sui 19 korporasyon sa dimatinuohon nga si gobemador Bustamante. Amo yadto ang mga panahon sang pagtuo! - Ginapabalasanan ko ikaw nga indi ako magtugot .... ang Iya Ekselensya tiglawas sang Iya Kagamhanan, ang Hari! - Ano nga hari kag ano nga kastilyo! Sa amon wala sing iban nga hari bundh ang isa nga tunay (16) Huloheneral - Nga bwisit. Napahanungod sa kay Heneral Terrero, tungod sang iya buhat batok sa mga mandu sang monasteryo ukon sa iya ma- budlay nga kampanya sa Rio Grande sa Mindanao batok kay E>atu Uto. (17) Iya Ekselensya - Titulo nga ginhatag sa Kapitan Heneral sang Fi- lipinas. Sa Hiligaynon, "Iya Taslangdon". (18) Bise Real Patrono - Tiglawas bilang sang Hari kag sia ang manog- sukot sang mga buhis subong man ang tanan niya nga ginabuhat sa ngalan sang Hari. Ini nga gahum ginhatag sang Papa sa Hari kag ini sia naman gin- tugyan niya sa Gobemador Heneral sang pungsod. May gahum man sia sa Simbahan. (19) Gobemador Bustamante - Gobemador Heneral sang Filipinas nga katsila nga ginpatay sang Oktubre, 1719. (20) Wala sing iban nga hari kundi ang isa nga tunay - Sa panghiman- wa sang bunghay nga Karlistang' katsila,ang tunay nga hari amo ang manogsa- ka nga si D. Carlos de Borbon. II
12 Noli Me Tangere - Dulog! - Singgit sang tenyente nga may pahog kag daw nagmandb sa iya mga soldado. - Ukon bawion mo ang tanan mong' pinanghambal ukon bwas nga daan masugid ako sa Iya Ekselensya! Kadto ka karon nga daan, kadto ka! - Sabat nga may yaguta ni Fr. Damaso nga pumalaplt sa iya nga nag-umol. - Nagasallg ka ayhan kay ako nagasotana indi ak6 maka . . . kadto ka ginapahulam ko pa sa imo ang akon salakyan! Ang ginbaisan nahulog sa lahuglahog, sa maayo nga palad tumambag ang dominiko. - Mga giniio! - Hambal niya sa paningog nga may gahum kag pinasungaw sa ilong nga ugali gid sang mga prayle. Ayaw pagsalamba ang mga butang kag ayaw pagpangitaa ang mga gamo nga wala man. Dapat naton kilalahon sa mga tinaga ni Fr. Damaso ang mga tinaga nga iya sang tawo sa iya sang pari. Ang iya sini, sa iya tunay nga kahulogan, indi gid makapilas sang balatyagon, sanglit naghalin sa himpit nga kamatuoran. Sa mga tinaga nga iya sang tawo dapat himuon ang tuhay nga paghangdp: yana'ng ginasilfng nga ab irato, yana'ng ginasiling nga ex ore apang indi in corde kag yana'ng ginasiling nga in corde. Ining mga naulihe amo lamang ang makapilas sang balatyagon kag ina sund man sa masunod: kon yara na sa panumdoman (in mente) nga ginhuptan nga daan tungod sa isa ka kabangdanan, ukon. nag-abot lamang sing hinali (per accidens) sa kainit sang pag- sugilanonay, kon may - Hand ako sa hinali kag sa akon bahin nasayran ko ang mga kabangdanan, Padre Sibyla! - Sal-ot sang militar nga nakita niya nga ginpagumon sia sa madamb nga mga paathag kag nagkahangawa nga kon dayunon indi pa maggwa ang pari nga amo ang may sala. - Nahibal-an ko ang mga kabangdanan kag yana Reberensya dapat mo ipaathag. Sang si Fray Damaso wala na sa San Diego, pinalubong sang koadhutor ang bangkay sang isa ka tuman ka talahaon nga tawo .... huo, ginuo, tuman ka talahaon, makapila ako makapakigkita sa iya kag sa iya balay nakadayon ako. Nga sia wala gid makakompesar, nano gid sina? Ako wala man gani nagakompesar; apang isiling nga sia naghikog, isa ka binutig, isa ka butangbotang. Ang isa ka tawo nga katulad sa iya, nga may isa ka anak nga sa iya nabutang niya ang iya pagpalangga kag mga paglaum, isa ka tawo nga may pagtiio sa Diwa, nga nakakilala sang iya mga katungdanan sa katilingban, isa ka tawo
Isa Ka Badu nga dungganon kag matarong, wala nagahikog. Ini ang akon masiling kag hipsan ko diri ang iban nga ako ginahunahona, kag pasalamatan mo ako sina, Reberensya. Kag tumalikod sa pransiskano, pumadayon sia sa paghambal: - Hanti maayo, ini nga pari sang iya pagbalik sa banwa, sang tapos niya mapasipalahan ang kailo nga koadhutor, pinakutkot niya ang bangkay kag pinalwas sa patyo agud ipalubong ambot kon diin. Ang banwa sang San Diego may kahadlok nga wala mag- pamatok, ang kamatuoran nga diutay lamang ang nakasayod, - ang napatay wala gid sing bisan isa ka himata, kag ang iya bugtong nga anak didto sa Europa, - apang ang Iya Taslangdon nakasayod sini kag, sanglit tawo nga may matarong nga tagipusuon, na- ngayo sing silot.. . kag si Padre Damaso ginsaylo sa isa ka maayo nga banwa. Yari diri ang tanan nga kamatuoran. Karon, Rebe rensya. himba ang imo mga pagpaathag. Kag, sang mahambal niya ini, pumahilayb sia sa guban. - Ginakasub-an ko gid nga natandog ko, nga wala ko masayri, ang isa ka butang nga tama ka alandaman, - siting ni Padre Sibyla nga nahanusbb. - Apang sa katapusan kon may nakuha sia sa pagbaylo sing banwa .... ang madula sa mga kag pagsaylo .... kag ang mga papel ang tanan nga butang nga madula? - Nagpalangurog ang iya mga bibig nga sumal-ot si Fr. Damaso nga indi makapugong sang iya kaakig. - Ano ang sarang makuha! Kag ano man kag ang mga Amat-amat nga bumalik ang badu sa iya anay kalinong. Nag-alabot ang iban nga mga tawo, nga sa ila nalakip ang isa ka tigulang nga katsila, piang, may pangnawong nga matam-is kag indi makahalit, gin-uyatan sa butkon sang isa ka tigulang nga babaeng' pilipinhon, nga bug-os napakulong ang iya buhok kag napun-an sing duag ang nawong kag nagpanapot sang pagka- europanhon. Ang guban nagyaob sa ila sing maabiabihon; si doktor De Espadana kag ang iya asawa, nga si "doctor a" Donya Victorina;21 nagpulungkb sa tunga sang aton mga nakilala. Makita ang pila ka mamantal^ kag mga almasinero nga nagyaubay kag nagpinakadto sa pihak nga wala makahibalo kon ano ang ila himuon. (21) "Doktora" Donya Victorina - Mga aleman lamang ang may ugali sa pagbutang sang titulo sang bana sa asawa. Diri gingamit ni Rizal sa pag- patalupangod pa gid sang pagka-kaladlawan nga ugali ni Donya Victorina. 13
14 Noli Me Tangere - Apang, sarang nimo ako masugiran, Gg. Laruja, nga si kwan amo ang tag-iya sang balay? - Pamangkot sang pula nga pamatan-on. - Ako wala pa mapakilala sa iya. - Siling nila naggwa sia, wala man nakon sia makita. - Diri wala sing kinahanglan ang mga pagpakilala! Patunga ni Fray Damaso. - Si Santiago isa ka tawo nga maayo sing kabubut-on kag maalwan. - Isa l(a tawo nga wala ma\ahimb sing polbora!22 - sugpon ni Laruja! - Ikaw amo man, Gg. de Laruja! - Sabat ni Dona Victorina nga may mahumok nga pamatok nga nagpanguyab. - Paano ang kailo magtuip sang polbora, nga suno sa sugid, natuipan na ina sang mga insik, sang dinag-on nga nagligad? - Ang mga insik? Nagabuang ka? - May kahayanghag nga hambal ni Fr. Damaso. - Ayaw ka magpati! Natuipan ina sang isa ka pransiskano, isa nga kaangay ko, si Fray ambot-kon-pila ka Savalls, sang dag-on - ikapito! - Isa ka pransiskano! Ayhan, ina nakamisyonero anay sa China, ina si P. Savalls, - sabat sang ginang nga wala magbiya sa iya mga kaisipan. - Si Schwartz" ang buot nimo isiling, ginang, - tugda ni Fray Sibyla nga wala magtulok sa iya. - Wala ak6 makasayod, si Fray Damaso nagsiling nga si Savalls; wala ako sing mahimo kundi ang magsulit lamang! - Maayo! Si Savalls u\6n si Chevas" ano pa ang isiling mo? - Sa isa %a tigbato indi sia mahirnb nga insi\!25 - Sumabat ang pransiskano nga naglain ang buot. - Kag sa ikanapulo'g apat nga dag-on indi sa ikapito, - sug pon sang dominiko sa paningog nga nagbadlong sa pagpatay sang bugal sang isa. (22) Isa ka tawo nga tvala makahimo sing polbora. - Ang buot silingon sini nga, isa ka tawo nga kubos sing nahibal-an kag manubo sing kaisipan. (23) Schwartz (Bertoldo) - Isa ka monghe nga aleman sang Dag-on XIV nga amo ang nagtukib sang polbora. Napatay sia sang 1384. (24) Savalls ukon Chevas - Wala sing kahulogan nga mga tinaga. Si Sa- valls isa ka bantog nga lider nga Carlista. (25) Sa isa ka tigbato indi sia mahimo nga insik - Isa ka dag-on kapin ukon isa ka dag-on kulang, indi man makahimo sa iya nga dominiko - Kon sayuron nga bisan magsayop sa pagpat-od sing nagakaigo sang ngalan kag pa- nahon nga ginpangabuhian, indi tungod sina nga indi mangin am6 ang mga bu- tang. Indi tungod kay wala pagmitlanga sing nagakaigo ang apelyido nga Schwartz (nga Savalls ukon Chevas) indi mahimo ang bantog nga mga monghe nga amo sila: indi tungod nga, kon maghambal ang pila ka tawo sang dag-on XIX nahanungod sang sinambit nga monghe, makasayop sila sa petsa sang iya kinabuhi, ang sinambit nga pransiskano tungod sina mahimo na nga domini ko.
Isa Ka Badu - Huo, isa ka dag-on kapin, ukon isa, ka dag-on kulang, indi man makahimb sa iya nga dominiko. - Tawo ka, ayaw ka magkaakig, Reberensya, - siling ni Fr. gid ang ang iban Sibyla nga nagkadlaw. - Maayo pa gani nga sia na nakatuip sina, kay nalwas niya sa sina nga hilikuton niya nga mga utod. - Kag nagsiling ka, Fray Sibyla, nga natuipan ina sang ikanapulo'g apat nga dag-on? - May daku nga kaluyag nga namangkot si Da. Victorina. - Sang wala pa ukon natawo na si Kristo? Malipayon sa ginpamangkot kay may duha ka tawo nga nagsulod sa kadak-an. 15
BAH IN ll SI CRIS6ST0M0 IBRR IND1 SILA MAAYUAYO kag wala mapunihi sing maayo nga mga pamatan-on nga babae nga makabuyok sang igtalupangod sang tanan, lakip kay Fray Sibyla; indi ang lya Taslangdon nga Kapitan Heneral kaupod sang iya mga ayudante agud ang tenyente matapungawan sa iya dalamguhanon, nagpalapit sing pila ka tikang, kag si Fray Damaso nahimb nga daw inudom: sia isa lamang ka tawo nga taglawas sang nalaragway nga nagprak, nga nag-uyat sang kamot sang isa ka pamatan-on nga nagpanapot sang lunsay itum nga nagluto. - Maayong' gab-i, mga ginuo! Maayong' gab-i, Padre! - amo ang nahauna nga namitlang ni Kapitan Tiago nga naghalok sa mga kamot sang mga pari nga nagkalalipat sa paghatag sa iya sing bendisyon. Kinuha sang dominiko ang iya tagusiiang sa pagtan-aw sang pamatan-on nga bag-o lamang magsampot, kag si Fray Damaso nangluspi kag humitad ang iya mga mata. - Isa ko ka dungog ang magpakilala sa inyo kay Don Cri- sostomo Ibarra, anak sang akon abyan nga napatay! - Padayon ni Kapitan Tiago. - Sia bag-o lamang makaabot gikan sa Euro pa kag gin-alaw-alaw ko sia. Sang pagsambit sini nga ngalan may mga panghalawhaw nga nabatian: ang tenyente nalimot sa paghatag sing katahuran sa tag- balay, pumalapit sia sa pamatan-on kag ginhimutaran niya halin sa till tubtob sa ulo. Hand, ini, nagpakigbayluhanay sing pang- abiabi sa bilog nga guban; daw wala sing katingalahan nga makita sa iya Iwas lamang sang itum niya nga panapot nga yarb sia sa tunga sang amo nga kadak-an. Ang iya maayo nga panindog, ang iya pangguyahon, ang iya mga panghulag nag-alisbong, wala'y sapayan, sina'ng kaamyon sang isa ka mahinlb nga pagkalanubb nga ang lawas subong sang kalag ginpahib-ong sing alangay. Ma- basa sa iya pangguyahon, talunghayag kag malipayon, ang pila ka tagdiutay nga agi sang dugo nga katsilrl nga naggataw sa iya mata- - 16 -
Crisostomo Ibarra 17 hum nga duag nga kayumanggi, nga mapulapola sa iya mga pisngi, nga nahimb sa iya pag-unay sa mga pungsod nga matugnaw. - Hipos! - hinali niya nga namitlang nga may kalipay nga nahayanghag. - Ang kura sang akon banwa! Si Padre Damaso ang mahirop nga abyan sang akon amay! Ang tanan nga panulok pumatuhoy sa pransiskano: ini wala maghulag. - Pasayluha ako, nagsayop ako! - Ang nabungat ni Ibarra nga pumalibog. - Wala ka magsayop! - Ang sa ulihe nasabat sang isa sa lu miwat nga paningog. - Apang ang imo amay indi nangin-abyan nakon nga mahirop. Binutong ni Ibarra sing inanay ang iya kamot nga buot niya ipangamusta, nga tumulok sa iya nga puno sing katingala; tuma- likod sia kag naatubangnan niya ang mahipos nga tenyente nga nagpadayon sa pagpanilag sa iya. - Pamatan-on, anak bala ikaw ni Don Rafael Ibarra? - Ang pamatan-on yumaob. Si Fray Damaso tumadlong diutay sa iya silyon kag inunay ang iya panulok sa tenyente. ■ - Maayo nga pag-abdt sa imo pungsod kag kabay pa nga diri maglabi ikaw ka malipayon sangsa imo amay! - Hinali nga na bungat sang inilitar sa tingog nga nagkurog. - Nakapangilala ak6 sa iya, kag sarang ako makasiling nga isa sia sang mga tawo nga labing' talahaon kag labing' dungganon sa Filipinas... imo pag- akon amay, nagatabog sang akon mga pangduhadoha sa iya kapalaran, nga ako, nga iya anak, wala pa - Ginuo, - sabat ni Ibarra nga natandog, - ang dayaw sa nahanungod makasayod. Ang mga mata sang tigulang linanas sang mga luha, tuma- likod kag tumaliwan gilayon. Ang pamatan-on nabilin nga isa lamang sa tunga sang kadak- an: sanglit ang tagbalay nadula wala sia sing makith nga sarang makapakilala sa iya sa mga dalaga nga ang kadamban sa ila nag- tulok sa iya sing maukod. Sang pila ka tion nga pagpangduha- doha, sa maayo kag kinaandan nga panagibuot pumalapit sia sa ila.
18 Noli Me Tangere - Tugoti ninyo ako, - siling niya, - nga likawan ko ang tunay nga mga pagsulondan sang himpit nga pagpangatahuran. Mga pito na ka tuig nga nakapahilayo ako sa akon pungsod, kag sa pagbalik ko diri indi mahimo nga indi ako makapangamusta sa iya labing' malahalon nga mga puni, ang iya kababaen-an. Sanglit wala sing isa nga nangahas sa pagsabat, ang pama tan-on napilitan sa pagpahilayb. Pumaamulya sia sa isa ka guban sang mga ulitawo, nga sang makita nila sia nga nagpalapit, kumi- pot sila nga daw aiding. - Mga ginuo, - siling niya, - may isa ka pamatasan sa Alema nia nga kon ang isa nga wala makilal-i makasimpon sa isa ka badu kag wala sing isa nga makapakilala sa iya sa iban; sia na lamang ang nagasugid sang iya ngalan kag magpakilala, nga sa sini naga- balos man ang iban sa pagpangilala sa iya sing subong. Tugoti ninyo ako nga ini gamiton ko, indi kay sa pag-ilog sang mga pamatasan nga ila sang dumoluong sanglit ang aton mga pama tasan tuman man katahum, kundi tungod nga napilitan lamang ako sa paghimb sina. Nakayaob na ako sa kalangitan kag sa ka babaen-an sang akon pungsod: karon maluyag ako nga magyaob na man sa mga banwahanon. sa akon mga kasimanwa. Mga ginuo, ang akon ngalan amo si Juan Crisostomo Ibarra y Magsa- lin! Ang iban naghatag sa iya sang ila mga ngalan nga daw indi maathagan, nga daw wala makilal-i. - Ako ginatawag kay A-a! - siling sang isa ka pamatan-on nga daw pasapayan kag haluson nagyaob. - Isa ko ayhan ka dungog ang maghambal nahanungod sang isa ka mamalaybay nga ang iya mga sinulatan nagpadayon sang akon kaluyag sa akon pungsod? Ginsugid nila sa akon nga wala na ikaw nagasulat, apang wala man sila makasayod kon tungod sa ano.... - Kon tungod sa ano? Tungod wala ako pagpadabdab sang akon balatyagon sa pagbutang sa akon sa malain kag sa pagbutig. Ang isa ginhimban nila sing panumbong nga sinulat niya sa bina- laybay ang isa ka kamatuoran sang Pero Grullo? Gintawag nila ak6 nga mamalaybay, apang indi nila ako matawag nga buang. - Kag sarang naton masayran kon ano yadto nga kamatuo ran? (1) Isa ka kamatuoran sang pero grullo - Kamatuoran nga nasayran na kaayo nga binuang lamang kon isugid pa, subong sang magsiling nga, "ang nakuom nga kamot ginatawag nga inumol."
£ C- Crisostomo Ibarra - Ginsiling niya nga ang ana\ sang H6n isa man l{a lion;* diutayan lang sia sini ipatapok. Kag ang dumalay-o nga pamatan-on tumaliwan sa guban. Daw sa nagdalagan umabdt ang isa ka tawo nga nagyuhom, nga nagpanapot katulad sang mga tumandok sa pungsod, nga ang iya pitsera may mga botones nga brilyante. Pumalapit sia kay Ibarra kag nangamusta sa iya nga nagsiling: - Gg. Ibarra, luyag ako nga magpangilala sa imo; si Kapi tan Tiago abyan gid nakon, nakilala ko ang imo amay ... ang akon ngalan si Kapitan Tinong, nagapuyo ako sa Tondo diin ak6 makadayon ka sa akon balay: ginahulat ko nga padunggan mo amon! sang imo pagduaw; kadto ka bwas kag magpaniaga didto sa Nabulong kaayo si Ibarra sa amo nga pagkamaabiabihon; si Kapitan Tinong yumuhom kag bumag-id sang duha niya ka kamot. - Salamat! - Sabat niya nga mahigugmaon, - apang mala- kat ako bwas nga daan pa-San Diego. - Kanugon! Kon amo, kon san-o na lang sa imo pagbalik! - Ang latok nahanda na! - pasayod sang isa ka suluguon gikan sa Cafe La Campana.1' Ang mga tawo nag-amat binublag mga babae sa pagkadto sa latok nga nagsagad gid anay pamilit sa labi na gid sa mga babaeng pilipinhon. (2) Ang anak sang lion isa man ka lion - Sang pagribok sa Espana sang 1868, si Heneral Novaliches nga tag-apin kay Hara Isabel, linutos ni man- riribok Heneral Serrano, nga sang mapaluntad na ang pangulohan manriribok sia ang nagpangulo sang Gabinete. Ang iya Tiglikum sa Away amo si Hen. Prim, kag Tiglikum Pangluwas si Lopez de Ayala. Si Tiglikum Lopez de Ayala nagpaluntad sang pagsulondan sa "Paghiliangay kag Kahilwayan," kag rungod sini ang bug-os nga Filipinas nag-ugyon sa mga republikanong' katsila sa Filipinas sa ila bag-ong' pangulohan nga ginpaluntad. Gani nga tungod sini nga gahum naglapnag ang hurubaton diri nga: "Ang mga anak sang lion mga lion man." (3) Tondo - Sadto isa ka banwa nga malapit sa Manila, nga sang ulihe naghatag ngalan sa pu6d nga ginatawag nga "sa Maynila," nga sini'ng karon nahimo nga pu6k sang amo nga ulobanwa. Indi matuod nga ang tigpuno sang Tondo sadto, suno sa ginasiling ni Morga, si Raha Matanda; ang matuod si Lakandula. Sa Tondo ginpadabdab sa sulod sang pila ka tinuig ang kalayo batok sa katsila, kag didto gintukod ang Katipunan sang 1587-1588. (4) La Campana - Isa ka balaligyaan sang mfga inogpabugnaw kag mga pagkaon sa Escolta kag sa pamusod sang dalan San Jacinto, nga karon Pinpin, nga iya ni D. Antonio Hernandez. Subong sang iya katulad sa Sevilla, amo ang dulugokan sang maayo nga mga katapo sang katilingban sadto. 19
BAH IN III NG PNIHPON (jelejele Bago Quiere)1 SI FR. S1BYLA daw naayawan kaayo: naglakat sing ma- hipos kag sa iya nakipot kag manipis nga mga bibig wala na maglutaw ang kaaligutgot: tubtob nga nagbatyag sing dungdg sa pagpakigsugilanon sa piang nga si Doktor De Espadana, nga nag sabat nga naglangod, sanglit ang iya dila nag-ang-ang. Ang pransiskano may ugali nga mainiton, tinindakan niya ang mga siya nga nagsablag sa iya alagyan kag tubtob sinikol pa niya ang isa ka kadete. Ang tenyente maligdong; ang iban masadya nga nagsinugilanon kag gindayaw nila ang kanamit sang mga pag- kaon nga ginhanda sa latok. Apang si Donya Victorina, kumalot sang iya ilong nga naghikay, hinali nga naakig katulad sang isa ka man-og nga naipit: sa pagkamatuod nalapakan sang ten ycnte ang sidsid sang iya nagwas. - Apang, wala ka bala sing mata? - Siling niya. - Huo, Senyora, kag duha ka mata nga maayo sang sa imo; apang gintan-aw ko ina nga mga kulong, - sabat sang militar nga may diutay nga kataha kag humalin. Nahuyog ang duha ka prayle kumadto sa ulohan sang latok. ayhan sa kinabatasan, kag, sanglit ginpaabot, nahanabb ang ka- subong sa duha nga nagpaindisay sa isa ka palangakban sa uni- bersidad; gintimbangtimbang nila sa mga tinaga ang mga kinaayo kag labi nga mga ikasarang sang mga tagsumponganay, apang sang ulihe wala man lamang sila maghangpanay, kag nagkumod sila nga sang ulihe ang ginhangop nila lunsay taligmato kag nag- salambo kag nagkulumod sila sang wala nila makuha. - Sa imo ina, Fr. Damaso! - Sa imo ina, Fr. Sibyla! nakilala - Labing' dugay na nga nakilala sa balay ... tag-kompesar (1) Jelejele bago cjuiere - Nagaindi-indi, apang may luyag. - 20 -
Ang Panihapon 21 sang napatay nga babae . . . panuigon, pagl^atalahaon \ag pangu- lohan . . ? - Labing' dugay na kon hambalon naton, indi! Sa baylo ikaw ang kura sang Arab al12 - Sabat nga malas-ay ni Fr. Da- maso nga wala niya pagbuhii ang siya. - Sanglit ikaw ang nagasugb, tumanon ko! - Tambi ni P. Sibyla nga buot malingkod. - Wala ako nagasugb, - pamatok sang pransiskano, - wala ako nagasugb. Buot na malingkod si Fr. Sibyla, nga wala magasapak sa mga pagpamatok, samtang nagsublanganay ang mga panulok nila sang tenyente. Ang labing' mataas nga punban, suno sa kaisipan sang pagtuluohan sa Filipinas, labi pa kakubos sa isa ka kosi- nerong' alagad sa simbahan. Cedant arms togae ukon ang militar magyaob sa gahum nga banwahanon, siling ni Ciceron sa Senado; cedant anna cottae ukon ang militar dapat magyaob sa gahum sang pagtuluohan, siling sang mga prayle sa Filipinas. Apang si Fr. Sibyla isa ka tawo nga matinahaon kag nagsiling: - Gg. Tenyente, yari kita sa kalibutan kag wala sa sulod sang simbahan; ang pulungkban imo. Apang kon hukman sa iya paningog, bisan pa < ang pulungkban iya gihapon. Ang tenyente, ayhan indi na magpagamo ukon agud indi makapungkb sa duha ka prayle, madagmit nga namalibad. sa kalibutan sa tuyb nga i tunga sang Wala sing isa sang nag-agaway sang pulungkban nga naka- dumdom sang tagbalay. Gintan-aw sia ni Ibarra, nga nagpanilag lamang sa nagkahanabb nga nalipay kag nagyuhom. - Ngaa man, D. Santiago! Wala ka magpungkb nga ka- buylog namon? Apang ang tanan nga pulungkban napungkban na: si Luculo ivaid nagabaon sa baldy ni Luculo.4 (2) Panuigon, pagkatalahaon kag pangulohan - Wala sing nakulang kon isilfng naton: "sa mga gulang sing panuigon, sa pagkatalahaon, sa kinaalam kag pangulohan". Isa ka bagay ini sang katahuran nga ginadulot sa tawo nga luyag naton padunggan tungod sa iya pagkagulang sa aton sa maskin and sa amo nga mga butang. (3) Arabal - Isa ka baryo ukon puok sa Iwas sang ginkasiluhan sang isa ka poblasyon apang malapit dira, ukon baryo nga nautbong sang siudad, bisan nasakop pa sini. (4) Si Luculo wala nagakaon sa balay ni Luculo - Si Lucio Licinio Lu culo isa sadto ka heneral nga romanhon (99-50 wala pa matawo si Kristo) nga nabantugan sa iya mga luyag sa pagkaon, nga ginsugid ang tumalagsa nga ka- bugana sang iya mga salusalo. Isa ka adlaw nga ang bantog nga romanhon wala sing pinangagda sa iya latok, ginhatagan sia sang kosinero sing kina- andan lamang nga mga pagkaon nga indi pinasahi. Pinangkot niya ang ko-
22 Noli Me Tangere - Pahimuyong! Ayaw ka pagtindog! - Siling ni Kapitan Tiago nga binutang niya ang iya kamot sa abaga sang pamatan- on. Hungod nga ini nga badu ginhiwat sa pagpasalamat sa Birhen tungod sa imo pag-abot; Oy! Ipabutang diri ang tinula. Nagpahimb ako sing tinula tuhoy sa imo nga madugay na nga wala nimo matilawi. Binutang nila ang isa ka daku nga sopcra nga nag-aso. Ang dominiko, sang tapos sia makakibot sang Benediciteb nga halos wala man sing may nakahibalo magsabat, sinugdan niya ang pag- panagtag sang unod sang sopera. Apang tungod ayhan nga wala matalupangdi ukon sa ano man nga kabangdanan, sa kay P. Da- maso kumadto ang pinggan diin sa tunga sang madamb nga ka- labasa kag sabaw naglangoy ang hubo nga liog kag matig-a nga pakil sang manok, samtang ang iban ila nagkaon sang mga paa kag mga dughan, labi gid kay Ibarra nga sa iya kumadto ang mga bahin nga pinili. Nakita ini tanan sang pransiskano, dinu- not niya ang mga kalabasa, humigop sing diutay nga sabaw, hinu- sa iya atubangan log hungod ang kutsara, kag hinali nga tinulod ang pinggan. Ang dominiko nalingaw sing maavo sa iya pag- sugilanon sa pula nga pamatan-on. - Nano kadugay nga nakahalin ka diri sa pungsod? - Pa- mangkot ni Laruja kay Ibarra. - Mga pito ka tuig. - Ayhan, nalimot na ikaw sa imo pungsod? - Baliskad sina: maskin pa nga ang akon pungsod nalimot sa akon, ako akon sa gihapon nagdumdom sa iya. - Ano ang buot nimo isiling? - Pamangkot sang pula nga pamatan-on. - Buot ko isiling nga isa na ka tuig nga wala gid ako ma- kabaton sing ano nga balita gikan diri, sa bagay nga nahimb ako nga daw isa ka dumoluong . . . nga wala pa makasayod kon san-o kag paano napatay ang akon amay! - A! - Nahayanghag ang tenyente. sinero kon tungod sa ano, nagsabfit sia nga sanglit wala sing pinangagda indi kinahanglan nga mag-aman sing mga pinasahi, kag naakig nagsabat s:a, nga kon may mga pinangagda, sa am6 nga adlaw si Luculo nagkaon sa balay nl Luculo, nga nagpahangop nga sia sa iya kaugalingon tuman na kaayo nga indi dapat pagpabay-an ang kabugana kag maayo nga pag-atipan sang ila latok. Ini nga halambalon nga nahibal-an sang madamo ginagamit diri ni Rizal sa ba liskad nga bagay, ukon ang buot silingon, nga si Kapitan Tiago wala pagpungko sa iya kaugalingon nga latok. (5) Benedicite - Ang nahauna nga taga sa pagsugod sang palangadion sa linatin nga ginamitlang sa pagsugod sang pagkaon, subong man sa katapusan sang pagkaon ginamitlang man ang isa ka palangadion sa paghatag sang pag pasalamat so Labing' Makagagahum.
A ng Pan ih a pon 23 - Kag diin ikaw nga wala ka gid magpadala sing tclegrama? - Pamangkot ni Donya Victorina. - Sang kaslon' kami nagpadala kami sing telegrama sa Peninsula.6 - Senyora, sa sining' duha ka hingapusan nga tuig didto ako sa Aminhan sang Europa: sa Alemania kag sa Poloniang' Rusianhon. Si Doktor De Espadana, nga tubtob karon wala pa maka- pangahas sa paghambal, bumatyag nga bagay man sia magtulu- togda. - Na . . . nakakilala ako sa Espana sang isa ka polako gikan sa Va . . . Varsovia, nga ginhingalanan kay Stadtnitzki, kon wala ako malipat; nakit-an mo bala sia? - Pamangkot niya nga may pangalag-ag kag may diutay nga kahuya. - Mahimb nga nakit-an ko sia. - Sabat ni Ibarra nga may kahamuot, - apang sa karon inch na ako makadumdom. - Indi ka gayod mag-magsayop sa iya sa iban! - Dugang sang Doktor nga bumalik na sa iya ang iya kaisipan. - Pula sia subong sang bulawan kag tuman kalain maghambal sang kinat- sila. Maayo ina nga mga talandaan, apang didto wala gid ako makahambal sing bisan isa ka taga nga kinatsila Iwas lamang sa pila ka konsulado. - Kag. paano ang imo paggawi? - Pangkot ni Donya Vic torina nga may pagdayaw. - Gingamit ko ang hambal sang tagsa ka pungsod, senyora. - Nagahambal man ikaw sang iningles? - Pamangkot sang dominiko nga nakapuyo sa Hong-kong kag maayo maghambal sang Pidgin1 nga iningles, ang ginkinamatis nga hambal ni Shake speare sang mga inanak sang Imperyong' Insik. - Nakapuyo ako sing isa ka tuig sa Inglaterra sa tunga sang katawohan nga naghambal lamang sang iningles. - Kag ano ang pungsod nga labi nimo naluyagan sa Europa? - Pamangkot sang pula nga pamatan-on. - Madason sa Espana, ang akon ikaduha nga pungsod. ang maskin diin lang sa mga pungsod sa Europa nga hilway. (6) Peninsula - Ang wala makatuon nga mga pilipinhon masunson nga ginaislan nila sing n ang n. (7) Pidgin nga Iningles - Amo ini ang iningles nga ginahambal sang mga insik sa Hongkang, nga nahimo nga kinamatis nga bug-os naglain sa tunay nga hambal, apang amo lamang ang mahangpan sang mga insik labi na gid sang mga kubos.
24 Noli Me Tangere - Kag ikaw nga daw nakapanglugayaw sing madarnb . . . sugiri kami . . . ano ang labing' dalayawon nga butang nga imo nakita? - Pamangkot ni Laruja. Daw nanumdom si Ibarra. - Dalayawon sa ano nga bagay? - Halimbawa abi . . . sa pagkinabuhi sang mga banwa . . . pangabuhi sa katilingban, politika, pagtuluohan, sa tanan nga bu tang, sa kaundan, sa kabilugan . . . Si Ibarra nanumdom pa gid sing malawiglawig. - Sa pagkamatuod, ang makatilingala sa amo nga mga pung- sod, kuhaon ang kaugalingon nga bugal nga pungsudnon sang tagsatagsa ... Sa wala pa nakon maduaw ang isa ka pungsod. gintinguhaan ko ang pagtuon sang iya maragtas, sang iya Exodo* ukon libro sa pagtuluohan ni Moises, kon sarang ko masiling, kag pagkatapos ang tanan makita ko nga kinaandan lamang; nakita nakon sa gihapon nga ang kauswagan ukon pagmusmos sang mga banwa yara nagikan sa ila mga kahilwayan ukon mga palalig ban, kag subong man sa mga pag-antos kag sa mga pagpaiyaiya sang ila mga katigulangan. - Kag wala na ikaw sing nakita Iwas sina? - Pamangkot sang pransiskano nga kumadlaw nga may pagyaguta, nga kutob sang masugdan ang panihapon wala gid magbungat sing bisan isa ka taga, nga nalingaw sa pagkaon. - Indi makabayad nga sa wala sing naigban hinguyangon mo ang imo manggad sa pag- hibalo sang kadiutay nga butang! Maskin sin-o nga bata sa bu- luthban nakasayod sina! Naunay ang panulok ni Ibarra nga indi makahibalo kon ano ang iya ihambal: ang iban, nga natingala, nagtinulokay kag na- hangaw-an nila nga mahanabo ang isa ka eskandalo. Ang pani hapon dali na lang matapos kag ang Iya Reberensya nabusog na, - ang ihambal kuntani sang pamatan-on, apang pinunggan niya kag naghambal lamang sang masunod: - Mga ginuo, ayaw kamo magkatingala sa mga pagbilang sa akon sang aton tigulang nga kura, - amo ini ang pagbilang niya sa akon sang ako bata pa, kay sa Iya Reberensya wala paglipas ang mga tinuig, - apang ginapasalamatan ko ini kay nagapaha- (8) Exodo - Sa tumod nga kahulogan amo ang tig-ulo sang ikaduha nga libro rang lima ka libro sang Daan nga Testamento ni Moises, diin ginasugid ang paggwa sang mga taga-Israel gikan sa Egipto; sa liwan nga kahulogan, amo ang paglugayaw sang mga pumoluyo sang isa ka banwa nga nagasaylo, amo ang pagbaylubaylo sang pangabuhi sang isa ka banwa, ang iya pagpanibag-o ang iya Maragtas.
Ang Panihapon numdom sa akon sadto nga mga adlaw sang ang Iya Reberensya masunson nga nagduaw sa amon balay kag nagpadungog sa latok sang akon amay. Ang dominiko tumulok sing mahipos sa pransiskano nga nagpalangurog. Si Ibarra nagpadayon, nga tumindog: - Mga ginuo, tugotan ninyo ak6 nga magtaliwan kay, bag-o lang ako makaabot kag sanglit malakat ako gilayon bwas nga daan, may madamb nga palatigayunon nga akon tapuson. Ang daku nga bahin sin! nga panihapon natapos na kag mainum ako sing diutay nga alak kay talagsa lamang ako nagatam-id sang mga ilimnon. Mga ginuo, ang tanan sa Espana, kag Filipinas! Kag tinayhong niya ang isa ka kopita, nga tubtob sadto wala gid niya matandog. Ang tigulang nga tenyente sumunod man sa iya apang wala magtikab sing isa ka taga. - Indi ka maglakat! - Siling ni Kapitan Tiago sa iya sa mahinay nga tingog. - Si Maria Clara maabot na: naglakat si Isabel nga nagkuha sa iya. Maabot ang bag-o nga kura sang imo banwa nga isa ka santos. iya - Makari ako bwas sa indi pa ak6 makalakat! Karon may duawon ako nga kinahanglanon kaayo. Kag naglakat sia. Sa karon ang pransiskano pumakawas sang iya mga ginbatyag. - Kag nakita mo? - Siling niya sa pula nga pamatan-on nga bumakyaw sang kutsilyo nga gingamit sa pamostre. - Tungod ina sa bugal! Indi sila maluyag nga ang Kura magbasol sa ila! Na- gatuo na sila nga mga tawo nga talahaon! Malain ang maha- nabb nga ipadala naton ang mga pamatan-on sa Europa! Dapat ini dumilian sang pangulohan. - Kag, ang tenyente? - Hambal ni Donya Victorina nga bumuylog sa kaisipan sang pransiskano, - sa bug-os nga gab-i wala makakas sa iya nawong ang pagkisdong. Maayo man nga bumiya sia sa aton. Tigulang na kaayo apang tenyente pa giha- pon. Indi malimtan sang senyora ang ginhambal nahanungdd sa iya kulong nga buhok kag ang pagtapak sa sidsid sang iya nag- was. Sadto nga gab-i ang pula nga pamatan-on nagsulat, laklp sa iban nga mga butang, sang madason nga bahin sang Estudios Coloniales-. 'Kon paano ang isa ka liog kag isa ka pakh sang manok sa pinggan nga tinula sang isa ka prayle makatublag sang 25
26 Noli Me Tangere kalipay sa isa ka badii." Kag sa iya mga sinulatan nalakip man ini: "Sa Filipinas ang tawo nga wala sing pulds sa isa ka pani- hapon ukon badu amo ang tagdulot: sa tag-iya sang balay sugdan nila ang pagtabog sa iya sa dalan kag ang tanan masunod nga matawhay. Sa idalum sang nagakahanabo karon daw mahimb sa ila ang isa ka maayo nga indi pagpahanugotan ang mga pili- pinhon sa paghalin sa ila pungsod. bisan tudlban sila sa pag basa ..."
BAHIN IV NG EREHES KG FILIBUSTER©1 SI IBARRA wala'y pat-od nga kabubut-on. Ang hangin sang kagab-ihon nga sadto nga mga bulan masami nga tama kalab-as sa Manila, daw nagpanas sa iya agtang sang manipis nga gal-um nga dira naglandong: Hinukas niya ang iya kalu kag magginhawa. Naglalabay ang mga kotse katulad sang mga kilat, ang hili- akayan nga mga kalesa naglalakat nga mahinay, ang mga du- n; nagkalainlain nga kabikahan. Sa panglakat nga daw malay-o sa pasapayan. nga nagpakilala nga sia nagpanglingawlingaw ukon wala'y dulomdumon, ang pamatan-on dumayan pakadto sa plasa sang Binondo, nga nagpanan-awtan-aw sa tanan nga bahin nga daw may buot sia kilalahon. Amo man gihapon yadto nga mga dalan nga may amo man nga mga balay nga naduagan sing mga put! kag mga asul kag mga padir nga pinaputi, uk6n bag-o lang pinintahan nga indi maayo ang pag-ilog sang granito; ang tore sang simbahan nagpakita gihapon sang taknaan nga masinag ang tabon; amo man nga mga tindahan sang mga insik nga may mahigkb nga mga kortina kag may mga magagming nga tuhog nga salsalon, nga ang isa sini iya pinahilok sang isa ka gab-i, nga inilog niya ang ginhimb sang mga hurong sa Manila: wala sing isa sina nga nagtadlong. - Mahinay ang imo lakat! - Kumod niya kag pumadayon sia sa dalan Sacristia? Ang mga manogbaligya sang sorbete dalayon nga nagsining- git: - Sorbeteee! - Samtang ang mga huepe nagsuga man giha pon sa mga duog sang mga insik kag sang kababaen-an, nga nag- baligya sing mga kalan-unon kag mga bungangkahoy. - Makatilingala! - Nakatuaw sia. - Amo man nga insik sang pito ka tuig nga nagligad. kag tigulang . . . am6 man giha- (1) Ang Erehes kag Pilibustero - Ang wala pagtuo kag mabinatukon sa pangulohan. (2) Dalan Sacristia - Amo ini ang pagtawag tungod nga nagasugod sa atubangan sang mga bintanfi sang sakristiya sang Simbahan sa Binondo. Ka ron ginatawag nga Ongpin. - 27 -
28 Noli Me Tangere pon! Sarang masiling nga karon nga gab-i nakadamgo ako sing pito ka tuig sa Europa! . . . kag! Santo Dios! Padayon nga wala pa gihapon makaayo ang bat6 subong sang akon paghalm! Sa pagkamatuod, pinabayaan pa gihapon ang bato sa gin- sang-an sang mga dalan S. Jacinto* kag Sacristia. Samtang nga nagpanganinaw sia sini nga kalatingalahan sa pagkabakod sang mga butang sa pungsod nga wala man sing kabakod, may isa ka kamot nga tumungtong sing mahinay sa iya abaga; binatak niya ang iya nawong kag nakita niya ang isa ka tigulang nga tenyente nga nagtulok sa iya nga nagkadlaw: ang militar wala na sing katig-a sa iya pangnawong kag sadto'ng mga kilay nga nagpakilala sang iya panagimuot. - Pamatan-on mag-andam ka! Magpamalandong ka sa imo amay! - Siling niya sa iya. - Pasayluha ako, apang sa akon paghangop ikaw nakakilala sing maayo sa akon amay . . . Sarang nimo ak6 masugiran kon ano ang iya kapalaran? - Pamangkot ni Ibarra nga gintulok sia. - Ngaa wala mo ina masayri? - Pamangkot sang militar. - Ginpangkot ko nahanungod sina si D. Santiago, apang wala sia magtug-an sa pagsugid kundi bwas kuno nalang. Naka sayod ka bala? - Nakasayod gid lang, subong man sang tanan! Napatay sia sa sulod sang bilanggoan! Ang pamatan-on umisol isa ka tikang kag tumod nga tinulok niya ang tenyente. - Sa sulod sang bilanggoan? Sin-o ang napatay sa sulod sang bilanggoan? - Pamangkot niya. - Nga tawo ini, ang amay mo, nga ginbilanggb! - Sabat sang militar nga daw natingala. - Ang amay ko . . . sa sulod sang bilanggoan . . . nga nabi- langgb? Ano ang siling mo? Nakahibalo ka kon sin-o ang akon Ikaw bala . . . ? - Pamangkot sang pamatan-on nga amay? binutkon niya ang militar. - Ayhan wala ak6 magsayop, sia si D. Rafael Ibarra. - Huo, si D. Rafael Ibarra! - Sulit sang pamatan-on nga nagpalang-uy-oy. - Nagsalfg ako nga ikaw nakasayod sina! - Mahinay nga hinambal sang militar nga puno sing kaawa sang mabasa niya (3) Dalan San Jacinto - Karon dalan T. Pinpin.
Ang erehes kag Pilibustero ang lumabay sa panumdoman ni Ibarra, - naghunahona ako nga ikaw . . . apang magpakaisog ka! Diri ang tawo indi mahimb nga mangindungganon nga wala makakadto sa bilanggban! - Dapat ko patihon nga ikaw wala paglahog sa akon, - balos ni Ibarra sa tingog nga maluya tapos makaligad ang pila ka tinion nga mahipos. - Sarang ka makaasoy sa akon tungod sa ano nga sia didto sa bilanggban? Ang tigulang nagpulopanumdom. - Natingala ako nga wala ikaw makasayod sang nagkaha- nabb sa imo panimalay . . . - Ang katapusan niya nga sulat sang isa ka tuig nga nag- ligad nagsiling sa akon nga indi ak6 magpakulba kon indi sia makasulat sa akon, sanglit masakb sia kaayo; nagtugyan sia nga padayunon ko ang akon pagtuon . . . ginbendisyonan niya ako! - Hanti kon amo yadto nga sulat ginpadala niya sa imo sang wala pa sia mapatay: madali na lang mag-isa ka ruig nga gin- lubong namon sia sa iya banwa. - Sa ano nga kabangdanan nga ginbilanggb ang akon amay? Apang sunda ak6 kay makadto ako sa kwartel; sugiran ko ikaw sam- tang kita nagalakat. Hamboy ka sa akon butkon. - Sa isa ka kabangdanan nga dungganon kaayo. Lumakat sila nga sa pila ka tion mahipos. Ang tigulang daw nagpanumdom samtang nga ginhimilhimil niya ang iya bungot. - Sanglit nahibal-an na nimo sing maayo, - sugod niya sa paghambal, - ang imo amay amo ang labing' manggaranon sa puod kag bisan nga sia ginhigugma kag gintaha sang kadamban, sa baylo ang iban nagdumot kag nagkahisa sa iya. Kami nga mga katsila nga nagkalari sa Filipinas wala pagpaabuta nga manginsubong karon; ginahambal ko ini tungod sa isa sang imo mga katigulangan subong man sa mga kaaway sang imo amay. Ang mga pagliwat nagpadayon, ang pagluya sang kabubut-on sang mataas nga mga punoan, ang pagpalabilabi, ang pagnubb sang bill, kag ang paglip-ot sang byahe amo ang kabangdanan sang tanan: nagaabot diri ang labing' malain gikan sa Peninsula, kag kon mag-abot ang isa nga maayo, madali nga maglain sia diri sa pungsod. Gani, nga ang imo amay, sa mga kura kag sa mga katsila, may madamb nga kaaway. Diri nagdulog sia anay. 29
30 Noli Me Tangere - Sang pila ka bulan sang makataliwan na ikaw, sumugod ang paglainay nila ni P. Damaso, nga indi ko masaysay kon ano gid ang matiiod nga kabangdanan. Ginsumbong sia ni Fr. Damaso nga wala pagkompesar: sadto wala man sia pagkompcsar, kag wala'y sapayan mag-abyan kaayo man sila gihapon, nga ma- dumdoman pa nimo. Labot pa, si D. Rafael isa ka tawo nga tuman ka dungganon kag labi katarong sangsa madamb nga nagkompesar sing masunson: may kaugalingon sia nga pagbina- tasan nga tuman katadlong kag masami makahambal sia sa akon kon magpanugilanon sia nahanungod sang amo nga pagdisgus- tohanay: - Gg. Guevara, nagapati ka nga patawaron sang Dios ang isa ka sala, ang isa nga nakapatay halimbawa, nga isugid lamang sa isa ka pari, tawo nga amo ang may katungdanan sa paghipos nahanungod sina, kag sa pagkahadlok nga sunugon sa impyerno nga amo ang buhat sa pagpabasabjt? Sa pagpakatalaw kag sa pagpakahuya sing hipos? May liwan ako nga paghangop sa Dios, - siling niya, - kon sa akon lamang, indi gayod matad- long ang malain sang isa ka malain, bisan mapatawad sa wala'y kahulogan nga mga paghaya, bisan sa mga paglimos sa Simba- han. - Kag hinatagan niya ako sini nga pananglitan: - Kon ako nakapatay sang isa ka amay sang panimalay, kon ginhimb ko ang isa ka babae nga isa ka balo nga masulub-on kag ang pila ka malipayon nga kabataan, mga ilo nga pinabayaan, makonten- tar ko ayhan ang Makagagahum nga indi ako pagbitayon, nga itugyan ko ang akon likum sa isa nga amo ang magtagb, sa paghatag limos sa mga pari nga wala gid nagakinahanglan, sa pagbakal sing bula sa paghinulsol* ukon sa pagtangis adlaw kag gab-i? Kag ang balo kag mga ilo? Ang akon ipalatugsiling naga- hutik sa akon nga dapat ko tal-usan kon mahimb ang tawo nga akon ginpatay, ihalad ko ang tanan sa sulod sang akon kinabuhi sa kaayuhan sang panimalay nga ginhatagan ko sing masubo nga kapalaran, kag bisan pa sina, sin-o ang makailis sang paghigugma sang isa ka bana kag isa ka amay? - Amo ini ang pagpangata- rungan sang imo amay kag ini nga pamatasan amo ang iya gin- dala sa gihapon kag sarang masiling nga wala sia sing nahimb nga malain bisan kay sin-o; sa baylo, gintinguhaan niya sa pag- panas sa maayo nga mga binuhatan ang pila ka kalainan nga suno sa iya ginhimb sang iya mga katigulangan. Apang ibalik naton sa paglainay nila sang pari, ini nagtama na gid kalubha. (4) Bula sa paghinulsol - Kalig-unan ukon mandu sang Papa nga tungod sina ginapatawad kag ginahusay ang tanan, bulong bilang sang maskin an6 nga kasakitan.
Ang erehes KAG PlLIBUSTERO 31 Si P. Damaso nagpalahicllahid sa iya sa walihan kag kon wala pag-athaga sa pagsambit ang iya ngalan isa ka katingalahan kay sa batasan sang pari ang tanan sarang mapaabot. Ginbatyag ko nga daan nga sa madali kag madugay ang butang maga-abot sa kalai- nan. Ang tigulang nga tenyente nagdulog na man liwat sing makadali. - Naglibot sadto sa iya puod ang isa anay ka artilyero, nga pinahalin sa ehersito tungod tama kapintas kag kapakok. Sanglit ang tawo kinahanglan nga mabuhi kag wala sia pagpahanugoti nga mag-uyat sang hilikuton sa kusog nga makahalit sa amon maayo nga ngalan, nakatigayon sia ambot kon kay sin-o sang palangakban sa pagkamanunukot sang mga buhis nahanungod sa mga salakyan. Ang kailo wala makabaton sing maskin ano nga pagtulon-an kag ini nasayran gilayon sang mga indyo: sa ila isa ka katingalahan nga ang isa ka katsila indi makahibalo magbasa ukon magsulat. Ang tanan naglahog lamang sa kailo nga ila bina- yaran sing yuhomyuhom ang buhis nga iya ginsukot, kag nasayran niya nga sia ginyaguta lamang, nga nagpaaslum pa gid sang iya pamatasan, nga matig-a kag malain na nga daan. Ginhatagan nila sia sing hungod sang sinulat nga pinasuli; ginpakita man niya nga iya ginbasa kag ginpirmahan diin nakita niya nga may luang ang pila ka nagbalalangkiwas nga mga tinaga nga nagpakilala sa iya sing nagkaigb. Ang mga indyo nagbayad apang nagyaguta; gin- tulon niya ang iya bugal apang nagsukot kag sa sini nga kahim- tangan sang balatyagon wala sia sing gintaha, kag sa imo amay nag-abot nga nagsabtanay sila sing matigdas nga mga tinaga. - Nahanabb nga sang isa ka adlaw samtang ginpasulisoli niya ang isa ka papel, nga sa isa ka tyanggi ginhatag sa iya, nga luyag niya tadlungon, ang isa ka bata gikan sa buluthban nagsugod sa paghuluhagyb sa iya katipdanan, nagkadlaw kag gintudlb sia. Nabatian sini nga tawo ang kinadlaw kag nakit^ niya nga ang lahog nagsaylusaylo sa maligdong nga mga nawong sang mga nagtalambong; nadulaan sia sing pagpaumod maabtik sia nga bumalik kag iya ginlagas ang kabataan nga nagdalalagan nga nagsilinggit, - ba, be, bi, bo, bu. - Lipong sia sa kaakig kag indi man niya sila maabot, hinaboy niya sila sang iya baston nga pumilas sa ulo sang isa kag ini natumba; hanti dinalaganan niya, sinipa kag wala sing isa sa mga nagtambong nga nagyaguta, nga may kaisog sa pagtambag. Malaot nga palad nga ang imo amay
32 Noli Me Tangere nakaagi. Naakig, dinalagan niya ang manunukot, dinakop sia sa butkon, kag pinasipalahan sing masakit. Ini nga sa wala'y duha- doha nagpalamula sa kaakig bumakyaw sang iya kamot, apang wala sia paghatagi sang imo amay sing panahon, kag sa kusog nga nagpakilala sang apo sang mga Vasco...6 ang iban nagsiling nga sinumbag niya, ang iban nagsiling man nga tinikwang lamang niya; apang ang nahanabb nga ang tawo napukan sa pila ka tikang kag nakaigb ang iya ulo sa bat6. Pinaba- ngon ni Don Rafael ang bata sing mahipos kag dinala niya sa hukmanan. Ang artilyero-anay ginuwaan sing dugo sa baba kag wala na maumpawi nga napatay sang mga pila ka tion sang ulihe. Sanglit amd ang nahanabb, pumahilabot ang hustisya, gin- bilanggb ang imo amay kag ang tanan niya nga kaaway nga wala makilal-i nagginuwa. Umolan ang madamb nga butangbotang, ginsumbong nila sia nga isa ka pilibustero^ kag isa ka erehes: ang magpaka-erehes sa tanan nga bahin isa ka malaot nga palad, labi na gid sadto nga panahon kon ang puod may alkalde nga isa ka tawo nga nagpabugal nga matinuohon, nga kaupod sang iya mga suluguon nagpangadi sa mabaskog nga tingog sang palanga- dion, ayhan agud mabatian sia sang tanan kag magpalangadi man kabuylog sa iya; apang ang magpakapilibustero labi pa gid nga malain sangsa mangin-erehes kag magpatay sang tatlo ka manu nukot sang mga buhis nga makahibalo magbasa, magsulat kag magkilala sang nanuhaytohay nga mga butang. Ang tanan bumiya sa iya, ang iya mga papel kag mga libro pinanguha. Gin sumbong sia nga nag-amot sa El Correo de Ultramar7 kag sa mga pamantalaan sa Madrid, nga ginpadala ka niya sa Suiza, Alemania, nga nasapwan sa iya nga may mga sulat kag laragway sang isa ka pari nga ginpapatay kag ano pa ang nahibal-an ko? Gikan sa tanan pinasandig nila ang mga panumbong. tubtob sa pag^amit sang Ifamisa* bisan nga sia kaliwat sang mga taga-Pcninsula. Kon (5) Apo sang mga Vasco - Ang lolo ni Dn. Rafael tags Biscay uk6n tumandok sang mga puod nga Baskongada (Alava, Guipu^coa kag Biscay), mga puod sa Aminhan sang Espana nga ang ila mga pumoluyo may kabantu- gan nga makusog kag mabakod. (6) Pilibustero - Ang nagpangabudlay sa kahilwayan sang mga puod sa iban nga kadagatan nga sakop sang Espana; ang pilipinhon nga indi sugot sang pagdumala sang pari kag sang militar. Ang tagsa ka pilipinhon nga wala paghipos kag wala pagsiling nga "Amen" sa tanan nga buhat sang pag- panglupig kag pagpakalakas gintawag sadto nga pilibustero. (7) El Correo de Ultramar - Pamantalaan nga ginbantala sa Madrid nga maalwan sa iya mga kaisipan, uk6n nagdampig sa mga kaisipan nga makiuga- lingon sang mga pilipinhon. (8) Kamisa - Bayu nga ginapalwas, inogsuot nga kinaandan sa mga pi- lipinhon nga maayo sing kahimtagan. Ini nga bayu wala ginapasuloa sa sarwal. Ang iban sini nga mga bayu mataas sing bili, nga hinimo sa pinya nga nag- kalainlain ang duag kag nabordahan sing mga matahum.
Ang erehes kag Pilibustero iban lamang nga tawo ang imo amay, ayhan nakagwa sia nga hilway gilayon kay may isa ka manogbulong nga nagpabangod sang kamatayon sang wala'y palad nga manunukot sa dugo nga pumunong; apang ang iya manggad, ang iya pagsalig : sa hustisya pagbulot-an kag ang iya pagpakalain sang tanan nga indi suno sa sa akon kag indi matarong, amo ang nakapalutos sa iya. Ako pagpanga- kaugalingon, wala'y sapayan sang akon pagpangindi sa yb sang bulig sang iban, nagpakigkita ako sa Kapitan Heneral, ang nauna sa isa nga karon nagapangakb; ginpahayag ko sa iya nga indi mabilang nga pilibustero ang sin-o man nga nagabaton sa iya puloy-an sang tanan nga katsila, imol ukon dumalay-o, nga ginhatagan sila sing puloy-an kag pagkaon, kag sa iya mga ugat nagabukal ginhapon ang maalwan nga dugo nga katsila; wala sing pulos nga ginhalad ko ang akon ulo, nga ginsumpa ko ang akon kaimulon kag ang akon dungog sa pagka-militar, kag natigayon ko lamang ang malain nga pagbaton sa akon ma- lain nga pagpaalam kag gintawag pa ako nga tsiplado! Ang tigulang dumulog sa pagginhawa kag, sang makita niya ang paghipos sang iya kaupod nga nagpamati nga wala pagtulok sa iya, pumadayon sia: - Ginhimos ko ang pagpangapin sa imo amay sa iya panga- bay. Kumadto ako sa bantog nga mananabang nga pilipinhon, ang pamatan-on nga si A - apang namalibad sia sa pagbaton sang asunto. "Mapalutos ko ina," siling niya sa akon. "Ang akon pag pangapin mangin kabangdanan sang bag-o nga pagsumbong liwat sa iya kag ayhan sa akon man. "Kadto ka kay Gg. M. - nga isa ka manogpamulongpulong nga matanlas, mahapos humambal, taga-Peninsula kag kinilala kaayo." Ini ang akon ginhimb, kag ang bantog nga mananabang amo ang nag-uyat sang kasaba nga nagtabang nga may ikasangkol kag pagkamasidlakon. Apang ang mga kaaway madamb kag ang iban, nagpalanagb kag wala makilal-i. Ang ditunay nga mga saksi nagdamb, kag ang ila mga butangbotang nga sa iban nga bahin ginsikway sa mga tinaga nga mayagutaon sang mananabang, diri nahimb pa nga ginpatihan. Kon natigayon sang mananabang ang pagsikway sang amo nga mga panaksi nga ginhimb niya sila nga nagsinupaksopakay sa ila kaugalingon matuhaw gilayon ang iban nga mga panumbong. Si- numbong nila sia nga nakapanag-iya sang malapad nga kadutaan sa indi matarong, ginpabayad sia sang mga danyo kag mga per- 33
34 Nou Me Tangere hwisyo; nagsulogid nga sia may kaangtanan sa mga buyong agud indi nila pagtandugon ang iya mga hayop kag mga tanum. Sa katapusan nagumon ang kasab^ sa bagay nga sang matuigan wala na sing makahangop. Bumiya ang alkaldc sa iya palangakban; bumulos ang isa nga may kabantugan sa pagkamatarong, apang ini, sa malain nga palad, halos nangakb sing pila lamang ka bulan; kag ang bumulos sa iya tuman kamaluyagon sang mga maayo nga kabayo. - Ang mga pag-antos, ang mga paglainay, ang pagkahim-ong sang sulod sang bilanggban uk6n ang kasakit sa pagtan-aw sang madamb nga dimatinagubaluson, lumiwat sang iya daw salsaion nga panglawason kag nagmasakit sia sa sina nga kalainan nga ang lulobngan lamang amo ang makabulong. Kag sang madali na lang matapos ang tanan, kag sang hilwayon na sia sa mga pa- numbong sang iya mga kaaway sa iya Pungsod, kag sa kamatayon sang manunukot napatay sia sa bilanggban nga wala sa iya luyo sing bisan sin-o. Nag-abot ako sa pagtan-aw sang iya katapusan nga pagtinga. Humipos ang tigulang; si Ibarra wala magbungat sing bisan isa ka taga. Nakaabot na sila sa ganhaan sang kwartel. Dumulog ang militar kag hinatag niya ang iya kamot sa iya, nagsiling sia: - Pamatan-on, ang magagmay nga mga hilisayran pangayba kay Kapitan Tiago; nian, maayong' gab-i! Kinahanglan nga tan-awon ko kon ang bag-o nga nagkahanabb. Dinawb ni Ibarra sing mabinatyagon, sa hipos, yadto'ng kamot nga daw tul-an, kag sa kalinong sinunod niya ang tigulang sang iya mga mata tubtob sia nadula. Hinay nga bumalik sia kag nakita niya ang isa ka kalesa nga lumabay; hinagyban niya ang kutsero. - Sa Otel ni Lala."3 - Siling niya sa tinaga nga halos maba- tian. - Ini ayhan bag-o lamang maghalin a bilanggban, - ang hunahona sang kutsero sa iya kaugalingon, nga linatigo niya ang iya mga kabayo. (9) Otel ni La! a - Si Lala Ari isa ka indyo nga ingles nga nagbukas sing mga otel kag nag-agum sing daku nga kabantugan sang iya panahon tungod sa kaayo sang iya pangluto. Sa duog karon nga ginatindugan sang Bazar Siglo XX sa Plasa del Conde didto ang nahauna nga balay, nga sang ulihe ginsaylo sa Escolta sa duog nga sa karon amo ang Balay Paris kag sang ulihe pa gid nagsaylo sa Intxamuros diin anay ang mga talatapan sang Senso.
BAH IN V IS K BITUON S MDULOM NG GB-I SI IBARRA sumaka sa iya hulot nga nag-atubang sa suba, umosdang sia sa isa ka silyon, nga tumangla sa taliwala nga nahumlad sa iya atubangan salamat sa nabuksan nga gawahan. Ang balay sa atubangan, sa pihak nga pangpang nasug-an sing masanag kaayo kag naglambot sa iya hulot ang masadya nga mga tunog sang mga tulunggon, nga may kwerdas ang kalabanan. Kon abi diutay lamang ang libog sang pamatan-on kag, lab? ka mapinanilagon, naluyagan niya ang pagtan-aw sa bulig sang teleskopyo sang nagkahanabb sa amo nga danyag sang kasanag, nakadayaw sia sang isa sang mga makatilingala nga talan-awon, isa sadtong mga larawan nga makatalanhaga nga kon kis-a makit?i sa dalagkb nga mga teatro sa Europa, nga sa mahumok nga mga lanton sang orkesta naggwa sa tunga sang daw nag-ulan nga kasanag, sa daw nagdaludb nga busay sang mga batomaidlak kag bulawan, sa isa ka pagpuni nga sidlanganon, nga nakumbongan sang maaso nga lambong, isa ka diwata, isa ka dwende nga nagti- kang nga daw wala pagdapat sa salog, nga ginlibutan kag gin-up- dan sang masilaw nga ubong: sa iya atubangan nagpamukadkad ang mga bulak, masandukot ang sinaot, buhi ang mga lanton kag ang mga guban sang mga yawa, kadiwatahan, mga tayhii, mga mantiw, mga manunonda, mga anghel kag mga bakero nagsinaot, nagpinatikpatik sang magagming nga mga tambor, nagtininigbaliw kag ang tagsa nagbutang sa tiilan sang diwata sing halad. Nakit-an kuntani ni Ibarra ang isa ka tuman kagayon nga lin-ay, nga kulo- kawayanon, nga nagpanapot sang makailila nga balayuon sang ba- baeng' pilipinhon, sa tunga sang di-hil-ob nga sirkulo nga napasa- kupan sang tanan nga sari sang mga tawo, nga nagkinumpaskom- pas kag naghinulagholag sing masadya: didto may mga insik, mga katsila, mga pilipinhon, mga militar, mga pari, mga tigulang, mga pamatan-on, kag iban pa. Si P. Damaso yara sa luyo sang amo nga kagayon; si P. Damaso nagyuhom nga daw isa ka mapalaron; si 35 -
36 Noli Me Tangere Fr. Sibyla, amo man nga Fr. Sibyla naghambal sa iya, kag si Don- ya Victorina nagpahamtang sa matahum nga buhok sang lin-ay nga pamatan on sang isa ka tinuhog nga mga mutya kag mga batoma- idlak nga ang il^mga kilan nag-umpok sa maanyag nga mga duag sang prisma. Maputi sia, tuman gid kaputi sa amo nga tion; ang iya mga mata nga sa masunson nagtamod, nagpakita sang isa ka kalag nga putli kon sia tumongkaaw, kag kon sia magkulokadlaw kag magpakita sang mga maputi kag magagming nga mga ngipon, sarang masiling nga ang isa ka bulak isa lamang ka tanumtanom kag ang marpil, isa lamang ka bangkil sang elepante. Sa nagsihag nga panapot nga pinya kag palibot sa iya maputi kag nabanhay sing maanyag nga liog nagpalangilay, subong sang ginasiling sang mga tagalog, ang masinadyahon nga mga mata sang isa ka lugway sang mga batomaidlak. May isa lamang ka tawo nga wala gid bumatyag sang iya mga kagayunan kon sarang mahambal: ini amo ang isa ka pamatan-on nga pransiskano, maniwang, tagas, malus- pad, nga nagtulok sa iya nga wala paghulag kutob sa malayo katu- lad sang isa ka batdaan, nga daw wala pagginhawa. Apang si Ibarra wala gid sing nakita sini: ang iya mga mata nagtan-aw sa iban nga butang. Apat ka hublas kag mahigkb nga mga dingding naglikop sa isa ka diutay nga duog; sa isa ka dingding, sa hitaas, may isa ka giha nga narehasan. Sa ibabaw sang mahigkb kag magim-ang nga salog, may isa ka banig kag sa banig may isa ka tigulang nga nag-ugayong: ang tigulang nga nagaginhawa sing mapin-ot, pinalibot niya sa tanan nga bahin ang iya panulok kag nagmitlang sia nga naghibi sang isa ka ngalan: ang tigulang isa lamang; masunson mabatian ang ragusros sang isa ka kadena ukon ugayong sa pihak sang dingding ... kag karon didto iya sa unhan may isa ka masadya nga pandot, sa pagkatutuo hinuboghubog; isa ka pamatan-on nagkadlaw, nagsinggit, nagbu- bb sang alak sa mga bulak sa mga pinalakpak kag sa hinubog nga pangadlaw sang iban. Kag ang tigulang may kaangay nga pang- nawong sa iya amay, ang pamatan-on nagkaangay-angay sa iya, kag ang ngalan nga ginmitlang sang tigulang nga naghibi amo ang iya! Ini ang nakita sang wala'y palad nga pamatan-on sa iya atu- bangan. Pinalong ang mga suga sa pihak nga balay, umontat ang musika kag ang ginahod, apang ginpamatian gihapon ni Ibarra
Isa KA BITUON SA MADULOM MCA GAB-I ang masakit nga pagpanawag sang iya amay, nga nagpangita sang isa ka anak sa iya katapusan nga tion. Ang kalinong guminhawa sing hungaw sa Manila, kag ang tanan daw nagtulog sa mga butkon sang katutuyhon; nabatian ang pinamalb sang manok nga nagbulosbulos sa ila sang mga taknaan sa mga tore kag sa mahagnop nga singgit sa pagpaaman sang akig nga manogbantay; ang bahin sang bulan nagsugod sa pagtamwa; ang tanan daw nagpahuway, huo, si Ibarra man sing iya natulogan na, nga ayhan nalapyb sa iya masubb nga mga panumdoman ukon sa paglakat. Apang ang pamatan-on nga pransiskano nga nakita naton sang wala pa lang madugay nga mahipos sa tunga sang kinasadya sa kadak-an, wala matulogi; nagpulaw. Natungtong ang iya siko sa atangan sang bintana sa iya hulot, ang iya maluspi kag maniwang nga nawong natukod sang palad sang iya kamot, mahipos nga nag- tulok sia sa malayb sang isa ka bituon nga nagsilak sa madulom nga langit. Ang bituon naglus-aw kag nadul^, ang bulan nadu- laan man sang iya diutay nga mga silak iya paggitib, apang ang prayle wala maghulag i sa malayb nga gindut-an nga napanas sa latagon sang Bagumbayan) sa sa iya duog: nagtan-aw sia > sa lahog sang kaagahon, sa lawod nga nagakatulog. iya kaisipan sang Bagumbayan daw naglagas kay Rizal subong sang isa ka malaot nga palad pagtan-aw sang nga wala pag-untat kag wala pagbulag. May gahum sia sa tinuig ginbatyag palaabuton? "Indi sia mapinatihon sang patupato, apang sa na niya nga daan nga mapatay sia nga pagaluthangon. Sang pagtabok niya sa latagon sang Bagumbayan tinudlo niya ang duog sa iya abyan kag nagsi- ling sia nga dira sa ulihe nga adlaw pagapatyon sia nga luthangon sang isa ka guban sang mga hangaway. (1) Sa latagon sang Bagumbav^n - Ang pagpadayon sa 37
BAHIN VI SI KPITN TIGO Turnana ang imo kabubut-on subong man sa duta...! S AMT ANG ANG ATON MGA TIN A WO nagkalatulog ukon nagpalamahaw, talupangdan naton si Kapitan Tiago. Indi kita aton mga dinapit niya, gani nga wala kita sing kinamatarong ukon katungdanan sa paghikay sa iya nga indi sia pagsapakon bisan sa mga bagay nga kinahanglanon. Manubo, maduas sing duag, mabilog sing panglawason kag manipulon sing guya, salamat sa iya katambukon nga sunb sa iya mga humalangad hinatag sa iya sang langit, gikan sa dugb sang mga imol suno sa iya mga kaaway, si Kapitan Tiago kon tulukon labi ka lanubb sang sa matuod niya nga kagulangon; mapatihan sia nga may kagulangon lamang nga katloan ukon katloan kag lima ka tuig. Ang dagway sang iya nawong may pagkatalahaon gihapon sa panahon nga natungdan sang aton sugilanon. Ang iya bagul, manipulon, diutay kag nahil-ob sang maitum nga bu- hok katulad sang kamagong nga malaba sa atubangan kag malip- ot kaayo sa likod, napun-an sing madamb nga butang, suno sa sugid nila, sa sulod sang iya lupyak; ang iya mga mata magagmay apang indi uloinsikon, nga wala pagliwat sing panagway; ang iya ilong diutay kag indi kurapa, kag kon ang iya baba wala mag- bangian sa lakas nga pagmama sang buyo kag tabakb, nga ang iya minama iya gin-um-om sa pihak niya nga pisngi nga nagpali- wat sang pagkabalantang sang iya guya, sarang naton masiling nga mapatihan sing labi kag makapakilala nga isa sia ka tawo nga maambong. Wala'y sapayan sang am6 nga kaduyogan, natipigan niya gihapon nga maputi ang iya kaugalingon nga mga ngipon kag ang duha nga pinahulam sa iya sang dentista sa tagnapulb kag duha ka dolyar ang tagsa. - 38 -
Si Kapitan Tiago Ginbilang sia nga isa sang mga labing' manggaranon nga tag-iya sang mga pagkabutang sa Binondo1 kag isa sang labing' dalagkb nga mga asendero tungod sa iya kadutaan sa Pampanga kag sa Laguna de Bay, labi na gid sa banwa sang San Diego, nga ang balayran sa pagpaagsa sa tagsa ka tuig nagsaka. Ang San Diego am6 ang banwa nga iya nahagugmaan tungod sang iya makaluloyag nga mga palaligban, bantog nga bulangan kag sa mga handumanan gikan sini nga iya ginhuptan: didto ginpaligad niya sa magkubos ang duha ka bulan sa tagsa ka tuig. Si Kapitan Tiago may madamb nga hilinakayan nga balay sa Sto. Cristo, sa dal an Anloagtie~ kag sang Rosario; ang kontrato sa apyan sia kag ang isa ka insik ang nagpangamot kag makalili- ngaw isiling nga nakakuha sila sing dalagkb nga kapuslanan. Nag- hatag sia sing mga pagkaon sa mga binilanggb sa Bilibid, kag kom- pay sa madamb nga dalagkb nga mga pamalay sa Manila, paagi sa mga kontrato, bubt singganon. Maayo sia sa tanan nga punban, napisan, mapasunuron kag makahas nga buot niya negosyohan ang mga kinahanglanon sang iban, sia lamang ang makahaladlok nga kaindis sang isa nga si Perez nahanungod sa mga pagpaliina- kay kag sa pagbaligya sang mga palangakoan kag mga alagaran nga sang pangulohan sang Filipinas ginatugyan sa gihapon sa mga kamot nga pribado. Gani nga sa panahon sini nga mga hitabb si Kapitan Tiago isa ka tawo nga malipayon tubtob diin mangin- malipayon ang isa ka tawo nga diutay sing bagul sa amo nga kadutaan; manggaranon sia, nahidaiton sia sa Dios, sa Pangulohan kag sa mga tawo. Nga mahidaiton sia sa Dios, indi maduhadohaan, halos isa ka pinaluntad nga sadsaran: wala sing mga kabangdanan nga mag- malain sia sa isa ka maayo nga Dios samtang sia maayo sa duti, samtang sia wala gid makadangop sa Iya, nga wala gid sia maka- pautang sa Iya sing kwarta. Wala gid sia makapanawag sa Iya sa iya mga pagpangadi, bisan pa sa iya labing' dalagkb nga kasi- sit-an; manggaranon sia kag ang iya bulawan amo ang nagpanga- muyb sa iya; sa mga misa kag sa pagpangayb sang mga bugay ang Dios naghimb sang gamhanan kag bugalon nga mga pari; sa mga nobena kag mga rosaryo, ang Dios sa iya wala'y katapusan nga pagkamaluluy-on naghimb sang mga imol sa kaayuhan sang mga (1) Binondo - Ngalan sa karon sang gintawag anay nga Minondoc, nga amo karon ang labing* malahalon nga pu6k sa palatikangan sang Manila, nga nahamtang sa natuo nga pangpang sang Pasig. Sa bug-os nga panahon dira nagpuyo ang madamo nga insik. Sa Binondo gintukod ang nahauna nga im- prenta sa Filipinas, nga gindumalahan sang isa ka insik sang 1602. (2) Dalan Anloague - Karon dalan Juan Luna. 39
40 Noli Me Tangere manggaranon, mga imol nga sa pesos lamang takos nga makapa- ngadi sang napulo kag anum ka misteryo kag takos makabasa sang tanan nga libro nga balaan lakip ang Bibliya sang Hebrew kon dugangan ang bayad. Kon sa kaisa sa isa ka dakti nga ital-ital kinahanglanon niya ang mga tabang nga langitnon kag kon wala sia sing makitil gilayon nga isa ka pula nga kandila sang insik han- ti mangamuyb sia sa mga santo kag mga santa nga iya palanga- muyban, nga tug-anan niya sang madamb nga butang sa pagpilit sa ila kag sa pagpapati sa ila sang kaalwan sang iya mga handum. Apang ang santa nga labi niya gintug-anan kag ini iya man gintu- man, amo ang Birhen sa Antipolo, ang Nuestra Senora de la Paz y de Buen Viaje, apang sa magagmay nga mga santo wala sia pag- tuman kaayo kag indi sia matarong: kon kis-a kon matigayon niya ang iya ginhandum, wala na sia liwat pagdumdom sa ila, ang matuod nga sia wala man pagpangabay sa ila kon mag-abot sa iya ang tion sang kinahanglan: si Kapitan Tiago nakasayod nga sa kalendaryo may madamb nga santos nga wala sing awat nga ayhan wala sing ginahimb didto sa langit. Ang Birhen sa Antipolo, labot pa, ginhangad niya nga labi nga may gahum kag may kala- langan sangsa tanan nga iban nga mga Birhen wala'y sapayan kon sila nagbitbit sing baston nga pilak, ukon nagkugos sang bata nga si Jesus nga hublas ukon may panapot ukon mga eskapularyo, rosaryo ukon mga kordon; ayhan tungod ini sa kabantugan nga ang amo nga babae tuman ka maakigon, mahalungon kaayo sang iya ngalan, indi makauyon nga retratohon suno sa sakristan mayor sang Antipolo kag nga, kon maakig, mahimb sia nga maitum nga daw kamagong, samtang ang iban nga mga Birhen mahumok sing tagipusuon, maluluy-on; nasayran nga ang iban nga kalag labi nga naghigugma sang isa ka harl nga ang kabubut-on indi maliwat sang sa isa nga nagsunod sa palatukoran, subong kanday Luis XIV kag Luis XVI, Felipe II kag Amadeo I. Sa sini nga kabangdanan man ayhan nga makit^ sa bantog nga palangamu- yban ang dimatinuohon nga mga insik nga naglakat nga naglu- hod pati ang mga katsila, lamang nga indi masaysay kon ngaa nga nagpalalagyo ang mga kura nga dala nila ang kwarta sang gin- kahadlukan nga larawan, nga nagakaladto sa America kag didto magpalakasal. Yadto'ng ganhaan sa kadak-an, nga nalipdan sang isa ka kor- tina nga sukla, amo ang sulodlan pakadto sa isa ka diutay nga kapilya ukon halaran, nga indi gid dapat mawala sa maskin diin nga balay sang pilipinhon: didto nahamtang ang mga dibs sa
Si Kapitan Tiago panimalay ni Kapitan Tiago, kag ginasiling naton nga mga dios sa panimalay, tungod ini nga tawo labi nga nagatuo sa madamb nga dios sangsa isa lamang ka dios nga wala gid niya mahangpi. Didto makita ang mga larawan sang Balaan nga Panimalay3 nga busto kag ang mga utbong marpil, mga mata nga kristal, malagba nga mga amimilok, kag mga buhok nga mapulapola kag kulong, nga hinimb sang mga batid sa esftultura sa Sta. Cruz.!' Mga kwadro nga dinuagan sa oleyo sang mga mandudoag sa Paco kag Ermita, nagpakita sang mga pagbatas sang mga santos, mga milagro sang Birhen kag iban pa; si Santa Lucia nagtulok sa la- ngit kag nagdala sa isa ka pinggan sang liwan nga duha ka mata nga may mga amimilok kag mga kilay, subong sang makita nga dinuag sa triangulo sang Trinidad ukon sa mga pantyon sang mga chiptohanon; sanday S. Pascual Bayion, S. Antonio de Padua nga may sotana nga ginggon, nagtulok kag naghibi sa isa ka Bata nga si Jesus nga nagpanapot sang iya sang Kapitan Heneral, nagkalb sing may tatlo ka pamusod, may sable kag may botas subong sa saut sang kabataan sa Madrid: ini sa kay Kapitan Tiago nagkahu- logan nga bisan idugang pa sa kagamhanan sang Dios ang gahum sang isa ka Kapitan Heneral sa Filipinas, sa gihapon hampangan sia sang mga pransiskano subong sang isa ka munyeko. Makita man ang isa ka S. Antonio Abad nga may isa ka baboy sa iya luyo, baboy nga sa talahaon nga Kapitan milagroso man katulad sang amo nga santos, tungod sina nga katarungan wala ginapangahasi ang pagtawag sa iya nga baboy kundi tinuga ni Santo Senyor S. Antonio; isa ka S. Francisco de Asis nga may pito ka pakpak kag ang sotana duag nga daw kape, nga nabutang sa ibabaw sang isa ka S. Vicente nga may duha lamang ka pakpak apang sa baylo nagdala sang isa ka kornetin; isa ka S. Pedro Martir nga ang iya ulo pinihak sang talibong sang makasasala, nga nabuyotan sang isa ka di-mainunungon nga nagluhod, sa luyo sang isa ka S. Pedro nga naggulot sang dulonggan sang isa ka moros, nga si Malco wala'y duhadoha, nga nagkagat sang iya mga bibig, kag nagku- riit sa kasakit, samtang ang isa ka inogbulang nga manok nag- pamalb kag nagkuyaphad sa ibabaw sang barahubal nga haligi, nga sa sini ginhangop ni Kapitan Tiago nga agud mangin-santos angay lamang ang maglabo kag ang magpalabo. Sin-o ang (3) Balaan nga Panimalay - Sa sini nga panimalay nalakip sanday San Jose, si Birhen Maria kag ang bata nga si Jesus. (4) Eskultura sa Santa Cruz - Ang Santa Cruz, sarang masiling nga . amo ang duyan sang nahauna nga mga makdambungon nga manilan-on. Sa sini nga pu'ik nagkalatawo ang nahauna nga mga platero, mga eskultor, mga manograbar, mga pintor kag pati ang mga musiko. 41
42 Noli Me Tangere makaisip sadto nga ehersito sang mga larawan kag makasugid sang mga sari kag mga kahimpitan nga didto nanginbahandi? Ang isa ka bahin indi makaigo! Wala'y sapayan indi naton pagligaran sa hipos ang isa ka matahum nga S. Miguel sa kahoy nga pinulog kag dinuagan, nga may kataas nga isa ka metro: ang arkanhel nga nagkagat sang naubos niya nga bibig, nagbaga ang iya mga mata, nagkunot ang agtang kag nag- palamula ang iya mga pisngi: naghugakom sang taming nga Gres- yanhon kag nagbakyaw sa iya tuo nga kamot sang kris nga hinimb sa Jolo, nga handa sa paglabo sang tumoluo ukon sang sin-o man nga magpalapit (suno sa paghangop sa iya huyog kag panulok) sangsa isa ka yawa nga malaba sing ikog kag may mga sungay nga nagpadulot sang iya mga ngipon sa iya paa nga daw iya sang lin-ay. Si Kapitan Tiago wala gid sa iya pagpalapit kay nahadlok sia nga mamilagrohan. Makapila mahanabb nga wala mabuhi ang kapin sa isa ka larawan nga malain ang pagsikyap subong sang mga naggulowa sa mga pamandayan sa Paete,5 sa pagpatalang kag sa pagsilot sa mga makasasala nga wala pagtuo? Nabantugan nga ang isa ka Kristo gikan sa Espana, nga ginpangayb nga mag- panaksi sa mga panug-an sa paghigugma, sa atubangan sang hukom nagtangdb nga humolag sang iya ulo, nga ang isa ka Kris to nahukas ang isa niya ka butkon nga tuo sa paghakos kay Sta. Lutgarda kag ano? Wala bala sia makabasa sang isa ka diutay nga libro, nga ginbalhag sang wala pa lang madugay nahanungod sang sermon nga ginhagyb, ginwali sang isa ka larawan ni Sto. Domingo sa Soriano? Ang Santos wala sing ginmitlang nga isa ka taga, apang sa iya mga hagyii nahangpan ukon ginhangop sang tagsulat sang diutay nga tulon-an nga nagpabalasan sang katapu- san sang kalibutan. Wala bala pagsugira nga ang Birhen sang Luta sa banwa sang Lipa may isa ka pisngi nga naghabok sangsa isa kag nabulit sang lunang ang sidsid sang iya bestido? Indi bala ini nagpamatuod sa pag-isip-isip nga ang mga balaan nga larawan nagdalayan man nga wala pagbalakinga ang bestido kag tubtob (5) Paete - Isa ka banwa sa pudd sang Laguna. Diri nagahalin ang labing' maayo nga mga hinimoan nga linukit sa kahoy ukon bat6. Ang patay na nga si Don Francisco de Iriarte, nga alkalde mayor anay sang sinambit nga pu6d sa malawig nga mga tinuig, nagpahimo sing isa ka matahum kaayo nga silyeriya, sa dagway nga dinumaan, sa malahalon nga mga kahoy kag may halop nga mga tipay, sa tuyo nga idulot niya kay D. Alfonso XII nga Harf sang Espana. Apang sang mapatay ang Hari ang natapos Jamang apat ukon lima ka bilog; sa likod sang tagsa ka siya nalukit ang mga gin-agihan ni Quijote sa malagpad nga mga rnarpiL
Si Kapitan Tiago nga nag-antos pa sang pagsakit sang mga ngipon, ayhan tungod lamang sa aton? Wala bala niya makita sang iya kaugalingon nga magagmay nga mga mata ang tanan nga Kristo sa wali sang Pito ka Sugb nga naghulag kag nagdukb sang ulo sa kompas kag makatlo, nga nagpahibi kag nagpasinggit sang tanan nga babae kag mga kalag nga mabinatyagon nga manogpakadto sa langit? Dugangan pa? Kami amon nakakita sa mangwawali nga nagpa- tan-aw sa mga tumalambong sa tion sang pagtunton gikan sa sang-an, sang isa ka panyu nga duguon, kag buot na kuntani kami mahibi sa amon pagtuo, sang sa malaot nga palad sang amon mga kalag, ang sakristan nagpasalig sa amon nga yadto isa lamang ka lahog: dugo yadto sang isa ka manok, nga ginlitson kag ginkaon sing madali wala'y sapayan nga yadto adlaw nga Byernes Santo... kag ang sakristan nagtambok. Gani nga si Kapitan Tiago, sang- lit isa ka tawo nga mahinalungon kag matinuohon, naglikaw sa pagpalapit sa kris ni San Miguel. - Maglikaw kita sa pagpalapit! - Siling niya sa iya kaugalingon, - Nasayran ko nga sia isa ka arkanhel, apang, indi ako magsalig, indi ako magsalig! Wala pagligad ang isa ka tuig nga indi sia magbuylog nga dala ang isa ka orkesta sa mahinguyangon nga pagduaw sa An- tipolo: sadto ginhinguyangan sing duha ka misa sa pagpasalamat sang kadamban nga nagpasakop sa ratio ka nobena kag iban nga mga adlaw nga wala sing mga nobena, kag magpaligb pagkatapos sa nabantugan nga busay, diin ang amo nga balaan nga larawan nagpaligb. Ang mga tawo nga matinuohon nakakita pa sang agi sang iya mga till kag ang mga agi sang iya mga buhok sa matig-a nga bato, diin niya ginhugasan katulad sang ginahimb sang mas kin sin-o nga babae, nga ginagamitan sing lana sang lubi, kag sanglit ang iya mga buhok daw asero ukon batomaidlak kag nag- bug-at sing isa ka libo ka tonelada. Kami amon naghandum nga ang makahaladlok nga Larawan mawaswas uli sang iya balaan nga buhok sa mga mata sini nga mga tawo nga matinuohon, kag tapakan sang iya till ang ila dila kag ulo. - Didto, sa luyo sang amo man nga busay, si Kapitan Tiago makakaon sang litson nga baboy, sinabawan nga haluan nga may lakot nga mga dahon sang alibangbang kag iban pa nga mga ginisa nga manamit kaunon. Ang duha ka misa magastuhan niya sing kapin sa apat ka 43
44 Noli Me Tangere gatos ka pesos, apang ini mahimb nga barato kon talupangdon ang k ahimay aan nga makuha sang Hoy sang Dios gikan sa mga aliling sang kalayo, mga kohete, mga pagpinalupok ukon mga berso nga am6 ang ila didto pagtawag, kon binagbinagon ang dalagkb nga mga saplid nga, salamat sa sini nga mga misa, matigayon sa nabi- lin nga bahin sang tuig. Apang ang Antipolo indi lamang kay amo ang duog sang iya magahod nga pagtbo. Sa Binondo, sa Pampanga kag sa banwa sang San Diego, kon may ibulang sia nga isa ka manok nga may dalagkb nga mga taya, nagpadala sia sa pari sing mga kwarta nga bulawan sa mga misa sa kaluoy, kag katulad sang mga romanhon nga nagpamangkutanon sang ila kapalaran sa wala pa sila maka- kadto sa pag-awayan nga naghatag sing mga tuluk-on sa mga pisu nga balaan, si Kapitan Tiago nagpangunsolta man sang iya mga kapalaran sa paagi nga nagkaanyb sa amo nga mga panahon kag sa mga bag-o nga kamatuoran. Ginpanilagan niya ang pagdabdab sang mga kandila, ang aso sang mga kamangyan, ang paningog sang pari kag iban pa, kag sa sini tanan gintinguhaan niya ang pagtagna sang iya palaabuton nga kapalaran. Butang nga gin- patihan nga si Kapitan Tiago maparot man sa pila ka pagpusta, kag ini nagikan sa hitabo nga ang tagmisa basag sing paningog, diutay ang suga, ang mga kandilaan natam-an na sing sibo, ukon may nakasimpon nga di-tunay nga kwarta nga ginhalad, kag iban pa; ang bumalantay sang talapuanan sa paghiliutod sa pagtuluohan nagpasalig sa iya nga ang amo nga kaparutan mga pagtilaw lamang sa iya sang langit agud masayran gid ang tunay niya nga pagsalig kag pagtiio. Palangga sang mga pari, gintahod sang mga sakris- tan, gin-ulit-olit sang mga insik nga manoghimb sang mga kan dila kag sang mga manoghimb sang mga pwego artepisyal, sia ang malipayon nga tawo sa pagtuluohan sini nga dutb, kag ang mga tawo nga lutaw kag dalagkb nga tumoluo nagkilala man sa iya nga may dakd nga pagtamod ang hukmanan nga la- ngitnon. Nga sia mahidaiton sa pangulohan, indi pagpangduhadohai bisan nga daw mabudlay ina nga butang. Indi takos makapanum- dom sang isa ka bag-o nga panghunahona, kag malipayon sia sa iya mga kalalangan sa pahgabuhi, handa sia sa pagtuman tubtob
Si Kapitan Tiago sa katapusan nga pangalimang' punban6 sa tanan nga talatapan, sa pagdulot sing mga hamon, mga kapon nga manok, mga pabo, mga bungangkahoy gikan sa China sa maskin ano nga panahon sang tuig. Kon mabatian niya nga may maghambal sing malain naha- nungod sa mga tumandok, sia nga wala pagbilanga nga tumandok man, nagbuylog sa ila kag labi pa nga naghambal sing malain; kon tamavon ang mga mestisong' insik ukon mga katsila, matamay man sia, tungod kay sia nagtuo nga sia himpit. na nga taga-Iberia.' Sia ang una mamalakpak sa tanan nga pamuhis ukon pagpaamot, labi na gid kon maliibal-an niya nga sa likod sini may yara nga isa ka kontrato ukon alaryendohon. May nahanda sia nga mga orkesta sa pagpangibulahan kag maghatag sing mga harana sa tanan nga sari sang mga gobernador, mga alkalde, mga piskal, kag iban pa, sa ila mga kaadlawan, sa pagsukat, sa pagkabun-ag ukon pagkapatay sang isa ka himata, sa maskin ano nga pagliwat, sa katapusan, sang kinaandan nga kataka. Nagpasulat sia tungod sini sing mga binalaybay sa pagdayaw, mga ambahanon nga nag pngibulahan sa malulo hag maalikaya nga gobernador, rnaisog \ag mapisan nga alcalde nga sa iya naghulat sa langit ang pag- pangamusta sang mga matarong (ukon paghanot) kag iban pa nga mga butang. Sia, ang gobernadorsilyo6 sang manggaran nga guban sang mga mestiso, wala'y sapayan sang pagpamatok sang madamb nga nagbilang sa iya nga indi kaangay nila. Sa sulod sang duha ka tuig nga sia nagpangulo natais niya ang napulb ka prak, ang amo man nga kadamuon sang mga kalu nga mataas kag tunga sa dosena nga mga baston: ang prak kag ang kalu nga mataas gingamit niya sa Ayuntamyento, sa Malakanyang kag sa kwartel; ang kalu ngaa amo'ng mataas kag ang prak sa bulangan, sa tindahan. sa mga pro- (6) Pangalimang' punoan - Ang mga alagad sang administrasyon sang Pangulohan nga Katsila ginhimo sa lima ka bahin, nga amo ng masunod: Ina. mga Pangunang' pinuno sang Administrasyon; 2ha. mga Pinuno sang Adminis trasyon; 31o. mga pinuno sang Bahin sa Pagpatikang; 4at. mga Pinuno; 5ma. mga Mano'gtinguha sa Pagkapinuno. (7) Himpit nga taga-Iberia - Ang himpit nga kabikahan sang katsila, sang wala pa masimbugi sang mga nagsalakay nga nagliwat sang tunay nga pang-ugali sang tumandok. (8) Gobernadorsilyo - Ang pangulohan sang banwa sa Filipinas may daku nga katuhayan sangsa Espana. Ang pila ka punoan nga tumandok, nga gin- tawag nga mga gobernadorsilyo, am6 ang nagdumala kag naggahum sa mga banwa, kag sila bilang ang mga alkalde kag mga hukom sa mga banwa, nga sila ang taghiko.t sang mga hilikuton sang mga hukom kag sang mga notaryo nga may pat-od nga mga kagamhanan. Bilang mga kabulig nila nagpili sila sang pila ka tenyente kag mga algwasil suno sa kadamuon sang mga pumoluyo. 45
46 Noli Me Tangere sesyon, sa mga balaligyaan sang mga insik, kag sa idalum sang ka- lii kag sa sulod sang prak si Kapitan Tiago nabasa sang balhas sa pagkulukompas sang baston nga may pinungpong nga sukja? nga iya ginkuiokaayo kag bulobungkagon man sa isa ka paghikot nga matahum kaayo kag sa isa ka kaligdong nga labi pa gid katahum. Tungod sini ang mga punban nagbilang sa iya nga isa ka tawo nga maayo, nga may maayo nga kabubut-on, mahidaiton, matina- huron, mapinatihon, mainamumahon, nga wala pagbasa sang mas kin ano nga tulon-an ukon pamantalaan halin sa Espana bisan nga maayo man sia maghambal sang kinatsila; gintulok nila sia sa balatyagon nga katulad sang pagtulok sang isa ka tumoluon sang natais na ang takon sang iya daan nga sapatos, nga bangian salamat sa iya ugali nga panikang. - Sa iya, may kamatuoran ang duha ka hurubaton nga kristohanon kag ang ila sang mga . dimatinuohon nga beati pauperes spiritu10 kag beati possidentes kag labi nga maayo kon sa iya sarang magamit ina, nga suno sa iban, sayop nga lubad gikan sa griego: (Kahimahayaan sa Diwa sa kahitaasan kag paghidait sa mga tawo nga may maayo nga kabubut-on sa duta!) Kay makita naton sa ulihe, indi tuman nga ang mga tawo may maayo lamang nga kabubut-on agud mabuhi sa paghidait. Ang mga dimatinuohon nagbilang sa iya nga isa ka buangboang, ang mga imol isa sia nga wala pagtuo, mapintas, manoghimulos sang kapiuton, kag ang mga kubos sa iya isa sia ka malupigon kag madinaugdaugon. Kag ang kababaen-an? A! Ang kababaen-an! Mga hinutikhotik nga mabinutangbutangon sa sulod sang makaluluoy nga mga balay nga nipa kag mapasalig nga mabatian ang mga panaghoy, mga hibubun-ot, nga ginsaktan kon kis-a sang matagsing nga hibi sang isa ka lapsag. Kapin sa isa ka pamatan-on nga babae ang gintudlb sa bagay nga ginduhado- haan sang mga kasilingan: sia may maaslum nga panulok kag huyos na nga pamayhon. Apang ini nga mga butang wala pag- kuha sang iya katulugon, wala sing isa ka pamatan-on nga babae nga nag-ukay sang iya kalinong; isa ka Tigulang nga babae ang nagpaantos sa iya, isa ka tigulang nga babae nga nagpakig-indis (9) Baston nga may pinungpong nga sukla - "Baston de borlas" sa kinat sila, nga timaan sang kagamhanan sa Filipinas; isa ka baston nga may uloya- tan nga bulawan, may pinungpong kag lubid nga sukla nga bulawanon. (10) Beati pauperes spiritu - Linatin nga hambal: Ginabugayan ang mga may kubos nga inoghalangop kag amo ang nahauna nga mga tinaga sa Wali sa Bukid. Beati possidentes. - Linatin man nga hambal: Malipayon ang mga may maayo nga inoghalangop.
Si Kapitan Tiago sa iya sa pagtuluohan, kag nakabaton gikan sa madamb nga kura sing labi ka mahigugmaon nga pagdayaw sangsa iya natigayon sadto'ng iya labing' maayo nga mga panahon. Sa kay Kapitan Tiago kag sa sini nga balo, manunobli sang mga kautoran kag pakas-ahan, nagluntad ang isa ka balaan nga paghisaay, nga naha- nabb sa kaayuhan sang simbahan, katulad sang pagpinaindisay sang mga bapor sa Pampanga nga nahanabo sadto sa kaayuhan sang banwa. Madulot si Kapitan Tiago sing isa ka baston nga pilak nga nahalupan sing mga esmeralda kag mga topasyo sa isa ka Birhen? Si Donya Patrocinio mapahimb man sing isa ka baston nga bulawan nga nahalupan sing mga brilyante sa platero nga si Gaudinez; kon sa prosesyon sang Nabal11 si Kapitan Tiago mapahimb sing isa ka arko nga may duha ka panampad, nga na- pakisukisohan sing mga tela, nga may mga espeho, mga globo nga kristal, mga lampara kag mga aranya, si Donya Patrocinio mapa- tindog man sing iya sing isa ka arko nga may apat ka panampad, nga may kataason nga kapin pa sa duha ka bara kag may labi pa kadamb nga mga puniponi kag mga binitay. Apang si Kapitan Tiago madangop sa iya talutog, sa iya ginpakaali, mapahiwat sia sing mga misa nga may dalagkb nga mga bomba kag mga pwego artipisyal, kag kadton na lamang ni Donya Patrocinio sang iya mga Iasi ang iya mga bibig, nga, tuman ang pagpalangurog, indi niya maantos ang magalong nga rinipiki sang mga lingganay kag ang mga linupok. Samtang ang Kapitan nagkadlaw, ang balo nag- isip sang iya inogbalos kag nagbayad sa kwarta sang iban sang labing' sampaton nga mga manogpamulongpulong sang lima ka korporasyon sa Manila, sang labing' bantog nga mga mangwa- wali sang Katedral kag pati ang mga Paulista12 sa pagwali sa mga adlaw sang pagpamalandong sang mga butang sa pagtuluohan kag (11) Nabal - Ang pandot nga ginatawag nga NABAL am6 ang pandot sang Santisimo Rosario, tungod sa pagdaog sang mga Katsila sa inaway sa dagat sa gabum sang Birhen sang Rosario batok sa mga Olandes sadto'ng tuig 1646; pagdaog nga naggamit sila sing pila lamang ka sakayan ("Encarna cion" kag "Rosario") batok sa madamo nga mga Olandes; kag ini nga pandot ginahiwat nga nagahalad sila sing mga pagnobena sa simbahan sang mga Pari nga Dominiko, sa tughapon sang kaadlawan sang Rosario. (12) Mga Paulista - Ang mga matinuohon nga sakop sang katilingban nga gintukod sang 1625 ni San Vicente de Paul. Ang nahauna sang mga ka tilingban sa pagtuluohan nga nag-abot sa pungsod amo yadto'ng ila sang mga Agustinos, up6d kay Villalobos sang 1543; ang ikaduha ang ila sang mga Pran- siskano sang 1577: ang ikatlo ang ila sang mga Heswita sang 1581; ang ikap-at ang ila sang mga Dominiko sang 1537; kag ang ikalima ang ila sang mga Re- koleto sang 1606. Sang ulihe nag-alabot ang ila sang mga Ospitalaryo, mga Paul, mga Kaputsino kbp. nga wala sing kadamuon kag gahum sa politika su- bong sang mga nauna nga sinambit. 47
48 Noi.i Me Tangeke tuman kadalum sa mga makaluliioy nga ang ila lamang nahang- pan amd ang hambal sa tindahan™ Ang mga sumolunod ni Kapitan Tiago nakapanilag nga ang donya nagtulog sa tion sang sermon, apang ang mga sumolunod man iya sini nagsabat nga ang sermon nabayaran na niya, kag sa iya, kag sa ibabaw sang ta- nan ang pagbayad amo ang kinahanglan. Sa katapusan linutos sang balo ang kapitan sang magdulot sia sa simbahan sing tatlo ka karosa sa santos nga pilak nga pinulog sa bulawan, nga ang tagsa sini binayaran niya sing kapin sa tatlo ka libo ka pesos. Ginpa- abot ni Kapitan Tiago nga mabugtb ang ginhawa sini nga tigulang isa ka maayo nga adlaw ukdn maparot ang iya lima ukon anum man ka kasaba agud mabug-os niya ang pag-alagad sa Dios; apang malaot nga palad nga ang nag-apin sang mga kasaba amo ang labing' maayo nga mga mananabang sang Real Audiencia™ kag kon nahanungod sang iya lawas, wala sing masudlan ang isa ka balatian: daw isa ka alambre nga asero, sa wala'y duhadoha sa pag- pabakod sang mga kalag, kag nagpanghawid sa sini nga duta nga luhaan nga nagkubot subong sang hubag sa panit. Ang iya mga sumolunod may pat-od nga pagsalig nga kon sia mapatay, mahimb sia nga isa ka santa kag nga si Kapitan Tiago mahimb pa nga maghangad sa iya sa mga aitar, nga ginbaton niya kag gintug-an lamang nga mapatay sia gilayon. Amo ini si Kapitan Tiago sadto. Nahanungod sang naglili- gad... Bugtong sia nga anak sang isa ka manogpatubas-kalamay sa Malabon, manggaranon kaayo, apang tuman kainot nga indi sia buot maghinguyang sing isa ka sikapat sa pagpatuon sang iya anak, tungod sini nga kabangdanan ang batb nga si Santiago nangin- (13) Hambal sa tindahan - Halos masugoran ang pagsalakay sang pung- sod (1565), nagbayluhanay ang mga tinaga sa mga ginsalakay kag mga nagsa- lakay. Ang mga katsila labi nga may kinahanglan sang mga tinaga nga pili - pinhon sangsa mga pilipinhon sang mga tinaga nga kinatsila. Ang mga tu- mandok sarang mabuhi nga wala ang mga katsila, apang ang mga katsila indi mabuhi kon wala ang mga tumandok. Gani nga ang mga tinaga nga pilipin- hon gin-inakop sang mga katsila sa ila hambal, subong sang mga masunod; Ba- langay ginhimo nga Barangay; Haligi ginhimo nga Harigue\ Molawin, nangin Molave; Haga, Narra; kag ibp. (14) Real Audiencia - Nagpatig ayon sa pagtukod sa mga tumandok si mariskal Gabriel de Rivera, kag gintukod ini ni Dr. Vera sang 1584; ini nag- dugay tubtob sang 1590. Gintakpan sa pangayo ni P. Alonso Sanchez, gintukod liwat sang 1598, sang paggahum ni Tello, kag wala na pagtakpi uli. Tubtob sa hingapusan sang dag-on XIX ini nga Audiencia isa lamang sang ulihe gin tukod ang duha pa; ang isa sa Vigan kag ang isa sa Cebu. Am6 ini bilang ang Mataaas nga Hukmanan sa Filipinas, hukmanan sa apelasyon kag hubon nga palamangkutan sang Gobemador Heneral sa mga butang nga labing* kinahan^- lanon.
Si Kapitan Tiago suloguon sang isa ka maayo nga dominiko, tawo nga but-anan kaayo, nga naghimulat sa pagtudlb sa iya sang tanan nga maayo nga iya masarangan kag nahibal-an. Sang buot na sia mag-agum sang kalipay nga tawgon sia nga isa ka maayo nga manogbaisbais (logico), ini, sang magtuon na sia sang Logical ang kamatayon sang iya sumalakdag, nga ginsundan sang kamatayon man sang iya amay, pumaontat sang iya mga pagtuon, kag sang ulihe puma- topling na lamang sa mga negosyo. Pumakasal sia sa isa ka maayuayo nga pamatan-on sang Santa Cruz nga bumolig sa iya sa paghimb sang iya manggad kag naghatag sa iya sang iya naham- tangan sa katilingban. Si Donya Pia Alba wala maayawi sa pag- pamakal lamang sang kalamay, kape kag anyil: luyag sia mag- tanum kag mag-ani, kag ang bag-o nga minyu tumaba sang mga duta sa San Diego, diin sumugod ang pagkilalaliay nila ni P. Damaso kag ni D. Rafael Ibarra, ang labing' manggaranon nga pahunanan sang banwa. Ang pagkawala sang manunobli sa nahauna nga anum ka tuig nga pag-asawahay nila nagpadulog sa ila sa pagtipon sing mga manggad nga nangin-isa ka handum nga salabdungon kag, wala'y sapayan, si Donya Pia kulokawayanon, mabakod kag mata- hum sing panglawason. Wala'y kapuslanan nga sia naghiwat sing mga panobena, nagduaw sia sa tudlb sang mga tumoluo sang San Diego sa Birhen sang Kasaysay sa Taal™ naghatag sing mga limos, nagsaot sa prosesyon sa tunga sang silak sang adlaw sa Mayo sa atubangan sang Birhen sang Turumba sa Pakil.17.. Ang tanan wala'y kapuslanan, tubtob nga si Fr. Damaso nagtudlb sa iya nga magkadto sa Obando, kag didto sumaot sa pandot sang S. Pascual (15) Logica - Kinaalam sa pagpangatarungan. (16) Birhen sang Kasaysay sa Taal - Ang halaran sang Kasaysay yara sa sikwayan sang bukid diin nabamtang ang banwa sang Taal, sa isa ka diutay nga patag sa gintung-an sang bukid kag sang suba nga nagadulhog gikan sa Laguna. May isa ka kombento, apang wala ginapuy-i sang mga tumoluo, kundi ginagamit lamang sang mga may luyag sa pagdayon sing pila ka adlaw sa pag- likaw sa kinagahod sang kalibutan kag magpangamuyo sa Dios; ini ginabuhat sa sulod sang napulo ka adlaw sa tagsa ka tuig nga ginatawag naton nga "pag- hanashanas." (17) Birhen sang Turumba sa Pakil - Ang mga pandot sartg Birhen sang Turumba sa Pakil, Laguna, ginahimo sa anum ka maragtasnon nga pagnobena nga ginahalad sang mga tumoluo sang amo nga banwa tuigtoig sa Patrona Ntra. Sra. de los Dolores, nga sang kalabanan ginatawag nga TURUMBA. Ini nga mga pagnobena ginasugdan sa Martes sa Paskwa sang Pagkabanhaw kag ginatapos sa Domingo sang mga Pentecostes. 49
50 Noli Me Tangere Bailon,K kag mangayb sing isa ka anak nga lalaki. Nasayran nga sa Obando may isa ka Trinidad nga nagbugay sing mga anak nga lalaki ukon babae kon pangayiion: sanday Nuestra Senora de Salambaw, Sta. Clara kag S. Pascual. Salamat sa sini nga maalam nga pagtudlb, si donya Pia bumatyag nga nagbusong ... Ay! ka- tulad sang mangingisda nga ginhinambitan ni Shakespeare sa Macbeth, nga umontat sa pag-amba sang makakita sang isa ka bahandi, ang babae nadul^an sing kalipay, nagpangalisod kaayo kag wala na niya sia makita nga nagyuhom. - Mga butang sa pagpanamkon! - Ang hambal sang tanan, pati man si Kapitan Tiago. Isa ka hilanat gikan sa pag-anak pumaontat sang iya mga kasubb, nga iya gintaliwanan ang isa ka nailo nga matahum nga anak nga babae nga si Fr. Damaso amo man ang nanganak sa bunyag; kag sanglit si San Pascual wala maghatag sing anak nga lalaki nga amo ang ginpangayb sa iya, ginhingalanan nila ang bata kay Maria Clara sa kadungganan sang Birhen sang Salambaw kag sang Santa Clara, nga ginsilutan sing hipos ang dungganon nga si San Pascual Bailon. Ang bata nga babae dumakb sa pagsagod sang iya tiya nga si Isabel, yadto'ng maayo nga tigulang nga may pamatasan sang paka-prayle nga nakitll naton sa pamunb. Nagpuyo sa kalabanan nga bahin sang tuig sa San Diego tungod sang iya klima nga makapaayo sa lawas kag diin si P. Damaso naghatag sa iya sing madamb nga badu. Si Maria Clara wala makaugot sa magagmay nga mga mata sang iya arnay; kundi sa iya iloy, nga dalagkb, mga maitum, nga ginlandungan sang malagba nga mga kilay, malipayon kag nag yuhom kon sia maghampang, mga masulub-on, madalum kag ma- dulomdumon kon wala pagkadlaw. Sa iya pagkabata, ang iya kulong nga buhok may duag nga mapulapola; ang iya ilong, tad- long sing kulod, nga indi tuman kataliwis kag indi man kurapa; ang iya paningog nagpahanumdom sang diutay kag maalikaya nga paningog sang iya iloy nga may malipayon nga mga yupok sa iya mga pisngi; kag ang iya kutis may kahinhin sang panit sang sibuyas kag may kaputi sang algodon, kon pahambalon ang (18) San Pascual Bailon - Ang Obando isa ka bahin sang banwa sang Polo, sa puod sang Bulacan. Gintukod sang markes sang Obando sang 1845, nga ginbulag sa iya iloy nga Polo. Ginbantog sa mga pandot nga ginhalad sa patron sang banwa, nga si San Pascual Bailon, nga ginkilala nila nga mi- lagroso.
Si Kapitan Tiago indi malibutay niya nga kahimataan nga nakita nila sa bata ang mga bahin nga nagkaangay-angay kay Kapitan Tiago nga iya amay sa mga magagmay kag natabasan sing maayo nga mga dulonggan ni Maria Clara. Si Tiya Isabel nagpahanungod sang amo nga pangguyahon nga daw may pagka-Europanhon sa mga pagpanamkon ni Donya Pia; nadumdoman niya nga iya sia nakita sing madamb nga tion, sadto'ng nahauna nga mga binulan sang iya pagmabdos nga sia naghibi sa atubangan ni San Antonio; ang isa ka pakaisa nga babae ni Kapitan Tiago amo man ang iya paghangop, tumohay lamang sa iya pagpili sang santos; kay sunb sa iya, sa atubangan kun6 sang birhen ukon ni San Miguel. Ang isa ka bantog nga pilosopo, nga pakaisa ni Kapitan Tinong kag nasaulo niya ang A-mat,19 ginpangita niya ang kasaysayan sa mga gahum sang mga planeta. Si Maria Clara, nga ginkailaan sang tanan, nagdako sa tunga sang mga yuhom kag mga paghigugma. Ang mga prayle nag- hatag sa iya sang mga badu nga kon sa mga prosesyon ginpabayban nila sia sing puti, ang iya madabong kag kulong nga buhok sina- lapiran sing mga sampaga kag mga asusena, may duha ka magag may nga pakpak nga pilak kag bulawan nga natapik sa likod sang iya bayu, kag may duha ka puti nga pating sa iya kamot, nga nahigtan sa mga laso nga asul. Pagkatapos sini, masadya sia kaayo, may panugilanon sia nga ugali gid sang bata, nga si Ka pitan Tiago, nagsalimuang sa pagpalangga, wala na sing mahimb Iwas sa pagpabendita sang mga Santos sa Obando kag sa paglay- gay sa tanan nga magpanag-iya sang matahum nga mga eskultura. Sa mga pungsod nga mainit ang bata nga babae sa panuigon nga ika-13 ukon ika-14 mahimb na nga hamtong nga babae, su- bong sang bukol sa kagab-ihon, nga mabuskag pagkaaga. Sa sini nga panahon sang iya pagtigbaliw, nga napun-an sang katinga- lahan kag balatyagon sa paghigugma, sa laygay sang Pari sa Bi nondo sumulod sia sa Beaterio ni Sta. Catalina sa pagbaton gikan sa mga mongha sang maid-id nga pagtudlb sa pagtuluohan. Nag hibi nga pumaalam kay P. Damaso kag sa iya isa lamang ka abyan nga kaupod-upod niya sa mga halampangan kutob sang diutay pa sia, nga si Crisostomo Ibarra nga sang ulihe lumakat man pa- Europa. Didto, sa amo nga kombento nga nagpakighiangot sa gona- (19) Ang Amat - Ang Bibliya ni Torres A mat, arsobispo sang Tarra 51
52 Noli Me Tangeke kalibutan paagi sa may duha ka rehas nga bintanJk kag sa idalum pa sang pagbantay sang Madre-Escucha,10 nagpuyb sia sing pito ka tuig. - Ang tagsa sa ila, nga may gintan-aw sa isa kag isa kag nakahangop sang ginkaisahan sang duha ka pamatan-on, sanday D. Rafael kag Kapitan Tiago naghisugot nga minyuon ang ila mga anak kag ginhiwat nila ang isa ka kahayagan sa katilingban. Ini nga hitabo nga ginhiwat sang pila ka tuig sang nakataliwan na ang pamatan-on nga si Ibarra, naghatag man sing subong nga kalipay sa duha \a tagipusuon21 nga ang tagsa sa ila nahamtang sa magkahilayb nga duog sang kalibutan kag sa idalum sang nagkatuhay nga mga hitabo. (20) Madre-Escucha - Ang tumoluo nga sa mga kombento kag mga kolehiyo sang kabataan nga babae may hilikuton sa pagbuylog sa kabataan nga magabaton sang mga dumuloaw, kag magbantay sa ila sa tanan nga ka- lalangan sang isa ka cspiya. (21) Duha ka tagipusuon - Si Rizal nagsakay pa-Barcelona sang ika- 3 sang Mayo sang 1882; sa isa ka pulong sang wala pa sia makadangat sa 21 ka tuig nga kagulangon ... Si Rizal nagbilin sing isa ka kahagugma sa Manila, isa ka maayuayo nga pamatan-on nga ginhingalanan kay Leonor Ri vera sang Camiling (Pangasinan), nga iya ginhigugma sing tuman; ang iya laragway, ginasugid nila, nagakaangay sa iya sang mayuyom nga si Maria Clara sang Noli Me Tangere.
BAHVN Vll PGSUGILNONY S IS K PLHNHNN LAMHARON PA SADTO ang aga sang magsimba sanday Tiya Isabel kag Maria Clara: ini nagpanapot sing matahum, nga may isa ka rosaryo nga may mga binantok nga asul nga amo bi lang ang iya pulseras, kag ang isa nga may tagusilang sa pagbasa sang iya "Anglia sang Salvation"1 sa tion sang Balaan nga Pagka- lawat. sa altar, ang lin-ay dakfl nga katingal: nagpakita na sang iya luyag sa pagpauli sa daktl nga katmgala kag kalain sang buot sang maayo nga tiya nga nagtuo nga ang iya hinablos matinuohon kag palapangadi, katulad man sang isa ka mongha. Nagkumod kag nanguros tumindog ang but-anan nga tigulang. - Aba! Patawaron sia sang maayo nga Diwa, nga dapat makakilala sang tagipusuon sang mga lanubb nga babae labi sang sa imo, tiya Isabel, - amo kuntani ang ihambal niya sa iya sa pag- pugong sang iya mga matigdas, apang iluynon nga mga laygay. Karon, nakapamahaw na sila kag si Maria Clara lumingaw sang iya kataka sa paggansilyo sang isa ka bulobolsa nga sukla, samtang ang iya tiya boot magpanas sang mga agi sang nagligad nga badu, nga ginstigdan niya ang pag-uyat sang plumero. Si Kapitan Tiago sumosi kag bumasa liwat sang pila ka papel. Halos nga nakataliwan ang pari gikan Ang tagsa ka gahod sa dalan, ang tagsa ka salakyan nga nag- agi nagpakubakoba sang dughan sang lin-ay kag nagpakurog sa iya. A, nian naghandum sia sa pagbalik liwat sa iya malinong nga beateryo, (puloy-an sang mga mongha), sa luyo sang iya mga abyan nga kababaen-an! Didto sarang sia makapakigkith sa iya nga indi ini magpalangurog, nga indi matublag! Apang, indi bala sia abyan nimo kutob sang ikaw bata pa, wala bala kamo maghampang sang binuang kag tubtob nga nagkamog pa kamo kon kis-a? Ang kabangdanan sini nga mga butang indi nakon pag-isugid; kon ikaw nga nagabasa sa akon nakahigugma, ma tt) Angkla sang Salvation - Isa ka tulon-an sa misa kag sa pagtuo. - 53 -
54 Noli Me Tangere hangpan mo in§, kag kon indi, wala y pulos nga ina isugid nakon sa imo; ang mga wala'y nahibal-an indi makahangop sini nga mga katingalahan. - Nagapati ak6, Maria, nga ang manogbulong may kataru- ngan, - siling ni Kapitan Tiago. - Dapat ka magkadto sa mga puod, maluspi ka kaayo> kag kinahanglan nimo ang maayo nga mga hangin. Nano sa imo sa Malabon... ukon sa San Diego? Sa sining' ulihc nga ngalan si Maria Clara namula subong sang markopa, kag indi makasabat. - Karon kadto kamo Isabel kag ikaw sa Beateryo sa pagkuha sang imo mga panapton, kag magpaalam ka sa imo mga abyan, - padayon ni Kapitan Tiago nga wala magtungkaaw; indi na ikaw magsulod didto liwat. Binatyag ni Maria Clara yana'ng dimahangpan nga kasubo nga nagagahum sa kalag kon bayaan sing dayon ang isa ka duog diin kita sadto nagmalipayon, apang ang isa ka panghunahona pumatay sini nga kasakit. - Kag sa sulod sang apat ukon lima ka adlaw, kon ikaw may bag-o na nga bayu, makadto kita sa Malabon... Ang imo paninoy wala na sa San Diego; ang kura nga nakita nimo diri kagab-i, yadto'ng pari nga pamatan-on, amo ang aton bag-o nga kura didto, isa ka santos. - Maayo pa tilawan mo ang San Diego, primo! - Tugda ni tiya Isabel, labot pa ang balay naton didto maayo, kag nagahilapit ang pandot. Si Maria Clara bu6t kuntani mahakos sa iya tiya, apang na- nagdulog ang isa ka salakyan kag nangluspad batian niya nga sia. A! Matuod! - Sabat ni Kapitan Tiago, kag liniwat niya ang iya tingog nagsiling: - Don Crisostomo! Pinabay-an ni Maria Clara nga nahulog ang iya ginhikot sa iya mga kamot, buot sia maghulag apang indi makahimb: ang isa ka pagpalangurog sa kakulba lumikop sa iya lawas. Nabatian nila ang mga tikang sa hagdanan, kag sang ulihe, isa ka lab-as nga paningog, nga iya sang lalaki. Subong nga ini nga tingog may gahum nga makatalanhaga, ang lanubb nga lin-ay pumugong sang iya mahiw^os nga pamatyag kag dumalagan, nga nanagb sa halaran diin nahamtang ang mga santos. Ang magpakaisa nag kinadlaw, kag nabatian pa ni Ibarra ang lagpok sang isa ka gan- haan nga nagtakop.
Pagsugilanonay SA ISA. KA PALAHANHANAN Maluspi, binalhas sing madasig, pinit-agan sang pamatan-on nga dalaga ang nagkubakoba niya nga dughan kag buot mamati. Nabatian niya ang tingog, yadto'ng tingog nga nahagugmaan nga sa madugay na nabatian lamang niya sa dalamguhanon; namang- kot sia nahanungod sa iya. Nagsalimuang sa kalipay, hinalukan niya ang santos nga nakita niya nga malapit sa iya, si San Antonio Abad, santos nga malipayon sa kabuhi l{ag sa bahoy,2 nga gihapon may matahum nga mga paganyat! Sang ulihe nangita sia sing buhb, sa yabihan sang ganhaan, sa pagtan-aw kag pagsusi sa iya: nagyuhdm sia kag sang maabutan sia sang iya tiya sa iya pagling- ling, wala niya mahibal-i kon ano ang iya ginhimb, kumabit sia sa liog sang tigulang kag pinun-an niya sang liwatliwat nga mga halok. - Apang buang, ano ang nahanabb sa imo? - Ang nahambal sa katapusan sang tigulang nga pinahiran niya ang isa ka bantok nga luha sang iya huyos nga mga mata. Nahuy-an si Maria Clara kag tinabunan niya ang iya mga mata sang iya mabunog nga butkon. - Hala, pagpanghipid, kari ka! - Sugpon sang tigulang sa tingog nga may angga. - Samtang sia nagahambal sa imo amay sang imo ... kari ka, kag indi sia pagpahulata. Nagpasunod ang lin-ay, subong sang isa ka bata, kag didto nanirado sila sa iya hulot. Si Kapitan Tiago kag si Ibarra madulop nga nagsugilanonay sang gumwa si tiya Isabel nga daw ginguyod niya ang iya hinablos, nga nagpatuhoy sang iya panulok sa tanan nga hilit, Iwas lamang sa mga tawo ... Ano ang ginhambal sang am6 nga duha ka kalag, nga nagpa- alintunay sa sina'ng hambal sang mga mata, nga labi ka himpit sangsa ila mga bibig, hambal nga ginahatag sa kalag agud ang huni indi makatublag sang kakunyag sang balatyagon? Sa amo nga tinion, samtang ang mga panghunahona sang duha ka tinuga (2) Santos nga malipayon sa kabuhi kag sa kahoy - Si San Antonio Abad, isa ka ermitanyo sang Tebaida, ginapakilala sa maragtas sang kinabuhi sang mga santos nga may dagway sia nga makagalanyat gani nga sa masunson gin- sulay sia sang malaut nga kalag sa panahon sang iya pagka-ermitanyo uk6n pagpahilayo sa katilingban. Kon sa iya kinabuhi ang santos nga ermitanyo may maanyag (?) nga kaganyatan, karon, sang tapos sia mapatay, nga ginhimo sia sa kahoy, sa pagbaton niya sing isa ka halok kay Maria Clara, matuod gid lang nga sia may labi, matuodtuod kag maanya'g nga kaganyatan. Si Rizal isa ka daku nga manoghigugma nga wala makatigayon sing ka- dalag-an. Ang nahauna niya nga kahagugma si Segunda Katigbak, ang du- mason si Leonor Rivera, ang labi niya nga hinigugma, kag ang katapusan niya nga kahagugma si Josefina Bracken. 55
56 Noli Me Tangere nga malipayon naglapsanay paagi sa ila mga kalimutaw, ang tina- ga mahinay, matig-a, maluya, katulad sang magahod nga daghob sang dagiiob sa masilaw nga kasanag kag sa kaabtik sang kilat: nagsaysay sang balatyagon nga nasayran na, isa ka kaisipan nga na- hangpan na, kag kon ini gingamit tungod nga ang handum sang tagipusuon nga nagagahum sa bug-os nga lawas kag puno sing kali pay, maluyag nga ang bug-os nga lawas nga tawhanon sa tanan niya nga kagamhanan sa undd kag sa panumdoman magpatuhaw sang binalaybay sang kahimayaan nga ginaamba sang ka.ag. Sa pamangkutanon sang gugma sa isa ka panulok nga nagasilak kag nagabantay, wala sing mga sabat ang pulong: nagasabat ang yu- hdm, ang haldk ukon ang pagginhawa. Kag sang ulihe, sang ang magkahagugma, nga lumikaw sa plumero ni tiya Isabel nga nagpatap-ok sang yab-ok, nagkadto sa palahanhanan sa paghambalanay sing hilway, sa tunga sang ma- gagmay nga mga arko sang mga balagon, ano ang ila ginsugila- non sa mga hutikhotik nga kamo nagapalangurog, mga mapula nga bulak sang cabello de angel? Isugid ninyo nga kamd may mga kaamyon sa inyo mga pungango kag mga duag sa inyo mga bibig; ikaw, harupoy, nga magtuon ka sang pinasaht nga mga ambahanon sa likum sang madulom nga kagab-ihon sa mga tinagb sang aton lin-ay nga kabukiran; isugid, mga silak sang adlaw, masilaw nga danyag sang Wala'y Katubtoban sa duta, nga amd lamang ang butang nga di-lawasnon sa kalibutan nga lawasnon, isugid, ninyo, nga ako lamang ang makahibalo maghatag sing kasaysayan nga binuang! Apang sanglit indi man ninyo luyag nga himubn ina, ako na lamang ang maghimulat. Tagumnon sadto ang langit: lab-as nga dupoydupoy, nga wala sing kahamot sang bulak, nagtay-og sang mga dahon kag mga bulak sang mga balagon, nag-uyog-uyog ang mga cabellos de angel, ang mga tanum nga pinakabit, ang mga isda nga kaging kag mga lampara gikan sa China. Ang gahod sang bugsay, nga ginbugsay sa malubog nga tubig sang suba, ang paglabay sang mga karwahe kag mga karo sa taytay sang Binondo maathag nga nagdangat sa ila, apang wala nila mabatii ang ginkumod sang tiya: - Maayo, dira bantayan kamo sang tanan nga kaingod, - siting niya. Sa pamunb wala sila sing ginhambal kundi mga binuang, yana'ng matam-is nga mga binuang nga katulad sang mga gin
PaGSL'GILANONAY SA ISA KA P ALAHANHAN AN 57 tikal sang mga pungsod sa Europa: makaluloyag kag matam-is nga daw dugos sa mga tumandok, apang ginkaham-utan kag gintamay sang mga dumuluong. Sid, sang'.it utod ni Cain,3 maimon kag tungod sina pinangkot niya ang iya kahagugma: - Ginpanumdom mo man bala ako sa gihapon? Wala mo ako malimti sa imo mga pagbyahe? Makapila na ikaw magbyahe! Madamb ang dalagkb nga mga siudad nga may madamb nga ba- bae nga matahum ... ! Sid man, nga isa /(a utod ni Cam, makahibalo maglikaw sa mga pamangkot kag nagbutig diutay, gani nga: nabatobalam sang maitum niya nga mga kalimutaw. - Malimtan ko bala ang isa ka sinumpaan, isa ka sinumpaan nga balaan? Nadumdoman mo yadto'ng gab-i, yadto'ng gab-i nga mabagyuhon nga ikaw, sang makita nimo ako nga isaisa lamang nga naghibi sa luyo sang bang- kay sang akon iloy, pumalapit ka sa akon, hinamboy nimo ang imo kamot sa akon abaga, ang imo kamot nga sa madugay na wala nimo sa akon pagpakapti, kag nagsiling ka: 'Nawalaan ka sang imo iloy, ako wala gid ako'y akon! ... kag bumuylog ka sa akon sa paghibi. Naluyagan mo sia kag naluyagan man niya ikaw ka- tulad sang isa niya ka anak nga babae. Nag-ulan sa Iwas kag nagpangilat, apang daw ginpamatian ko ang lanton, nakita ko nga nagyuhom ang maluspi nga nawong sang bangkay.. .O! Kon buhi lamang ang akon mga ginikanan kag makita nila ikaw! Hand inuyatan ko ang imo kamot kag ang iya man sang akon iloy, nag- sumpa ak6 nga higugmaon ko ikaw, nga lipayon ko ikaw, maskin ano nga kapalaran nga ihatag sa akon sang langit, kag sanglit ini nga panumpa wala gid makahatag sa akon sing kabilinggan, karon ginasulit ko sa imo. Malimtan ko ayhan ikaw? Ang imo han- dumanan nagbuylog sa akon gihapon, nakalwas sa akon sa mga katalagman sa alagyan, am6 ang akon kalipay sa kamingaw sang akon kalag sa mga pungsod sa Iwas; ang imo handumanan naka- pahaganhagan sang dalit sang kalimot sa Europa nga nagpanas sa - Malimtan ko bala ikaw? - Sabat sini nga (3) Sia, sanglit utod ni Cain . . . Sia man, nga isa ka utod ni Cain - Si Cain suno, sa "Genesis," Bahin IV, nahisa sa iya utod nga si Abel tungod nga ang mga halad sini binaton sang Makaako apang ang sa iya ginsikway. Tungod sini pinatay ni Cain ang iya utod nga si Abel. Sang pangkuton sang Ginuo si Cain kon diin ang iya utod, nagsabat sia nga wala sia makahibalo kay kun6 wala sia pag-atipan sang iya utod. Tungod sini Sia (Maria Clara), nga maimon, utod ni Cain sa balatyagon, kag Sia (Ibarra), nga naglikaw sa pagsabat sa mga pamangkot kag nagbutig sing diutay, utod man ni Cain sa bagay sang iya paggawi.
58 Noli Me Tangere panumdoman sang madamb naton nga kasimanwa sang mga paglaum kag malaot nga kapalaran sang pungsod! Sa mga da- lamguhanon nakita ko ikaw nga nagtindog sa baybayon sang Ma nila, nga naglantaw sa malayo nga gindut-an, nga nalambungan sang maalabaab nga silak sang banagbanag; nabatian ko ang ma- hinay kag masulub-on nga ambahanon nga pumokaw sa akon sang nagkatulog nga mga balatyagon, kag pumatohaw sa handumanan sang akon tagipusuon sadto'ng nahauna nga mga tinuig sang akon pagkabatil, ang aton mga pagkinasadya, ang aton mga paghinam- pang, ang tanan nga malipayon nga nagliligad nga nagpasadya sa imo samtang ikaw nagpuyo didto sa banwa. Sa akon ikaw ang katulad sang isa ka diwata, ang kalag, ang taglawas nga ma- malaybayon sang akon pungsod, maanyag, maugdang, mahigug- maon, talunghayag, anak sang Filipinas, sina'ng matahum nga pungsod nga nagasimbog sa dalagkb nga mga ugali sang Iloy nga Espana sang matahum nga mga kinaiya sang isa ka lamharon nga pungsod, subong sang pagsimbog sa bug-os mo nga lawas sang tanan nga maanyag kag magayon nga nagapuni sa duha ka kabi- kahan; kag tungod sini ang imo paghigugma kag ang akon nga ginahuptan sa akon pungsod nangin-isa lamang... Malimtan ko ayhan ikaw? Makapila nga daw ginpamatian ko ang tunog sang imo pyano kag ang mga lagsak sang imo tingog, kag sa gihapon sa Alemania, pagtunton sang kahapunanon, kon magdayandayan ako sa mga talunan, nga ginpuy-an sang aninawnon nga mga tinuga sang iya mga mamalaybay kag sang makatilingala nga mga sinu gidsogid sang nagligad niya nga mga kaliwatan, ginsambit ko ang imo ngalan, daw nakita ko ikaw sa dampog nga nagtuok gikan sa kalupyakan, daw nabatian ko ang imo tingog sa mga hinuring- horing sang mga dahon... kag, kon ang mga umanhon, sa ila pagpauli gikan sa mga hilikuton, magpabati gikan sa malayo sang ila lapnag nga mga ambahanon, ginbatyag ko nga yana nagsimbog sa akon kaugalingon nga mga tingog, nga nag-ambahan sa imo kag naghatag kamatuoran sa akon mga handurawan kag mga dam- guhanon. Kon kis-a matalang ak6 sa mga banas sa kabukiran, kag ang gab-i nga didto nagtunton sing inanay, makulap sa akon nga ako nagdalangdalang pa, nga nagpangita sang akon alagyan sa tunga sang mga pino, mga haya kag mga encinaS hand kon (4) Afga *'Pino"; Mga "Haya" kag mga "Encina" - Mga kahoy nga da- lagko kag mataas nga makita sa kabukiran sang mga pungsod nga dumoluong.
Pagsugilanonay SA ISA KA PALAHANHANAN ang mga silak sang bulan maggwa sa tunga sang nakawaan sang madabong nga mga sanga, daw nakita ko ikaw sa alibutod sang kagulangan subong sang isa ka magalhum, makaluloyag nga lam- bong nga nagkurog sa tunga sang kasanag kag sang mga kadulom sang kagulangan; kag kon ang pispis sa kagab-ihon magpabati sang iya nanuhaytohay nga mga huni, tungod ayhan kay nakita niya ikaw kag ikaw ang nagpukaw sang iya balatyagon. Huo, nagpanumdom ako sa imo! Ang kaalabaab sang imo gugma indi lamang nga naghatag kabuhi sa akon pagtan-aw sang mga dam- pog, kag naghatag duag sa yelo! Sa Italia ang matahum nga langit sang Italia sa iya kahinlb kag kadalum naghambal sa akon sang imo mga mata; ang iya nagayuhom nga mga bahin sang duta naghambal sa akon sang imo yuhom, subong sang mga kawayangan sang Andalucia nga ang iya kahanginan nahugom sang mga kaam- yon, naluntaran sang mga handumanan nga sidlanganon, puno sing binalaybay kag duag, naghambal sa akon sang imo gugma! Sa mga gab-i nga may bulan, yadto'ng gintuyo nga bulan, nga nagsa- kay ako sa isa ka sakayan sa Rhin, namangkot ak6 kon bala ang akon panan-awan wala magbutig sa akon sa pagtan-aw sa imo sa tunga sang mga kahoy nga alamo sa pangpang, sa bato sa Lorelay* ukon sa tunga sang mga hanulhanol, nga nag-amba sa tunga sang kalinong sang kagab-ihon katulad sang lanubb nga diwata sang kalipay sa pagpasadya sang kapung-aw kag kamingaw sad- tong' naguba nga mga kastilyo! - Wala ako makapanglugayaw subong sa imo, wala ak6 sing nahibal-an Iwas sang imo banwa, Manila kag Antipolo* - sabat sang lin-ay nga nagkadlaw nga nagpati sang tanan nga iya ginham- bal. - Apang kutob sang magsiling ako sa imo nga paalam kag nagsulod ako sa beateryo, nagpanumdom ako gihapon sa imo kag wala ko ikaw malimti maskin ano ang isugb sa akon sang akon manogkompesar, nga naghatag sa akon sing madamb nga pag- paantos. Nadumdoman ko ang aton mga paghampang, ang aton pagkinamog sang mga bata pa kita. Namulot ka sang labing (5) Bato sa Lorelay - Isa ka bato r^ga nagatindog sing tadlong sa luyo sang suba sang Rhin, sa gintung-an sang Sankt Goar kag Oberwesel sa Ale mania, tama ka makatalagam sa mga sakayan nga nagbyahe sa suba, kag gin- bantog sa iya nagadaghob nga sabat sa tingog. Ang sugidsogid nahanungod sa makalulomay nga Lorelay, nga dira man nagpuyo, ginsambit sing masunson sang mga bag-o nga mamalaybay, labi na gid ni Enrique Heine, sa isa sang iya labing bantog nga mga binalaybay. (6) Antipolo - Isa ka banwa sa puod sang Rizal, nga nahamtang sa ibabaw sang bukid nga amo man ang ngalan, nga amo ang labing* mataas nga bukid nga nagalibot sa linaw sang Bay. Ini nga banwa nabantugan man sa iya mga busay nga ang ila mga tubig may lalim sang salsalon. 59
60 Noli Me Tangere matahum nga mga sigay agud makahampang kita sang balinsay;' nangiti ka sa stiba sang labing manipulon kag magagming nga mga halo sa nagkalainlain nga duag agud makahampang kita sang sintaltf tama sa imo sadto kabuangit, masunson ka naparot kag bilang silot pinipi ko ikaw sang akon palad apang ginhalu- ngan ko nga indi ka matam-an kay naluoy man ak6 sa imo. Sa hampang sang sungba9 tama sa imo kalag-it, labi ka sa akon, kag sa katapusan masunson kita nagkamog. Nakadumdom ka sad- to'ng isa ka tion nga naakig ka kaayo? Hanti ginpaantos mo ako, apang sang ulihe, sang madumdoman ko yadto sa beateryo, nag- kadlaw ako, nga gindumdom ko ikaw agud kita magkamog liwat...kag naghidaitay kita gilayon. Mga bata pa kita sadto: nagkadto kita kaupod sa imo iloy sa pagpaligb sa isa ka sapa sa silong sang kawayanan. Sa mga pangpang nagpamuhi ang ma- damo nga bulak kag mga tanum nga ang ila makatilingala nga mga ngalan ginsambit nimo sa akon sa linatin kag sa kinatsila, kay sadto nagtuon na ikaw sa Ateneo.10 Wala ako magsapak sa imo; nag- palingaw ako sa pagpanglagas sang mga alibangbang kag mga tumbaktombak nga sa ila lawas nga magagming subong sang sibit may yara sang tanan nga duag sang balangaw kag nanuhaytohay nga mga duag sa sulod sang pakinhason nga iloy sang mutya, nga nagdalapb kag naglinagsanay sa mga bulak; kon kis-a sa akon mga kamdt luyag ko nga tukluon, dakpon ang magagmay nga mga isda nga naglalabay sing madasig sa tunga sang mga lumot kag mga batubato sa bibi sang sapa. Sa hinali madula ka, kag sa 'S' (7) Balinsay - Isa ka sari sang hampang sang kabataan sa Filipinas sa mga magagming nga bat6 ukon mga sigay nga ginatungtong sa likod sang isa ka palad; kutob diri ginatumbo sing manubo lamang ang mga magagming nga bat6 ukon mga sigay kag saluon man dayon sang amo nga palad nga napakaya. (8) Sintak - Isa man ka sari sang hampang sang kabataan sa mga sigay kag mga bat6 nga magagming. (9) Sungka - Isa man ini ka sari sang kinabataan nga mga hampang apang ginahampang man sang tigulang nga pilipinhon. Ginahimo ini nga ham pang sa isa ka malip-ot nga tabla nga may anum ka buho magtimbang kag may dakudako nga buho sa tagsa ka utbong nga ginatawag nga ulohan. Pi- t6 ka bilog nga sigay ukon magagmay nga mga bato ang ginabutang sa tag sa sang anum ka buho magtimbang. Sa pagmanumano, ang makamano sa duha nga nagahampang am6 ang una nga makasungka nga iya ginahakop ang maskin diin nga un6d sang anum ka buho sa pihak niya nayon kag ipa- nagtag sing isaisa palibot gikan sa tu6 pawala nga sa tagsa ka paglabay sa i ya ginabutangan sing isa ka bilog. Konsin-o ang maurotan sing binilog nga si gay ukon bato ginatawag nga "kulob" ukon naparot. (10) Ateneo - Ang mga Heswita nag-alabot sa Filipinas sang panahon sang nahauna nga obispo sang 1581. Pinahalin sa Kaouloan sang 1768, sa gahum sang sugo ni Carlos III, nagbalik sila sa Filipinas sang 1859, nga nagdumala sang ulihe sang Escuela Municipal (sang ulihe Ateneo Municipal de Manila) nga naglambot sa ila pagkamisyonero sa Mindanaw kag Jolo sang pagsugod sang 1865. Sila ang labi nga nakahatag sing kinaalam sa syensya kag sa kasulatan sa mga pilipinhon.
Pagsugilanonay SA ISA KA PALAHANHANAN imo pagbalik may data na ikaw nga korona sang mga dahon kag mga bulak sang kabugaw nga ginbutang nimo sa akon ulo, kag gintawag mo ak6 nga si Cloe;11 sa imo, naghimb ka sing isa sa mga balagon. Apang kinuha sang imo iloy ang akon korona, nga dinunot niya sang isa ka bato kag ginsimbog sa hinaki nga amo ang aton ginhugas sang aton ulo; humibi ka kag nagsiling ka nga wala sia makahangop sang mitolohiya. "Buang nga bata!" - Sabat sang imo iloy, "tan-awon mo ugaling kon daw ano kaha- mot sang inyo mga buhok." Kumadlaw ako, naakig ka, indi ka maluyag maghambal sa akon, kag sa nabilin nga bahin sang adlaw nagpakita ka nga maligdong kaayo, nga ako daw buot man mahibi. Sang aton pagbalik sa banwa nga nagtagiti ang adlaw, nanguha ako sang mga dahon sang alibhon nga nagtulubb sa mga higad sang alagyan, ginhatag ko yadto sa imo agud ibutang mo sa sulod sang imo kalu agud indi magsakit ang imo ulo. Nagyuhom ka kag gin-uyatan ko ang imo kamot kag nag-ayuhay na man kita. Si Ibarra nagkadlaw sa kalipay, binuksan niya ang iya kar- tera kag kinuha ang isa ka papel nga sa sulod sini naputos ang pila ka dahon nga maitum nga layong kag mahamot. - Ang imo mga dahon sang alibhon! - Sabat niya sa iya pag- tulok. - Amo ini tanan ang ginhatag nimo sa akon. Sia na man iya gumunot gikan sa iya dughan sing isa ka bulu- bolsa nga put! nga suklL - Ps! - Siling niya nga tinagpi niya ang palad sang ulitawo. - Ayaw pagtanduga; isa ini ka sulat sa pagpaalam. - Ina bala ang sinulat ko sa imo sang wala pa ako mag- taliwan? - Nakasulat ka bala liwat sa akon, ginuo ko? - Kag ano ang ginsiling ko sadto sa imo? - Madamb nga binutig, pamalibad sang indi maayo nga ma- nogbayad!12 - Sabat sang dalaga nga kumadlaw, nga nagpahangop (11) Cloe - Ngalan sang isa sang mga tinawo sang bantog nga nobela nga Gresyanhon nga "Dafnis kag Cloe" nga sinulat suno sa ginasugid, sang Dag-on IV, ni Longo. Si Dafnis isa ka bakero nga nagpuyo sa balay sang mag-asawa nga tag-ayop sa iya, <nga lunsay man mga bakero, nga nakasagop sa iya sang lapsag pa sia sa kagulangan. Si Cloe isa man ka pamatan-on nga bakera nga nakita man sa isa ka gikab malapit sa Mitilene sa mga hitabo nga ginapanaysay. Ini sila nga duha nagpuluyo sa Lesbos diin sila nagpahalab sang ila mga kamero,, kag sa ila pagkinabuhi nga umanhon naghigugmaanay sila, nga sang tapos sila makaagi sa mdamo nga kasablagan natigayon nila ang labing' mataas nga handum sang ila duha ka tagipusuon. (12) Pamalibad sang indi maayo nga manogbayad. - Mga pamalibad ukon katarungan nga malaba sa paglikaw sang pagbayad sang mga utang, ukon sa isa ka bagay sang paggamit nga may liwan nga kahulogan, subong karon, sa pagpamatuod sang iya (ni Ibarra) pag-untat sa pagsulat sa paghigugma. 61
bl Noi.i Me Tangere kon daw ano ka makaluloyag sa iya yadto nga mga binutig. Hipos! Basahon ko ini sa imo, apang lakturan ko ang imo mga tinaga sa paghigugma agud indi ka magbatas. Kag binatak niya ang papel tubtob sa iya mga mata agud indi makitii sang ulitawo ang iya guya, sinugdan niya ang pagbasa. "Ang akon..." - indi ko na pagbasahon sa imo ang masu- nod kay isa ka binutig! - Kag linaktawan sang iya mga mata ang pila ka dalan. 'Ang akon amay maluyag nga ako maglakat wala'y sapayan sang akon mga pagpangindi. Hamtong na ikaw, siling niya sa akon, dapat ka magpanumdom sang kaulihian kag sang imo mga katungdanan. Dapat nimo tun-an ang kinaa'am sa pangabuhi, butang nga indi mahatag sa imo sang imo pungsod, agud ikaw sa ulihe mangin-mapuslanon. Kon mag-unay ikaw sa akon luyo, sa akon landong, sa sini nga kahimtangan nga napun-an sing mga libog, indi mo matun-an ang paglantaw sa malayb kag sa adlaw nga mapabay-an ko ikaw manundog ba sa isa ka tanurn nga ginhinambitan sang aton mamalaybay nga si Baltazar-, (nabuhi sa tubig, mataktak ang iya mga dahon kon indi gilayon mabun- yagan, layungon sang isa ka ti6n nga kainit). Nakitb mo? Isa na ikaw ka pamatan-on kag nagahibi pa ikaw? - Pumilas sang akon balatyagon ini nga pagsabdong kag nagtuad ako sa iya nga ginhigugma ko ikaw. Humipos ang akon amay, nag-isip kag hinamboy niya ang iya palad sa akon abaga, naghambal sia sa ti- ngog nga nagkurog: "Nagapati ka nga ikaw lamang ang makahi- balo maghigugma, nga ang imo amay wala pagpalangga sa imo kag wala pagbatyag nga mahimulag sa imo? Wala pa lang ma- dugay nadula naton ang imo iloy; nagapadulong na ako sa kati- gulangon, sa sinang' panuigon nga nagapangayo sang bulig kag paglipay sang pamatan-on kag, wala'y sapayan ginabaton ko ang akon kamingaw sa pag-isahanon ... kag wala nakon mapakti kon makita ko pa ikaw liwat. Apang dapat ako magpanumdom sang iban nga mga butang nga dalagkb ... Ang kaulihian nagabukas sa imo, sa akon nagatakop; ang imo mga paghigugma nagapa- muskag, ang sa akon nagakalaya; ang kalayo nagadabdab sa imo dugo, kag ang katugnaw nagakamang sa akon, kag sa gihapon ikaw nagahibi kag indi ka makahibalo mag-antos sa karon sa isa ka bwas-damlag nga mapuslanon sa imo kag sa imo pungsod! Ang mga mata sang akon amay linanas sang mga luha, lumuhod ako sa iya tiilan, hinakos ko sia, nangayb ako sa iya sing patawad kag ginsingganan ko sia nga handa ako sa paglakat..."
Pagsugilanonay SA ISA KA PALAHANHANAN Ang pagpalangurog ni Ibarra pumaontat sang pagbasa: ang pamatan-on nangluspi kag tumikangtikang pakadto-pakari. - Ano ang ginabatyag mo? Ano ang nahanabb sa imo? - Pamangkot niya sa iya. - Pinalimot mo ako nga ako may mga hilikuton pa, nga dapat ako maglakat gilayon subong pa-banwa! Bwas pandot sang mga minatay. Humipos si Maria Clara, nalansang sa ulitawo sa pila ka tion ang iya dalagkb kag madinamguhanon nga mga mata kag, umipo sia sang mga bulak, humambal sa iya nga natandog: - Nakita ko, indi na nakon ikaw pag-awat6n; sa sulod sang pila ka adlaw magakitaay kita liwat! Itungtong ini nga mga bulak sa lulobngan sang imo mga ginikanan! Sang pila ka tion sang ulihe, ang ulitawo nanaog sa hagdanan nga gin-updan nanday Kapitan Tiago kag tiya Isabel, samtang si Maria Clara nanirado sa iya hulot-halaran. - Ilihog ako isiling kay Andeng nga ihanda niya ang balay, kay maabot dira sila ni Maria Clara kag ni Isabel! Maayo nga paglakat! - Siling ni Kapitan Tiago samtang si Ibarra sumaka sa salakyan, nga tumaliwan pakadto sa plasa ni San Gabriel. Kag sang ulihe, sa paglipay nagsiling sia kay Maria Clara nga naghibi sa luyo sang larawan sang Birhen: - Lakat, pagsindi sing duha ka kandila nga tagduha ka real, ang isa kay Senyor San Roque kag ang isa kay Senyor San Rafael, nga patron sang mga manlulogayaw! Sindihi ang lampara ni Ntra. Sra. de la Paz y Buenviaje, kay madamo ang mga tulisan. Labing' maayo nga maghinguyang sing apat ka real sa talo kag anum ka sikapat sa lana sangsa magbayad sa ulihe sing mabug-at nga tabis. 63
BAHIN Vlll MGA HANDUMANAN ANG SALAK.YAN ni Ibarra lumibot sa bahin nga labing' masakb sang Manila; ang pumasubo sa iya sang gab-i nga nagligad, pumakadlaw sa iya sa adlaw, wala'y sapayan sang iya balatyagon. Ang kakisay nga nagsibwa sa tanan nga bahin, ang madamb nga salakyan nga nagpinakadto-pakari sing madasig, ang mga ka- romata, ang mga kalesa, ang mga europanhon, mga insik, mga tumandok, ang tagsa sa panapot nga iya kaugalingon, ang mga manogbaligy^ sang mga bungangkahoy, ang mga manogpatigayon, ang hublas nga kargador, ang mga balaligyaan sang mga pagkaon, ang mga karinderya, mga restawran, mga tyanggi, pati ang mga karo nga ginguyod sang kabalan kag dimasinapakon nga karabaw, nga daw nalingaw sa pagpangguyod sang mga binulto samtang nag-isip-isip, tanan, ang gahod, ang inigot, pati man ang adlaw, ang tuhay nga alisngaw sang baliu, ang nanuhaytohay nga mga duag, pumokaw sa iya panumdoman sang isa ka kalibutan sang mga handumanan nga nagakatulog. Yadto nga mga dalan wala pa masementohi. Tumagiti ang adlaw sing duha ka adlaw nga sagunson kag nahimb nga yab-ok nga pumunb sa tanan, nagpaubo kag nagpuling sa mga naglalakat: nag-ulan sing isa ka adlaw, kag naghimb sing danaw nga sa gab-i nagpakilan sang mga parol sang mga karwahe, nga nagpatamsak sa kalayuon nga lima ka dupa sa mga naglalakat sa makitid nga mga ascra. Pila ka babae ang wala makawigit sa amo nga mga balod nga lunangon sang ila binordahan nga mga tsinilas! Sadto may nakita nga naglapaklapak sa dalan nga mga binilanggb nga nagkubay, binulog ang mga ulo, nga nagpalanapot sang mga bayu nga malip-ot sing manggas kag nagpuluroy tubtob sa mga tuhod nga may mga numero kag mga tigbato nga asul; sa mga tiil, may mga kadena nga ang mga bahin nabarahusan sing mahigko nga mga trapo sa pagpahaganhagan sang lisgis ukon sang kayami sang salsaion; natabid sa tagduhadoha, na sa init, nalapyb sa kainit kag kakapoy, ginparag kag ginhanot sang isa ka tagsaon sang isa 64-
Mga Handumanan man ka binilanggo nga nagbatyag sing kalipay sa iya kaugalingon nga sia nagpangastigo man sa iban. Mataas sila nga mga tawo, nga maligdong sing mga pangguyahon nga wala gid maiwagi sing bisan diutay nga silak sang yuhom; ang ila mga kalimutaw, wala'y sapayan nagkililan kon ang latigo nga naghagunos magtupa sa ila mga abaga, ukon ang mga naglalabay mag-itsa sa ila sang upos sang isa ka tabako nga daw humog sing laway kag nagkapadpad; kuhaon sang labing' malapit kag taguon niya gilayon sa iya sadok: ang iban matulok lamang sa iban nga naglalabay sa sinang' panu- lok nga may kinatuhay. Daw ginpamatian niya gihapon ang rina- gasras sang mga bato nga ginbubb sa pagtabon sang mga batsi kag ang tunog nga masadya sang mabug-at nga mga talikala sa ila mga batiis nga natais. Nadumdoman ni Ibarra nga nagkurog gihapon ang isa ka butang nga iya nakita nga nagpilas sang iya handurawan sang diutay pa sia: isa yadto ka udto nga naghulog sang iya labing' mainit nga mga silak. Sa silong sang isa ka karo nga kahoy naghamyang sa isa ka tawo, nga nagpapalang-uy-oy, ang iya mga mata halos nagkipot; ang duha ka tawo, mahi- pos nga nagkaayo sang isa ka papagpapag nga kawayan nga wala pagpamulugsb, wala paghinakit, wala sing kataka, nga am6 ang ugali sang mga tumandok. - Karon ikaw, bwas kami na- man, - ang hambal sang isa sa isa. Ang mga tawo naglilibot nga wala magsapak sa iya nga masako; ang mga babae nagliligad, gin- tulok nila kag ginpadayon ang ila paglakat; ang hitabo naanaran na, nakibulan na ang mga tagipusuon; ang mga karwahe nagdi- nalagan nga ang ila binarnisan nga kalawasan nagkilan sa mga silak sang masili nga adlaw sa langit nga wala sing gal-um; sa iya lamang, isa ka bata nga napulb kag isa ka tuig, nga bag-o lamang nagsampot gikan sa banwa, nakapatandog sa iya, sa iya lamang nakapakugmat ang amo nga hitabo sang pagkagab-i. Wala na yadto'ng maayo kag dungganon nga Puente de Barcas,1 yadto'ng taytay nga tunay nga pilipinhon, nga naghimb sang tanan nga masarangan sa pag-alagad wala'y sapayan sang madamb niya nga kakulangan, nga maulbo man kag makulp^ sa (1) Puente de Barcas - Sa atubangan sang ganhaan sang Parian, may isa ka daku nga taytay nga salsalon nga nagaangot sa Manila sang arabal sang Binondo. Ini nga matahum nga tulay nga ang iya mga kasangkapan ginhimo sa Paris, ginbuksan sang nahaunfi sang Enero, 1876, nga ginhingalanan nga Puente de Espana. Ang duog nga nahamtangan sadto sang amo nga taytay nahamtangan karon sang Taytay Jones. 65
66 Noli Me Tangere kusog sang suba sang Pasig kag nga ini kapin sa lit kag nakaguba sang amo nga taytay. makaisa nakaha- Ang mga kahoy nga almendro sa plasa sang San Gabriel2 wala magdako, masakiton man gihapon. Ang Escolta3 sa iya pagtan-aw indi man matahum wala'y sa- payan nga may isa ka dakO nga balay nga gindibuhban sing dag way sang mga babae nga ginpatindog sa duog anay sang daan nga mga kamarin. Ang bag-o nga (taytay) Puente de Espana nakaagda sang iya igtalupangod; ang kabalayan sa natud nga pangpang sang suba sa tunga sang mga kawayan kag mga kahoy, didto diin ang Escolta nagpangutbong kag nagsugod man ang (pulo) Isla del Romero, nagpahanumdom sa iya sadto'ng lab-as nga mga kaaga- hon, nga sa baroto nag-agi sia didto sa pagkadto sa mga palaligban sang Uli-UlJ. Nakita niya ang rnadamb nga karwahe nga ginguyod sang matahum nga mga pares sang magagmay nga mga kabayo: sa sulod sang mga karwahe, ang mga alagad nga daw nagkalatulog pa daw nagpalakadto sa ila mga talatapan, mga militar, mga insik sa dag way nga daw mga buang kag makahalam-ot, mga prayle nga ma- ligdong, mga alagad sa pagtuluohan, kag iban pa. Sa isa ka ma dayaw nga victoria ukon karwahe nagtiio sia nga nakilal-an niya si P. Damaso nga maligdong kag nagpasampok sang iya mga kilay, apang nakaligad na sia, kag karon malipayon nga hinatagan niya sing katahuran kutob sa iya karetela si Kapitan Tinong nga nag- lakat kaupod sang iya asawa kag duha niya ka anak nga babae. Sa utbong sang taytay tumarote ang mga kabayo pakadto sa dalan Sabana.11 Sa wala, nabatian niya gikan sa Fabrica de Taba- cos de Arroceros ang ginahod sa pamulpog sang mga mamumugon sang mga dahon sang tabakb. Si Ibarra indi makapugong sa pag- lamhb kon iya madumdoman yadto'ng maisog nga bahu nga sa ikalima sang hapon nagtugob sang Puente de Barcas nga nakapa- hubog sa iya sang bata pa sia. Ang masadya nga sinugilanonay, ang mga linahuglahog pumabalik sang iya handurawan sa baryo (2) Plaza de San Gabriel - Ini nga plasa sadto karon amo ang gina- tawag nga Plaza Cervantes, sadto isa ini ka puok sang banwa, karon arabal sang Binondo. Didto pinatindog sang mga dominiko, sang 1588, ang isa ka ospital sang mga insik. (3) Escolta - Am6 ini ang pagtawag sini nga dalan sa Manila tungod sa isa sang iya mga ginsang-an, ang ginatawag karon nga Callejon Soda, sang- lit dira nahamtang ang mga kwadra sang eskolta ukon kaubay nga kabalyeriya sang Gobemador, ang Kapitan Heneral. (4) Dalan Sabana - Sa karon am6 ang Plaza Lawton kag ang Avenida P. Burgos sa Manila.
Mga Handumanan sang Lavapies sa mga mamumugon katalagam sa Madrid diin nagkahanabb ang kinagamo sang sa mga pabrika sang abano, nga tuman ka ma- wala'y palad nga mga polisiya, kbp. Ang Jardin Botanico" tumabog sang iya malipayon nga mga handumanan; ang pag-inangay-angay sang mga danyag daw nag- butang sa iya sa atubangan sang mga hardin botaniko sa Europa, sa mga pungsod diin kinahanglan ang daku nga kabubut-on kag daku nga bulawan sa pagpatubb sang isa ka dahon kag sa pagpa- buskag sang bukol sang isa ka bulak, kapin pa, nadumdoman man niya tubtob yadto'ng sa manggaran nga mga kolonya nga ginsagod sing maayo kag nabuksan sa tanan. Linikaw ni Ibarra ang iya panulok, nagtulok sia sa tub nayon kag didto nakita niya ang dumaan nga Manila,6 nga nalibutan gihapon sang iya mga talutog kag mga buhb katulad sang isa ka lanubb nga babae nga maluya nga ginputos sa isa ka bayu sang maayo nga mga panahon sang iya Iola. Ang danyag sang lawod nga nagakapanas sa - Sa pihak nga baybayon yara ang Europa! malayb! ... - Nanumdom ang pamatan-on. - Ang Europa nga may matahum nga mga pungsod nga padayon nagtalagin-os, nga nagpangita sang kalipa- yan, nagpalanamgo sa tanan nga aga kag nagkalasubb pagkaha- pon ... malipayon sa tunga sang ila kalaglagan! Huo, sa pihak (5) Jardin Botanico - Ang amo man nga Heneral nga naghimo sang da- lan naghimo sang hardin botaniko. Ang diutay nga mga tanum nga ginpana- num diri nagkalalayong sa sulod sang malip-ot nga panahon. Ang hardin Botaniko sang wala pa lang madugay sa Manila amo yana'ng malapad nga plasa nga madamo sing mga tanum nga kahoy sa likod nayon sang Metropo litan Theater karon. (6) Dumaan nga Manila - Siudad. Sadto isa ka poblasyon nga naga- ubay sa pangpang sang suba nga Pasig, sa kalaparan sang duta nga gintuboan sang madamo nga tigkahoy nga ginatawag sa katagalugan nga "nilad". Gani nga ang duog ginatawag nga "maynilad". Ginpalip-ot sang mga katsila ini nga tinaga kag nahimo nga "manila" nga amo tubtob karon ang paghingalan sini nga siudad. Ang dumaan nga siudad amo sa karon ang Intramuros. Ini nga duog nga ginluntaran sadto sang mga pilipinhon, ginsalakay sang mga katsila nga ginpangulohan ni Goiti sang 1570. Ini lumutos sa mga pili pinhon apang naglulontad sing makadali lamang nga sang wala magdugay nag halalin man. Sang dumason nga tuig, bulan sa Abril, nag-abot na man sa Manila ang bag-o nga guban sang mga katsila nga ginpangulohan ni Legaspi. Ang maayo nga kabubut-on ni Raha Matanda nga pangulo sang amo nga duog, kag ang pagpasugot man ni Lakandola nga pangulo sang Tondo, nagpati- gayon sang maayo nga pagluntad sang mga katsila sa Manila nga wala na mahanabo ang inaway. Ang kasugtanan sa paghidait nanday Legaspi kag sang mga pangulo sang mga guban nga pilipinhon nahiwat sang ike-18 sa Mayo sang 1571. Sa idalum sang pagdumala sang mga katsila ang Manila sang ulihe nag-uswag kag nagdako nga nabahinbahin sa nagkalainlain nga mga pu6k: San ta Cruz, San Fernando, Binondo, Tondo. Quiapo, San Sebastian, San Anton kag Sampaloc. Wala'y sapayan nga ang tagsa ginbilang nga isa ka tuhay nga banwa nga may iya nga kaugalingon nga kura kag alkalde, ang matuod nga sa kabilugan amo ang kapalaran sang Manila. 67
68 Noli Me Tangere nga baybayon sang daw wala'y katubtoban nga kalalawran yara ang espirituhanon nga mga pungsod, wala'y sapayan nga wala man nila pagpakalaina ang butang nga lawasnon, labi pa sila ka espirituhanon sangsa nagpalabugal nga mga tumoluo sa ka lag... 1 Apang ini nga mga panghunahona nagpalalayo sa iya panum- doman sang makita niya ang diutay nga banglid sa latagon sang Bagumbayan? Ang bukidbokid, nga naligwin, sa luyo sang alagyan sa Luneta, amo karon ang umagda sang iya igtalupangod kag nagpadalum sang iya panumdoman. Nanumdom sia sang tawo nga bumokas sang mga mata sang iya panumdoman, nga nagpakilala sa iya sang maayo kag matarong. Ang mga kaisipan nga ginhatag sa iya diutay lamang huo, apang indi wala'y kapuslanan nga mga sinulitsolit; mga kaisipan nga wala paglus-aw sa kasanag sang dalagkb nga mga silak sang kauswagan. Yadto nga tawo isa ka tigulang nga pari, kag ang mga tinaga nga iya ginhambal sa iya sang iya pagpaalam sa iya, ginpamatian pa niya gihapon sa iya mga igdulungog. "Ayaw pagkalimti nga kon ang kinaalam palanublion sang katawohan, ang makapanubli lamang amo yadto'ng mga may tagipusuon," ang pahanumdom niya sa iya. "Gintinguhaan ko sa pagpaalinton sa imo ang nabaton ko sa akon mga manunudlb; ang amo nga bahandl ginhimulatan ko sa pagdugang kutob sa akon masarangan kag ginapasaylo ko sa masunod nga kaliwatan: amo man ang imo himuon sa mga masunod sa imo, kag matatlohan pa nimo ka pilfi, sanglit makadto ka sa labi ka manggaranon nga mga pungsod." Kag sinugponan niya nga nagkadlaw: "Nagaalabot sila diri sa pagpangita sang bulawan, kadto man kamo sa ila pungsod sa pagpangitil sang tuhay nga bulawan nga wala diri sa aton! Dumdumon mo lamang nga indi bay bulawan ang tanan nga nagabadla\."' Yadto nga tawo linubong didto. Sa sini nga mga pagpanumdom sumabat ang pamatan-on nga naghutik lamang: - Indi, sa ibabaw sang tanan, nahauna ang (7) Latagon sang Bagumbayan - Ini nga "Golgota" sang makibanwahanon nga mga pilipinhon am6 ang padayon nga nagtambong sa hunahona ni Rizal. Nagikan ini sa mga tinaga nga "bagong bayan" ukon "bag-ong' banwa," na- dula ini sang ulihe kag nabilin na lamang ang "Bagumbayan." Ini nga la tagon bahin karon sang- bag-o nga Luneta. Nabantugan ini sa mga pinamatay sang mga katsila gikan sa mga buhat sa paghimanwa. Diri pinamitay sanday mga pari Gomez, Burgos kag Zamora sang tuig 1872, kag sang 1896 ginlut- hang man diri si Rizal. (8) Indi Kay Bulawan ang Tanan nga Nagabadlak - Bagay nga indi mag padala sa mga dagway, kay sa masunson, bisan pa nga ang mga butang na- gapakita nga daw malahalon, apang sa pagkamatuod indi man.
Mga Handumanan pungsod, nahauna ang Filipinas, anak sang Espana, nahauna ang banwa'ng katsila! Indi, ina nga kalaot indi makapadulom sa pungsod, indi! Wala makatawag sang iya igtalupangod ang Hermita? naban haw sa nipa nga nagtindog gikan sa iya mga abu sa banhay sang mga balay nga naduagan sing putt kag asul, nga inatupan sing sin nga pinintahan sing pula. Wala makaagda sang iya panulok bisan ang Malate, bisan ang kwartel sang kabalyeriya nga may mga kalioy sa atubangan, bisan ang mga pumoluyo, bisan ang magag- may nga mga balay nga nipa nga ang mga atop nga daw piramide ukon prisma, nga natagb sa tunga sang mga punb sang saging kag mga bonga, nga pinatindog, katulad sang mga pugad, sang tagsa ka amay sang panimalay. Ang karwahe dumayon sa pagdalagan: nakasumalang sang isa ka karomata nga ginguyod sang isa ukon duha ka kabayo, nga ang ila mga montura nga abaka nagpakilala nga naghalin sa puod. Ang sumakay sa karomata naghimulat sa pagtan-aw sang suma lakay sa nagbadlak nga karwahe kag lumabay nga wala magpakig- baylo sing tinaga nga wala bisan lamang magyaob. Kon kis-a ang karo nga ginguyod sang isa ka karabaw nga nagtikang sing ma- hinay kag pasapayan nagpasadya sang masangkad kag yab-ukon nga mga dalan nga ginligb sang masili nga adlaw sang mga tro- piko. Sa masinulob-on kag makatalaka nga ambahanon sang ba- kero, nga nagsakay sa likod sang karabaw, nagsimbog ang maga hod nga inigot sang kaging nga aiding sa ehe sang mabug-at nga karo; kon kis-a sa rinagusros man sang natais nga karosa nga ki- naandan sa Filipinas nga ginguyod sa balas kag mga batsi sang da lan. Sa mga kaumhan, sa malaba nga mga inidas naghalalab ang mga karabaw, nga ginsimpunan sang put! nga mga tulabong nga malinong nagtungtong sa likod sang mga hayop nga nagpanagam- sam nga halos piyong ang ila mga mata, sang hilamon sa wayang; (9) Ermita - Isa ka arabal uk6n puok sang Manila. Ang kalabanan sini nga mga puok sang amo nga siudad may tagsa nga kinatuhay sa isa kag isa. Halimbawa, ang puok sang Malate napun-an sang mga eskribyente nga lalaki kag mga babae nga nalibang sa pagpamorda; ang Santa Ana, isa ka dudg dim nagatilipon ang mga pumoluyo nga negosyante kag manggara- non; malapit sa Paco yara ang Patyo; ang Guadalupe nabantugan sa iya santos nga babaeng' milagrosa, subong sang Paoo nga ang nabantugan diri si San Salvador; ang Arroceros amo ang tilipunan sang mga baroto nga nalulanan sang bugas; malapit diri ang isa ka daku nga pabrika sang mga sigarilyo; ang Sampaloc amo ang paraiso sang mga manogbalhag, mga manogbunak nga la laki kag babae; samtang ang Pasay sing iya nabantugan sa pagpatubas sang bonga. 69
70 Noli Me Tangere sa malayo ang mga tinday nga mga kabayo nagapangaykay, nagsi- lirbi kag nagdinalagan, nga ginlagas sang isa ka potro nga puno sing kabuhi, malabii sing ikog kag madabong sing bungaybongay: ang potro huminhiri kag pinatalbo niya ang duta sang iya maba- kod nga mga dapadapa. Pabayaan naton ang pamatan-on nga magpadayon sang iya paglakat nga nagpanganinaw kag nagpanamguhanon: ang bina- laybay nga masinulub-on ukon malipayon sang latagon wala ma- kaagda sang iya igtalupangod; yana'ng adlaw nga nagpasili sang kasangahan sang mga kahoy kag nagpadalagan sang mga mangu- ngoma nga ang ila mga till pinasb sang nagbalingaso nga baias wala'y sapayan nga ang ila mga till nakibulan na, yana'ng adlaw nga nagpadulog sang umanhon nga babae sa idalum sang handong sang isa ka almendro ukon kawayan kag nagpahanumdom sa iya sang mga butting nga indi mahangpan kag indi masaysay, yana'ng adlaw wala sing mga butang nga makapaganyat sa aton pamatan- on. Mabalik kita sa Manila samtang ang salakyan nagdalagan nga naglimpalimpa, subong sang isa ka hubog, sa kalatalagman nga duta, kon sia umagi sa taytay nga kawayan, sa pagtaklad sa mataas nga bahin ukon dumulhog man sing madasig nga nagpa- mugong.
BAHIN IX MGA BUTANG SA PUNGSOD SI IBARRA wala magsayop: sa amo nga victoria' yadto didto matuod si P. Damaso kag nagpakadto sa balay diin ang pamatan- on bag-o lamang maghalin. - Diin kamo makadto? - Pamangkot sang prayle kanday Maria Clara kag tiya Isabel nga buot na masaka sa isa ka karwahe nga may mga puniponi nga pilak; si P. Damaso sa tunga sang iya pagpanumdom pinikpik niya sing mahinay ang mga pisngi sang I in-ay. - Sa Beaterio sa pagkuha sang akon mga galamiton. - sabat niya. - Ahaaa! Aha! Tan-awon naton kon sin-o ang labi nga ma- kasarang, tan-awon ta ... - Kumod niya nga nalingaw nga bina- yaan ang duha ka babae nga bumatyag sing dill diutay nga kati- ngala. Nagdungok kag nagtikang sing mahinay lumambot sia sa hagdanan kag sumakii. - Ayhan may inogsermon sia kag ginasaulo niya! - Siling ni tiya Isabel. - Saka, Maria, mahapunan kita mag-abot didto. Kon bala si P. Damaso may inogsermon uk6n wala, indi naton masiling; apang may mga butang nga malahalon nga naka- buyok sang iya igtalupangod, nga wala na niya matunghol ang iya kamot kay Kapitan Tiago nga dapat magduko kaayo sa paghalok. - Santiago! - amo ang una niya namitlang, - masugilanon kita sang mga butang nga tama ka malahalon; sulod kita sa imo talatapan. Humipos si Kapitan Tiago, walS sia makatingog, apang tinu- man niya kag sinunod ang dakH nga pari nga tumakop sa iya likod sang ganhaan. Samtang nga nagsugilanonay sila sa tagu, usisaon naton kon ano ang ginhimb nila kay Fr. Sibyla. (1) Victoria - Isa ka sari sang karwahe nga may apat ka aliling, ang duha nga nauna magagmay sangsa duha nga naulihe, kag may pulungkoan nga may tolda. - 71 -
72 Noli Me Tangere Aug maalam nga dominiko wala sa balay sang parokya: ma aga pa, sang pagkatapos niya misa, kumadto sia sa kombento sang iya orden2 nga nahamtang sa duog nga mapasulod sa Puerta de Isabel II ukon sang Magallanes, suno sa kon ano nga panimalay ang naggahum sa Madrid. Wala magsapak bisan sang mahamot nga alisngaw sang tso kolate, bisan sang gahod sang mga kahon kag sang kwarta, nga naghalin sa Prokurasyon3 kag daw wala na magbalos sa matinahu- ron nga pagyaob sang utod nga prokurador, si Fr. Sibyla sumaka, tinabok niya ang pila ka koredor kag nanuktok sa isa ka ganhaan. sang buko sang iya tudlo. - ISulod! - tusngaw sang isa ka tingog. - IKabay pa nga ibaiik sang Dios, Reberensya, ang imo maa- yo nga lawas! - amo ang abiabi sang pamatan-on nga dominiko sang iya pagsulod. Nagpungko sa isa ka daku nga silyon, nakita ang isa ka tigu- lang nga pari, maniwang, nga nagpalangdalag sing diutay, katulad sinang' mga santos nga dinuagan ni Rivera? Ang mga mata na- lubong sa ila naglupyak nga mga ilalakbb. nga ginhandungan sang madabong nga mga kilay, nga, sanglit dayon nga nagsampok, nag- padugang sang kilan sang iya mga mata nga daw iya sang patay. Gintulok sia ni P. Sibyla nga bumatyag, nga nagpanimukb sa idalum sang talahaon nga eskapularyo ni Sto. Domingo. Sang ulihe dumuko sia nga wala magtingog kag daw may ginpaabot. - A! - Guminhawa ang masakiton, - ginatugyan nila sa akon ang magpabusbos sa akon karon panuigon! Ang pungsod. ini nga makahaladlok nga pungsod! Magpatimaan ka sa akon. Hernando! Hinay nga binatak ni Fr. Sibyla ang iya mga mata kag inunay niya sa nawong sang masakiton: - Kag ano ang napat-uran sang imo buot, Reberensya? - pamangkot niya; - Mapatay! Ay! Ano pa ayhan ang nabilin sa akon? Na- kaantos na ako sing tuman apang ... ginpabatas ko ang madamb ... (2) Orden - Isa ka katilingban sa pagtuluohan. (3) Prokurasyon - Sa mga kinahanglanon sang pari ang prokurasyon amo ang tagpatigayon ukon manogbakal bilang nga sa masunson sa kubos nga mga bili. (4) Mga santos nga dinuagan ni Rivera. - Si Rivera (1588-1656), isa ka mandudoag nga katsila nga gintun-an ni Caravaggio. Nakahimo sia sing madamo nga dinuagan nga gindayaw sa kahimpitan sang iya pagduag.
Mga BVTANG SA PUNGSUD nabay; mo? aran ko ang akon utang! kag ikaw paano ka? Ano ang data - Nagkari ako akon, - siling niya. sa paghambal sa imo sang gintugon mo sa - A! kag ano kuno ina? - Ps! - sabat sang pamatan-on nga malain ang buot nga lumingkod kag linisb niya ang iya nawong nga umaslom sa isa ka bahin, - nanugilanon sila sa amon sang daw indi mapatihan; ang pamatan-on nga si Ibarra isa ka bata nga mahinalungon, daw, indi man lungoslungos, kundi nagapati ako nga isa sia ka maayo nga bata. - Nagapati ka sina? - Kagab-i sinugdan nila ang ginamo! - Matiiod? Kag paano? Si Fr. Sibyla nagsugid sing malip-ot nahanungod sang naha nabb kanday P. Damaso kag Crisostomo Ibarra. - Labot pa, - sugpon niya nga iya gintapos, - ang pamatan- on kaslon sa bata nga dalaga ni Kapitan Tiago, nga nakatuon sa kolchiyo sang aton mga hermanas; manggaranon, kag indi malu yag magpangita sing mga kaaway sa paghalit sang iya kalipay kag manggad. Ang masakitdn tumangotangb nga nagmatiiod. - Huo, nagahunahona ako subong man sa imo... sa amo ina nga asawa kag isa ka ugangan nga subong sina, mangin-aton sia lawas kag kalag. Kag kon indi, maayo pa kon sia magpakilala nga kaaway naton! Tinulok ni Fr. Sibyla ang tigulang nga may katingala. - Sa kaayuhan sang aton balaan nga kumboyahan, nahang- pan mo? - sugpon niya nga guminhawa sing mapin-ot. - Pa sulabihon ko ang mga pagpakamalaot sangsa hinasb nga mga pag- dayaw kag mga paghangad sang mga abyan ... ang kamatuoran nga binayaran sila. - Nagahunahoni ka, Reberensya? Tinulok sia sang tigulang nga masulub-on. - Panumdumon mo ina sing maayo! - Sabat niya nga gu minhawa nga may kakapoy. Ang aton gahum magadugay tubtob sa gihapon nga aton ina ginapatihan. Kon atakahon nila kita, ang pangulohan masiling: 'Ginaatake nila sila kay nakita nila sa ila ang kasablagan sa ila kahilwayan, gani nga tipigan naton sila. 73
74 Noi.i Me Tangere Kag, kon sila pamatian? Ang pangulohan kon kis-a ... - Indi sila pagpamatian! - Wala'y sapayan, kon, nabuyok sang kahakog, handumon nila sa pagkuhli ang mga butang nga aton na natigayon... kon may isa nga makahas kag maisog... - Kon am6, makaluluoy man sial Naghipos sila nga duha. - Labot pa, - padayon sang masakiton, - kinahanglan naton nga atakahon kita nila, nga ila kita pabugtawon: sa sini matalu- pangdan naton ang aton kakulangan kag makapaayo sa aton. Ang kapin nga mga pagdayaw nagalag-it sa aton, nagapatulog sa aton, apang sa Iwas ginapakadlawan kita, kag sa adlaw nga mahimo kita nga kaladlawan, mahulog kita, katulad sang pagkahulog na ton sa Europa. Indi na magsulod sa aton mga simbahan ang kwarta, wala sing mabakal sang mga eskapularyo bisan sang mga koreya, bisan ano nga butang, kag kon indi na kita manggaranon, indi na kita makapapati sa mga ipalatugsiling. - Ps! Sa gihapon aton man ang aton asyenda, ang aton pagkabutang... - Ang tanan madula katulad sang pagdula naton sa Europa! Kag ang malain kay nagapangabudlay kita sa aton man lamang kaugalingon nga kalaglagan. Halimbawa: ina'ng paghingamo nga wala'y latid sa pagpasaka tuigtoig, kag sa aton kapritso, sang mga balayran sa aton mga duta, ina'ng paghingamo nga sa wala'y pulos akon ginpamatukan sa tanan nga Kapitulo? ina nga pag hingamo nagalutos sa aton! Ang indyo mapilitan sa pagtaba sa iban nga duog sing duta nga maayo ukon maayo pa sangsa aton. Ginakahangaw-an ko kon bala wala kita nagasugod sa pagpaubos: Quos vult perdere Jupiter dementat prius ukon yadto'ng luyag sang Diwa laglagon amo'ng iya ginapatuyangan. Tungod sini, indi naton pagdugangan ang aton palas-anon, ang banwa naga- kumod na. Nakaisip ka sing maayo: pabayaan naton ang iban nga maghusay didto sang ila kautangan, tipigan naton ang kadung- ganan nga nabilin sa aton, kag sanglit kay sa madali magaatubang kita sa Diwa, hugasan naton ang aton mga kamot... nga ang Diwa nga maluluy-on magkaawa sa aton kakulangan! (5) Kapitulo - Kasapulan nga ginahimo sang mga manogpatuo kag mga pari sa mga pagpili sang hubon sang mga obispo kag iban pa nga mga butang. mga
Mga butang sa PUNGSOD - Kon amo ikaw, Padre, nagatuo nga ang pagpanukot ukon pagpaamot... - Indi na kita maghambal nahanungod sa kwarta! - Tabla sang masakiton nga lumain diutay ang buot. - Nagasiling ka nga ang tenyente nakatug-an kay P. Damaso . . . ? - Huo, Padre! - sabat ni Fr. Sibyla nga daw kumadlaw. - Apang karon nga aga nakita ko sia kag nagsugid sia sa akon nga naglain ang buot niya sang nahanabo ka gab-i, nga ang alak sumaka sa iya ulo, kag ginbilang niya nga si P. Damaso kaangay lamang sa iya... - Kag ang tug-an? - Pinangkot sia bilang la- hog. - Padre Kura, - Sabat niya sa akon, - makahibalo ako mag- tuman sang akon hinambalan kon indi man lamang makamusing sang akon dungog: indi ako manunogid kag wala pa gid ak6 ma kapanugid, gani nga tungod sina duha lamang ang akon estrelya. Sang tapos sia makahambal sang iban nga mga butang nga wala'y kasamputanan, si Fr. Sibyla pumaalam! Ang tenyente wala gid man magkadto sa Mala\anyang' apang ang Kapitan Heneral nakasayod sang nahanabo. Nagpakigsugilanon sa iya mga kabulig nahanungod sang mga patupatb nga ginhimb sa iya sang mga pamantalaan sa Manila sa idalum sang mga lipod-ngalan sang mga kometa kag iban pa nga mga bituon sa langit, ang isa sa ila nagsugid sa iya nahanungod sang nahanabo kay P. Damaso nga may mga duagdoag bisan nga daw sa matiiod man. - Kay sin-o ka sina makasayod? - Pamangkot sang iya Tas- langdon nga nagkadlaw. - Kay Laruja nga nanugid karon nga aga sa Sulolatan. Ang Kapitan Heneral kumadlaw liwat kag humambal: - Ang babae kag ang prayle wala pagtimalos! Nagahunahona ako magpangabuhi sing malinong sa panahon nga nabilin sa akon sa pungsod kag indi na ako maluyag sang mga gam6 sa mga tawo nga nagasaya. Kapin pa, nakasayod man ako nga ang probin- syal' nagayaguta lamang sang akon mga sugb; pinangayb ko bilang silot ang pagsaylo sang amo nga prayle; kag maayo, sinaylo nila sia nga dinala nila sia sa isa ka banwa nga lab? pa kaayo; pina- rayle ang aton pagtawag sina sa Espana! (6) Malakanyang ■ - Palasyo nga puloy-an sang Nahauna nga Punoan, ang Gobernador kag Kapitan Heneral sang Filipinas. Tinaga ini nga tinagalog. suno kay Alvarez Guerra, nga ang kahulogan "Balay sang Mangingisda." (7) Probinsyal - Punoan sang pagtuluohan nga Katoliko nga nagaduma- la sang tanan nga kombento sa isa ka pu6d. 75
76 Noli Me Tangere Apang sang ang lya Taslangdon isa na lamang, wala na sia magkadlaw. - A! kon ang banwa indi lamang tama ka buangboang, sa- way6n nila ang akon mga pari! - Guminhawa sia, - apang ang tagsa ka banwa bagay sa iya kapalaran, kag ginahimo naton ang ginabuhat man sang iban. Si Kapitan Tiago sa karon nakatapos na sang iya pagpakig- sugilanon kay P. Damaso, ukon sa isa ka pulong, si P. Damaso kay Kapitan Tiago. - Napabalasanan na nakon ikaw! - Siling sang pransiskano sang iya pagpaalam. - Tanan ini kuntani nalikawan kon nga daan nagpahibalo ka lamang sa akon; kon wala ka lamang mag- butig sang akon pagpamangkot sa imo. Tinguhaa nga indi ka li- wat maghimo sang kabuangan! Kag magsalig ka sa imo paninoy! Si Kapitan Tiago tumikangtikang pakadto-pakari sing maka- duha ukon makatlo sa kadak-an, nga nagpanumdom kag nagginha- wa; sa hinali nga daw naglabay sa iya ang isa ka maayo nga pang- hunahona, dumalagan sia sa halaran kag pinalong niya ang mga kandila kag ang lampara nga iya sinindihan sa kahilwayan ni Ibarra. - May panahon pa kag ang dalan malawig kaayo! - Ku- mod niya.
BAH IN X NG BNW HALOS NAGAUBAY SA higad sang linaw yara ang banwa sang San Diego1 sa tunga sang mga kawayangan kag mga \a- humayan.2 Nagbaligya sa Iwas sing kalamay, bugas, kape kag mga bungangkahoy ukon sa kubos nga bill nagbaligya sa mga insi\f nga naghimulos sang kaalwan ukon sang mga kaduyo- gan sang mga mangangabudlay. Sa dalaw nga mahanahay ang kabataan masaka sa labing ma- taas nga bahin sang tore sang simbahan, nga napunihan sang nag- kulupo nga lumotlumot kag mga tanum nga dumaan, kag mag- ilinudyak sa ila malipayon nga mga pagdayaw tungod sang la- lantawon nga nahumlad sa ila panulok. Sa tunga sadto'ng nag- tinumpok nga mga atop nga nipa, tisa, sin kag kugon, nga napain- pain sang mga lagwerta nga natamnan sang mga bungangkahoy kag mga hardin, ang tagsatagsa makahibalo magtultol sang iya diutay nga balay, sang iya diutay nga pugad. Ang tanan nabilang nila nga talandaan; ang isa ka kahoy, ang sambag nga may malaka nga mga dahon, ang lubi nga nagmung-ay sing mga bunga katu- lad sang Astarte nga hinganak ukon sang Diana sang Efeso nga may madamo nga soso, isa ka malumbay nga kawayan, isa ka puno nga bonga, isa ka sang-an. Sa unhan yara ang suba, daku nga man-og nga kristal nga nagakatulog sa lunhaw nga banig; sa antad kag antad nagbalikOkb ang iya ilig sa mga binilog sang mga bato nga namugtakpogtak sa balason nga suba; didto ang (1) San Diego - Wala sing nakita nga banwa nga may amo ini nga nga- lan apang ang mga kahimtagan nga nasaysay nahanungod sa amo nga banwa madamo ang nagakaapit-apit. (2) Kahumayan - Tanum nga tumandok sa Filipinas, nga ang iya bunga amo ang nahauna nga sari sa mga kalan-on sang mga pilipinhon. Si Don Re- gino Garcia, botanikong' pilipinhon, nagpahayag nga sa iya nausisaan may 152 ka sari nga nagkalainlain ang mga humay sa Filipinas. (3) Insik - Ang mga insik nagsululod sa Filipinas sadto'ng panahon nga wala pa makatumban ang mga katsila. Sila may kinaugali nga mapisan kag mapainumuron kag madasig ang ila pag-uswag sa mga palatikangan kag nag kalainlain pa nga iban nga mga sari sang palangitan-an, madasig man ang ila paglapta kag pagdamo sa tanan nga su6k sang pungsod. Sa bagay sang pagpa- tikang, ginasugid kag daw amo ang matuod, ang mga insik mabudlay nga ma- lutos sang iban nga kabikahan. - 77 -
78 Noli Me Tangere suba nagtipon sa tunga sang duha ka rnataas nga pangpang di in nagkulupo ang naglulobid nga mga kahoy nga naggwa ang ila mga gamot; diri nabanhay ang mga bulobungyod kag ang suba nagsangkad kag nagdulog. Didto, sa unhan pa gid, may isa ka diutay nga balay nga pinatindog sa bigki nga nagpakigsumpong sa kataas, sa mga hangin kag sa kantil, kag tungod sang iya magagmay nga mga haligi sarang masiling nga isa ka daku nga pispis ang nagbantay sang man-og nga iya madakop. Ang mga puno sang lubi ukon mga kahoy nga may mga panit pa, nga naghulagholag kag nag-uyog-uyog, nag-angot sang pihak kag pihak nga pangpang, kag kon malain ang mga taytay. sa baylo maayo nga mga latayan nga halanasan sa pagpanimbang, nga indi mahikayan; ang kabataan nagkinasadya, kutob sa suba diin sila nagpalaligo, sa mga pagpangalisod sang babae nga naglatay nga may alat sa iya ulo, ukon sa tigulang nga lalaki nga nagkimpangkimpang kag pinabay-an niya nga nahulog ang iya sungkod sa tubig. Apang ang makaagda sa gihapon sang igtalupangod, amo ang isa nga matawag naton nga siwil sang talunan sa amo nga lawod sang kadutaan nga natalauma. Didto may gulang nga mga kahoy, nga kalong ang kalawasan nga mapatay lamang kon hapi- ton sang lint! ang rnataas nga utbong kag masunog: ginasiling nila nga ang kalayo malibot kag mapatay sa amo man nga duog; didto may dalagkb nga mga bato nga ginpabayiian sang panahon kag kinaugali sang sulosuklaon nga lumot. Ang bagunbon nag- inanib-anib sa iya mga buhbbuho, pinatig-a sang ulan kag ang mga pispis sumabog dira sang mga binhi. Ang tropikanhon nga mga tanum nagtulubb sing hilway: mga gamhon, mga kahuy- kahoy, mga kumbong sang mga balagon nga nagsinambudsambod naglatunlaton halin sa isa ka kahoy pakadto sa isa, nagkalabit gi- kan sa mga sanga, nagkalapyot sa mga gamot, nagdahog sa duta. kag bilang nga si Flora wala pa maayawi, may tanum sa ibabaw sang mga tanum; mga lumot kag mga agup-op nagpalamuhi sa biak nga mga panit, kag binitay nga mga tanum, maalikaya nga mga dumalayon, naghalakos sa mga dahon sang mga kahoy nga maabiabihon. ''radto nga talunan gintahod: nahanungod sina may makatili- ngala nga sinugidsogid, apang ang labi nga mapatihan kag subong man nga diutay lamang ang nagpati kag nakahibalo ayhan amo ang masunod:
Ang Banwa Sang ang banwa isa pa anay ka punsok sang kubos nga mga payag, kag sa ginbilang nga mga dalan nagtubb pa ang madamb nga hilamon, sadto nga mga panahon nga konkagab-ihon nagsili- nok ang mga usa kag mga baboy nga talunon, umabot isa ka adlaw ang isa ka tigulang nga katsila nga kulpa sing mga mata nga nakahibalo maghambal sing maayo nga tinagalog. Sang ta- pos niya makadtoan kag malibot ang mga duta nangusisa sia kon sanday sin-o ang mga tag-iya sang talunan diin nagtubod ang mga tubig nga mainit. Pumalapit sa iya ang pila ka tawo nga nagsiling sila kuno ang mga tag-iya, kag inangkon sang tigulang ang amo nga talunan nga iya binayluhan sing mga bayu, mga alahas kag diutay nga kwarta. Sang ulihe, wala masayri kon tungod sa ano, nadula sia. Ang mga tawo nagtuo nga sia nahimb na nga isa ka engkanto, sang ang bahii nga nakalimas gikan sa malapit nga talunan, tumawag sang igtalupangod sang pila ka bakero: ini ang gumanoy sa ila kag nakita nila ang isa ka tigulang nga ang iya lawas nagkadunot na nga binitay sa isa ka sanga sang luno^ Sang buhi pa ini ginkahadlukan na tungod sang iya tingog nga madalum, nagdaghob, sang iya kulpa nga mga mata kag sang iya pangadlaw nga wala sing tingog; apang kardn, nga patay na nga naghikog, nagtublag sang katulugon sang mga babae. Ang iban pinanghaboy nila ang mga alahas sa suba kag sinunog nila ang bayu, kag kutob nga ang bangkay nalubong sa tiilan man sang amo nga baliti, wala na sing tawo nga nangahas sa pagpalapit didto. Ang isa ka bakero nga nangita sang iya mga hayop, nagsugid nga may nakita sia nga mga kalayo; nagkaladto ang mga pamatan-on, kag ini sila nakabati na sang mga panag- hoy. Ang isa ka wala'y palad nga may paghigugma nga, agud ulikdon sia sang mga dalaga nga matinamayon, nagtug-an sa pag- paligad sang gab-i sa idalum sang baliti nga humigdt sa iya punb sang isa ka malaba nga nawi sang uway, napatay sa hinali nga hilanat sa adlaw nga dinasunan sang gab-i sang iya pagpahog. Naglibot pa gihapon nahanungod sini nga duog ang madamb nga sugilanon kag sinugidsogid. Wala makaligad ang binulan kag umabot ang isa ka pamatan- on, nga daw mestisong' katsila, nga nagsiling nga anak sia sang (4) Lunol: - Ini nga kahoy amo ang kahoy nga ginakatahapan sang ta- nan nga pilipinhon. Ang baliti (lunok sa aton) sa mga malayunhon subong sang kahoy nga roble sa mga tigulang nga aleman, kahoy nga ila ginapakabalaan diin nagapuyo kuno ang mga tawo nga maligno. Sa sinulatan ni Pedro Pa temo, ang kahoy nga baliti puloy-an sang mga tamawo. Am6 man ini ang pagtuo sang iban nga tanan nga pilipinhon. 79
80 Noli Me Tangere napatay, kag lumontad sa amo nga duog nga nagpanguma, labi na gid, sa pagpananum sang tagum. Si D. Saturnino isa ka pamatan-on nga mahipos kag may batasan nga buringot nga kon kis-a mapintas, apang mapisan sia kaayo kag maukod: pinalibutan niya sing padir ang lulobngan sang iya amay nga ginduaw niya sing tulotalagsa lamang. Sang naghamtong na sia, pumakasal sia sa isa ka pamatan-on nga dalaga nga taga-Manila, nga umanak kay D. Rafael, nga amay ni Crisostomo. Si D. Rafael kutob sang lanubb pa kaayo, ginpalangga sang mga umanhon: ang panguma nga gindala kag ginpadakb sang iya amay, umoswag sing madasig; sumulod ang bag-o nga mga man- lulontad, umabot ang madamb nga insik, ang sityo madali nga nahimb nga isa ka baryo kag may isa ka pari nga indyo; sang ulihe ang baryo nahimb nga banwa, napatay ang pari kag umabot si F. Damaso, apang ang lulobngan kag ang duta palibot gintahod. Ang kabatilan kon kis-a nagpangahas, nga may dala nga mga tukon kag mga bato, sa paglagaw sa palibot sa pagpanguha sing mga bayabas, mga kapayas, lomboy, kag iban pa, kag nahanabb nga sang madulop na ang ila pagpinanguha ukon samtang mahipos nga nawili sila sa pagtan-aw sang paghabughabog sang lubid ku tob sa sanga, nahulog ang isa ukon duha ka bilog nga bato, nga wala nila nasayri kon diin naghalin; hand sa singgit nga "Ang tigulang!" "Ang tigulang!" Pinanghaboy nila ang mga bungang- kahoy kag mga tukon, naglulompat gikan sa mga kahoy, nagdi- nalagan sa kabatuhan kag sa mga luok kag wala magdulog tubtob nakahalin sila sa talunan, nga nagpalangluspad, ang iban nag- hangos. ang iban nagginaab, kag nagkinadlaw ang pila lamang sa ila.
BAHIN XI ANG MGA MAGBUBUOT Magbahinbahin kam6 kag maggahum1 (Bag-o nga Machiavelo) SANDAY SLN-O ang mga magbubuot sang banwa? Indi si D. Rafael sang sia buhi pa, wala'y sapayan nga sia ang labing' manggaranon, sia ang labing' may malapad nga kadutaan, kag halos ang tanan may nautang sa iya nga mga kabalaslan. Sanglit mapailubon kag gintinguhaan niya ang pagpaiway sang pagpaisug-isog sa iya ginhimb, sa banwa wala sia magpatok sing bisan isa ka bunghay, kag nakita na naton kon daw ano ang ila pagpakigsumpong sa iya kon makita nila sia nga nagpangduha- doha. Sa Kapitan Tiago ayhan? - Sang iya pag-abot, matuod, binaton sia nga may orkesta sang mga nakautang sa iya, ginbang- kctehan sia kag hinan-ayan sia sing mga dulot. Pinunb nila ang iya latok sing labing' maayo nga mga bungangkahoy; kon maka- pangayam sila sing usa ukon baboy nga talunon, ginhatag sa iya ang isa sang apat ka bahin; kon makita niya ang isa ka kabayo nga matahum sang isa nga nakautang sa iya, pagligad sang tunga sa takna ina makita na sa iya kwadra; tanan ini matuod, apang nagkinadlaw sila sa iya kag gintawag nila sia sa tagii nga si Sakristan Tiago. Amo ayhan ang gobernadorsilyo? Ini isa ka wala'y palad nga wala pagsugb, nagtuman; wala pagpangakig bisan kay sin-o, sia gin-akigan; wala paghimulos. sia (1) Magbahinbahin kamo kag maggahum - Dividios e imperad sa kinatsila. Sa mga pumoluyo sa Manila kag Binondo wala sing madamo nga kalalangan sa pag-inangtanay. Ang pangabuhi sa sulod sang siudad nga natalutogan indi gid maayo: may kaduyogan sa kaibog nga lawasnon, may hinisaay, kahakog sa palangakoan, dinumtanay sang kabikahan, nagkahanabo sa matag-adlaw. Ang mga katsila gikan sa Espana ukon mga peninsular naghunahona nga sila labaw sa mga katsila sa pungsod, kag ini sila nagpasipala sa ila nga nagkaladto lamang sila sa kolonya sa pagmanggad. Sa mga maputi kag mga kalibugan subong sa tanan nga kolonyang' kastila ginpaluntad sa gihapon ang pagtinu- hayay^ sang mga sari sang katawohan sanglit amo ini ang pagdumala nga gin- palakat sang mga gumalahom sa paglikaw nga ang kabilugan sang mga sakop magbulag sa ila. 81 -
82 Noli Me Tangere ginhimuslan; sa baylo sia may salabton sa Alkalde Mayor nahanu- ngod sa pagsugo, pagmandb kag paghimulos sa iya nga bilang ang tanan naghalin sa iya kaugalingon nga bagul, apang sarang masking sa iya dungog, nga sia wala makapangawat ukdn maka- lapas sini nga kadungganan: nakapahinguyang sa iya sing lima ka libo ka pesos kag madamb nga pagpakahuya, apang sa kapuslanan nga iya ginbaton, sa iya daw kubos pa kaayo. Hand ang Diwa ayhan? A! ang maayo nga Diwa wala pagtublag sang mga ipalatug- siling bisan sang damgo sang iya mga pumoluyb: sa kubos wala niya sila pagpakuroga, kag kon naghambal sila nahanungod sa Iya kon kaisa sa isa ka sermon, masaligan nga nakapanghunahona sila nga nag-uyhaw: kon may isa lamang ka Diwa ! . .. . Naha nungod sang maayo nga Ginuo diutay lang ang ila pagpalibog: madamb ang hilikuton nga ginhatag sang mga santo kag mga santa. Ang Diwa sa amo nga mga tawo nangin tawo nga katulad, sadto'ng makaluluoy nga mga hari nga ginalibutan sang ila all nga mga babae kag mga lalaki: ang banwa nagahangad lamang sa mga naulihe. Ang San Diego daw isa bilang ka Roma, apang indi Roma sang ang makahas nga si Romulo pumakalas sa arado sang iya mga talutog, bisan sang ulihe, nga ginligb sa iya kaugalingon kag sa ila sang iban dugo, nga nagdikta sang mga pagbulot-an sa kalibutan, indi: subong sia sang Roma sa karon nga may kinatuhay lamang nga sa baylo sang mga batdaan nga marmol kag mga koliseyo, may iya sia nga mga batdaan nga amakan, kag mga bulangan nga nipa. Ang kura am6 ang Papa sa Vaticano; ang alperes sang Gwardya Sibil amo ang Hari sang Italia sa Quirinal, ang bubt silingon, nga ang tanan kaangay-angay lamang sa ama kan kag sa bulangan nga nipb. Kag diri subong didto nahanabo ang dalayon nga dinisgustohanay, kay ang tagsa maluyag nga mangin-amo nga naglabi sangsa isa. Isaysay naton kag sayasa- ton ang mga ugali sang duha. Si Fr. Bernardo Salvi amo yadto'ng isa ka pamatan-on kag mahipos nga pransiskano nga nahambalan na naton sang nagligad. Sa iya mga batasan kag mga gawi makilala sia sa kadamban sang iya kautoran kag labi pa sa iya ginbuslan, ang maakigon nga si P. Darnaso. Maniwang sia, masakiton, masami nga nagpadalum sang iya isip, maid-id sa iya pagtuman sang mga katungdanan sa pagtuluohan kag mahinalungon sang iya maayo nga ngalan. Isa
Ang mga magbubuot ka bulan sang tapos sia makaabot, halos ang tanan nahimb nga utod sang V.O.T.2 sa dakh nga kahanusbb sang iya kaindis nga kopradya sang Santisimo Rosario. Ang kalag nagtumbb sa kali pay kon makita sa tagsa ka liog ang apat uk6n lima ka eska- pularyo kag ang tagsa ka paha may isa ka kordon nga binalighot. kag yadto'ng mga prosesyon sang mga bangkay ukon mga pan- tasma nga nagsnlotana sang ginggon. Ang sakristan mayor na- katipon sing diutay nga manggad sa pagpamaligya ukon pagpali- mos, nga amo, ang dapat ihambal, sang tanan nga butang nga ki- nahanglanon sa paglwas sang kalag kag sa pagsubol sang yawa: nasayran nga ini nga espiritu, nga sadto nangahas sa pagpamatok sa Diwa na gid nga nagpakig-atubang kag nagpangduhadoha sang iya mga tinaga, suno sa ginasiling sa balaan nga kasulatan ni Job, nga dumala sa kahanginan sang aton Ginuo nga si Jesu- cristo subong sang ginhimb sang ulihe sa Tunga nga Panuigon sang mga aswang sa Filipinas, apang karon nagmahu!uy-on na gid nga indi makaantos sa pagtan-aw sang isa ka panyu nga na- duagan sing duha ha button,3 kag nahadlok sa balighot sang isa ka kordon; apang ini wala pagpamatuod sang liwan nga butang kundi nag-uswag man sa sini nga bahin, kag ang yawa ulihe ukon sa kubos amo man gihapon katulad sang tanan nga naga- puyo sa kadudolman, kon indi mo luyag nga ipahanungod naton sa iya ang mga kahuyangan sang lin-ay nga napulb kag lima ka tuig. Subong nga nahambal na naton, si P. Salvi maid-id kaayo sa pagtuman sang iya mga katungdanan, suno sa alperes tama gid kaid-id. Samtang nagwali - maluyagon gid magwali - gin- takpan nila ang mga gawang sang simbahan; sa sini katulad niya si Neron nga indi magtugot nga may maggwa samtang sia nag- amba pa sa sulod sang teatro; apang yadto naghimo sina sa ka- ayuhan kag ini iya sa kalainan sang mga kalag. - Ang tanan nga sayop sang iya mga sumolunod masami niya ginsilutan sing mga multa, kay talagsa gid lamang sia nanghanot; sa sini daku (2) V.O.T. - Venerable Orden Teroera - Pangatlo nga Katilingban sang mga tumoluo sa Pagtuluohan nga Katoliko. (3) Duha ka Butkon - Amo ang eskudo nga nagapakilala sang Kati lingban sa Pagtuluohan nga Pransiskano, subong sang kordon nga may mga balighot, nga am6 ang tiliman-an sa pagkilala sang mga nasakop sa sini nga katilingban. Ang paha ni San Agustin, ang kordon ni San Francisco, ang wagkos ni Santo Tomas, amo ang mga tiliman-an sang nagkalainlain nga mga kati lingban. Ini nga mga tiliman-an ginatipigan sang mga taggamit nga may daku nga pagtahod, apang ang iban ila man ginapadayfiw. 83
84 Noli Me Tangere man ang ila ginkatuhayan ni P. Damaso, nga naghusay sang ta- nan paagi sa panumbag kag pamaston, nga ginhimb niya nga nagdalaw kag sa labing' maayo nga kabubut-on; tungod sini indi sia takos mapakalain: nagpati sia nga sa hanot lamang maabi abi niya ang mga indyoi amo ini ang ginhambal sang isa ka prayle nga nabahibalo magsulat sang mga tulon-an* kag sia nagpati sini gani nga wala niya pagbaisa ang nahamtang sa tulon-an: sa sini nga pagpailob sarang makasumbong ang madamb nga tawo. Si Fr. Salvi talagsa kaayo nga nagpanghanot, apang, sunb sa ginasiiing sang isa ka tigulang nga pilosopo sang banwa, ang nakulang sa kadamiion, pinun-an sa sari, apang bisan man tungod sini indi sia mapakalain. Ang mga pagpuasa kag mga pagdumili pumahina sang iya dugo, nagpadugang sang iya nerbyos kag sa ginasiiing sang mga tawo, sumaka ang hangin sa iya ulo. Tungod sini nahanabb nga ang mga likod sang mga sakristan indi maka- pakilala sing maayo kon ang pari nakapuasa sing tuman ukon nakakaon man sing maayo. Ang kaaway lamang sining' espirituhanon nga gahum nga may mga huydg sa pagkamainiton, amo, sa nahambal na naton, ang alperes. Ini nga kaaway, suno sa sugid sang mga babae, ginpa- lagyuhan sang yawa, kay sang isa ka adlaw, sang buot niya sia panulayon, nadakpan sia, hinigot sa till sang katre, hinanot sang kordon kag binuhian lamang sia pagligad sang siam ka adlaw. Ang nahanabb, ang isa nga pagkatapos sini nahimb pa nga kaaway sang isa ka tawo nga amo ina, umagom sing malain nga kabantugan katulad man sang makaluluoy kag di-mahinalu ngon nga mga yawa, kag bagay gid man sa alperes ang iya kapala- ran. Ang iya asawa, isa ka tigulang nga babaeng' pilipinhon nga may madamb nga kolorete kag mga pangduag gintawag kay Da. Consolation; ang bana kag iban nga mga tawo nagtawag sa iya sa htvan nga bagay.5 Ang alperes nagtimalos sa kalautan sang iya pag-asawa sa iya kaugalingon nga nagsagad inum subong sang isa ka palahubog nga nagsugb sa iya mga soldado sa paghanas- hanas sa initan, nga sia iya nagpasilong sa mahandong. ukon (4) Prayle nga nakahibalo magsulat sang mga tulon-an - Sa wala sing duhadoha ang ginapahanungdan amo si Fr. Gaspar de San Agustin, masubo nga ginbantog sa pinalawig nga mga pagtamay kag mga pagbutangbotang tub- tob nga sang ulihe ginbilang sia nga isa ka batid sa pagpakalain sa mga tu- mandok, sadto'ng panahon sang mga katsila. (5) Nagtawag sa iya sa Itwan nga bagay - Ini'ng liwan nga bagay, ayhan "Donya Malilisdon. ' Isa ka matahum nga panigal-i sa malaw-ay nga pulolu- ngon.
Ang mga magbubuot sa masami, uydg-uyugon niya ang iya asawa, nga, kon indi isa ka karncro sang Diwa sa pagkuha sang mga sala sang tawo, sa baylo napuslan sa pagbuhin sa iya sing madamb nga silot sa Pur- gatoryo, kon sia magkadto didto, nga ginduhadohaan sang mga babaeng tumoluo. Sia kag ang iya asawa, nga daw naglinahugay. naglinampusanay kag naghatag sing mga talan-awon nga wala'y bayad, sa mga kasilingan: konsyerto sa tingog \ag tulunggon, sa apat kfl kamot, mahinay, mabaskog nga may pedal l{ag tanan1. Tagsa magdangat ini nga mga ginahod sa igdulungog ni P. Salvi, ini makadlaw kag manguros, nga mangadi sa ulihe sang isa ka Amay namon; ang pagtawag nila sa iya, tikas, indi tunay, karliston? kuripot. Si P. Salvi makadlaw man kag mangadi pa gid. Ang alperes masunson masugid sa pila ka katsila nga nag- duaw sa iya, sang masunod nga sugilanon. - Makadto ka sa kombento sa pagdiiaw sa pari-pari nga daw wala'y kalag? Pagbantay! Kon sia tumanyag sa imo sing tsoko- late, nga ginaduhadohaan ko! ... apang sa katapusan kon tanya- gan ka niya, talupangdan mo. Tawgon mo ang suloguon kag magsiling: Kwan, pag-aman ka sing isa ka tasa nga tsokolate, el Hanti wala ka sing katahapan, apang kon magsiling sia: Kwan, pag-aman ka sing isa ka tasa nga tsokolate, al Hanti kuhaa gilayon ang imo kalii kag dumalagan. - Ano? - Namangkot ang isa nga nahayangbag. - Naga- hatag sia sing mga tasa sang tsokolate? Karambas! - Tawo ini, indi madamb! - Hanti? - Ang tsokolate el kon sayuron malapuyot, kag ang tsokolate al malaksaw. Apang mapati kita nga ini butangbotang lamang sang al peres kay ini nga sugilanon nahanungod man sa madamb nga kura. Ay han butang nga nagkahanabb sa Kumboyahan... (6) Konsyerto sa tingog kag tulunggon, sa apat ka kamot, mahinay, ma- baskog nga may pedal kag tanan. - Ini nga sari sang pulolungon ginatawag sa kinatsila nga "hipalage," nga liwan nga mga tinaga ang ginamitlang sa lain man nga ginapahanungdan, apang ang kahulogan kon hangpon indi maglisa sa am6 nga ginapahanungdan. Kag sa sini nga bagay sang paggamit ni Rizal, ang konsyerto sa tingog ginapahanungod sa mga singgitanay, mga tinaga nga indi magkalaamo nga ginapatuhoy sang Alperes kag sang iya asawa sa isa kag isa sa ila; ang konsyerto sa tulunggon ginapahanungod sa mga hinampakay, sinumbagay, kadlasay, kagtanay, sipaay kag iban pa nga paggamit sang mga bahin sang lawas, nga amo ang mga galamiton nga kinaugali sa pagsakit kag sa pagpanagang sa lawas; sa apat ka kamot, ang iya sang alperes kag sang iya asawa; nga may pedal kag tanan, nga naghikot ang mga till, ukon, nagpanipa. (7) Karliston - Tag-apin ukon kabalagubay ni Don Carlos Maria Isidro de Borbon nga bu6t magkuha sang trono sang Espana. 85
86 Noli Me Tangere Sa paghalit sa iya dinumilian sang militar, sa sugb sang iya asawa, nga wala sing maglagaw pagligad sang ikasiam ang takna sa gab-i. Si Da. Consolacion nagpakunokuno nga nakita niya ang kura, nga nagpahilum nga nagbayb sang pinya kag nagkalb sing sadok nga nitb, nga naglagaw sa managob nga mga takna sang kagab-ihon. Si Fr. Salvi nanimalos sa paagi nga balaan: sang makita niya ang alperes nga nagsulod sa simbahan, hipos nga sinugb niya ang sakristan nga takpan ang tanan nga ganhaan, kag sang ulihe sumaka sia sa walihan kag magsugod sa pagwali tubtob nga ang mga santos nagpiliyong, kag nagkumod sa iya - kon mahimb! - ang salampati nga kahoy sa ibabaw sang iya ulo, ang larawan sang balaan nga kalag. Ang alperes, katulad sang tanan nga bat-ulan, indi sa sina mabadlong: naggwa nga nanumpa kag sa gilayon nga sia makadakop sang isa ka sakristan ukon sang isa ka sulugudn sang kura, hunungon niya, hanuton, palampasuhon sia sa salog sang kwartel kag sang iya kaugalingon nga balay nga magatinlb. Ang sakristan sang iya pagkadto nga mabayad sang multa nga ginsukot sa iya sang kura tungod wala sia maka- sulod sa pagtatap sang iya hilikuton, nagpahayag sia sang mga kabangdanan. Si Fr. Salvi namati sing mahipos, kinuha ang kwarta, kag binuhian niya gilayon ang iya mga kanding kag mga karnero agud makahalab sa sulod sang lagwerta sang alperes, samtang nagpangita sia sing isa ka bag-o nga inogsermon nga labi pa kalawig kag makasabdong. Apang ini nga mga hitabo wala gid manginsablag agud nga, sang magkitaay sila sang ulihe, nagkumostahanay kag nagsugilanonay man gihapon sila sing ma- hamuot. Kon tumulog ang bana sa pagkuha sang iya kahulugbon sa bino ukon maghinuragok kon udto kag si Da. Consolacion indi makapakig-away sa iya, hand mapungkb sia sa bintana nga ang iya tabakb yara sa iya baba nga nagbayb sing asul nga pranela. Sia nga indi makaantos sa mga pamatan-on, pasiplatan niya kutob didto sang iya mga mata ang lamharon nga mga babae kag yagu- taon sila. Ini sila nga nahadlok sa iya, mabinublag kag indi makatungkaaw sang ila mga mata, dasigon nila ang ila tikang kag punggan ang ila pagginhawa; si Da. Consolacion may isa ka dak(i nga ugali: daw wala gid sia ma\apangespehos Amo ini ang mga magbubuot sa banwa sang San Diego. (8) Daw wala gid sia makapan&espeho - Nga wala sia m-agsapak sang iya pagkalaw-ay.
BAHIN Xll TANAN NGA SANTOS ANG BAGAY LAMANG AYHAN nga indi mabais nga kinatuhay sang tawo sa mga sapat, am6 ang katahuran nga gina- halad nila sa mga nagtaliwan. Kag butang nga katingalahan! Ini nga pamatasan labi nga nagpanggamot kon maglabi kadiutay ang nahibal-an sang mga banwa. Ginsulat sang mga mamaragtas nga ang una nga mga pumo- luyb sang Filipinas nagtahod kag nagpakabalaan sang ila mga nagliligad',1 karon taligmato ang nagakahanabb: ang mga patay amo ang maghalangad sa mga buhi. Ginsugid man nila nga ang mga taga-Nueva Guinea, nagtagb sa mga kahon sang mga tul-an sang ila mga patay kag ginpadayon nila ang pagpakigsugilanon sa ila; ang kalabanan nga bahin sang mga banwa sa Asia. Africa kag America naghalad sa ila sing mga pagkaon nga labing' mana- mit nga ila linutban ukon yadto'ng sang buhi pa sila ila naluyagan. (1) Nagpakabalaan sang ila mga nagliligad - Ang hambal nga "Anito" sa masunson ginahatagan sing kahulogan nga "Idolo," wala'y sapayan nga may iban pa nga kahulogan. May mga anito nga nanuhaytohay ang ila nakadtoan, may ara nga sa bukid. sa mga kaumhan, sa kadagatan, kag iban pa. Ang mga kalag sang mga katigulangan sang una ginabilang sang iban nga am6 ang mga anito. Ginabilang man nila nga mga anito ang pila sang mga buhi nga tinuga. subong abi sang buaya, bukay nga halo, pula nga pasayan sa tubig nga matab- ang kag ibp. Ang pagtuo sa mga anito, ginasugid, nga amo ang sadsaran sang pagtuluohan sang mga pilipinhon sadto, kag sang tanan nga malayunhon. Sa mga tagalog ang anito amo ang kalag sang ila patay, nga ila ginaludhan kag ginahangad. Tungod sini makita nga sa mga diksyonaryong' tinagalog ang kahulogan sang anito amo ang idolo. Ang amo nga tinaga sanskrito, sa mga malayunhon amo ang hantu, nga kon sayuron kalag. Ang mga kapang- pangan nagabilang man sang anito nga kalag sang napatay. Sa sini nga mga anito ukon mga kalag sang nagliligad ang mga pilipin hon nagahikot sing nagkalainlain nga mga padihot sa pagpakita sang ila pag- pakamahal, pagpakabalaan kag pagtaha. Subong abi halimbawa sa ila pag- pangayo sing pahanugot, tabang, bulig, kag indi sila paghalitan, nga indi sila pagbilangon nga mga kaaway, kag ibp. Nagahimo sila sing nanuhaytohay nga mga padihutan subong abi sang mga masunod: kon luyag sila mang-ipo sang mga bulak ukon sang mga bungangkahoy, nagapangayo sila anay sing pahanugot sa anito, nono, ukon maligno agud ila makuha. Kon sila mag-agi sa mga uma ukon mga wayang, mga suba, mga sapa ukon mga tulogban, dalagko nga mga kahoy, mga kawayanan, mga talunan kag iban pa nga mga du6g, nagahatag gid sila anay sing panabitabi sa mga anito, nono, tamawo ukon ano nga maligno. Kon sila halimbawa mapilitan sa pag-utod ukon pagpukan sang dalagko nga mga kahoy, ini ila ginadagaan sang manok, baboy ukon mga pagkaon kag gina- pakibutkibotan sang mga halambalanon sa mga babaylan agud malikawan ang pagpangakig kag paglain sang buot sang ginakunokuno nga mga maligno ukon mga kalag nga nagapuluyo dira. 87-
88 Noli Me Tangere kag naghatag sila sing mga bangketc nga ginbilang nila nga ang mga patay nagtalambong. Ang mga taga-Egipto nagpalatindog sa ila sing mga palasyo, ang mga moros mga kulokapiya kag iban pa. apang ang banwa nga batid sa sini nga butang kag nakakilala sing maayo sang tagipusuon nga tawhanon amo ang Dahomey. Ini nga mga negro nakasayod nga ang tawo madumot; gani, nga sila nagsiling, nga agud malipay ang patay wala na sing maayo kundi ihalad sa ibabaw sang iya lulobngan ang tanan niya nga kaaway kag sanglit ang tawo maluyag maghisayod kag wala ma- isa ka kinabuhi, gin kahibalo kon paano sia magpangalipay sa sa sulod sang panit padal-an nila sia tagsa ka tuig sing isa ka sulat sang isa ka esklabo nga inutdan sing ulo. Tuhay kita aton sa tanan. Wala'y sapayan sang mga nasulat sa mga pantyon, daw wala sing nagapati nga ang mga patay naga palahuway, kag labi na, sa kahidaitan. Ang labing mapinatihon nagapanganinaw sa ila katigulangan nga ginabagang pa sa Pur- gatoryo kag, kon indi makalwas nga masilutan, sarang pa sia ma- kapakig-upod sa ila sa madamb nga tinuig. Kag kon sin-o ang maluyag magpakigbais sa aton, magdiiaw sa mga simbahan kag mga patyo sang pungsod sa sini nga adlaw, magpanilag kag makita niya. Apang sanglit yara na kita sa banwa sang San Diego diia won naton ang patyo sini nga banwa. Didto nayon sa katundan, sa tunga sang kahumayan, yara. indi ang siudad, kundi ang baryo sang mga minatay: nagpadulong didto ang isa ka makitid nga banas, yab-ukon sa mga tingadlaw nga magin-ot kag danawon kon magtingulanon. Isa ka gawang nga kahoy kag may kudal palibot nga ang katunga bat6 kag katunga kawayan kag mga usok daw nagligwin sini sa banwa sang mga tawo, apang indi sa mga kanding sang kura kag pila ka baboy sang mga kasilingan nga nagsululod kag nagginuwa sa pagpanghisapo sa mga lulobngan uk6n sa paghatag kalipay sa ila pagtinambong sa kamingaw nga naghari didto. Sa tunga sadto nga malapad nga sulod sang kudal nagtindog ang isa ka daku nga sang-an nga kahoy sa ibabaw sang tulungto- ngan nga bato. Hinilok sang bagyo ang iya INRI nga lata, kag pinanas sang ulan ang mga tinaga. Sa tiilan sang sang-an, katulad sangsa tutuo nga Golgota, nagsalamo ang tumpok sang mga kala- bcra kag mga tul-an, nga sang mapinatumbayaon nga sepulturero ginbasya gikan sa mga linubngan nga iya pinangalkal. Didto ayhan hulaton nila, indi ang pagkabanhaw sang mga patay, kundi
Tan AN NGA SANTOS ang pag-abdt sang mga sapat, nga sa ila mga ihi ila mapainitan kag mahugasan yana'ng mga nahublasan nga mayami. Sa nag- lilibot nga bag-o nga mga kinalkal mamutikan: didto ang duta naglupyak, didto nabanhay ang diutay nga bungyod. Nagtulubo sing tuman kadabong ang huyahoya kag bahtibahb: ang nahauna sa pagtublok sang mga batiis sang iya mataliwis nga mga tunok, kag ang ikaduha sa pagdugang sang iya bahii sa iya sang patyo kon ini kulang pa sing bahii. Walay sapayan ginbamgan ang duta sang pila ka himulak, mga bulak nga, subong sang amo nga mga bagul, nakilal-an lamang sang ila mga Tagtuga; ang yuhom sang ila mga sinipad maluspi kag ang ila kaamyon, kaamyon sang mga lubnganan. Ang hilambn kag mga balagon nagtabon sa mga higadhigad, nagtalaklas sa mga kudal kag mga pantyon nga naghatag panapot kag nagpatahum sa hublas nga kalaw-ayan; kon kis-a nagsuluksok sa mga litiklitik nga ginhimo sang mga linog, nga nagtago sa mga panulok sang talahaon nga pagkakalong sang lulobngan. Sa takna sang aton pagsulod, tinabog sang mga tawo ang mga kasapatan: Iwas lamang sang isa ka bilog nga baboy, sapat nga mabudlay papatihon, naglaaw sa iya magagmay nga mga mata. nga ginhuso niya ang iya ulo sa isa ka daku nga giha sang kudal, binatak niya ang iya ilong kag daw may ihambal sa isa ka babae nga nagpangadt: - Indi pag-urota kaon, bilini man ako, ha? Ang duha ka tawo nagkutkot sang isa ka linubngan malapit sa kudal nga bat6 nga daw sa matimpa; ang isa nga amo ang sepul- turero, naghikot nga daw pasapayan, ginbasya niya ang mga ta- luktukon kag mga tul-an, katulad sang ginahimb sang hardinero nga ginapanghaboy niya ang mga bato kag laya nga mga sang.i sang kahoy; ang isa may ginpaligban, ginbalhas, nagtabako kag nagpanupla sa tagsa ka tion. - Pamatii! - Siling sang nagtabako sa tinagalog. - Indi ba- la maayo nga magkutkot kita sa iban nga duog? Ini bag-o kaayo. - Tuman ka bag-o ang pila ka linubngan subong sang iban. - Indi na ako makahimb! Ina'ng tul-an nga imo gin-utod nagadugo pa ... hm! kag ina nga mga buhok? sa iya sang - Apang, nga pagkadelikado sa imo! - saway Kon ikaw isa; indi ka man gani eskribyente sang Tribunal! pa ang nagkalkal, subong sang akon ginhimb, sang isa ka bangkay 89
90 Noli Me Tangere nga linubong sang duha ka pulb lamang ka adlaw nga nagligad, sa gab-i nga maduldm, nga nag-ulan ... napalong ang akon parol... Ang iya kaupod nagpalangurog. - Ang lungon nahuksan sing mga lansang, ang patay daw halos makawas, nanimahb... kag pas-anon pa nimo ... kag nag- ulan kag nabasa kami nga duha, kag... - Kr-r-r! Kag, ngaa man nga kinalkal mo? Tinulok sia sang sepulturero nga may katingala. - Ngaa? Nahibal-an ko bala ina? Sinugb lamang nila ako! - Sin-o ang nagsugb sa imo? Ang sepulturero umisol kag tinulok niya halin sa till tubtob sa ulo ang iya kaupod. - Nga tawo ka! Daw katsila man ikaw: ina man nga mga pamangkutanon ang ginhimb sa akon sang ulihe sang isa ka kat sila, apang sa tagu. Hanti karon sabton ko ikaw katulad man sang akon pagsabat sa katsila: sugb ina sa akon sang daku nga kura. - A! kag ano ang ginhimb mo sang ulihe sa bangkay? Padayon nga pamangkot sang isa nga matalha. - Panulay! Kon abi wala ko ikaw makilala kag mahibal-i nga ikaw tawo sarang ako makasiling nga sa pagkamatuod ikaw isa ka katsila nga sibil: nagapamangkutanon ka katulad sang isa. Hanti... ang dakfi nga pari amo ang nagsugb sa akon nga yadto ilubong ko sa patyo sang mga insik, apang sanglit ang lungon mabug-at kag ang patyo sang mga insik malayb ... - Indi, indi! Indi na ako magkutkot! - Bungkag sang isa nga punb sing kahadlok, nga hinaboy niya ang iya pal a kag lu- mompat pagwa sa linubngan. - Nakabuka ako sang isa ka bagul kag ginahadlukan ko, kon indi ako pagpatulugon karon nga gab-i. Ang sepulturero tumalangkaw sang makita niya ang isa nga pumalayb kag nanguros. Ang patyo ginpun-an na sang mga lalaki kag mga babae nga nagpalanapot sing itum. Ang iban nangita sang mga lubnganan sadto, nagbinaisay kag, sanglit indi maghinangpanay, nagbinula- gay sila kag ang tagsa sa ila nagluhod kon diin ang iya ginpaka- maayo; ang iban yadto'ng may ila nga mga pantyon sa ila mga himata, nagsilindi sang mga kandila kag nagpalangadt sila sing mahamuot; mabatian man ang mga panaghoy kag mga hibubun-ot
TaNAN NGA SANTOS nga ila ginpabaskog ukon ginpunggan. Karon mabatian ang kumodkumod sang mga orapreyo, orapreiss kag re^yimaeter- nams. Ang isa ka diutay nga tigulang nga lalaki, nga masili sing mga mata, sumulod nga wala sing kalii. Sang makita sia, nagkinadlaw ang madamb, ang iban nga mga babae pumakisdong. Ang ti gulang daw wala lamang magsapak sang ila mga pinakita, kundi kumadto sa nagtumpok nga mga bagul, lumuhod kag pinangita anay sang iya panulok ang isa ka butang sa mga tul-an; sang ulihe isa mahalungon nga iya inisaisa ang pagpain sang mga bagul sa kag isa, kag sanglit wala niya makita ang iya ginpangita, sumam- pok ang iya kilay, lumingi sia sa pihak kag pihak, tumulok sa tanan nga bahin, kag sa katapusan tumindog kag kumadto sa sepulturero. - Oy! - Hambal niya sa lya . .. Ini tumongkaaw. - Nakahibalo ka kon diin na ang isa ka matahum nga kala- bera, nga maputi subong sang unod sang lubi, nga sangkap sing mga ngipon, nga napain ko dira sa tiilan sang krus, nga naidalman sina nga mga dahon? Pumakinhol lamang ang sepulturero sang iya mga abaga. - Pagtan-aw! - Siting sang tigulang nga pinakitaan niya sia sing kwarta nga piiak. - Wala na ako'y kwarta kundi amo lamang ini, apang ihatag ko ini sa imo kon imo ina makitik. Ang kintab sang kwarta nagpahunahona sa iya, tumulok sia sa tinumpokan kag magsiling: - Wala bala dira? Wala? Hanti wala ako makahibalo. - Kahibalo ka? Kon makabayad sa akon ang mga nakautang sa akon hatagan ko pa ikaw, - padayon sang tigulang. - Bagul yadto sang akon asawa; basi kon makit^ nimo... Wala bala dira? Hanti wala ako makasayod! Apang kon luyag nimo, sarang ko ikaw mahatagan sing lain! - Daw lubnganan man ikaw nga imo ginakutkot! - Akig sang tigulang sa iya nga nagkurog. - Wala ka makasayod sang bill sang imo mawasi. Kay sin-o ina lulobngan? - Nahibal-an ko bala ini? Iya sang isa ka patay! - Sabat sang isa nga malain ang iya buot. 91
92 Noli Me Tangere - Daw lulobngan, daw lulobngan! - Sulit sang tigulang nga kumadlaw sing malas-ay. - Bisan ang imo ginakadkad wala ka makasayod, bisan ang imo ginalamon! Kutkot, kutkot! Kag bumalik sia pakadto sa ganhaan. Ang sepulturero sa karon nakatapos na sang iya pagkutkot; ang duha ka magagmay nga punsok sang lab-as nga duta kag mapulapola nagkulod sa mga pangpang. Kinuha niya sa iya sadok ang buyb, inusap niya nga nagtulok nga daw uslitan sa mga nag lalabay palibot sa iya.
BAHIN XIII MG PNUND SNG BGYO SANG TION NGA NAKATALIWAN na ang tigulang, du- mulog pasuldd sa alagyan ang isa ka karwahe nga daw malayo ang ginhalinan: napuno sing yab-ok kag ginbalhas ang mga ka bayo. Nanaog si Ibarra nga sinunod sang isa ka tigulang nga sulo- giion: pinalakat niya ang karwahe nga iya hinagyban kag ku- madto sia sa patyo, nga maliipos kag masinulub-on. - Ang akon balatian kag ang akon mga hilikuton wala mag- tugot sa akon sa pagbalik! - siting sang tigulang nga may kahad- lok. - Si Kapitan Tiago nagsiling nga sia na lang ang mahibalo magpatindog sing isa ka pantyon; apang tinamnan ko sing mga bulak kag isa ka krus nga ginhimb ko man ... Wala magsabat si Ibarra. - Didto sa likod sinang' dakh nga krus, senyor! - padayon sang suloguon nga nagtudlb sa isa ka hilit sang tapos sila maka- ligad sa ganhaan. Tama gid ang pagpalibdg ni Ibarra nga wala niya matalu- pangdi ang katingala sang pila ka tawo sang makilal-an sia, nga dinulogan nila ang pagpangadi kag sinunod nila sia sang ila mga panulok nga puno sing kabulong. Ang pamatan-on naglakat nga may paghalong, nga iya ginli- kawan ang pag-agi sa ibabaw sang mga linubngan nga madali makilala sa paglupyak sang duta. Sadto anay ginlapakan niya ini, kardn iya gintahod: ang iya amay naghamyang sa amo man nga mga kahimtangan. Dumulog sia sang iya pagsampot sa pihak sang krus kag nanghulonghulong sa tanan nga bahin. Ang iya kaupod tumindog nga pumalibog kag wala makahambal; pina- ngita niya ang mga agi sa duta kag sa maskin diin nga bahin wala gid sing nakit^ nga krus. - Diri bala? - langod niya. - Indi, didto, apang ang duta nakutkot na! Tinulok sia ni Ibarra nga nahanusbb - 93 -
94 Noi.i Me Tangere - Hho! - padayon niya, - nadumdoman ko nga may isa ka bato sa luyo; ang linubngan malulip-ot; ang sepulturero nagma- sakit, kag ang nagkutkot amo ang isa ka umalagsa; apang pamang- kuton naton ina nga tawo kon ano ang nalianabb sa Kinadtoan nila ang sepulturero nga nanilag sa krus. ila nga may katingala. Ini nagyaob sa ila nga tinukas niya ang iya sadok. - Sarang nimo kami masugiran kon diin ang linubngan nga didto may tand& nga isa sa krus? - Pamangkot sang suloguon. Ang pinamangkot tumulok didto sa duog kag nanumdom. - Isa ka dakfi nga krus? - Huo, dakO. - pamatuod sang tigulang nga nalipay, nagtu- lok sing may kahulogan kay Ibarra, nga ang iya nawong may kakunyag. - Isa ka krus nga nadibuhoan kag nahigtan sing mga uway ? - Pamangkot liwat sang sepulturero. - Amo ina, amo ina, am6, amo! - Kag kinurit sang suluguon sa duta ang banhay sang krus nga bisantino. - Kag sa linubngan may mga tanum nga bulak? - Adelpa, mga sampaga kag mga pensamyento! Amo ina! - sugpon sang tigulang nga puno sing kalipay. kag hinatagan niya sia sing tabakb. - Isiling sa amon kon diin ang linubngan kag kon diin ang krus. Kinalot sang sepulturero ang iya dulonggan kag sumabat nga nanguy-ab: - Hanti ang krus.. .natutdan ko na! - Natutdan? Kag ngaa man nga gintutdan mo? - Kay am6 ang sugb sang daku nga kura. - Sin-o nga dakfl nga kura? - pamangot ni Ibarra. - Sin-o? Ang nagapanumbag, si Pari Garrote.1 Pinahid ni Ibarra ang iya palad sa iya agtang. - Apang mahimb lamang nga masugid mo sa amon kon diin ang linubongan? - dapat mo ina madumdoman. Kumadlaw ang sepulturero. - Ang patay wala na didto! - sabat niya nga mahinay. - An6 ang siling mo? (1) Si Pari Garrote - Ini amo si Pari Damaso. Isa ka sari ini sang pu- lolungon nga ginatawag sa kinatsila nga metonimia; ginagamit ang isa ka ta'ga sa baylo sang isa nga amo ang tuyo isiling. Subong abi: basaha si Rizal, ang buot isiling ang iya si nu Iatan; may mainit sia nga tagipusuon ang iya paghi- gugma, kag ibp.
Mga panunda sang bagw - Wala na! - Sabat sang tawo sa tingog nga may lahog, - sa iya linubngan linubong ko ang isa ka babae sang isa ka semana. - Nagabuang ka ayhan? - Pangkot sa iya sang sulogiion. - Wala pa gani matuigi nga yadto ginlubong natnon. - Amo man gam! Madamb na nga binulan ang nagligad nga kinalkal ko yadto. Ang dakft nga kura ang nagsugb sa akon, agud dal-on yadto sa patyo sang mga insik. Apang sanglit mabug- at kag sadto nga gab-i nag-ulan... Ang tawo indi makapadayon; umisol nga bumatyag sing ka- tahap sang makita niya ang huyog ni Crisostomo, nga dumamhag sa iya kag dinakop sia sa butkon kag binutong sia. - Kag yadto hinimb nimo? - Pamangkot sang pamatan-on sa paningog nga indi masaysay. - Indi kamo maakig, senyor, - sabat niya nga nangluspad kag nagpalangurog. - Wala ko yadto pag-ilubong sa mga insik! Maayo pa nga itagbong ko sa tubig sangsa mga insik, hambal ko sa akon kaugalingon, kag hinaboy ko ang patay sa tubig! Tinungtong ni Ibarra ang duha niya ka inumol sa iya duha ka abaga kag tinulok niya sing madugay sa dagway nga indi maa- soy. - jlkaw dili liwan kundi isa ka tawo nga wala'y palad! - Hambal niya kag tumaliwan gilayon nga linapakan niya ang mga tul-an, mga linubngan, mga krus subong sang isa nga nagbuang. Pinikpik sang sepulturero ang iya butkon kag magkumod: - Ang gamo nga mahatag sang mga patay! Ginbaston ako sang Daku nga Pari sang wala ko malubong sanglit nagmasakit ak6; karon ini diutay lang niya mabali ang akon butkon tungod nga ginkalkal ko. Amo ini ang mga katsila! Mabayaan ko pa ang akon palangakban! Si Ibarra madasig nga naglakat nga ang iya panulok natumod sa malayo; ang tigulang nga sulogiion nagsunod sa iya nga nag- hibi. Ang adlaw buot na masalop; madamol nga mga gal-um nag- kulap sa langit pa-Sidlangan; ang mamala nga hangin umuyog sang mga utbong sang kakahuyan kag pumaigot sang mga ka- wayan. Si Ibarra naglakat nga wala'y kalu; sa iya mga mata wala magtulb ang luha, sa iya dughan wala maggwa ang bisan isa ka hibubun-ot. Naglakat sia subong sang may ginpalagyuhan, ayhan sa landong sang iya amay, ukon sa bagyo man nga naghilapit. 95
96 Noli Me Tangere Linaktod niya ang banwa nga nagpadayon pakadto sa mga gwa- gwa. tubtob sa isa ka dumaan nga balay nga kutob sang madamb nga tinuig wala niya mabaliki sa pagtumban. Ginlibutan sang padir diin nagtubb ang nagkalainlain nga mga kaktus, nga daw naghagyo sa iya: ang mga bintana nabuksan; ang ilang-ilang nag- hilayhilay nga nag-uyog sing malipayon sang iya mga sanga, nga nalulanan sing mga bulak; ang mga paring naglinupadlopad pa- libot sa timpos nga alibungan sang iya puloy-an nga nahamtang sa tunga sang hardin. Apang ang pamatan-on wala magsapak sa sini nga mga kali pay nga gintanyag sa iya pagbalik sa iya dumaan nga puloy-an: ang iya mga mata nalansang sa bayhon sang isa ka pari nga nag- palapit paatubang sa iya. Sia, ang kura sang San Diego, yadto'ng pransiskano nga masami nagpadalum sang iya panumdoman nga nakita naton, ang kaaway sang alperes. Ang hangin nagpapilb sang malapad nga paldiyas sang iya kalu; ang sotana nga ginggon naghaplak kag nagbanhay sang mga bahin sang iya lawas nga nagpakulod sang iya maniwang kag tiko nga mga batiis. Sa tuo niya nga kamot nagbitbit sia sing isa ka baston nga palasan nga may uloyatan nga marpil. Amo pa lang yadto nga si Ibarra kag sia nagkitilay. Sang ila pagsugat-anay, dumulog anay sing makadali ang pamatan-on kag tumod nga tinulok niya sia; linikawan ni Fr. Salvf ang iya panulok kag daw wala magsapak. Ang pagpangduhadoha lumabay lamang sing makadali: pi- nalapitan sia ni Ibarra gilayon, pinadulog kag hinulog sing ma- baskog ang iya kamot sa iya abaga kag sa tingog nga halos ma- hangpan: Ano ang ginhimb nimo sa akon amay? - Pamangkot niya Si Fr. Salvi, nangluspad kag nagpalangurog sang mabasa niya ang mga balatyagon nga lumotaw sa nawong sang pamatan- on. indi makasabat: binatyag niya nga daw indi sia makahulag. Ano ang ginhimb nimo sa akon amay? - Pamangkot niya. liwat sa iya sa paningog nga nalumsan. Ang pari nga kumukb sing amat-amat sa kamot nga natum-ok sa iya, naghimulat kag nagsabat: - Nagsayop ka; wala ak6 sing ginhimb sa imo amay! - Ngaa wala - Dinayon sang pamatan-on ang pagtum-ok tubtob nga lumuhod sia.
Mga panunda sang bagyo - Wala, ginapasalig ko ina sa imo! - Ang nauna sa akon, si Padre Damaso... - A gab! - Uyhaw sang pamatan-on nga binuhian niya ang pari kag pinikpik niya sa agtang. Kag binayaan niya ang kailo nga si Fr. Salvi madasig nga kumadto sia sa iya balay. Ang suloguon sumampot sini nga tion kag binuligan ang prayle sa pagtindog. 97 niya
BAHN XIV SI TSIO NG BUNG UKON PIL6S0P0 ANG TUMALAGSAHON nga tigulang naglagaw sa dalan nga wala sa iya panumdoman. Isa sia sadto ka bumoluthb sa Pilosopiya nga bumiya sang ka- rera sa pagtuman sang luyag sang iya tigulang nga iloy, kag indi tungod sa kakulang sang kalalangan ukon sang ikasarang: kundi tungod sa pagkatutuo nga ang iya iloy manggaranon, kag ginsugid nga sia may duna nga kaabtik sa ulo. Ang maayo nga iloy nagka- tahap nga ang iya anak basi mahimb nga isa ka mangin-alamon kag malipat sang Diwa, gani nga ginpapili niya sia kon bala magpari ukon mag-untat sang iya pagtuon sa kolehiyo sang San Jose. Sia nga nangaluyag, pumasulabi sang naulihe, kag nanga- sawa. Nabalo sia kag nailo sang wala pa maisahi ka tuig, pinangita niya ang iya kalipay sa mga tulon-an agud malikawan niya ang iya kasubb, ang bulangan kag ang pagka-wala'y awat. Apang humuyog sia kaayo sa mga pagtuon kag sa pagpamalaklon sang mga tulon-an nga pinabay-an niya sing bug-os ang iya manggad kag nalaglag sia sing amat-amat. Gintawag sia sang mga tawo nga nakatuon sing maayo nga si Don Anastasio, ukon si pilosopo Tasio, kag ang mga malain sing tinun-an nga amo ang kalabanan, kay Tasio buang, tungod sang iya tumalagsa nga mga panghunahona kag tumalagsahon nga gawi sa pag-abiabi sa mga tawo. Sa nasiling na naton, ang hapon nagpaabot sang bagyo; ang pila ka kilat humatag sing maluspi nga kasanag sa kalangitan nga daw tingga; ang taliwala mabug-at kag ang hangin bug-os nga maalingaot. Daw sa nalipatan na ni pilosopo Tasio ang iya minamahal nga bagul: karon nagyuhom sia nga nagtulok sa madulom nga mga panganod. Malapit sa simbahan nasumalang niya ang isa ka tawo, nga nagpanapot sang tsaketa nga alpaka, nga sa iya kamot may kapin 98- mga
Si Tasio nga buang ukon Pil6sopo sa isa ka pungpong nga mga kandila, kag isa ka baston nga may bungaybongay, nga tiliman-an sang iya pagkapunbam - Daw sa malipayon ka? - Pamangkot niya sini sa tinagalog. - Huo gayod, senyor Kapitan; malipayon ak6 kay may isa ako ka paglaum. - Ha? Kag ano ina nga paglaum? - Ang bagyo! - Ang bagyo! Ayhan nagahunahona ka nga maligb? - Pamangkot sang gobernadorsilyo sa paningog nga may lahog nga tinulok niya ang kubos nga panapot sang tigulang. - Maligb ako... indi malain, labi na gid kon makadalasa sing isa ka basura! - Sabat ni Tasio sa amo man nga paningog, apang may diutay nga labtik, nga tinulok niya sa nawong ang nagpamangkot. - Apang ginapaabot ko ang isa ka butang nga maayo. - Hand ano? - Ang pila ka lint! nga nagapamatay sang mga tawo kag nagapanunog sang mga balay! - Maligdong nga sabat sang pi- Idsopo. - Pangayba na gid ang lanas! - Bagay ina sa aton nga tanan, sa imo kag sa akon! Ikaw, senyor gobernadorsilyo, may didto ikaw nga isa ka bugkos nga mga .kandila nga naghalin sa balaligyaan sang insik; ako kapin na sa napulb ka tuig nga ginhingyb ko sa tagsa ka bag-o nga kapitan ang pagbakal sang mga inogpugong sa linti, kag ang tanan nag- kadlaw sa akon, kag nagbakal sila sing mga bomba kag mga kohete, kag nagbayad sila sa pagpabagting sang mga lingganay. Kapin pa. ikaw man gani, sang masunod nga adlaw sang akon pag- hingyb, nagpahimb ka sa mga manogsalsal nga insik sing isa ka lingganay sa kay Sta. Barbara,1 samtang nga ang syensya naga- pakilala nga makatalagam ang magbagting sang mga lingganay sa mga adlaw nga mabagyuhon. Kag sugiri ako, ngaa nga sang tuig 70 sang pagkahulog sang linti sa Binang, tumopa gid sa tore kag gumoba sang relo kag sang isa ka altar? Sin-o ang naghimb sang lingganay ni Sta. Barbara? Sa amo nga tion kumirab ang isa ka kilat. (1) Sta. Barbara - Ang patrona sa mga bagyo batok sa linti. Ang hu- rubaton nagasiling: wala sing makadumdom kay Sta. Barbara tubtob nga mang- linti, kag nagakahulogan nga sa masunson wala kita nagasapak sang katalag' man nga nagahilapit sa aton, tubtob makita naton nga nagahatag sa aton sing katalagman. 99
100 Noli Me Tangere - Jesus, Mana kag Jose! Sta. Barbara nga benditado! - Kibot sang gobernadorsilyo nga nangluspad kag nanguros. Tumalangkaw si Tasio. - Angay {amo sa ngalan sang inyo patrona!1 - Siting niya sa kinatsila nga tumalikod, kag kumadto sia sa simbahan. Pinatindog sang mga sakristan sa sulod ang isa ka entyerohan nga ginlibutan sang mga kandila nga nasulod sa mga suluksokan nga kahoy. Duha yadto ka latok nga dalagkb nga ang isa tinung- tong sa isa, nga natabunan sang mga itum nga panapton nga may mga guray nga puti; diri kag didto makita ang mga kalabera nga pinintahan. - Sa mga kalag bala ina ukon sa mga kandila? - pamangkot niya. Kag sang makita niya ang duha ka bata nga ang isa napulb bala ka tuig kapin kon kulang, maghulat nga sabton sia sang ka tuig kag ang isa daw pito man kinadtoan niya sila nga wala na mga sakristan. - Maupod kam6 sa akon, kabataan? - Hambal niya sa ila. - Ang inyo iloy naghimos sa inyo sing isa \a panihapon nga bagay sa mga par}? - Ang sakristan mayor indi maluyag nga magpauli kami tubtob sa ikawalo ang takna, senyor! - Sabat sang magulang. - Ginahulat ko nga makuha ko ang akon suhol agud mahatag nakon sa amon iloy. - A! Kag diin kamo makadto? - Sa tore, senyor, sa pagbagting sang lingganay sa mga kalag. - Makadto kamo sa tore? Hand maghalong! Ayaw kamo magpalapit sa mga lingganay kon may bagyo. Sang ulihe humalin sia sa simbahan nga pinasiplatan niya an ay nga may pagkaawa ang duha ka bath nga sumaka sa hagdanan pakadto sa koro. Pinahiran ni Tasio ang iya mga mata, tumamod uli sa kag nagkumod: - Karon magakasubo ako kon manglind. (2) Angay kamo sa ngalan sang inyo patrona - Ukon sa isa ka pulong, sila mga mapintas; ini nga sari sang pulolungon ginatawag nga eulemismo sa kinatsila - ginapahumok ang mga tinaga sa baylo sang mga masakit ukon ma- tigdas nga bu6t ihambal. Apang ini iya nga eupemasmo may samu nga labtik. (3) Isa ka panihapon nga bagay sa mga pari ' - Isa ka dagaya nga pani hapon; kag bilang nagakaapit-apit sini madumdoman ang hurubaton nga: "Ang matambok nga manok kag matibunog nga paa iya sang pari." duta
Si Tasio nga BUANG UKON PlLOSOPO 101 Kag nagpadungok sang iya ulo lumakat nga nagpalibog tub- tob sa Iwas sang poblasyon. - Hapit anay! - Siling sa lya sa kinatsila sang isa ka tingog gikan sa isa ka bintana. Tumangla ang pilosopo kag nakita niya ang isa ka tawo nga may katloan ukon katloan kag lima nga panuigon nga nagyuhom sa iya. - Ano ang imo ginabasa dira? - pamangkot ni Tasio nga iya tinudlb ang isa ka libro nga ginauyatan sang tawo. - Isa ini ka tulon-an sang nagakahanabb karon; ang mga silot nga ginabatas sang nanginsantos nga mga kalag sa Purgatoryo! - sabat sang isa nga nagyuhom. - Nga tawo ka, tawo ka, tawo ka! - Hambal sang tigulang sa nagkalainlain nga paningog nga nagsulod sa balay. - Ang tag- sulat dapat nga maabtik kaayo. Sang pagsaka niya sa hagdan binaton sia sing maabiabihon sang tagbalay kag sang iya pamatan-on nga asawa. Sia gintawag kay Don Felipo Lino kag ang asawa si Donya Teodora Vina. Si Don Felipo amo ang tenyente mayor kag tigpunb sang isa ka bung hay, nga daw maalwan kon sarang sia naton matawag nga amo ini, kag kon sarang mahimb nga mabutangan sing mga bunghay ang tanan nga banwa sa Filipinas. - Nakita nimo sa patyo ang anak ni anhing D. Rafael nga bag-o lamang mag-abot halin sa Europa? - Huo, nakita ko sia sang magpanaog sia sa karwahe. - Siling nila nga nagkadto sia didto sa pagpangita sang li- nubngan sang iya amay... Ang kahanguyos dapat nga mangin- makalilisang. Ang pilosopo pumakinhol sang iya mga abaga. - Wala sa buot mo ina nga hitabo? - pamangkot sang pa matan-on nga asawa. - Nasayran mo nga isa ako sang anum nga nagbuylog sa paglubong sang bangkay: ako ang nag-atubang sa Kapitan Hene- ral sang makita nakon nga ang tanan, lakip ang mga punoan, nag- hilipos sa amo ka dakfi nga pagtampalas, kag sa sina nga ginapa- sulabi ko ang pagpadungog sa tawo nga maayo samtang sia buhi kag indi kon sia patay na. - Hanti? - Apang, senyora, indi ako makauyon sang ginapanubli nga pagkaharlanon. Sa mga tinulo sang dugo nga insik nga hinatag
102 Nou Me Tangere sa akon sang akon iloy, nagapanghunahona ako sing diutay katu- lad sang mga insik; ginapadunggan ko ang amay tungod sa anak apang indi ang anak tungod sa amay. Nga ang tagsa magbaton sing pady^ ukon silot sa iya mga binuhatan, apang indi tungod sa ila sang iban. - Nagpamisa ka sa namatay nimo nga asawa nga ginsiling ko sa imo kahapon? - Pamangkot sang babae nga binayluhan niya ang sugilanon. - Wala! - Sabat sang tigulang nga nagyuhom. - Maliioy ka man! - Maabtik nga sinabat niya nga may tunay nga paghinulsol. - Ginasiling nila nga tubtob bwas sa aga sa ikanapulb ang takna, ang mga kalag magalagaw nga hilway nga mahulat sang mga pangamuyb sang mga buhi; nga ang isa ka misa sa sini nga mga adlaw timbang lima sa iban nga mga adlaw sang tuig, ukon indi gani anum suno sa hambal sang kura karon nga aga. suno - Oy! Kon amo may maalwag pa kita nga panahon nga sarang mahimuslan? - Apang, Doray! - Sal-ot ni Dn. Felipo, - Nahibal-an na nimo nga si Don Anastasio wala pagpati sang purgatoryo. - Nga wala akd pagpati sang purgatoryo? - Pamatok sang tigulang nga halos matindog sa iya ginapungkban. - Tubtob nga may nahibal-an pa gani ak6 sang iya maragtas. - Ang maragtas sang purgatoryo! - Dungan nga sumabat ang mag-asawa nga puno sing katingala. - Abi, sugiri kami sina! Wala kamo sina makasayod kag nagapamisa kamo kag naga- hambal sang iya mga silot? Karon, sanglit nagasugod sa pag-ulan kag daw sa magadugay, may panahon kita agud indi kita pagtak- an. - Sabat ni Tasio nga nanumdom sing makadali. Kinipot ni Don Felipo ang tulon-an sa iya kamot, kag si Doray pumungkb sa iya luy6, nga handa nga indi magpati sang bisan ano nga igasugid sang tigulang nga si Tasio. Sinugdan sini sa masunod nga bagay: - Ang purgatoryo lumontad na sing madugay sang wala pa mag-abot sa kalibutan ang aton, Senyor Jesucristo, kag naham- tang sa tunga sang kalibutan, suno kay P. Astete, ukon sa luyo sang Cluny suno sa monghe nga ginsugid sa aton ni P. Girard. Ang duog diri indi kinahanglanon nga butang. Karon, sanday sin-o ang mga dumalap-ong sa amo nga mga kalayo nga nagdab dab kutob sang pagsugod sang kalibutan? Ang iya dumaan nga
Si Tasio NGA BUANG Uk6n PlLOSOPO pagluntad ginpamatud-an sang pilosopiyang' kristohancn nga nag- sillng nga ang Diwa wala sing bag-o nga ginhimb kutob sang iya pagpahuway. - Sarang mahimb nga nagluntad sia sa gahum sang pagtuo (in potentia'), apang indi sa kamatuoran (in actu!) - Pamatok sang tenyente mayor. - Labing' maayo! Wala'y sapayan sabton ko kamo nga ang iban nakasayod na nga ina nakaluntad na sa kamatuoran (in actu'), ang isa sa ila amo si Zarathustra ukon Zoroastro nga nagsulat sang bahin sang Avesta kag nagtukod sang isa ka pagtuluohan, nga sa pila ka bahin nagkaangay-angay sangsa aton; kag si Za rathustra, suno sa mga mangin-alamon, nagpuyo sing indi mag- kubos sa walo ka gatos ka tuig sang wala pa matawo si Jesucristo. Ini ang kubos nga masiling ko, apang si Gaffarel, sang tapos niya mausisa ang mga panaksi nanday Platon, Xante de Lidia, Plinio, Hermipos kag Eudexo. nagpati nga sia nagpuyo sing duha ka libo kag lima ka gatos ka tuig tubtob sa aton dinag-on. Pabay-an naton kon amo bala ina, apang ang matuod nga si Zarathustra nagham- bal na sang isa ka sari sang purgatoryo, kag nagtudlo sang mga kalalangan sa pagpanginlwas dira. Ang mga buhi sarang maka- bawi sang mga kalag sang mga patay sa kasal-anan, nga mitlangon lamang ang mga bahin sang Avesta, sa paghimb sing maayo nga mga binuhatan, apang sa kasugtanan nga ang magpangadt isa ka himata tubtob sa ikap-at nga linahe. Ang panahon nahanungod sini ginhiwat, sa tagsa ka tuig kag nagdugay sang lima ka adlaw. Sang ulihe na gid, sang mapamatuoran sa banwa ini nga pagtuo, ang mga pari sang amo nga pagtuluohan, nakakita dira sing isa ka daku nga negosyo kag ila ginhimuslan yadto'ng "mga biiang- gban nga madulom din naghari ang mga pagbatas," suno sa ginsiling ni Zarathustra. Hand ginhimb nila nga sa bill sang isa ka derem, isa ka kwarta nga diutay sing bill suno sa sugid nila, sarang makalwas sa kalag sa isa ka tuig nga pagbatas; apang sanglit sa amo nga pagtuluohan may yara nga mga sala nga nagbili sing 300 tubtob 1,000 ka tuig nga pagbatas, katulad sang pagbutig, sang pagluib, ang wala pagtuman sang hinambalan, kag iban pa, nahanabb nga ang mga tsaskero bumaton sing minilyon nga derem. Diri makilala ninyo ang butang nga nagakaangay sa aton purga toryo, wala'y sapayan sang mahangpan nga mga ginkatuhayan sang mga pagtuluohan. 103
104 Noli Me Tangere Ang isa ka kilat nga gindasunan sang mabaskog nga daguob, pumatindog kay Doray, nga nagsiling kag nanguros: - Jesus, Mana kag Jose! - Bay^an ko kamo; masunog ako sang lukay nga nabenditahan kag masindi sing mga kandila nga perdon. Ang ulan nagsugod sa pagtupa sing mabaskog. Si pilosopo Tasio nagpadayon sang iya pagsugid samtang gintulok niya nga nagpalayo ang pamatan-on nga asawa: •- Karon kay wala na sia, sarang na kita makahambal sang butang sing labing matarong. Si Doray, wala'y sapayan nga may iya nga pagpati sang binabaylan, isa sia ka maayo nga katolika, kag indi ako maluyag nga maggabot sang pagtuo sa iya tagipusuon: ang isa ka pagtuo nga putli kag tunay nga sarang makilala sa binulag nga pagtuo subong sang kalayo, sa aso, subong sang isa ka lanton sa isa ka ginahod; ang mga buangboang subong sang mga bungol, ila ina ginasalakot. Sa aton lamang sarang naton masiling nga ang purgatoryo isa ka butang nga maayo, balaan kag matarong, nagapadayon sang kaangtanan sang mga nag-ulona kag sang mga masunod, kag nagapilit sa isa ka labing' pagpa putli sang kabuhi. Ang malain amo ang abuso nga ginahimb nahanungod sink Apang tan-awon naton karon kon paano nga kumadto sa katolisismo ini nga kaisipan nga wala bisan sa bibliya ukon sa mga santo cbanghilyo. Maskin si Moises ukon si Jesucristo wala makahinambit sing bisan diutay lamang sina, kag ang isa lamang ka bahin nga ginhinambitan gikan sa mga Macabeo indi tuman, wala'y labot nga ini nga tulon-an ginbilang sang hubon sang Laodicea* nga indi mapatihan, kag ang balaan nga simbahan nga katoliko amo lamang ang nag-inakop sini sang ulihe. Ang pagtuluohan sang mga pagano wala man sing nagkaangay sina. Ang bahin nga masunson ginhinambitan nga iya ni Virgilio gikan sa Aliae panduntur inanesf nga nakahatag kabangdanan kay S. Gregorio nga dalagangan sa paghambal nahanungod sang mga kalag nga linumsan, kag nga ginpadakb ni Dante sa iya "Divina Comedia" indi mahimb nga ginhalinan sini nga pagpati. Maskin ang mga braman, ang mga budhista, ukon ang mga ehipsyo, nga naghatag sa Grecia kag Roma sang ila Caronte kag Averno, wala man sing nagkaangay sini nga kaisipan. Indi na ako maghambal (4) Laodicea - Isa ka siudad sa dumaan nga Asia. (5) Aliae Panduntur inanes - Ang iban nagaunay se taliwala.
Si Tasio NGA BUANG UKON PlLOSOPO nahanungod sang mga pagtuluohan sa mga banwa sa Naaminhan nga Europa: ini nga mga pagtuluohan ila sang mga hangaway. mga mamalaybay kag mga mangangayam apang indi ila sang mga pilosopo, kon gintipigan nila gihapon ang ila mga pagtuo kag pad ang mga seremoniya, nga ginhimb nga kristohanon, apang wala sila makabuylog sa ila mga guban sang pag-agaw sang Roma bisan nakaluntad lamang sa kapitolyo: mga pagtuluohan sang mga dampog nagkatunaw sa hingudtong' adlaw. Hand, ang mga kristohanon sang nahauna nga mga dag-on wala pagpad sang purgatoryo: nagkalamatay sila nga may malipayon nga pagsalig nga magaatubang sila sa indi madugay sa Diwa. Ang nahauna nga mga pari sang simbahan nga daw naghinambit sini, amo sanday S. Clemente sang Alexandria, Origenes kag S. Ireneo, nga ay han nadala sang pagtuluohan nga Zarathustrahanon, nga sadto naglun- tad pa kag lumapnag sing maayo sa bug-os nga Sidlangan, sanglit nabasahan naton sa tagsa ka tikang ang pagbadlong batok sa pagkasidlanganon ni Origenes. Si S. Ireneo nagpamatuod sang pagluntad sang purgatoryo sa kamatuoran nga kuno si Jesucristo nakaunay sing (tatlo ka adlaw sa kaidadalman sang duta), tatlo ka adlaw sa purgatoryo, kag ginhangop sa sini ang tagsa ka kalag dapat mag-unay didto tubtob sa pagkabanhaw sang unod, labi pa nga i sa sini nga Hodie mectim eris in Paradiso (karon mabuylog ka sa ; akon sa Paraiso) nagsupak sina. Si S. Agustin naghambal man sang purgatoryo, apang, kon sia wala pagkilala sang iya pag luntad, wala man sia pagpati nga indi ina matuod, nga sia nagbilang nga sarang sila makapadayon sa isa ka kinabuhi sang mga silot nga sa karon ginabaton naton tungod sang aton mga sala. - Gatud ni S. Agustin! - Gasod ni D. Felipo - Indi pa sia ayawan sang ginaantos naton diri kag luyag niya ang pagpadayon! - Gani subong sini ang lakat sang butang: ang iban nagapati kag ang iban wala. Wala'y sapayan nga si S. Gregorio nagkilala na sa iya de quisbusdam levibus culpis esse ante judicium pur gat o rius ignis credendus estf wala sing pat-od nga nahanabb nahanu ngod sina tubtob sang tuig 1439, ukon sang walo ka gatos ka tuig sang ulihe, sang ang hubon sang Florencia nagpahayag nga dapat magluntad ang isa ka kalayo nga inogpaputli sa mga kalag sang nagkalamatay sa paghigugma sa Diwa, apang wala pa makaayaw sa (6) De Quibusdam Levibus Culpis Esse Ante Judicium Purgatorius Ignis Credendus Est - Dapat patihon nga sa tagsa ka diutay nga sala may silot nga kalayc sa purgatoryo sa wala pa ong paghukom. 105
106 Noli Me Tangere hustisya nga langitnon. Sang ulihe ang hubon Tridenttno sa idalum ni Pio IV sang 1563, sa ika-XXV nga sinapol naghatag sing mandii nahanungod sang purgatoryo nga sa pamunb nagsiling: Cum Catholica ecclesia. Spiritu Sancto edocta etc., diin nagasiling nga ang mga ginapangayo sang mga buhi, ang mga pangamuyb. mga limos kag iban pa nga ila ginahikot sa pagtuluohan amo ang labing' maayo nga mga kalalangan sa paglwas sang mga kalag wala'y sapayan nga ginapasulabi sa tanan ang pagpamisa. Apang ang mga protestante wala sina pagpati, subong man ang mga pari nga grego, sanglit sun6 sa ila wala ini ginapamatud-i sang bibliya, kag nagasiling sila nga ang panahon sa pagpakaputli ukon pagpakamalaot matapos sa pagkapatay sang tawo. kag ang Quod- cumque Ugaberis in terra (kon ano nga imo higtan sa duta) wala nagakahulogan nga usque ad purgatorium, (tubtob sa purgatoryo) kag iban pa: apang ini sarang masabat nga tungod kay ang pur gatoryo yara sa katung-anan sang duta, tutuo gid lang nga mahulog sa idalum sang kagamhanan ni S. Pedro. Apang indi matapos kon isugid ko ang tanan nahanungod sa butang nga ginahambalan. Sa iban nga adlaw kon luyag nimo nga magpakighambal sa akon nahanungod sina nga butang, kadto ka sa akon balay kag didto buksan naton ang madamb nga tulon-an kag mabais kita sing hilway kag malinong. Nian malakat na ako: ambot kon ngaa nga ang mga pinunb nga kristohanon nagpahanugot sang pagpangawat - kamo nga mga punban sang banwa ginapabayaan ninyo - kag ginakahangaw-an ko ang akon mga tulon-an. Kon kawaton nila nga basahon lamang, pabay-an ko sila apang nasayran ko nga luyag sang kadamban nga sunugon agud madulotan nila ako sing isa ka buhat sa kaluoy, kag ini nga sari sang \aluoy nga bagay bay Kalipa Omari! makahaladlok. Ang iban tungod sini nga mga tulon-an nagatuo nga ako kondenado na ... - Apang ayhan mapati ikaw sang silot? - Pamangkot ni Doray nga nagpakita nga nagadala sa isa ka bulobatiya nga may mga laya nga lukay nga nagtub-ok sing aso nga nagptiog kag may mahamot nga alisbong. (7) Kaluoy nga bagay kay Kalipa Omar - Kaluoy nga makahalit, nga anS paglaglag sa pagpati nga sa sini mahimo ang kaayuhan, subong sang kaisipan sang mga wala nagatuo sa mga larawan sang mga santos nga amo ang mga Mahometano. Ang ila Manalagna naga pa lapnag sang iya pagtuluohan pa- agi sa sulab kag sa kinagubot. Kon amo, isa ka kaluoy nga sayop ang pagha- ngop, nga makahalit sa baylo nga makapaayo; ginsunod ini sa maragtas nga si Kalipa Omar nagsugo nga tutdan ang bibliyoteka sa Alejandria nga naghimo sini nga pagbuot: ini nga mga tulon-an suno bala sa mga ginasiiing sa Korean, ukon indi; kon suno, hanti wala sing pulds; kon indi, makahalalit. Gani nga bagay tutdan tanan.
Si Tasio nga BUANG UKON PlLOSOPO - Ambot, senyora, kon ano ang himuon sang Diwa sa akon! - sabat sang tigulang nga si Tasio nga nagpainuino. - Kon ako magtinga na, itugyan ko ang akon kaugalingon sa iya nga wala'y kahadlok; buhaton niya sa akon ang luyag niya. Apang nagalabay sa akon ang isa ka panghunahona... - Kag ano nga panghunahona ina? - Kon ang mga makalwas lamang amo ang mga katoliko, kag sa ila sini ang lima ka gatos, suno sa ginasiling sang madamb nga kura, kag ang mga katoliko isa sang napulb kag duha ka balun sang tanan nga katawohan sang kalibutan kon patihon naton ang ginasugid sang mga estadistiko, ang mahanabb nga sa tapos makondcna ang minilyonmilyon ka tawo sa sulod sang indi maisip nga mga dinag-on nga nagliligad sang wala pa mag-abot ang Manlulowas sa kalibutan, sang tapos mapatay ang isa ka anak sang Diwa tungod sa aton, karon ang sarang malwas lamang lima sa tagsa ka isa ka libo kag duha ka gatos? O, ang matiiod nga indi! Pasulabihon ko ang paghambal kag pagpati kay Job: mag- mabangis ka batok sa isa ka dahon nga nagalupad kag lagson mo ang mataliwis nga utbong nga layong? Indi, ang tuman nga kalaglagan indi mahimb, ang magpati sina isa ka pagtampalas, indi, indi! - Ano ang luyag nimo? Ang katarungan... ang kaputli nga langitnon? - O! Apang ang katarungan kag ang kaputli nga langitnon nagatan-aw sang palaabuton sa wala pa ang pagtuga! - Sabat sang tigulang nga nagpalangurog kag tumindog- - Ang pagtuga, ang tawo isa lamang ka hitabb kag indi kinahanglanon, kag ina nga Diwa indi dapat magtuga sa iya, indi, kon sa paglipay sa isa dapat paantuson ang ginatos sa isa ka kalaot nga wala'y katapusan, kag tanan tungod sa mga sala nga ginpanubli, ukon sa isa ka tion. Indi! Kon ina matuod, lumsi ang imo bata nga didto nagakatulog; kon ina nga pagtuo indi isa ka pagtampalas batok sa Diwa nga dapat mangin makagagahum nga Maayo, hanti ang Molok nga taga Fenicia nga magkaon sang tawhanon nga unod kag sang dugb sang mga wala'y buot kag sa iya kasudlan ginsunog ang kabataan nga linugos gikan sa mga dughan sang ila mga iloy, ina nga duguon nga Diwa, ina'ng balaan nga makahaladlok sa luyo niya mangfn - isa ka mahuyang nga lin-ay... isa ka abyan nga babae, ang iloy sang katawohan! 107
108 Noli Me Tangere Kag puno sing kahadlok, ang buang ukon ang pilosopo nanaog sa balay nga dumalagan sa dalan wala'y sapayan sang ulan kag sang madulom. Ang isa ka makasisilaw nga pangilat, nga gin-updan sang maka- haladlok nga dagiiob nga sa taliwala humatag sang makalilisang nga mga kirab, naghatag kasanag sa tigulang nga, umontay sang iya mga kamot, sa langit, nagsinggit: - Nagapanghimatok ka! Karon nahibal-an ko nga indi ka mapintas, nasayuran ko na nga dapat tawgon ko lamang ikaw nga maayo! Ang mga pangilat nagdugang, kag nagdugang man ang kabaskog sang bagyo. 1
BAH IN XV NG MG SKRISTN ANG MGA DAGUOB nagdinagubdob sing masunson, nag- sinampawsampaw ang iban, kag ang tagsa ka daguob ginsundan sang makakulogmat nga ikis-ikis sang kilat: masiling nga sinulat sang Diwa sa kalayo ang iya ngalan kag ang indi matungkad nga langit nagkurog sa kahadlok. Ang ulan daw ginbubb kag, ginwas- was sang hangin nga may hagong nga makahalagnop, daw buang nga nagliwatliwat sing huyop sa tagsa ka tion. Ang mga lingga- nay bumagting nga ang tingog napun-an sing kahagnop, kag sa makadali nga kalinong nga binilin sang mabaskog nga mga ngurob sang wala matalikalai nga kinaugali, ang isa !{a masubo nga panaghoy nga data nagapanumbunganon nagatangis nga mabina\- huond Sa ikaduha nga panalgan sang tore didto ang mga bata, nga nakita naton nga kahambal sang pilosopo. Ang manghod, nga may dalagko nga mga mata nga maitum kag mahadlukon nga nawong, naghimulat sa pagduot sang iya lawas sa iya utod, nga kaangay-angay man niya sing pangguyahon Iwas lamang sang iya panulok nga may labi nga kaligdong kag may pangguyahon nga may labi nga kabubut-on. Lunsay kubos ang ila mga panapot, nga puno sang sinursihan kag tinukapan. Nagpulungko sa isa ka tabion, ang tagsa may gin-uyatan nga isa ka lubid, nga ang iya utbong didto sa ikatlo ka panalgan, didto sa ibabaw sa tunga sang mga madulom. Ang ulan nga ginhuyop sang hangin, nag- dangat didto sa ila kag nagpapiraw sang siga sang upos nga kandila, nga nagbaga sa ibabaw sang isa ka daku nga bato, nga gingamit sa pag-ilog sang tunog sang daguob kon Byernes Santo nga ginpaligidligid palibot sa koro. (1) Masubo nga Panaghoy, nga daw nagapanumbunganon, nagatangis nga mabinakhuon - Sa kinatsila ini nga sari sang pulolungon ginatawag nga "ali- teracion," tungod sa pagsulitsolit sang amo man nga tigbato (a) sa tagsa ka taga sang bug-os nga dalan sang pulong; kag, mabilang man nga "metabola" sa pagtilingob sang nagkalainlain nga mga tinaga sa pagsaysay sang amo man nga panghunahona. 109-
110 Noli Me Tangere - Pitka ang imo lubid, Crispin! - Siling sang magulang sa iya manghod. Binutong sini ang lubid, kag sa hitaas nabatian ang mahinay nga panaghoy, nga tumabon sing makation sa isa ka daguob nga pinadamb sang linibo nga sabat nga nagdinagubdob. - A! Kon didto lamang kita karon sa balay kay nanay! - Uyhaw sang diutay nga nagtulok sa iya utod. - Didto wala kita sing kahadlukan. Wala magsabat ang magulang. Gintan-aw niya ang pagkatu- naw sang kandila kag daw may ginpalibugan. - Didto wala sing nagahambal nga ako nagapangawat! - sugpon ni Crispin. - Indi magtugot sina si nanay! Kon mahibal- an niya nga ginahanot nila ako... Kinuha sang magulang ang iya panulok sa siga sang kandila, tumongkaaw sia nga hinugakom sing hugot ang mabug-at nga lubid nga iya pinitik sing mabaskog, kag humagong ang tunog sang lingganay nga nagkurog. - Mangabuht kita sing amo lamang ini sa gihapon, Manong? - Padayon nga hambal ni Crispin. - Kuntani nga magmasakit ako bwas sa balay, kuntani 'magmasakit ako sing madugay agud tatapon ako ni nanay kag indi na niya ak6 pagpabalikon sa kombento! Hand indi na nila ako pagtawgon nga makawat, bisan paghanuton! Kag ikaw man. manong. dapat man nga magmasakit buylog sa akon. - Indi! - Sabat sang magulang, - Mapatay kita tanan; si nanay sa pagbatas kag kita sa gutom. Si Crispin wala magsabat. - Isa ka ano ang suhol mo karon nga bulan? - pamangkot niya pagligad sang isa ka tion. - Duha ka pesos: ginmultahan nila ako sing makatlo. - Bayari ang ginasiling nila nga kinawat ko, agud indi nila kita pagtawgon nga mga makawat; bayari ina manong! - Nagabuang ka, Crispin? Wala na si nanay sing kaunon; ang sakristan mayor nagsiling nga ang kinawat mo duha ka onsa. kag ang duha ka onsa dmbang sang katloan kag duha ka pesos. Inisip sang manghod sa iya tudlb tubtob nalambutan niya ang katloan kag duha ka pesos. I
ANG MCA SAKRISTAN 111 Anum ka kamot kag duha ka tudlo! Kag ang tagsa ka tudlo pesos, - kumod niya sang ulihe nga nanumdom. - Kag ang tagsa ka pesos... pila ka sikapat? - Isa ka gatos kag kan-uman. - Isa ka gatos kag kan-uman ka sikapat? Isa ka gatos kag kan-uman ka pilh ang sikapat? II6y ko! Kag pila ang isa ka gatos kag kan-uman? i. - Katloan kag duha ka kamot. - Sabat sang magulang. Si Crispin dumulog sing makadali nga tinulok niya ang iya magagmay nga mga kamot. - Katloan kag duha ka kamot! - Sulit niya. - Anum ka kamot kag duha ka tudlo... kag ang tagsa ka tudlo katloan kag duha ka kamot... kag ang tagsa ka tudlo isa ka sikapat... iloy ko, pila nga mga sinikapat! Wala sing makaisip sina sa tatlo ka adlaw... kag sarang mabakal sing tsinilas sa mga t;iil, kag kalu sa ulo kon mainit ang adlaw, kag isa ka daku nga payong kon mag-ulan, kag mga pagkaon, kag mga bayu sa imo kag kay Nanay kag... - Pumadalom sang iya isip si Crispin. - Karon nagakasubo ako nga wala ako magpangawat! - Crispin! - Saway sang magulang. - Indi ka magpangakig! Ang pari nagsiling nga patyon niya ako sang hanot kon indi makita ang kwarta; kon abi kinawat ko yadto, sarang ko mapakita... kag kon mapatay ako, mahatagan ko man ikaw kag si nanay sing mga panapton! Kuntani kinawat ko na gid yadto! Ang magulang humipos kag pinitik niya ang iya lubid. Sang ulihe sumabat nga guminhawa: - Ang ginakatahapan ko nga maakig si nanay sa imo, kon ina masayran niya. - Ginapatihan mo ina? - Pamangkot sang diutay nga natingala. - Isugid mo nga madamb na nga hanot nila sa akon, ipakita ko sa iya ang akon mga labhag, kag ang nagkagisi ko nga mga bolsa. Wala na ako kundi isa lamang ka sikapat nga hi- natag nila sa akon sang Paskwa, kag kinuha yadto sa akon sang pari kahapon.. .wala na ako'y nakita nga sikapat nga labi pa ka tahum. Indi ina pagpatihon ni nanay, indi sia magpati! - Abi kon isugid sang pari... Nagsugod si Crispin sa paghibi nga naghimulungon sa iya paghibubun-ot: . "
112 Nou Me Tangere - Kon amo pauli ka na lang imo, indi ako akon magpauli. Sugiri si nanay nga nagamasakit ako; indi ko luyag magpauli. - Crispin, indi ka maghibi! - siling sang magulang. - Indi magpati sina si nanay; ayaw paghibi; nagsiling ang tigulang nga si Tasio nga nagahulat sa aton ang isa ka maayo nga pani- hapon... Tumongkaaw si Crispin kag tinulok niya ang iya magulang: - jlsa ka maayo nga panihapon! Ako wala pa makakaon: indi nila ako luyag pakaunon tubtob indi makita ang duha ka onsa... Apang, abi kon patihon ina ni nanay? Sugiri sia nga ang sakristan mayor nagabutig, kag ang kura nga nagapati sa iya, amo man, nga tanan sila nagabutig: nagasiling sila nga kita mga makawat tungod ang aton amay palabisyo nga... Apang ang isa ka ulo gumwa gikan sa hagdanan nga mapa- kadto sa dak<i nga panalgan, kag ini nga ulo, katulad sang iya ni Medusa,1 pumakigas sang mga tinaga sa mga bibig sang bata. Isa yadto ka ulo nga malabalaba, maniwang, nga may malaba nga buhok nga maitum; nagapangantipara sing asul nga nagtagb sang pihak niya nga mata nga bulag. Sia am6 ang sakristan mayor nga may batasan sa pagtikma, nga wala'y gahod, kag wala'y patimaan. Ang duha ka mag-utod nagpalamugnaw. - Ikaw, Basilio, ginamultahan ko ikaw sing duha ka real kay wala ka pagbagting sa kompas! - Siling niya sa tingog nga nagdaghob nga daw wala'y kwerdas ang iya tilaok. - Kag ikaw, Crispin, magpabilin ka karon nga gab-i tubtob indi makita ang imo kinawat. Tinulok ni Crispin ang iya utod subong sang nagpangayo sia sing tabang. - Nakapangayb na kami sing pahanugot... ginahulat kami ni nanay sa ikawalo ang takna, - langod ni Basilio nga may ka- hadlok. - Indi ka man makapauli sa ikawalo ang takna; tubtob sa ikanapulb! - Apang, senyor, sa ikasiam indi na ako makalakat kag ang balay malayb. (2) Medusa - Isa ka diwata sa mitolohiyang' Gresyanhon nga amo bilang ang tiglawas sang mga butang nga malain. Hinimo ni Minerva ang iya mga buhok nga mga man-og kag ginhatagan sia sing gahum sa pagmudmod sang makatulok sa iya.
Ang mga sakristan ~Kag luyag mo nga manduan mo pa ako? - Pamangkot sang tawo sa iya nga naakig. Kag inuyatan niya si Crispin sa butkon nga buot niya guyuron. - Senyor! Isa na ka semana nga wala kami makakita sang amon iloy! - Pakitluoy ni Basilio nga inuyatan niya ang iya manghod nga buot niya apinan. Sa isa ka papa sang sakristan mayor nahamulag ang iya kamot kag ginuyod niya si Crispin, nga sumugod sa paghibi nga napuklid sa salog samtang nagsiling sa iya magulang: Ayaw ako pagbayai! Patyon nila ak6! Apang ang sakristan nga wala magsapak, ginuyod niya ang bata sa hagdanan paidalum, nga nadula sa mga madulom. Nabilin ni Basilio nga wala makatingog. Nabatian niya ang linagapok sang lawas sang iya manghod sa mga halintang sang hagdanan, isa ka singgit, pila ka tapungol, kag sang ulihe amat nadula sa palamatin-an ang makasilisi sa tagipusiion nga uraroy ni Crispin. Wala makaginhawa ang batH: namati nga nagtindog, nga ang mga mata humitad sing bug-os, kag nakuom ang iya mga kamot. - San-o pa ako makaarado sang uma! - kumod niya nga nagpagot, kag madasig nga nanaog. Pag-abot niya sa koro namati sia sing maayo; ang tingog sang iya manghod madasig nga nagpalayo kag ang singgit nga "Nanay! Manong!" nadula tanan sang matakpan ang isa ka ganhaan. Nagkurog, ginpamalhas, dumulog sia sing makadali; kinagat niya ang iya inumol sa pagpugong sang iya inogsinggit nga nagkawas sa iya dughan kag nanglaghap ang iya mga panulok sa masaliagum nga kadulom sang simbahan. Didto may nagpirot nga sanag sang lamparahan sa lana; ang entyerohan yara sa tunga; ang mga ganhaan lunsay natakpan, kag ang mga bintana may mga rehas. Maabtik sia nga sumaka sa hagdanan, ginligaran niya ang ikaduha ka panalgan diin nagsiga ang kandila kag sumaka sa ikatlo. Hinubad niya ang mga lubid nga nahigot sa inogbagting sang lingganay, kag sang ulihe nanaog nga nagpalangluspad, apang ang iya mga mata nag-ilinggat kag indl tungod sa mga luha. Ang ulan nagsugod na sa paghulaw kag ang langit nag-amat san^aw. 113
114 Nou Me TangerP. Binalighot ni Basilio ang mga lubid, hinigot niya ang isa ka utbong sa isa ka patindog sang barandilya, kag nalimtan niya ang pagpalong sang suga lumapgos sia sa tunga sang kadudolman. Sang pila ka minuto sang ulihe, sa isa sang mga dalan sang banwa nabatian ang mga tingog kag lumupok ang duha ka luthang; apang wala sing may naggula kag naglinong na man liwat ang tanan.
BAHVN XVI SI SISA NAGDULOM ANG GAB-I: Nagtulog sing malinong ang mga pumoluyb; ang mga panimalay nga nagpalanumdom sadto'ng nagtalaliwan, nagtululog sing malinong nga lunsay naayawan: ginmitlang nila ang tatlo ka bahin sang palangadion nga may mga rekyem, ang nobcna sa mga kalag, kag nakasindi sila sing madamb nga kandila sa atubangan sang balaan nga mga larawan. Ang mga manggaranon kag mga may ikasarang nakatuman sang ila mga katungdanan nga binilin sa ila sang kapalaran; sang dumason nga adlaw namati sila sa tatlo ka misa nga ginhiwat sang tagsa ka pari, naghatag sing duha ka pesos sa pagpamisa nga ipahanungod sa ila, kag pagkatapos nagbakal sila sing bula sa mga patay,1 nga puno sing mga pagpatawad. Sa pagtuo nga ang hustisyang' langitnon indi gid tama ka mahingamuhon sangsa hustisyang' dutan-on. Apang ang imol, ang makaluluoy nga halos makakita sang isagod nila sa ila kaugalingon kag dapat pa nga maghiphip sa mga dulodirektor, mga eskribyente kag mga soldado agud indi sila paggamuhon sa ila pagpangabuhi, amo ang indi makatulog sa kalinong nga ginapatihan sang mga mamalaybay sa lingkuranan nga harianon nga wala man makaagi sang mga kasisit-an sang kaimulon. Ang imol masinulub-on kag nagapalibog. Sadto nga gab-i, diutay lamang ang iya palangadion, nakapangamuyb sing madamb, nga may kasakit sa mga mata kag may mga luha sa tagipusuon. Wala sia sing mga nobena, kag indi man makahibalo magsabat, bisan ang mga berso, bisan ang mga oremus nga ginpa- tukpatok sang mga prayle sa mga wala sing kaugalingon nga kai- sipan, bisan kaugalingon nga mga balatyagon; nga indi man nila (1) Bula sa mga patay - Ang bula amo ang kalig-un&n ukon sulat sang Papa nga sa gahum sini mapatawad kag mahusay ang maskin ano nga kasal- anan nga mahimo sang tawo. May tatlo ka sari ang bula: isa ka bula tuhoy sa mga buhi, nga ang mga tag-angkon sarang makatigayon sang pagpatawad sang mga tagtuad sang ila mga sain; may bula man sa mga patay jsa pagbawi sa ila sa mga silot sa purgatoryo; kag may isa man ka bula sa pagpahanugot sang pag-inum sang gatas, pagkaon sang mga itlog kag mga kame sa mga adlaw sang pagpuasa. 115 -
116 Noli Me Tangere mahangpan. Nagpangadi sia sa pulong sang iya kaimulon; ang iya kalag nagahibi sa iya kaugalingon kag sa mga nagkalamatay nga ang ila sadto paghigugma sa iya kaayuhan. Ang iya rnga bi big sarang makamitiang sang mga katahuran, apang ang iya huna- honil nagasinggit sang mga panumbunganon kag nagasugid sang mga kasakitan. Maayawan ayhan kamo, ikaw nga nagabend it a sang kaimulon, kag kamo, mga landong nga ginpakasakit, sa ahaw nga pangpangamuyb sang imol, nga ginmitlang sa atubangan sang isa ka estampa nga indi maayo ang paghimb, sa suga sang isa ka tinghoy, ukon luyag bala ninyo nga magdabdab ang dalag- kb nga mga kandila sa atubangan sang mga Cristo nga duguon, sang mga Birhen nga magagmay sing b^bk kag may mga mata nga kristal, sang mga misa sa linatin, nga dalayon ginabungat sang pari? Kag ikaw, Pagtuluohan nga ginatudlb sa katawohan nga nagaantos, nalimtan bala nimo ang imo katungdanan sa pag- pahalipay sang ginalupig sa iya kaimulon kag sa pagpakadiutay sang gamhanan sa iya bugal ikaw may mga panug-an sa mga manggaranon lamang, agud sarang sila sa imo makabayad? Ang makaluluoy nga babaeng' balo nagbantay sang iya kaba- taan nga nagakatulog sa iya luyo: nagpanumdom sia sang mga bula nga dapat niya baklon sa kapahuwayan sang mga ginikanan kag sang namatay nga bana. "Ang pesos, siling niya, ang pesos isa ka semana nga paghigugma sa akon mga anak, isa ka semana nga kinadlaw kag kinalipay, ang akon sinuptan sa isa ka bulan, isa ka trahe sa akon anak nga babae nga nagahinalaga... - "Apang kinahanglan nga palungon nimo ina nga mga kalayo," siling sang tingog nga iya nabatian nga nagwali; "Kinahanglan nga ikaw mag-antos." Hiio! Kinahanglan gid! Ang simbahan indi sa imo maglwas nga wala sing bayad sang mga kalag nga ginapakamahal: wala pagpanghatag sang mga bula nga wala sing bayad. Dapat nimo ina baklon kag, sa baylo nga tulogan mo ang gab-i, mangabudlay ka. Ang imo anak nga babae, sa karon mag- uba-oba lang anay; pagpuasa, kay mahal ang langit! Sa pagkatu- tuo ang mga imol daw indi makapalangit! Ini nga mga panghunahonil naglupadlopad palibot sa gin- tung-an sang salog, diin nahumlad ang kubos nga banig, kag sang alibungan diin nabitay ang abuy-aboy nga ginatulogan sang bata. Halog kag matawhay ang iya pagginhawa; sa masunson gintulon niya ang iya laway kag nagpagwa sing mga hagong: nagdamgo
Si Sisa sia nga nagkaon ang iya gutom nga suloksulok nga wala maayawi sang ginhatag sa iya sang iya mga magulang nga utod. Ang mga kikik naghinuni sing makatuluyo nga ginsimpon nila ang ila wala'y katapusan kag dalayon nga huni sa matagsing nga inamba sang sirumsirom, nga nagpanago sa hilamdn, ukon sa panagutsot sang tagtkb nga naggwa sa iya buhb sa pagpangita sang iya pagkaon, samtang ang tukb, nga indi na mahadiok sang tubig, tumoblag sang hinuni sa iya tingog nga nagragaak nga pumaulhot sang iya ulo sa buhb sang kahoy nga nagkamudmod. Ang mga idO naglalahay sing mahagnop didto sa dalan, kag ang mapinatihon sang mga maligno nga makabati, nagpati nga ang mga sapat may nakita nga mga espiritu kag mga landong. Apang bisan ang mga idu ukon ang mga sapatsapat wala makakita sang mga kasakitan sang mga tawo, kag wala'y sapayan nga madamb ang nagakabuhi! Didto malayo sa banwa, sa kalayuon nga isa ka takna, nag- puyo ang iloy ni Basilio kag ni Crispin, asawa sang isa ka tawo nga wala sing tagipusiion. nga nag-utitid sa pagpangabuht kaupod sang iya mga anak samtang ang iya bana nagsagad lagaw kag nagbulang. Ang ila pagkitaay talagsa apang sa gihapon makaha- lanusbo. Kinakasan niya ang iya asawa sang diutay niya nga mga hiyas, agud lamang makapatuyang sia sa iya kaduyogan, kag kon ang mainantuson nga Sisa mawad-an na sing ihatag sa pagpatuyang sang iya bana, sugdan sini ang pagsakit sa iya asawa. Maluya sing kabubut-on, labi nga may tagipusuon sangsa utok. ang nahibal-an lamang niya amo ang paghigugma kag ang paghibi. Sa kay Sisa ang iya bana amo ang iya Diwa; ang iya mga anak amo ang iya mga anghcl. Sia, nga nakasayod kon tubtob diin sia ginpakamahal kag gintahod, nagpakita man sang mga gawi katulad sang ditunay nga mga diwa: tagsa ka adlaw labi sia nga nagmapintas, wala sing kalag, kag nagtuman lamang sang iya luyag. Sang pamangkuton sia ni Sisa, isa ka tion nga nagpakita sia nga masulub-on kaayo ang iya nawong, nahanungod sa iya handum nga himuon si Basilio nga isa ka sakristan, padayon nga naghi- luthilot sia sang iya manok, wala sia magsiling nga huo ukon indi, kag namangkot lamang sia kon bala makakita ang bata sing madamb nga kwarta. Ang asawa wala na magpamangkot liwat: apang ang iya pagsakb kag ang paghandum nga ang kabataan makatu6n sa pagbasa kag pagsulat sa buluthban sa banwa, napilitan 117
118 Noli Me Tangere sia sa pagpadayon sang iya ginbukd. Wala man ginhambal ang bana. sing ano nga Sadto nga gab-i sang mga ikanapulb kag tunga ukon ikanapu- lb kag isa ang takna, sang namugtakpogtak na ang kabituonan sa langit nga ang bagyo pumaiway na, si Sisa pumungkb sa isa ka bangku nga kahoy, nga nagtulok sa pila ka sanga nga nagbaga sa tunga sang dapog, nga may nasig-ang nga buhi nga mga bato. Sa isa sini nga mga sig-ang, natungtong ang isa ka anglit nga iya gintig-angan sing kan-on, kag sa mga baga may nasugba nga tatlo ka bilog nga uga nga tabagak, nga ginbaligya sa tagduha ka sikapat ang tatlo. Nagpanampuay, nga nagtulok sa madalag kag maluya nga kalayo gikan sa gatong nga kawayan, nga ang iya sini umalagi nga mga baga madali nga mahimb nga abu; masubb nga yuhom ang lumabay sa nawong ni Sisa. Nadumdoman niya ang makahalam-ot nga pagtakon sang kulon kag kalayo nga ginpapa- kot sa iya ni Crispin. Ang bata nagsiling: Pumung^o si Maitum, sinutsot ni Mapula Sang ulihe humarahara. Pamatan-on pa sia sadto kag nasayran nga sadto nga mga adlaw sia maayuayo kag makaluloyag. Ang iya mga mata nga, katulad sang iya kalag, ginhatag niya sa iya mga anak, mga matahum, may malagba nga mga amimilok kag madalum sing panulok; ang iya ilong maligwis; ang iya maluspi nga mga biHg, nabanhay sing makailila. Sia ang gintawag sang mga tagalog nga kayumangging \aligatan, ukon mailum-ilom apang may duag nga matinlb kag mahinhin. Wala'y sapayan sang iya pagkalanubb, ang kasakitan, ukon ang gutom, nagsugod sa pagpaluspi sang iya mga pisngi: ang madabong nga buhok, nga sadto nangin-puni nga matahum sang iya lawas, kon nabanhay pa karon sing maayo indi tungod sa pagpailaila, kundi tungod sa kinabatasan; isa ka ahaw nga pungos nga wala matubloki sing mga sibit ukon mga inogpahanip. Nag-unay sia sing pila ka adlaw nga wala makagwa sa balay, nga naghikot sang talahion nga ginpatapos sa iya sa labing' madali. Sia, agud makatigayon sing kwarta, wala makasimba sadto nga aga, kay nag-usik sing indi magkubos sa duha ka takna sang balikbalik sa banwa: - ang kinawala nagpilit sa pagpakasala! - Sang matapos ang iya talahion, dinala niya sa tag-iya, apang ini nanug-an nga bayaran sia.
Si Sisa Sang bilog nga adlaw nanghunahona sia sang mga kalipay nga maabot sa iya pagkagab-i; nasayran niya nga ang iya kabataan magaabot, kag nag-isip sia nga mag-aman sing inogdulot sa ila. Bumakal sia sing mga uga nga tabagak, kumoha sa iya diutay nga lagwerta sing labing' matahum nga mga bunga sang kamatis kay nahibal-an niya nga amo gid ang naluyagan ni Crispin; nangayb sia sa iya kasiling, kay pilosopo Tasio, nga nagpuyo sing tunga sa kilometro halin sa ila, sing tapa nga baboy nga talunon kag isa ka paa sang patong' ilahas, mga kalan-on nga naluyagan ni Basilio. Kag puno sing pagsalig tumig-ang sia sing labing' ma- put! nga bugas, nga iya kinuha sa galingan sang humay. Isa yadto matuod ka panihapon sang mga kura sa kubos nga kabataan. Apang sa malaot nga palad umabot ang bana kag kinaon niya ang kan-on, ang tapa nga baboy nga talunon, ang paa sang pato, lima ka bilog nga tabagak kag ang mga kamatis. Wala sing ginhambal si Sisa, bisan nga sa iya pamatyag sia ang ginkaon sang iya bana. Sang mabusog na sia, nadumdoman niya ang pagpamangkot nahanungod sang iya kabataan; hand nakayuhom si Sisa kag, bumatyag nga nalipay, nanug-an sa iya kaugalingon nga indi na lang sia magpanihapon sa amo nga gab-i, kay ang nabilin indi gani makaigo sa tatlo. Ang amay namangkutanon nahanungod sang iya kabataan, kag ini sa kay Sisa. kapin pa gani sang sa nakakaon na sia. Sang ulihe kinuha niya ang iya manok nga buot malakat. - Indi ka na magtan-aw sa ila? - Pamangkot niya nga nag- palangurog. - Ang tigulang nga si Tasio nagsiling sa akon nga maawat-awat sila; si Crispin makabasa na kag...ayhan data ni Basilio ang iya suhol! Sa sining' katapusan nga katarungan ang bana dumulog, umantulb, apang pinadayon niya ang iya naisipan. - Kon amo pabilini ako sing pesos! - siling niya kag luma- kat. Si Sisa humibi sing masakit, apang nadumdoman niya ang iya mga anak kag napunggan ang iya mga luha. Tumig-ang sia liwat kag sinugba niya ang nabilin nga tatlo na lamang ka bilog nga tabagak: ang tagsa sa ila may tag-isa kag tunga. 119
120 Noli Me Tangere - Dakfl gid ang luyag nila sa pagkaon! - Hunahona niya, - ang dalan malawig kag ang mga tiyan nga gutom tvala sing tagipusuon.' Nahanda sa pagpanilag makita naton sia nga nagpamati sa labing' mahinay nga tikang: mga mabaskog kag maathag. kay Basilio; mga mahinay kag di-alangay, kay Crispin, ang hunahona niya. Ang pispis nga Kalaw3 naghum sa talunan sing makaduha ukdn makatlo na, kutob sang paghulaw sang ulan, kag wala'y sapayan ang iya mga anak wala pa makaabot. Binutang niya ang mga tabagak sa sulod sang kulon agud indi magtugnaw kag pumalapit sia sa ganhaan sang payag sa paglantaw sa dalan. Sa paglingaw sa iya kaugalingon umamba sia sing mahinay. May matahum sia nga tingog, kag kon mabatian sia sang iya kabataan nga mag-amba sang fytndiman* mahibi sila nga indi nila mahibal-an kon tungod sa an6. Apang sadto nga gab-i ang iya tingog nagkurog kag ang mga tunog naggulowa nga pinilit. Dinulogan niya ang iya pag-amba kag pinaanod niya ang iya panulok sa kadudolman. Wala sing nag-abot gikan sa banwa, Iwas sang hangin nga nagpataktak sang mga tinulo gikan sa ma- lapad nga mga dahon sang mga saging. Sa hinali nakita niya ang isa ka maitum nga idu nga puma- kita sa iya atubangan; ang sapat daw may ginguyod sa alagyan. Hinadlukan si Sisa, kumoha sia sing bato kag hinabdy niya. Du- malagan ang idu nga tumiyangak sing masulub-on. Si Sisa indi mapinatihon sang mga impakto, apang madamb ang iya nabatian nahanungod sang mga tiliman-an kag itum nga mga idu nga inabot sia sing kahadlok. Tinakpan niya gilayon ang ganhaan, kag pamungkb sa luyo sang suga. Ang gab-i nangin-anyo sa iya mga ginpatihan kag ang iya handurawan kag sulod sang balay napun-an sang mga kalahadlukan. (2) Ang mga tiyan nga gutom wala sing tagipusuon - May isa ka huru- baton sa kinatsila nga nagasiling sing am6 ini: "Sa maayo nga gutom wala sing matig-a nga tinapay"; isa pa: "Ang lakas nga kagutom nagapatam-is sang lang- gaw". (3) Kalaw - Daku nga pispis nga ang tuktok daku kag malaba; ang iya tingog tuman ka makatilingala nga daw ima sang tinday nga baka. Tatlo ka sari ang kalaw: Panaynon nga kalaw nga ginatawag nga "Taligti,g" nga naga- puyo sa pulo sang Panay sa Kabisay-an; Lusonanon nga kalaw nga ginatawag nga "Kalaw nga Pilipinhon"; kag ang "Manilan-on nga kalaw." (4) Kundiman - Lapnag kaayo nga ambahanon sa katagalugan. saysay nga ini nga taga naghalin sa mga tinaga sa tinagalog nga "kvr " man" nga sang ulihe pinalip-ot nga "kundiman" kon sa aton pa, kon indi . Gina- 'kung Hindi - '--'i man.
Si Sisa Buot sia mangadl, sa pagpangamuyo sa Birhen, sa Diwa agud ubayan ang iya mga anak, labi na gid, ang diutay niya nga si Crispin. Kag nalingaw sia nga nalimtan niya ang pagpangadl agud indi na sia magpanumdom kundi sa ila lamang, nga iya gin- panganinaw ang tagsa nila ka nawong, yadto'ng mga nawong nga sa dalayon nagyuhom sa iya kon sila nagabugtaw ukon nagakatu- 16g. Kapin pa, sa hinali binatyag niya nga nagpalanindog ang iya mga buhok, ang iya mga mata humitad; panan-awan lang bala ukon kamatuoran, nakita niya si Crispin nga nagtindog sa luyo sang dapog, diin nga sa masami sia nagpungkb sa pagpakigsugilanon sa iya. Sa sini nga tion wala sia paghambal; nagtulok sa iya sa sinang' dalagko nga mga mata nga madinumdumon, kag nagyuhom. - Nanay, buksi! Buksi, nanay - Siling sang tingog ni Basilio gikan sa Iwas. Nagpalangurog si Sisa kag ang panan-awan nadula. 121
BAHN XVII SI BASILIO Ang ^abuh'i damguhanon.' HALOS MAKASULOD si Basilio, nga nagdulingdoling hu- maplay sa mga butkon sang iya iloy. Ang indi masaysay nga pagpalanugnaw kumamang sa kala- wasan ni Sisa sang makita niya sia nga nag-abdt nga isa lamang. Budt sia maghambal apang indi sia makatusngaw; luyag niya nga sia hakson ang iya anak apang wala sia sing kusdg; indi man makahibi. Apang sang makita niya ang dugb nga nagbulit sang agtang sang bata, nakasinggit sia nga daw nagpasayod nga nabugtban sing handt ang iya tagipusiion: - Mga anak ko! - Ayaw ka magkahadlok. nanay! - Sabat ni Basilio, - si Crispin nabilin sa kombento. - Sa kombento? Nabilin sa kombento? Buhl? Binatak sang bata ang iya mga mata sa iya iloy. - A! - Nakatusngaw sia gikan sa daku nga kalisdd pakadto sa dakfl nga kalipay. - Naghibi si Sisa, hinakds niya ang iya anak, nga pinutds niya sing mga haldk ang iya dugudn nga agtang. - Buhi si Crispin! Binayaan mo sia sa kombento... kag ngaa nga pilasdn ka, anak ko? Nahulog ka bala? Kag sinusi niya sia sing maid-id. - Ang sakristan mayor sang iya pagdala kay Crispin nagsiling sa akon nga indi sia makahalin tubtob sa ikanapulb ang takna, kag sanglit gab-i na kaayo nalagyo akd. Sa banwa ang mga soldado nagsiling sa akon nga sin-o \a, dumalagan akd, pinalukpan nila akd kag ang isa ka bala sumag-id sa akon agtang. Nahadlok akd nga dakpon nila akd kag patinludn sang kwartel nga hanuton ka- (1) Ang kabuhi damguhanon - Amo ini ang tig-ulo sang isa sang mga sinulatan ni Ehv (Pedro Calderon de la Barca nga labi ginbantog. Gin- gamit ini diri nga pulolungon sa pagsaysay sang mga ginabuko kag mga gina- damgo ni Basilio. - 122 -
Si Basilio tulad sang ginhimd nila kay Pablo, nga tubtob karon nagamasakit pa. - Diwa ko; Diwa ko! - Namitlang sang iloy nga nagpalangu- rog. - Ginlwas mo sia! Kag naghambal pa sia samtang nga nagkuha sing panyu, tubi, langgaw kag bulbol sang pato. - Isa pa ka tudlb napatay ka nila, patyon nila ang akon anak; ang mga gwardya sibil wala pagpanumdom sa mga iloy! - Sugiri sila nga nahulog ako sa kahoy; agud wala sing makahibalo nga linagas nila ako. - Ngaa man nga nabilin si Crispin? - Pamangkot ni Sisa sang ulihe sang tapos niya mabulong ang iya anak. Tinulok sia ni Basilio sing pila ka tion, sang ulihe iya sia hinakos, sinugid niya sing amat-amat sa iya ang nahanungod sa mga onsa; apang, wala sia magsugid nahanungod sang mga pag- sakit nga ginhimb sa iya manghod. Ang ilov kag anak nagsimbugay sang ila mga luha. - Ang maayo ko nga bata nga si Crispin! Isumbong ang maayo ko nga anak nga si Crispin! Tungod kay kita mga imol, kag sanglit mga imol dapat mag-antos sang tanan! - Hambal ni Sisa nga puno sing luha ang iya mga mata nga nagtulok sa tinghoy nga ang iya lana daw mahubas na. Amo ini sila nga sa mga tinion nagmalinong. - Nakapanihapon ka na? Wala pa? May kan-on kag mga uga nga tabagak. Wala ako'y luyag; tubi, luyag ko lamang mag-inum sing tubi. - Huo! - sabat sang iloy nga masulub-on. - Nasayran ko na nga indi ka makauyon sang mga uga nga tabagak; gin-amanan ko ikaw sing lain nga butang, apang nag-abot ang imo amay, makaluluoy ka man anak ko! - Nag-abot si tatay? - Pamangkot ni Basilio kag ginhimu- taran niya ang guya kag mga kamdt sang iya iloy. Ang pamang kot sang anak pumit-al sa dughan ni Sisa, nga nahangpan niya sia sing maayo, gani nga dinali niya ang pagsugpon: - Nag-abot sia kag madamb ang iya pinamangkot nahanu ngod sa inyo, luyag niya nga makita kamo; ginutom gid sia. Nag- siling sia nga magbut-anan kamo sa gihapon, mabalik sia sa pag- unay sa atom - A! - Tapna ni Basilio, kag nangyam-id sang iya mga bi big nga malain ang buot. 123
124 Noli Me Tangere - Anak! - Saway sang iloy. - Pasayluha ak6, nanay! - Sabat ni Basilio nga maligdong. - Indi bala maayo nga kita nga tatlo, ikaw, si Crispin kag ako? Apang nagahibi ka; wala ako sing ginhambal Guminhawa si Sisa. Indi ka magpanihapon? Kon amo matulog na kita kay gab-i na. Tinakpan ni Sisa ang payag kag tinabunan niya sing abu ang diutay nga baga agud indi mapalong, subong sang ginahimb sang tawo sa mga balatyagon sang kalag: tabunan sila sang abu sang kabuhi nga ginatawag nga kabugnaw agud indi mapalong sang matag-adlaw nga pagbilang sang aton mga kasubong. Si Basilio nagkibot sang iya pangamuyb kag humigda sa luyd sang iya iloy nga nagpangadi nga nagluhod. Binatyag niya ang kagin-ot kag katugnaw; ginhimulatan niya ang pagkipot sang iya mga mata nga nagpanumdom sang iya manghod nga sang amo nga gab-i naghunahona sa paghigda sa paa sang iya iloy, kag karon magahibi kag magakurog sa kahadlok sa isa ka higad nga madulom sang kombento. Ang iya mga pala- matin-an nagsulit sa iya sadto'ng mga pagsiyagit, katulad sang iya nabatian sa tore, apang ang kalapyb nga kinaugali nag-amat panas sang iya mga kaisipan, kag ang anino sang mga dalamguha- non humulon sa iya mga mata. Nakita niya ang isa ka hulot diin nagsiga ang du ha ka kan- dila. Ang kura, nga nag-uyat sing uway namati sing maligdong sa sakristan mayor nga naghambal sa iya sa pulong nga makati- lingala nga humagyb sing makahaladlok. Nagpalangurog si Cris pin kag naglibot ang luhaon nga mga mata sa tanan nga bahin nga daw may ginpangita nga tawo ukon isa ka hilit. Binalikid sia sang pari kag pinangkot sia nga nagpangakig kag bumagrong ang uway. Ang bata dumalagan sa pagpalipod sa likod sang sakristan, apang inuyatan sia sini, kag ipahanot sa kura: ang makaluluoy bumatb, nanipa, suminggit, humagmak sa salog, lumigid, tumin- dog, dumalagan, nakadanlog, napukan kag sinagang niya ang bi- lugon sang iya mga kamot, nga, napilasan, tinagb niya kag mag- uraroy. Nakita sia ni Basilio nga nagalubid, pumosdak ang iya ulo sa salog, nakita niya kag nabatian ang pagbagrong sang tag- saon nga uway! Wala na'y paglaum ang iya manghod tumindog; lumain ang ulo sa kasakitan linampos niya ang iya lawas sa iya
Si Basilio manogkastigo kag kinagat ang kura sa kamot. Ini suminggit, binuhian niya ang uway; kinuha sang sakristan mayor ang isa ka baston, binunal ang bata sa ulo kag napukan ang bata nga lipong; sang makita sia sang kura nga napilasan sinipa sia, apang wala na pagpanagang, wala na pagsinggit: lumigid sia sa salog nga daw binugkos nga wala'y kabuhi kag bumilin sa salog sing labhag nga basa . . .2 Ang tingog ni Sisa pumokaw kay Basilio sa kamatuoran. - Naano ka? Nglla nagahibi ka? - Nagdamgo ako...! Dios ko! - May kahanguyos nga hambal ni Basilio nga bumangon kag basa sang balhas. - Isa la- mang yadto ka damgo, nanay, isa lamang yadto ka damgo ... isa lamang ka damgo! - Ano ang imo damgo? Wala na magsabat ang bata. Pumungko sia sa pagpahid sang iya mga luha kag balhas. Ang payag naligum sang bug-os nga kadulom. - Isa ka damgo, isa ka damgo! - Sulit ni Basilio sa tingog mga mahinay. - Sugiri ako kon ano ang imo gindamgo; indi ako maka- tulog! - Siling sang iloy sang ang iya bata humigda Ewat. - Hand, - sugid sini sa mahinay nga tingog, - nagdamgo ako nga naglakat kami sa pagpanaghaw sing humay... sa isa ka saburan diin madamb ang bulak . . . ang mga babae may mga alat nga punb sing pinanaghawan. . .ang mga lalaki may mga alat man nga puno sing pinanaghawan ... subong man ang kabataan ...Wala na ako makadumdom, nanay, wala na ako makadum- dom sang iban pa! Wala na magpilit si Sisa; wala sia pagsapak sang mga damgo. - Nanay, may ginabukb ako karon nga gab-i, - siling ni Ba silio sang makaligad ang pila ka tion nga paghipos. - Ano nga bukb? - Pangkot sang iloy. Si Sisa, mapainubuson sa tanan, mapainubuson pa tubtob sa iya mga anak; ginpatihan niya nga sila may labi pa nga kaisipan sangsa iya. - Indi na ako maluyag nga magsakristan! - Ngika man? (2) Dani&o ukon matuod, ang nahanabo sa kay Crispin, wala naton ma- sayri kon ini nahanabo man sa isa ka pransiskano; ang katulad sini nga hitabo ginsugid nahanungod kay P. Piemavieja. - Patimaan sang tagsulat. ' 125
126 Noi.i Me Tangere - Pamatii, nanay, ang akon ginahunahona. Karon nag-abot gikan sa Espana ang anak ni anhing D. Rafael, nga mangin- maayo subong sang iya amay. Hand, maayo, nanay, bwas ku- haon mo si Crispin, sukton mo man ang akon suhol kag isiling mo nga indi na ako magsakristan. Sa gilayon nga maayo ang pamatyag ko, pakigkitaan ko si D. Crisostomo kag pangabayon ko sa iya nga batunon niya ako nga manginbakero sang iya mga baka kag mga karabaw: tuman na ako kadako. Si Crispin sa- rang makatuon sa balay sang tigulang nga si Tasio, nga wala pag- panumbag kag maayo. nga wala gani pagpatihi sang kura. Ano pa ang kahadlukan naton sa pari? Mapamusmos pa nila kita sa aton imol na nga daan nga kahimtangan? Patihon mo nanay, ang tigulang maayo; makapila nga nakita ko sia sa sulod sang sim- bahan sang wala na didto sing tawo; nagluhod kag nangadi, ma- pati ka. Gani nga. nanay, mabiya ak6 sa pagkasakristan; diutay ang suhol kag ang makuha nga suhol makadto pa sa mga multa! Mangin-bakero Ang tanan nagpanumbunganon sang amo man. akon, maluyagan ako, kag sa pagsagod sing maayo sang itugyan sa ang isa ka gata- ako sang tag-iya; ayhan itugyan pa nila sa aton san nga baka nga makuhaan sing gatas; luyag gid ni Crispin ang gatas. Sin-o ang makasiling! Ayhan hatagan pa nila kita sing tinday kon makita nila nga maayo ako; saguron naton kag pa- tambukon subong sang aton manok. Sa talon manguha ako sing mga bungangkahoy kag ibaligya nakon sa banwa, pati sang mga utanon sa aton talamnan, kag sa sini nga bagay makakwarta ki ta. Mabutang ako sing mga siod nga tiglapak sa pagdakop sang mga pispis kag mga singgalong. mangisda ako sa suba, kag kon magdakudako na ako mangayam ako. Sarang man ako ma- kapamis-ak sing kahoy nga ibaligya ukon ihatag ko sa tag-iya sang mga baka, kag malipay naton sila. Kon makasarang na ako mag-arado, pangayiion ko nga tugyanan niya ako sing isa ka pikas nga duta nga tamnan ko sing tubo ukon mais kag indi . na ikaw magpanahl tubtob sa tunga'ng gab-i. May bag-o kita nga mga bayu sa tagsa ka pandot, makakaon kita sing karnc kag da- lagkb nga mga isda. Magapangabuhi kita nga hilway, sa tanan nga adlaw magakilitaay kita kag magakalaon kita nga tilingob. Kag sanglit nakasiling ang tigulang nga si Tasio nga si Crispin maayo sing ulo, ipadala naton sia sa Manila sa pagtuon; sakda- gon ko sia nga ako mangabudlay: matuod bala, nanay? Kag mahimb sia nga doktor, ano sa imo? >a sa mga
Si Basilio - An6 man abi ang isiling ko kundi huo? - Sabat ni Sisa nga hinakos niya ang iya' anak. Namutikan niya nga ang iya anak wala gid maghinambit sang iya amay nahanungod sang ila kaulihian, kag humibi sia sing tagu. Si Basilio nagpadayon sa paghambal nahanungod sang iya mga ginbukb nga may pagsalig sa mga tinuig nga wala sing liwan nga gintan-aw Iwas sang luyag niya lamang tan-awon. Sa tanan si Sisa nagsiling nga huo, ang tanan sa iya daw maayo. Ang ka- tutuyhon bumalik sing amat-amat sa nalapyb nga mga kalimutaw sang bata, kag sini nga tion, ang Ole-Lukoie nga ginasugid ni An dersen sa aton humomlad sang iya matahum nga payong, nga puno sing makalilipay nga dinuagan. Nian nakita na niya nga bakero sia kaupod sang iya mang- hod; nagpanguha sila sing mga bayabas, alpay kag iban pa nga mga bungangkahoy sa talon; naglatay sila halin sa isa ka sanga pakadto sa isa ka sanga, nga mamag-an katulad sang mga alibang- bang; nagsulod sila sa mga gikab kag nakita nila nga ang mga dingding nag-ilidlak nagpaligo sila sa mga busay, kag ang balas binukbok nga bulawan, kag ang mga bato subong sang mga bato sa korona sang Birhen. Ang mga isda nga magagming nag-inam- ba kag nagakinadlaw sa ila, ang mga tanum pumahilay sang ila mga sanga, nga puno sing mga kwarta kag mga bunga. Sang ulihe nakita niya ang isa ka lingganay, nga nagkabit sa isa ka ka- hoy, kag may isa ka malaba nga lubid nga naangot nga inogbag- ting: sa lubid nahigot ang isa ka bilog nga baka nga may isa ka pugad sang pispis sa tunga sang iya mga sungay, kag si Crispin yadto sa sulod sang lingganay kag, iban pa. Amo ini ang iya gin- palanamgo. Apang ang iloy, nga wala sa iya panuigon, kag wala man ma- kadalagan sa sulod sang isa ka takna, wala magtulog. 127
BAH UN XVIII MGA KALAG SA KASAKIT AYHAN 1KAPIT0 ang takna sadto sa aga sang matapos ni Fr. Salvi ang iya katapusan nga misa: ang tatlo ginhiwat niya sa sulod sang isa ka taknl - "Ang pari nagamasakit," - siting sang mga tumoluo, - "wala sia paghulag nga may kalagnay kag kaanyoan sa kinaan- dan." Inuba niya ang iya panapot nga wala sing ginhambal bisan isa ka taga, nga wala magtulok bisan kay sin-o, nga wala gid maghambal sang bisan ano. - Talupangdi!' - Nagahutikanay ang mga sakristan. - Naga- buringot ang iya buot! Maulan ang mga multa, kag tanan tungdd sa sayop sang duha ka mag-utod! Binayaan niya ang sakristiya sa pagsaka sa balay sang parokya nga sa iya gwa nga ginagamit nga eskwelahan naghulolat sa iya r.ga nagpulungkb sa mga bangkb ang pito ukon walo ka babae, kag isa ka lalaki nga nagtikangtikang halin sa isa ka higad pa- kadto sa isa man ka higad. Sang makita nila nga sia nagsampot, nagtilindog sila, isa ka babae pumalapit sa iya sa paghalok sang iya kamot apang ang pari pumakita sang kaaslum nga ang ba bae dumulog sa iya pagtikang. - Ayhan ang kuripdt nadulaan sing isa ka real? - Hinali nga nahambal sang babae nga kumadlaw nga may yaguta, nga lu main ang iya buot sa am6 nga pagbaton. Indi pagpahalukan ang iya kamot sa iya, sa manogdumala sang Talapiianan sa Paghili- utod, kay utod Rufa! Ina wala pa mabatii. - Karon nga aga wala sia makapungkb sa kompesyonaryo! - Sugpon ni utod Sipa, isa ka tigulang nga wala sing mga ngi- pon. - Maluyag ako kuntani magkompesar agud makapangala- wat kag mabaton ko ang mga indulhensya. - Naluoy ako sa imo! - Tugda sang isa ka pamatan-on nga talunghayag sing pangguyahon. - Karon nga semana nakakuha 128 -
Mga KALAG SA KASAK.IT ako sing tatlo ka indulhensya kag yadto tanan ginhalad ko sa ka- lag sang akon bana. - Malain nga buhat, utod Juana! - Siling ni Rufa nga napi- las ang iya buot. - Ang isa lamang ka indulhensya tuman na nga makakuha sa iya sa purgatoryo; indi mo dapat pag-usikan sa wala nagakaigb ang balaan nga mga indulhensya. Buhata ang gi- nahimb ko. - Ginsiling ko: kon madamb, maayo gani! - Sabat sang ku- bos nga .si utod Juana nga nagkadlaw. - Apang, isilmg mo, anb ang imo ginahimb? Si utod Rufa wala gilayon makasabat: nangayo sia anay sing buyb, inusang niya, tinulok ang iya mga tumalambong nga nag- palamati sing maayo; nanupla sa isa ka higad, kag nagsugod sia samtang nga nag-usang sang tabakb: - Wala ako pag-usik sa wala nagakaigo sang bisan isa ka ba laan nga adlaw! Kutob nga nangin-katapb ak6 sang Paghiliutod nakakuha ako sing 457 ka indulhensya nga bug-os, 760,598 ka tuig nga mga indulhensya. Ginlista ko ang tanan nga akon na- tigayon, kay maluyag ako sang matinlb nga pag-isipay; indi ako buot maglag-it, kag indi man ako maluyag nga paglag-iton. Si utod Rufa dumulog sing makadali kag magpadayon sa pag-usang; ang mga babae nagtulok sa iya nga may pagdayaw, apang ang tawo nga nagtikangtikang dumulog, nga naghambal sa iya nga may diutay nga paghikay. - Ako, karon lamang nga tuig nakakuha ako sing apat ka bug-os nga indulhensya kapin sangsa imo, utod Rufa, kag isa ka gatos ka tuig pa kapin, kag sa sina nga karon nga tuig wala pa ako makapangadi sing madamb. - Labi sangsa akon? Kapin sa 689 ka indulhensya nga bug- os, 994,856 ka tuig? - Sulit ni utod Rufa nga naglain diutay ang buot. - Amo ina, walo ka bug-os nga indulhensya kapin kag isa ka gatos kag napulb kag lima kapin kag pila pa ka bulan. - Su lit sang tawo nga sa iya liog nagkabit ang mga eskapularyo kag mga rosarito nga bulingon. - Indi katingalahan, - siling ni Rufa nga nagkilala nga lutos sia. - Ikaw ang manunudlb kag punb sa puod: Ang tawo kumadlaw tungod sang pagdayaw sa iya. 129
130 Noli Me Tangere - Indi katingalahan nga nakakuha ak6 kapin sangsa imo, sa pagkamatuod; sarang ko masiling nga bisan nagakatulog pa ako makakuha ako sang mga indulhensya. - Kag ano ang ginahimb nimo sina, manunudlb? - Pamang- kot sang apat ukon lima ka tingog nga nagdulongan. - Pah! - Sabat sang tawo nga kumoriit sa paghikay. - Gina- panghaboy ko diri kag didto! - Sa sina nga bagay indi ko ikaw madayaw, manunudlb! - Pamatok ni Rufa. - Makadto ka sa purgatoryo sa paghinguyang sang mga indulhensya sa wala nagakaigb! Nahibal-an na nimo nga sa tagsa ka pagmitlang sang tinaga nga wala sing pulos ma- gaantos ka sing kap-atan ka adlaw sa kalayo, suno sa kura; sa tag sa ka balangit nga hilo, kan-uman; sa tagsa ka tulo sang tubig, duha ka pulb. Makadto ka sa purgatoryo! - Makahibalo na ako magpanginlwas dira! - Sabat ni utod Pedro nga may pagsalig nga langitnon. - Nalwas ko ang mada- mb nga kalag sa kalayo! Nakahimb ako sing madamb nga san- tos! Kag labot pa, sa articulo mortis1 sarang pa ako makakuha, kon luyag ko, sang indi magkubos sa pito ka bug-os nga indul hensya, kag sarang ako makalwas sang iban nga nagahimumugtb! Kag sang mahambal niya ini pumahilayb sia nga may bugal. - Wala'y sapayan, dapat ninyo himuon ang akon ginahimb nga wala ako sing ginausik nga isa ka adlaw kag ginatipigan ko sing maayo ang akon mga kwenta. Indi ako maluyag nga mag- lag-it kag indi man ako maluyag nga paglag-iton. - Hand, ano ang imo ginahimo? - Pamangkot ni Juana. - Dapat ninyo sundon ang akon ginahimb. Halimbawa: bilangon abi nga nakatigayon ako sing isa ka tuig nga indulhen sya; ina ilista ko sa akon kwaderno kag masiling ako: May bu- gay nga pari Senyor Santo Domingo, ipalihog ako itan-aw sa pur gatoryo kon may yara nga nagakinahanglan sang isa ka tuig, nga indi magkapin kag indi magkubos sa isa ka adlaw. Mahampang ako sang korona kag hari; kon gumwa nga hari, indi; kon gum wa nga korona, huo. Abi ibutang naton nga ang gumwa koro na, hand isulat ko nga nasukot; abi kon gumwa nga hari? Han- d hawiran ko ang indulhensya, kag sa sini nga bagay bahinba- hinon ko ang isa ka gatos ka tuig nga nalista ko sing maayo. Masubo nga sa sina indi mahimb ang katulad sang sa kwarta; (1) Articulo mortis - Pahayag bago mapatay. I I
MgA KALAG SA KASAKIT ipanghatag nga pasakaan; makalwas pa sang madamb nga kalag. Patiha ako, sunda ang ginahimb ko. - Ako akon, may ginahimb nga iban nga butang nga maayo pa! - Sabat ni utod Sipa. - Ano? Maayo pa? - Namangkot nga may katingala si Ru- fa. - Indi mahimb. Ang ginabuhat ko indi na malabawan! - Pamati ka anay kag magapati ka, utod! - Panumbalik sang tigulang nga si Sipa sa tingog nga may kaaslum. - Abi! Abi! Pamatian naton! - Siling sang iban. Sang tapos makauboubo humambal ang tigulang sa sini nga bagay: - Nahibal-an na ninyo sing maayo nga kon magpangadi sing Bendita-sea-tu-Pureza, kag sang Senor-mio ]esucristo-Padre- dulcisimo-por el-gozo, makakuha sing napulb ka tuig sa tagsa ka tigbato. - Duha ka pulo! - Indi kubos! - Lima! - Sinabatsabat sang nagkalainlain nga mga tingog. - Kapin sa isa, ukon kubos man sa isa, waay kaso! Karon: kon ang isa ka suloguon nga lalaki, ukon babac man, makabuong sing isa ka pinggan, baso ukon tasa, kag iban pa, ginapapulot ko sa iya ang tanan nga tinipik, kag sa tagsa, maskin ang labing' magagming na gid, ginapapangadi ko sia sing Bendita-sea-tu-Pure- za kag sang kag ang mga indulhensya nga makuha ko ginahalad nakon sa mga ka lag. Sa balay ang tanan sina makahibalo Iwas lamang ang mga kuring. - Apang ina nga mga indulhensya ginakuha sang mga sulu- guon kag indi ikaw, utod Sipa, - pamatok ni Rufa. - Kag ang akon mga tasa, kag ang akon mga pinggan sin-o ang mabayad sa akon? Luyag nila nga magbayad sing amo ina kag luyag ko man, wala ako pagsakit sa ila, Iwas lamang sang isa ka karos sa ulo ukon kusi... - Sundon ko ina! - Himuon ko man! - Kag ak6 man! - Sinabatsabat sang mga babae. - Apang kag kon ang pinggan mabuong sa duha ukon tatlo lamang ka bahin, diutay lamang ang batunon mo! - Painuino gi- hapon sang libagon nga si Rufa. - Aba! - Sabat sang tigulang nga si Sipa, - ginapapangadi man sila gihapon, ginakulahan ang mga buong kag wala ka- ko mi sing madula! Wala na sing inogpamatok si utod Rufa. 131
132 Nou Me Tangere - Pahanugoti ako nga pangkuton ko kamo sang butang nga ginaduhadohaan ko, - hambal nga may katahap sang pamatan-on nga si Juana. - Kamo mga ginang, nakahangop gid sing maayo sini nga mga butang nga ila sang langit, purgatoryo kag impyer- no.. .ginatuad ko nga ako wala sing nahibal-an. .. - Hambal! - Masami nakit^ ko sa mga nobena kag iban pa nga mga tulon-an ini nga mga tugon: Tado ka padrenuestro, tatlo ka ave maria kag tatlo ka gloriapatr'i... - Kag maayo? - Luyag nakon mahibal-an kon ngaa pangadion naton ina: ukon ang tatlo ka padrenuestro nga pasunod, tatlo ka avemaria nga pasunod kag tatlo man ka gloriapatr'i nga pasunod; ukon ma- katlo suliton ang isa ka padrenuestro, isa ka avemaria kag isa ka gloriapatr'i? - Ang tutiio nga, makatlo nga isa ka padrenuestro... - Pasayluha ak6, utod Sipa! - bungkag ni Ruf a: - Dapat sila magpangadi sa lain nga paagi: indi pag-isakot ang mga sulog sa mga munga; ang mga padrenuestro mga sulog ang mga ave maria mga munga kag ang mga gloria mga buto. - Eh! Pasayluha ako, utod Rufa. - Ang padrenuestro, avemaria kag gloria katulad sang kan-on, sud-an, kag salsa, isa lang ka timti sang mga santos. .. - Nagsayop kamo! Talupangdan ninyo lamang nga kamo nga nagapangadi sing amo ina wala kamo sing makuha sang inyo ginapangayo! - Kag kamo kay nagapangadi sing amo ina, wala kamo sing makuha sa inyo mga nobena! - Sabat sang tigulang ng si Sipa. - Sin-o? - Siling ni Rufa nga tumindog. Sini'ng karon na- dula ang akon idik, nangadi ako kay San Antonio, kag nakita ko, kag nabaligya ko pa sa maayo nga bill, aba! - Huo? Tungod sina nagsiling ang imo kaingod nga bina- ligya mo ang iya idik! - Sin-o? Ang wala'y huyS! Pagdumdom mo subong ako sa imo... ? Pumatonga ang manunudlb sa paghusay sa ila; karon nalim- tan na nila ang mga padrenuestro, ang ginhambalan na lang amo ang mga baboy. - Abi, abi, ayaw kamo pagginamo sa Ang Balaan nga Kasulatan. nagahatag sa aton isa ka idik, mga utod! sing maayo nga su-
Mga KAI.AG SA KASAKIT londan: ang mga erehcs kag mga protestante wala magpangakig sa N. S. Jesucristo nga tumabog sa tubig sang isa ka guban sang ila mga baboy, kag kita nga mga kristohanon kag labot pa mga isa ka bilog nga utod sang Smo. Rosario, magkinamog kita sa mga kasumpong, idik? Ano ang ihambal sa aton, sang aton ang mga utod nga pangatlo? Ang tanan humipos nga nagdayaw sang madalum nga kina- alam sang manunudlb kag hinadlukan kon ano ang ihambal sang pangatlo nga mga utod. Sia, nga nalipay sang ila pagtuman sa iya, binayluhan niya ang iya panghambal kag pumadayon: - Sa madali ipatawag kita sang kura. Ihambal ninyo sa iya kon sin-o nga mangwawali ang pilion naton sang tado nga gin- hingyb kahapon: si P. Damaso, ukon si P. Martin ukon ang Koadhutor. Ambot kon may napilian na ang pangatlo nga mga Utod, kinahanglan nga magpat-od. - Ang Koadhutor... - May katahap nga kibot ni Juana. - Hm! Ang Koadhutor indi makahibalo magwali! - Ham- bal ni Sipa. - Maayo pa si P. Martin. - Si P. Martin! - Sabat sang isa nga may pagyubit. - Wala sia sing tingog; maayo si P. Damaso. - Ina, ina! - Hambal nga may kakunyag ni Rufa. - Si P. Damaso huo, kay makahibalo magwali, daw isa ka komedyante ina! - Apang indi naton sia mahangpan! - Kibot ni Juana. - Tungod nga tama sia kadalund Kag tungod sina maayo sia magwali... Sa sini nga tion sumampot si Sisa, nga nagtus-on sing alat iya ulo, naghatag sing maayong' aga sa mga babac kag suma- sa hag-danan. - Nagsaka sia; magsaka man kita! - Siling nila. Binatyag ni Sisa ang pagkubakoba sang iya dughan samtang nagasaka sia sa hagdanan: indi sia makahibalo kon ano ang iham bal niya sa pari sa pagpaumpaw sang iya kaakig kag kon ano man nga mga katarungan ang ihatag niya sa pag-apin sa iya anak. Sadto nga aga, sang pagpamanagbanag, nanaog sia sa talamnan sa pagpanguha sing labing' maayo nga mga utanon, nga binutang ni ya sa sulod sang alat sa tunga sang mga dahon sang saging kag mga bulak. Kumadto sia sa pangpang sang suba sa pagpanguha sing mga pakb nga nahibal-an niya nga naluyagan sang kura kau- sa ka 133
134 Nou Me Tangere non nga ensalada. Sumuot sia sang labing' maayo niya nga mga pa- napton, kag tinus-on niya ang alat, nga wala na pagpukawa ang iya anak, kumadto sia sa banwa. Gintinguhaan niya nga indi sia maggahod, sumaka sia sa hag- danan sing mahinay, nga nanilag sing maayo basi kon may tingog sia nga mabatian nga iya na nakilal-an, nga lab-as, kag iya sang bath. Apang wala sia sing nabatian bisan nasumalang kag pumada- yon sia sa kosina. Didto tumulok sia sa tanan nga higad: mga suloguon kag mga sakristan nagbaton sa iya sing mabugnaw. Nagyaob sia sa ila kag halos sia binalusan. - Diin ko sarang mabilin ini nga mga utanon? - Pamang- kot niya nga wala magpahilum nga naglain ang iya buot. - Dira... bisan diin lang! - Sabat sang kosinero nga halos gani magtulok sa iya, nga naunay sa iya hilikuton: naghimulbol sia sang isa ka kapon. Binutang ni Sisa sing mahipid sa ibabaw sang latok ang mga talong, mga amargoso, mga patola, kag ang mahumok nga mga ugbos sang pakb. Pagkatapos binutang niya ang mga bulak sa ibabaw, yumuhom diutay, kag pinangkot niya ang isa ka sulo guon nga nagpakita sa iya sing pagkamaabiabihon sangsa kosinero: - Sarang ako makapakighambal sa pari? - Nagamasakit sia, - Sabat sini sing mahinay. - Kag si Crispin? Nakasayod ka kon yara sia sa Tinulok sia sang suloguon nga natingala. - Si Crispin? - Pangkot niya nga sumampok ang iya mga sakristiya? kilay. Wala didto sa imo balay? Paniwalaon ina nimo? - Si Basilio didto sa balay, apang si Crispin nabilin diri, - sabat ni Sisa, - hiyag ko sia nga makita. .. - Huo! - Siling sang suloguon. - Nagpabilin sia, apang sang ulihe... sang ulihe nalagyo nga kinawat niya ang madamb nga butang. Sinugb ako sang kura maaga pa sa pagkadto sa kwartel sa pagpasayod sa Gwardya Sibil. Sa banta ko nagkadto na sila sa imo balay sa pagpangita sang mga bata. Tinakpan ni Sisa ang iya mga dulonggan, ginnganga ang iya baba, apang ang iya mga bibig nagpalangurog: wala sia maka- tingog. - [And nga mga anak ang imo! - Sugpon sang kosinero. - Mahibal-an nga ikaw isa ka mainunungon. nga asawa; ang mga
Mga KALAG SA KASAKIT bata naggwa nga subong sang ila amay! Mag-andam ka kay ang diutay makapin pa sa iya! Humibi si Sisa sing masakit, nga umogsang sa bangko. - Indi ka maghibi din! - Singgit sa iya sang kosinero. - Wala ka makasayod nga ang pari nagamasakit? Lakat kag maghibi sa dalan. Ang makaiuluoy nga babae nga pinilit sa paggwa nanaog sa hagdanan dungan sa mga utod nga naghinutikanay nahanu- ngod sang pagmasakit sang kura. Ang wala'y palad nga iloy nanabon sing panyu kag pinung- gan niya ang paghibi. Sang pag-abot niya sa dalan, tumulok sing wala'y pat-od sa iya palibot, sang ulihe, sang daw may naisipan na sia, pumahila- yb sia sing madasig. 135
BAH LN XIX MG GIN-GIHN SNG IS K MNUNUDLO S BULUTHON Ang timawa pakok kag gani nagabayad1, Matarong hambalan pinatok sunb sa iya luyag. - Lope De Vega - ANG LINAW, nga ginalibutan sang iya kabukiran, nagaka- tulog sing malinong nga may pagpakunokuno sang mga kina- ugali, katulad abi nga sang gab-i nga nagligad wala sia magpahi- labdt sa bagyo. Sa nahauna nga mga silak sang kasanag nga nagpukaw sang may hamag nga mga kabuhi sa mga tubig, na- banhay sa malayo, halos sa sidsid sang gindut-an, ang kayumang- gi nga mga landong: mga baroto sang mga mangingisda nga nag alas sang sinsuro; mga kasko kag mga paraw nga naghulomlad sang ila mga layag. Duha ka tawo, nga nagpalanapot sing lunsay itum, nagtamod sing mahipos sa tubig kutob sa ila gintindugan nga mataas; ang isa sa ila si Ibarra kag ang isa pamatan-on nga may dagway nga mapainubuson kag may pangguyahon nga masulub-on. - Diri sini! - siling sining' naulihe, - diri ginhulog ang bangkay sang imo amay. Diri kami ni tenyente Guevarra kag ak6 gindul-ong sang sepulturero! Hinugot ni Ibarra sing maayo ang kamot sang pamatan-on. - Wala ka sing dumdumon sina nga kabalaslan! - Sabat si ni. - Nakautang ako sing madamo nga kabalaslan sa imo amay kag ang nahimb ko lamang sa iya amo ang pagbuylog sa iya sa lulobngan. Nagkari ako nga wala sing may nakilala, wala sing mga panugyan, wala'y manggad, katulad karon. Ang binuslan ko bumiya sa pagpanudlb sa pagpamaligya sing tabakb. Ang imo amay nagbulig sa akon, nagpatigayon sa akon sing isa ka ba- (1) Ang timawa pakok .... - Lubad sang kinatsila nga, "El vulgo es necio y pues !o paga, es juste hablarle en necio para darle gusto." - Lope de Vega. 136 -
MgA GIN-AGIHAN SANG ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 137 lay kag nagbulig sia sa akon sang kon ano ko nga kinahanglan sa pagpauswag sang pagpanudlb; nagkadto sia sa buluthoan kag nanghatag sing kwarta sa kabataan nga imol kag mahugod sa pagtuon, ginhatagan niya sila sing mga tulon-an kag mga papel. Apang ini, katulad sang tanan nga maayo nga butang, wala mag- dugay! Hinukas ni Ibarra ang iya kalii kag nangamuyb sing madu- gay-dugay. Inatubang niya sang ulihe ang iya kaupod kag iya ginsingganan. - Nagsiling ka nga ang akon amay nagbulig sa kabat&an nga imol, kag karon? - Karon ginahimb nila ang sarang mahimb kag nagasulat kon may sululaton, - sabat sang pamatan-on. - Kag ang kabangdanan? - Ang kabangdanan yara sa gision nila nga mga bayii kag mahuluy-on nga mga mata. Humipos si Ibarra. - Pila ang imo mga bumoluthb karon? - Pamangkot niya nga may pagkabalaka. - Kapin sa duha ka gatos sa listahan, kag sa klase duha ka pulb kag lima! - Ngaa nahanabo ina? Ang manunudlb sang buluthoan yumuhom sing masulub-on. - Kon isugid ko sa imo ang mga kabangdanan malawig kag makatalaka nga maragtas, - silmg niya. - Ayaw pagbilanga ang akon pamangkot sa isa ka wala'y pu- 16s nga pangusisa, - sabat ni Ibarra sa mabug-at nga buot nga tu- mulok sa malayo nga gindut-an. Nakapainuino ako sing maayo, kag nagapati ako nga kon tumanon ko ang mga kaisipan sang akon amay labing' maayo sangsa hibian ko sia, labing' maayo sangsa magtimalos. Ang iya lulobngan balaan nga kinaugali, kag ang iya mga kaaway amo ang banwa kag isa ka pari: gi- napatawad ko ang nahauna tungod sang iya kapakok, kag gina- tahod ko ang ikaduha tungod sang iya pamatasan kag tungod kay luyag ko nga tahaon ang pagtuluohan nga nagtudlo sa ka- tilingban. Luyag ko nga maghatag sa akon sing kabubut-on ang kalag nga nagpakatawo sa akon, kag tungod sini luyag na- Jcon mahibal-an ang mga kaupangan nga ginasumalang diri sang pagpanudlo.
138 Noli Me Tangere - Kahamuotan sang pungsod ang imo handumanan, ginuo, kon matuman ang matahum nga mga handum sang napatay nimo nga amay! - Hambal sang manunudlo. - Luyag nimo mahibal- an ang mga kasablagan nga ginasumalang sang pagpanudio? Hanti maayo sa mga nagakahanabo karon, kon wala sing maba- kod nga bulig ang pagpanudio wala gid sing kahimoan, nahauna, kay sa kabataan wala sing bisan ano nga paganyat, kag ikadu- ha, bisan pa nga may yara, ginapatay sila sang kakulang sang mga kalalangan kag madamo nga mga libog. Ginasugid nga sa Alemania nagatuon ang anak sang umanhon sing wald ka tuig sa buluthoan sang banwa; sin-o ang maluyag maggamit diri sang katunga sina nga panahdn, samtang diutay lamang nga ka- puslanan ang ila makuha? Nagabasa sila, nagasulat, kag gina- saulo nila ang mga bahin kag kon kis-a bug-os nga mga tulon-an nga kinatsila, nga wala man paghangpa ang bisan isa ka taga; and nga kapuslanan ang makuha sang anak sang aton mga uman hon? - Kag nakita nimo ang kalainan, ngaa man nga wala nimo paghunahonaa ang kalalangan sina? - Ay! - Sabat niya nga lumungolungb sing masulub-on; - Ang isa ka makaluluoy nga manunudlo, indi lamang nga naga- pakigsumpong sa mga libog, kundi sa mga gahum. Kinahang- lan niya sa ibabaw sang tanan ang buluthoan, ang duog, indi subong karon nga nagatudlo ako sa luyo sang karwahe sang ku- rang' pari, sa silong sang kombento. Didto ang kabataan nga maluyag magbasa sa tingog nga mabaskog, nagagamo, nga amo ang mahanabo, sa pari nga kon kis-a manaog nga ginanerbyos, labi na gid kon malain ang iya pamatyag, masinggit sa kabataan kag kon kis-a ginapasipalahan niya ako. Nakahangop ka nga tungod sini indi mahimo ang pagpanudio kag ang pagtuon: ang bata indi magtaha sa manunudlo kutob sa tion nga makita nila sia nga ginaakigan, nga indi pagpahambalon sang iya mga ka- tarungan. Ang manunudlo, agud nga pagpamatian, agud indi pagduhadohaan ang iya kagamhanan, nagakinahanglan sing pag- pataha, maayo nga ngalan, mabakod nga kabubut-on, diutay nga kahilwayan, kag pahanugoti ako nga isugid ko sa imo ang ma- subo nga iban nga nagakanabb. Luyag ko nga maghingyb sing bag-o nga mga butang kag kinadlawan nila ako. Agud malala- ngan yadto'ng kalainan nga ginhambal ko sa imo, gintinguhaan ko ang pagtudlb sang kinatsila sa kabataan kay Iwas nga gin-
Mga GIN-AGIHAN SANG ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 139 mandb ina sang pangulohan, gin-isip ko nga sa kaayuhan man sang tanan. Gingamit ko ang labing' mahapos nga paagi, sang mga inogsiling kag mga ngaian nga wala ako magsalig sa da- lagkb nga mga pagsulondan, nga ginhulat ko ang pagtudlb sa iia sang gramatika kon mahangpan na nila ang hambal. Pag- ligad sang pila ka semana ang labing' maabtik makahangop sa akon kag makasulat na sang pila ka mga inogsiling. Ang manunudlb dumulog kag daw may ginduhadohaan; sang ulihe, subong sang nakapat-od sia, pumadayon: - Indi ako dapat mahuya sa maragtas sang akon mga kalai- nan; bisan sin-o man sa akon kaugalingon amo man ang iya hi- muon. Sa ginsiling, maayo ang pagsugod; sang ulihe. sang pila ka adlaw, si P. Damaso. ang kura sadto, nagpatawag sa akon sa sakristan mayor. Sanglit nahibal-an ko ang iya batasan kag nahadlok ako magpahulat sa iya, sumaka ako gilayon, nagyaob ako sa iya kag ginhatagan ko sia sing maayong adlaw sa kinat- sila. Sia, nga sa tanan ko nga pagyaob inuntay niya sa akon ang iya kamot agud halukan ko, binutong niya kag wala magsabat sa akon, kumadlaw sia nga nagharakhak, nga nagyaguta. Nakaya- san ako; sa atubangan yara ang sakristan mayor. Wala ako sing mahambal gilayon, nagtulok lamang ako sa iya apang padayon ang iya pagkadlaw. Indi na nakon maantos kag daw himiion ko ang isa ka butang nga indi maayo, gani ang magpaka isa ka kristyanos nga maayo kag magpakatalahaon man dayon indi mga butang nga wala nagaalangay. Daw pangkuton na nakon sia, sang sa hinali, gikan sa pagyaguta pakadto sa pagpakahuya, hi- nambalan niya ako sing yauyao: "-Buenos d'tas gall ha? Buenos dias! Makaluloyag! Makahibalo na ikaw maghambal sang ki- natsila!" Kag padayon ang iya pagkadlaw. Wala mapunggi ni Ibarra ang pagyuhom. - Nagayuhom ka, - siting sang manunudlb nga nagyuhom man. - Ginatuad ko nga wala ako sadto sing luyag sa pagkad law. Nagtindog ako sadto; ginbatyag ko nga ang dugo sumaka sa akon ulo, kag ang isa ka kilat pumadulom sang akon utok. Gintulok ko ang kura nga malayo, malayo kaayo; pumalapit ak6 sa iya sa pagsabat sa iya, nga wala ko mahibal-i kon ano ang akon ihambal. Ang sakristan mayor pumatonga, tumindog ang kura kag maghambal sa akon sing maligdong sa tinagalog: - "Ayaw ako paggamiti sing hinulaman nga kinaalam; tuman na nga maghambal ikaw sa imo kaugalingon nga pulong kag ayaw
140 Noli Me Tangere ako pagpatalanga sang kinatsila nga indi bagay sa inyo. Kilala mo si inanunudlo Ciruela?1 Hand, si Ciruela isa ka manunudlo nga indi makahibalo magbasa kag nagbutang sing buluthban." Hawiran ko sia kuntani, apang sumulod sa iya hulot kag tinak- pan niya sing mabaskog ang ganhaan. Ano sadto ang himuon ko, ako nga halos makakuh^ sang akon suhol, nga ina agud masukot ko kinahanglan ko ang pagpakamaayo sang kura kag magkadto sa ulobanwa sang puod, ano ang sarang ko mahimb batok sa iya, ang nahauna nga pinuno sa halag, sa politika \ag sa mga timatua sa isa \a bantva,3 nga ginsakdag sang iya kum- boyahan, ginkahadlukan sang pangulohan, manggaranon, gamha nan, palamangkutan, ginpamatian, ginpatihan kag gin-atipan sa gihapon sang tanan? Kon pakahuy-an niya ak6, dapat ako mag- hipos; kon sabton ko, pahalinon niya ako sa akon palangakoan, nga madula ko tubtob kon san-o ang akon palamugnan, kag indi tungod sina nga mapauswag ang pagpanudlb, sa pihak nga bahin, ang tanan rnaapin sa kura, sikwayon nila ak6 kag tawgon nga hanginon, bugalon, matinaastaason, malain nga kristyanos, malain sing tinun-an, kag kon indi, mabinatukon sa katsila kag pilibus- tero. Gikan sa manunudlo sang buluthban indi mapaabbt ang kinaalam kag pagtinguha; ang mapangayb lamang sa iya ang paghalin, pagpakahuya, katamad kag, patawara ako, Diwa ko, kon ginpabay-an ko ang akon ipalatugsiling kag kinamatarong, apang nabun-ag ako sa sini nga pungsod, dapat ako mabuhi, may isa ako ka iloy kag ginpabay-an ko ang akon kapalaran subong sang isa ka bangkay nga ginahunos sang balod. Kag, tungod sini nga kasablagan nadulaan na ikaw sing lu- amo ina nangabuhi ka sang ulihe? yag tubtob kon san-o? Kag sa (2) Manunudlo Ciruela - Pagpanabdong nga nagahamba! nga may ka- gamhanan sang isa ka butang nga wala niya mahibal-i. (3) Ang nahauna nga pinuno sa kalag, sa politika kag sa mga timawa sa isa ka banwa - Ang kalabanan sang mga pari gintun-an sa mga pasahi nga seminary© sa Espana nga ginhimo nga mga misyonero. Sa pag-ab6t nila sa pungsod ginpadala sila sa isa ka kombento sa mga pu6d sa pagtuon sang hambal nga tumandok. kag sa ulihe hatagan sila sing diutay nga parokya kag ugaling isaylo sa isa nga dakudako, diin sila maunay tubtob sa katapusan nga tion sang ila kinabuhi. Ang kalabanan sini nga mga tawo naghalin sa labing* kubos nga bahin sang katilingban. Kon abi ang mga prayle may tinun-an nga tuman ka himpit katulad sang ila sang mga misyonercng' ingles, kuntani wala sila mag- sagad simpon sa mga timawa, nga amo ang nagkahanabo. Sa masunson ang pari am6 lamang ang guya nga maputi sa bug-os nga isa ka duog, tungod sini, indi lamang nga sia ang bakero sa mga kalag, kundi sia man ang tiglawas sang pangulohan, ang palamangkutan sang mga indyo, nga ang iya kabubut-on, labi na gid sa mga kaangtanan sang mga indyo sa mga maputi, indi na maliw&t; wala sing mabug-at nga palaligban nga ang indyo indi magdangop sa pari nga am6 lamang ang makapaathag sa iya sang tan£n nga butang.
MGA G1N-AGIHAN SANG ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 141 - Kuntani ginpabalasanan ako! - Sabat niya. - Ginlatiran tubtob dira ang akon mga malaot nga kapalaran! Kutob sadto nagdugang ang akon paglas-ay sa pagpanudlo: nag-isip ako sa pagpangita sang iban nga palangitan-an katulad sang ginbus'an ko, kay ang palamugnan, kon ginahikot nga may malain nga buot kag kahuloy-an, isa ka alantuson, kag tungod nga ang buluthoan nagpahanumdom sa akon sang adlaw-adlaw nga pagpalampingas, naghatag sa akon sing mapait kaayo nga mga tinion. Apang ano ang himuon? Indi ako makabawi sang kabutigan sa akon iloy; sugiran ko sia nga ang iya tatlo ka tuig nga pagbatas sa paghatag sa akon sini nga palangitan-an, nagahatag karon sa akon sing ka- lipayan: kinahanglan papatihon sia nga ang palangitan-an dungga- non kaayo, ang hilikuton matam-is, ang alagyan natamnan sing kabulakan, nga ang pagtuman sang akon katungdanan nagahatag lamang sa akon sing mga abyan; nga ang banwa nagatahod sa akon kag nagapunb sa akon sing mga kahamuot; sa isa ka ba gay, kon indi ko bayaan ang pagpangasubo, ang isa mangin wa la'y palad, nga labot pa nga mangin wala'y pulos, mangin isa ka sala. Gam, nga nagpadayon ak6 sa akon palangakban kag wala ko pagdulaa ang akon kabubut-on: gintilawan ko ang pagpakig- sumpong. Ang manunudlb dumulog sing makadali kag sang ulihe pu- madayon: - Kutob sadto'ng adlaw nga ginpakahuy-an ako sing daku, gin-usisa ko ang akon kaugalingon kag nasapwan ko nga ako pa- kok kaayo. Nagdulop ako sa pagtuon adlaw kag gab-i sang \i- natsila1' kag sang tanan nga may kaangtanan sa akon pangita sa pagkamanunudlo; ang tigulang nga pilosopo nagpahulam sa akon sing pila ka tulon-an, ginbasa ko ang kutob sang akon makita kag ginsusi ko ang kutob sang akon mabasahan. Sa bag-o nga mga kaisipan nga sa pihak kag pihak nga bahin akon natigayon ginliwat ko ang akon panghunahona, kag nakita ko ang mada- mo nga butang nga tuhay sangsa una. Nakita ko ang mga ka- (4) Ang Kinatsila - Ang pulong sang mga katsila nga sang ulihe lumap- nag sa bug-os nga Amerikang' Nabagatnan kag sa bahin sang Amerikang' Na- eminhan tubtob sa nagkalainlain nga mga hilit sang kalibutan. Sa karon ini nga pulong ginahambal sang 77 ka milyon nga katawohan, samtang ang pina- ranses ginahambal sang 45 ka milyon kag ang initalyanhon sang 34 ka milyon nga katawohan. Sa masami ginatawag ini nga kinatsila, tungod nga ang Cas tilla, nga nakaamot sing daku sa pagpatok sang pungsod nga katsila, nagpani- kasog nga ang iya kaugalingon nga pulong amo ang magpangibabaw sa tanan nga hambalandok sa bug-os nga ginharian sang Espana, wala'y sapayan nga ini nga pulong nagkatuhaytohay lamang sa mga bagay sang pagmitlang.
142 Noli Me Tangere saypanan diin sadto ang nakita ko lamang mga kamatuoran, kag mga kamatuoran sa madamo nga butang nga sadto sa akon pag- bilang mga sayop. Ang mga pagpanghanot? halimbawa, nga ku- tob sadto gingamit sa mga buluthoan, nga sadto amo lamang ang kalalangan nga mahapos sa pagpadulop sang pagtuon - nga sa sini ginpaanad kita sa pagpapati, - naisipan ko sang ulihe nga Iwas nga malayo nga makaamot sa pagpapanton sang bata, nag- pabundol pa gani sa iya sing maayo. Nagpati ako nga indi mahimo nga paupuron ang pagpanakit kag ang pagbadlong: ang kahadlok kag ang kakugmat nagatublag sa balatyagon nga labing' malinong, labot pa nga ang panumdoman sang bata labi kaabtik, labi kamahinangpanon. Kag agud nga sa utok mapasulod ang mga kaisipan, kinahanglan nga maghari ang kalinong, sa Iwas kag sa sulod, nga may katinong ang kalag, may katawhay ang lawas kag kabubut-on kag maayo ang pamatyag, nagpati ako nga sa ibabaw sang tanan dapat ipasulod sa kabataan ang pagsalig. ang kapag-on kag ang pagpakamahal sa kaugalingon. Nahang- pan ko pa gid nga ang adlaw-adlaw nga pagpanghanot naga- patay sang kaluoy sa tagipusuon kag nagapalong sinang' dabdab sang pagkatalahaon, ang panakdag sang kalibutan, nga nagadula vpod sina sang huya nga mabudlay na magbalik. Napanilagan ko man nga kon ang isa ginahanot, nagapangita sing kalipay nga subungon man niya sina ang iban; kag nagakadlaw sia nga malipayon kon makabati sang paghibi sang iban; kag ang natugyanan sa paghanot, sa nahauna nga adlaw matuman nga daw nagapaganot, apang sa ulihe maanad sia kag ma- luyagan niya ang iya masubo nga tulumanon. Nagapakug- mat sa akon ang nagligad, buot ko Iwason ang karon, nga liwaton ang dinumaan nga paagi. Gintinguhaan ko nga mangin makaluloyag kag malipayon ang pagtuon, luyag ko himuon nga ang kartilya, indi mangin diutay nga tulon-an nga maitum kag nabasa sing luha sang pagkabata, kundi isa ka abyan nga matu- (5) Af^a .Pagpanghanot - Diri makita ang ginkatuhayan sang paagi sang pagpanudlo nga sinadto kag binag-o. Sang una gingamit ang pagpanakit sa pagpilit sa kabataan sa pagtuon agud mag-alam. Si Rizal, kon nahanungod sa pagpanudlo indi isa ka pakok. Ang iya nahibal-an ginpakita niya sa bulut- hoan nga iya gintukod kag sa mga paagi nga iya gingamit didto sa JDapitan. Sa baylo nga magtudlo sa mga bata sa pagpangluthang ukon sa pagpama- tay sang mga sapatsapat, kag sa pagpanguha sang mga kagaykay nga wala man lamang nila ginapusli, gindala niya sila sa iya balay kag didto iya ginhata- gan sing mga pagkaon, mga panapton, kag gintudloan niya sila sane kinatsila, iningles, pinaranses kag inaleman. Sa iya pagpanudlo, si Rizal gindayaw kag ginhigugma sang kadamoan. !
Mga GIN-AGIHAN SANG ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 143 kiban niya ang makatilingala nga mga tinago; ang buluthoan, in di duog sang mga kasakitan, kundi isa ka palanglingawlingawan sang panumdoman. Gani, nga inuntatan ko sing amat-amat ang pagpanghanot, dinala ko sa balay ang mga pagpamadlong kag binayluhan ko sing pagdayaw kag pagpakamahal sang mga ka- ugalingon. Kon indi mahibal-an ang isa ka leksyon, ina ginabi- lang nakon sa kakulang sing kabubut-on, indi sa kakulang sang ikasarang; ginpapati ko sila nga may maayo sila nga mga ika- sangkol sangsa ginapakita nila, kag ini nga pagpati nga ginti- nguhaan nila sa pagpamatuod, nagpilit sa ila sa pagtuon, kaangay sang pagsalig nga nagatulod sa tawo sa pagpanginmatay sa ban- wa. Sang pagsugod nagpakita nga ang pagpanibag-o sang paagi daw indi mahimo: madamo ang nag-untat sa pagtuon, apang pi- nadayon ko kag napanilagan ko nga sa amat-amat nag-uswag ang ila panumdoman, nagdamo ang kabataan, nga nagsululod sa kla- sc kag wala'y untat; kag yadto'ng sa makaisa gindayaw sa atu- bangan sang tanan, sang madason nga adlaw nagpilo ang iya na- hibal-an. Sa gilayon nabalahuba sa banwa nga wala ako pagpa- nakit; pinatawag ako sang kura, kag nahadlok ako nga maha- nabo liwat ang nahanabo na. hinatagan ko sia sang katahuran nga mabugnaw sa tinagalog. Sini nga tion nagligdong sia kaayo sa akon. Nagsiling sia sa akon nga ginpalain ko ang kabataan, nga gin-usikan ko ang panahon, nga wala ako pagtuman sang akon katungdanan, nga ang amay nga nagpaumod sa paghanot wala pagpalangga sa iya anak, suno sa Espiritu Santo, nga ang tigbato nga may dugo nagasulod, kb-p6 ginhinambitan niya ang pila ka hurubaton sadto'ng mga panahon sang mga mapintas, nga daw tuman na nga ang isa ka butang nga ginhambal sang mga tawo sang una indi malalis. Suno sini, dapat naton patihon nga sa pagkamatuod nagkabuht sadto ang mga dalagkb nga sapat, nga gintuga sadto nga mga panuigon kag gingutib nila sa ila mga palasyo kag mga katedral. Sa katapusan ginpanugyan niya nga magmasinulundon ako kag balikon ko ang una nga paagi, (6) Ang tigbato nga may dugo nagasulod - Ang budt singganon, nga ang tawo nga maluyag -mag-uswag sa maskin ano nga butang, dapat mag-agi sa mga pagpangabudlay kag sa mga kalapyo. Ginatawag nga disiplina ang pag- pamghanot kag sa pagpatuon ginahanot ang bata; apang dapat nga indi pagpa- tam-an nga suno sa sinadto nga kinabatasan, ang kabataan agud mag-alam sa ila pagtuon ginhanot nga subong sang mga sapat, diri sini nagikan ang sayop nga kahulogan sang hurubaton nga: ANG TIGBATO NGA MAY DUGO NA GASULOD; diin nga sa dugo dapat kita magtuon, indi sa pagsakit, kundi sa paghandum, paghigugma kag sa pagpaninguha, nga sa masunson ginatawag na- ton nga DINUNGGANON, nga ini labi nga nagapahulag sangsa pagsakit.
144 Noli Me Tangere kay kon indi masugid sia sa Alkalde batok sa akon. Wala mag- dulog diri ang malaot ko nga kapalaran; mga pila ka adlaw sang ulihe nagkaladto sa silong sang kombento ang mga ginikanan sang kabataan, kag kinahanglan nga tawgon ko sa pagtabang sa akon ang tanan ko nga pagpaumod. Ginsugdan nila ang pag- patalupangod sa akon sadto'ng mga panahon sang una nga ang mga manunudlb may ila nga kabubut-on kag nagtudlb katulad sang pagtudlb sang ila mga katigulangan. "Yadto sila huo ang matuodtuod nga mga maalam!" Siting nila. "Nanghanot sila kag tinadlong nila ang tiku nga kahoy. Yadto sila indi mga pa- matan-on mga tigulang nga may malawig nga pinaniiran, mga ubanon kag maid-id! Si D. Catalino, ang hari sa ila nga tanan kag tagtukod sina nga buluthoan, wala paghatag sing kubos sa duha ka pulo kag lima ka baknot, tungod sini pumatobas sia sing mga anak nga maalam kag mga pari. A! Ang mga tigulang rnaayo sangsa aton, huo, ginuo maayo sangsa atom" Ang iban wa la maayawi sini nga mga palahidlahid; humambal sa akon sing tampad nga, kon padayunon ko ang akon paagi, wala sing ma- tun-an ang ila kabataan kag mapilitan sila sa pagpauntat sa ila sa pagbuthb. Wala'y pulos ang magsagad bais sa ila: sanglit ako pamatan-on indi nila pagpamatian ang akon katarungan. - Daw ano ang akon paghandum nga ako mag-ubanon! - Ginsambit nila sa akon ang gahum sang kura, ni pulano, ni sutano} kag ginhinambitan nila ang ila kaugalingon, nga nagsiling nga, kon indi nahanungod sa pagpanghanot sang ila mga manunudlb, wa la sila kuntani sing natun-an. Ang kahamuot nga ginpakita sa akon sang iban nga mga tawo nagpatam-is diutay sang kapait si ni nga hitabb. Tungod sini, gin-untatan ko ang isa ka paagi, nga sang tapos ko mapangabudlayan nagsugod sa paghatag sa akon sang iya mga bunga. Naglain ang akon buot, dinala ko sa madason nga adlaw sa buluthoan ang mga tagsaon, kag ginsugdan ko na man ang pagpamintas. Ang kaligdong sang panimiiot sa kabataan nadula kag bumalik ang kahayagan sang kasubb sa ila mga nawong nga ini sila nagsugod na sa pagpakamahal sa akon: sila lamang ang akon mga kaupod, ang akon lamang mga abyan. Wala'y sapayan (") Ni pulano, ni sutano - Mga /rulitlangon ini nga ginagamit kon ang ngalan sang tawo indi naton luyag nga gamiton ukon ibungat. Nagakahulogan man sang isa ka tawo nga wala makilal-i ukon sa handurawan lamang. Ka- angay ini sang "John Doe" nga ginagamit sang mga hukmanan. Mga kaupod ini sang isa man ka taga nga ,<Mengano" nga ginagamit sa pangatlo nga tawo.
Mga GIN-AGIHAN SANC ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 145 nga gintulotalagsa ko lamang ang pagpanghanot kag gintingu haan ko nga hinayon lamang, apang ang kabataan nagbatyag nga napilasan na sila, nga ginpakadiutay, kag naghilibi sing tuman kasakit. Binatyag ko ini sa akon tagipusuon, kag bisan nga sa sulod naglain ang akon boot sa ila buangboang nga mga gini- kanan, apang indi ako makatimalos sa wala'y sala nga kabataan nga nangin tapalan sang mga libog sang ila mga ginikanan. Ang ila mga luha nagsilab sa akon; naggutok ang akon dughan, kag sadto nga adlaw binayaan ko ang klase sa wala pa ang buhl kag pumauli ako sa balay sa paghibi nga isa lamang... Ayhan ma tingala ka sang akon pagkamabinatyagon, apang kon ikaw sa akon kaugalingon, mahangpan nimo. Ang tigulang nga si D. Anastacio nagsiling sa akon: "Nangayb sing mga tagsaon ang mga ginikanan? Ngaa man nga wala mo pag-ihatag sa ila?" Tungod sini nagmasakit ako. Si Ibarra namati nga pumadalom sang iya hunahona. - Halos ako mag-ayo, bumalik ako sa buluthban kag nakita ko ang akon mga bumoluthb nga isa na lamang sang lima ka ba- hin. Ang mga maayo sing ulo naghalalin sang pagbalik sang dinumaan nga paagi, kag sa mga nagkalabilin, ang pila ka bilog nga nagakaladto sa bulothban sa paglikaw sang mga hilikuton sa puloy-an, wala sing isa nga malipayon, wala sing isa nga nagpa- ngamusta sa akon nahanungod sa akon pag-ayo; sa ila angay la mang kon mag-ayo ako ukon indi, ayhan ginpakamaayo pa ga- ni nila nga magpadayon ang akon pagmasakit, kay ang nagbulos sa akon, matuod nga labi nga nagpanghanot, sa baylo talagsa la mang nagkadto sa klase. Ang iban nakon nga mga bumoluthb, yadto'ng napilitan sang ila mga ginikanan sa pagbalik sa bulut hban, naglalagaw sa iban nga duog. Ginbasol nila ako nga gin- palain ko ang ila mga anak kag pinun-an nila ako sing mga panumbunganon. May isa, wala'y sapayan, nga anak sang isa ka umanhon nga babae nga nagdiiaw sa akon sang ako nagamasa- kit, nga kon wala na makabalik tungbd kay ginhimb sia nga sa- kristan; ang sakristan mayor nagsiling nga ang mga sakristan in di dapat magbuthb sing masunson: makapaubos sa ila. - Kag sugot na ikaw sa bag-o nimo nga mga bumoluthb? - pamangkot ni Ibarra. - May iban pa ako nga mahimo? - Sabat niya. - Apang tungod nga sang akon pagmasakit madamb nga butang ang nag- kahanabb, nag-ilis kami sing kura. Bumatyag ako sing bug-os
146 Noli Me Tangerje nga paglaum kag gintilawan ko ang isa ka bag-o nga paagi agud indi mausikan sang kabataan ang tanan nila nga panahon kag agud mapuslan nila kon sarang mahimb ang pagpanghanot; nga kon mahimb ang amo nga pagpatampalas makahatag sa ila sing tagdiutay nga kapuslanan, sa hunahona ko. Luyag ko himuon, nga tungod kay indi na nila ako mahigugma, nga kon mahimb mapuslan man nila ako, dumdumon nila ako sa ulihe nga may diutay nga kaaligutgot. Nakasayod na ikaw nga sa kalabanan sang mga buluthban, ang mga tulon-an kinatsila, Iwas lamang sang katesismo nga tinagalog nga nagakatuhay suno sa korporas- yon sa pagtuluohan diin nasakop ang kura. Ini nga mga tulon- an sa masami nga nobena, trisahiyo, ang \atesismo ni P. Astete,3 diin maaypan ang madamb nga pagkalangitnon subong sang mga tulon-an sang mga erehes. Sanglit indi masarangan ang pagtudlb sa ila sang kinatsila kag ang paglubad sang madamb nga tulon- an, gintinguhaan ko ang pagtigaylo sini sa amat-amat sing ma- lip-ot nga mga bahin, nga kinuha sa mapuslanon nga mga sinu- latan sa tinagalog, subong sang tulon-an sa pagtahod nanday Hortensio kag Felisa, ang pila ka mga tulon-an sa panguma kag iban pa. Kon kis-a ginalubad ko man ang malip-ot nga mga sinulatan katulad sang maragtas sang Filipinas ni P. Barranera nga sang ulihe gindikta ko, agud ila tingubon sa mga kwaderno, nga kon kis-a gindugangan ko sang akon kaugalingon nga mga pinanilagan. Sanglit wala ako sing mga mapa agud matudlban ko sila sang hiyograpiya, ginhwad ko ang isa gikan sa puod nga nakita ko sa ulo-banwa kag sa sini nga hwad kag sa mga bal- dosa sang salog ginhatagan ko sila sing mga paghangop naha- nungod sa pungsod. Sa karon ang mga babae amo ang nagki- nagula; ang mga lalaki nagkinadlaw lamang, nga nakita nila si- na ang isa sang akon mga binuang. Pinatawag ako sang bag-o nga kura, kag maskin nga wala niya ako pag-akigi, ginhamba- lan niya ako nga nahauna dapat nakon halungan ang pagtulu ohan, nga sa wala pa nakon matudlb ini nga mga butang, dapat ipakit^ sang kabataan sa isa ka pasinawan nga nasaulo nila sing maayo ang mga misteryo, ang trisahiyo kag ang katesismo sang doktrina kristyana. (8) Ang katesismo ni P. Astete - Ang katesismo ukon tulon-an sang pagtuluohan nga kristuhanon nga sinulat ni Pari Gaspar Astete amo ang gin- gamit nga tulon-an sa mga pangunang* buluthoan, suno sa mandu sang pangu- lohan nga katsila sang Disyembre 20, 1863.
Mga gin-agihan SANG ISA KA MANUNUDLO SA BULUTHOAN 147 Sa karon, ginapangabudlayan ko nga ang kabataan mahimb nga mga periko nga makasaulo sang madamb nga butang nga wala nila mahangpi ang bisan isa ka taga. Madamb na ang na- kasaulo sang mga misteryo kag sang trisahiyo, apang ginaka- hangaw-an ko nga indi mapuslan ang akon mga paghimud-os sa karesismo ni P. Astete, kay ang kalabanan sang akon mga bumoluthb indi pa makakilala sing maayo sang mga pamangkot sa mga sabat kag kon ano ang kahulogan sang duha ka butang. Kag sa amo ini nga kahimtangan magakalamatay kita kag amo man ang himuon sang magakalatawo, kag sa Europa hambalon nila ang kauswagan! - Indi kita magdula sing paglaum! - Sabat ni Ibarra nga tumindog. - Ang tenyente mayor nakahatag sa akon sing isa ka pangagda sa pagtambong sa isa ka tinipon sa tribunal sa isa ka sinapol... Sin-o ang makapakot kon didto may isa ikaw ka sabat sa imo mga pamangkot? Ang manunudlb tumindog man, apang lumungdlungb nga nagpakilala sang iya pagpangduhadoha, sumabat: - Makita nimo nga ina'ng bukb nga ginhambal nila sa akon manundog man nga katulad sang akon! Kag kon indi, tan-awon naton!
BAHIN XX NG SINPOL S TRIBUNL 1 ISA YADTO ka kadak-an nga may napulb kag duha ukon napulb kag lima man ka metro ang laba kag walo tubtob na- pulo ang sangkad. Ang mga dingding, pinaputi sang apog, napun-an sing mga dibuho sa karbon, nga daw sa mga malaw- ay kag daw sa mga marismb, nga may mga sinulat nga nagpa- sangkap sang inogpahangop. Sa isa ka higad nga napahamtang sing maayo sa dingding, makita ang napulb ka dumaan nga pu- sil nga pakirab nga nasimpon sa mga sable nga tuktukon, mga espadin kag mga talibong: amo ini ang mga hinangiban sang mga lyvadrilyero? Sa isa ka utbong sang kadak-an, nga ginapunihan sang ma- higkb nga mga kortina nga mapula, natago nga nagakabit sa dingding ang laragway sang lya Kagamhanan; sa ubos sang laragway, sa ibabaw sang tulungtongan nga kahoy, ang isa ka daan nga silyon nagbukas sang iya guba nga mga butkon; sa atubangan, isa ka daku nga latok nga kahoy, nga nabuiingan sing tinta, nga nagrabahan sing mga sulat kag tinapik nga mga tigbato katulad sang madamb nga latok sa mga ilimnan sing alak sa Alemania nga ginadugokan sang mga bumoluthb. Mga bangku kag nagwalugwalog nga mga siya nagsangkap sang mga mwebles. (1) Tribunal - Sa Filipinas ang "tribunal" ginatawag nga Ayuntamiento. Sa mga banwa ginatawag ini nga Casa Consistorial; sa mga ulobanwa sang mga pu6d, ginatawag nga Casa Real. Apang sang ulihe ang amo tanan nga paghingalan ginkalimtan kag ang gingamit na lamang amo ang Tribunal. (2) Mga Kwadrilyero - Ini sila sang panahon sang mga katsila am6 ang tinugyanan sang munisipyo nga ang kalabanan sang ila pag-alagad nahamtang sa mga kabaryuhan ukon mga nasuoksuok. Ang tagsa ka banwa sa Filipinas may kadamuon sang mga kwadrilyero suno sa kadamuon man sang iya mga pumoluyo. May katungdanan sila sa pag-alagad sing tatlo ka tuig, nga ang ila lamang maaguman nga panumbas nga indi sila pagpabayaron sang buhis kag sang mga polo ukon pagpaalagad sing kap-atan ka adlaw sa tagsa ka tuig sa pangulohan nga ginapatuman sa tagsa ka pilipinhon. Ang mga kwadrilyero nalupitan sing mga hinangiban nga pusil nga dumaan kag mga bangkaw. Gina- pabantayan sa ila ang Tribunal, bilanggoan, ang Casa Real \ik6n Pangulohan. Ginapadakop man sa ila ang mga kriminal. 148- I
AnG SINAPOL SA TRIBUNAL 149 Amo inf ang salapulan nga kadak-an sang tribunal, sa pagpaantos, kag iban pa. Din nagsinugilanon karon ang mga punban sang banwa kag sang mga baryo: ang bunghay sang mga tigulang wala pagsimpon sa ila sang mga pamatan-on, kag ang pihak kag pihak indi makaantos: sila ang tiglawas sang bunghay konserbador kag liberal, lamang nga sa mga banwa ang ila pagsumponganay nagtuman kainit. - Ang ugali sang gobernadorsilyo nagatublag sa akon! - Siling ni D. Filipo, ang tigpunb sang bunghay liberal, sa iya mga abyan. - May naaman sia nga daan nga padihot sa pagbu- tang sa hingapusan nga balaisan sang presupuesto. Talupangdan ninyo nga halos napulb kag isa ka adlaw na lamang ang nabilin sa aton. - Kag nabilin pa sia sa kombento sa pagpakighambal sa kura nga nagamasakit! - Hambal sang isa sang mga pamatan- on. - Wala'y sapayan! - Sabat sang isa. - Ang tanan naaman na naton. Andaman lamang nga ang hingyu sang mga tigu lang indi pagpakamaayuhon sang kalabanan . . . - Indi ako sina magpati! - Siling ni D. Filipo. - Ipahayag ko ang hingyu sang mga tigulang. - Ano? Ano ang ginahambal mo? - Pamangkutanon sang mga nagpalamati nga natingala. - Nagsilfng ako nga kon ako ang una nga mahambal, ipahayag ko ang hingyu sang aton mga kasumpong... - Kag ang sa aton? - Sa pagpahayag sina kamo ang mahibalo. - Sabat sang ten- yente nga nagyuhom nga inatubang niya ang pamatan-on nga pangulo sang baranggay? - Hambal ka sa tapos ako malutos. - Wala ka namon mahangpi, giniio! - Hambal sang suma- lapol nga tinulok sia nga punb sing pangduhadoha. (3) Pangulo sang Baranggay - Tigpuno sang isa ka guban sang kata- wohan nga mga 50 ukon 60 ka panimalay. Siino kay Teches, ang tinaga nga baranggay nagapahanumdom sadto'ng panah6n nga ang mga tulisan sa dagat ukon mga manlulontad nga malayunhon, nga ginhalinan sang mga pilipinhon, nag-alab6t sa kapuloan sa mga sakayan nga labi pa kapigaw sangsa mga sam pan sang mga insik kag sila nagpuluyo malapit sa dagat. Diri sini nagsugod ang iban nga mga baranggay nga naglulontad sa nagkalainlain nga mga duog sang Filipinas. Ini nga mga pangulo am6 ang natugyanan sang pangulohan sa pagpanukat sang mga buhls sa tagsa nila ka sakop nga ila ginahatag sa mga gobernadorsilyo ukon mga tinawo sang pangulohan nga tinugyanan sa amo nga butang.
150 Noli Me Tangere - Pamatii! - Siling ni D. Filipo sa manubo nga tingog sa duha ukon tatlo nga nagpamati sa iya. - Karon nga aga nagkitaay kami sang tigulang nga si Tasio. - Ti, nano? - Ang tigulang nagsiling sa akon: Ginatamay kamo sang inyo mga kasumpong labi sangsa inyo mga kaisipan. Luyag nin- yo nga ang isa ka butang indi matigayon? Hanti ihingyo nin- yo, kag bisan pa nga labi kamapuslanon sangsa isa ka rnitra (ginagamit sang obispo nga puni sa iya ulo) ina pagasikwa- yon. Kon malutos na kamo, pahingyoa sang luyag ninyo ang labing' kubos sa inyo, kag ang inyo mga kaaway sa pagpaka- huya sa inyo, mapakamaayo sina. Apang hipsi lamang ina nga likum. - Apang . . . - Gam nga ak6 ang mapahayag sang hingyu sang aton mga kasumpong nga hitadhitaron ko agud mangin kaladlawan. Hi- pos! Si Gg. Ibarra kag ang manunudlb sa buluthban. Ang duha ka pamatan-on naghatag katahuran sa pila ka guban kag sa iban man nga wala magpahilabot sa ila ginaham- balan. Sang pila ka tion sang ulihe sumulod ang gobernadorsilyo nga may pangnawong nga malain ang bu6t: sia man ang nakita naton kaliapon nga nagbitbit sing isa ka bugkos nga mga kan- dilL Sang iya pagsulod nagdulog ang ginahod, ang tagsa nag- lingkod, nga amat-amat naghari ang kalinong. Lumingkod ang Kapitan* sa silyon nga nabutang sa ubos sang laragway sang Iya Kagamhanan (Hari sang Espana), umu- bo sing makaapat ukon makalima, pinaagi niya ang iya duha ka kamot sa iya ulo kag guya, tinungtong ang iya mga siko sa ibabaw sang latok, kinuha niya, umubo liwat kag umubo pa gid nga sagunson. - Mga giuuo! - Hambal niya sang ulihe nga hungaw ang iya tingog. - Ginpangahasan ko ang pagtawag sa inyo nga ta- nan sa sini nga sinapol . . . ehem! ehem! . . . hiwaton naton ang pandot sang aton ginuong' patron S. Diego sa ika-12 sini ngabulan... ehem! ehem!... karon ika-2 kita... ehem! ehem! (4) Kapitan - Amo ang titulo nga ginahatag sa gobernadorsilyo, dinu- tnaan nga pagtawag sang pangulo sang munisipyo kutob sang pagsugod sang kagamhanan sang mga katsila. i
AnG SINAPOL SA TRIBUNAL Nian binarukoy sia nga nagalaoy kag mamala nga puma- hipos sa iya. Sang ulihe tumindog sa bangkii sang mga tigulang ang isa ka tawo nga may kap-atan ka tuig nga may gawi sang pagka- matinaastaason. Sia amo ang manggaranon nga si kapitan Ba silio, kaaway sang napatay nga si D. Rafael, ang tawo nga nag- siling nga kutob sang mapatay si Sto. Tomas de Aquino ang kalibutan wala na mag-uswag bisan isa ka tikang, kag kutob sa S. Juan de Leiran? ang katawohan nagsu- sang iya paghalin god sa pag-imol. - Tugoti ninyo ako mga ginub nga mahambal ako sang isa ka butang nga tuman ka malahalon, - siling niya. - Naga- una ako sa paghambal, wala'y sapayan nga ang iban nga yari diri karon labi nga may kinamatarong sangsa akon, apang naga- una ako sa paghambal kay sa akon ang butang nga mag-una sa paghambal indi nagakahulogan nga una ang nahauna, subong man nga kon maghambal nga ulihe indi man nagakahulogan nga ang isa naulihe. Labot pa, ang mga butang nga akon igahambal may pagkamalahalon nga indi dapat paglipatlipatan ukon ipaulihe, ganl nga kon mahimb mauna ako sa paghambal agud mahatagan ang akon inoghambal sing duog nga iya naigban. Gam nga pahanugotan ninyo ako mga ginuo nga mauna ako sa paghambal sa sini nga sinapol diin nakita ko ang kinilala kaayo nga mga tawo katulad sang Gg. Kapitan karon, ang kapitan sang nagligad, ang akon kinilala nga ab- yan nga si D. Valentin, ang kapitan sang nagligad, ang abyan nakon sang diutay pa ako nga si D. Julio, ang aton bantog nga kapitan sang mga kwadrilyero, D. Melchor kag iban pa nga (5) San Juan de Letran - Aqg isa ka katsila nga gintawag kay Juan Geronimo Guerrero, nga ginkilala kaayo sa iya maayo nga batasan, naghalad sang tanan niya nga paghimud-os sa pagsagod kag pagpatuon sang mga ilo nga kabataan nga katsila, nga ang iya gingamit ang iya kaugalingon nga mang- gad kag ang tanan nga natipon nga mga limos sang mga maluluy-on nga nag- bulolig sa iya. Ang iya mga buhat sa kaluoy nakabaton sang bulig sang pa- ngulohan subong man sang bulig sang labing' mataas nga hubonpalamangkutan sang kapuloan. Gindulotan sia sang Hari sang Espana sing isa ka enkomyenda sa kailokanhan sa pagbulig sang iya mapuslanon nga buhat. Sang nagtigu- lang na sia kaayo si Guerrero nahimo nga isa ka dominikong* manogpatuo kag ginhatag niya ang iya balay sa katilingban sang pagtuluohan, subong man ang enkomyenda kag ang tanan nga iya naangkon, sa kasugtanan nga ang amo nga katilingban magpadayon sa pagsapupo sang mga ilo nga kabataan subong sang iya ginhimo. Tungod sini ang mga dominiko nagpatuon sa mga kabataan, kag sa pahanugot sang pangulohan kag sang arsobispo, ang balay ni Guerrero gin himo nga kolehiyo nga gintawag nga San Juan de Letran sang Hunyo 18, 1640. Ini nga kolehiyo didto anay sa Parian, dim kutob diri ginsaylo sang ulihe sa du6g nga ginatindugan niya karon. 151
152 Nou Me Tangere mga ginbo, nga sa pagpalip-ot indi na nakon pag-isambit ang tanan nga nagatambong diri nga nakitit ninyo. Ginapangabay ko sa inyo mga giniio nga pahanugotan ninyo ako sa pagham- bal sa wala pa makahambal ang bisan sin-o. May palad ayhan ako nga ang sinapol magpahanugot sang akon kubos nga gina pangabay? Kag ang taghambal dumuko sa paghatag katahuran nga daw nagyuhom. - Sarang na ikaw makahambal nga pamatian ka namon sing maayo! - Hambal sang iya mga abyan nga ginpatungdan kag sang iban nga mga tawo nga nagbilang sa iya nga isa ka dakfl nga manogpamulongpulong: ang mga tigulang nag-ulu- bd nga nalipay kag binag-id nila ang ila mga kamot. Si kapitan Basilio, sang tapos niya mapahiran ang iya bal- has sang iya suklil nga panyu, pumadayon: - Sanglit kamo mga ginuo may kahamuot kag nagpaha- nugot sa sining' kubos ko nga pagkatawo nga ginpahanugot sa akon ang paghambal nga wala pa ang iban sa mga yari diri nagatambong, panginpuslan ko ini nga pahanugot, nga ginaha- tag sing labi kaalwan, kag mahambal ako. Ginapanan-aw ko sa akon panan-awan nga yari ako sa tunga sang talahuron nga Senadong' romanhon, senatus populus que romanus nga aton ginhambal sadto'ng matahum nga mga panahon nga masubo sa katawohan nga indi na magbalik, kag pangayuon ko sa mga Patrea Conscripti nga ginsiling sang mangin-alamon nga si Ci- ceron, kon sia sa akon kaugalingon, pangayuon ko, sanglit ku- lang kita sing panahon, kag ang panahon bulawan, sa ginsiling ni Salomon, nga sa sini nga malahalon nga butang ang tagsa magpahayag sang iya panghunahona sing maathag, malip-ot kag wala'y palikfllikb. Nahambal ko na. Kag nalipay sa iya kaugalingon kag sa pagpamati sa iya sang tanan sa kadak-an, ang manogpamulongpulong naglingkod nga nagpasiplat anay sing panulok nga may bugal kay Ibarra nga nagpungkb sa isa ka higad, kag tumulok man nga may daku nga halangpon sa iya mga abyan nga daw masiling sa ila: "Ha! Nakapamulongpulong ako sing maayo? Ha!" I <
AnG SINAPOL SA TRIBUNAL Ang iya mga, abyan nagpakita man sang amo nga panulok- tulok, nga pinatuhoy nila sa mga pamatan-on nga daw patyon nila sa kahisL - Karon sarang makahambal ang may luyag nga, ehem! - Hambal sang gobernadorsilyo nga wala matapos ang iya inog- siling; ang ubo kag hapu bumalik na man sa pagsumpong sa iya. Hukman sa kalinong, wala sing isa nga may luyag pagtaw- gon nga isa sang mga pat-res conscript!, wala sing nagtindog: gani nga si D. Filipo naghimulos sang tion kag nangayo nga mahambal. Ang mga konserbador nagpinangilayay kag nagmasigsinyas nga may kahulogan. - Ipahayag ko ang akon hingyu, mga ginuo. nahanungod sa pandot! - Siting ni D. Filipo. - Indi naton ina mapahanugotan! - Sabat sang isa ka tigu- lang nga anuson, konserbador nga indi madaladala. - Magpili kita batok sina! - Siling sang iban nga mga ka- sumpong. - Mga ginuo! - hambal ni D. Filipo nga pinunggan niya ang isa ka yuhom. - Wala pa nakon mapahayag ang hingyu nga ka- mi nga mga pamatan-on, amon gindala diri. Ining' daku nga hingyu, ginasaiigan namon, pagapakamaayuhon sang tanan sang- sa ginaisip ukon sarang maisipan sang amon mga kasumpong. Ining' may palabawlabaw nga pagpamunb nakapilas sang balatyagon sang mga konserbador, nga nagsulump^ nga magaka- isahay (in corde) nga himban sia sing mabaskog nga pagpa- matok. Pumadayon si D. Filipo: - May aton kita nga 3,500 ka pesos nga inoghinguyang. Ga ni nga sa sini nga kadamuon sang kwarta sarang kita makahi- wat sing isa ka pandot nga magalutos sa katahum sang tanan nga tubtob karon nakita na, sa aton puod ukon sa mga kaingod. - Hmn! - Laghong sang mga indi magpati. - Ang banwa A may 5,000, ang B may 4,000; hmn! Hinambog! - Pamatii ak6, mga ginuo, kag magapati kamd! - Pada- yon ni D. Filipo nga wala malingkang. - Ginahingyb ko nga patindugon ang isa ka dakd nga teatro sa tunga sang plasa, nga magabili sing 150 ka pesos! 153
154 Noli Me Tangere - Indi mag-igo ang 150, himba nga 160! Pamatok sang isa ka masupog nga konserbador. - Ilista, Gg. Direktor, 200 ka pesos sa teatro! - Siling ni D. Filipo. Ginahingyb ko nga kontratahon ang loomed ya sa Tondo* sa paghatag sing palagwaon nga pito ka gab-i nga su- lunod. Pito ka pagpagwa sa tag 200 ka pesos ang gab-i, maka- himb sing 1,400; ilista 1,400 Gg. Direktor! Ang mga tigulang kag mga pamatan-on nagtinulokay nga nagkalatingala: ang mga nakasayod lamang sang likum amo ang wala maggilios. - Ginahingyb ko pa ang dalagkb nga mga hampang sa ka- layo; wala sing magagming nga mga hampanganan sa kalayo bi san sang mga sulusalakyan nga naluyagan sang kabataan kag mga lin-ay, wala sink Luyag naton ang dalagkb nga mga bom ba kag dalagkb man nga mga kohete. Gani ginahingyb ko 200 ka dalagkb nga bomba sa tagduha ka pesos ang tagsa, kag 200 ka kohete sa amo man nga bill. Ipahimb naton ina sa mga ma- noghimb sang mga palalukpon sa Malabon. - Hmn! - Tublag sang isa ka tigulang. - Ang isa ka bom ba nga tagduha ka pesos indi makapakugmat sa akon bisan ma- kapatingil. Kinahanglan ang tagtatluhon ka pesos. - Ilista 1,000 ka pesos sa Ang mga konserbador indi na dog kag nagsinugilanonay. 200 ka bomba kag 200 ka kohete! makapamatok; ang iban nagtilin- - Labot pa, agiid makita sang aton mga kaingod nga mga tawo nga kita nga maalwan kag kapin ang aton kwarta, - pa- dayon ni D. Filipo nga binaskog niya ang iya tingog kag ma- abtik nga tinulok niya ang guban sang mga tigulang, - gina- hingyb ko; nahauna, apat ka hermano mayor sa duha ka adlaw nga pandot, kag ikaduha, nga sa tagsa ka adlaw maghaboy sa linaw sing 200 ka pinirito nga manok, 100 ka relyenong' ka- pon kag 50 ka litson, katulad sang ginhimb ni Sila, nga ka- (6) Komedya sa Tondo - Sadto ang mga pamatan-on wala sing madamo nga palanglingawlingawan katulad karon. Sa mga teatro ang madumdoman amo yadto'ng "Teatro Tagalo" nga pinatindog sa dalan Ilaya, sa Tondo, mala- pit sa simbahan; ang isa sa Sibacong. Sa Teatro Tagalo ang kalabanan sang ginpagwa am6 ang morc-moro. Sang ulihe ang mga sarswela ila ginpagwa diin ginbantog ang gumulowa nga si Yeyeng de Pastor. Ang mga sirko sang ulihe na gid nag-alab6t man. Ang nahauna iya nga kumboyahan sa opera nag-abot sa Manila sadto'ng tuig 1867 kag nagpagwa sa Teatro Principe Alfonso, isa ka palagwaan nga diutay apang tuman kahanahay ang iya kahimtangan kag matahum ang banhay sang iya balay. (7) Mga hermano mayor - Ang mga pangulo sang isa ka kopradiya ukon katilingban sa pag-ulutod sa pagtuluohan.
AnG SINAPOL SA TRIBUNAL dungandongan pitan Basilio. ni Ciceron nga ginhinambitan pa lamang ni ka- - Amo ina, subong kay Sila, - sulit ni kapitan Basilio, nga humitad ang iya dulonggan. Nag-amat dugang ang ila katingala. - Sanglit madugok ang madamb nga manggaranon kag ang tagsa madala sing linibulibo ka pesos kag sang ila labing' maayo nga mga manok, kag ang liampo* kag mga baraha, ginahingyb ko ang napulb kag lima ka adlaw nga binulangay, kahilwayan sa pagbukas sang tanan nga balay nga halampangan . . . Apang ang mga pamatan-on bumalabag sa iya nga nagti- lindog: nagpalati sila nga ang tenyente mayor nagbtiang. Ang mga tigulang nagbinaisay sing mainit. - Kag sa katapusan agud indi mapabay-an ang kalipay sang mga kalag . . . Ang mga hinuringhoring kag mga sininggit nga naghalalin sa tanan nga higad sang kadak-an bug-os nga tumabon sang iya tingog: yadto isa lamang ka kinagulL - Indi! - Singgit sang isa ka konserbador nga indi madala- dala. - Indi ako maluyag nga pagdayawon sia nga sia ang nag- tukod sang pandot, indi! Pabay-i, pabay-i ako nga maghambal! - Linag-it kita ni D. Filipo! - Hambal sang mga liberal. - Magpili kita batok sa iya hingyu! Sumaylo sia sa mga tigu lang! Magpili kita batok sa iya! Ang gobernadorsilyo, nga labi nga nagpaluya, wala sing nahimb sa pagpabalik sang katawhay: naghulat nga maghipos sila sa ila lamang kaugalingon. Ang kapitan sang mga kwadrilyero nangayb nga maham- bal. Ginpahanugotan sia, apang wala magbuka ang iya brlbri kag bumalik sa paglingkod nga lumibog ang iya ulo kag nahuy-an. Sa maayo nga palad tumindog si kapitan Valentin, ang la bing' matawhay sa tanan nga konserbador, kag humambal: - Indi naton mapakamaayo ang ginhingyb sang tenyente mayor,3 nga sa aton daw kumawas sa latid. Sa madamb nga bomba kag madamb nga mga gab-i sang komedya ang maka- handum lamang ang isa ka pamatan-on, katulad sang tenyente (8) Liampo - Isa ka sari sang sugal nga ginapakaali sang mga insik. (9) Tenyente Mayor - Ang tenyente mayor ginapili sang gobemador- silyo sang banwa bilang kabulig niya sa iya mga hilikuton sa pangulohan sang banwa. 155
156 Nou Me Tangere mayor, nga sarang makapulaw sa madamb nga gab-i kag maka- pamati sang madamb nga linupok nga indi mabungol. Ginpa- mangkot ko ang painuino sang mga tawo nga maayo sing isip, kag sila tanan indi magpakamaayo sing ginahingyb ni D. Filipo. Indi bala, mga ginuo? - Huo! Huo! - Hambal sang mga pamatan-on kag mgi tigulang sa isa ka tingog. Ang mga pamatan-on naluyag mag- pamati sa isa ka tigulang nga naghambal sing amo ina. - Ano ang himuon naton sang apat ka hermano mayor? - Padayon sang tigulang. - Ano ang buot hambalon sina'ng mga manok, mga kapon kag mga litson nga ihaboy sa linaw? Hi- nambog\ Masiling ang aton mga kaingod, kag sa ulihe mapua- sa kita sing tunga sa tuig. Ano ang labot naton kay Sila ukon sa mga romano? Nakaagda bala sila sa aton maskin makaisa lamang sa ila mga pandot? Ako, lamang, wala makabaton sing bisan ano nga pangagda gikan sa ila kag talupangdan ninyo nga ako tigulang na! - Ang mga romano nagapuluyb sa Roma, dim ang Papa! - Hutik sa iya ni kapitan Basilio. - Karon nahangpan ko! - Hambal nga may kakunyag sang tigulang sa matawhay. Ginhiwat nila ang ila mga pandot sa pagpuasa kag ang Papa nagsugb sa paghaboy sang pagkaon sa lawod agud indi sila makahimb sing sala. Apang, sa tanan nga bagay, ang imo hingyu sa pandot indi mabaton, indi mahimo, isa ka binuang! Si D. Filipo, nga ginsumpong sing mabaskog, napilitan sa pagbawi sang iya hingyu. Ang mga konserbador nga labi ka batinggilan, nalipay sa pagkalutos sang ila daku nga kaaway, nakita nila nga wala sing kaaliwasa tumindog ang isa ka pamatan-on nga pangulo sang baranggay nga nangayb nga mahambal. - Ginapangabay ko sa inyo, mga ginuo, nga pasayluhon nin yo ako, kon, nga ang isa ka pamatan-on nga katulad ko, ma- ngahas sa paghambal sa atubangan sang madamb nga tawo nga tuman katalahaon tungod sa ila panuigon subong man sa ma- hinalungon kag masusihon nila nga pagtatap sang tanan nga palaligban nga ila ginabinagbinag, apang sanglit ang lagting nga manogpamulongpulong nga si kapitan Basilio, nag-agda sa ta nan sa pagpahayag din sang ila mga kaisipan, bilangon ninyo i
AnC SINAPOL SA TRIBUNAL 157 ang iya gamhanan nga mga tinaga pagkakubos. sa pagpasaylo sang akon Ang mga konscrbador nagtalangbtangb nga nagsulugot. - Ini nga pamatan-on nagahambal sing maayo! - Mapai- nubuson! - Nagapangatarungan sing dalayawon! - Ang siling sang isa kag isa. Kanugon nga indi lang makahibalo maayo magkompas! - Tugda ni kapitan Basilio. Apang masayran na nga wala sia ma- katuon kay Ciceron kag bata pa kaayo. Kon ipahayag ko sa inyo, mga ginuo, ang isa ka palatun- tonan ukon hingyu, - padayon sang pamatan-on, - wala ko gi- nahimba nga may panghunahona nga matukiban ninyo nga him- pit, nga inyo batunon; luyag nakon, nga sa amo man nga tion nga itanyag ko liwat sa kabubut-on sang tanan, nga ipapama- tuod sa mga tigulang nga kami nagapanghunahona nga kasu- bong sa ila, sanglit ginahimb naton ang aton tanan nga kaisipan nga sa tuman katahum ginhambal diri ni kapitan Basilio. - Maayo nga pagkahambal, maayo nga paghambal. - Siling sang gindayaw nga mga konserbador. Si kapitan Basilio nag- sinyas sa pamatan-on sa pagsiling sa iya kon paano ang paghag- yo sang iya butkon kag ang pagpahamtang sang iya tiil. Ang isa lamang nga nabilin nga daw wala paghilabot amo ang go- bernadorsilyo nga may ginapanumdom ukon ginapalibugan: sa duha ka butang daw amo. Ang pamatan-on pumadayon sa paghambal nga may kakisay. - Ang akon hingyu, mga ginuo, amo ang masunod: matu- kib sing bag-o nga mga butang nga indi kinaandan nga maki- ta naton sa tagsa ka adlaw, kag tinguhaon nga ang kwarta nga matipon indi makalwas sa banwa, indi paghinguyangon sing wala'y pulos sa mga polbora, kundi gamiton sa isa ka butang nga mapuslanon sa tanan. - Amo ina! Amo ina! - Hilisugot sang mga pamatan-on. - Amo ina ang luyag namon. - Maayo gid! - Sugpon sang mga tigulang. Ano ang makuha naton sa isa ka semana nga komedya nga ginapangayb sang tenyente mayor? Ano ang matun-an naton sa mga hari sang Bohemia kag Granada, nga nagasugo sa pag- pautod sang mga ulo sang ila kabataan nga babae ukon sa pag- tako sini sa ila sa isa ka kanyon kag sa ulihe ang kanyon
158 Noli Me Tangere himbon nga trono? Indi man kith mga hari, indi man kita mga barbaro, bisan mga kanyon wala kita, kag kon ilugon na- ton sila bitayon kita sa Bagumbayan. Sanday, sin-o yana nga mga bathari nga nagasimpon sa mga inaway, nagapamilas kag nagapanipala nagapakig-away sa mga bathari kag nagalalakat nga isa-isa lamang sa mga bukid kag alagyan sang mga suba, nga daw pinamihag sang mga talunanon™? Sa aton kinabatasan gina- higugma naton ang katam-is kag ang kahinhin sa babae kag na- hadlok kita mag-uyat sang mga kamot sang isa ka lin-ay, nga nahibb sang dugo, bisan pa nga ini nga dugo iya sang isa ka moros ukon sang isa ka higanti; kag sa aton, ginatamay kag ginapakalaw-ay naton ang tawo nga nagahayaw sang iya ka mot sa isa ka babae, bisan sia bathari, alperes, ukon ahaw nga umanhon. Indi bala nga isa ka libo nga maayo nga ipaki- t^ naton ang duag sang aton kaugalingon nga mga kinabatasan, sa pagbadlong sang aton mga kaduyogan kag kalainan kag pa- kamahalon ang maayo nga mga gawi? - Amo ina! Amo ina! - Sulit sang iya mga kabunghay. - May katarungan! - Hinuringhoring sang pila ka ma- painuinuhon nga mga tigulang. Sa sina wala gid ako makaisip! - Kibot ni kapitan Ba silio. - Apang paano ninyo mahimb ina? - Pamatok sa iya sang batinggilan. - Mahapos kaayo! - Sabat sang pamatan-on. - May dala ako diri nga duha ka komedya nga ginasaligan ko nga ang pagkamapill kag mainalamon nga paghangop sang talahuron nga mga tigulang, nga nagatilipon diri, makita nila nga tuman kaayo kag makalilingaw. Ang isa ginatig-ulohan sing "Ang Pagpih sang Gobernadorsilyo," isa ka komedya sa dinalayday, sa lima ka bahin, nga sinulat sang isa nga yari diri. Ang isa sa siam ka bahin nga hiwaton sa duha ka gab-i, isa ka drama nga aninawnon nga may labtik kag palahid, mga sinulat sang isa sang labing' maayo nga mga mamalaybay sang puod, kag gi natig-ulohan sing "Mariang' Mailing."11 Sanglit nakita namon (10) Talunanon - Ang mga timawa nagapati nga ang mga kalag sang kabataan nga nagkalamatay sang ila pagkatawo, nahimo nga mga dwende, mga tamawo ukon mga tinawong1 talunanon. Ini'ng mga na-ulihe amo ang dalagko nga ginatawag nga mga kapri kag mga mantiw. (11) Marian^' Makiling - Si Maria sang Makiling. Ang Makiling isa ka bukid sa pulo sang Luxon.
Ang sinapol sa tribunal 159 nga magadugay ang pagbinaisbais sang mga pagpangaman sa pandot, kag ginakahangaw-an namon nga kulangon kita sa pa- nahon, sa hipos ginpangita namon ang amon mga gumoluwa kag gintudlban namon sila sang ila mga papel. Ginapaabot namon nga sa isa ka semana nga paghanas, may kapin sila sa kinahang- lanon nga ikasangkol sa paggwa nga makapabugal sa ila gin- pangakoan. Ini, mga ginuo, Iwas nga bag-o, mapuslanon kag matarong, may daku pa nga kinaayo nga diutay lamang ang mahinguyang: indi naton kinahanglan ang mga panapot, ang ginagamit naton mahimb na, ang sa matag-adlaw. - -Ako ang mahinguyang sa teatro! - Singgit sa dakfi nga kaluyag ni kapitan Basilio. - Kon magwa ang mga kwadrilyero, ipahulam ko ang akon mga sakop! - Siling sang kapitan sang mga kwadrilyero. - Kag ako . . . kag ako . . . kon kinahanglan ang isa ka tigulang ... - Hambal sang isa nga nagkurog ang dila kag tumiskog nga may bugal. - Ginabaton! Ginabaton! - Sininggit sang madamb nga ti- ng°g- Ang tenycntc mayor nagpalangluspad sa kakunyag; na- punb sing luha ang iya mga mata. - Nagahibl sa kaaligutgot! - Hunahona sang isa ka bating- gilan kag nagsinggit: - Ginabaton, ginabaton nga wala na sing bais! Kag nalipay sa iya pagtimalos kag sa bug-os nga pagka- sa pagdayaw lutos sang iya kasumpong, ang tawo nagsugod sang hingyu sang pamatan-on. Ini nagpadayon: - Ang isa sang lima ka bahin sang kwarta nga matipon sarang magamit sa pagpanghatag sing mga padya, halimbawa, sa labing' maayo nga bata sa buluthban, sa labing' maayo nga manogwali, mamumugon, mangingisda kag iban pa. Sarang kita makahiwat sang palumba baroto sa suba kag sa linaw, pa- lumba kabayo, lapgos sa kawayan, kag maghiwat sing iban nga mga hampang nga sarang mapasakupan sang aton mga umanhon. Ginakilala ko nga tungod sang nabuyhan na naton nga kinabatasan magbutang man kita sang mga hampang sa kalayo; ang mga aliling kag mga kastilyo nagahatag sing mga talan-awon nga matahum kag makalilingaw, apang wala ako nagapati nga kinahanglan naton ang mga bomba nga ginahiqg-
160 Noli Me Tangere yb sang tenyente mayor. Sa pagpasadya sang pandot ang duha ka banda sang musika makaigo na, sa sini malikawan naton ina'ng inatvay-away \ag pagsinumponganay, nga ginahimb sa \ail6 nga mga manlalanton™ nga nagaalabot sa pagpasadya sang aton mga pandot sa ila pagpangabudlay, ang pila ka ma- tuodtuod nga mga hinigtan nga inogbulang, nga mapauli sa ulihc nga indi mabayaran sing maayo, indi mahatagan sing maayo nga pagkaon, may mga hanog kag kon kis-a pilason pa. Sa mabilin nga kwarta sarang masugdan ang pagpatindog sang isa ka balay nga diutay nga pagapabuthban, sanglit indi kita makahulat nga ang Diwa amo gid ang manaog sa pagpatindog sina sa aton: masubo nga samtang may aton kita nga isa ka bu- langan nga nahaunang' sari, ang aton kabataan nagatuluon sa kwadra sang kura. Yari diri ang diutay nga hilikuton: ang pag- pahimpit mangin hilikuton sang tanan. Isa ka malipayon nga hinuringhoring tumohaw sa sulod sang kadak-an: halos ang tanan sugot sa pamatan-on, Iwas sang pila lamang nga nagkulumod. - Mga butang nga bag-o! Mga butang nga bag-o! Sa aton mga pamatan-on ... 1 - Batunon na naton ina sa karon! - Siling sang iban, - pa- kahuy-an naton sia. - Kag naghagyb sila sa tenyente mayor. Sang bumalik ang kalinong, ang tanan naghilisugot Kulang na lamang ang pamat-od sang gobernadorsilyo. Ini ginbalhas, naggios, pinahiran niya sang iya palad ang iya agtang kag sa katapusan nagkurogkurog ang bibig nga humambal nga ang iya mga mata nagtamod paidalum: - Ako man . . . sugot . . . apang, ehem! Ang bug-os nga tribunal namati sing malinong. - Apang? - Pamangkot ni kapitan Basilio. (12) Inaway-away sa mga banda sang musika - Sa tughapon sang pan dot uk6n isa ka gab-i nga wala pa matapos ang mga pagnobena, ang mga ban da sa musika nagasumponganay. Madamo nga tawo ang nagatalambong sa pag- pamati sa mga lanton sini nga mga banda nga nagaulonay sa kagab-ihon tub- tob maagahan, magab-ihan na man kag maagahan tubtob nga matapos ang pan dot. Ang mga banda sa musika wala man nagapahuway sa paglanton sa ila pagpaindisay tubtob nga malambutan sang pihak kag pihak ang pagpainitay nga ang ila mga tulunggon ila ginapatunog sing labi kabaskog nga tuman ka ma- katilingil. Ang ila mga bibig nagahalabok na kag nagapalangdalom ang ila mga mata. Ini nga kinagamo nagapadayon kag mahusayan lamang kon pa- tung-an sang pari nga mahalin sa kombento, ukon sang labing* lutaw nga pumoluyo sang puok, sang hermano mayor sang pandot ukon sang iban man nga mga tawo nga makapaluntad sang kalinong, sa mga tagpaindis. na. i
AnG SINAPOL SA TRIBUNAL - Sug6t gid ak6! - Sulit sang gobernadorsilyo: kon sayu- ron . . . indi ako magsugot . . . nagasillng ak6 nga hilo, apang . . . Kag pinahiran niya ang iya naga mata sang likod sang iya kamot. - Apang ang kura, - padayon niya nga masulub-on, - ang pari nga kura maluyag sang iban nga butang. - Ang kura bala ang magabayad sang pandot ukon kita ang magabayad? Nakahatag bala sia sing maskin isa lamang ka sikapat? - Singgit sang isa ka tingog nga nagpalanglapos. Ang tanan nagtululok sa duog diin naghalin ini nga mga pamangkot: didto si Pilosopo Tasio. Ang tenyente mayor wala magliulag nga ang iya mga mata nalansang sa gobernadorsilyo. - Kag ano ang luyag sang kura? - Pamangkot ni kapi- tan Basilio. - Hanti ang pari nga kura maluyag sang... anum ka prosesyon, tatlo ka wali, tatlo ka dalagkb nga misa . . . kag kon may mabilin pa sang kwarta, komedya sang Tondo kag mga ambahahon nga bal-utbal-ot. - Indi kami sina maluyag! - Hambal sang mga pamatan-on kag sang pila ka tigulang. - Luyag ina sang pari nga kura! - Sulit sang gobernador silyo. - Gintug-anan ko ang kura nga tumanon ang iya lu yag- - Hanti, ngaa man nga ginpatipon mo - Amo man gani... agud ihambal ina pa kami? sa inyo! - Kag ngaa man nga wala nimo ina pag-ihambal sang pag- sugod nga daan? - Luyag ko ina ihambal, mga giniio, apang si kapitan Basilio naghambal kag wala ako sing panahon . . . Dapat tu manon ang kura! - Dapat sia tumanon! - Sulit sang pila ka tigulang. - Dapat sia tumanon, kon indi bilanggiion kita tanan sang alkalde - masulub-on nga sugpon sang iban nga mga tigulang. - Hanti tumanon ninyo kag hiwaton ang pandot nga ka- 161
162 Noli Me Tangere muhanon lamang! - Singgit sang mga pamatan-on nga nagti- lindog. - Bawion namon ang amon amot. - Ang tanan nasukot na! - Siting sang gobcrnadorsilyo. Si D. Filipo pumalapit sa iya kag hutikan sing masakit: - Ipaumod ko ang akon kaaligutgot sa isa ka maayo nga butang: kamo ginapaumod ninyo ang inyo kadungganan sa pagkatawo sa isa ka malain kag binungkag ninyo ang tanan. Si Ibarra humambal sa manunudlb sa buluthban: - May luyag ka didto sa ulo-banwa sang puod? Malakat ako gilayon. - May isa ikaw ka palatikangan? - May isa kami ka palatikangan! - Sabat ni Ibarra nga naghutik. Sa dalan naghambal ang tigulang nga si pilosopo Tasio kay D. Filipo nga nagpamasulbasol sa iya malain nga palad. - Ang kasaypanan aton! Wala kamo magpamatok sang hatagan nila kamo sing pangulo nga isa ka ulipon, kag ako, kabuang sa akon, nalipatan ko man ina! t
BAHm XXI MRGTS SNG IS K ILOY Nagla\at wcty d Along - laog lang nga laog,' Masfyn tibn lamang - tvala gid sing dulog. - Alaejos. DUMALAGAN SI SISA pabalik sa iya baiay nga gumon sa tunga sang naton nga gintalikdan kita sang a aton, kag, kon may makita kita nga sa malayo, dalaganon naton, sa tunga sang alagyan naga- ang kaisipan subong sang mahanabb sa aton kon isa ka malaot nga palad makita tanan kag nagpalagyo diutay nga kasanag nga nagaigpat lagson naton, wala'y sapayan kon bukas ang isa ka tigalbong. Ang Toy maluyag maglwas sang iya mga anak. Sa ano nga paagi? Ang mga iloy wala na pagpangusisa sang mga kalalangan kon nahanungod sa ila mga anak. Dumalagan sia sing madasig, nga ginlagas sang mga ka- hadlok kag sang makakulogmat nga mga butang nga ginbatyag niya nga nahanabb. Ginbilanggb na nila ang iya anak nga si Basilio? Dim magpalagyo ang iya anak nga si Crispin? Malapft sa iya baiay nakilal-an niya ang mga kapasete (mga kalu) sang duha ka soldado sa ibabaw sang kudal sang iya lagwerta. Indi maasoy ang naglabay sa iya tagipusuon: nalim- tan niya ang tanan. Nakahangop sia sang kakahas sadto nga mga tawo nga wala sing kataha bisan sa mga labing' mangga- ranon sa banwa; ano karon ang mahanabb sa iya kag sa iya kabataan nga ginsumbong sa pagpangawat? Ang mga gtuardya (1) Naglakat Wa'y Dulong .... - Lubad sang kinatsila nga: And aba incierto - volaba err ante Un solo instante - sin d&scansar. - ALAEJOS. 163 -
164 Noli Me Tangere mga tawo, kundi mga gwardya sibil lamang: wala pag- sa mga pagpakitluoy kag naanad sa pagtan-aw sang mga sibil1 indi pamati luhh. Binatak ni Sisa ang iya mga mata sa langit, kag ang langit nagyuhom sa kasanag nga indi masaysay: ang pila ka puti nga mga panganod naglangoy sa masihag nga asul. Dumulog sia sa pagpugdng sang pagpalangurog nga naggahum sa bug-os niya nga lawas. Ang mga soldado humalin sa iya balay kag nag-alabot nga sila lamang: wala sila sing nadakop Iwas sang isa ka bilog nga manok nga pinatambok ni Sisa. Nakaginhawa sia kag bumalik ang iya panumdoman. - Ka pagkaayo sa ila kag mga maayo sing tagipusuon! - Klbot niya nga daw mahibi sa kalipay. Kon abi ginsunog sang mga soldado ang iya balay apang pinabayaan ang iya mga anak nga manginhilway, si Sisa nag- hatag pa sa ila sing madamb nga pasalamat. Tinulok niya liwat ang langit nga nagpasalamat, diin nakita niya ang isa ka panong nga mga tulabong, yana'ng ma- nipis nga mga panganod sang kalangitan sang Filipinas, kag, pinabalik niya sa iya tagipusuon ang pagsalig, pinadayon niya ang iya paglakat. Sa iya paghilapit sa amo nga mga tawo nga kalahadlukan, si Sisa tumulok sa tanan nga bahin nga daw nalingaw kag nag- nga wala niya makita ang iya manok nga nag-iyagak pahilum ila kilid, lu- nga nangayb sing tabang. Halos sia nakalabay sa sia madalagan, apang ang katahap pumahinay sang iya yag na mga tikang. Wala sia makaantad sing malayo sang mabatian niya ang gamhanan nga pagtawag sa iya. Nagpalangurog sia, apang pu- makita sia nga daw wala niya mabatii kag dinayon niya ang iya paglakat. Tinawag sia liwat, apang sa karon sininggitan sia kag sa tinaga nga may kaakig. Bumalik sia wala'y sapayan nga batok sa iya kabubut-on nga nagpalangluspad kag nagpalangu rog. Ginsinyasan sia sang isa ka gwardya sibil. (2) Mga Gwardya sibil - Ini sila amo bilang ang mga kostable kag mga polisiya insular karon. Sila ang manogpaluntad sang paghidait kag kalinong sa banwa, nagaapin sa mga katawohan kag sang mga pagkabutang sa gwa kag sa sulod sang mga poblasyon kag nagahatag bulig sa pagpatuman sang mga pagbulot-an. I I
MaRAGTAS SANG ISA KA Iloy Pumalapit si Sisa, nga binatyag niya nga kumulo ang iya dila sa kahadlok kag nagmala ang iya tutonlan. - Isugid sa amon ang matuod, kon indi, igaid ka namon sa sinang' kahoy kag luthangon ka namon sing makaduha! - Siling sang isa sa ila sa tingog nga may pamahog. Tinulok ni Sisa ang punb sang kahoy. Ikaw ang iloy sang mga makawat, ikaw bala? - Pamang- kot sang isa. - Iloy sang mga makawat! - Sulit ni Sisa. - Diin na ang kwarta nga gindala sa imo sang imo mga anak kagab-i? A! Ang kwarta . . . - Ayaw ina paghimutiga, kay malain pa sa imo! - Sug- pagdakop sang imo mga anak sa amon: diin mo pagtaguon pon sang isa. - Nagkari kami sa kag ang magulang nakapalagyo ang manghod? Pagkabati niya sini si Sisa guminhawa. - Ginuo! - Sabat niya, - madamb na nga inadlaw nga wala ko makita ang akon anak nga si Crispin; ginpaabot ko nga makita ko sia karon nga aga sa kombento kag didto ginsing- ganan lamang nila ako nga . . . Ang duha ka soldado nagtulokay sing salat-umon. - Hand! - Hambal sang isa sa ila, - ihatag sa amon ang kwarta kag pabay-an ka namon nga hilway. - Ginuo! - Pakitliioy sang wala'y palad nga babae, - ang akon mga anak wala pagpangawat bisan pa sila gutumon: naanad kami sa pagbatas sina. Si Basilio wala makadala sa akon sing bisan isa ka sikapat; usisaon ninyo ang bug-os nga balay kag kon may makita kamo nga isa lamang ka real, buhata ninyo sa amon ang luyag ninyo! Kami nga mga imol indi tanan makawat! - Hand, - sabat sang soldado sing mahinay nga tinumod niya ang iya panulok sa mga mata ni Sisa, - upod ka sa amon; ang imo kabataan magahimulat sa pagpakita kag ipagwa nila ang kwarta nga ila kinawat. Sunda kami! - Ako? Masunod sa inyo? - Kibot sang babae nga umisol kag tinulok niya nga may katahap ang mga panapot sang mga soldado. - Kag ngaa indi? 165
166 Noli Me Tangere - A! Maluoy kamo sa akon! - Pakitluoy niya nga daw malu- hod. - Ako tamh ka imol, wala ako sing bulawan, bisan mga hiyas nga mahatag sa inyo: ang isa ka butang nga kaugalingon ko nakuha na ninyo, ang manok nga ginhunahona ko nga ibaligya. . . ! dal-a ninyo ang tanan nga makita ninyo sa akon payag, apang ibilin ninyo ako diri nga hilway, ibilin ninyo ak6 diri nga mapatay! - Paglakat! Dapat ka mag-upod, kag kon indi ka magpasu- gdt, ganuyon ka namon. Humibi si Sisa sing mapait. Yadto nga mga tawo indi ma- lisb. - Pabay-i ako nga mag-antad sa pag-una! - Pangabay niya samtang nga binuklas sia kag tiniklod. Ang duha ka soldado bumatyag kag naghambalanay sing mahinay. - Maayo! - Siling sang isa, - sanglit kutob diri tubtob ma- kasulod kita sa banwa, sarang ikaw makadalagan, magpatunga ka sa amon nga duha. Kon didto na kita sarang na ikaw ma- kauna sing mga duha ka pulb ka tikang, apang mag-andam! Indi ka magsulod sa bisan diin nga balaligyaan, bisan magdu- log. Lakat kag dali! Wala sing pulos ang iya mga pagpakitluoy, wala'y pulos ang iya mga katarungan, wala'y pulos ang mga panug-an. Ang mga soldado nagsiling nga nakapasugot sila sing tuman kag daku na ang ila nahatag. Sang makita niya nga sa tunga sia sang duha ka soldado bu matyag sia nga daw mapatay sa kahuya. Wala matuod sing naglakat sa dalan, apang ang hangin kag ang sanag sang ad- law? Ang matuodtuod nga huya makakita sang nagatulok nga mga mata sa tanan nga bahin. Tinabunan niya ang iya guya sing malapad nga panyu, kag naglakat nga may tabon humibi sia sing hipos sa pagpakahuya sa iya. Nasayran niya ang iya kai- mulon, nahibal-an niya nga tinalikdan sia sang tanan lakip sang iya kaugalingon nga bana, apang tubtob karon ginabilang niya ang iya kaugalingon nga dungganon kag ginkahamuotan: tub tob karon nagtulok sia nga may kaawa sa sinang' mga babae nga nagpalanapot sing masaw-a, nga gintawag sang banwa nga mga "babae" sang mga soldado. Karon ginbatyag niya nga
MaRAGTAS SANG ISA KA Iloy 167 umusmod pa sia sing isa ka halintang sa bac sa kahimtangan sang pangabuhi. ub6s sina nga mga ba- Ginpamatian nila ang mga tikang sang mga kabayo: ini sila amo ang nagdala sang mga isda sa nasuok nga mga ban wa. Naglalakat sa tagdiutay nga gubangoban ang mga lalaki kag mga babae, nga nagsalakay sa magagmay nga mga kabayo sa tunga sang duha ka alat nga ginpakabit sa pihak kag pihak nga mga kilid sang sapat. Ang iban sa ila, sa pagligad sa atu- bangan sang iya payag, mangayb sa iya sing tubig sa pag- inum kag naghatag sa iya sing pila ka bilog nga isda. Apang karon sang pagligad nila sa iya luyo, binatyag niya nga daw sinakit nila sia kag dinalasa kag ang ila mga panulok, nga may kaluoy ukon may pagyaguta, lumapos sa iya malapad nga panyu kag tinuhog ang iya guya. Sa katapusan ang mga guban pumahilayo kag si Sisa na- kaginhawa. Kinakas niya sing makation ang panyu sa pagtan- aw kon malayo pa sila sa banwa. May nabilin pa nga pila ka haligi sang telegrapo tubtob umabot sa bantayar? ukon ron dahan. Wala pa sia makabatyag sang amo nga kalayiion. Sa higad sang dalan may nagpamuhi nga isa ka magapa nga kawayan nga sa iya handong nagpahuway sia sadto'ng iban nga mga inadlaw. Didto nagsugilanon sa iya sing matam-is ang iya kahagugma; ginbuligan niya sia sa pagdala sang alat nga punb sing mga bungangkahoy kag mga utanon. Ay! yadto lumigad nga daw dalamguhanon; ang kahagugma nahimb nga bana kag ang bana ginhimb nga pangulo sang baranggay kag sang ulihe ang malaot nga kapalaran sumugod sa pagpanuk- tok sa iya ganhaan. Sanglit nagsugod sa pagtagiti ang adlaw, pinangkot sia sang mga soldado kon maluyag sia magpahuway. - Salamat! - Sabat niya nga hinadlukan. Apang umabot sa iya ang matuodtuod nga kahadlok sang maghilapit na sila sa banwa. Ginmingaw sia, pinalibot niya ang iya panulok: malapad nga mga kaumhan sa humay, isa ka diutay nga kanal nga palatayunan sing tubig, mga kahoy (3) Bantayan - Ang tagsa ka banwa ginabutangan sadto sing 7 ukon 8 ka manogbantay nga ang duog nga ila ginabantayan ginatawag nga banta- yftn uk6n rondahan. Ini sila ginabutang sa tunga, -sa g an ha an kag sa gwa sang banwa. Nagagamit sila sing dabok kag tultogan, nga ini iia ginapatuok kag ginatultog kon may katalagman sila nga makita nga makahalit sa m^a pu- moluyo sang banwa.
168 Noli Me Tangere nga tinagustos; wala sing bisan pangpang ukon bisan isa ka bato nga sarang mabunggban sang iya lawas! Naghinulsol sia nga nag- upod pa sia sa mga soldado tubtob didto; nadumdoman niya ang madalum nga tubig nga nag-ilig sa luyo sang iya payag, nga ang iya mataas nga mga pangpang nga may mga bato nga matalum, nagtanyag sa iya sing matam-is nga kamatayon! Apang ang panghunahona sa iya kabataan, sa iya anak nga si Crispin nga wala pa niya masayri ang iya kapalaran, amo ang naghatag sa iya sing kasanag sadto nga gab-i, kag nakakibot sia, nga nagpasugot sa iya nadangatan: - Sa ulihe . . . sa ulihe makadto kami sa pagpuyb sa kada- dalman sang kagulangan! Pinahiran niya ang iya mga mata, ginhimulatan niya ang pagpakalig-on kag pumalapft sa mga gwardya, hinambalan niya sa tingog nga mahinay: - Yari na kita sa banwa! Ang iya ginmitlang indi mahangpan: isa ka panumbunga- non, isa ka pamasulbasol, panaghoy; isa yadto ka pangamuyb, isa yadto ka kasakit nga gintingob sa isa ka tingog. Ang mga soldado, nga bumatyag, sinabat sia nga hinag- yban. Si Sisa madasig nga umona kag ginhimulatan niya ang pagpakita nga sia malinong. Sadto nga tion nagsugod sa pagbagting ang mga lingganay nga nagpatimaan nga natapos na ang pangunang' misa. Dina- sig ni Sisa ang iya tikang agud indi niya masumalang, kon ma- himb, ang mga tawo nga nagginuwa. Apang waay pulos! Wala sing kalalangan nga malikawan ang iya pagsumalang. Yumaob sia nga may mapait nga yuhom sa duha ka babac nga kilala niya nga namangkot sa iya sa ila panulok, kag sa atubangan, agud malikawan niya ang amo nga mga kahuloy-an, dinuko niya ang iya ulo kag nagtamod na lamang sa dutb, kag butang nga katingalahan! Nakasandad pa sia sa mga bato sa dalan. lamang sia sa Ang mga tawo nagdu'og anay sing makadali sa pagtulok sa iya, nga naghinambalanay sa ila kaugalingon kag sinunod sia sang ila mga mata: ini tanan nakita niya, binatyag niya walay sapayan nga dalayon ang iya pagduko. Nabatian niya ang isa ka tingog sang babae nga makahu- loya nga nagpamangkutanon sa likod niya nga halos nagsinggit:
MaRAGTAS SANG ISA KA Zloy - Diin ninyo sia madakpan? Kag ang kwarta? Isa yadto ka babae nga wala sing tapis, dalag kag lunhaw ang iya saya kag ang iya kamisa asul; sarang sia makilal-an nga isa sia ka "babae" sang soldado. Binatyag ni Sisa nga daw hinuyapan sia: daw hinublasan sia sang amo nga babae sa atubangan sang kadamban. Bina- tak niya sing makation ang iya mga mata sa pagpamati sang iya ginwakal kag sang iya pagtamay: gintulok niya nga ang mga tawo malayo, malayo kaayo sa iya, apang binatyag niya ang kayami sang ila mga panulok kag nabatian niya ang ila mga ginsulosugilanon. Ang kailo nga babae nagtikang nga wala pag- batyag sang data. - Hoy, diri agi! - Singgit sa iya sang isa ka gwardya. Katulad sang isa ka makina nga ang iya kasudlan ball, maabtik nga lumisb sia sa iya mga likod, kag wala sia sing nakita, wala magpanumdom, dumalagan sia sa pagpanagb; na- kita niya ang isa ka ganhaan nga may manogbantay, buot sia masulod sa amo nga ganhaan, apang ang isa ka tingog, nga labi pa gid ka gamhanan, pumalipas sa iya sa iya alagyan. Sa tikang nga may pangduhadoha pinangita niya ang ginpadulongan sang amo nga tingog, binatyag niya nga tinulod nila sia sa li kod, kinipot niya ang iya mga mata, tumikang sia duha ka ti kang kag daw nakuhaan sia sing kusog, napukan sia sa salog, nahauna lumuhod kag sang ulihe pumungkb. Isa ka nguyngoy nga wala sing luha, wala sing singgit, wala sing panghakroy, pumakurog sang bilog niya nga lawas. Yadto amo ang kwartel. Didto may mga soldado, mga babae, mga baboy kag mga manok. Ang iban nga mga lalaki nagtahi sang ila mga bayu samtang ang mga babae naghig- da sa bangkii, nga ginhimb nga ulonan ang mga paa sang lalaki, nga nagtabako kag nagtulok sa atop nga nagpalibog. Ang iban nga mga babae nagbulolig sa mga lalaki sa pagpaninlb sang mga bayu nga inogpanapot, sang mga ilulothang, kag iban pa, nga nag-amba sing mahinay sang mga ambahanon nga binastos. - Ang mga pisu daw nakapalagyo! Wala kamo sing nada- la kundi manok lamang! - Siling sang isa ka babae sa mga bag-o mag-abot: wala maathagi kon ang ginpahanungdan niya si Sisa uk6n ang munga nga manok nga nag-iyagak pa gihapon. 169
170 Noli Me Tangere - Huo, maayo gid lang ang munga sangsa mga pistil - Ang sabat niya sa iya lamang kaugalingon sang makita niya nga naghipos ang mga soldado. - Diin ang sarhento? - Pamangkot sa tingog nga malain na sini ang buot sang isa sang mga gwardya sibil. Napahibalo ang alp6res? KibO sang mga abaga amo ang mga sabat: wala sing nag- sa pagpangusisa nahanungod sang kapalaran sang kailo sapak nga babae. Didto pinaligad niya ang duha ka takna sa kahimtangan nga daw buang nga nagpungkb sa higad, gintabunan niya ang iya ulo sang iya mga kamot, ang mga buhok gumon nga daw kinumos. Sang udto adlaw nakasayod na ang alperes, kag ang nahauna nga iya hinimb wala sia magpati sang panumbong sang kura. - Ha! Padihot sang kuripot nga prayle! - Siling niya kag pagsa- minandoan niya nga buhian ang babae kag indi na pakon ang panumbong. - Kon luyag niya bawion ang ila nadula, - sugpon niya, - pangayuon nila sa ila S. Antonio* uk6n magsumbong sila sa Nuncio!0 Lakat! Tungod sini, si Sisa pinagwa sa kwartel. nga tinulod kay indi sia buot maghulag. Sang didto na sia sa tunga sang dalan lumakat sia pabalik sa iya balay, nga nagdagundagon, ang ulo wala sing tabon, ang buhok gumon kag ang iya panulok naunay sa malayo nga gin- dut-an. Ang adlaw nagtagiti sa udto kag wala sing bisan isa ka panganod nga naglabay sa iya masilaw nga nawong: ang hangin naghuyophuyop sing mahinay sa mga dahon sang mga kahoy, ang dalan mamala na; bisan isa ka pispis wala magpa- ngahas sa pagbiya sa landong sang mga sanga. Si Sisa sang ulihe nakaabot sa iya payag. Sumulod sia, nga apa, mahipos; linibot niya, humalin, kag lumakat sia sa (4) Pangayuon nila sa ila San Antonio - Ini indi si San Antcnio Abad, santos nga malipayon sa kabuhi kag sa kahoy nga ginasambit sa Babin VII, kundi si San Antonio de Padua nga tagtuga sang dalagko nga mga butang kag nagahimo sang mga milagro. Talupangdan ang ginasugid ni utod Kufa sa Bahin XVIII nahanungod sa pagkadula sang iya baboy nga nakita man niya sang ulihe sa bulig sini nga santos. (5) Magsumbong sila sa Nuncio - Ang masami nga hurubaton sa ming les nga may am6 man nga kahulogdn amo ini: "Tell that to the marines." Kon sayuron pa, "Ayaw na ako pagsugiri sina nga mga butang.
Maragtas SANG ISA KA Zl6y tanan nga mapadulongan. Dumalagan sia sang ulihe sa balay sang tigulang nga si Tasio, nanawag sia sa ganhaan, apang ang tigulang wala didto. Bumalik ang kailo sa iya balay kag magsagad panawag nga nagsinggit: Basilio! Crispin' - Nga du- mulog sa tagsa ka tion kag nagpanilag sing maayo. Ang iya tingog nagsabat: ang matam-is nga hum sang daludo sang tubig sa malapit nga suba, ang lanton sang mga dahon sang mga kawayan amo lamang ang mga tingog sa iya pag-isaisa. Tuma- wag sia uli, sumaka sia sa bungyod nga mataas, nanaog sa isa ka lupyak nga bahin, dumulhog sia sa suba; ang iya mga mata nagtiyog nga may kahangawa, makilas kag nagakilan, sang ulihe dumulom, katulad sang langit sa isa ka gab-i sang pagbatas; sarang masiling nga ang kasanag sang katarungan nagkipaw- kipaw kag madali mapalong. Bumalik sa pagsaka sa iya payag, pumungkb sia sa banig diin sila naghigda sang nagligad nga gab-i, binatak niya ang iya mga mata kag nakita niya ang bahin sang bayu ni Basilio sa ut- bong sang isa ka kawayan sang dingding, nga naghilay mala pit sa pangpang. Bumangon sia, kinuha niya kag gin-usisa sa sanag sang adlaw: ang bayu nabulit sing dugo. Apang indi ma- murotan ni Sisa sing maayo, gani nga nanaog sia kag pinada- yon niya ang pag-usisa sa tunga sang masili nga mga silak sang adlaw, nga binatak niya paibabaw; kag sanglit ginbatyag niya nga nagpalangdulom ang tanan kag indi niya maathagan, ina- tubang niya ang adlaw nga naghitad ang iya mga mata. Padayon gihapon nga naglakat sia sa pihak kag pihak, nga nagsinggit sa katingalahan nga mga tingog; nga ayhan mahad- lukan ang makabati sa iya: ang iya tingog may pinasahi nga huni nga indi mabatian sa tutonlan sang tawo. Sa sulod sang gab-i, kon nagabagrong ang bagyo kag ang hangin nagahu- yop sing mabaskog nga ginahapay sang iya indi makita nga mga kuyos ang guban sang mga landong nga iya ginalagas, kon didto ikaw sa isa ka guba nga balay nga maligwin, maba tian nimo ang mga hagong, mga panaghoy nga sa imo pagha- ngop amo ang huni sang hangin kon makasumalang sa mataas nga mga tore ukon nagakamudmod nga mga padir, apang ma- kahatag sa imo sing kahadlok kag makapakurog sa imo nga indi nimo mapunggan; hanti, ang tingog sang amo nga iloy labi pa ka makahalanusbb sangsa amo nga indi makilal-an nga mga 171
172 Nou Me Tangere panaghoy unds. sa mga gab-i nga madulom kon magbagrong ang Sa sini nga kahimtangan dumangat sa iya ang kagab-ihon. Ayhan ang langit naghatag sa iya sing pila ka takna nga katu- lugon nga sini nga mga takna ang indi makita nga kuyds sang isa ka anghel, nagsag-id sa iya maluspad nga nawdng, pu- mala sang iya panumdoman, nga bug-os nahil-ob sang kasaki- tan; ayhan ang madamo nga pagbatas indi na masarangan sang mapigaw nga kusdg nga tawhanon, kag mapalapit ang Hoy nga Maluluy-on nga may matam-is nga inogpaumpaw, ang pag- palimot; amd bala ina ang nahanabo apang ang kamatuoran nga sang masunod nga adlaw, si Sisa naglakat nga nagkadlaw, nag- amba ukon nagpakigsugilanon sa tanan nga butang sang kinau- gali.
BAHLN XXII MG SUGA KG MG LNDONG LUMIGAD ang tatlo ka adlaw kutob sa mga nagkahanabb nga aton na nasugid. Ining' tatlo ka adlaw lakip sang mga gab-i ginhalad sang banwa sang San Diego sa paghimb sang mga pagpangaman sa pandot kag naglibot ang mga sinugidsogid. Samtang ginkalipayan nila ang palaabuton nga mga kinali- pay, ang iban naghinambal sing malain nahanungod sa gober- nadorsilyo, ang iban sa tenyente mayor, ang iban nahanungod sa mga pamatan-on, kag wala makulang yadto'ng pagpahanu- ngod sang sayop sang tanan nga butang sa tanan. Ginhambalan nila ang pag-abot ni Maria Clara, nga gin-up- dan ni tiya Isabel. Nalipay sila sini kay naluyagan nila sia, kag subong man nga gindayaw nila sing tuman ang iya kagayu- nan, gindayaw man nila ang mga pagbaylo sang mga batasan ni P. Salvi. - Masunson nga nagakalipat sia sa tion sang balaan nga pagbatas; wala na sia pagsagad hambal kag sa mga panu- lok makita nga nagniwang sia kag nagmahipos - siling sang iya mga manogbatas. Nakita sia sang kosinero nga nagniwang sa tagsa ka tion kag nanumbunganon sia nahanungod sa diu- tay nga pagpadungog nga iya ginhimb sa iya mga linutban. Apang ang nagpatuhaw sang hinuringhoring sang mga tawo amo ang kamatuoran nga makita sa kombento ang kapin sa duha ka suga sa kagab-ihon samtang si P. Salvi nagduaw sa is.i ka balay . . . sa balay ni Maria Clara! Ang tumoluo nga mga babae nagpalanguros apang nagpadayon sa paghinuringhoring. Si Juan Crisostomo Ibarra nagpadala sing telegrama gikan sa ulo-banwa sang puod nga nagpangamusta kay Tiya Isabel kag sa iya hinablos nga dalaga, apang wala niya pag-iasoy ang kabangdanan sang iya paglakat. Madamb ang nagtuluo nga na- bilanggb sia tungod sang iya nahimb kay P. Salvi sang hapon sa adlaw sang Tanan nga Santos. Apang nagdugang ang mga hinuringhoring nga sang pagkahapon sang ikatlo ka adlaw, na- 173 -
174 Noli Me Tangere karwahe sa atubangan sang diutay dayon sing kith nila sia nga nanaog sa nga balay sang iya kahagugma kag naghatag man katahuran sa pari, nga nagkadto man sa amo nga balay. Nahanungod kay Sisa kag sang iya mga anak wala sing may nagsapak. Kon karon makadto kita sa balay ni Maria Clara, isa ka ma- tahum nga pugad sa tunga sang mga naranghita kag mga Hang Hang' makita pa naton ang duha ka pamatan-on nga nagaga- wa sa isa ka gawahan nga nag-atubang sa linaw. Ginlandungan ini sang kabulakan kag mga balagon nga nagkulupo sa mga ka- wayan kag mga alambre nga nagpaalisngaw sing diutay nga kahamot. Ang ila mga bibig nagkibot sing mga tinaga nga labi kalu- lot sangsa kinulaskolas sang mga dahon kag labi kaamyon sang- sa dupoydupoy nga napun-an sing mga kahamot nga nagtugob sa lagwerta. Takna yadto nga ang mga kataw sang linaw. nga nagpanginpulos sang mga landong sang madasig nga pagtakop sang kasisidmon. nagginuwa sa ibabaw sang mga hanulhanol sang ila malipayon nga magagmay nga mga ulo sa pagdayaw kag pagyaob sa ila mga ambahanon sang naghinunod nga ad- law. Ginsugid nga ang ila mga mata kag mga buhok tagumnon, nga napurongan sang mga tanum sa tubig nga may mga bu- lak nga puti kag pula; ginsugid nga kon kis-a ginpagwa sang maputi nga mga bukal ang ila natabas sing matahum nga mga lawas nga labi pa ka puti sangsa mga bukal, kag kon humil-ob sing bug-os ang kagab-ihon sugdan nila ang ila langitnon nga mga hampang kag mapabati sila sang mga tunog nga katinga lahan katulad sang naghalin sa mga eoli^ang arpa;2 ginsugid man . . . apang mabalik kita sa aton mga pamatan-on kag pa- matian naton ang katapusan sang ila sugilanon. Si Ibarra nag- siling kay Maria Clara: - Bwas sa aga sa wala pa magpamanagbanag, matuman ang imo handum. Karon nga gab-i ihanda ko ang tanan agud wala sing makulang. - Gani nga sulatan ko ang akon mga abyan nga kababa- (1) llang-llan& - Am6 ini ang bulak sa mga bulak nga malayunhon, nga ginakuhaan sang nabantugan kaayo nga pahamot. (2) Eolika - Arpa na ginagamit sang mga taga-E61ia. I
Mga SUGA KAG MGA LANDONG yen-an agud magdugok sila. Himba sa bagay nga indi makaupod ang kura! - Kag tungod sa an6? - Kay daw ginabantayan niya ako. Nagahalit sa akon ang iya mga mata nga madalum kag masulub-on, kon iya maunay sa akon, nagahatag sa akon sing kahadlok. Kon maghambal sia sa akon, may isa sia ka tingog . . . nagahambal sia sa akon sang mga butang nga talagsahon, nga indi takos mahangpan, makatilingala . . . makaisa pinangkot niya ako kon wala ako makadamgo sang mga sulat halin sa akon iloy; nagapati ako nga daw nagbuang sia. Sanday abyan ko Sinang kag Andeng, nga utod nakon nga gin-ayop, nagasiling nga naglain diutay ang iya ulo kay wala sia pagkaon, wala man pagpaligo kag nagapuyo sa mga madulom. Himoa nga indi sia makakari! Indi kita makahimo nga indi sia pag-agdahon, - sabat ni Ibarra nga nanumdom. - Ang kinabatasan sa pungsod naga- kinahanglan sina; yari sia sa imo balay kag labot pa nagpakita sia sa akon sing putli nga kabubut-on. Sang pangkuton sia sang Alkalde nahanungod sang palatikangan nga ginsugid ko sa imo, wala sia sing liwan kundi ang pagdayaw sa akon kag wala gid sia magbutang sing maskin ano nga pamalabag. Apang nakita ko nga nagapalibog ka; magpakatawhay ka kay indi sia makabuylog sa aton sa baroto. Nabatian nila ang mahinay nga mga tikang: ini ang kura nga nagpalapit nga may pinilit nga yuhom sa mga bibig. - Ang hangin matugnaw! - Siling niya. - Kon matapikan ka sang pung-ot indi makuha tubtob nga indi mag-abot ang init. Wala kamo mahadlok nga pagpung-otan? Ang tingog niya nagkurog kag ang iya mga panulok na- tuhoy sa malayo nga gindut-an; wala sia pagtulok sa mga pa- matan-on. - Sa baylo ang gab-i sa amon daw mahanahay, kag ma- tam-is ang hangin! - Sabat ni Ibarra. - Sa sini nga mga binu- (3 May Tigtulognaw kita kag may Tig-ilinit - Ang panahon sa Filipi- nas may kinatuhayan diutay sa iban nga mga kadutaan tropiko. Ang huru- baton nga kinatsila nagasiling sing amd ini: "Apat ka bulan sang yab-ok, apat sang lunang, apat sang tanan," "wala'y sapayan, nga ang matuod nga nagakahanabo, nga ang tingulan nagadugay sing anum ka bulan kag ang tig- ilinit anum man ka bulan. 175
176 Noli Me Tangere lan may tigtidognatv tyta \ag may tig-ilinit;3 nagakadagdag ang pila ka mga dahon apang nagabuloskag ang kabulakan. Guminhawa si Fr. Salvi. - Nakitil ko nga matahum kaayo ang pagdungan sining' duha ka panahon nga wala mahilabti sang mayami nga tigtu- lognaw, - padayon ni Ibarra. - Ang Pebrero nagapabuskag sang mga bukol sa mga sanga sang mga himungang, kahoy, kag sa Marso gulang na ang mga bungangkahoy. Kon mag-abot ang mga binulan sang tig-ilinit makadto kita sa iban nga bahin. Si Fr. Salvi nagyuhom. Nagsugod sila sa paghambal sang mga butang nga malain sang panahon, sang banwa, sang pan dot; si Maria Clara nangitli sing balibad kag nagpalayb. - Kag sanglit kay nagasugilanon kita sang mga pandot, pahanugoti ako nga agdahon ko ikaw sa pagahiwaton namon bwas. Isa ka pandot nga umanhon nga kamihanon lamang nga mga mag-abyan ang magadulot. - Kag diin hiwaton? - Ang mga pamatan-on nga babae luyag nila sa sapa nga nagadalagan sa kaingod nga kagulangan, malapit sa baliti: gani nga mabugtaw kami aga pa kaayo agud indi kami maabutan sang adlaw. Ang pari nanumdom; isa ka tion sang ulihe sumabat: - Makagalanyat ang pangagda kag batunon ko ina sa pag- pamatuod sa iya nga wala na ako sing ginahuptan nga dumot sa imo. Apang makadto ako nga adlaw na kaayo, sa tapos ko matuman ang akon mga katungdanan. Malipayon ka nga ikaw hilway, bug-os nga hilway! Mga pila ka minuto sang ulihe si Ibarra nagpaalam tatap sang pandot sa masunod nga adlaw. - Gab-i na nga madulom. sa pag- yadto Sa dalan pinalapitan sia sang isa nga naghatag sa iya sing tuman nga katahuran. - Sin-o ka? - Pamangkot sa iya ni Ibarra. - Wala mo makilala, ginuo, ang akon ngalan, - sabat sang wala makilal-i. - Ginhulat ko ikaw sing duha ka adlaw. - Kag tungod sa ano? - Kay bisan diin wala sing may naluoy sa akon, kay ang si- ling nila isa ako ka buyong, ginuo. Apang nadula ko ang akon ! I >
MgA SUGA KAG MGA LANDONG 177 mga anak, ang akon asawa nagbuang kag ang tanan nagsilmg nga bagay sa akon ang akon kapalaran! Sinusi sing madali ni Ibarra ang tawo kag narnangkot: - Ano ang luyag mo karon? - - Magpangayb sang imo kaluoy sa akon asawa kag mga anak! - Indi ako makapadugay, - sabat ni Ibarra. - Kon luyag mo upod ka sa akon kag samtang nagalakat kita sarang mo ma- sugid sa akon ang nahanabo sa imo. Ang tawo naghatag sing mga pasalamat kag nadula sila mga kadudolman sang indi nasug-an sing maayo gilayon sa nga mga dal an.
BAHIN XXIII NG PGPNGISD NAG-1LIGPAT-IGPAT pa ang mga bituon sa atop nga ta- gumnon kag ang kapispisan nagakalatulog pa sa kasangahan, sang ang isa ka malipayon nga hubon lumibot na sa mga dalan sang banwa nga mapakadto sa linaw, sa masadya nga kasanag sang mga sulo nga bagtik nga sa masami gintawag nila nga mga huepe. Lima yadto ka pamatan-on nga babae nga naglalakat sing madasig nga nag-inuyatay sa mga kamot ukon sa mga hawak, nga ginsunod sang pila ka tigulang nga mga babae kag sang pila ka suloguon nga nagtulus-on sing maanyuon sang mga alat nga puno sing mga pagkaon, mga pinggan, kag iban pa. Sa pagtan-aw sang mga nawong dim nagyuhom ang pagkala- nubo kag nagbadlak ang mga paglaum, sa pagtan-aw kon daw ano ang paglutaw sa hangin sang madabong kag maitum nga buhok kag ang masangkad nga mga panidsiran sang ila mga bayu, mabilang naton sila nga mga diwatang' langitnon sang kagab-ihon nga nagtal-as sa sanag sang kaagahon, kon indi naton sila makilal-an nga sila amo sanday Maria Clara kag ang apat niya ka abyan: ang malipayon nga si Sinang, nga iya pakaisa, ang matigdas nga si Victoria, ang magayon nga si Iday kag ang mapainuinuhon nga si Neneng, ang may kaan- yag nga mapainubuson kag mahadlukon. Nagasinugilanon sila sing masadya, nagkinadlaw, nagkinu- siay, naghinutikanay kag sa ulihe nagtinalangkaw. - Pabugtawon ninyo ang mga tawo nga nagakatulog pa? - Saway sa ila ni tiya Isabel. - Sang kami mga pamatan-on pa wala kami pagsagad ginahod. - Indi man kamo magbugtaw aga pa subong sa amon, bisan ang mga tigulang indi turnan ka palatulog! - Sabat sang katitiya nga si Sinang. 178 -
Ang pangingisda Naghipos sila isa ka tion, gintinguhaan nila ang pagpahinay sang ila tingog, apang madali nga nalipat na man sila, nagki- nadlaw sila kag pinuni} nila ang dalan sang ila pinayaon kag lab-as nga mga paningog. - Pagpakita ka nga nagasunggod: ayaw ka paghambal sa iya! - Hambal ni Sinang kay Maria Clara. - Sawaya sia agud indi maanad sa malain nga batasan! - Indi ka magsagad pamigos! - Siling ni Iday. - Huo magmapigos, ayaw ka magbinuang! Ang nagapanga- luyag dapat magtuman samtang sia nagapangaluyag, nga sa ulihe kon mangin-bana na himuon niya ang iya luyag! - Laygay ni katitiya Sinang. - Ano ang nahibal-an mo sina nga butang, bata - Badlong sa iya sang iya pakaisa nga si Victoria. - Sst, hipos nagaabot sila! Sa pagkamatuod, umabot ang isa ka guban nga mga pamatan- on nga lalaki nga may mga sulo nga dalagkb nga tinadtad nga kawayan. Naglalakat sila nga may kaligdong sa lanton sang isa ka gitara. - Daw gitara sang manogpakilimos! - Siling ni Sinang nga kumadlaw. Sang magkitaay ang duha ka guban, ang mga babae nagpa- kaligdong kag nagpakatarong nga daw wala gid abi nila matun-i ang pagkadlaw; sa baliskad, ang mga lalaki naghinambalanay, nag- halatag sing katahuran, nagyuhomyuhom kag makan-um nga na- mangkot sa pagtigayon sing utod-utod nga sabat. - Malinong ang linaw? Nagatuo kamo nga may maayo kamo nga panahon? - Pamangkot sang mga iloy. - Ayaw kamo magkahangawa, mga ginang; makahibalo ako magiangoy sing maayo! - Sabat sang isa ka pamatan-on nga maniwang, mataas kag magamay. - Dapat kita magsimba anay! - Hambal ni tiya Isabel nga ti- nakop niya ang iya mga kamot. - May panahon pa ginang; si Albino nga seminarista anay sarang makahiwat sina sa baroto, - sabat sang isa nga tinudlb niya ang pamatan-on nga maniwang kag mataas. Ini sia, nga may pangguyahon nga lahugan, sang mabatiap niya nga ginsambit sia, nagpakita sang hulag nga masulub-on, nga gin-il6g niya si P. Salvi. 179
180 Noli Me Tangere Si Ibarra nga wala magdul^ sang iya pagkaligdong, nagpakig- simpon man sa kinasadya sang iya kaupdanan. Sang makaabot sila sa baybay, nagkalawas sing tayuyon sa mga bibig sang mga babae ang mga tinaga sa kakunyag kag kalipay. Nakita nila ang duha ka dalagkb nga baroto, nga tinabid, nga na punihan sing matahum nga sinalapid nga mga bulak kag mga dahon, nga may pinakunot nga mga tela sa nagkalainlain nga mga duag: may mga magagmay nga parol nga papel nga pinakabit sa ginhimflhimb nga kubyerta nga ginbal-utbal-otan sing mga rosas kag mga klabel, mga bungangkahoy, subong sang mga pinya, mga kasoy, mga saging, mga bayabas kag mga lansones kag iban pa. Dinala ni Ibarra ang iya mga alpombra, mga inoghapin kag mga kohin, kag hinimb niya ini nga maayo nga mga pulungkban sang mga babae. Ang mga tukon kag mga bugsay lunsay man napa- munihan. Sa baroto nga napunihan sing labing' matahum may isa ka arpa, mga gitara, mga akordyon kag isa ka budyong nga sungay sang karabaw; sa isa ka baroto nagsiga ang kalayo sa mga kalan nga lunang, naghimos sila sing tsa, kape kag tahO nga inog palamahaw. - Diri ang mga babae, didto ang mga lalaki! - Siling sang inga iloy sang pagsakay nila. Hipos kamo! Ayaw kamo pagsagad hulag kay malunod kita! Pagpalanguros kamo anay! - Hambal ni tiya Isabel nga na- nguros. - Kag kamihanon lang diri? - Pamangkot ni Sinang nga pu- maaslom sang iya nawong, - Kami lamang? . . . Aguy! - Ini nga Aguy! Nagikan sa kusi nga dungan hinatag sa sang iya iloy. Ang mga baroto nag-amat palayo gikan sa baybay nga ang mga sanag sang mga parol nagkinilankilan sa linaw, nga bug-os nga malinong. Sa Sidlangan gumwa ang nahauna nga mga duag sang kaagahon. Naghari ang tuman nga kalinong: ang mga pamatan-on tu ngod sa pagpain nga ginhimo sang mga iloy, naghipos sila nga daw nagpamalandong. - Mag-andam kamo! - Singgit ni Albino, ang seminarista, sa isa ka pamatan-on, - tapaki sing maayo ang estopa nga yara sa ida- lum sang imo tiil. -Kay? iya
Ang pangingisda - Sarang makalapos kag makasulod ang tubi: ini nga baroto may madamo nga buhb. - Ay! Basi malunod kita! - Sininggit sang mga babae nga kinulbaan. - Indi kamo magkahangawa, mga senyora! - patawhay sa ila sang seminarista. - Ina nga baroto matuod nga may lima lamang ka buho kag indi dalagko kaayo. - Lima ka buho! Jesus! Luyag bala ninyo nga lumsan kami? - Sininggit sang mga babae nga kinugmat. - Indi magkapin sa lima, mga senyora, kag amo ini kadalagko! - Pasalig sang seminarista nga pinakita niya ang diutay nga kati- pulon sa iya mga tudlo nga inogtudlo kag kumalagko. Tapaki sing maayo ang mga estopa agud indi maglusot ang tubi. - Diwa ko! Maria Sandsima! Nagasulod na ang tubi! - Singgit sang isa ka tigulang nga bumatyag nga nabasa na sia. May diutay nga kinagula; ang iban nagsiliyagit, ang iban nag- hunahona sa paglumpat sa tubi. - Tapaki sing maayo ang mga estopa, dira! - Padayon ni Al bino, nga nagatudlo sa duog diin ang mga pamatan-on nga babae. - Dim? Diin? Diwa! Wala namon mahibal-i! Maluoy ka, kari kay wala namon mahibal-i! - Pakitluoy sang hinadlukan nga mga babae. Kinahanglan nga ang lima ka pamatan-on magsalaylo sa isa ka baroto sa pagpalinong sa hinadlukan nga mga iloy. Talag- sahon! Sa luyo sang tagsa sang mga dalaga daw may katalagman; ang mga tigulang wala gid sing bisan isa ka buhb sa luyo nila. Kag labi pa gid katalagsahon! Si Ibarra naglingkod sa luyo ni Maria Clara, si Albino sa luyo ni Victoria, kag iban pa. Ang ka- linong bumalik sa paghari sa guban sang mahalungon nga mga iloy, apang wala sa mga pamatan-on nga babae. Sanglit ang linaw malinong kaayo, ang mga punot nga pala- ngisdaan indi malayo, kag maaga pa, ginpakamaayo nga bayaan lang anay ang pagbugsay kag ang tanan magpalamahaw. Pinatay nila ang mga parol sanglit ang kaagahon pumasanaaw na sang ta- liwala. - Wala butang nga makaangay sa tahh, nga imnon sa aga sa indi pa makasimba! - Hambal ni kapitana Tika nga iloy sang malipayon nga Sinang. - Inum ka sing tahfi kag kumaon sing poto, Albino, kag makita nimo nga maganahan ka sa pagpangadi. 181
182 Noli Me Tangere Sing amo ang akon ginahimb, - Sabat sim. - Nagaisip ako sa pagtiiad. - Indi! - Hambal ni Sinang. Pag-inum sing kape kay naga- hatag sing masadya nga mga kaisipan. - Karon nga d^an, kay ginabatyag ko nga daw masulub-on ako. - Ayaw paghimoa ina! - Pabalasan sa iya ni Tiya Isabel. - Pag-inum sing tsa kag kumaon sing galyitas. Ginasugid nila nga ang tsa nagapalindng sang panghunahona. - Mainum man ako sing tsa nga may mga galyitas! - sabat sang masinulundon nga seminarisa: - sa maayo nga palad wala sing bisan isa sini nga mga ilimnon nga mabilang nga katolisismo. - Apang, mahimb mo bala...? - Pamangkot ni Victoria. - Mainum man sing tsokolate? Nagapati na ako sina. La- ako sina. mang nga ang pamahaw indi maawat kaayo... Matahum sadto ang aga: ang mga tubig nagsugod sa pagkini- lankilan, kag sa kasanag gikan sa langit kag sa kinilankilan sang tubig, may kasanaaw nga umiwag sa mga butang, nga wala mag- tuga sing mga landong, isa ka kasanaaw nga masili kag lab-as, nga napun-an sing mga duag, nga makita naton sa pila ka kada- gatan. Halos ang tanan malipayon, naghalaklo sila sang mahinay nga dupoydupoy nga nagsugod sa pagbugtaw: pati ang mga iloy, nga napun-an sing mga pagpangandam kag mga pagpatimaan, nagki- nadlaw kag naglinahugay. - Nadumdoman nimo? - Siling sang isa kay kapitana Tika. - Nadumdoman nimo sang pagpaligb naton sa suba, sang mga da- laga pa kita? Hinali lamang anuron sang sulog sa mga sulosa- kayan nga hinimb sa punb sang saging ang mga bungangkahoy nga nanarisari sa tunga sang mga bulak nga mahamot. Ang tagsa may dala nga hulohayahay diin nabasa naton ang aton mga nga- lan... - Kag kon magbalik kita sa balay? - Sugpon sang isa nga wala anay pagpatapusa ang nahauna. - Masapwan naton nga ang mga taytay nga kawayan guba na kag kinahanglan nga mag-ubog kita sa mga sapa . . . Ang mga ulitan! - Huo! - Siling ni kapitana Tika. - Apang pasulabihon ko nga bas-on ang mga sidsid sang akon palda sangsa buksan ko ang akon mga till: nasayran ko nga sa mga gamhon sa pangpang may mga mata nga nagtalan-aw. I I
AnG IMNGINGISDA Ang mga pamatan-on nga nagpamati sini nga mga butang nagpangilayay kag nagyuhomay; ang iban may ila man sila nga ginsugilanon kag wala pagsapak. May isa lamang ka tawo nga amo ang nagin timonil, nag- unay nga mahipos nga wala maghilabot sa amo nga kinasadya. Isa yadto ka pamatan-on nga mabakod sing panglawason kag may pangguyahon nga kalawilihan tungod sa iya dalagkb nga mga mata nga masulub-on kag may mga bibig nga mapag-on sing ban hay. Ang iya mga buhok nga itum, malaba kag wala mahusay, nagtunton sa iya mapag-on nga liog; isa ka bayu nga may samay kag maitum nagpakita nga masinag sa iya mga pligis ang iya gam- hanan nga mga kusog nga nag-amot sa iya bulbulon kag hublas nga mga butkon sa pagdumala, subong sang isa ka bulbol, sang isa ka malapad kag tuman ka daku nga bugsay, nga iya gingamit nga timon sa pagtuytoy sang duha ka baroto. Makapila nga namutikan sia ni Maria Clara nga nagsagad tulok sa iya: sinaylo niya gilayon ang iya panulok sa iban nga bahin kag nagtulok sa malayo, sa bukid, sa baybay. Nabalaka ang pa matan-on nga babae sa iya pagbatyag sang kamingaw kag kinu- haan niya sing pila ka bilog nga galyitas kag hinatagan. Tinulok sia sang timonil nga may katingala, apang ini nga pagtulok ma- kation lamang; kumoha sia sing isa ka bilog kag magpasalamat sa tingog nga daw halos mabatian. Kag wala na sing nakadumdom sa iya. Ang masadya nga ki- nadlaw kag ang sinabtanay sang mga pamatan-on wala makapa- kibo sang maskin isa ka kusog sa iya nawong; wala sa iya maka- pakadlaw ang masinadyahon nga si Sinang nga bumaton sang mga kusi nga nagpilit sa iya sa pagpasampok sang iya mga kilay sing makation sa pagbalik na man sa iya kinasadya subong kaina. Natapos ang pamahaw, pinadayon nila ang ila pagpaliwaliwa tubtob sa mga punot. May duha ka punot, nga nabugsok nga may antad sa isa kag isa; ang duha iya tanan ni Kpn. Tiago. Kutob sa malayo makita ang pila ka tulabong nga nagtulungtong sa mga utbong sang mga kawayan sa punot, sa gawi nga nagpalalibog, samtang ang pila ka pispis nga puti, nga ginatawag sang mga tagalog nga \alatvay nag- lulopad sa nagkalainlain nga paladulongan, nga nagpahanol sang kadaygan sang linaw sa kuyaphad sang ila mga pakpak kag pinuno nila ang taliwala sang ila magahod nga mga huni. 183
184 Noli Me Tangere Sinunod sang mga mata ni Maria Clara ang mga tulabong nga, sang maghililapit ang mga baroto, naglulopad pakadto sa malapit nga bukid. - Nagapugad ina nga mga tulabong sa bukid? - Pamangkot niya sa timonil, ayhan indi lamang sa paghisayod kundi sa pag- hambal lamang sa iya. - Ayhan dira, senyora, - sabat niya - apang wala pa sing isa tubtob nian nga nakakitil sang ila mga pugad. - Wala sing pugad ina nga mga pispis? - Kon sa akon lang dapat nga magpugad sila, kay kon indi, malain gid ang ila palad. Wala mamutiki ni Maria Clara ang paningog nga masubb sang mitlangon sang timonil ini nga mga tinaga. - Ngaa man? - Siling nila, senyora, - sabat sang pamatan-on, - nga ang mga pugad sina nga mga pispis indi makita kag may gahum sila sa paghatag panigadlum sa mga makaangkon; kag, sanglit ang kalag makita lamang sa masinaw nga salaming sang mga mata, subong man nga sa salaming lamang sang tubig ini nga mga pugad sarang mapanganinaw. Dumalom ang painuino ni Maria Clara. Karon nakadangat na sila sa punot; hinigot sang tigulang nga bangkero ang mga baroto sa isa ka usok nga kawayan. - Hulat anay! - Siling ni tiya Isabel sa bata sang tigulang nga hana na masakll nga nagdala sing sihod, ukon ang tukon nga kawayan nga may palhok nga puna sa utbong - kinahanglan nga ihanda anay ang pinabukal nga tubig agud ang mga isda masulod gilayon sa kulon paghalin sa tubig. - Maayo tiya Isabel. - Hambal nga may kakunyag sang se- minarista. - Indi sia maluyag nga ang isda makaantad bisan isa lamang ka tion sa tubig. Si Andeng, ang inayop nga utod ni Maria Clara, wala'y sapa- yan sang iya nawong nga matinlb kag malipayon, may kabantu- gan nga maayo sia magpanglutb. Nag-aman sia sing kinilis sang bugas, kamatis kag iba, nga binuligan sang iban nga nabalaka sa iya. Kinuhaan sang mga pamatan-on nga babae sing mga tinai ang kalabasa, ang mga balatong, kag inutod-utod ang mga paayap subong sang kalagba sang mga sigarilyo. Agud malingaw ang kawili sang mga maluyag magtalan-aw sang pagkuha sang mga isda sa bunban, nga buhi pa kag naga-
Ang pangingisda 185 pilikpilik, ang magayon nga si Iday kumohi sang arpa; si Iday indi lamang nga maayo magianton sini nga kulotingkutingon kun- di may matahum pa sia nga mga tudlb. Namalakpak ang mga pamatan-on, hinalukan sia ni Maria Clara: ang arpa amo ang masami nga ginlanton sa amo nga puod kag amo ang anyu sa amo nga tinion. - Ambaha Victoria, ang ambahanon sa pag-asawahay! - Pa- ngayb sang mga iloy. Namatok ang mga lalaki kag si Victoria nga may maayo nga tingog, nagsillng nga maaskad ang iya tutonlan. "Ang Amba hanon sa Pag-asaway" isa ka matahum nga ambahanon nga tina- galog diin ginalaragway ang tanan nga kaiwaton kag kalisdanan sang pag-asawahay, nga wala pag-isambit ang iya mga kalipayan. Hanti pinangayb nila nga mag-amba si Maria Clara. - Ang tanan ko nga ambahanon lunsay masubo. - Wala'y sapayan, wala'y sapayan! - Siting ang tanan. Wala na sia magpapilit, kinuha niya ang arpa, nagpasakalyi kag umamba sa tingog nga nagkurog, matam-is kag napun-an sing balatyagon. ANG tinion matam-is sa aton duta Hamill ang tanan sa adlaw nadanyag, Ang dupoydupoy sing kabuhi buta, Gugma kag kamatayon - dugos, maanyag! KAY nanay bibig halok gagataw Kon sa iya dughan ang anak bumogtaw, Mga butkon sa liog manalawdaw Ang mata kon tumulok nagakadlaw. KAMATAYON matam-is sa aton duta Hamill ang tanan sa adlaw natugma; Ang hangin kamatayon kon madula Sa isa'ng pungsod, isang' iloy kag gugma! Umontat ang tingog, dumulog ang ambahanon, humipos ang arpa apang sa gihapon padayon ang ila pagpamati: wala sing nag- pamalakpak. Nabatyagan sang mga pamatan-on nga babae nga napun-an sing luha ang ila mga mata, si Ibarra daw nagpalibog kag ang pamatan-on nga timonil tumulok sa malayo nga wala makahulag.
186 Noli Me Tangere Hinali lang nabatian ang makatilingil nga hum: Nagsining- git ang mga babae kag tinapnan nila ang ila mga dulonggan. Ang nangin-seminarista yadto nga si Albino nga naghuyop sa bug-os nga kusog sang iya mga baga sang budyong nga sungay sang ka- rabaw, nga gintawag nga tambidi. Ang kinadlaw kag kinasadya bumalik: ang mga mata, nga napun-an sing mga luha, binuslan sing mga yuhom. - Apang, himuon mo kami nga mga bungol, erehes? - Sing- git ni tiya Isabel sa iya. - Ginang! - Sabat sang nangin-seminarista nga maligdong, - nakabati ako sang ginsugid nahanungod sa isa ka imol nga ma- nogtrompeta, didto sa mga baybayon sang Rhin, nga sa iya lamang paghuyop sang trompeta nakapangasawa sia sang isa ka harianon kag manggaranon nga lin-ay. - Matuod ina, ang manogtrompeta sang Sackingen! - Tugda ni Ibarra nga indi makahimb nga indi magbuylog sa bag-o nga kinasadya. - Nabatian mo? - Padayon ni Albino - Hand tan-awon ko kon makaagum man ako sang amd nga kapalaran. Kag naghuyop sia uli sing labi pa gid kabaskog sang matunog nga budyong, nga pinatupad na gid niya ang buhb sa mga dulong gan sang mga babaeng' pamatan-on nga daw labi nagpangasubb. Gam, nga may diutay nga kinagula: pinilit sia sang mga iloy sa pagpahipos sa mga hampak sang tsinilas kag mga kusi. - Aguy! Aguy! - Siling niya nga pinikpik niya ang iya mga butkon. - Ang antad nga nagaulot sa Filipinas kag sa mga bay bayon sang Rhin! 0 temporal 0 Mores!1 Sa iban ginahatag ang pagdayaw kag sa iban mga kahuloy-an! Ang tanan nagkinadlaw na, pati man si Victoria, apang si Sinang, ang may malipayon nga mga mata, naghutik kay Maria Clara! - Nalipay ka! Ay! Ako subong man maamba kon mahimb ko! Si Andeng nagpahibalo sa katapusan nga ang sabaw sarang na makabaton sang iya mga dumuloaw. Ang bata, nga anak sang mangingisda, sumaka na sa ibabaw sang bunoan sang punot, nga nahamtang sa utbong nga labing' makitid sini, diin sarang masulat ang Lasciate ogni speranza vol (1) O Temporal O Mores! - Hambal nga linatin. O panahon! O pamata- san! Amo ini ang ginhambal ni Ciceron nga ginkasub-an niya ang kalautan kag ang pegkadimasinapakon sang iya mga kaupdanan. I I
Ang pangingisda 187 ch'entrate (Dulaa ang tanan nga paglaum, kamo nga makasulod din) , kon abi mahibal-an lamang sang kailo nga mga isda ang pagbasa sang initalyanhon nga mga tinaga kag mahangpan nila: ang isda nga makasulod didto indi makagwa kon indi mapatay. Isa ka luang ang manipulon nga malapitlapit sa isa ka metro ang sangkad palibot, hinimb sa bagay nga sarang matungtongan sang tawo kag kutob sa iya ginatungtongan makuha niya ang mga isda paagi sa si hod. - Dira indi ako pagtak-an sa pagpamunit sa tigawnan! - Si- ling ni Sinang nga nagkurogkurog sa kalipay. Ang tanan nagtalupangod: ang iban nagpaabot na sa pagtan- aw sang mga isda nga mamilikpilik sa sulod sang sihod, nga ma- pakilan sang ila masili nga mga himbis kag iban pa. Apang sang itunton sang bata ang iya sihod, wala sia sing isda nga nakuha. - Dapat ini mapuno, - siling ni Albino sa mahinay nga ti- ngog, - kapin na sa lima ka adlaw nga wala ini diri makadtoi. Pinabalik sang manogsihod ang tukon . . . ay! Wala gid sing bisan isa lamang ka bilog nga diutay nga isda nga nakapuni sa sihod; ang ttibig, sa pagkahulog sa madamb nga tinulb nga gin- silakan sang adlaw, daw nagkadlaw nga nagharakhak. Isa ka Al sa pagdayaw, sa kalain sang bu6t, sa paghinulsol ang kumawas sa mga bibig sang tanan. Sinulit sang bata ang amo man nga pagsihod, kag amo man gihapon ang gwa. - Indi ka makahibalo sang imo ginahimb! - Hambal sa iya ni Albino nga sumaka sa bunoan kag kinuha ang sihod sa mga ka- mot sang bata. - Karon tan-awon ninyo! Andeng buksi ang kulon! Apang si Albino indi man makahibalo; wala man gihapon sing unod ang sihod. Ang tanan nagkinadlaw sa iya. - Ayaw kamo pagginahod kay mabatlan kamo sang mga isda kag indi sila magpadakop! - Siling niya - Ini nga sihod dapat nga gisi! Apang nag-alangot man ang tanan nga mata sang sihod. - Abi ako man, - hambal sa iya ni Leon, nga kahagugma ni Iday. Ini nag-usisa anay sing maayo sang kahimtangan sang bunban, tinan-aw niya ang sihod kag sanglit maayo, namangkot sia: (2) Lasczafe ogni speranza voi Ch'entrate - Kon sayuron: Dulaa ang tanan nga paglaum, kamo nga makasulod diri. Ini nga mga tinaga nasulat sa ganhaan sang Impyemo suno sa "Inferno" nga sinulatan ni Dante
188 Noli Me Tangere - Pat-od ang inyo pagpati nga ini wala makadtoi sang nag- ligad nga lima ka adlaw? - Nagapati gid kami! Ang katapusan amo yadto'ng pagpu- law sa Tanan nga Santos. - Hanti kon am6, ayhan ang linaw may cngkanto ukon indi may makuha man ako. Tinunton ni Leon ang tukon sa tubig, apang ang kahadlok nabanhay sa iya nawong. Mahipos nga tinulok niya sing maka- dali ang malapit nga bukid kag pinalibutlibot niya ang tukon sa idalum sang tubig: sang ulihe nga wala niya pagbuhii humambal sia sing mahinay: - Isa ka buaya. - Isa ka buaya! - Sulit nila. Ang tinaga lumatonlaton sa baba kag baba sa tunga sang ka- kugmat kag kabulong sang tanan. - Ano ang ginasiling mo? - Pamangkot nila sa iya. - Ang siling ko nga may buaya nga nakasulod - pamatuod ni Leon, kag binuslog niya ang uloyatan sang tukon sa tubig, nag- padayon sia sa paghambal: - Nabatian ninyo ina nga tunog? Ina indi balas, matig-a nga panit, ang likdd sang buaya. Nakita ninyo kon ano ang paghulag sang mga usok. Sia sina ang nagadusoduso, apang nagalubid sia; hulat... daku... ang iya lawas may kasangkad nga isa ka balangit ukon kapin. - Ano ang himuon? - Amo ang pamangkot. - Dakpon sia! siling sang isa ka tingog. - Jesus! Kag sin-o ang madakop? Wala sing nangakb sa pagpanaog sa idalum. Ang tubig ma- dalum. - Dapat naton sia ihigot sa aton baroto kag guyuron nga bi- hag! - Siling ni Sinang. - Kinaon niya ang mga isda nga kun tani aton kaunon! - Wala pa ako makakita tubtob karon sang isa ka buaya nga buhi! - Kibot ni Maria Clara. Tumindog ang timonil, kurnoha sia sing isa ka malabh nga lubid kag sumaka sia sa isa ka daw tulungtongan. Hinatag ni Ixon sa iya ang duog. Lwas kay Maria Clara, wala pa sing nakatalupangod sa iya: karon dumayaw sila sang iya matahum nga panglawason.
Ang pangingisda Sa dakh nga katingala kag wala'y sapayan sang sininggit sang tanan, ang timonil lumompat sa sulod sang bunban. - Dal-a ini nga kutsilyo! - Singgit sa iya ni Crisostomo nga kinuha niya ang isa ka malapad nga sundang nga Toledo. Apang ang tubig nagsaka na sa banhay sang isa ka libo ka ibwal kag ang idalum daw tinakpan nga makatilingala. - Jesus, Maria kag Jose! Hinali nga namidang sang mga ba- bae. - May matabb sa aton! Jesus, Maria kag Jose! - Indi kamo magkatahap, mga ginang, - hambal sa ila sang tigulang nga bangkero. - Kon may ara nga isa sa bug-os nga puod nga makahimb sina, ina amo sia. - Sin-o ang ngalan sina nga pamatan-on? - Pamangkot nila. - Ginatawag namon sia kay Timonil-. sia ang labing' maayo nga akon nakita; wala lamang niya maluyagi ina nga pangitlk. Naghulag ang tubig, nag-alimbukad: ayhan sa idalum sang tubig may isa ka inaway; nag-uyog ang mga lag-i. Ang tanan humipos, pinunggan nila ang pagginhawa. Hinugot ni Ibarra ang pag-uyat sang polo sang mataliwis nga kutsilyo. Daw matapos na ang inaway. Umotwas sa ibabaw ang ulo sang pamatan-on, nga sinumalang sang sininggit nga malipayon: ang mga mata sang mga babae napun-an sing luha. Ang timonil tumaklas nga dinala niya sa iya kamot ang ut- bong sang lubid, kag sang makasaka na sia sa tulungtongan binu- tong niya. Gumwa ang dakh nga sapat, ang lubid nabalighot sing ma- kaduha sa iya liog kag sa iya duha ka till nga pangulihe. DakO, suno sa ginpasayod ni Leon; may duag, kag sa iya likuran nagtubb ang lunhaw nga lumot, nga ini sa mga buaya amo ang mga uban bilang kon sa mga tawo. Nag-ugayong katulad sang baka, gin- lapdusan niya sang iya ikog ang mga lag-i, nagkapyot sia dira, kag ginnganga niya ang iya maitum kag dakh nga baba nga nagpagwa sang iya malagba nga mga bangkiL Binatak sia sang timonil nga sia lamang: wala sing nakadum- dom sa pagbulig sa iya. Nalwas na sa tubig kag nabutang sa ibabaw sang tulungto ngan, tinapakan niya, sa makusog niya nga kamot kinipot niya ang iya masangkad nga mga sag-ang kag hinigtan niya ang baba sing mabakod nga pagbalighot. Ang sapat naghimulat sa iya ka- tapusan nga paghimud-os, pinakulo niya ang iya lawas, linapdu- san niya ang salog sang iya gamhanan nga ikog, kag, sa pagpalag- 189
190 Noli Me Tangere yo, pinilak niya ang iya lawas sa linaw, sa Iwas sang punot, nga nadala niya ang naggapos sa iya. - Ang timonil isa na ka tawo nga patay! - Kumawas ang makahaladlok nga singgit gikan sa mga dughan sang tanan. Madasig subong sang kilat, nahulog ang isa man ka lawas sa tubig; halos wala sila sing panahon sa pagtan-aw nga yadto si Ibarra. Si Maria Clara wala madismasyo kay ang mga babaeng' pilipinhon indi pa makahibalo magpadismayo. Nakita nila nga may dugo ang balod, nalugom sa dugo. Ang pamatan-on nga mangingisda lumompat sa tubig nga may dala nga binangon sa kamot, sinunod sia sang iya amay: apang halos lang sila madula, sang makita nila si Crisostomo kag ang timonil nga gumwa liwat nga nag-uyat sa bangkay sang sapat. Ini bug-os nga masisian ang iya tiyan nga maputi kag sa iya tilaok nalansang ang kutsilyo. Indi masaysay ang kinalipay: isa ka libo ka butkon ang nag- ulontay sa pagdawat sa ila sa tubig.. Ang mga tigulang daw sa mabuang kag nagkinadlaw kag nagpinangadi. Nalipatan ni An- deng nga ang iya tinula katlo na magbukal: ang tanan nga sabaw umawas kag napatay ang kalayo. Ang isa lamang nga indi ma- kahambal amo si Maria Clara. Si Ibarra wala makadlasi; may diutay lamang nga kadlas ang timonil sa butkon. - Nautang ko sa imo ang akon kabuhi! - Hambal niya kay Ibarra nga kumunop sang mga manta nga dilana kag mga inog- halapin. Ang tingog sang timonil may lalim nga masubb. - Tama sa imo kakahas, - Sabat sa iya ni Ibarra, - sa liwat ayaw ka magpasimpalad. - Kon wala ka magbalik . . . ! - Kibot ni Maria Clara nga nagpalangluspad kag nagpalangurog sa gihapon. - Kon wala ako magbalik kag nagsunod ka ni Ibarra nga nagtapos sang iya panghunahona, - linaw na\apuy6 man a\o sa akon panimalay. sa akon, - sabat sa idalum sang Si Ibarra wala malipat nga didto nahayii ang mga salin sang iya amay. Ang mga tigulang indi na maluyag nga magkadto sa isa ka punot, luyag nila magpauli nga namalibad nga ang adlaw nag- sugod sa malain kag sarang makaabot ang madamb pa nga kalau tan. I i
Ang pangingisda - Ini tanan kay wala kita makasimba! - pusnga sang isa. - Apang, ano baia nga kalaut ang aton nadangatan, mga gi- nang? - Pamangkot ni Ibarra. - Ang buaya am6 lamang ang may kalaut! - Ang kamatuoran sina, - hingapos sang nangin seminarista, - nga sa bug-os niya nga makasasala nga kinabuhl wala gid ma kasimba ini nga malaot sing palad nga sapat. Wala gid nakon sia makita sa madamb nga buaya nga nagakadto sa simbahan. Gam nga ang mga baroto pumakadto sa isa ka punot kag kinahanglan nga si Andeng mag-aman sing isa na man ka pina- bukal nga tubig nga tulahan. Nagtaas na ang adlaw; naghuyop ang hangin; ang mga balod nagbulogtaw kag naghalanulhanol palibot sa buaya, nga nagbatak ang binukid nga bukal diin nagkililankilan ang madamb nga duag sa silak sang adlaw, suno sa ginsiling sang mamalaybay nga si P. A. Pater no.z Bumalik ang tunog sang tulalay. Linanton ni Iday ang arpa, ang mga lalaki naglanton sang mga akordyon kag mga gitara nga may mataas ukon manubb man nga pamagay, apang ang la- bing' maayo amo si Albino, nga kumarabkab sing maayo, nga naglilibagon kag wala na sa kompas sa tagsa ka tion, ukon gin- kalimtan na gid niya kag magianton na man sang lain. Ang isa ka punot ginkadtoan nila nga may pagpangduha- doha; madamb ang nagpaabot nga makita nila ang kaupod sang buaya apang ang kinaugali palalahog, kag padayon nga punb ang sihod. Nagsugb si tiya Isabel. - Ang ayungin maayo nga sabawan; ibilin ang biya nga hi muon eskabitse, ang haluan kag ang bulanbolan himuon nga pisa. Ang haluan sarang mabuhi sing madugay. Ibutang sila sa sihod agud maunay sa tubig. Ang mga lukon sa sartin! ang balanak himuon nga asado, nga putson sa dahon sang saging kag relyeno- hon sa mga kamatis. - Ibilin ang iban nga isda nga inogpadapb! Indi maayo nga sigputan ang bunoan, - sugpon niya. Hanti buot na sila mabalik pabaybay, sa talon nga may gulang nga kakahuyan nga iya ni Ibarra. Didto sa mahandong kag sa (3) P. A. Pater no - Si Pedro A. Patemo, suno kay Rizal, isa ka mama laybay kag ang matahum nga kasaysayan nahanungod sa mga balod kinuha niya sa binalaybay ni Patemo. 191
192 Noli Me Tangere luyo sang kulokaty&on nga tubig sang sapa mamahaw sila nga sang kabulakan kag hinimb nga mga hayubhayob. Ang lanton gumuob sa taliwala; ang aso gikan sa mga kalan tumub-ok paibabaw nga malipayon sa banhay sang magagming nga mga buhawi; ang tubig nag-amba sa sulod sang mainit nga sulodlan, ayhan mga tinaga nga pahalipay sa patay nga mga isda, ayhan sa pagpaitin-itin ukon sa paglahog; ang bangkay sang buaya nagkaya, pumakita gilayon sang iya maputi. kag nasiad nga tiyan, subong man ang iya dinuagan kag lumuton nga likod, kag ang tawo, nga pinasulabi sang kinaugali, wala pag-ayawi sang mada- mb nga pagpamatay suno sa ginsiling sang mga Bramin ukon sang mga makiutan. sa tu- I i 1
BAHCN XXIV SA TALUNAN AGA PA GID KA AYO nagmisa na si P. Salvi kag sang pila ka minuto na\ahugas na sia sang pila ba \alag nga mahigbo? nga ini indi sa iya kinabatasan. Sa iya pagbasa sang pila ka sulat nga natakpan kag naalakri han sing maayo, daw nadula ang luyag sang talahaon nga kura sa pagkaon, nga pinabayaan niya ang tsokolate nga bug-os magbug- naw. - Ang pari nagamasakit, - siling sang kosinero samtang nga nag-aman sia sing isa pa ka tasa - May pila na ka adlaw nga wala sia makakaon; sa anum ka pinggan nga binutang ko sa iya latok, wala niya matandog ang duha. - Indi maayo ang iya pagtulog, - sabat sang suloguon - gi- nahukaw sia kon kagab-ihon kutob nga nakasaylo sia sa isa ka hu- lot nga tululogan. Ang iya mga mata nagaamat dalum, nagani- wang adlaw-adlaw kag tama na sa iya ka dalag. Sa pagkamatuod, makaluluoy nga tulukon si P. Salvi. Wala sia sing luyag bisan magtandog sang ikaduha nga tasa sang tsoko late, bisan magtilaw sang mga ohaldres gt\an sa Cebu? nagada- yandayan sia nga may ginpanumdom sa tunga sang malapad nga kadak-an nga ginkumos niya sa iya daw tul-an nga mga kamot ang pila ka sulat nga ginliwatliwat niya sing basa. Sa katapusan pinahanda niya ang iya karwahe, naghimos sia kag nagmandb nga idul-ong sia sa talunan dim makita ang palhi nga kahoy kag sa iya mga kaingod ginhiwat ang isa ka badii nga umanhon. Umabot sa duog, pinabalik ni P. Salvi ang iya salakyan kag sumuldd nga isa lamang sa talunan. Isa ka masagil-um nga banas bumokas sang mabudlay nga alagyan sa madamol nga mga gamhon kag nagpadulong sa isa (1) Paghugas sang mga kalag nga mahigko - Ini nga sari sang pulo- lungon ginatawag sa kinatsila nga perifrasis, nga isa ka pasibudsibod nga pa- naysayon nga sarang man lamang mahambal sa pila ka taga. (2) Ohaldres gikan sa Cebu - Ang pila ka sugbuhanon nabantugan sa pagpanghimo sang mga mananam kaayo nga kiso kag isa ka manamit kaunon nga kalan-unon nga ginatawag nga ohaldres, nga naluyagan kaayo sa Manila. 193 -
194 Noli Me Tangere ka sapa, nga nahimd gikan sa nagkalainlain nga mainit nga mga busay katulad sang madamb nga yara sa kunsaran sang Makiling. Nanginpuni sa iya mga higad ang mga bulak nga ilahas, nga ang kadamban sint wala pa makabaton sang mga ngalan nga linatin, apang wala'y duhadoha nakilal-an na sang bulawanon nga mga sa- pat-sapat, sang mga alibangbang nga magagmay kag dalagkb kag sa tanan nga duag, asul kag bulawan, mga put! kag itum, mga kambang, daw mga batomaidlak, mga duag nga katulad sang mga paboreal, nga may mga rubi kag mga esmeralda sa ila mga pak- pak, kag sang linibulibo nga sapatsapat nga nagkinilankilan nga daw mga metal nga nauyakopan sing binukbok nga bulawan. Ang hinagong sini nga mga sapatsapat, ang hinuni sang mga kikik nga nagagahod sa adlaw kag gab-i, ang amba sang pispis, ukon ang nga kulas sang mabali nga sanga nga madagdag kag ma- mahinay tanan nga bahin amo lamang ang nagtublag sang kali- sangit sa nong sang amo ka makatilingala nga duog. Nanglighot sia anay sa tunga sang nagaluok nga mga balagon, nga iya ginlikawan ang mga tunok nga nagpanghawid sa iya sotana nga ginggon nga daw hawiran sia, ang mga gamot sang mga ka- hoy nga naggulwa sa duta nga nagpasandad sa tagsa ka tion sa wala maanad nga manoglakat. Dumulog sia sing hinali: ma- sadya nga tinalangkaw kag lab-as nga mga tingog nagdangat sa iya mga duloggan, ang mga tingog kag mga tinalangkaw nag- halin sa sapa kag nag-amat hilapit. - Tan-awon ko kon makakita ako sing pugad. - siting sang isa ka matahum kag matam-is nga tingog nga nakilala sang kura, - luyag ko cAi makita nga indi niya ako makita, luyag ko sia sundon sa tanan nga hilit. Nanagb si P. Salvi sa likod sang isa ka daku nga punb sang kahoy kag mamati. - Ang buot silingon nga luyag nimo himuon sa iya ang gina- himb man sang kura sa imo, nga bantayan ka sa tanan nga hilit r - Sabat sang isa ka masadya nga tingog. - Mag-andam ka kay ang mga kaimon nagapaniwang kag nagapadalum sang mga mata! - Indi, indi mga kaimon, kundi ahaw lamang nga pagpangos- yoso! - Sabat sang tingog nga bilog, samtang ang masadya hu mambal uli: - Huo, mga kaimon, mga kaimon! - Kag magta- langkaw. - Kon ako ang may kaimon, sa baylo nga ako ang magpa-
Sa Tajlunan nigadlum, sia ang panigadlumon ko agud nga wala sa iya sing makakita. - Apang indi man ikaw sa iya makakita kag ina indi maayo. Ang maayo nga kon makita naton ang pugad, idulot naton sa kura, agud nga makabantay sia sa aton nga indi na kinahanglan nga makita naton sia, indi bala maayo? - Wala ako nagapati sa mga pugad sang mga tulabong, - sabat sang isa ka tingog. - Apang abi kon kis-a may mga kaimon ako: makahibalo na ako magbantay kag magpanigadlum. - Kag paano? Kag paano? Nga katulad abi sang isa ka Sor Escucha? Masadya nga kilinadlaw ang tinuga sini nga pagdumdom sang kolehiyala. - Nahibal-an na nimo kon an6 ang paglag-it namon sa iya, kay Sor Escucha! Nakita ni P. Salvf kutob sa iya ginpanagban sanday Maria Clara, Victoria kag Sinang nga nagalibot sa sapa. Ang tatlo nag- lakat nga ang ila mga mata naunay sa daw katya nga mga tubig nga nagpangita sang makatalanhaga nga pugad sang tulabong nagkalabasa sila tubtob sa tuhod, nga ang malapad nga mga pligis sang ila mga saya nga inogpaligb nagpakita sang makailila nga mga hanul sang ila mga batiis. Ang ila mga buhok nagbungha- yan kag hublas ang ila mga butkon kag nagtabon sa ila dughan ang bayu nga may malagpad nga mga guray kag masadya nga mga duag. Ang tatlo ka pamatan-on samtang nga nagpangita sang butang nga indi makita nagpanguha sing mga bulak kag mga utanon nga nagpanubb sa higad sang sapa. Ang Acteon2 nga pari nagtulok nga nagpalangluspad kag wa la makahulag sa among' hublas nga Diana; ang iya mga mata nga nagkililan sa iya masagil-um nga mga ilalakob wala maka- puyi sa pagkaila sadtong' maputi kag nabanhay sing maayo nga mga butkon, yadtong' makailila nga liog nga nagsugod sa dughan; ang magagming kag mapulapola nga mga till nga nagpakigham- pang sa tubig, pumokaw sa iya makaluluoy nga pagkatawo sang nabag-uhan nga mga balatyagon kag nagpabun-ag sing bag-o nga mga kaisipan sa iya mainit nga utok. Sa likod sang likban sang sapa, sa tunga sang madabong nga kawayanan, nadula ang matam-is nga mga panglawason kag indi (3) Acteon - Isa ini ka mangangayam nga, suno sa Mitolohiya, nahimo nga usa kag ginkaon sang iya kaugalingon nga mga idu, tungod nga iya gin- lingling si Diana sa sulod sang palaligoan. 195
196 Noli Me Tangere na mabatian ang ila mapintas nga mga paitin-itin. Daw lipong, wala'y pat-od nga panumdoman, ginabahulay, gumwa si P. Salvi sa iya ginpanagoan kag nagtulok palibot nga ang iya mga mata nagtilik. Dumulog sia nga wala makahulag, nagpangduhadoha; tumikang sing pila ka tikang nga daw apason niya ang mga lin-ay nga pamatan-on, apang bumalik kag, umagi sa higad sang sapa, pinangita niya ang iban nga mga katapb sang guban. Sa ulounhan kutob didto nakita niya sa tunga sang sapa ang isa ka daw palaligban nga nakudalan sing maayo, nga ang iya atop ginhimb sa madabong nga kawayan: gikan dira naggwa ang masadya nga tingog sang mga babae. Napunihan ini sang mga lukay, mga bulak kag mga lugway. Didto pa gid sa unhan nakita niya ang taytay nga kawayan kag sa malayo ang mga lalaki nga nagpalaligo, samtang ang isa ka guban nga mga suloguon nga la laki kag babae nagginahod palibot sa mga kalan, nga masakb nga nagpanghimulbol sang mga manok, nagkilis sang bugas, naglitson sang baboy kag iban pa. Kag didto sa pihak nga higad sang sapa, sa isa ka dudg nga hinawanan nila, nagtipon ang madamb nga babae kag lalaki sa idalum sang bubong nga Iona, nga ang bahin napakabit sa mga sanga sang mga gulang nga kahoy, kag ang iban nga bahin sa mga usok nga bag-o lamang mapatindog. Yadto didto ang alperes* ang koadhutor, ang gobernadorsilyo, ang ten- yente mayor, ang manunudlb sa buluthban kag madamb nga ka- pitan kag nagligad nga mga tenyente, lakip si kpn. Basilio, ang amay ni Sinang, nga dumaan nga kasumpong ni anhing D. Rafael sa madugay na nga kasaba. Si Ibarra naghambal sa iya: "Baison naton ang kinamatarong, kag sa pagbaisay indi nagakahulogan nga kita magkaaway." Kag ang bantog nga manogpamulongpulong sang mga konserbador nagbaton nga may kakunyag sa pangagda, nga nagpadala sing tatlo ka pabo kag tinanyag niya ang iya mga suloguon sa pagbulig sa pamatan-on. Ang kura binaton nga may pagtaha sa iya kag pagtalupangod sang tanan pati sang alperes. Apang diin ka maghalin, Reberensya? - Pamangkot sang al peres sa iya sang makita ang iya nawong nga napuno sing may mga labhag kag ang iya sotana napuno sang mga dahon kag mga dnipik sang mga sanga nga layong. - Nahulog ka, Reberensya? (4) Alperes - Kabulig nga tenyente sa pangaduhang' tenyente Kabulig nga opisyal sang Gwardya Sibil, nga ang iya ranggo madason sa ubos sang tenyente. "
Sa Talunan - Wala, nagtalang ako! - Sabat ni P. Salvi nga pumaidalom sang iya mga mata sa pagsusi sang iya panapot. Binuksan ang mga prasko sang Umonada, pinanagtag ang mga butong agud yadto'ng mga makagwa sa palaligban makainum sang ila lab-as nga tubig kag makakaon sang ila mahumok nga unod, nga maputi pa sa gatas; ang mga lin-ay bumaton pa sang mga lugway sang mga sampaga nga ginbal-utbal-otan sing mga rosal kag ilang-ilang nga nagpahamot sang nagbunghay nila nga mga buhok. Nagpinungkb ukon nag-ilidag sila sa mga duyan, nga pi- nakabit sa mga sanga, ukon naglingawlingaw nga naghinampang palibot sa isa ka malapad nga bato; nga sa ibabaw sini makita ang mga baraha, mga halampangan sang ahedres, mga librito, mga si- gay kag magagming nga mga bato. Tinudlo nila sa kura ang buaya, apang daw wala sia magsapak kag nagtalupangod sia lamang sang sugiran sia nga ina'ng masang- kad nga pilas sang sapat sinisi ni Ibarra. Lwas sa iya indi ma- himb nga makita ang ban tog kag wala makilal-i nga timonil; na- dula na sia sang wala pa makaabot ang alperes. Sa katapusan gumwa si Maria Clara sa palaligban, nga gin- buylogan sang iya mga abyan nga babae, lab-as katulad sang isa ka bulak sa iya nahauna nga aga sa pagpamuskag kon mag-idlak ang tun-og, mga kilan sang batomaidlak sa halin-ay nga mga sipad. Ang nahauna niya nga yuhom nahalad kay Crisostomo, kag ang nahauna nga gal-um sa iya agtang sa kay P. Salvi. Ini nakamutik sina kag wala sia magkasubb Umabot ang takna sa pagkaon. Ang kura, ang koadhutor, ang alperes, ang gobernadorsilyo kag ang pila ka kapitan pati ang tenyente mayor nagpulungko sa isa ka latok nga ginpangulohan ni Ibarra. Ang mga iloy wala magpahanugot nga may lalaki nga magkaon sa latok sang mga babae nga pamatan-on. - Karon, Albino, ayaw ka pagpatupatb sang mga buho su- bong sa mga baroto, - siling ni Leon sa nangin-seminarista. - Ano? Ano ina? - Pamangkot sang mga tigulang. - Ang mga baroto, mga ginang, lunsay libon katulad sini nga pinggan, - paathag ni Leon. - Jesus, katsaskero! - Pugwat ni tiya Isabel nga nagyuhom. - May nahibal-an na ikaw, Gg. Alperes, nahanungod sang kriminal nga sumakit kay P. Damaso? - Pangutana ni Fr. Salvi sa iya samtang sila nagakaon. 197
198 Noli Me Tangere Sin-o nga kriminal, P. Kura? - pamangkot sang alperes nga nagtulok sa prayle lapos sa baso nga may alak nga iya gin- inum. - Kon sin-o sia? Yadtong' sang isa ka hapon bumalbal kay P. Damaso sa dalan! - Bumalbal kay P. Damaso? - Pangutana sang nagkalainlain nga mga tingog. Ang koadhutor daw kumadlaw. - Huo, kag si P. Damaso nagahigda nian sa hiligdaan! Gina- patihan nga amo man si Elias nga tumagbong sa imo sa tulogban, Gg. Alperes. Ang alperes nagpalamula ayhan sa kahuya ukon sa alak man. - Nagtiio ako, - ang padayon ni P. Salvi nga may diutay nga lahog, - nga nakasayod ikaw sang hitabo, ginsiling ko, alperes sang gwaydya sibil . . . Kinagat sang militar ang iya mga bibig kag nagkurog nga nag- hatag sang isa ka binuang nga pamalibad. Sini nga tion, pumakita ang isa ka babae nga maluspad, ma- niwang, nagapanapot sing makaluluoy, wala sing nakatalupangod sa iya nga sumampot, sanglit kumara sia nga mahipos nga wala sing bisan diutay nga gahod nga kon sa gab-i abi mabilang sia nga isa ka bahoy. - Hatagi sing pagkaon ina'ng makaluluoy nga babae! - Siling sang mga tigulang. - Hoy!6 Kari ka! Apang pinadayon niya ang iya paglakat kag pumalapit sa latok diin yadto ang kura: linisb sini ang iya guya, nakilala niya ang babae kag nabutanwan niya ang kutsilyo sa iya kamot. - Hatagi sing pagkaon ini nga babae! - Sugo ni Ibarra. - Madulom ang gab-i kag nadula ang kabataan! - Kibot sang manogpakilimos. Apang sang makita niya ang alperes nga ginpatungdan niya sang iya tinaga, nakayasan ang babae kag dumalagan nga nadula sa mga kakahuyan. - Sin-o ina? - Namangkot sia. - Isa ka makaluluoy nga pinabuang nila sa lakas nga mga kakugmat kag mga pagpangalisod! - Sabat ni D. Filipo. - Mga apat na ka adlaw nga nagsubong sina sia. (5) Hoy - Isa ka pakunyag nga taga, nga ginagamit sa kubos nga sari sang tawo. Kon sayuron pa, pamatii! 1 I
Sa Talunan 199 - Sia ayhan ang ginatawag nga si Sisa? - Pamangkot nga may kabalaka ni Ibarra. - Ginbilanggb sia sang imo mga soldado, - padayon sang ten- yente mayor nga may kahanusbb. - Dinala nila sia nga nag-agi sa bug-os nga banwa ambot kon sa ano nga mga butang sang iya mga anak nga. . . wala nila mapaathagi. - Ano? - Pamangkot sang alperes nga lumisb sa kura, - sia bala ang iloy sang imo duha ka sakristan? Ang kura tumangfitangb. - Nga nadula sila nga wala sing nangusisa nahanungod sa ila! - Matigdas nga sugpon ni D. Filipo nga tumulok sa goberna- dorsilyo nga dumukb. - Pangitaa ina nga babae! - Sugb ni Crisostomo sa mga sulo- guon. - Nakatug-an ako sa pag-usisa sang ginadayunan sang iya mga anak. .. - Nadula sila siling ninyo? - Pamangkot sang alperes. - Ang imo mga sakristan nadula, Padre Kura? Tinayhong sini gilayon ang isa ka baso nga alak nga yara sa iya atubangan kag humagyb sang iya ulo nga hiio. - Karamba, Padre Kura! - Hambal sang alperes nga kumad- law nga may dala nga yaguta, kag nalipay sa paghunahona sang isa ka pagtimalos. - Nadula ang pila ka pesos nimo Reberensya, kag pinukaw ko ang akon sarhento sing aga pa kaayo agud pangi taon sila: nadula ang duha ka sakristan, kag ikaw Reberensya, wala sing ginhambal, kag ikaw man Senyor Kapitan . . . matu- od man nga ikaw . . . Kag wala niya pagtapusa ang iya inoghambal kundi pinasalop niya ang iya kutsara sa mapula nga unod sang kapayas nga talu- nanon. Ang kura, nga lumibog ang iya ulo. sumabat: - Ako ang dapat manabat nahanungod sa kwarta ... - Maayo nga sabat, talahuron nga manogtipig sang mga ka- lag! - Tublag sang alperes nga puno ang iya b^ba. - Maayo nga sabat, balaan nga tawo! Si Ibarra buot magpatunga, apang si P. Salvi, nga naghimulat sa iya kaugalingon, sumabat sa yuhom nga pinilit: - Kag, nakasayod ka Gg. Alperes, kon ano ang ginahambal tungod sa pagkadula sadto nga kabataan? Wala? Hand, pamang- kuta sina ang imo mga soldado! - Ano? - pamangkot sang isa nga nadulaan sing Kasadya.
200 Noli Me Tangere - Ginasugid nga sang gab-i sang ila pagkadul^ nabatian ang pila ka lupok! - Pila ka lupok? - Sulk sang alperes nga tumuiok sa mga nagtalambong. Ini sila nagtalangfltangb sa pagpamatuod. Hand si P. Salvi sumabat sing mahinay kag sa masakit nga lah6g: - Karon, nakita nakon nga ikaw wala gani makadakop sang mga kriminal, bisan nakasayod sang ginahimb nila sa imo balay kag maluyag ka maghilabot sa pagkamangwawali kag magtudlb sa iban sang ila katungdanan. Ikaw dapat maghisayod sang hu- rubaton nga "labi nga nakasayod. ang buang sa iya balay.. ,"s - ginuo! Tublag ni Crisdstomo sang makita niya nga ang alperes nagpalangluspad. - Nahanungod sini luyag ko mahi- bal-an ang inyo kaisipan sa isa nakon ka hingyu. Ginahunahona ko nga itugyan ina nga buang sa pagtatap sang isa ka maayo nga manogbulong, kag samtang nga sa inyo bulig kag mga pagtudlb pangithon ang iya mga anak. Ang pagbalik sang mga suloguon nga wala nila makita ang buang, nagpahipos sa duha ka magkaaway, nga dumala sang sinu- gilanon sa liwan nga bagay. Natapos ang pagkaon kag samtang nga gindulot ang tsa kag kape nagapinainpain ang mga pamatan-on kag mga tigulang sa nagkalainlain nga mga guban. Ang iban nagkuha sang mga ahe- dresar, ang iban sang mga baraha, apang ang lanubb nga mga babae nga may kaluyag sa paghisayod sang palaabuton, nagpasu- labi sa pagpamangkutanon sa Aiding sang Kapalaran. - Kari ka, Gg. Ibarra! - Singgit ni Kapitan Basilio, nga na- lipay sing diutay.'' - May isa kita ka kasaba sa napulb kag lima ka tuig, kag wala sing hukom sa Audiencia nga nakapamatbat; tan- awon naton kon matapos naton ina sa ahedresan? - Sa gilayon kag sa dakfl ko nga kaluyag! - Sabat sang pa- matan-on. Hulat anay, kay ang alperes nagapaalam! (6) Labi nga nakasayod ang buang sa iya balay - Ang bug-os nga hu- mbaton sini amd ini: "Labi nga nakasayod ang buang sa iya balay sangsa maalam sa balay sang iban." Ginapatuhoy ini sa mga may luyag maghisayod sang mga likum sa mga ginabuhat sang iban, nga nagapatalupangod sa ila nga labi nakasayod ang tawo sa iya kaugalingon nga mga ginahikot sangsa isa nga nagatulok lamang apang bu6t magtudlo bisan nga wala niya mahi- bal-i. (7) Nalipay sing diutay - Isa ka sari sang pulolungon nga ginatawag "eufemismo" sa kinatsila, nga ang kahulogan nga bu6t isiling baliskad sangsa mga tinaga. Nalipay sia sing diutay, ang bu6t hambalon sini nga may kaaxig sia ukon may kataka.
Sa Tajlunan Sang masayran nila ini nga sumponganay ang tanan nga tigu- lang nga nakahibalo sang ahedres nagtilipon palibot sa ahedresan: ang sumponganay makaluloyag kag nagbuyok pati sang mga indi makahibalo. Ang mga tigulang nga babae sing ila lumibot sa kura sa pagpakigsugilanon sa iya nahanungod sang mga butang nga kalagnon, apang si Fr. Salvi wala magbilang nga ang duog nkon ang hitabb bagay tungod sina, gani nga naghatag sia sing mga sabat nga saliagum kag ang iya mga panulok, masulub-oa kag daw may kaakig, natumod sa tanan nga bahin Iwas lamang sa iya mga manogpamangkot. Nagsugod ang sumponganay nga maligdong kaayo. - Kon ang hampang maggwa nga patas, hangpon nga bawion naton, - Siling ni Ibarra. Sa tungatonga sang hampang, si Ibarra nakabaton sing isa ka telegrama nga pumakilan sang iya mga mata kag nangluspad sia. Wala mabuksi sinulod sa iya kartera nga pumasiplat sia anay sa guban sang mga pamatan-on, nga nagapadayon sa pagkinadlaw kag pagsininggit nga nagpinamangkot sa palaabuton. - Lambat sa Hari! - Siling sang pamatan-on. - Si kapitan Basilio wala na sing iban nga kalalangan kundi magtago sini sa likod sang Hara. - Lambat sa Hara! - Hambal niya liwat nga gin-atake niya sang iya tore, nga gin-apinan sang isa ka pyon. Sanglit indi niya maapinan ang Hara bisan mapahalin ini tungod sa Hari nga yara sa likod, si kpn. Basilio nangayb sing panahon sa Hari nga yara sa pag-isip. - Sa daku nga kabubut-on! - Sabat ni Ibarra. May butang man sia nga ihambal sa amo nga tion sa pila nga yadto didto sa amo nga tinipon. Kag tumindog sia nga hinatagan niya sing isa sang apat ka bahin sa takna ang iya kasumpong. Si Iday may manipulon nga karton diin nasulat ang 48 ka pamangkot, samtang si Albino may Ebro sang mga sabat. - Butig! Indi matuod! Butig! - Singgit ni Sinang nga daw mahibi. - Ano ang nahanabb sa imo? - Pamangkot sa iya ni Maria Clara. - Hunahonaon mo, namangkot ako, "San-o akd maabutan sing kaisipan?" Initsa ko ang mga pitsas, kag ina, inang' kura 201
202 Noli Me Tangere nga nakapulaw mabasa lahibol'* Ano sa imo? sa libro: "Kon ang pal^d tubban sing ba- Kag si Sinang pumahiwi sang iya baba sa nangin-seminarista nga padayon nagkadlaw. - Sin-o ang nagsugb sa imo nga maghimb sina nga pamang- kot? - Hambal sa iya sang iya pakaisa nga si Victoria. - Ang pag- himb sina nga pamangkot tuman nga makabagay sa amo nga mga sabat! - Pamangkot ka! - Hambal nila kay Ibarra nga tinanyag sa iya ang aliling! - Amon ginkaisahan nga kon sin-o ang makatiga- yon sing labing' maayo nga sabat makabaton sing dulot sang iban. Nakapamangkot na kami tanan. - Kag sin-o ang nakatigayon sing labing' maayo? - Si Maria Clara, Maria Clara! - Sabat ni Sinang - Ginpa- pangkot namon sia luyag nimo uk6n indi: "Ang iya gugma mai- nunungon bala kag dalayon?" kag ang libro nagsabat... Apang si Maria Clara, nga nagpalamula, tinakpan niya ang baba ni Sinang sang iya mga kamot kag wala niya pagpadayuna sa paghambal. - Hand, ihatag sa akon ang aliling! - Siling ni Crisostomo nga nagyuhom. - Namangkot sia "Maayo ayhan ang gwa sang akon karon ginapatigayon?" - Malaw-ay kaayo nga pamangkot! - tablaw dayon ni Sinang. Initsa ni Ibarra ang mga pitsas, kag suno sa iya isip pinangita nila ang pamihak kag ang sabat. - "Ang mga dam go, mga dam go man gihaponl"w - Basa ni Albino. Kinuha ni Ibarra ang telegrama kag binukad niya nga nagpa- langurog: - Sa karon, ang imo libro nagabutig! - Hambal niya nga punb sing kalipay. Basaha! "Hingyii buluthban ginpakamaayo, kasaba ginpamatbatan ayon sa imo." - An6 kon sayuron ini? - Pamangkot nila sa iya. (8) Kon ang paka tuboan sing balahibo - Ginahambal nahanungod sang tanan nga butang nga indi gid mahimo. (9) Ang mga dam go, mga damgo man gihapon - Mga tinaga sa katapu- san nga dalan sang binalaybay nga "La vida es un sueno" ni D. Pedro Cal deron de la Barca. I I I
Sa Talunan 203 - Indi bala nga nagsiling kamo nga hatagan sing dulot ang makakuha sing labing' maayo nga sabat? - Pangutana niya sa ti- ngog nga nagkurog sa kakunyag samtang nga mahalungon nga iya pinihak ang papcl sa duha ka bahin. - Huo! Huo! - Hand maayo, ini amo ang akon dulot, - Siling niya nga iya hinatag kay Maria Clara ang katunga. Sa banwa mapadndog ako sing isa ka buluthban sa kabataan nga babae kag lalaki, ini nga buluthban amo ang akon dulot! - Ini igadulot nakon sa makakuha sing labing' malain nga sabat. - Hand ako! Sa akon na lang! - Singgit ni Sinang. Hinatag sa iya ni Ibarra ang papel kag lumakat nga madasig. - Kag ini, amo ang buot silingon? Apang ang malipayon nga pamatan-on malayo na kag buma- lik sa pagpadayon sang hampang sang ahedrcs. Si Fr. Salvi pumalapit nga daw pinanglimot sa masadya nga guban sang mga pamatan-on. Pinahiran ni Maria Clara ang isa ka bantok nga luha sang kalipay. - Hanti nadula ang kinadlaw kag dumulog ang sinugilanon. Ang kura nagtulok sa mga pamatan-on nga wala sing naisipan nga ihambal bisan isa ka taga; ini sila naghulolat nga maghambal sia kag naghilipos sila. - Ano ini? - Sa katapusan namangkot sia nga kinuha niya ang librito kag daw tinuki niya ang mga pamihak. - "Ang aliling sang kapalaran," isa ka libro sa hampang, - sabat ni Leon. - Wala kamo makahibalo nga isa ka sala ang magpati sa sini nga mga butang? - Hambal niya, nga ginisi niya ang mga pami hak. Sininggit sa katingala kag sa kalain sang buot kumawas sa tanan nga bibig. - Labi pa gid nga sala ang magbuot sa butang nga indt imo batok sa kabubut-on sang tag-iya! - Sabat sa iya ni Albino nga tumindog. - Padre Kura, ina ang ginatawag nga pangawat kag ang Diwa kag ang mga tawo nagadumili sina. Tinakop ni Maria Clara ang iya mga kamot kag tinulok niya nga nagluha ang nabilin sang amo nga libro nga sang tinion nga nagligad naghatag sa ila sing tuman nga kalipay.
204 Nou Me Tangere Si Fr. Salvi, batok sa ginpaabot sang nagtalambong, wala ma- kasabat kay Albino. - Padayon nga tinulok niya nga naglilibot ang gisi nga mga pamihak, nga ang iban nagtulopa sa talunan, kag ang iban sa tubig; sang ulihe lumakat nga naglingkanglingkang nga ang duha niya ka kamot tinungtong niya sa iya ulo. Dumu- log sia sing pila ka tion nga nagpakigsugilanon kay Ibarra nga nagbuylog sa iya tubtob sa isa sang mga karwahe, nga handa sa pagdala ukon sa pagdul-ong sang mga pinangdapit. - Maayo nga naglakat ina nga manogpatay-kalip?.y - Kumod ni Sinang. - May nawong sia nga daw masiling: Ayaw kamo pag- kadlaw kay nahibal-an ko ang inyo mga sala. iya kahagugma, si Ibarra nalipay kaayo nga nagsugod sia sa paghampang nga wala na magpulopanumdom bisan magpangusisa sing maayo sang ka- himlangan sang mga piyon. Pagkatapos sang dulot nga nahimb niya sa Tungod sini nahanabb nga, bisan si kpn. Basilio nagpanagang na sa iya kaugalingon sing tuman kabudlay, ang hampang nag- abot nga nagkaangay salamat sa madamb nga sayop nga nahimb sang pamatan-on sang ulihe. - Bawion naton, bawion naton! - Siling ni kpn Basilio nga maliuavon. - Bawion naton! - Sulit sang pamatan-on. - Kon ano lamang ang pamatbat nga sarang mahatag sang mga hukom. Ang duha nagkumostahanay sing mainit. Samtang nga ang mga tumalambong nagkinasadya sa sini nga hitabb nga pumatapos sang isa ka kasaba nga nakahatag na sing tuman nga lisod sa pihak kag pihak, ang hinali nga pag-abot sang apat ka gwardya sibil kag sang isa ka sarhento, nga lunsay may mga ilulothang nga napaskan sing mga bayoneta, tumoblag sang kinalipay kag humatag sing kahangawa sa guban sang mga babae. Maghipos ang tanan! - Singgit sang sarhento. - Isa ka lut- hang sa maghulag! Wala'y sapayan sini nga masakit nga bugal, tumindog si Ibar ra kag pinalapitan sia. - Ano ang luyag mo? - Pangkot niya. - Ihatag gilayon sa amon ang isa ka kriminal nga ginatawag kay F.lias, nga amo ang inyo timonil, kaina sing aga, - sabat niya sa tingog nga may pamahog. - Isa ka kriminal? Ang timonil? Dapat nga ikaw nagsa- yop! - Sabat ni Ibarra. I I I 4 1
Sa Talunan - Wala, giniio; ina si Elias ginsumbong na man sining karon nga nagpatupa sang iya kamot sa isa ka pari . . . - A! kag amd ina ang timonil? - Amo ina sunb sa ginsugid sa amon; nagapasimpon ka sa imo mga badu sang tawo nga malain, Gg. Ibarra. Tinulok sia sini halin sa till tubtob sa ulo kag sinabat sia nga may maligdong nga pagyaguta: - Indi ako dapat magsugid sa imo sang akon mga ginabuhat! Sa amon mga badu ang tanan ginabaton sing maayo, kag ikaw man nga nakaabot diri, may pulungkoan ikaw sa latok, katulad sang imo alperes nga sang duha ka takna nga nagligad yari diri sa amon. Kag sang mahambal niya ini tumalikod sia. Pinilipit sang sarhento ang iya bigote kag sanglit ginbilang nga amo ang bahin nga labing' mapigaw, nagmando sia nga pa- ngitaon sa tanan nga bahin kag sa mga kakahuyan ang timonil nga ang iya mga talandaan nadala niya sa isa ka pikas nga papel. Si D. Filipo nagsiling sa iya: - Talupangdan nimo nga ina nga mga talandaan natingban sang siam sang napulo ka bahin sang mga tumandok; ayaw pagti- kang sing indi nagakabagay! Sa katapusan bumalik ang mga soldado nga nagsiling nga wala sila sing makita nga baroto, bisan isa ka tawo nga mapangduha- dohaan; ang sarhento naggurog nga nagkibot sing pila ka taga kag lumakat sia katulad man sang iya pag-abot: sa ugali sang gwardya sibil. Ang kinalipay amat-amat nga bumalik, nag-ulan ang mga pa- mangkutanon kag nagdamo ang mga hinambalhambal. - Kon amo, sia ang Elias nga pumasaog sang alperes sa lu- nang! - Siling ni Leon nga pumadalom sang iya hunahona. - Kag ngaa nahanabo ina? Ngaa nahanabo? - Pamangkot sang iban nga nagkalabulong. - Siling nila nga sang bulan sang Septyembre isa ka adlaw nga maulanon kaayo, nakasumalang ang alperes sang isa ka tawo nga nagpas-an sang mga kahoy nga inoggatong. Ang dalan tama ka lunangon kag sa higad lamang may makitid nga alagyan, nga sarang maagihan sang isa ka tawo. Ginsugid nga sa baylo nga pa- dulugon sang alperes ang iya kabayo, pinalakat niya nga iya gin- sikadsikaran samtang nagsinggit sia sa tawo nga magbalik: ini daw may diutay nga luyag sa pagbalik sa iya ginlaktan tungod sa palas- 205
206 Noli Me Tangere anon nga gindala niya sa iya abaga, ukon indi sia maluyag nga magsalop sa lunang kag pinadayon niya ang iya paglakat padulong. Ang alperes, naakig, buot niya sia dalasaon, apang ang tawo ku- moha sang isa ka bilog nga kahoy, linampusan niya ang hayop sa ulo sa sinang' kusog nga ang kabayo napukan nga ang sumala- kay nahulog sa lunang. Ginsugid man nga ang tawo mahipos nga pumadayon sang iya paglakat nga wala magsapak sang lima ka luthang nga kutob sa lunang linuthang sa iya sunodsunod sang alperes nga binulag sang kaakig kag sang lunang. Sanglit ang tawo wala makilal-i ginhunahonaan niya nga sia amo ang bantog nga si Elias, nga nakaabot sa puod kutob sang pila ka bulan, nga wala masayri kon diin maghalin, nga nakilal-an sang mga gwardya sibil sa pila ka banwa nga may amo man nga mga nabuhat. - Kon amo isa sia ka tulisan? - Pamangkot ni Victoria nga nagpalangurog. - Indi ako sina magpati, kay ginsugid nga kis-a nakapakig- away sia sa mga tulisan isa ka adlaw nga ini sila nag-ati sang isa ka balay. Wala sia sing pangguyahon sang malain nga tawo! - Sugpon ni Sinang. - Indi, lamang nga ang iya panulok tama ka masulub-on; wala ko sia makita nga nagyuhom sang bug-os nga aga, - Sabat ni Maria Clara nga nagpadalum sang iya panumdoman. Sa sini nga mga hitabb lumigad ang hapon kag nag-abot ang takna sa pagbalik sa banwa. Sa hingapusan nga mga silak sang adlaw nga naghinunod nag halalin sila sa talunan, nga nag-agi sing malinong malapit sa ma- katilingala nga lulobngan sang katigulangan ni Ibarra. Sang uli- he ang masadya nga mga sinugilanon bumalik liwat nga may ki- nabuhi, nga puno sing kainit, sa silong sadto nga kasangahan, nga talagsa lamang nakabati sang amo nga mga paningog. Ang kaka- huyan daw nagpangasubb, ang mga balagon naghinabughabog nga daw nagsiling: Paalam mga pamatan-on! Paalam dalamguhanon sa isa ka adlaw." Kag nian. sa sanag sang mapula kag dalagkb nga mga sulb nga kawayan kag ginsunod sang mga gitara. pabayaan naton sila sa ila paglakat pakadto sa banwa. Ang mga guban nagbuhin, ang mga sulb ginpamalong, ang gitara naghipos samtang nga naghi- lapit sila sa mga puloy-an sang mga tawo. Itakod ninyo ang inyo mga tabon nga yara na man kam6 sa tunga sang inyo mga utod!
Sa Talunan ELIAS KAG SALOME KON AB1 ang dungganon nga mga gwardya sibil, sang ta pes nila matublag ang labu, nakakadto sa isa ka duog nga nasay- ran naton, sang wala pa magtunod ang adlaw sang amo nga ha- pon, nakita nila sa wala'y duhadoha ang ila ginpangita. Isa ka diutay nga payag, apang matahum, nga pinatindog sa pangpang sang linaw sa isa ka kataason nga humilway sini sa mga gamhon nga nagatulubb, sa tunga sang magapa nga kawa- yanan, mga bonga kag kalubihan. Mga bulak nga mapula, ka- tulad sang kamantigi marabilya nga nagatulubb sa kunsaran sang talunanon kag madamol nga banglid, nga bat6 nga buhi, nga wa la masiadsiad katulad sang hagdanan nga nagapanaog sa linaw. Ang bahin nga kadak-an nahuman sa nipa kag kugon kag kawa- yan kag napunihan sing mga lukay nga nabenditahan sang Do mingo de Ramos kag kabulakan nga hinimb sa tinsim nga nabuksan nga bintana sing isa ka sanga nga daw maninilag halfn sa China. Ang isa ka punb nga ilang-ilang nagapauntay kag nagahugom sang hangin sa kaamyon. Sa ibabaw sang ali- bungan nagsasaka amat-amat ang mga sulog kag mga munga nga manok, samtang ang iban nagapabilin nga nagabuluylog sa mga pato, mga pabo kag mga pating sa paghingapos sa pagtuka sang nabilin nga mga binantok sang humay kag mais nga sinabwag si isa ka nakawaan. Sa ibabaw sang pantaw nga kawayan nga nagahimulos sang sanag sang adlaw nagatahi ang isa ka pamatan-on nga babae nga may napulb kag pito ukon duha ka pulb man nga panuigon sang isa ka bayii nga may masili nga mga duag kag mga lugas nga nagasihag. Ang iya mga bayii inimol apang mahipid kag ma- tinlb. Ang iya bayu subong sang iya palda kag sang iya tapis napun-an sing mga tinapakan kag sinursihan. Ang tanan niya nga puni, ang tanan niya nga hiyas amo ang isa ka ahaw nga peyneta de \arey, nga amo ang ginakimpit niya sa iya buhok, kag ang isa ka rosaryo nga may itum nga mga binilog nga iya ginakolintas kag ginapaibabaw sa iya bayii. Makisay sia sanglit sia pamatan-on, may matahum nga mga mata, diutay nga ilong, diutay man nga baba, nga nagakabalan- tang sa iya pangguyahon, kag matam-is nga balatyagon nga na- galutaw sa iya nawong. Apang indi ini isa ka kagayunan ngi 207
2.08 Nou Me Tangere makaagda gilaydn sang igtalupangod sa isa ka pagtulok: katulad sia sinii'ng kabulakan sa kaumhan nga wala sing duag bisan ka- amyon nga mnkitli naton nga nahaway, nga ang ila katahum ma- kit^ lamang naton kon usisaon sing maayo, mga bulak nga wala makilal-i, mga bulak nga kulang sing kahamot. Masunson nga ginahaboy niya ang iya panulok sa lawod, nga ang tubig daw ginaukay, dinulogan niya anay ang iya ginahikot kag namati sing maayo, apang sanglit wala man sia sing naba- tian pinadayon niya ang iya pagtahi nga guminhawa sing diutay. Apang ang iya nawong sumanag sang mabatian niya ang mga tikang. Binayaan niya ang pagpanahi, tumindog, hinipid ang mga pligis sang iya bestido kag bumantay nga nagayuhom sa luyo sang diutay nga hagdanan nga kawayan. Ang mga pating nagalulopad, ang mga pato kag mga ma- nok nagaginahod kag nagakinakak kag ang mahipos nga timo nil sumampot nga nagapas-an sing mga inoggatong nga kahoy, kag isa ka balagubay nga saging nga mahipos binutang niya sa duta, samtang nga hinatag niya sa pamatan-on nga babae ang isi ka haluan nga nagahulag pa kag nagakiwukiwo. Sinusi niya ang pamatan-on sa indi mahamtang nga panulok, sang ulihe binutang niya ang isda sa sulod sang isa ka batiya nga puno sing tubig kag bumalik sia sa pagkuha sang iya tala- hion nga nagpungkb sa luyo sang timonil nga wala man gihapon maghambal. - jAbi ko anay makari ka nga maagi sa lawod, Elias! - hambal niya nga sinugdan ang pagsugilanon. - Wala ko mahimb, Salome, - sabat ni Elias sa mahinay nga tingog, - ang paraw sang pangulohan nag-abot kag naga- pang lighot sang bug-os nga linaw. - jDiwa ko! Diwa ko! - Kibot sang lin-ay nga nagatulok kay Elias nga natublag ang iya balatyagon. Bumulos ang madugay nga kalinong. Ang timonil mahi pos nga nagtulok sa malubay nga mga sanga sang mga kawa yan nga nagahilayhilay sa pihak kag pihak nga nagapahulag sang iya daw sibat nga mga dahon. dO, nakapangalipay ka sing maayo? - pamangkot ni Salome. - d Nakapangalipay? jSz'/a, sila ang nakapangalipay! - sa- bat sang ulitawo.
Sa Talunan - Abi sugiri ako kon ano inyo nahimb sa bug-os nga adlaw; sa pagpamati sa imo mga bibig batyagon ko nga kaangay lamang sang nakabuylog ak6 sa inyo. - Hand.. . nagkaladto sila .. . nangisdk . .nag-inamba... kag nagkinalipay! - sabat niya nga lain ang ginapanumdom. Indi na makapugong si Salome, tinulok sia kag ham balan: - Elias, nagakasubo ka! - ! Nagakasubo? - Nahangpan ko ikaw! - sabat sang lin-ay. - Ang imo kabuhi masulob-on . . . Nahadlok ka ayhan nga mahibal-an ko ikaw? Daw isa ka yuhom ang humapon sa mga bibig sang ulitawo. - !May nakulang bala ako sa imo? - !Ngaa wala ka bala nahamuot sa akon? ?Indi bala kita magkaangay nga imol? - sabat ni Elias. - Mao gam, apang !ngaa - Ikaw nakahambal na man nga nagasubong ka sina? sa akon sing makapila, Salome, nga ako tama gid kahipos. Dumukb si Salome kag pinadayon ang iya pagtahi, sang ulihe sa manubb nga tingog, tininguhaan niya nga iya gintubay ang iya pagpamangkot: - !Madamb kamo? - IMadamb sila! - !Madamb nga babae? - Madamb ... - Sanday sin-o ang . .. mga dalaga ... nga matahum? - Wala ko sila makilala tanan... may isa, ang kahagug- ma sang isa ka pamatan-on nga manggaranon nga nag-abot gi- kan sa Europa, - Sabat ni Elias sa tingog nga daw halos ma batian, - A! ang anak sang manggaranon nga ni Kpn. Tiago! Gi- nasugid nila nga tama na gid sia karon kaayuayo? - O hiio! Tama katahum kag tama man kaayo! - sabat sang pamatan-on nga lalaki nga pinunggan niya ang iya mada- lum nga pagginhawa. Tinulok sia anay ni Salome sing makation kag sang ulihe hinilay niya ang iya ulo. 209
210 Noli Me Tangere Kon abi si Elias wala lamang mawili sa pagtulok sang mga dalauda nga sa pagdihon sang kahapunanon nabanhay sing mga matahum, sa wala'y duhadoha iya nakit-an nga si Salome nagahibi kag ang duha niya ka bantok nga luha nahulog gi- kan sa iya mga mata nga nagtupa sa iya ginatahi. Nian sia ang tumoblag sang kalinong nga tumindog kag magsiling: - Paalam, Salome! Ang adlaw nagasalop, kag sa imo gi- nahunahona, indi maayo nga hambalon sang mga kasiling nga diri pinaligad ko ang gab-i ... Apang, nagahibi ka! - hi- nambit niya nga liniwat ang iya paningog kag sumampok ang iya mga kilay: indi nimo mahinagb sa imo yuhom, naghibi ka! - Hand, huo! - sabat sang dalaga nga nagayuhom sam tang ang iya mga mata napun-an sing bag-o nga mga luha. - Ang matiiod nga ako - Kag !ngaa man man masulub-on kaayo! nga masulub-on ka, nahamut-an ko nga abyan? - Kay sa madali pagatalikdan ko ini nga balay diin ako nabun-ag kag nagdako. - sabat ni Salome nga pinahiran niya ang iya mga luha. - Kag !ngaa? - Kay indi maayo nga ako lamang isa ang magpangabuhi! Malakat ako sa pagpuyo kaupod sa akon mga himata sa Min doro. .. sa madali mabayaran ko ang utang nga binilin sang akon iloy sang sia mapatay. Ang pandot sang banwa maga- abot kag ang akon mga manok kag mga pabo lunsay na mga matambok. Magbiya sa balay diin ang isa nabun-ag kag nag dako daw kaangay sang magbiya sang katunga sang kaugali- ngon nimo nga kabuhi ... Ang kabulakan, ang hardin. ang akon mga salampati! Mag-abot ang bagyo, ang isa ka tanum kag ang tanan makadto sa lawod! Dumalom ang hunahona ni Elias kag sang ulihe inuyatan niya ang kamot sang dalaga, inunay ang iya mga mata sa iya, kag pangkuton: - iNakabati ka sa iban nga naghambal sing malain batok sa imo? !Wala? Nagakinahanglan bala ako sa imo sing ma kaisa? Wala man? Hanti tinak-an ka sang akon pagpakig- hirop kag sa imo pagpalagyo sa akon ... - Indi! Indi ka maghambal sing subong sina! Pabay-i nga matak-an ako sang imo pagpakighirop! - sal-ot niya. - Jesus.
Sa Talunan Marla! Wall ako makatulog adlaw kag gab-i sa pagpaabot sang takna sa hapon nga imo inag-abot! Sadto sang wala pa nakon ikaw makilala, sang buhi pa ang akon makaluluoy nga iloy, sa akon, ang aga kag gab-i amo ang lablng' matahum nga mga tinuga sang Dios: ang aga tungod kay makita ang pagbutlak sang adlaw, ang pagsilak niya sa tubig sa lawod nga sa iya madulom nga kadadalman nagapahuway ang akon amay, kay sa akon lab-as nga mga himulak nagapalunhaw liwat sang ila mga dahon nga sang nagligad nga adlaw naglalayong; ang akon mga salampati kag mga manok nagabaton sa akon sing malipayon nga daw nagahatag sing maayong' adlaw; ginahi- gugma ko ang kaagahon, kay sa tapos ko matatap ang payag, makadto ako sa akon tulotyanggi sa pagbaligya sing mga pag- kaon sa mga mangingisda nga nagahatag sa akon sing mga is- da akon nagapahanugot sa akon sa pagpanguha sang mga isda nga nagakalabilin sa mga puna sang sensuro. Ginahigugma ko man ang gab-i nga nagahatag sa akon sing kalinong sa silong sin! nga kawayanan, sa lanton sang ila mga dahon, nga mah- mutan ko ang nagakahanabb, kag tungod nga ang gab-i naga pabalik sa akon sang akon iloy; nga ang pangginggi nagapahi layo sa akon nga yara sa luyo ko kon adlaw. Gam, nga kutob sang makilala ko ikaw, ang aga kag ang gab-i nahanugod sa akon nadulaan na sang ila mga kagayunan, ang hapon na la- mang ang may katahum. Ginaaninaw ko kon kis-a nga ang aga gintuga sa pagpangaman sang paghimulos sang mga katam is kon hapon, kag ang gab-i sa pagdamgo kag pagpangalipay sang mga handumanan kag pinukaw nga mga balatyagon ... Huo nasandig lamang sa pagpadayon sang kabuhi nga akon gi- nadala... Ang Diwa nakasayod nga malipayon ako kaayo sa akon kapalaran, wala ako sing liwan nga gim<nandum kundi ang maayo nga lawas agud makapangabudlay; wala ako pag sablt sa manggad sang iban, apang . . . - 1 Apang? - Wala, wala ako sing butang nga ginasabitan samtang gi- naangkon ko ang imo kahirop. - Salome, - sabat sang ulitawo nga may tuman nga ka- subo, - nahibal-an nimo ang akon mapintas nga kahapon kag ikaw nakasayod nga ang malaot ko nga kapalaran indi nagi- kan sa akon! Kon indi lamang tungod sin! nga hitabo nga 211
212 Nou Me Tangere kon kaisa nagapahanumdom sa akon sing masakit sang mga pagpaianggh sang akon mga ginikanan, kon indi lamang tungod nga indi ako maluyag nga ang akon mga anak magbalatas ka- tulad sang ginabatas nakon kag sang akon utod nga babae, nag- ligad na ang binulan nga ikaw ang akon nangin-asawa sa mga mata sang Diwa kag karon nagapuyo sa mga tawo. Apang tungod sa sini man nga paghigugma, sa akon palaabuton nga panimalay nanumpa ako sa pagpatay sang malaot ko nga kapa- laran nga gikan sa mga ginikanan pakadto sa mga anak amon ginpanubli, kag dapat nga am6 ang mahanabb nga ikaw ukon ako indi maluyag magpamati sa aton mga anak nga magpanum- bong nahanungod sang aton pagpalangga nga kalisdanan la mang ang aton sa ila mahatag. Maayo ang imo ginaisip nga magkadto sa puloy-an sang imo mga himata, limuta ako, li- muta ang isa ka paghigugma nga binuang kag wala'y pulos! Ayhan didto makakita ka sang isa nga indi katulad sa akon... - (Elias! - tabU sang dalaga nga nagahinulsol. - Wala nimo ako mahangpi sing maayo. Nagahambal ako sa imo katulad sang nagahambal ako sa akon utod nga babae kon buhi, sa akon mga tinaga wala sing maskin ano nga panumbong batok sa imo bisan tinagb nga panghunahona. dNgaa man nga magkasubo ka sa paghinulsol? Patiha ako, kadto ka sa balay sang imo mga himata, kalimti ak6, kay sa imo paglimot sa akon ma- gabuhin ang kalaot sa akon kapalaran. Diri wala ka sing liwan nga butang kundi ako lamang, kag sa adlaw nga mahulog alto sa gahum sang mga nagahingabot sa akon, mabilin ikaw nga isa, kag mangin-isa ikaw sa bug-os, nga panahon nga mabilin sa imo kinabuhi kon mahibal-an nga ikaw mangin-katipan ni Elias. Pa- nginpusli ang imo pagkalanubb kag ang imo kaanyag sa pagpa ngita sang isa ka maayo nga bana, nga bagay sa imo; wala, wala pa nimo masayri kon daw ano ang magpuyb nga mangin-isa, nga isa sa tunga sang mga katawohan. - Nag-isip ako nga updan mo ako ... - !Ay! - sabat ni Elias nga tinaklap niya ang iya palad sa iya agtan, - indi mahimb, labi na karon! Tubtob karon wala pa nakon makita ang ginkari ko sa pagpangita, indi mahimd! Karon nga adlaw nausikan ko ang akon kaluwasan! karon! Kag sinugid ni Elias sa malip-ot nga mga tinaga ang naha- nabb sang am6 nga aga.
Sa Talunan 213 - Wala ako magpangayb sa imo nga Iwason mo ang akon kabuhi, wala ako sing pasalamatan sa imo sa buhat apang nasay- ran ko ang balatyagon nga ginhatag nimo sa akon kag dapat ba- yaran nakon ini nga utang. Sa ibabaw sang tanan bisan sa Min doro subong man sa iban nga duog, magapadayon sa pagkabuhi ang kahapon kag ini masayran sa ulihe. - Kon amo maayo! - hambal sa iya ni Salome nga nagatu- lok sa iya sing mahigugmaon. - Kon ako makataliwan na, puyd ka diri, puyb! ka sa payag! Ini amo ang magapahanumdom sa imo sa akon kag indi ako maghunahona sa sinang' malayo nga mga duta nga ang diutay nakon nga balay dinaldal sang bagyo ukon sang mga balod. Kon magbalik ang akon panumdoman sa sini nga mga pangpang ang imo handumanan kag ang handuma- nan ko sa akon puloy-an dungan nga magapakita sa akon. Tulog ka diri sa duog nga akon ginatulogan kag ginadamguhan.. ,ka- tulad nga ako nagapuyo sa imo kag nagadulog sa imo luyo . . . - !O! - nakapanaghoy si Elias nga kinumos niya ang iya mga butkon sa kalisod. - jBabae! ... patigayuna nga limuton ko... - kumilas ang iya mga mata sa Kag kinakas niya ang nagahamboy sang dalaga, pumahilayo sia nga nadula kabuyan. isa ka tion. sa iya nga mga butkon sa mga landong sang ka- Nagasundd sa iya ang mga mata ni Salome kag nabili ini nga daw linansang nga ginapamatian na lamang niya ang mga tikang ni Elias nga nagaamat-amat dula sa malayo.
BAHIN XXV' SA BALAY SANG PIL6S0P0 SANG AGA SANG madason nga adlaw, si Juan Crisostomo Ibarra, sang tapos niya matan-aw ang iya mga duta, kumadto sa balay sang tigulang nga si Tasio. Ang bug-os nga kalinbng human sa hardin, kay bisan ang mga salimbabatang nga naglinibutlibot sa mga balisbisan, halos wala magginahod. Ang lumotlumot nagtubo sa dumban nga padir diin may isa ka balagon nga nagkamang, nga nagpangalihid sa mga bintana. Yadto nga diutay nga balay daw isa ka puloy-an sang kalinong. Hinigot ni Ibarra sing mahalungon ang iya kabayo haligi, kag lumakat nga halos nagtihin, lumaktod sia : nga matinlb kag naatipan sing maayo; sumaka sia sa kag, sanglit ang ganhaan nabuksan, sumulod sia. i sa isa ka sa hardin, hagdanan Ang nahauna nga pumakita sa iya mga mata amo ang tigu lang, nga nagdungok sa isa ka libro nga daw nagsulat sia. Sa mga dingding makita ang mga tinipon nga mga sapatsapat kag mga dahon, sa tunga sang mga mapa kag dumaan nga mga cs- tante, nga punb sing mga libro kag mga sinulatan. Ang tigulang nabuyok kaayo sa iya ginhikot nga wala makamutik sang pag-abot sang pamatan-on, kundi nga sang indi maluyag nga magtublag sa iya, buot na manaog. sia ini - Nano? Yara ka gall dira? - Pamangkot niya nga nagtulok kay Ibarra nga may katingala. - Pasayluha ako, - sabat sang pamatan-on, - nakita ko nga tama ka kasakb... (1) Bahin XXV - Ini nga bahin nabutang sa unang' sinulatan nga "Bahin XXVI", kay ang Bahin XXV amo ang isip nga ginadala sang "Elias kag Sa lome" nga ginwigit sang tagsulat tungod sa mga katarungan nga iya ginpanay- say sa isa ka sulat nga iya ginpadala kay Pari Pastells gikan sa Dapitan diin sia gintapok. Ang bahin sang amo nga sulat nagasiling sang masunod: "Sa pagpadungog sang kamatuoran isiling ko nga sang pagpanadkxng ko sang akon sinulatan sa Alemania yana ginliwat ko kag ginbuhinan ko pa gid kag ginpa- bahanbahan ang mga mainit nga balatyagon, nga ginpahumok ang madamo nga mga pulolungon . . . - 214 -
Sa Balay sang Pilosopo 215 - Sa pagkatutuo, may diutay ako nga ginasulat, apang wala ginadalii, kag maluyag ako magpahuway. May butang bala nga sarang ko mabulig sa imo? - Madamb! - Sabat ni Ibarra nga pumalapit sa iya, - apang... Kag pinasiplatan niya ang isa ka libro nga natungtong sa la- tok. - Nano? - Hinali nga nabungat niya nga natingala. - Naga- dulop ka karon sa paglubad sang mga heroglipiko. - Wala! - Sabat sang tigulang nga tinanyagan mya sia sing isa ka siya, - wala ako makahangop sang ehipsyo bisan sang \6pto lamang, apang may diutay ako nga nahangpan sang paagi sang kasulatan kag nagasulat ako sa mga hiroglipiko. Nagasulat ikaw sa mga hiroglipiko? Kag tungod pamangkot sang pamatan-on nga nagpangduhadoha sa kag nabatian. sa ano? - iya nakita - Agud indi sila makabasa sa akon karon! Naunay ang tulok ni Ibarra sa iya, nga naghunahona kon bala ang tigulang nagabuang. Dalidali niya kag usisaon ang libro sa pagtan-aw kon wala sia pagbutig kag nakita niya nga nadibuho sing maayo ang mga sapat, mga manipulon, mga dihil-ob nga ma- nipulon, mga bulak, mga till, mga kamot, mga butkon, kag iban pa. - Kag ngaa man nga nagasulat pa ikaw kon indi ka maluyag nga basahon nila? - Kay wala ako nagasulat sa karon nga kaliwatan, nagasulat ako tuhoy sa iban nga mga dinag-on. Kon ini nga kaliwatan ma kabasa sa akon, sunugon niya ang akon mga libro, ang kinabud- layan sa bug-os ko nga kinabuhi; sa baylo, ang kaliwatan nga ma- kalubad sini nga mga guhit mangin isa ka kaliwatan nga maalam, makahangop sa akon kag magasiling: "Indi kay ang tanan nag- tulog sa kagab-ihon sang aton mga ulang!" Ang katanhagaan ukon ini nga makabululong nga mga guhit amo ang magalwas sang akon nahimb sa kapakok sang mga tawo, subong sang tan- haga kag makatilingala nga mga hilikuton sa simbahan nga nag- Iwas sa madamb nga kamatuoran gikan sa makahalalit nga mga sari sang kaparian. - Kag sa ano nga pulong ikaw nagasulat? - Pangkot ni Ibar ra pagligad sang isa ka kalinong.
216 Nou Me Tangere - Sa inaton, sa tinagalog. - Kag magamit ang mga pat-in nga hiroglipiko? - Kon indi lang sa kabudlay sang pagdibuho nga nagakina- hanglan sing panahdn kag pagpaumod, sarang ko masiling sa imo nga inn maayo pa sangsa mga tigbatong' latino. Ang dumban nga ehipsyo may iya sang aton mga bokal; ang aton o, nga hingapusan lamang kag indi katulad sa kinatsila, kundl isa ka bukal sa tungatongh sang o kag u; katulad sa aton, ang ehipsyo wala man sing tunay nga tunog sang e; makita dira ang aton ha kag ang aton hha nga wala sa tigbatong' latino subong sang ginagamit naton sa kinatsila. Halimbawa: sa sini nga tinaga nga mu\ha, - sugpon niya nga nagtudlo sa libro - masulat ko ang kun- la nga ha sing labing' nagakabagay sa laragway sini nga isda sangsa h nga latino, nga sa Europa ginamitlang sa nagkalainlain nga mga bagay. Sa isa ka pagginhawa nga indi mabaskog, halimbawa, sa sini nga tinaga nga hain, diin ang h may diutay lang nga kusog, ginagamit ko ini nga ulo sang Icon, ukon ini'ng tatlo ka bulak sang loto suno sa isip sang bokal. Labot pa, may tunog ako nga sa ilong nga wala man sa tigbatong' latino nga ginkinatsila. Gi- nasulit ko nga kon indi lang tungod sa kabudlay sang dibuho nga dapat himpiton sa paghimb, sarang magamit ang mga hiroglipiko, apang ini man nga kabudlayon nagapilit sa akon sa pagpalip-ot kag indi maghambal sing kapin sa nagakaigo kag kinahanglanon; labot pa ini nga hilikuton nagalingaw sa akon, kon ang akon mga dumulbaw gikan sa China kag Japon maglalakat. - Nano? - Wala nimo sila mabatii? Ang akon mga dumulbaw amd ang mga salimbabatang. Karon nga tuig may nakulang nga isa; ayhan may isa ka malain nga bata nga insik ukon hapones nga nakadakop sa iya. - Ngaa masiling ka nga naghalin sila sa amo nga mga pung- sod? - Mahapos: sang pila ka tuig nga nagligad, sang wala pa sila makataliwan, hinigot ko sa till sang isa ang isa ka diutay nga papel nga sinulatan ko sang ngalan sang Filipinas sa iningles, nag- laum ako nga indi sila makalupad sing tuman kalayo, kag tungod nga ang iningles ginahambal diri sa tanan nga kapupod-an. Sa tinuig ang akon diutay nga papel wala makabaton sing balos, tub- tob nga sang ulihe sinulatan ko sing ininsik, kag yari ka kay sang
Sa Balay sang Pilosopo magagming nga papel nga linubad ko: ang isa nasulat sa ininsik kag isa ka pang-abiabi gikan sa mga baybayon sang Hoang-ko, kag ang isa, suno sa ginahunahona sang insik nga ginpakigkitaan ko, ayhan hapones. Apang ginalingaw ko ikaw sa sini nga mga butang kag wala ko ikaw mapamangkot kon sa ano nga bagay nga ako makabulig sa imo. - Nagkari ako sa paghambal sa imo nahanungod sa isa ka butang nga malahalon, - sabat sang pamatan-on. - Kahaponsang hapon... - Nadakop nila yadto'ng walay palad? - sal-ot sang tigulang nga puno sing kabalaka. - Nagahambal ka nahanungod kay Elias? Ngaa nakahibalo ka sina? - Nakita ko ang isbing sang gwardya sibil. - Ang isbing sang gwardya sibil! Kag sin-o ina nga is bing? - Ang asawa sang alperes, nga wala nimo pag-agdaha sa imo badii. Kahapon sing aga nabalahuba sa banwa ang nahanabb sa buaya. Ang isbing sang gwardya sibil may kaabtik manilag su- bong nga may kalain, kag naglaum nga ang timonil amd ang makahas nga pumasaog sang iya bana sa lunang kag bumalbal kay P. Damaso kag sanglit ini nga babae nagbasa sang mga pa- sayod nga dapat batunon sang iya bana, halos ini makaabot sa ila balay nga hubog kag wala sing maayo nga pangalibutan, pinadala niya, sa pagtimalos sa imo, ang sarhento upod ang mga soldado sa tuyo nga tublagon ang kinalipay sa badii. Mag-andam ka! Si Eva isa ka maayo nga babae nga naghalin sa mga kamot sang Diwa... si Donya Consolacion ginasugid nila nga malain kag wala mahibal-i kon diin nga mga kamot maghalin! Ang babae, agud nga mangin-maayo, kinahanglan nga maskin makaisa lamang, mag-agi sia sa pagkalin-ay ukon sa pagkailoy. Si Ibarra nagyuhom sing diutay kag nagsabat nga kinuha niya sa iya kartera ang pila ka papel: - Ang namatay ko nga amay masami namangkot sa imo sa pila ka mga butang, kag nadumdoman ko nga naghatag sia sa imo sing pangibulahan nga iya nasunod ang imo nga gintudlb. May yari ako sa akon mga kamot nga diutay nga hilikuton nga ang iya maayo nga pagtigayon kinahanglan ko nga masaligan. Kag sinugiran sia ni Ibarra sa malip-ot nahanungod sang pro- yekto sa buluthban, nga iya gintanyag sa iya kahagugma, nga 217
218 Nou Me Tangere hinumlad niya sa nahabulong nga pilosopo ang mga piano ab6t sa iya gikan sa Manila. nga nag- - Luyag ko nga tudlban mo ako kon sanday sin-o nga mga tawo ang dapat ko pabuligon sa akon sa banwa sa maayo nga katigayunan sang hilikuton. Ikaw nakakilala sing maayo sang mga pumoluyb; bag-o lamang ako akon mag-abot kag daw isa ako ka dumalay-o sa akon pungsod. Inusisa ni tigulang Tasio nga ang iya mga mata nahumog sang mga luha ang mga piano nga yara sa iya atubangan. - Ang butang nga mahimd mo karon amo ang akon gin- damgo, ang damgo sang isa ka makaluluoy nga buang! - hinali nga nahambal niya nga natandog. - Kag karon ang nahauna nga itudlb ko sa imo nga indi ka gid magpangonsulta sa akon! Tinulok sia sang pamatan-on nga nabulong. - Kay ang mga tawo nga mabinatyagon, - padayon niya nga may mapait nga palahid, - magabilang sa imo nga isa man ka buang. Ang mga tawo nagahunahona nga buang yadto'ng may kaisipan nga lain sangsa ila, gani nga amo ina ang pagbilang nila sa akon, kag ginapasalamatan ko ina, kay kailo man ako? Sa ad- law nga mahunahona nila nga nagbalik ang akon panumdoman, sa sina nga adlaw kuhaan nila ako sang diutay nga kahilwayan nga binakal ko sa bill sang tadlong ko nga panumdoman. Kag sin-o ang makasiling kon sila may katarungan? Wala ako nagahuna hona bisan nagapangabuhi sunb sa ila mga pagbulot-an; ang akon mga pagsulondan, kag ang akon mga ginahangad liwan nga mga butang. Ang gobernadorsilyo sa ila nagaagum sang kabantugan nga maalam tungod kay, wala sing natun-an kundi ang magdulot sang tsokolate kag mag-antos sang malain nga panimuot ni P. Damaso, karon manggaranon na, ginatublag niya ang tagdiutay nga mga kapalaran sang iya mga kasimanwa kag tubtob nga kon kis-a mahambal sang hustisya. "Amo ina ang tawo nga maalam!'' hunahona sang timawa, "nakita mo, wala sing bisan ano nga na- himb sia nga dakd!" Apang ako, nakapanubli sing manggad, pa- langakban, nakatuon ako, kag karon imol ako, wala nila ako pag- tugyani sing bisan isa ka labing' kubos nga palangakban, kag ang tanan nagasiling: "Ina isa ka buang; ina wala makahangop sang pangabuhi!" Ang kura nagatawag sa akon nga pilosopo sa hayu lamang, kag nagapahangop nga ak6 isa ka buraan nga nagapada- yaw sang akon natun-an sa mga mataas nga unibersidad, samtang
Sa Balay sang Pilosopo 219 nga sa kamatuoran amo ang labing' kubos nga akon mapuslan. Ayhan isa ako ka matuodtuod nga buang kag sila ila mga maalam, sin-o ang sarang makahambal sina? Kag ang tigulang naglungolungb sa pagpaiway bilang sang isa ka panghunahona kag nagpadayon: - Ang ikaduha nga matudlb ko sa imo nga magpangonsulta ka sa kura, sa gobernadorsilyo, sa tanan nga tawo nga may ka- tungdanan: sila magahatag sa imo sing malain, binuang kag wala'y pulos nga mga pagtudlb, apang ang magpangonsulta indi bu6t silingdn nga patihon mo, sa hayag sundon mo sila sa imo mahimb kag ipakilala nga nagahikot ka suno sa ila luyag. Si Ibarra makation nga nanghunahona kag sang ulihe suma- bat: - Ang imo ginatudlb maayo apang mabudlay nga sundon. Indi bala nakon mapadayon ang akon ginaisip nga indi malambu- ngan sang isa ka landong? Indi bala mahimb ang butang nga maayo wala'y sapayan sang tanan sanglit ang kamatuoran indi kinahanglan mangayo sang pinahulam nga inogpanapot sa sala? - Wala sing nagahigugma sang hublas nga kamatuoran tu ngod sina! - Sabat sang tigulang. - Maayo lamang ina kon ham- balon, mahimb sa kalibutan nga ang pamatan-on magdamgo. Yara ang manunudlo sa kabataan nga naghulag sa waay lawas; may ta- gipusuon sang bata nga maluyag sang butang nga maayo kag na- kabaton lamang sing yaguta kag hinarakhak. Nagsiling ka sa akon nga ikaw isa ka dumoliiong sa imo pungsod, nagapati ako sina. Kutob sang nahauna nga adlaw sang imo pag-abot, nagsugod ka sa pagpilas sang balatyagon sang isa ka pari nga may kabantugan nga isa ka santos sa mga tawo kag maalam sa mga kasubong niya. Itugot sang Diwa nga ini nga tikang indi makahukom sa imo pa- laabuton. Ayaw ka magpati nga, tungbd kay ang mga dominiko kag mga agustino nagatulok nga may pagtamay sa sotana nga ginggon, sa kordon kag sa mahigkb nga hapin sa till: tungod kay ginpahanumdom anay sang isa ka dalagangan nga doktor sang Sto. Tomas nga ang Papa Inocencio III nagbilang nga ang mga palatukoran sini nga talapuanan sa pagtuluohan labing' bagay sa mga baboy sangsa mga tawo, wala sila tanan paghilisugot sa pag- pamatiiod sang ginhambal sang isa ka mangwawali: "Ang labing' kubos nga timawa makahimb kapin sangsa Pangulohan lakip sang tanan niya nga mga soldado." Pag-andam basi ka mahulog! {Cave
220 Noli Me Tangere ne cadas!)2 Ang bulawan tama ka makagagahum; ang tinday nga bulawan sa makadamb nakahulog sang Diwa sa iya mga dambana, kag kutob pa sang mga panahon ni Moises. - Ir.di tuman ang akon pagdula sang paglaum kag wala man ako nagabilang nga may katalagman ang pangabuhi sa akon pung- sod, - sabat ni Ibarra nga nagyuhom. - Nagapati ako nga ina nga mga katalagman pinahitad sing diutay, kag ginapaabot ko nga mahimb ang tanan nga ginabuko ko nga wala sing daku nga pa- matok nga masumalang sa sina nga bahin. - Huo, kon buligan ka nila; indi, kon ina bawion nila. Ang tanan mo nga pagpangabudlay mawasdak batok sa mga padir sang balay sang pari, sa isa ka pagpitik sang prayle sang iya kordon ukon sa pag-uyog lamang sang sotana; ang alkalde, sa maskin ano lang nga kabangdanan, sikwaydn niya bwas ang ipahanugot niya sa imo karon; wala sing iloy nga magpahanugot nga ang iya anak magbuthb sa imo buluthban, kag gani nga ang tanan mo nga ka- budlay mahanabb nga taligmato: magapatay sang kabubut-on sad- to'ng sa ulihe may luyag sa pagbutang sing mapuslanon nga mga proyekto. - Wala'y sapayan sina, - sabat sang pamatan-on, - indi ako makapati sa sinang' gahum nga ginasugid nimo, kag bisan pa nga pakamatuoron ina, kilalahon, yari gihapon sa akon Inyo ang banwa nga mabinatyagon, ang Pangulohan nga bumatyag sa tuman ka- ayo nga mga bukb nga may daku nga palaabuton kag sa pagka- matuod ang ginahandum amo ang kaayuhan sang Filipinas. - Ang Pangulohan! Ang Pangulohan! - kibot sang pilosopo nga binatak niya ang iya mga mata sa pagtulok sa atop. ■ - Maskin daw an6 ang kaluyag sini sa pagpadakb sang pungsod sa iya man kaugalingon nga kaayuhan kag sang Dutang' Tinubban, maskin ano nga kabalaka sang kalag sang mga Kat6li\ong Harianon2 (2) Cave ne cadas - Kon sayuron pa, pag-andam basi ka mahulog! Hambal ini nga linatin. Sa ini nga pulong ginpahanumdom sang is6 ka ulipon ang nagdadg nga romanhon nga nagtungtong sa likod niya nayon. Diri gina- gamit bilang isa ka sari sang pulolungon. (3) Pangulohan sa kalag sang mga haring' katoliko - Ang pagbilog sang poKtika sang Espana ginsugdan sang tungatonga sang dag-on XV, sang kas- lon ang batang' katsila (sang ulihe hara) nga si Isabel kag ang prinsipeng' ma- nunobli sang Aragon (Fernando) nga sumaka sa trono sang 1479. Ang apo sang duha, nga si Carlos I, nagpanubli sang korona sang Mag-asawa, pati pa ang sa Navarra, nga ang pag-agaw sini ginhimo ni Fernando nga Katoliko sang 1515, nga iya gintambi sa Castilla. Ang pagbilog sang ginharian na- himo nga bug-os sang madaog ang moros nga ginharian sang Granada (1492) sang panahon man nga natukiban kag nadaog ang kontinenteng' amerikanhon kag sa pagpanubli sa iya amay, Carlos V, nagbaton sia sang imperyong' Ale man kag sang mga kinamatarong sa paggahum sa Italia.
Sa Balay sang Pil6sopo sa pagpahanumdom sang mga punban ukon sang iban, ang Pa ngulohan wala pagtamod, wala pagpamati, wala pag-isip Iwas sang ginapatan-aw sa iya, ginapapamatian kag ginapaisip sang kura ukon sang probinsyal (isa ka punban sang simbahan nga katoliko); ang Pangulohan nagapati nga magsalig larnang sa ila, kon ini nagapadayon tungod kay ginasakdag nila, kon ini mabuhi tungod kay ginapahanugotan nila nga mabuhi kag sa adlaw nga talikdan nila, ang Pangulohan matumba nga katulad sang isa ka maniki nga nakuhaan sing tukod. Ginapasud-o nila ang pangulohan sa pagribol^ bato\ sa bantu a hag ang bantu a bato\ sa mga kusog sang Pangulohan. Diri sini nagahalin ang isa ka diutay nga hampang nga katulad sang nagakahanabb sa mga mahadlukon nga maka- duaw sang mga duog nga mahagnop: ginabilang nila nga mga bahoy ang ila kaugalingon nga mga landong kag mga tingog nga nagahalin kon diin ang ila kaugalingon nga mga tingog. Samtang nga ang Pangulohan indi magpakighangop sa banwa, indi gayod makapanginlwas sa am6 nga panakdag; magakabuhi katulad si- na'ng mga pamatan-on nga maluya nga nagakurog sa isa lamang ka tingog sang ila yayo, nga ang ila pagpatawad ila ginapangayb. Ang Pangulohan indi makapaabot sang isa ka kaulihian nga ma- pag-on, isa ka butkon, nga ang iya ulo amo ang kombento, kag sa sini nga kusog nga amo ang nagaguyod sa iya halin sa isa ka tigalbong pakadto sa isa man ka tigalbong, mahimb sia nga lan dong, madula ang iya ngalan, kag mahuyang kag indi sangkol ang tanan isalig niya sa mga indi makasarang. Ipaanggid bala ang kahimtangan sang aton Pangulohan sa ila sang iban nga mga pungsod nga imo nakadtoan ... - O! - sal-ot ni Ibarra, - tamii na man ina nga pagpangayb; batyagon naton nga tuman na nga ang aton banwa indi magpa- numbunganon, nga indi magbatas katulad sang banwa : sa iban nga mga pungsod, kag ina salamat sa Pagtuluohan kag sa pagka- mabinalak-on sang mga manggagahum. - Ang banwa wala pagpanumbong kay wala sing tingog, wala paghulag kay nagakatulog, kag nagahambal ka nga wala pagbatas, kay wala nimo makitli nga nagadugo ang iya tagi- pusiion. Apang isa ka adlaw makita nimo ina kag mabatian kag masubo sa mga nagasalig sang ila kusog sa pinakok ukon piyong nga pagtuo! Masubo sa mga nagapangalipay sa pagpanglag-it kag nagahilikot sa kagab-ihon nga nagapati nga ang tanan nagakatu log! Kon ang silak sang adlaw magsanag sa bug-os nga kadulom. 221
222 Noli Me Tangere maabot ang pagtimalos nga makakulogmat, ang tanan nga kusog, nga ginpigos sa mga dinag-on, ang madamb nga hilu nga pina- dalisay sa tinulotulb, ang tuman nga pagpanaghoy nga pinunggan magagwa sa kasanag kag magalupok... Sin-o sa ulihe ang maga- bayad sina nga mga utang nga ginasulitsolit sang banwa sa pagsu- kot nga ginatigana sa aton sang Maragtas sa iya duguon nga mga pamihak? - Diwa, ang Pangulohan kag ang Pagtuluohan indi magtugot nga mag-abdt ina nga adlaw! - Sabat ni Crisostomo, nga natinga- la. - Ang Filipinas matinuohon kag nagahigugma sa Espana; ang Filipinas makasayod kon daw ano ang mahimb sa iya sang amo nga pungsod. May kalakasan hiio, may mga kasaypanan, indi ko ina paglalison, apang ang Espana nagatinguha sa pagpanibag-o nga ina mabadlong, nagabukb sa pagbimb sang maayo nga mga butang, indi dalok. - Nasayran ko ina, kag amo ang malain. Ang mga pagpani- bag-o nga nagahalin sa ibabaw ginadula sang mga yara sa ubos nga mga bahin tungod sa mga kaduyogan sang tanan, halimbawa, ang mainit nga handum sa pagmanggad sa diutay nga panahon kag ang kapakok sang banwa nga ang tanan nagapahanugot. Ang mga kalakasan indi mabadlong sang isa ka pagbulot-an gikan sa ginharian kon indi matatap ang pagpatuman sang isa ka gahum nga maimon sa katungdanan, kon indi mahatag ang kahilwayan sa paghambal batok sa pagpakalakas sang mga mangungulipon: ang mga butang nga ginabukb, ginabukb man lang gihapon, ang mga kalakasan mabilin nga kalakasan man gihapon, kag ang pari, nga busog, magatulog sing labi pa gid kalinong. Labot pa, abi kon may isa ka tawo nga mag-ab6t nga mataas sing palangakban nga may dalagkb kag mapuslanon nga mga kaisipan, mamati man sia, apang sa likod ginabilang ini nga isa ka buang: "Ang Iya Taslangdon wala makasayod sang pungsod; ang Iya Taslangdon wala makasayod sang batasan sang mga indyo; ang Iya Taslang don magapakalain sa ila; Ang Iya Taslangdon magaayo kon mag- salig kay pulano kag kay sutano kag iban pa," kag sanglit ang lya Taslangdon wala makasayod sa pagkamatuod sang pungsod, nga tubtob karon ginabilang niya nga didto sa America, kag labot pa may mga kakulangan kag kapigaw sia subong sang tanan nga tawo, magapati sia. Ang Iya Taslangdon magadumdom man nga sa pagtigayon sang iya palangakban, ginpabalhasan niya sing ma ayo kag labi nga nagbatas, nga mangakb sia sing tatlo lamang ka
Sa Balay sang Pilosopo tuig, nga magapatigulang sa iya kag kinahanglan nga indi sia mag-isip sing binuang kundi sang iya palaabuton; isa ka diutay nga otcl sa Madrid, isa ka diutay nga balay sa uma kag isa ka maayo nga hinakay agud mabuhi sia sing maayo sa Korte,4 kag amd ini ang iya pangitaon sa Filipinas. Wala kita pagpangayb sang mga milagro, wala kita pagpangayb nga magbalaka sia sa kaayuhan sang pungsod diin sia nag-abdt nga dumalay-o sa paghi- mb sang iya manggad kag maghalin sa ulihe. Ano ang pulos niya sang pagpasalamat ukon sang pagtamay sa iya sang isa ka banwa nga wala niya makilal-i, diin wala sia sing mga handumanan, diin wala sia sang iya mga hinigugma? Ang kahimayaan agud ma ngin matahum, kinahanglan nga magtumog sa mga palamatin-an sang mga ginahigugma naton; sa sulod sang aton puloy-an ukon sang pungsod nga magatipig sang aton mga abii; luyag naton nga ang kahimayaan mahamtang sa ibabaw sang aton lubnganan agud mapaalabaab sang iya mga silak ang kayami sang kamatayon, agud indi kita mawala sing bug-os, kundi nga may mabilin pa nga diutay sang aton kaugalingon. Wala sini nga sarang naton matug-an sa makari sa pagtipig sang aton mga kapalaran. Kag ang malain sini nga tanan kay mahalin sila kon magsugod sila sa paghangop sang ila katungdanan. Apang nagapalayb kita sa aton ginahambalan. - Indi, sa wala pa kita magbalik sa aton ginahambalan, kina hanglan ko nga paathagan ang pila ka butang, - tublag sang pa- matan-on nga may kakisay. - Sarang ako makapasugot nga ang Pangulohan indi makakilala sang banwa, apang nagapati ako nga ang banwa diutay sing nahibal-an sang Pangulohan. May mga mangangakb nga wala'y pulos, mga malain, kon luyag nimo, apang may mga maayo man kag kon ini wala sing may mahimb, tungod kay nakasalapb sang isa ka banwa nga maluyb: ang banwa nga halos nagahilabot sa mga butang nga natungod sa iya. Apang wala ako magkari sa pagpakigbais sa imo nahanungod sina nga butang: nagkari ako sa pagpangayb sa imo sing isa ka pagtudlb kag ikaw nagasiling sa akon nga ginaduko ko ang akon ulo sa atubangan sang makahalam-ot nga mga idolo . . . - Hiio, kag ginasulit ko ina, kay diri dapat nga magduko ka ukon indi gani mahulog ina. (4) Ang korte - Am6 ang poblasyon diin nagapuyo ang Manggagahum (ukon Madrid, sa sini nga bagay) kag ang mga tawo nga katapo sang iya panimalay, hubon kag mga alagad. Indi ini dapat hangpon nga Cortes, nga amo ang pagtingob sang duha ka kalawasan: ang Senado kag ang Kamara sang mga Diputado. 223
224 Noli Me Tangere - O, iduko ang ulo, ukon indi gani mahulog? - Sulk ni Ibar ra nga pumadalom sang iya hunahona. - Mabudlay ang palalig- ban! Apang ngaa? Indi bala nagakaangay ang akon paghigugma sa akon banwa kag ang paghigugma ko sa Espana? Kinahanglan bala ang magpaubds agud mangin-maayo nga kristohanon, mag- pakalaot sang akon kaugalingon nga ipalatugsiling sa pagtigayon sang isa ka maayo nga tinutuyo? Ginahigugma ko ang akon pungsod, ang Filipinas, tungod kay sa iya nautang ko ang akon kabuhi kag ang akon kalipay, kag tungod kay ang tanan nga tawo dapat maghigugma sa ila pungsod: ginahigugma ko ang Es pana, ang pungsod sang akon katigulangan, kay, wala'y sapayan sang tanan, ang Filipinas nakautang sa iya kag magautang sa iya sang iya kalipayan kag sang iya kaulihian; ako katoliko, gina- tipigan ko ang putli nga pagtiio sang akon mga ginikanan, kag wala ako sing nakid nga katarungan kon ngaa nga ang akon ulo iduko ko samtang nga ina sarang ko mabatak, ihatag ko sa akon mga kaaway kon sila malupig ko man lamang? - Kay ang duta diin luyag mo magtanum yara sa gahum sang imo mga kaaway, kag batok sa ila wala ka sing kusog. . . Kina hanglan nga maghalok ka anay sina nga kamot nga.. . Apang ang pamatan-on wala magpabaya nga magpad ayon sia kag sumabat nga nagpainit. - Maghalok! Apang nalimot ka nga sila ang nagpatay sang akon amay, pinakalkal nila sa iya lubnganan... apang ako, nga ak6 ang anak indi sina malimot, kag kon wala ko sia pagtimalosi tungod kay nagatamod ak6 sang kadungganan sang pagtuluohan. Nagdungok ang tigulang nga pilosopo. - Gg. Ibarra! - Sabat niya nga mahinay, - kon ginatipigan nimo ina nga mga handumanan, mga handumanan nga ang pag- limot sina indi ko malaygay sa imo, talikdi ang proyekto nga imo ginabukb kag pangitaa sa liwan nga butang ang kaayuhan sang imo mga kasimanwa. Ang proyekto nagakinahanglan sang liwan nga tawo kay: agud nga mahimb ina, indi lamang nga kinahang lan ang pilak kag kabubut-on; sa aton pungsod ginakinahanglan pa ang pagpaumod, ang kabakas kag ang pagsalig sanglit ang duta wala pa maaman sing maayo; natamnan pa lamang sing mga gamo. Nahangpan ni Ibarra ang bill sini nga tinaga apang indi sia dapat maglas-ay; ang inoghalad kay Maria Clara yarh sa iya pa- numdoman: kinahanglan matuoron niya ang iya gintanyag.
Sa Balay sang Pilosopo --Ang imo pinanilagan wala bala nagatanyag sa imo sing bu- tang Iwas sa sining' paagi nga mabudlay? - Pamangkot niya sa tingog nga mahinay. Inuyatan sia sang tigulang sa butkon kag dinala sia sa binta- na. Ang lab-as nga hangin, nga naghalin sa Aminhan, naghuyop: sa ila mga mata nahumlad ang hardin, nga ginlatiran sang mada- bong nga talunan nga amo bilang ang parkc. - Ngaa nga indi naton sundon ang ginahimb sinang' maluya nga salingsing nga puno sing mga bulak kag mga bukol! - Ham- bal sang pilosopo nga nagtudlb sa isa ka matahum nga rosal. - Nagahuyop ang hangin, ginauyog sia, kag sia nagahilay nga daw tagiion niya ang malahalon niya nga lulan. Kon ang salingsing mag-unay nga tadlong, mabali, taktakon sang hangin ang iya mga bulak kag ang mga bukol indi na magpamuskag. Ang ha ngin malabay kag ang salingsing mabalik sa pagtadlong, nga may bugal sa iya bahandi. Sin-o ang makasubong nga sia magluhod sa atubangan sang iya kinahanglan? Sa unhan, tan-awon mo ina'ng daku nga l^upang nga nagahulag nga daw harianon sang iya bu- galon nga mga dahon diin magapugad ang agila. Dinala ko ina halin sa talunan nga isa ka maluya nga tanum, sa mga lipak nga kawayan sinakdag ko ang iya salingsing sa sulod sang binulan. Kon abi kinuha ko sia nga dakh na kag puno sing kabuhi, masaligan nga diri wala sia mabuhi: ang hangin nagtay-og sa iya sa wala pa ang iya mga gamot makapangalig-on sa duta, sa wala pa magtig-a ini sa iya palibot kag makahatag sa iya sing nag- kaigb nga pagkaon sa iya kadako kag kataas. Subong man sini nga matapos ka, tanum nga ginsaylo gikan sa Europa sa sini nga batuhon nga duta, kon indi ka makakita sing bulig kag kon indi ka magpakadiutay. Ikaw, yara sa malain nga mga kahimtangan, nga isa lamang, mataas: ang duta matay-og, ang langit matunda sang bagyo kag ang utbong sang kakahuyan sang imo panimalay napamatud-an na nga nagaagda sang linti. Indi kay kaisog, kundi katalaw ang magpakigsumpong nga isa lamang batok sa tanan nga nagaluntad; wala sing nagapakalain sa sakayanon nga mapa- lipod sa isa ka dulongkaan sa nahauna nga paghuyop sang unos. Ang magduko sa pag-agi sang bala indi kay katalaw; ang malain amo ang magpakigsumpong nga mapukan kag indi na makaba- ngon liwat. - Kag mapatubas ayhan ini nga pag-antos sing mga bunga nga akon ginapaabot? - Pamangkot ni Ibarra. - Mapati ayhan sa 225
226 Noli Me Tangere akon kag limuton sang pari ang iya dumot? Mabulig ayhan sila sing talunghayag sa kaayuhan sang pagpanudlo nga magaagaw sa mga kombcnto sang mga manggad sang pungsod? Indi sila ma- kapakita nga may kahirop, magpakunokuno nga may pagbulig, kag sa idalum, sa mga landong, sumpungon, padihutan, pilasan sa dapadapa agud malingkang gilayon sangsa sumpungon sa atuba- ngan? Sandig sa mga nagkahanabb nga imo ginahunahonaan ang tanan sarang mapaabot! Ang tigulang humipos nga indi makasabat. Nag-isip sia anay kag magbalos: madayon, malipay ka sa paghunahona nga ang tanan ginhimb mo sa sulod sang imo masarangan, kag bisan pa nga amo ini, may diutay ka nga natigayon: ang pagbutang sang nahauna nga bato, ang pagtanum; tapos mapiias ang bagyo, ayhan may manubb nga binhi, nga mabilin nga buhi sa unos nga mag-agi, malwas ang tanum sa kalaglagan kag amo sa ulihe ang kuhaan sang bag-o nga binhi sang mga anak sang tagtanum nga namatay. Ang pa- nanglitanan sarang mahimb nga palanganinawan sang iban nga nahadlok lamang magpanugod. - Kon ina mahanabb, kon ang imo proyekto indi Si Ibarra nagpainuino sini nga mga katarungan, nakitii niya ang iya kahimtangan kag nakahangop sia nga wala'y sapayan sang iya pagpangduhadoha, ang pilosopo may dakfi gid nga katarungan. - Nagapati ako sa imo! - Hinali nga nabungat niya nga tinan- ay niya sa iya ang iya kamot. Wala ak6 magsayop sa pagpaabot sang maayo nga pagtudlb. Karon nga daan makadto ako sa pag- pakigtalunghayag sa kura, nga sa katapusan wala sing mahimb sa akon nga malain kag dapat nga mangm-maayo, kay indi ang tanan kaangay sang naghingabot sa akon amay. Tigayunon ko pa ang iya kabalaka sa sinang' malaot sing palad nga buang kag sa iya mga anak: nagasalig ako sa Diwa kag sa katawohan! Nagpaalam sia sa tigulang kag, sumakay sa kabayo, tumaliwan sia. - Magtalupangod! - Kibot sang may pangduhadoha nga pilo sopo nga sinunod niya sia sang iya panulok. Panilagan naton sing maayo kon ano ang pagpagwa sang kapalaran sang komedya nga ginsugdan sa patyo. Sa karon sa pagkamatuod nagsayop sia: ang komedya nasug- dan na sing madugay.
HAHIN XXVI NG TUGHP6N SNG PNDOT 1KANAPUL0 K1TA karon sa Nobyembre, tughapon sang pandot. Naghalin sa kinaandan nga makatalaka nga pagginawi, ang banwa pumatopling sa isa ka pagsinakusakb nga wala'y tupong sa sulod sang ila balay, sa dalan, sa simbahan, sa bulangan kag sa uma: ang mga bintana natabunan sing mga hayahay kag rnga tela nga nagkalainlain ang mga duag; ang taliwala napuno sang mga linupok kag sang lanton; ang hangin nalatum sa mga kina- sadya. Nagkalainlain nga mga sari sang paglutb sang mga bungang- kahoy sang pungsod nga nasulod sa mga dulsera nga kristal nga may masadya nga mga duag ginkaayo sang dalaga sa isa ka diutay nga latok, nga natabunan sang puti nga binordahan nga mantel. Sa lagwerta nagsiniyak ang mga pish, nagkinakak ang mga mu- nga, nagsinambo ang mga baboy, nga nagkalabulong sa mga ki- nalipay sang mga tawo. Ang mga suloguon nagsaka kag nag- panaog nga nagdalala sang pinulog nga mga bahilya, mga kub- yertos nga pilak; diri nagkinamog kay nabuka ang isa ka pinggan, didto nagkinadlaw sila sa isa ka umanhon: sa tanan nga bahin may sinugbay, may hinutikanay, may sininggit, may hinambala- nay, may pakutpakot, ang iban ginapadali sang iban, kag ang tanan gumon, ginahod kag kinagamo. Kag ini tanan nga ki- nunyagkonyag kag ini tanan nga kinabudlay nahatungod sa du- mulbaw nga kilala ukon indi man kilala, sa pag-amuma sang bisan sin-o nga tawo nga ayhan wala pa gid makita, nga sa iya paghalin indi na liwat magpakitii; agud nga ang dumalay-o, ang tagalwas, ang abyan, ang kaaway, ang pilipinhon, ang katsila, ang imol, ang manggaranon maghalalin nga malipayon kag busog: wala sing ginapangayb sa ila maskin ano nga kabalaslan, wala man ginpa- abot sa ila nga indi nila paghalitan ang maabiabihon nga panima- lay sa tion ukon sa tapos na sila matunawan! Ang mga mangga ranon, yadto'ng nakakadto sing makaisa sa Manila kag nakakittl - 227 -
228 Noli Me Tangere kapin sangsa iban, nagbalakal sing scrbesa, tsampan, mga alak, kag mga kalan-on gikan sa Europa, nga halos nila matilawan ang isa ka timfl ukon matam-iran bisan isa ka tulo. Ang ila latok naaman sing labing' matahum. Sa tunga may isa ka daku nga pinya nga hinimb, nga inilog sing maayo, diin nalansang ang mga palito nga inogpaninga, nga hinimb sing maayo sang mga bilanggo sa ila mga tion sa pag- pahuway. May yarh nga abaniko, may isa ka pungpong sang mga bulak, isa ka pispis, isa ka bulak, isa ka paklang ukon mga talika la; nga ang tanan linukit sa isa lamang ka bilog nga kahoy; ang taghimb pinilit, ang galamitbn, isa ka malain nga kutsilyo kag ang balatyagon tingog sang bastonero. Sa pihak kag pihak sini nga pinya, nga gintawag nga palalitohan nagtulumpok sa ibabaw sang mga bulotangan-bungangkahoy nga kristal ang mga pira- mide sang mga naranghita, mga lansones, mga atis, mga tsiko kag mga pahu pa wala'y sapayan nga Nobyembre, Kag, sa masangkad nga mga pinggan, sa mga papel nga daw engkahe kag naduagan sing masili nga mga duag, ginpakita ang mga hamon gikan sa Europa, sa China, isa ka daku nga pastel sa dagway sang Agnus Dei, ukon salampati, nga amo man ang Balaan nga Kalag, mga relycnong' pabo, kag iban pa, kag sa tunga sini ang inogpagana nga mga garapon sang mga atsara nga mga nadibuhban sing ma tahum, nga hinimb sa bulak sang bonga kag iban pa nga mga utanon kag mga bungangkahoy, hiniwa sing makiambungon kag nabutangan sing pulot sa mga higad sang mga garapon. Tininlban nila ang mga globo nga kristal, nga pinaalinton halin sa mga ginikanan pakadto sa mga anak; ginpakintab nila ang mga puniponi nga saway; ginpanghuksan nila sing mga putos nga pula ang mga lampara sa agas, nga wala masudli sing mga langaw kag mga lamok sa sulod sang isa ka tuig kag wala maga- mit: ang mga almendra kag mga kristal nga pinakabit sa dagway sang mga prisma naghalabyughabyog, nagkinalaykalay, nag-alam- ba, nga sila daw nagpakigbahin man sa pandot, nagkinasadya kag ginlapta nila ang silak nga pinakilan sa puti nga dingding ang mga duag sang balangaw. Ang kabataan naghinampang, nagka- lalingaw, ginlagaslagas nila ang mga duag, ila nasandad, nabuka ang mga tubo, apang ini wala nagaupang sa pagpadayon sang ki- nalipay sang pandot: sa iban nga bahin sang tuig ang mga luha nga matulb gikan sa ila manipulon nga mga mata magasugid sang tuhay nga butang.
Ang tughapon sang pandot Subong sining' pinakamahal nga mga lainpara, naggwa map. sa mga talagban ang hinimban sang mga pamatan-on nga babae: mga belo nga ginansilyo, magagming nga mga alpombra, hinimb nga mga bulak; naggulwa ang dumaan nga mga bandeha nga kristal, nga ang iya sulod naglaragway sang isa ka linawlinaw nga may magagming nga mga isda, mga bulobuaya, mga lukos, mga tanumtanom nga lunhaw, mga bato nga bulak kag mga bato nga daw kristal nga nagkintab ang mga duag. Ini nga mga bandeha napun-an sing mga abano, mga sigarilyo kag mga magagming nga buyb, nga linubid sang bulobulinawon nga mga tudlb sang mga dalaga. Ang saldg sang balay nagkintab katulad sang espeho; ang mga kortina nga pinya ukon husi nagpuni sa mga ganhaan; sa mga bintana nagkalabit ang mga parol nga kristal ukon papel nga rosa, asul, lunhaw ukon pula; ang balay napun-an sing mga bulak kag mga plorera nga natungtong sa mga pedestal nga losa gikan sa China: pati ang mga santos nasuotan sing matahum, ang mga larawan kag ang mga salin sang mga santos tanan ginkaayo nga bagay sa pandot, tininlban sing yab-ok, subong man ang mga salaming kag pinaumbilayan ang ila mga kwadro sing pinungpong nga mga bulak. Sa mga dalan, nga pinaantad-antad, pinatindog ang matahum nga mga arko nga kawayan nga hinimb sa madamb nga bagay, nga gintawag nga sinl^aban, nga ginlibutan sing kaltis^us1 nga ang magtulok lang sini nagpasadya na sang mga tagipusiion sang kabataan. Palibot sa nakawaan nga bahin sang simbahan may daku kag malahalon nga tolda, nga ginduhol sang mga haligi nga kawayan, agiid maagihan sang prosesyon. Sa silong sini naghi- nampang ang kabataan, nagdinalagan, nagkinamang, naglinumpat- lompat kag nagkagisi ang ila bag-o nga mga bayu nga dapat ga- miton nila sa adlaw sang pandot. Didto sa plasa pinatindog ang isa ka entablado, palagwaan nga kawayan, nipa kag kahoy; dira mapakita sing mga katahuman ang komedya sang Tondo kag magapakig-indis sa mga kadiwata- han nga nagamilagro nga indi mapatihan: didto maamba kag ma- saot sanday Marianito, Chananay, Balbino, Rat'ta, Carvajal, Yeyeng,2 Liceria kag iban pa. Ang pilipinhon maluyagdn sang teatro kag (1) Kaluskus - Kudalkodal bilang nga mga sanga sang kahoy. (2) Chananay, Ratia, Carvajal, Yeyeng - Ang mga gumulowa nga labi gindugokan sang banwa kag sang ila mga humalangad sa teatro am6 si Cha nanay, ang wala'y kamatayon nga si Yeyeng, sanday Ratia, Carvajal, Taga roma kag iban pa nga sarang na mabilang nga mga binag-uhanon nga artista. 229
230 Noli Me Tangere mawilihon nga tumalan-aw sang mga drama; nagapamati sila sing mahipos sa mga ambahanon, nagadayaw sang saot kag sang mga hulag, wala pagpanihol kag wala man pagpamalakpak. Indi niya maluyagan anggwa? Hand usang-usangon niya ang iya buyb ukon mahalin nga wala niya ginatublaga ang iban nga ayhan may luyag ila sa pagtan-aw. Kon kis-a masinggit lamangang mga tumalan-aw kon ang mga gumulowang' lalaki maghalok ukon maghakos sa mga babacng' gumulowa, apang indi na magligad diri. Sa iban nga panahon drama lamang ang ila ginpagwa; ang mamalaybay sang banwa nagtukod sing isa ka palagwaon diin kinahanglan nga may inaway sa tagsa ka duha ka rninuto, isa ka makahalam-ot kag pagliwat nga makakulogmat. Apang kutob nga ang mga gumulo wa sang Tondo nagbutang sing inaway sa tagsa ka napulb kag li ma ka segundo, may duha ka tarso kag naghatag pa sing mga gwa nga indi pa gid mapatihan, nga pinatay nila ang ila mga kau- pod nga taga-puod. Ang gobernadorsilyo maluyagon sina kag nag pili sia suno sa luyag sang kura sang komedya nga "si Prinsipe Villardo ukon ang mga "Napangdakpan nga Linuwas Gikan sa Pinakamalaot nga Gikab," isa ka palagwaon nga may salamangka kag mga hampang sa kalayo. Masunson nga nagbagting sing masadya ang mga lingganay, ang amo man nga mga lingganay nga sadto'ng napulb ka adlaw nga nagligad nagbagting sing masulub-on. Mga aiding sa kalayo kag mga morterete naglinupok sa taliwala; ang pilipinhon nga taghimb sang mga palalukpon, nga nag-alam sang iya hilikuton nga wala sing nakilala nga manunudlb, magapakita sang iya mga kinaadman, naghimb sang mga torotoro, mga kulokastilyo nga ka layo nga may mga siga nga bengala, mga globo nga papel nga pinahabok sa hangin nga mainit, mga aliling nga masilaw, mga bomba, mga kohete kag iban pa. Nagtunog ang malayo nga mga lanton? Nian nagdinalagan ang kabataan pakadto sa gwa sang poblasyon sa pag-alaw-alaw sang mga banda sa musika. Lima ang ginhinakayan, Iwas sang tatlo pa ka orkesta. Ang banda sang Pagsangjan, nga iya sang eskri- bano indi dapat maulihe, bisan ang iya sang banwa sang San Pedro de Tunasan, bantog sadto kay ang nagdumala sini si maestro Aus tria, ang lihulihb nga si kabo Mariano nga nagdala, suno sa sugid, sang kabantugan kag sang lanton sa utbong sang iya batuta. Ang mga rnusiko nagdayaw sang iya martsa sa lubong nga "El Sauce," kag ginkasub-an nga wala sia makatuon sang musika kay sa iya
Ang tughapon sang pandot duna nga kinaalam nakahatag sia kuntani sing kadayawan sa iya pungsod. Ang musika sumulod sa banwa nga naglanton sang masadya nga mga martsa, nga ginsunod sang kabataan nga nagpalanapot sing gision kag ang kautod sang ila mga lawas wala sing tabon; nga nagsuot sang bayu sang iya utod, ang isa sang mga dilargo sang iya amay. Sa gilayon nga matapos ang lanton sang musika, masaulo na nila, ila na gin-igung-igong, ginpanihol nila sa tuma- lagsa nga paningog, suno na sa ila luyag. Sa karon nag-inabut-abot na sa mga karomata, mga kalesa ukon mga karwahe ang mga himata, mga abyan, mga wala ma- kilal-i, ang mga tahur nga dala ang labing' maayo nila nga mga hinigtan, nga may mga pinuyo nga bulawan, nga handa sa pag- pasimpalad sang ila mga manggad sa ibabaw sang tapete nga lun- haw ukon sa sulod man sang rueda sang bulangan. - Ang alperes may kalim-an ka pesos tagsa ka gab-i! - Kibot sang putot kag matambok nga tawo sa dulonggan sang mga bag-o nag-abot. - Si kpn. Tiago maabot kag mabutang sing bangka. si Kpn. Joaquin may dala nga napulo kag walo ka libo. May hampang nga Uam-p6; si insik Carlos mabutang sina nga may pa- hunan nga napulo ka libo. Gikan sa Tanauan, Lipa kag Batangas subong man gikan sa Sta. Cruz2 nag-alabot ang dalagkb nga mga manogtaya. Magadakb ini! Magadako ini! Apang inum kamo sing tsokolate. Karon nga tuig indi kita pagpanitan ni kapitan Tiago subong sang una: wala sia makahinguyang kapin sa tatlo ka misa sa pagpasalamat kag ako may isa ka mutya sang kakaw. Kag maanuano man ang panimalay? Maayo, maayo man! Salamat! - Sabat sang mga dumulbaw. - Kag si P. Damaso? - Si P. Damaso mawali sa aga kag mahampang sa amon kon gab-i. - Maayo pa, maayo pa! Kon amo wala sing maskin ano nga katalagman! - Hilway, hilway kita! Si insik Carlos mawagwag man! Kag ang tawo nga matambok naghagyb sang iya mga tudlb nga subong sang nag-isip sang madamb nga pilak. (3) Santa Cruz - Ang mga ngalan sang mga santos naluyagan gid sa Filipinas. Ngalan ini nga gingamit sa isa sang mga pulo kag sang madamo nga kabanwahanan nga ang tagdala amo ang mga katsila diin nila pinaluntad ang ila kagamhanan. Ang mga ngalan, man sang iban nga mga santos nga masami ginagamit amo ang mga masunod: San Juan, San Jose, Jesus, Maria: Santa Ana, Santa Catalina, Santa Barbara kbp. 231
232 Noli Me Tangere Sa Iwas sang banwa, ang mga bukidnon, ang mga manga- ngagsa nagsuluot sang ila labing' matahum nga mga panapton sa pagdala sa mga balay sang mga magkakumboya nga pahunanan sang ila sinagod sing maayo nga mga manok, mga baboy nga talunon. mga usa, mga pispis; ang pila sa ila naglulan sa ila ma- bug-at nga mga karo sing mga inoggalatong nga kahoy, ang iban mga bungangkahoy, mga tanum nga balagon, nga mga labing' malahalon nga nagpanubb sa talunan: ang iban nagdala sing biga nga may malapad nga mga dahon, mga bulak sang dapdap nga ang duag daw kalayo nga inogpuni sa mga ganhaan sang mga balay. Apang diin naghari ang daku nga kinasadya nga nahimb na nga kinagula, didto sa isa ka daw masangkad nga latok nga may pila ka tikang kutob sa balay ni Ibarra. Nag-inigot ang mga mo- ton, mabatian ang sininggit, ang daw metal nga gahod sang bato nga ginpiko, ang martilyo nga ginpapa sa lansang, ang wasay nga ginlabra sa tabion. Isa ka guban sang mga tawo nagkutkot sang duta kag nagbukas sang isa ka masangkad kag madalum nga bulib; ang iban nagpinig sang mga bato nga kinuha sa mga duog nga dulolangan sa sulod sang banwa, naghalaw-as sang mga lulan sa mga karo, nagtumpok sang balas, nagkaayo sang mga aliling kag sang mga kabistante... - Diri! Dira ina! Dali! - Singgit sang isa ka gulanggolang nga tawo nga may pangguyahon nga masadya kag mapainuinu- hon, nga may iya nga bilang baston nga isa ka metrosan nga may mga kanto nga saway, nga ginsabdan sang bigot sang pamato. Sia ang maestro sa mga hilikuton, si Nyor Juan,4 nga arkitekto, albanyil, panday, manogpaputi-kalu, manoghimb sang mga kan- dado. manogpaminta, manogsiad-bato kag kon kis-a eskultor man. - Kinahanglan nga tapuson ina karon nga daan! Bwas indi na makapangabudlay kag sa isa ka bwas amo'ng seremoniya! Dali! - Himba ninyo ina nga buhb lod ini nga silindro - Siling niya nagsapsap sang isa ka dakfl nga bato nga apat sing kilid: sini tipigan ang aton mga ngalan! sa bagay nga makaigo kon isu- sa pila ka manogsiad-bato nga sa sulod Kag ginsulitsolit niya sa tagsa ka bag-o nga dumalay-o nga nagpalapit ang iya na nahambal sing makalibo: (4) Nyor Juan - Sa paggamit sang mga pilipinhon sang mga hambal nga kinatsila, sa masunson ila ginpalip-ot. Halimbawa ang Donriixgo, ila ginmit- lang nga linggo; Fernando, Andong; Vicente, Inteng ukon Teng, kag iban pa.
Ang tughapon sang pandot - Nasayran ninyo kon ano ang aton patindugon? Isa ka bu- luthban nga sulondan sa iya sari, katulad sang sa Alcmania, maa- yo pa gani! Ang piano hinimo sang arkitekto nga si Gg. R, kag ako ang nagadumala sang pagpatindog! Hiio, ginuo: tan-awon mo, ini mangin-isa ka palasyo nga may duha ka paku; ang isa sa kabataan nga lalaki kag ang isa sa kabataan nga babae. Diri sa tunga, isa ka hardin nga may tatlo ka busay; didto sa mga higad, mga kahiiykahoy, magagmay nga mga talamnan agud ang ka bataan nga lalaki makatanumtanom kag makapatubo sing mga talamnunon sa mga tinakna sang paglingawlingaw, agud mahi- muslan nila ang panahon kag indi mausikan. Tan-awa kon ano kadalum sang mga sadsaran! Tatlo ka metro kag kapitoan kag lima ka sentimetro! Ang balay may mga bodega, may mga alag- yan sa idalum, mga hulunongan sang mga matamad magtuluon kag malapit, malapit kaayo sa mga hinampang kag halampangan agud ang mga masilutan makapamati kon ano ang paghilinam- pang sang mga mahugod sa ila pagtuon. Nakita ninyo ina'ng daku nga nakawaan? Amo ina ang dalalhayan diin ang kabataan madinalagan kag malinumpat sa hilway nga hangin. Ang kaba taan nga babae butangan sing hardin nga may mga pulungkoan, mga kulumpyo, mga alameda3 nga halampangan sang markauna, mga busaybosay, mga hawla sa mga pispis. kag iban pa. Ini ma ngin malahalon! Kag si Nyor Juan nagbulobag-id sang iya mga kamot, nga nagpanganinaw sang kabantugan nga iya makuha. Makari ang mga dumoluong sa pagtan-aw sina kag magapamangkot: - Sin-o ang dalagangan nga arkitekto nga nagpatindog sini? - Wala ka- mo makasayod? Daw sa butig nga wala kamo makakilala kay Nyor Juan! Sa wala'y duhadoha naghalin kamo sa labing' ma- layo! - Masabat ang tanan. Sa sini nga mga panghunahona naglakatlakat sia halin sa isa ka utbong pakadto man sa isa, nga ina iya gin-usisa tanan kag gintan-aw ang tanan nga butang. - Kapin kaayo ang kahoy nga indi madala sang isa ka inog- balak! - Siling niya sa isa sa ka tawo nga nagpalangdalag nga nag- dumala sang pila ka mamumugon. - May tuman ako nga tatlo ka malagba nga tabion nga ginhimo nga tripode kag tatlo pa nga magsakdag sa ila kaugalingon! (5) Alameda - Alagyan nga mga kilid magtimbang natamnan sang mga alamo uk6n mga kahoy nga makapahandong. 233
234 Nou Me Tangere - Aba! - Sabat sang tawo nga madalag nga nagyuhom sa ba- gay nga salat-umon. - Labi nga madamo ang kasangkapan nga mabutang naton sa hilikuton labing' daku nga kaayuhan ang aton matigayon. Ang madamo labi nga may tulukon ka, labi nga ta- lupangdan nila kag masiling sila: daw ano ka daku sang ila inu- brahan! Tan-awon mo, tan-awon mo kon ano nga inogbatak ang patindugon ko! Kag sa ulihe punihan ko ina sing mga hayahay, mga balagubay sang mga dahon kag mga bulak... makita nimo sa ulihe nga may katarungan ka sa pagkuha sa akon nga isa sang imo mga mamumugon, kag si Gg. Ibarra indi na maghan- dum sang iban pa! Kag ang tawo nagkadlaw kag nagyuhom. Si Nyor Juan nag yuhom man kag naglungblungb. Nag-antad kutob didto makita ang duha ka kiosko nga tinabid sang daw mga balagon nga gintabunan sang mga dahon sang sa- ging- Ang manunudlb sa buluthban kag ang katloan ka kabataan nagsalapid sing mga korona, nagpakabit sing mga hayahay sa ma gagmay nga mga haligi nga kawayan, nga nabarahusan sing put? nga panapton. - Tinguhai nga ang mga tigbato masulat sing maayo! - Ham- bal niya sa mga nagsulat sang mga tinaga. - Ang alkalde maabot, madamo nga kura ang mabuylog, ayhan pati ang Kapitan Heneral nga yari sa puod! Kon makita nila nga maayo ang inyo pagdi buho, dayawon kamo nila dayon. - Kag dulotan nila kami sing isa ka pisara ... ? - Sin-o ang makahambal! Apang si Gg. Ibarra nakatugon na sing isa sa Manila. Bwas maabot ang pila ka butang nga iga- panagtag sa inyo bilang mga padya... Apang, pabay-i ina nga mga bulak sa tubig, bwas manghimb kita sing pinungpong nga mga bulak, magdala pa gid kamo sing mga bulak, kay kinahang- lan nga ang latok mapun-an sina; ang kabulakan nagapalipay sang panulok. - Ang akon arnay madala bwas sang mga bulak sang baino kag isa ka alat sang mga sampaga. - Ang akon iya nakadala man diri sing tatlo ka karito nga balas kag wala makabaton sing bayad. - Ang akon tiyu nakatug-an sa pagbayad sang isa ka manu nudlb. - Sugpon sang hinablos ni Kpn. Basilio.
Ang tughapon sang pandot 235 Sa pagkatutiio, ang proyekto sang buluthban ginpakamaayo sang tanan. Ang kura nangayb nga sia ang mangin-paninoy kag magabendisyon sang pagbutang sang nahauna nga bato, seremoniya nga pagahiwaton sa katapusan nga adlaw sang pandot, nga mangin- isa sang iya labing' daku nga maligdong nga hiliwaton. Ang ko- adhutor nakapalapit man kay Ibarra nga nagtanyag sa iya sing pila ka misa nga takos mabayaran sang mga tumoluo tubtob matapos ang pagtindog sang buluthdan. Kapin pa, si utod Rufa, ang mang- garanon kag mainot nga babae nagsiling nga kon kulangon sa kwarta, sia magalibot sa kabanwahanan sa pagpangayb sing limos apang kinahanglan lamang nga bayaran ang iya kahinguyangan sa paglibot kag sa pagkaon kag iban pa. Si Ibarra nagpasalamat sa iya kag nagsabat: - Wala kita sing makuha nga dakh nga butang: indi man ako manggaranon bisan ini nga balay indi man kay simbahan. Labot pa, wala ako makatug-an nga patindugon ini sa kabmguyangan sang iban. Ang mga pamatan-on nga lalaki, ang mga bumoluthb nga nag-alabot gikan sa Manila sa pagdugok sa pandot, nagdalayaw sa iya kag ginbilang nila sia nga isa ka huwaran; apang, sanglit ma- sunson nagkahanabo, kon luyag naton ilugon ang kinilala nga mga tawo, gin-ilog lamang naton ang ila mga pagkadiutay kon indi ang ila kakulangan kay sa isa ka bahin indi man kita maka- sangkol; ang kalabanan sini nga mga dumalayaw nagtalupangod sang pagtakod sang pamatan-on sang laso sang iya korbata, ang iban sang dagway sang kwelyo sang iya kamisadentro kag indi diutay ang sa kadamuon sang mga butones sang iya amerikana kag tsaleko. Ang madulom nga mga panagna ni tigulang Tasio daw na- dula tanan. Amo ini ang ginhambal sa iya ni Ibarra isa ka adlaw, apang ang tigulang nga nagbatyag sang pangduhadoha nagsabat: - Dumdumon mo ang ginsiling ni Baltazar: 'Kon ang magsug-alaw sa imong' pag-ab6t Masadyang' guy a may dalang' balipay, Labi /(ang' mag-andam /(ay sia may Hp6t...' Si Baltazar isa ka maayo nga mamalaybay subong man nga mapainuinuhon. Ini kag iban pa nga mga butang nagkahanabo sang tughapon sang pandot sang wala pa magtunod ang adlaw.
BAH IN XXV ll S KSISIDMON SA BALAY NI KAP1TAN T1AGO may nahimd man sila nga dalagkb nga hinimos. Nakilala naton ang tagbalay; ang iya ugali sa pagpailaila, kag ang iya bugal sa pagka-manilan-on dapat magpakahuya sa kadagaya sa mga puodnon. May isa pa sia ka katarungan nga nagapilit sa iya sa paglutos sa iban; yara ang iya anak nga si Maria Clara kag yara man ang iya palaabuton nga umagad, nga sia lamang ang iya ginahambal. Sa pagkamatuod; ang isa sang mga labing' maligdong nga pamantalaan sa Manila nakahalad sa iya sing isa ka salaysay sa iya nahauna nga pamihak, nga gintig-ulohan, Iloga Sia! nga naghan- ay sa iya sing madamo nga kaisipan kag naghatag sa iya sing mga pagdayaw. Gintawag sia nga ang pamatan-on nga maalam \ag manggaranon nga pahunanan; may duha pa ka dalan sa ubos, ang kinila'a nga mabintdigon; sa masunod nga pinig, ang bumoiuthb ni Minerva nga na^abadto sa H6y nga Pungsod sa pagyaob sa tu- nay nga data sang mga arte l(ag mga syensya kag sa ubos-ubos pa gid ang batsda nga pilipinhon kag iban pa. Si kapitiin Tiago na- mula sa madamo nga pagdayaw kag nag-isip sia kon bala dapat man nga magpatindog sia sing isa ka kombcnto sa iya kangalingon nga kahinguyangan. Kutob sang pila ka adlaw nga nagligad nag-alabot sa balay diin nagpuyo kanday Maria Clara kag tiya Isabel, ang madamo nga ki- naha sang mga pagkaon kag mga ilimnon gikan sa Europa, da- lagkb nga mga espeho, mga kwadro kag ang pyano sang pamatan- on nga dalaga. Si Kpn. Tiago nag-abot sang amo nga tughapon nga adlaw: Sang maghalok sa iya kamot ang iya anak, gindulotan niya sing isa ka matahum nga medalyon nga bulawan nga may mga bato- maidlak kag mga esmeralda, nga may unod nga isa ka bahin sang sakayan ni San Pedro diin nagapungkb ang aton Ginuo sang pag- pangisda. 236 -
Sa Kasisidmon Gani nga ang ila pagkitaay sang iya palaabuton nga umagad labi gid kahirop; naghambalanay sila nahanungod sang buluthban. Luyag ni Kpn. Tiago tawgon nga buluthban ni S. Francisco. - Patiha ako, - siling niya, - si S. Francisco isa ka maayo nga patron! Kon tawgon nimo ina nga buluthban sa pagpanudlb sa primarya, wala ka sing makuha. Ano ang pagpanudlb sa pri- marya? Nag-alabot ang pila ka abyan nga mga babae ni Maria Clara kag gin-agda nila sia nga maggwa sa paglagawlagaw. sa iya anak nga nangayb sa iya sing pahanugot. - Nakasayod ka na man nga karon nga gab-i manihapon sa aton si P. Damaso nga bag-o lamang mag-abot. - Apang magbalik sa gilayon, - siling ni kpn. Tiago Kag lumisb kay Ibarra nga nagpadalum sang iya hunahona. naghambal: - Panihapon man ikaw sa amon; sa imo balay isa ka lamang. - Sa daku nga kabubut-on, apang kinahanglan nga mag-unay ako sa balay basi mag-abot ang mga dumulbaw, - sabat sang pama- tan-on nga nagkurog ang iya dila, nga linikawan niya ang pagtulok sa iya ni Maria Clara. - Dal-a ang imo mga abyan, - hambal liwat ni Kpn. Tiago. - Sa akon balay may madamb gihapon nga pagkaon ... Luyag pa nakon nga ikaw kag si P. Damaso maghangpanay... - May panahon gid nahanungod sina! - Sabat ni Ibarra nga nagyuhom sing pilit kag luyag niya nga updan ang mga babaeng' pamatan-on. Nagpaianaog sila. Si Maria Clara nagpatunga kanday Victoria kag Iday, si tiya Isabel nagsunod sa likod. Ang mga tawo naghalawa sing matinahuron sa pagbukas sa ila sing alagyan. Si Maria Clara makailila sa iya kaanyag: ang iya kaluspi nadula kag kon ang iya mga mata nagpadayon nga mapa- inuinuhon pa gihapon, ang iya baba sa baylo, daw amo lamang ang makahibalo magyuhom. Sa sinang' pagkamahigugmaon sang isa ka lin-ay nga malipayon nag-abiabi sia sa iya dumaan nga mga ki- lala sang bata pa sia, karon mga humalangad sang iya mahima- yaon nga pagkapamatan-on. Sa wala pa ang napulb kag lima ka adlaw bumalik sa iya yadto'ng talunghayag nga pagsalig, yadto'ng binata nga nagpakighambal nga daw pinatulog sa tunga sang ma- kitid nga mga dingding sang beateryo: sarang masiling nga sa pag- 237
238 Nou Me Tangere biya sang alibangbang sa alikaba makilal-an niya ang tanan nga bulak; tuman na sa iya ang maglupad sing makadali sa pagpainit sa bulawanon nga mga silak sang adlaw agud mawalil ang pagpigos sang balayan. Ang bag-o nga kabnhi makita sa bug-os nga lawas sang dalaga: ang tanan iya nakith nga maayo kag matahum; nag- pakilala sang iya paghigugma nga may kaanyag sang kaputli nga, wala sia sing nakita kundi mga panghunahona nga putli, wala niya mahibal-i ang kabangdanan sang di-tunay nga mga huya. Wala'y sapayan gintabunan niya ang iya nawdng sing abaniko kon hatagan nila sia singmasadya nga lahog, apang ang iya mga mata nagyuhom kag ang diutay nga pagpalangurong nagpanalaytay sa bug-os niya nga kalawasan. Ang mga balay nagsugod sa pagsindi sing mga suga, kag sa mga dalan, nga girilibutan sang musika, ginsindihan nila ang mga sulb nga kawayan kag kahoy, nga mga inilog sa simbahan. Kutob sa dalan lapos sa nabuksan nga mga bintana, nakita ang mga tawo nga masakb sa sulod sang mga balay, sa tunga sang kasanag kag mga kaamyon sang kabulakan, sa mga tunog sang pyano, arpa ukon orkesta. Nagtalabok sa mga dalan ang mga insik, mga katsila, mga pilipinhon, kag ini sila nagsuluot sang mga panapdt nga europanhon, ukon sang mga panapton nga tumandok. Naglalakat nga nagginumongumon nga nagpalanikol kag ginduso nila ang mga sulogiion nga nagdalala sang mga kame kag mga manok, mga bumoluthb nga nagpalanapot sing putt, mga lalaki kag mga babae, nga madali dalasaon sang mga karwahe kag mga kalesa nga, wala'y sapayan sang tab't sang mga kotsero. ma- budlay sila makahatag sing alagyan. Sa atubangan sang balay ni Kpn. Basilio, ang pila ka pamatan- on nagyaob sa aton mga kilala kag inagda nila nga magsaka sa balay. Ang masadya nga tingog ni Sinang nga nanaog sa hag- danan nga nagdagandan tumabla sang tanan nga pamalibad: - Saka kamo anay sing makadali agud makabuylog ak6 sa inyo, - siling niya - Ginatak-an ako mag-unay sa luyo sang mga wala makilal-i nga ang ginhambal lamang amo ang mga manok kag mga baraha. Nagsaka sila. Ang kadak-an napuno sing mga tawo. Ang iban nagpalalapit sa pagyaob kay Ibarra nga ang iya ngalan nakilala sang tanan; nagtululok sila nga kinunyag sa kaayuayo ni Maria Clara, kag ang
Sa Kasisidmon pila ka tigulang nga babae naghinutikanay samtang nga nag-ulo- sang sang buyb: "Daw Birhen!" Didto umindm sila anay sang tsokolate. Si Kpn. Basilio na- ngin-maayo nga abyan kag manog-apin ni Ibarra kutob sadto'ng ila pagbado. Nahibal-an niya sa telegrama, nga ginpakita sa iya anak nga si Sinang, nga nakasayod sia nga ang kasabli napamat- batan na nga ginbayaw ang iya kinamatarong, tungdd sini, sanglit indi sia maluyag nga lutuson sia sa pagkaalwan sing kabubut-on, luyag niya nga sikwayon ang ginkaisahan sa hampang sang ahedres. Apang, sang wala magsugot si Ibarra sa sina, si Kpn. Basilio nag- hingyb nga ang kwarta nga inogbayad sa kahinguyangan sang ka saba, gamiton sa pagbayad sang isa ka manunudlb sa palaabuton nga buluthban sang banwa. Tungod sini, ang manogpamulong- pulong naggamit sang iya kinaadman sa paghambal agud ang iban nga mga kasumpong indi magpadayon sa ila mga paghingamo kag nagsiling sa ila: - Patdha ninyo ako: sa mga l^asaba ang nagadaog mabilin nga mala stng bayu!1 Apang wala sia makapapati sa bisan kay sin-o, wala'y sapayan sang iya paghinambit sang mga romanhon. Sang tapos sila makainum sing tsokolate, ang aton mga pa- matan-on mamati pa sa pyano, nga lantunon sang manlalanton sa organo sang banwa. - Sang mabatian ko sia sa simbahan. - - siling ni Sinang nga ti- nudlb niya ang manlalanton, - maluyag ako magsaot; karon nga ginalanton niya ang pyano daw maluyag ako magpangadi. Tungod sini maupod ako sa inyo. - Luyag ka mag-upod sa amon karon sa gab-i? - Pamangkot ni Kpn. Basilio sa dulonggan ni Ibarra sang iya pagpaalam. - Si P. Damaso mabutang sing diutay nga bangka. Yumuhom si Ibarra kag sumabat nga lumungblungb nga nagkahulogan sing huo ukon indi man. - Sin-o ina? - Pamangkot ni Maria Clara kay Victoria, nga iya tinudlb sa isa ka maabtik nga pagpasiplat ang isa ka pamatan- on nga nagasunod sa ila. - Ina ... isa nakon ka pakaisa, - sabat niya nga natublag diutay. - Kag ang isa? (1) Sa mga kasaba ang nagadaog mabilin nga wala sing bayu - Ukon sa isa ka pulong, tungod sa kasaba ang tawo maubosan sang tan6n niya nga manggad. 239
24'J Nou Me Tangere Ina iya indi ko pakaisa - sabat ni Sinang nga maalikaya, - isa ka anak sang akon tiya. Nag-agi sila sa atubangan sang balay sang parokya, nga sa pagkatutuo indi isa sang indi masadya nga mga bahin sang banwa. Indi mapunggan ni Sinang ang iya balatyagon sa katingala sang makita niya nga nagsiliga ang mga lampara, mga lampara sa ban hay nga dinumaan nga si P. Salvi indi magpahanugot nga sin- dihan agud indi makahinguyang sing agas. Nabatian nila ang mga sininggit kag ang dalayon nga tinalangkaw, nakita ang mga prayle nga nagdayan sing malagnay nga naghulag sa kompas sang ila ulo kag sang dalagkb nga piyukos nga nagapuni sa ila mga bibig. Ang mga timawa nga nakasimpon sa ila nagbimulat sa pag-ilog sang ginhimb sang mga maayo nga matinuohon. Sa mga panapdt nga europanhon nga ila ginsuot, dapat nga sila mga ala- gad ukon mga pinunb sang puod. Nakilal-an ni Maria Clara ang mabunog nga dagway ni P Damaso sa luyo sang tadlong nga lambong ni P. Sibyla. Wala paghulag sa iya duog amo ang makatalanhaga kag mahipos nga si P. Salvi. - Nagakasubo sia! - Hambal ni Sinang. - Nagapanumdom sia kon isa ka ano ang iya mahinguyang sa madamb nga dumu Ibaw. Apang masayran ninyo nga indi man sia ang mabayad. kundi ang mga sakristan. Ang iya mga dumulbaw masunson ma iden man lang sa iban. - Sinang! - Tablaw sa iya ni Victoria. - Indi na nakon sia mabatas kutob sang magisi niya ang ali- ling sang kapalaran; indi na ako magkompesar sa iya. Sa tunga sang tanan nga kabalayan napasahi ang isa ka balay nga wala sing suga, kag wala man mabuksi ang iya mga bintana: balay yadto sang alperes. Natingala sina si Maria Clara. - Ang aswang! Ang isbing sang gwardya sibil, suno sa hambal sang tigulang! - Hambal nga may kahangawa sang indi malibutay nga Sinang. - Ano man ang labot niya sa aton pagki- nalipay? Ginaabot ayhan! Paabuta ang kolera kag makita mo kon daw ano nga badu ang iya hiwaton. - Apang, Sinang! - Tablaw liwat sang iya pakaisa. - Indi ko na gid sia maantos kutob sang mapatublag niya ang aton badu sa iya mga gwardya sibil. Kon ako an? Arsobispo. ipakasal ko sia kay P. Salvi... makita mo kon ano ang ila mga
Sa Kasisidmon anak! Tan-awon mo nga ipadakop niya ang kailo nga timonil nga humulog sa tubig sa paghatag... Indi niya mahingapos ang inoghambal. Sa likban sang plasa diin ang isa ka bulag nag-amba sa lanton sang gitara sang paghi- gugmaanay sang mga isda, nagpakita ang isa ka talan-awon nga pinasahi. Isa yadto ka tawo nga natabunan sang isa ka malapad nga sadok nga mga lukay sang lubi kag nagpanapot sing makaluluoy. Ang iya panapot isa ka prak, nga tinukapan kag masangkad nga sarwal, subong sang ila sang mga insik, nga rabot sa madamb nga bahin. Rubamt nga mga sandal yas ang liapin sang iya mga till. Ang iya nawong bug-os nga nalandungan sang iya sadok, apang gikan sa sini nga kasagil-um naggwa sa tion kag tion ang duha ka silak, nga sa makadali madula man. Mataas sia kag sa iya mga panghulag mapatihan nga sia isa ka pamatan-on. Binutang niya ang isa ka alat sa duta, kag nagpalayb sang ulihe nga nagmitlang sang makatilingala kag indi mahangpan nga mga tinaga; naunay nga nagtindog, nga nahilway, bilang abi nga sia kag ang madamb nga tawo naghisugot nga mag-antaray. Hand, nagpalalapit ang pila ka babae sa iya alat, nagbulotang sing mga bungang kahoy. isda, bugas kag iban pa. Sang wala na sing isa nga nagpalapit. gumwa gikan sa amo nga mga kadulom ang iban nga mga tingog nga labi kamingaw apang indi makaalawa, nga ayhan amo man ang iya pagpasalamat; kinuha niya ang iya alat kag lumakat sa pagsulit sang amo man nga buhat sa iban nga duog. Si Maria Clara bumatyag nga may butang nga mahanabb did- to kag namangkot nga puno sing kabalaka nahanungod sa amo nga makatilingala nga tawo. - Isa sia ka aruon, - sabat ni Iday. - Mga apat na ka tuig nga nag-antos sia sa amo nga balatian; ang iban nagsiling, sa iya pag- atipan sang iya iloy, ang iban nagsiling man nga tungod sa iya pagpuyb sa mabasa nga bilanggban. Nagapuyb sia didto sa uma. malapit na sa patyo sang mga insiltf wala pagpakigsugilanon bi san kay sin-o, ang tanan nagapalalayb sa iya sa kahadlok nga ma- (2) Patyo sang mga insik - Sadto, ang mga insik kag mga protestante, tungod nga indi sila mga sakop sang pagtuluohan nga katoliko, ang tagsa nila ka patyo nahamtang sa duog nga indi ginbilang nga balaan. Sa Manila ang ila sang mga insik yara sa La Loma, ang ila sang mga ingles didto sa luyo sang dalan pakadto sa San Pedro Makati. Amo man ini ang nagkahanabo sa m/ja puod. Apang sa karon ini nga pagpanuhaytohay wala na nagaluntad sa ulosiu- dad sang Filipinas sang mapahamtang ang Cementerio del Norte, nga gina- patuhoy sa tanan nga wala sing pili kag pinilian sa maskin an6 nga pagtuluo han ang napasakupan sang namatay. 241
242 Noli Me Tangere latnan. Kon makita mo ang iya diutay nga balay! Isa ka barong barong: ang hangin, ang ulan kag ang adlaw nagasulod kag na- gagwa katulad sang dagum sa panapton. Ginadumilian nila sia nga magtandog sang maskin ano nga ila sang mga tawo. Isa ka adlaw nahulog ang isa ka bata nga lalaki sa kalog, ang kalog indi madalum, apang sia nga nakalabay sa malapit bumolig sa bata sa pagtakas halin sa kalog. Nasayran ina sang amay, nanumbong sa gobcrnadorsilyo, kag ini nagsugb nga hatagan sia sing anum ka labtik sang tagsaon sa tunga sang dalan nga ginsunog sang ulihe ang uway. Yadto isa ka pagpintas! Ang aruon dumalagan nga nalagyo, linagas sia sang manoghanot kag ang gobernador- silyo suminggit sa iya: "Dakpa! Maayo pa nga ang tawo malu- mds sangsa magbalatian subong sa imo!" - Matuod! - sabat ni Maria Clara. Kag wala magsugid sang iya himuon, maabtik nga pinalapi- tan niya ang alat sang makaluluoy kag sinulod niya didto ang medalyon nga bag-o lamang gindulot sa iya sang iya amay. - Ano ang imo ginhimb? - Pamangkot sa iya sang iya mga abyan nga babae. - Wala akd sing iban nga butang! - Sabat niya nga pinahi- lum niya sa isa ka yuhom ang mga luha sa iya mga mata. - Kag ano ang iya himuon sang imo medalyon? - Hambal sa iya ni Victoria. - Isa ka adlaw hinatagan nila sia sing kwarta, apang sa isa ka lipak pinapahilayo niya sa iya. Tungod sa ano nga maluyagan niya ina nga wala sing mabaton sang maskin ano nga maghalin sa iya? Kon abi makaon lamang ang medalyon! Naila si Maria Clara sa mga babae nga nagbaligya sing mga pagkaon, kag inuyog niya ang iya mga abaga. Apang ang aruon pumalapit sa alat, kinuha niya ang hiyas nga nagbadlak sa iya mga kamot, lumuhod, hinalukan niya kag sang ulihe hinukas niya ang iya sadok sinubsob niya ang iya na wong sa balas nga natumbanan sang dalaga. Tinabunan ni Maria Clara ang iya nawong sang iya abaniko kag binatak niya ang iya panyu sa iya mga mata. Nian may isa ka babae nga pumalapit sa makaluluoy nga aruon nga daw mangadi. Malaba ang iya buhok, nagbunghay kag gumon, kag sa silak sang mga parol nakita nila ang dagway sang nawong nga tama ka kulpa nga iya sang buang nga si Sisa. Sang mabatyagan niya ang iya pagpalapit, ang aruon suming git kag tumindog nga dumalagan. Apang ang buang nakahawid
Sa Kasisidmon sa iya butkon, siling: sa dakli nga kahangawa sang mga tawo, kag nag- - Mangadi kita, mangadi kita! Karon adlaw sang mga mi- natay! Ina nga mga suga amo ang mga kabuhi sang mga tawo; mangadi kita sa akon mga anak! - Bulaga ang babae, bulaga sila! Basi malatnan ang buang! - Sininggit sang madamb nga tawo, apang wala sing nangahas sa pagpalapit. - Nakita mo ina nga suga sa tore? Ina ang akon anak nga si Basilio nga nagadalus-os sa isa ka lubid! Nakita nimo ina'ng sa kombento? Amo ina ang akon anak nga si Crispin, apang indi ko sila pagpakigkitaan kay ang kura nagamasakit kag ma damb ang iya kwarta, kag ang kwarta nadula. Mangadi kita, mangadi kita sa kalag sang kura! Dinal-an ko sia sing mga amar- goso kag mga atsara; ang akon talamnan napunb sing mga bulak, kag may duha ako ka anak. May isa ako ka talamnan, nagsagod ako sing mga bulak, kag may duha ako ka anak. Kag binuhian niya ang aruon humalin nga nag-amba: "Ako may talamnan kag mga bulak, ako may mga anak, ta lamnan kag mga bulak!" - Ano ang imo nahimb sa sinang' makaluluoy nga babae? - pamangkot ni Maria Clara kay Ibarra. - Wala! Sini nga mga adlaw nadula sia sa banwa kag wala ko sia makita! - Sabat sang pamatan-on nga daw nagpalibog. - Labot pa masakb man ako, apang ayaw ka magkalisod; ang kura nagtug-an sa pagbulig sa akon, nga naglaygay nga maghalong ako sing maayo kag hipsan ko gid, kay daw nagahilabot ang gwardya sibil. Nabalaka gid sa iya ang kura! - Wala maghambal ang alperes kon ano ang iya buhaton sa pagpapangita sang kabataan? - Hiio, apang sadto nakainum sia... sing diutay! Halos lang niya ini mahambal sang makita nila nga ang buang, labi nga ginyudyod sangsa gindala sang isa ka soldado: Si Sisa namatok sa pag-upod. - Ngaa man nga dakpon ninyo? Ano ang iya nabuhat? - Pamangkot ni Ibarra. - Ano? Wala mo makita nga nagpagula? - Sabat sang bu- malantay sang kalinong sang banwa. Maabtik nga kinuha sang aruon ang iya alat kag magpalayb. 243
244 Nou Me Tangere Si Maria Clara maluyag na nga magpauli kay wala na masadyahi kag nadukian sing maayo nga buot. - May mga tawo man nga indi malipayon! Kibot niya. Sang pagsampot sa ganhaan sang iya balay, binatyag niya nga nagdugang ang iya kasubo sang makita niya nga ang iya kahagugma indi magsaka kag nagpaalam: - Kinahanglan gid! - Siling sang pamatan-on nga ulitawo. Sumaka si Maria Clara sa hagdanan nga nagpanumdom kon ano kagamo sang mga adlaw sang pandot kon mag-alabot ang mga dumulbaw gikan sa iban nga kabanwahanan. sia I
BAHIN XXVIII MG SULT Ang tagsa nagahambal sang perya sa iya pagdugok.1 WALA SING butAng nga malahalon nga nahanabd sa aton mga tinawo, bisan sang gab-i sang wala pa ang pandot kag bisan sang madason nga adlaw, maliktin kita sa katapusan, kon indi naton pagpanumdumon nga ayhan ang isa ka bumalasa nga tagalwas maluyag maghisayod kon ano ang paghiwat sang mga pilipinhon sang ila mga pandot. Tungod sini huwaron naton ang bug-os nga nagkalainlain nga mga sulat, ang isa sa ila ang iya sang tinugyanan sang isa ka labing' maligdong kag kinilala nga pamantalaan sa Manila, talahuron tungod sang iya kaisipan kag tuman nga pagkaid-id. Ang aton mga bumalasa magatadlong sang pila ka tagdiutay kag indi hungod nga mga sayop. Ang talahuron nga tinugyanan sang kinilala nga pamanta laan nagsulat sing am6 ini: "Gg. Manogdumala . . . "Kinilala ko nga abyan: Wala pa ako sing nasaksihan, bisan magpaabot nga makakita sa mga puod, sang pandot sa pagtuluo- han nga tuman kaligdong, katahum kag makatalandog katulad sang ginahiwat sa sini nga banwa sang mga labing' talahuron. kag matarong nga mga Paring' Pransiskano. "Ang nagdulugok madamb kaayo: diri ginkalipayan ko ang pagyaob sa halos tanan nga katsila, nga mga pumoluyb sa sini nga puod, sa tatlo ka talahuron nga Paring' Agustino gikan sa Puod sang Batangas, sa duha ka talahuron nga Paring' Dominiko. ang isa sa ila amo si labing' talahuron nga Paring' Hernando de la Sibyla nga ang iya pagtambong nagpadungog sini nga ban wa, nga indi gayod malimtan sang iya dungganon nga mga pu moluyb. Nakita ko man ang madamo nga kadalagkban gikan sa Cavite, Pampanga, ang madamb nga manggaranon gikan sa Manila, kag madamb nga banda sa musika ang isa sa ila ang (1) Ang tagsa nagahambal sang perya sa iya pagdugok - Ang kahulogan sini, nga ang tagsa nagahambal sang mga butang suno sa kapuslanan ukon ka li al it an nga iya naagum sa amo nga mga butang. - 245 -
246 Noli Me Tangere labing' maayo gikan sa Pagsanjan, nga iya sang Gg. Eskribano, Don Miguel Guevara, kag ang kadamoan nga insik kag mga indyo, nga tungod sang batasan sa pagkamabulungon sang na- hauna kag sang pagkamatinuohon sang ikaduha, naghulolat sila nga may paghandum sang adlaw nga hiwaton ang maligdong nga pandot sa pagtan-aw sang mga talan-awon nga \6mi\o-mi- nga sa amo nga katuyban may pinatindog nga isa ka daku kag masangkad nga palagwaan sa tunga sang plasa. "Sang ikasiam sa gab-i sang ikanapulb nga adlaw, nga tug- hapon sang pandot, sang matapos ang bugana nga panihapon nga gindulot sa amon sang Hermano Mayor, tinawag ang igtalupangod sang pila ka katsila kag mga prayle sa kombento, sa mga lanton sang duha ka banda sa musika nga ginbuylogan sang madamb nga tawo kag sang linupok sang mga kohete kag mga rakamara, kag ginsundan sang kadalagkban sa banwa, nag-alabot sa kom bento sa pagkuha sa amon kag sa pagdul-ong sa amon sa duog nga naaman kag napatungod sa amon sa tuyb nga makakita sang talan-awon: "Nagpasunod kami sa amo kamahamuot nga dulot wala'y sapayan nga palabihon ko kuntani ang pagpahuway sa mga but- kon ni Morfeo kag maghatag kapahuwayan sa akon nagpalanakit nga kalawasan, salamat sa mga salakyan nga gintanyag sa amon sang gobernadorsilyo sang banwa sang B. 2 "Gam nga nagpalanaog kami, kag nagkadto kami sa pag- balay pangita sang amon mga kaupdanan nga nagpalanihapon sa nga sa sini nga banwa may iya ang maluluy-on kag maalwan nga D. Santiago de los Santos. Ang kura sang banwa, ang labing' talahuron nga P. Fr. Bernardo Salvi, kag labing' talahuron nga P. Fr. Damaso Verdolagas, nga sa pasahl nga kaliioy sang Maka- akb nag-ayo na sa kasakitan sang di-matinuohon nga kamot nga pinadapat sa iya, kabuylog sang labing' talahuron nga P. Fr. Her nando de la Sibyla kag sang matarong nga kura sang Tanawan kag iban pa nga mga katsila, pinangagda sa balay sang dala- gangan nga pilipinhon. Didto nakadayaw kami indi lamang sang pagkamadayaw kag sang pagkamapili sang mga tag-iya sang balay, nga indi masami makita sa mga tumandok, kundi sa ma- lahalon, maayuayo kag manggaranon nga manunobli, nga nag- pakita nga isa ka sampaton nga gintuton-an ni Sta. Cecilia2 nga (2) Banwa sang B - Amo ayhan ang Binan sa puod sang Laguna. (3) Gintuton-an ni Sta. Cecilia - Maayo nga pyanista. Ini nga sari sang pulolungon ginatawag nga metonimia sa kinatsila, nga ginsal-i ang liwan nga tinaga sa tunay nga inoghambal. Si Santa Cecilia amo ang santang' patrona sa musika.
Mga Sulat naglanton sa iya makailila nga pyano, nga may pagkabatid nga nakapahanumdom sa akon sa \ay Galvez? sang mga labing' ma- ang ayo nga lalantunon sa Alemania kag Italia. Kanugon nga tuman kahimpit nga lin-ay tuman man ka mapailubon kag gin- tagb niya ang iya mga kinaadman sa katilingban nga sa iya lamang may natigana nga mga pagdayaw. Indi ko dapat ka- limtan sa pagsulat nga sa balay sang tag-amuma pinainum kami sing tsampan kag mga ilimnon nga malahalon nga madamb kag sa labing' maalwan nga nagpahayag sang batasan sang kinilala nga pahunanan. "Nagtambong kami sa talan-awon. Nakilala na nimo ang aton mga gumulowa nga sanday Rada, Carvajal kag Fernandez; kami lamang ang nakahangop sang ila mga kinaadman, kay ang wala makatuon nga mga tumalambong wala gid sa ila makahangop. Sanday Chananay kag Balbino, mga maayo man bisan nga ma- bahulbahol: ang ikaduha tumig-i\ nga daw pisu? apang sa kabi- lugan kag sa iya maayo nga panagimuot nangin dalayawon. Ang mga indyo, labi na gid ang gobernadorsilyo, naluyag gid sang ko- medya nga tinagalog: ining' naulihe bumag-id sang iya mga kamot kag nagsiling sa amon nga kanugon nga wala nila pagpaawaya ang bathara sa higante nga nagkawat sa iya, nga ini suno sa iya kaisi- pan labi pa gid kuntani nga nagpatahum, kag labi pa gid, kon ginhimb nga ang higante indi gayod malutos Iwas lamang kon maigb sa pusod subong kay Ferragus nga ginsugid sa Maragtas sang Napulb kag Doha ka Kapid. Ang labing' talahuron nga P. Fr. Damaso, sa sinang' kaalwan sang tagipusuon nga sia gin- kilala, nagbuylog man sa kaisipan sang gobernadorsilyo kag nag- tugda nga sa amo nga hitabo ang bathara amo na ang makahi- balo sa pagpasapo sa higante sang iya pusod kag maghatag sa iya sing kibot nga hampas. "Tugti ako sa pagsugid sa into nga sam.tang kami nagtan-aw wala mapabay-i nga makulang ang pagkamaabiabihon sang Rothschild nga pilipinhon: mga sorbete, mga limonada, mga pa- bugnaw, mga dulsi, mga alak kag iban pa nagbaha sa amon tanan nga yadto didto. Natalupangdan sing maayo kag may kataru- ngan ang pagkawala sang kinilala kag maalam nga pamatan-on nga si D. Juan Crisostomo Ibarra, nga, sa nasayran na nimo, dapat magpangulo bwas sa pagpabendita sang nahauna nga bato (4) Sa kay Galvez - Si Donya Buenaventura Galvez de Reyes, gra- dwada sa konserbatoryo sa Madrid, nga amo ang labing* bantog nga pyanista sang iya panahon, tungod sang indi masuay niya nga mga kinaadman sa pag- 1 an ton, gani nga nahipo niya sa kabilug&n ang pagpanudlo sa pyano sa bug-os nga Manila. Napatay sia sa sini nga siudad sang Marso 20, 1916. (5) Tumig-ik nga daw pisu - Ginahambal ini sa isa ka umalamba nga nagaamba sa tingog nga indi maayo ukon libagon. 247
248 Noli Me Tangere sa dakfl nga batdhan nga sa tuman kaalwan iya ginapatindog. Ini nga angay nga manunobll sang mga Pelayo kag mga Elcano (kay suno sa akon nasayran ang isa sang iya mga lolo nagikan sa aton mainunungon kag bilidhon nga mga puod sa Aminhan, ayhan ang isa sang mga kaupdanan ni Magallanes ukon Legaspi) wala magpakita sa nabilin nga mga tinakna sang adlaw tungod sang diutay nga sablag sa iya. Ang iya ngalan naglatunlaton halin sa isa ka baba pakadto sa isa ka baba kag ginmitlang lamang nila nga may mga pagdayaw nga indi makulang sa paghatag kadung- ganan sa Espana kag sa mga tunay nga katsila subong sa aton, nga indi mas-a mahimutig ang aton dugb bisan pa nga masim- bugan. "Karon sa ikanapulb kag isa ang takna sa aga nakita namon ang isa ka talan-awon nga tuman ka makatalandog. Karon nga adlaw, nga nasayran na sang banwa, amo ang pandot sang Virgen de la Paz, kag hiwaton sang mga Utod ni Smo. Rosario. Bwas ang pandot sang Patron S. Diego kag magapakigbuylog sing labi ang mga Utod sang V.O.T.6 Sa sini nga duha ka kumboyahan may isa ka mainit nga paindis-indis sa pag-alagad sa Diwa, kag ini nga paindisay naglambot tubtob sa katapusan nga nagluntad ang paglainay sang kabubut-on sang pihak kag pihak, subong sang nahanabb sining' karon sa ginbaisan sang daku nga mang- wawali nga may kinilala nga kabantugan, ang makapila na gin- butang sa palangakban nga labing' talahuron P. Fr. Damaso, nga magawali bwas sa walihan sang Balaan nga Kalag sing isa ka wali nga. suno sa pagpati sang kalabanan, mangin-isa ka hitabo sa pagtuliiohan kag sa kasulatan. "Sanglit, nahambal na naton, nagtambong kami sa isa ka talan-awon nga tuman nga makatudlb kag makatalandog. Anum ka paring' pamatan-on, tado nga mahiwat sang misa kag ang iban nga tatlo nga mga akolito gumwa gikan sa sakristiya kag naglayadb sa atubangan sang halaran; minitlang sang taghiwat sang misa nga si labing' talahuron P. Fr. Hernando de la Sibyla ang Surge Domine, nga nagpasugod sang prosesyon palibot sa sim- bahan, sa sinang' makagagahum nga tingog nga makapadalisay sang balatyagon sa pagtuo nga ginakilala sang tanan nga naghimb sa iya nga nangin-angay sa pagdayaw sang tanan. Natapos ang Surge Domine, ang gobernadorsilyo, nga nagsuot sang prak, nga may estandarte nga ginsunbd sang apat ka akolito nga may mga inogpaasong' kamangyan. nagsugod sang prosesyon. Nagsunod sa ila ang mga kandiliruhan nga pilak, ang katilingban sa pag- (6) V.O.T. - Venerable orden tercera, isa ka katilingban sa pagtuluohan nga katoliko.
Mga Sv lai- 249 tuluohan, ang malahalon nga mga larawan nga napanaputan sing satin kag bulawan, nga nagpakilala kanday Sto. Domingo. S. Diego kag sang Birhen sang Paghidait nga may isa ka ma- kailila nga mantfl nga asul nga nasidsiran sang pinulog sa bula wan, nga dulot sang matarong nga nangin-gobernadorsilyo, nga bagay kaayo nga mangin-huwaran kag wala mahatagi sing nag- kaigb nga palangakban nga si D. Santiago de los Santos. Ang tanan nga ini nga larawan nahamtang sa mga karo nga pilak. Sa likod sang Hoy sang Dios nagsunod kami nga mga katsila kag ang iban nga mga pari: ang pari nga tagmisa naglakat nga ginpandungan sang isa ka langitlangit nga gindala sang mga pangulo sang baranggay, kag ang sa pangulihe sang prosesyon amo ang sangkol nga guban sang mga gwardya sibil. Ginabilang ko nga indi na kinahanglan isambit nga ang madamb nga indyo nagbuluylog sa duha ka kubay sang prosesyon, nga nagdalala nga may hugot nga pagtuo sing nasindihan nga mga kandila. Sulit- solit nga linupok ang nahimb sang mga bomba kag mga aliling sa kalayo. Makadalayaw tan-awon ang pagkamapailubon kag ang kainit nga mapukaw sini nga mga ginahikot sa tagipusiion sang mga tumoluo, ang pagtuo nga putll kag daku nga ila gina- halad sa Birhen sang Paghidait, ang kaligdong kag kainit sang pagtuo nga ini nga mga butang ginahiwat sang iban sa aton nga may kapalaran nga nabun-ag sa idalum sang labing' balaan kag putli nga lambong sang Espana. "Natapos ang prosesyon ginsugdan ang misa nga ginbuylogan sang orkesta kag sang mga gumulowa sa teatro. Sang matapos ang ebanghilyo sumaka sa walihan ang labing' talahuron nga P. Fr. Manuel Martin, agustino nga nag-abot gikan sa puod sang Batangas, nga nagbatobalani kag nagbanga sa iya mga tinaga sang bug-os nga mga sumilimba labi na gid sang mga katsila sa iya wali nga kinatsila, nga iya ginbungat sing matigda kag sa mga tinaga nga matanlas kag nagakaigb, nga nagpuno sa amon mga tagipusuon sing kainit kag kakunyag. Ini nga mga tinaga amo ang dapat ihatag sa ginabatyag ukon ginabatyag naton kon mag- hambal nahanungod sa Birhen kag sa aton minamahal nga Es pana, kag labi na gid kon sarang masal-utan, sanglit bagay man sa ginahambalan, sang mga kaisipan sang isa ka bathari sang Simbahan, si Senor Monescillo? nga lunsay sa wala'y duhadoha ila sang mga katsila. (7) Senor Mones&llo - Si Antolin Monescillo, kardinal nga katsila, iya hugot nga pag- - --i nga may nga arsobispo sang Toledo, Espana. Nabantugan sia sa i" pamatok sa Cortes sang 1869 sa isa ka bahin sang Palaiukoran : tuyo sa paghatag sing kahilwayan sa pagtuluohan.
250 Noli Me Tangere "Natapos ang misa nagsaka kami tanan sa kombento kaupod sa mga pinunb sang banwa kag sang iban nga mga tawo nga tina- tahod diin gin-amuma ang tanan sing maayo sa gawi nga ma- hinhin, may pag-abiabi kag sa pagdulot nga bugana nga amo ang batasan sang labing' talahuron nga P. Fr. Salvi, nga iya sila ginhatagan sing mga abano kag isa ka mabakod nga pamahaw nga ginhimos sang Hermano Mayor sa silong sang kombento sa tanan nga may kinahanglan sa pagpaugdaw sang mga kinahang- lanon sang iya suloksulok. "Sa bug-os nga adlaw wala sing nakulang sa pagpasadya sang pandot kag agud mapadayon ang kinalipay sa kinabatasan sang mga katsila, nga sa amo nga mga hitabo indi gayod mapunggan, nga ila ginpakita sa mga ambahanon ukon mga sinaot, sa iban nga kinaandan kag malipayon nga kalingawan, nga sila may tagi- pusiion nga putli kag mabakod, nga ang mga kasubb indi sa ila makapahamak kag tuman lamang nga sa isa ka duog magtipon ang tatlo ka katsila agud ang kasubo kag ang malain mawala dira. Gani nga ang paghangad sa Terpsicore (ang Isbing sang saut kag Kinasadya) ginhiwat sa madamb nga balay, apang labi gid sa balay sang lutaw kag hambadan nga pilipinhon, diin kami tanan gin-agda sa pagkaon. Tugti ako sa pagsiling sa imo nga ang salusalo, nga bugana kag nadulot sing labing' maayo, amo ang ikaduha nga huwad sang salusalo nga ginhiwat sa mga pag- kasal kanday Cana ukon Camacho (Ang kasal ni Camacho isa ka bahin sa wala'y kamatayon nga nobela, Don Quijote de Cer vantes), nga ginkaayo kag gindugangan pa gid. Samtang nga ginkalipayan namon ang pagkaon nga ginhimos sang isa ka kosi- nero gikan sa Campana, ang orkesta naglanton sing mga malulot nga ambahanon. Ang tuman kagayon nga lin-ay sang puloy-an nagsuot sang panapot nga ministisa kag may isa ka lugway sang mga batomaidlak, kag sia bilang ang nangin-hara sang pandot. Ginhinakitan namon sa alibutod sang amon nga kalag nga ang diutay nga pagtipalb sang iya matahum nga till nakadumili sa iya sang mga kaUpayan sa pagsaot, kay abi kon hukman namon sia sa tanan nga kahimpitan nga iya ginpakita, si Gining de los Santos ayhan nakasaot katulad sang isa ka diwata. "Ang Alkalde sang puod nag-abot karon nga hapon sa tuyb nga magpakaligdong sa iya pagtambong sang palatuntonan sa pag- kaaga. Ginkasub-an niya ang sablag sang kinilala nga tag-iya sang mga pagkabutang nga si Gg. Ibarra nga, salamat sa Diwa, suno sa sugid sa amon, maayo na. "Karon nga gab-i may prosesyon nga maligdong, apang na- hanungod sini sugiran ko ikaw sa akon sulat bwas sa aga, kay.
Mga Sulat Iwas sang mga linupok nga nakatublag kag nakapabungol sa akon, nalapyb ako kaayo kag ginatuyo na ako. Gani, samtang nga ginapaumpawan ko ang akon lawas sa mga butkon ni Morfeo ukon sa katre sang kombento, ginapangabay ko sa imo, kinilala ko nga abyan, ang maayo nga gab-i kag tubtob bwas nga amo ang dakfl nga adlaw. Ang imo mahirop nga abyan n.n.s.i.kj' Ang tinugyanan.'" S. Diego ika-11 sa Nobyembrc. Amo ini ang ginsulat sang maayo nga tinugyanan. Tan- awbn naton karon kon ano ang ginsulat ni Kpn. Martin sa iya abyan nga si Luis Chiquito. "Mahal nga Choy: Dalagan ka sa pagkari kon mahimb kay ang pandot tuman kasadya: hunahonaon mo nga si Kpn. Joaquin nawad-an na sing bangka: napiloan sia sing makatlo ni Kpn. Tiago kag ini nga tatlo lunsay sa panampad sang baraha, nga tungdd sini si Kabesa Manuel, ang tag-iya sang balay, nagpalangu- pos sa kalipay. Si P. Damaso bumoka sa isa ka sumbag sang lampara kay tubtob karon wala sia makadaog bisan isa ka baraha: ang Konsul naparot sa iya mga manok kag sa bangka naparot ang tanan nga amon nadaog sa pandot sa Binang kag sa Pilar sa Santa Cruz. "Ginhulat namon nga dal-on ni Kpn. Tiago ang iya pala- abuton nga umagad, ang manggaranon nga manunobli ni D. Ra fael, apang daw luyag niya ilugon ang iya amay kay wala gani sia magpakita. Kanugon! Daw sa indi gid sia mapuslan. "Si Insik Carlos nagahimb sing isa ka daku nga manggad sa liam-po; namutikan ko nga may ginadala sia nga daw iya gina tagb, ayhan isa ka anting-anting; nagapanumbunganon sia sa dalayon sa mga sakit sang iya ulo nga iya ginabugkosan, kag kon ang aliling sang liampo magdulog sing inanay, madukb sia nga daw tandugon niya, nga, daw iya ginapanilagan sing maayo. Indi ako mahamtang tungod kay nasayran ko ang iban nga nagka- hanabo nga kaangay man sini. "Paalam Choy; maayo ang lakat sang akon mga manok kag ang akon asawa malipayon kag nagakalingaw. "Ang imo abyan, MARTIN AR1STORENAS." (8) N.n.s.i.k. - Nga nagahalok sa imo kamot. 251
252 Noli Me Tangere Si Ibarra nakabaton man sing isa ka diutay nga sulat nga na- pahamutan, nga hinatag ni Andeng, ang inayop nga utod ni Maria Clara, sa iya sang gab-i sang nahauna nga adlaw sang pandot. Ang sulat nagsiling: "Crisostomo: Isa na ka adlaw ang nagligad nga wala ko na ikaw makitik; nakabati ako nga may diutay ka nga masakit, nangadi ako nahanungod sa imo kag nakasindi ako sing duha ka kandila wala'y sapayan nga si Papa nagsiling nga indi man mabug-at ang imo pagmasakit. Kagab-i kag karon nagamhan ako nga ginsagad nila ako palanton sa pyano kag gin-agda nila ako sa pagsaot. Wala ako makasayod nga may madamb nga ma- katalaka nga tawo sa kalibutan! Kon indi lamang tungod kay P. Damaso nga naghimulat sa paglingaw sa akon sa pagsugilanon kag paghambal sang madamb nga butang, kuntani nanirado ako sa akon hulot sa pagtulog. Sulati ako kon ano ang nahanabb sa imo, kay singganon ko si Papa nga duawon ikaw. Sa karon, ginapadala ko sa imo si Andeng nga lagaan niya ikaw sing tsa: makahibald sia maglutb sina sing maayo kag ayhan maayo pa sangsa imo mga suluguon. MARIA CLARA "P.D. Kon indi ka makakari bwas. indi ako magkadto tuntonan. Ako man." sa pala-
BAH IN XXIX ANG AGA ANG MGA BANDA sang musika naglalanton sang pagpa- managbanag sang kaagahon, nga pumokaw sa mga lanton nga masadya sang lapyu nga mga pumoluyb sang banwa. Bumalik ang kabuhi kag kakunyag, ang mga lingganay nagbalagting liwat kag nagsugod ang linupok. Ini amo ang hingapusan nga adlaw sang pandot, kag sa pag- katutuo amo na ang pandot. Ginpaabot nga madamb ang ma- kita, labi sangsa nagligad nga adlaw. Ang mga Utod sang V.O.T. labi nga madamb sangsa mga katapb sang Santisimo Rosario, kag ang iya mga katapb nagyuhom nga may kaawa, kag nagsalalig nga mapakahuy-an nila ang ila mga kasumpong. Nakabakal sila sing labing' madamo nga kandila; ang mga insik nga manoghimb sang kandila nakahipo sing maayo, kag bilang balos nanghunahona sila nga magpabunyag, labot pa nga ang iban nagpasalig nga indi tungod sa pagtuo sa pagka-katoliko kundi sa handum nga makakuha sing asawa. Apang sa sin! nagsalabat ang matinuohon nga mga babae: - Maskin mag-amo ina, ang pagpakasal sang madamo nga insik sing dulongan indi mahimb nga isa ka milagro, kag buyu- kon sila sang ila mga asawa nga mangin-katoliko. Ang mga tawo nagsuot sang labing' maayo nga mga panap- ton; gumwa sa ila mga tinagb ang tanan nga hiyas. Ang mga tahur kag mga humalampang nagsuluot man sing mga bayu nga binordahan nga may mga butones nga dalagkb nga batomaid- lak, mabug-at nga mga kadena nga bulawan kag putt nga mga kalu nga hipihapa. Ang tigulang lamang nga pilosopo ang wala magliwat: nagsuot sing bayu nga sinamay nga may masagil-um nga mga kurit, nga nabutonisan tubtob sa kwilyo, halog nga mga sapatos kag malapad nga kalu nga piltro nga abu-abuhon ang duag. - Labi karon ang imo pagpangasubo! - Siling sa iya sang tenyente mayor. - Indi ka maluyag nga magpangalipay kita kon kaisa, sanglit madamb ang aton pagahibian! - Ang pagpangalipay indi buot singganon nga maghimb sing binuang! - Sabat sang tigulang. - Amo ini ang binuang nga pag- - 253 -
254 Noli Me Tangere pagusa sa tanan nga tuig! Kag tanan, tungod sa ano? Gina- usikan ang pilak samtang madamo ang kalisod kag kinahanglan! Karon! Nahangpan ko na, isa ka pagpagusa, isa ka pagkinalipay agud mapunggan ang mga pagbakhb sang tanan! Nasayran na nimo nga nagabuylog ako sa imo kaisipan, - sabat ni D. Filipo nga daw maligdong kag daw nagyuhom. Ina akon gin-apinan, apang ano ang mahimb ko batok sa goberna- dorsilyo kag sa kura? - Maghalin ka! - Sabat sa iya sang pilosopo kag naglakat. Si D. Filipo nabilin nga naggumon ang isip, nga sinunod sang iya panulok ang tigulang. - Maghalin! - Kibot niya nga naglakat pakadto sa simbahan. - Maghalin! Hiio! Kon ini nga palangakban isa ka kadungganan kag indi isa ka palas-anon, huo, mahalin ako! Ang nakawaan sang simbahan napuno sang mga tawo: mga lalaki kag mga babae, kabataan kag mga tigulang, nga nagsuluot sang ila labing' matahum nga mga panapton, nagsinamusamb. nagsululdd kag nagginuwa sa masipot nga mga ganhaan. Gin- panimahban ang pblbora, ang kabulakan, ang kamangyan, ang pahamot; ang mga bomba, mga kohete kag mga ribentador nagpapalagyo kag nagpasyagit sa mga babae, nagpakadlaw sa ka bataan. Ang isa ka banda sang musika naglanton sa atubang sang kombento, ang isa nagdul-ong sa konsehong' hubon sang banwa. ang pila sa ila naglilibot sa mga dalan, diin nagalulotaw kag naga- balalod sa hangin ang madamo nga hayahay. Ang sanag kag nagkalainlain nga mga duag naglingaw sa mga panulok, mga lanton kag mga linupok, sa mga igdulungog. Ang mga lingga- nay wala pagpahuway sa pagbagting; nagtinabuktabok ang mga karwahe kag mga kalesa, nga ang ila mga kabayo kon kis-a nag- kakibot nagsilirbi, nagpangaykay, nga ini, bisan nga wala malakip sa palatuntonan sang pandot, apang mangin-isa ka talan-awon, nga wala sing bayad kag amo ang labing' makaluloyag. Ang Hermano Mayor kutob karon nga adlaw nagsugb sa ila mga sulogiion sa pagpangita sa mga dinapit sa mga dalan su- bong sadto'ng naghatag sing badu nga ginsugid sa aton sang Ebanghilyo. Nangagda, halos sa pakusog, sa pag-inum sing tso- kolate, kape, tsa, kag pagkaon sing mga dulsi kag iban pa. Indi makapila lamang nga ang pagpangagda nangin-katulad sang pag- pangdakop sang mga sinumbong.
Ang Aga Hiwaton ang mayor nga misa, ang misa nga gintawag nga dalmatiko, katulad sang kahapon nga ginsugid sa aton sang sang- kul nga tinugyanan nga manunolat, lamang nga karon ang tag- hiwat sang misa amo si P. Salvi kag sa mga tawo nga nagakadto sa pagsimba amo ang Alkalde sang puod lakip sang iban nga madamb nga katsila kag lutaw nga mga tawo sa pagpamati kay P. Damaso, nga nag-agum sang dakO nga kabantugan sa puod. Subong man ang alperes, nga nalabtikan kag tanan gikan sa mga wali ni P. Salvi. nagtambong sa pagpakilala sang iya maayo nga kabubut-on kag sa pagpaumpaw kon mahimb sa malain nga mga tinion nga ginhatag sa iya sang kura. May amo nga kabantugan si P. Damaso, nga ang tinugyanan nakasulat na nga daan sa ma- nogdumala sang pamantalaan sang masunod: "Sanglit napasayod ko na sa imo sa akon mga dinalan nga wala masulat sing maayo kahapon, am6 gid ang nahanabb. May pinasahi kami nga kapalaran sa pagpamati kay labing' talahuron nga P. Fr. Damaso Verdolagas, dumaan nga kura sini nga ban- wa, nga ginsaylo karon sa isa ka daku nga banwa bilang padya sa iya maayo nga mga pag-alagad. Ang kinilala nga balaan nga manogpamulongpulong tumindog sa walihan sang Espiritu San to, nga nagwali sang isa ka matanlas kag madalum nga wali, nga nakatudlo kag nagpawili sa tanan nga tumuluo sa pagpamati nga naghulolat sa daku nga kaluyag sa pagtan-aw nga magkawas sa iya sampaton nga mga bibig ang masinaw nga busay sang wala'y katapusan nga kabuhi. Langitnon sa iya mga kaisipan, may ka- isog sa iya mga panghunahona, binag-o sa iya mga pulong, may kaanyag sa iya panghambal, nagakaigb ang iya mga hagyii, an- yban sa iya pagmitlang, may kabakod sa iya mga kaisipan, amo ini ang duna nga mga kinaadman sang Dassuet nga katsila, nga sa pagkatutiio nag-agum sang iya kabantugan indi lamang sa lu taw nga mga katsila kundi subong man sa harasharas nga mga indyo kag sa maalwan nga mga anak sang Imperyong' Insik." Wala'y sapayan, ang may pagsalig nga tinugyanan diutay lang mapilitan sa pagpanas sang iya na nasulat. Si P. Damaso nanum- bunganon nahaungod sang iya diutay nga pung-ot nga iya nakuha sang gab-i nga nagligad: sang tapos sia makaamba sang pila ka masadya nga mga ambahanon nagkaon sia sing tatlo ka baso nga sorbete kag nagtambong pa sing makadali sa talan-awon. Tu ngod sini buot sia magpamalibad sa iya pagkamangwawali sang 255
256 Noli Me Tangere Diwa sa katawohan, apang sanglit wala sia sing makuha nga iban nga nakasayod sang kinabuhi kag mga milagro ni S. Diego - nahibal-an inf sang kura, matuod, kag kinahanglan sia ang mag- hiwat sang misa - ang iban nga mga pari bug-os nga nakasayod nga ang tingog ni P. Damaso indi na madugangan kag kanugon gid nga pabay-an nga indi pag-iwali ang amo katahum nga wali nga nasulat na kag iya na natun-an. Tungod sini, ang tagta- tap anay sang balay naghimos sa iya sing mga limonada, binan- yusan ang iya dughan kag liog sang mga ungwento kag mga lana, pinutos sia sang mainit nga mga panapton, ginmasahian kag iban pa. Si P. Damaso nag-inum sing mga itlog nga hilaw nga binati sa alak, kag sang bug-os nga aga wala maghambal bisan magpamahaw; diutay lamang ang gin-inum niya sang isa ka baso nga gatas, isa ka tasa nga tsokolate kag isa ka dosina nga mga biskutso, nga sinikway niya sing pilit ang iya pinirito nga manok kag ang iya kisong' puti gikan sa Laguna sa tanan nga aga, kay, sund sa tagtatap sang balay, ang manok kag ang kiso may asin kag mantika kag makapaubo. - Inf nga tanan sa pagsaka sa langit kag magpatiio sa aton! - Siling sang natandog nga mga utod nga Babae sang V.O.T. sang ila masayran inf nga mga pag-antos. - Ang Birhen sang Paghidait nagasilot sa iya! - Kumod sang mga Utod nga Babae sang Smo. Rosario, nga indi makapatawad sa iya tungod sa iya pag-apin sa ila mga kasumpong. Sang ikawalo kag tunga ang takna naggwa ang prosesyon sa silong sang tolda nga Iona. Inf nga paghiwat katulad man sang kahapon, kundi may isa lamang ka butang nga bag-o; ang mga tumalapb sang V.O.T. nga mga tigulang nga lalaki, babae kag pila ka pamatan-on nga babae nga nagpalanapot sang pagkatigu- lang nagsuluot sang malagba nga mga abito nga ginggon; ang mga imol sa mga panapton nga baratuhon, ang mga manggara- non nagsuluot sing sukla ukon sing ginggon nga pransiskano nga amo ang ila pagtawag. nga ang labi lamang nga naggamit sina amo ang mga Prayle nga Pransiskano. Ina tanan nga balaan nga abito lunsay tunay, nga naghalfn sa kombento sa Manila, dim ma- tigayon ina sang banwa bilang limos, sa baylo sang kwarta nga pat-od ang bill (prix fixe), kon pahanugotan ang hambal sa isa ka balaligyaan. Inf nga pat-od nga bill sarang madugangan apang indi mabuhinan. Subong man nga inf nga mga abito ginbaligya
A ng Aga sang iban sa amo man nga kombento kag sa monasteryo ni Sta. Clara,' nga may ila, Iwas sang pasahi nga bugay sa pagkuha sing madamb nga indulhcnsya sa mga patay nga sa amo nga mga abito ila ginputbs, may bugay pa gid nga pinasahi nga labi nagmahal ang bill kon kapin nga magdaan, gision kag indi na mapuslan. Ginasulat naton ini agud kon may tumuluo nga bumalasa nga magkinahanglan sina nga mga salin nga balaan, ukon may isa ka manogtipon sang mga trapo gikan sa Europa nga maluyag maghimb sing manggad nga magdala sa Filipinas sing isa ka kargamento sang mga abito nga sinursihan kag rubanit, ang tagsa nagbili tubtob sa napulo kag anum ka pesos ukon kapin pa sunb sa iya gision nga dagway. Si San Diego sang Alcala natungtong sa isa ka karo nga na punihan sing mga plantsa nga pilak nga pinakumbb. Ang San tos. nga tuman kaniwang, may kautod nga lawas nga rnarpil nga may pangguyahon nga maligdong kag harianon wala'y sapayan sang madabong nga buhok nga kulong nga subong sang ila sang mga ati. Ang iya panapot satin nga binordahan sing bulawan. Ang aton talahuron nga P. S. Francisco nagsunod sa Birhen subong kahapon, Iwas nga ang pari nga naglakat sa idalum sang langitlangit amo sa karon si P. Salvi kag indi ang makailila nga si P. Sibyla nga may mga gawi nga kinilala. Apang kon ang nahauna nakulangan sing matahum nga bayhon, nalabihan na man sia sa pagkamatinuohon: gintakop niya ang iya duha ka kamot nga may pagkalangitnon. nagtamod ang iya mga mata. kag naglakat nga daw nagduko. Ang nagdalala sang langitlangit ukon palyo amo man ang mga pangulo sang baranggay, nga gin- balhas sa kalipay sa pagtan-aw sa ila kaugalingon nga sila mga sulo- sakristan, mga manunukot sang mga alamutan, nga manlulowas sang katawohan nga wala'y puloy-an kag imol, kag sa katapusan mga Kristo nga naghatag sang ila dugb sa mga sala nga ginhimb sang iban. Ang koadhutor nga nagpanapot sang linen, naglakat halin sa isa ka karo pakadto sa isa man ka karo nga nagdala sang (1) Monasteryo ni Santa Clara - Ini nga monasteryo nahamtang mala- pit sa suba sang Pasig sa Sidlangan nayon sang Fuerza de Santiago. Gintukod sang mga mongha nga sakop sang mga Pransiskano kag ginbuligan sang Ha- rianon nga pangulohan sang Espana nga gintawag nga "Real Monasterio de Santa Clara" sang tuig 1662. Tubtob karon nagatindog pa ini kag ayhan amo ang labing' nzakatilingala nga binilin sang mga Tungatonga'ng Panuigon sa dumaan nga Manila. 257
258 Nou Me Tangere inogpaaso, nga ang iya aso sa tion kag ti6n ginduhol niya sang kura, nga labi nagpakita pa gid sing kaligdong. sa ilong Amo ini ang paglakat sang prosesyon nga mahinay kag nag- dulogdulog nga ginbuylogan sang linupok sang mga bomba, mga ambahanon kag mga lalantunon sa pagtuo, sang mga band a sa musika nga nagsunod sa likod sang tagsa ka karo. Sa amo nga kautitfd, ang Hermano Mayor nagpanghatag sing mga kandila nga gindala sang kadamban sang mga nagbuluylog sa prosesyon sa ila mga balay nga may inogsuga sila sa apat ka gab-i sa pag- hampang sang baraha. Sa hugot nga pagtuo nagluluhod ang mga tawo kon mag-agi ang karo sang Hoy sang Diwa kag nagpala- ngadi sing tuman kainit sang mga Kredo kag mga Salbe. Sa atubang sang isa ka balay nga sa iya mga bintana, nga napunihan sing matahum nga mga binitay, nagpamintana ang Alkalde, sanday Kpn. Tiago, Maria Clara, Ibarra, pila ka katsilil kag mga dalaga, dumulog ang karo; binatak ni P. Salvi ang iya panulok apang wala sia magpahilum sing bisan diutay nga ma- kapakilala nga sia nagyaob ukon sa pagkilala sa ila: nagtadlong lamang sia, nagtadlong pa gid kag ang iya kapa nga inogmisa nahulog sa iya mga abaga nga labi nagpatahum sa iya. Sa dalan, sa ubos sang bintana may isa ka pamatan-on nga babae nga mainabyanon sing pangguyahon, nga nagpanapot sing tuman kahipid, nga nagkugos sa iya mga butkon sang isa ka bata nga diutay sing panuigon. Isa sia ayhan ka nars ukon suloguon nga manog-atipan sang bata, kay ang bata maputi kag mapula- pola sing buhok, kag sia iya kayumanggi kag ang iya mga buhok labi pa kaitum sangsa asabatse? Sang makita niya ang kura, inuntay sang bata ang iya ma- gagming nga mga kamot, nagkadlaw sa sinang' pangadlaw sang bata nga wala pag-agda sang kasubb ukon makapalain man sa ila kag nagsinggit sa tunga sang madali nga kalinong! Pa...pa! Papa! Papa! Ang pamatan-on nagpalangurog, tinapnan niya gilayon sang iya kamot ang b^ba sang bata kag naghalin nga nagdalagan nga gumon ang iya panumdoman. Ang batik humibi. Ang mga may malain nga panghunahon^ nagpinangilayay. kag ang mga katsil^ nga nagtan-aw sang madali nga talan-awon (2) Azabache - Isa ka mineral nga bato nga tama kaitum.
Ang Aga nagyuhom. Ang duna nga kaluspad ni P. Salvi binayluhan sing kapula. Kag wala'y sapayan, ang mga tawo wala sing katarungan: ang kura wala gan> makakilala sang babae, nga isa lamang ka du- malay-o. 259
RAH IN XXX SA SIMBAHAN HAL1N SA ISA KA UTBONG pakadto man sa sang mga tawo ang kamarin nga ila ginhalad sa tanan nga nagakabuhi. isa napuno Tagtuga sang Nagdinis-uganay, nagpinit-agay, nag-apiitay ang isa kag isa, nga nagpalanghayhay ang pila nga nagginuwa kag ang madamb nga nagsululod. Sa malayo pa, ginpauntay na nila ang ila mga butkon sa pagtusmog sang ila mga tudlb sa nabenditahan nga tu- big, apang nagdugang ang giniusgios sang mga tawo kag ang mga kamot nagpahilayo: hanti mabatian ang isa ka ugayong, isa ka babae nga nalapakan nagpasipala, apang nagpadayon ang pagdi- nis-uganay. Ang iban nga mga tigulang nga nakatigayon sa pag tusmog sang ila mga tudlb sa amo nga tubig, nga lumubog na, diin nagpanghinaw ang bilog nga banwa nga ang kalabanan nag- halin sa iban nga kabanwahanan, namalhit sini sing matiniiohon, nga may kapiot, sa lubot, sa dungandongan, sa agtang, sa ilong, sa sag-ang, sa dughan kag sa pusod sa pagtuo nga ini tanan nga bahin sang lawas mahatagan sing bugay nga balaan kag indi magbatyag bisan sang pagtiskog sang liog, bisan sakit sang ulo, anus, ukbn sakit sang tyan nga indi matunawan. Ang mga pa- matan-on, maayo sanglit indi mga masakiton ukon wala pagpati sa amo nga balaan nga inogpanagang sa balatian, halos nagtusmog sang utbong sang ila tudlb - agud ang matinuohon nga mga tawo wala lamang sing ihambal, - kag gintudlb nila ang ila mga agtang apang wala man ginpadapat sa pagpapati. "Bendita man ini ta nan," hunahona sang isa ka pamatan-on nga babae, "apang ma- lubog.. Mabudlay ang magginhawa; tuman kainit kag nag-alisngaw ang bahu sang tawo; apang sa manogwali tuman man ini tanan nga kahiol; sa iya wali ang banwa nagbayad sing duha ka gatos kag kalim-an ka pesos. Si tigulang Tasio nakahambal: - 260 -
Sa Simbahan 261 - Doha ka gatos kag kalim-an ka pesos sa isa ka pagwali! Isa lamang ka tawo kag kis-a lamang! Isa sang tatlo ka bahin nga mabaton sang mga komcdyante nga nagpangabudlay sing tatlo ka gab-i!... Kinahanglan nga manggaranon kamo kaayo! - - Ano ang labot sina sa komedya? - Sabat nga naglain ang boot sang nerbyosong' manunudlb sang mga utod sang V.O.T. - Sa komedya ang mga kalag nagakaladto sa impyerno, kag sa wali sa langit! Abi kon nangayb sia sing isa ka libo, binayaran namon sia kag sa gihapon pasalamatan pa namon... - Sa ibabaw sang tanan may katarungan kam6! - Sabat sang ulihe sang pilosopo, - sa akon labi pa nga makalingaw ang wali sangsa komedya. - Apang, sa akon, bisan ang komedya! - Singgit sang isa nga naakig. - Ginapatih; an ko ina, sanglit mahangpan mo ang isa subong man ang isa! Kag ang di-matinuohon lumakat nga wala magsapak sang mga pasipala kag malaot nga mga panagna sang naakig nga ma nunudlb sa iya palaabuton nga pagkinabuhi. ginbalhas kag nagpalanguy-ab: nagpalanguyab sila sing mga abaniko, mga kalu kag mga panyu; nagsiniyagit kag naghinibi ang mga bata, nga nakahatag alatipanon sa mga sakristan sa pagpagwa sa ila sa sim bahan. Ini nakapahunahona sa matinatapon kag nagaubo nga manunudlo sang Kopradya ni Smo. Rosario sang masunod: Samtang ginhulat ang Alkalde, ang mga tawo - "Pabay-i nga ang mga bata magpalapit sa akon," siling sang aton Gg. Jesucristo. - Matuod apang, diri dapat hangpon ang kabataan nga wala paghibi! Ang isa ka tigulang nga babae nga nagpanapot sing ginggon, si Utod Puti, naghambal sa iya apo nga babae, isa ka bata nga anum ka tuig, nga nagluhod sa iya luyo. - Makasasala! Pagbantay sing maayo, kay mamati ka sang isa ka wali nga katulad sa Byernes Santo! Kag kinusi niya nga nagpabugtaw sang pagtiio sang bata nga kumoriit, pinabuslo ang iya bibig kag pumasampok sang iya mga kilay. Ang pila ka tawo. nga nagkalatinkatin, nagtuyayo malapit sa mga kulompesaran. Ang isa ka tigulang nga lalaki, nga nag- padunglay sang iya ulo, nagpapati sa aton tigulang nga babae
262 Noli Me Tangere nga nagkibot sing palangadion kag nagpadalagan sing madasig sang iya mga tudlb sa mga binantok sang rosaryo, nga amo yadto ang paagi nga labing' mahamuot sa pagtuman sang mga pagbuot sang langit kag sa amat-amat iya sia nga gin-ilog. Si Ibarra yadto sa isa ka higad: si Maria Clara, nagluhod ma- lapit sa halaran nga dakfl sa isa ka duog nga pinahawanan sang kura sa mga sakristan. Si Kapitan Tiago, nga nagpanapot sing prak, nagpungkb sa mga bangkii nga pinatuhoy sa mga punban, tungod sini ang mga bata nga wala sa iya makakilala nagbilang sa iya nga isa ka gobernadorsilyo nga wala magpalangahas sa pag- palapit sa iya. Sa katapusan umabot ang Gg. Alkalde kag ang iya mga ka- tapb sa talatapan nga naghalin sa sakristiya kag nagpungkb sa isa sang mga dalagkb nga silyon, nga natungtong sa isa ka alpombra nga ginhumlad. Ang Alkalde nagpanapot sang iya bag-o nga uniporme nga may banda ni Carlos III kag may apat uk6n lima pa ka puni. Ang banwa wala makakilala sa iya. - Aba! - Nahayanghag ang isa ka umanhon, - isa ka sibil nga nagapanapot sa pagkakomedyante! - Buang! - Sabat sa iya sang iya kaingod nga sinikol sia, - sia si Prinsipe Villardo nga nakitll naton kagab-i sa teatro! Nagsaka ang ranggo sang Alkalde sa mata sang banwa, nga nahimb nga engkantuhanon nga prinsipe. nga naglutos sang mga higante. Ginsugdan ang misa. Ang tanan nga nagpulungkb nagti- lindog, ang mga nagkalatulog nagbulogtaw sa mga kilingkiling kag sa malulot nga mga tingog sang mga manog-amba. Si P. Salvi, wala'y sapayan sang iya pagkaligdong, nagbatyag nga na- lipay kaayo, kay nagbulig sa iya bilang dyakono1 kag kabulig nga dyakono sa iya pagmisa ang duha ka agustino. Ang tagsa sa ila nag-amba, kon mag-abot sa iya ang iya tuka, maayo, sa tingog nga daw nag-agi sa ilong kag sa pagmitlang nga saliagum, Iwas sang tagmisa nga iya ginpakurog diutay, nga nag- libagon indi lamang sa makapila, sa daku nga katingala sang tanan nga nakakilala sa iya. Apang wala'y sapayan naghulag nga nag- kaigo kag may pagkaanyoan; ginmitlang niya ang Dominus Vo- biscutn sing matiniiohon nga pinahilay niya diutay ang iya ulo (1) Dyakono (diacono) - Alagad sa simbahan nga ikaduha sa pari.
Sa Simbahan kag nagtangla sa langit. Sang makita sia nga nagbaton sang aso sang kamangyan, sarang masiling nga si Galeno -may \atarungan" sa pagpaagi sang aso sa mga bubo sang iiong pakadto sa bagul, kay tumadlong pa gid sia, pinilak palikod ang iya ulo, tumikang sang ulihc pakadto sa tunga sang halaran nga may kaukag kag kaligdong nga nakita sia ni Kpn. Tiago nga naglabi pa gid kaha- rianon ang iya panghulag sangsa komedyanteng' insik sang gab-i nga nagligad, nga nagpanapot nga daw emperador, napintahan sing pasapayan, nga sa likod may magagming nga mga hayahay, may bungot nga bungaybongay sang kabayo kag mga tsinilas nga mataas sing mga takon. - Sa wala'y duhadoha, - hunahona niya, - ang bugtong na- ton nga kura labi nga may pagkaharianon sangsa tanan nga empe rador. Sa katapusan nag-abot ang ginhandum nga tion sa pagpama- ti kay P. Damaso. Ang tatlo ka pari nagpulungkb sa ila mga silyon sa gawi nga matadlong, sunb sa ginsiling sang dungganon nga tinugyanan; ang Alkalde kag ang iban pa nga mga tawo nga may bug-at kag talahaon nag-ilog sa ila; ang musika nag-untat. Ang pag-untat sang ginahod nga binuslan sang kalinong nag- pabugtaw sa aton tigulang nga babae nga si Utod Put! nga nag- huragok na, salamat sa musika. Katulad kay Segismundo? ukon katulad sang kosinero sa sugilanon ni Dornroschen, ang una niya ginbuhat sang iya pagbugtaw amo ang paglagpi sang iya apd nga babae sa liog nga nagtulog man. Ini suminggit, apang nalingaw gilayon sang makita niya ang isa ka babae nga naghampak sang iya dughan nga nagpati kag ginkunyag. Ang tanan naghilimulat sa pagpahamtang sang ila kaugali- ngon sing maayo, yadto'ng wala sing mga bangku nagkalatinka- tin, ang mga babae nagpulungkb sa duta ukon nagsinabakay. Umagi si P. Damaso sa tunga sang kadam-an, nga gin-unahan sang duha ka sakristan kag ginsundd sang isa ka prayle nga nag- dala sing isa ka dakd nga kwaderno. Nadula sia sang makasaka sa hagdanan nga naglibutlibot, apang pumakita man gilayon ang iya manipulon nga ulo, sang ulihe ang iya daku nga liog kag (2) Sz Galeno may katarungan - Eupemismo ini, sa pagsiling nga ang aso nagsaka sa iya ul6, ukon sa pagpabugal sa wala sing kabangdanan, nga nagapakunokuno nga yara sia sa isa ka mataas nga palangakoan, pagpakahubog sa kahimayaan nga indi tutuo. (3) Segismundo - Ang tagdala sang pangunang'_ papel sa sinulatan ni Dn. Pedro Calderon de la Barca nga, "La Vida es sueno. 263
264 Noli Me Tangere sinundan man dayon sang iya lawas. Nagtulok sia sa tanan nga bahin nga may pagsalig, nga nag-uboubo; nakita niya si Ibarra: pinangilayan niya nga nagpahangop nga indi niya sia malimtar. sa iya mga wali; sang ulihe isa ka malipayon nga panulok kay P. Sibyla kag ang isa ka panulok nga may kahisa sa kay P. Ma nuel Martin, ang manogwali kahapon. Natapos ini nga pagpa- nan-awtan-aw bumalik sia sa pagtulok nga nagpahilum sa iya abyan nga nagsiling sa iya: "Pagbantay, utod!" Binuksan sini ang kwaderno. Apang ang wali nagkinahanglan sing isa ka tuhay nga bahin. Ang isa ka pamatan-on nga nagtuon sing takigrapiya kag sadto humalangad sa dalagkb nga mga manogpamulongpulong, amo ang naghuwad. Salamat sini sarang naton mapagwa diri ang huwad sang isa ka balaan nga pamulongpulong sang am6 nga mga kapupod-an.
BAH IN XXXI ANG WALI SI FR. DAMASO NAGSUGOD sa paghambal nga malag nay kag mahinay: Et spiritum tuum bonum dedisti, qui deceret eus, et man na tuum non prohibuisti ab ore corum, et aquam dedisti ei; in siti." "Kag nagahatag ikaw sa ila sang imo maayo nga kalag sa pagtudlb sa ila kag wala mo ginakuhaa ang imo tinapay sa ila baba kag ginahatagan mo sila sing tubig kon sila uhawon!" "Mga tinaga nga ginhambal sang Ginuo sa baba ni Esdras, kasulatan II, bahin IX, ika-20 nga binalaybay." Si P. Sibyla nagtulok nga nabulong sa mangwawali: si P. Manuel Martin nangluspad kag tinulon niya ang iya laway: yadto maayo sangsa iya. Kon bala namutikan ini ni P. Damaso ukon bala ang iya tu- tonlan nag-asgad pa, ang kamatuoran nga makapila sia mag-ubo nga tinungtong niya ang iya duha ka kamot sa halambuyan sang balaan nga walihan. Ang Espiritu Santo yara sa ibabaw sang iya ulo, nga bag-o lang napintahan: maputi, matinlb nga ang iya mga till nga magagming kag tuktok may duag nga rosa. "Labing' halangdon nga Ginuo (sa Alkalde), labing' putli nga mga pari, mga kristuhanon, mga utod kay Jesucristo!" Diri dumulog sia anay nga nagpakaligdong, nga pinalibot niya liwat ang iya mga panulok sa bug-os nga tumalambong, nga ang ila pagpamati sa paghangop sang iya inoghambal naglipay sa iya. Ang nahauna nga bahin sang wali dapat nga kinatsila kag ang isa sa tinagalog: loquebantur omnes linguas.1 Pagkatapos sang pagpangatahuran kag sang pagdulog, inun- tay niya ang iya kamot nga tuo nayon sa halaran nga inunay niya (1) Loquebantur omnes Hnguas - Mahambal sang tanan nga pulong. Ang mga apostoles, sang wala pa maghalalin sa pagpamuyok sa kalibutan, ginkon- sagrahan sang Espiritu Santo sa iya ka tapusan nga pagpanihapon sing bugay sa mga pulong. Ang palahidlahid sang tagsulat yara sa bagay nga, si Fr. Damaso, sa iya pagsermon sa duha ka pulong nagapadayon, bisan malayo kaayo, •sang dalayawon nga sulundon sang pagka apostoles. 265 -
266 Nou Me Tangere ang iya panulok sa Alkalde; sang ulihe amat sia nagkrusimano, nga wala sing ginmitlang nga isa ka taga, apang, halin sa sini nga paglinong tubtob sa iya paghulag, pinilak niya ang iya ulo sa likod, tinudlb niya ang daku nga ganhaan nga siniad niya ang hangin sang kilid sang iya palad, sa tuman kabuklas nga ang mga sa- kristan naghangop nga ang hagyu nagkahulogan nga isa ka sugb kag tinakpan nila ang mga ganhaan; ang alperes indi mahim-ong kag nagduhadoha sila kon bala mahalin sila ukon mapabilin, apang ang mangwawali nagsugod na sa paghambal sa tingog nga mabaskog, puno kag alangay: sa wala'y duhadoha ang iya anay mayordoma nakahibalo gid magbulong. "Matahum kag masanag ang halaran, masangkad ang dakti nga ganhaan, ang hangin amo ang aliling sang balaan nga tinaga nga magakawas sa akon bibig, hanti pamati kamo sa mga ig- dulungog sang kalag kag sang tagipusuon agud nga ang mga tinaga sang Ginuo indi mahulog sa batuhon nga duta, nga paga- tuk-on sang mga pispis gikan sa impyerno, kundi magapanubb kag magapanalingsing bilang balaan nga binhi sa talamnan sang aton tinatahod kag langitnon nga P. S. Francisco! Kamo, dalagko nga mga makasasala, nga binilanggb sang mga moros sang kalag, nga nagapuluot sa kalalawran sang wala'y katapusan nga kabuhi sa mabakod nga mga sakayan sang unod kag sang kalibutan, ka mo nga nagapas-an sang mga talikala sang pagpakalakas kag ka- ibog kag nagabugsay sa sakayan sang impyernohanon nga Sata- nas, magtulok diri nga may mahamuot nga paghinulsol sa na- galwas sang mga kalag sa pagdakop sang yawa, sa makahas nga Gideon, sa makusog nga David, sa madinalag-on nga Roldan sang Pagkakristohanon, sa langitnon nga gwardya sibil, nga labi pa kaisog sa tanan nga gwardya sibil kon tingbon, nga nagligad kag palaabuton, - (ang alperes pumasampok sang kilay) - huo, ang Gg. Alperes, labi nga maisog kag gamhanan, nga wala sing pusil kundi isa lamang ka krus nga kahoy, lumutos nga may kaisog sa wala'y kamatayon nga tulisan sang kadudolman kag sa tanan nga balagubay ni I.uzbel kag nakapadula sang tanan tubtob sa katubtoban, kon ang mga kalag indi lamang di-mamalatyon! Ini nga dalayawon nga tinuga nga langitnon, ini nga makatilingala nga pinasahi nga tawo amo ang mapalaron nga Diego de Alcala, nga, gamiton ko ang pagpaanggid-anggid, kay ang mga pagpa- anggid-anggid makabulig sing maayo sa pagpahangop sang mga
Ang Wali butang nga indi mahangpan, suno sa ginsiling sang isa, hanti ihambal nakon nga ini nga daku nga santos isa lamang ka ahaw nga soldado, isa ka bakero sa aton gamhanan kaayo ng kunabo- yahan, nga kutob sa langit nagagahum sa aton langitnon nga P. S. Francisco, nga sa amo may dungog ako sa pagpasakop bilang kabo ukon sarhento sa kaliioy sang Diwa." Ang wala'y tinun-an nga mga indyo nga ginahambal sang tinugyanan nga manunolat wala sing nabunit sa amo nga bahin sang pamulongpulong Iwas sang mga tinaga nga guwardya sibil, tulisan, S. Diego bag S. Francisco. Gintulok nila ang malain nga nawong nga ginpakita sang alperes, ang daw may kaakig nga pangompas sang mangwawali kag ginhangop nila nga naakig sia sa alperes kay wala niya paglagsa ang mga tulisan. Sanday S. Diego kag S. Francisco amo ang magatatap sina, kag maayo gid, nga ginpamatud-an sang isa ka dinuagan nga yara sa kombento sa Manila, diin si S. Francisco sa iya lamang bprdon nabapugong sang pagsalakay sang mga insib? sadto'ng nahauna nga mga adlaw sang pagsapo sang Filipinas. Hanti ang mga tumoluo nagbatyag sing indi lamang diutay nga kalipay, nagpasalamat sila sa Diwa sini nga bulig, nga wala sila pagduhadoha nga kon wala na ang mga tulisan, bungkagon man ni S. Francisco ang mga gwardya sibil. Hanti labi nga namati sila sing maayo kay P. Damaso nga nagpadayon! "Labing' Mataas nga ginuo: Ang dalagkb nga mga butang, dalagkb man gihapon nga mga butang bisan pa sa luyo sang mga magagmay, kag ang mga magagmay, magagmay man gihapon bisan sa luyo sang dalagkb. Amo ini ang ginasiling sang Marag tas, apang tungod ang maragtas nagaigo sing makaisa sa lansang bag isa ba gatos sa sapatos sang babayo? sanglit butang nga hini- mb sang mga tawo, kag ang mga tawo nagasayop: errare est ho- (2) Sz San Francisco . . . nakapugong sang pagsalakay sang mga instk - Ginasugid nga sang bu6t salakayon sang mga insik ang Manila ang patron nga santos nakita sa mga dingding sa siudad nga nagauyat sang nagabaga nga espada sa pag-apin sang siudad. Nahanabo ini sang 1703 (?) nga gikan sa sina nga hitabo ang ngalan sang "Langitnon nga Tagbantay sang Manila" gin- hatag kay San Francisco. Apang ginasugid man nga ini nga milagro indi matuod kay bisan sanday Fr. Gaspar de San Agustin kag Fr. Diego Aduarte, sa ila tagsa ka maragtas nga sinulat wala gid magsambit sing maskin and sini nga milagro. (3) Ang maragtas nagaigo sing makaisa sa lansang kag isa ka gatos sa sapatos sang kabayo - Palahidlahid sa mga palawakal kag kapin pa sini sa wala nagakaigo. 161
268 Noli Me Tangere minum* suno sa ginsiling ni Ciceron, ang may baba nagas aid" suno sa hurubaton sa akon pungsod, ang matuod nga madamb ang madalum nga kamatuoran nga wala ginahambal sa Marag- tas. Ini nga mga kamatuoran, Labing' Halangdon nga Ginuo, ginhambal sang Espiritu nga langitnon sa iya labing' mataas nga kinaalam nga halos mahangpan sang panumdoman nga tawhanon kutob sang mga panahon ni Seneca kag Aristoteles, yadto'ng mga maalam sa pagtuluohan sang una, tubtob sa aton makasasala nga mga adlaw, kag ini nga kamatuoran amo nga indi dalayon nga ang mga butang ila nga magagmay mga magagmay, kundi nga da- lagkb, indi sa luyo sang mga batang' babae kundi sa luyo sang mga labing' dalagkb sa duta kag sa langit kag sa hangin kag sa kapa- nganuran kag sa mga tubig kag sa taliwala kag sa kabuhi kag sa kamatayon!" - Amen! - Sabat sang manunudlb sang V.O.T. kag nanguros. Sa sini nga sari sang panghambal, nga tinun-an niya sa isa ka dalagangan nga mangwawali sa Manila, luyag ni P. Damaso kibuton ang iya tumalambong, kag ang nahanabb, ang iya es- piritu santo* nga nalingaw sa madamb nga kamatuoran, nagbat- yag nga kinahanglan kuhiton sia sang iya till sa pagpahanumdom sa iya sang iya tulumanon. - Patente (Masanag) ini sa inyo mga mata! - Siling sang ka- lag gikan sa idalum. - Patente (Masanag) sa inyo mga mata ang bus-og kag indi malalis nga saksi sining' wala'y katapusan nga kamatuoran sang pilosopiya! Masanag ina nga adlaw sang pagkamatarong, kag gi- nasiling ko ang adlaw kag indi ang bulan, kay wala sing dakh nga kinasahi nga ang bulan magdilag kon gab-i; sa duta sang mga bulag ang piha\ sing mata amo ang hart;1 sa gab-i sarang makadilag ang isa ka kasanag, isa ka diutay nga bituon: ang la bing' daku nga kinasahi am6 ang pagsilak bisan sa adlaw katulad (4) Errare est hominum - Pagsaylusaylo sang mga tinaga kag sa pagbalay sang gramatika sang kinilala nga hurubaton sa linatin. Errare humana est (To err is human), kon sa aton pa, ang pagsayop tawhanon, nagapakilala sang diutay nga tinun-an uk6n kinaalam sang tagpamulungpulong. (5) Ang may baba nagasala - Nagakahanabo nga wala sing butang nga labing' mahapos, sa nagahambal, kundi ang magbatas sang isa ka pagsayop tungod sa kapigawan nga tawhanon. (6) Espiritu santo - Sinulat sa magagmay nga mga tinaga, amo ang tagdikta nga sa mahinay nga tingog nagamitlang sang mga tinaga agud nlga suliton sang tagparmilongpulong sa mga nagapalamati. (7) Sa duta sang mga bulag ang pihak sing mata amo ang hari - Ang buot singganon nga, ang tawo nga diutay sing nahibal-an tuman na nga maka- pangibabaw sa tunga sang mga pakok.
Ang Wali sang ginahimb sang adlaw: sa amo ini nga bagay nagdilag si utod Diego bisan sa tunga sang labing' dalagkb nga mga santos: - Diri may inyo kamo nga patents (masanag) sa inyo mga mata, sa inyo di-langitnon nga pagkadimapinatihon, ang himpit nga binuhatan sang Makagagahum sa pagpatalang sang mga dalagkb sa duta, huo, mga utod nakon, patente, patente sa tanan, patente!" Ang isa ka tawo tumindog nga nagpalangluspad kag nagpa- langurog kag nanagb sa isa ka kulompesahan. Isa sia ka manog- baligya sang mga alak, nga nagtulog kag nagpalanamgo nga ang mga karabinero nangayb sa iya sang patente nga waay sia sink Naghalong sia nga wala gid maggwa sa iya ginpanagban samtang nga nagpadayon ang wali. Mapailubon kag naligwin nga santos, ang imo krus nga ka- hoy, - (pilak ang iya sang larawan) - ang imo kubos nga pana- pot nagapadungog kay dalagangan Francisco nga sa iya kita mga anak kag mga sumolunod! Kami magapalapnag sang imo balaan nga kabikahan sa bug-os nga kalibutan, sa tanan nga hilit, sa mga syudad, sa mga banwa, nga wala'y pinilian sa maputi kag maitum - (pinunggan sang Alkalde ang iya pagginhawa) - nga antuson ang pagdumili sang mga butang sa kaugalingon kag mga pagba- tas, ang imo balaan nga kabikahan sang pagtiio kag sang pagtulu- ohan nga nalupitan sang hinangiban - (A! uyhaw sang Alkalde) - nga nagasakdag sang kalibutan sa pagpanimbangon kag naga- pugong sini nga mahulog sa kaidadalman sang kalaglagan!" Ang mga nagpalamati lakip man si Kpn. Tiago nag-amat sa pagpalanguy-ab. Si Maria Clara wala pagpamati sa wali; nasay- ran niya nga si Ibarra yara malapit kag nagpanumdom sia sa iya, samtang nga nagtulok sia nga nagpanguyab sang iya abaniko sa isa ka toro sang mga mangwawali, nga may iya sang tanan nga dagway sang diutay nga karabaw. "'Dapat naton tanan sauluhon ang mga Balaan nga Kasulatan, ang kinabuhi sang mga santos kag sa sina indi na kinahanglan nga magwali ako sa inyo, mga makasasala; dapat ninyo mahibal- an ang mga butang nga tuman ka malahalon kag kinahanglanon subong sang Amay namon, labi na gid nga ang kadamban sa inyo malimot na sina kay nagakabuhi kamo katulad sang mga protestante ukon mga erehes, nga wala pagtaha sa mga salili sang Diwa, katulad sang mga insik, apang pagasilutan kamo, malain sa inyo, mga pinanubol!" 269
270 Noli Me Tangere - Aba, ano ina pale Lamaso* ano ina! - Kumod ni insik Carlos nga nagtulok nga may kaakig sa mangwawali, nga nagpa- dayon sa paghambal, nga pumakawas sang isa ka katay sang mga halambalanon kag mga pagpakamalaot. "Mapatay kamo sa katapusan nga indi makahinulsol, kabi- kahan sang mga dimatinbohon! Ang Diwa nagasilot na sa inyo kutob diri sa dut^ sa mga bilanggban! Ang mga panimalay, ang kababacn-an dapat magpalalagyo sa inyo, ang mga punban dapat magbitay sa inyo tanan agud indi mapadayon ang binhi ni Sata- nas sa talamnan sang Ginuo... Si Jesucristo nagsiling: Kon may yarb kamo nga katapb nga malain nga nagadala sa inyo sa sala, utda ninyo, kag idap-ong sa kalayo... Si Fr. Damaso nagpalangurog, nalipatan niya ang iya wali kag ang iya inogpulong. - Nakabati ka? - Pamangkot sang isa ka pamatan-on nga bumoluthb sa Manila sa iya kaupod. - Utdon mo? - Sia ang mag-una! - Sabat sang isa nga tinudlb niya ang mangwawali. Nagahiwaos si Ibarra; tumulok sia palibot sa iya sa pagpa- ngitb sang isa ka duog, apang punb ang bug-os nga simbahan. Wala sia sing nabatian kag wala man niya makitb si Maria Clara, nga nagsusi sang kwadro sang nabenditahan nga mga kalag sa Purgatoryo, mga kalag sa dagway sang mga lalaki kag mga babae sa mga panit, nga may mga mitra, mga kapelo ukon mga toka (mga tabon) sa ila mga ulo, nga ginbagang sa kalayo kag nag- hawid sa kordon ni S. Francisco nga indi mabugtb wala'y sapa- yan sang tuman nga kabug-at. Ang Espiritu nga balaan nga prayle sa am6 nga tulagpak nga pamulongpulong nadul^ niya ang kaangtanan sang wali kag na- laktawan niya ang tatlo ka malagba nga hinut-ong nga malain ang iya pagdikta kay P. Damaso nga nagpahuway anay nga nag- hapflhapb sa iya mga pinanghambal. "Sin-o sa inyo, mga makasasala nga nagapalamati, ang mag- dilap sang mga pilas sang isa ka imol kag rubanit nga manogpa- kilimos? Sin-o? Magsabat kag magbatak sing kamot! Wala! Nasayran ko na: ang isa lamang ka santos nga katulad ni Diego de Alcala ang makahimb sina: dinilapan niya ang tanan nga (8) Pale Lamaso - Ang insik indi makahibalo magmitlang sang (r) kag "d" kag sang iban pa nga mga tigbato nga mahagpok mitlangon. Gani nga si insik Carlos "Pale Lamaso" ang iya pagmitlang sang "Pari Damaso."
Ang Wali dunot nga naghambal sa isa ka hinadlukan nga utod: amo ini ang pagbulong sina nga masakiton! O kaluoy nga Kristuhanon! O pagkamaluluy-on nga wala'y katulad! O birtud sang mga birtud! O! indi mailog nga huwaran! O batobalani nga wala'y dagta!.. Kag ginpadayon niya ang isa ka malawig nga listahan sang mga pulolungon, nga iya ginkrusimano ang iya mga butkon, gin- batak kag ginpaidalum nga daw luyag niya paluparon kag tabugon ang mga pispis. "Sang wala pa sia mapatay naghambal sia sa linatin nga wala makatuon sang linatin! Magpaningala kam6, mga makasasala! Kamo wala'y sapayan nga ina ginatun-an ninyo kag sa pagtuon ginahanot pa kamo, wala kamd paghambal sang linatin, mapatay kamo nga indi sina makahambal! Ang paghambal sang linatin isa ka bugay sang Diwa, gam nga ang Simbahan nagahambal sing linatin! Ako nagahambal man sang linatin! Ngaa? Idumili bala sang Diwa ini nga kahigayunan sa iya pinalangga nga si Diego? Sarang sia mapatay, sarang sia mapabay-an nga mapatay nga indi makahambal sang linatin? Ang Diwa indi mangin ma- tarong, indi mangin Diwa! Gani nga naghambal sia sing linatin kag makasaksi sini ang mga manunolat sang amo nga panahon!" - Kag tinapos niya ang iya wali nga may isa ka bahin nga naka- hatag sa iya sing kabudlay nga iya hinuwad sa isa ka daku nga manunolat, nga si Fr. Sinibaldo de Mas? "Hand nagayaob ako sa imo, mangin-alamon nga Diego, ka- dungganan sang amon kumboyahan! Ikaw ang sulondan sang pagkamatarong, wala'y bugal nga dungganon; mapailubon nga may pagkabilidhon; masinulundon nga may kabakod; may ka- bugnaw nga mahinandumon; kaaway nga may pag-unong; ma- binatyagon nga mapinatawaron; matinuohon nga may ipalatug- siling; mapinatihon nga may pagkahamuot; matinuohon nga ta- lunghayag; putli sa paghigugma: mahipos sa lilikman; nagabatas sa paghulat; maisog nga may kahadlok; mapailubon nga may ka- bubut-on; makahas nga may pat-od nga buhaton; matinumanon nga masinulundon; mahuluy-on nga dungganon; mahalungon sa iya ginaatipan nga wala paghingamd; batid nga may ikasarang! (9) Fr. Sinibaldo de Mas - Tawo nga tumalagsahon sing kinaadman sa isip kag madamo sing natun-an, ministro sia sang Espana sa China, kag tungod sa paglain sang kahimtangan sang iya lawas ginpilit nila sia sa pag- puyo anay sa Filipinas, diin iya ginsulat ang iya kinilala nga mga hilisayran nahanungod sa kahimtangan sang Filipinas sang 1842, nga ginbalhag sa Madrid sang 1843. 271
272 Noli Me Tangere maabi-abihon nga may pamatasan; mapainuinuhon nga may ka- alam; mainawaon nga may kaluoy; mahuluy-on nga may huya; inatinagubaluson nga may kaisog; imol sa pagpangabudlay nga may pagpasugot; mahinguyangon nga mainot; mapisan nga dima- sinapakon; mainot nga buhaha; wala makasayod nga naka- hangdp; manogsabdong nga dalayon; wala pagsapak nga may lu- yag sa pagtuon; gintuga ka sang Diwa sa pagbatyag sang gugma nga dimabinatyagon...! Buligi ak6 sa pag-amba sang imo pagka- dalagangan kag sang imo ngalan nga labi kataas sangsa mga bi- tiion kag labi ka sanag sangsa adlaw nga nagalibot sa imo mga till! Buligi ako ninyo, pangayoa sa Diwa ang nagakaigb nga balatyagon sa pagpangadi sang avemaria!" Ang tanan nagluluhod nga pumahayaw sang kinibutkibot nga daw hagong sang isa ka libo nga lagong. Lumuhod ang Alkalde nga binudlayan kaayo, nga lumungolungb nga malain ang buot; ang alperes nagpangluspad kag mahipos. - Ang yawa nga kura! - Kumod sang isa sang duha ka pa- matan-on nga naghalin sa Manila. - Hipos! - Sabat sang isa, - basi mabatian kita sang iya in- day-inday... Sa karon, si P. Damaso, sa baylo nga magpangadi sang ave maria, naakig sa iya kalag nga balaan sa iya paglaktaw sang tatlo niya ka labing' maayo nga hinut-ong sang iya wali, nagkaon sang duha ka merengge kag isa ka baso nga Malaga, nga nagsalig nga dira makita niya ang daku nga bulig sangsa tanan nga kalag nga balaan, bisan sa kahoy nga dagway sang salampati, ukon sa unod na gid sa dagway sang isa ka malipaton nga prayle. Sugdan na niya ang wali nga tinagalog. Ang tumoluo nga tigulang nga babae dumakop naman sang iya apo sa liog. nga nagbugtaw nga malain ang buot kag na- mangkot: - Tion na bala ini sa paghibi? - Indi pa. apang indi ka magtulog, kondenada! Sabat sang maayo nga Iola. Sa ikaduha nga bahin sang wali ukon tinagalog wala kita sing makuha kundi pila lamang ka tagdiutay nga dinikta. Si P. Damaso humambal sing tulagpak sa sini nga pulong, indi tungod nga nahibal-an niya sing maayo, kundi tungod nga ginbilang niya nga ang mga pilipinhon gikan sa mga puod nga wala sing ina-
Ang Wali lung-ong nahanungod sa pulong, wala sia magkahadlok nga maka- sayop sa ila atubangan. Sa mga katsila tuhay na iya nga butang: nakabati sia nga ginhambal ang mga pagsulondan sa pagpamu- longpulong kag sa iya mga manogpamati dapat nga may isa nga nakabuthb sa kolehiyo, ayhan ang Alkalde Mayor; tungod sina sinulat niya ang iya mga wali, ginpamadlong, ginpatahum kag sang ulihe sinaulo kag iya ginhanas sing mga duha ka adlaw nga nagligad. Nasayran sang tanan nga wala sing isa sa mga tumalambong nga nakahangop sang kabilugan sang wali; tama ka saliagum kon hangpon kag ang mangwawali tama kadalum, suno sa ginsiling ni utod Rufa, gani nga ang manogpamati naghulat nga wala mag-abot ang kahigayunan sa paghibi, kag ang sinubol nga apo sang tumoluo nga tigulang bumalik sa pagtulog. Wala'y sapayan ini nga bahin labi nga may pagkamalahalon sangsa nahauna, ayhan tungod sa pila ka manogpamati, nga ma- kilala naton pa gid sa ulihe. Ginsugdan niya sing "Mana utor con cristiano," ang sumu- ndd ang madamb nga mga tinaga nga indi malubad; naghambal sia sang kalag, sang impyerno, sang "mahar na santo pintakasi", sang makasasala nga mga indyo kag sang mga matarong nga Pa ring' Pransiskano. - Panulay! - Siling sang isa ka dimatinuohon nga taga- Manila sa iya kaupod. - Ina iya hambal na sang griego sa akon, malakat na ako. Kag nakita niya nga natakpan ang mga ganhaan, gani nag- agi sia sa sakristiya sa dakH nga kinagula sang mga tawo kag sang mangwawali, nga nangluspad kag nakadulog sa tungatonga sang iya ginahambal; ang iban nagpaabot sing masakit nga mga tinaga, apang tinulok lamang sia ni P. Damaso kag pinadayon ang iya pagwali. Pinakawas niya sa iya mga bibig ang pagpakalaot sang dag- on, batok sa kakulang sang pagtahod, ang nag-amat luntad nga pagkadi-matinuohon sang mga tawo. Ini nga butang daw amo ang iya aliali gani nga pumakita nga binatyag niya kag ginmit- lang niya nga may kusog kag kaathag. Naghambal sia sang mga makasasala nga wala pagkompesar, nga nagakalapatay sa mga bi- langgban nga indi makabaton sing mga sakramento, sang mga panimalay nga malain, sang mga mulomestiso nga bugalon kag 273
274 Noli Me Tangere tsiplado, sang mga pamatan-on nga nagpaalam-alam, mga pulopi- losopo, mga uloabogado, mga uloestudyante \ag ibdn pa. Nasay- ran ang batasan sang kadamban kon luyag nila yagutaon ang ila mga kaaway: ginabutang nila ang hingapusan nga mga \tinla nga illo10 kay ayhan ang bagul indi na makadumdom sing liwan pa kag sa sina malipay na sila. Si Ibarra nakabati sang tanan kag nakahangdp sang mga pa- itin-itin. Nagpakita nga sia wala matublag, pinangita sang iya mga mata ang Diwa kag ang mga punban, apang didto wala niya makitH Iwas lamang sang mga larawan sang mga santos, kag ang Alkalde nagtulog. Sa karon ang luyag sang mangwawali sa paghambal nagdu- gang kaayo. Naghambal sia sang mga panahon nga nagliligad nga ang tanan nga pilipinhon, kon makasumalang sang isa ka pari, nagtukas sing kalu, nagluhod sa isa ka tuhod sa duta, kag maghalok sa iya kamot. - "Apang, karon, - sugpon niya, - ku- hhon lamang ninyo ang sadok ukon kalu nga kastorilyo, nga gi- napatalingi ninyo sa inyo ulo agud indi mabungkag ang inyo bu- klis! Tuman na nga isiling ninyo: bwenos diyas, among! Kag may bugalon nga mga ulo-estudyante nga may diutay nga lina- tin, nga tungdd kay nakatuon sa Manila uk6n sa Europa nagtiio sila nga may kinamatarong sa pagdawb lamang sang kamot sa baylo nga magbisa ... A! Ang adlaw sa paghukom maabdt sing madalt, ang kalibutan matapos, madamb nga santos sina ang nag- tagna, maulan sing kalayo, bat6 kag abu sa pagsilot sang inyo pagkamalalison!" Kag iya ginhambalan ang banwa nga indi mag-ilog sa sina nga mga salbahe, kundi dapat pahilayban kag pakamalauton, kay sila masikway na sa simbahan. - "Pamatii ang ginahambal sang mga santos nga manoglay- gay! - Siting niya. - Kon ang isa ka indyo makasumalang sa dalan sang isa ka kura, madukb sia kag itanyag niya ang iya tang- kugb agud tum-okan sang among; kon ang kura kag ang indyo na- galakat nga lunsay nagasakay sa kabayo, hanti ang indyo madulog, tukason niya ang iya sadok ukon kalu sing matinahuron; sa kata- pusan kon ang indyo nagasakay sa kabayo kag ang kura nagala- (10) Ginabutang nila ang hingapusan nga mga kunla nga "illo" - Ang hambal ni Rizal: "Sacan para todo la terminacion en 'illo', gani nga ang gina- tamay nga bumolutho ginatawag nga estudiantillo, filosofillo ukon abogadillo.
Ang Wali kat lamang, ang indyo manaog sa kabayo kag indi magbalik sa pagsakay tubtob nga indi sia pagsingganon sang kura nga sulong! ukon malayo na gid ini. Amo ini ang ginasiling sang mga santos nga manoglaygay kag ang wala pagtuman sikwayon sang simba- han." Kag kon ang isa nagasakay sa karabaw? - Pamangkot sang manogbusisi nga mangungoma sa iya katupad. Hand . . . magpadayon! - Sabat niya sini nga isa ka manog- sabdong. Apang wala'y sapayan sang mga pagsinggit kag mga pag- kompas sang mangwawali madamb ang nagtululog ukon wala pagpamati, kay yadto nga mga wali amo man gihapon kag sang tanan; ang pila ka tumoluo nga babae wala gid magkahanuklog kag magbatyag sa paghibubun-ot sa mga sala sang mga dimatinu- ohon, apang wala na lamang sila magbatyag sing subong sanglit wala man sing mabuylog sa ila. Si utod Putt sing iya nanghuna- hona sing lain. Ang isa ka lalaki nga nagpungko sa iya luyo amo ang bagay tumulog nga napuklid sa iya nga nag-usap sang iya panapot: ang but-anan nga tigulang kumoha sang iya bakyll kag pinukaw niya nga iya hinampak nga nagsinggit: - Ay! Paghalin, salbahe, animal, demonyo, karabaw, idfl, kondenado! Nagginiusgios ang mga tawo tungod sini. Dumulog ang mangwawali, binatak niya ang iya mga kilay, nga natingala sang dakfl nga kinagula. Ang kaakig naglumos sang tinaga sa iya tu- tonlan kag natigayon niya lamang ang paghambal, sang iya ma- pusdak ang iya mga inumol sa halambuyan sang • walihan. Ini naghatag sing epekto: hinulog sang tigulang ang iya bakya nga naglangod kag nagpanguros sing makapila kag may kahamuot nga lumuhod. - Aaa! Aaa! - Sa katapusan ang namitlang sang naakig nga pari nga nagkrusimano kag lumungolungb. - Tungod sina naga- wali ako sa inyo diri bilog nga aga, mga salbahe! Diri sa balay sang Diwa nagapangakig kamo kag nagahalambal kamo sing ma- lain nga mga tinaga, mga wala'y huya! Aaaa! Wala na kamo sing ginataha! . . . Amo ini ang gwa sang pagpagusa kag sang mga kalaot sang dag-on! Nahambal ko na ina, aaa! Kag sa amo ini nga mga butang pinadayon niya ang iya pag- wali sa sulod sang tunga sa takna. Ang Alkalde naghuragok, si 275
276 Noli Me Tangere Maria Clara nagtuyayo; ang kailo indi makaantos sang katuyo, wala na sia sing bisan isa ka kwadro ukon larawan nga susihon uk6n mapanglingawlingawan. Sa kay Ibarra ang mga tinaga wala nagapatalupangod, bisan ang mga pagpahanungod; nagapanum- dom sia karon sang isa ka diutay nga balay sa ibabaw sang isa ka bungyod kag nakith niya si Maria Clara sa hardin. Nga sa idalum sang pisong ganuyon ang katawohan sa ila makaluluoy nga mga banwa! Pinakilingkiling ni P. Salvi sing makaduha ang kampanilya, apang ini pagbutang lamang sing gatong sa kalayo: Si P. Damaso alibadon kag linawig pa gid niya ang iya wali. Kinagat ni Fr. Sibyla ang iya mga bibig kag makapila na niya ginkaayo ang iya mga antipara nga kristal nga may balayan nga bulawan: si Fr. Manuel Martin amo lamang ang isa nga daw nagpamati nga na- lingaw, gani nga nagyuhom. Sa katapusan ang Diwa nagsiling nga tuman na; ang mang- wawali nagpahuway kag nanaog sa walihan. Ang tanan nagluluhod sa pagpasalamat sa Diwa. Pinahiran sang Alkalde ang iya mga mata, inuntay ang iya isa ka butkon sa paghiwod nga nagmitlang sing isa ka a! nga madulom kag na- nguy-ab. Nagpadayon ang misa. Sang mag-amba sanday Balbino kag Chananay sang Incarna- tus est, ang tanan nagluluhod kag ang mga pari nagduluko, ang isa ka tawo naghutik sa dulonggan ni Ibarra: "Sa palatuntonan sa pagbendisyon indi ka magpalayo sa kura, indi ka magpan aog sa buhb, indi ka magpalapit sa bato, kay dira nasandig ang imo ka- buhil" Nakita ni Ibarra si Elias nga, sang tapos niya ini mahambal, nadute sa nagginutok nga mga tawo.
liAHIN XXXI1 NG INOGBTK ANG MADALAG NGA TAWO nakatuman sang iya hinam- balan: indi yadto isa ka ahaw nga inogbatak ukon moron ang iya pinatindog sa ibabaw sang bukas nga buhb agud mahulog ang isa ka daku nga buhi nga bato; indi yadto tatlo ka pinasig-ang nga mga tukod nga amo ang luyag ni Nyor Juan nga takdan sang isa ka motdn sa ibabaw, kundi isa ka butang nga kapin pa, isa man dayon ka makina, isa ka puni apang isa ka dakfi kag makahalaw- haw nga puni. Labaw sa walo ka metro ang kataason nagtindog ang gumon kag nagsalakot nga mga andamyo: apat ka madamol nga kahoy nga linubdng sa duta nahimb nga mga kalag bilang bug-os gin- Punggan sang pinabalabag nga dalagkb nga mga kahoy nga sa isa kag isa linansang nga wala gid pagpasalupa, sanglit ini gamiton nga labay lamang nga sarang sa ulihe mapangakas. Dalagkb nga mga kable, nga nagkalabit sa tanan nga higad, naghatag sing dag way nga mapag-on kag pagkadakb sa kabilugan, napurongpuro- ngan sa ibabaw sing mga hayahay nga nagkalainlain ang mga duag, naglulotaw nga mga liston kag dalagkb nga pinungpong nga mga bulak kag mga dahon, nga tinuhogtuhog nga may katahum. Didto sa ibabaw, sa landong nga ginpauntay sang mga kahoy, mga pinungpong nga bulak kag mga hayahay, nabitay sa mga alambre kag mga kaw-it nga salsalon ang tatlo ka moton nga may tatlo ka aliling, nga sa ila nagkintab nga mga kilid nag-agi ang tatlo ka kable nga dalagkb pa sangsa iban, kag nagpakabit sang isa ka daku nga bato, nga nakabkaban sa tunga agud makahimo sa kinabkab man sa isa ka bato nga natunton na sa kutkot sing diutay nga duog nga pagatagban sang maragtas sang kahiwatan sa amo nga adlaw, subong sang mga pamantalaan, mga sinulatan, mga kwarta, mga medalya kag iban pa, nga ayhan igapaalinton sa malayo kaayo nga mga kabikahan. Ini nga mga kable nagtunton halin sa ibabaw paidalum, nga naangot sa indi kubds sa kadako 277 -
278 Noli Me Tangere nga moton nga nahigot sa tiilan sang aparato, kag magapaligid sang silindro sa isa ka aiding, nga nahigot sa duta sa dalagkb nga mga kahoy. Ini nga aiding nga mapahulag paagi sa duha ka ulo- yatan, nagapapilo sing ginatos sang kusog sang isa ka tawo sa gu- ban sang mga aiding nga may mga ngipon nga kon ano ang madugang sa kusog, sa kadasigon magabuhin. nga ginlisb niya ang uloyatan, - tan-awa, Nyor Juan, nga sa akon lamang mga ku sog ginapasaka kag ginatunton ko ang daku nga bato... napaham- tang sing tuman kaayo nga sa akon luyag maamat-amat ko batak kag matunton, sa bagay nga ang isa ka tawo sa idalum sarang ma- kahimb sa labing' mahapos sa pagpasigo sang duha ka bato, sam- tang nga ginahulag ko din. - Tan-awa, - siling sang madalag nga tawo Si Nyor Juan indi makapugong sa pagdayaw sang tawo nga nagapakita sing pinasahi nga yuhom. Ang mga tumanlan-aw naghi- nambalhambal kag nagdalayaw sa madalag nga tawo. - Sin-o ang nagtudlb sa imo sang makinarya? - Pamangkot sa iya ni Nyor Juan. - Ang akon amay, ang namatay ko nga amay! - Sabat niya sa iya pasahi nga yuhom. - Kag sa imo amay?... - Si Don Saturnino, ang lolo ni Don Crisostomo. .. - Wala ka makahibalo nga si Don Saturnino... - O! Madamb ang iya nahibal-an! - Indi lamang nga maayo sia magsumbag kag magpatial sa init sang iya mga mamumugon; makahibalo man sia magpukaw sa mga nagakalatulog kag mag- patulog sa mga nagabulogtaw. Makita ninyo sa indi madugay ang gintudlb sa akon sang akon amay, makita ninyo! Kag ang madalag nga tawo nagyuhom, apang sa bagay nga kabulongan. Sa ibabaw sang isa ka latok, nga natabunan sang isa ka tapete gikan sa Persia, natungtong ang silindro nga tingga kag ang mga butang nga pagatagiion sa amo nga kutkot nga daw lulobngan: isa ka kaha nga kristal nga madamol ang mga dingding pagasudlan sadtong' mga bahandi sang dag-on kag magatipig sa kaulihian sang mga handumanan sang nagliligad. Si pilosopo Tasio, nga na- kasaboy didto nga nagpadalum sang iya hunahona nakakumod: - Ayhan sa ulihe nga adlaw kon ang binuhatan nga karon ginasugdan sa paghimb, magadaan tapos makaligad ang madamb 9
Ang Inogbatak nga kalalat-an, mahulog sa kalaglagan, sa mga kusog sang kinauga- li, sa makahalalit nga kamdt sang tawo, kag sa ibabaw sang mga guba manubb ang lumot; sa ulihe kon sang panahon dulaon ang lumot kag ang mga guba kag laptahon ang ila abu sa hangin, nga panason sa mga pamihak sang maragtas ang ila handumanan su- bong man sang mga nagpatindog, nga sa madugay na nga pana hon nadula sa panumdoman sang katawohan; ayhan, kon ang mga kabikahan nga natabunan na sang mga inanib sang duta nalubong na ukon nagkaladula, lamang sa isa ka hinali ang piko sang isa ka mandudolang nga mapagwa sa buhi nga bato sang kirab, sa- rang makakalkal sa dughan sang bato sang katanhagaan kag sang mga butang nga tinagb. Ayhan ang mga mangin-alamon sang pungsod nga nagapuluyb sa sini nga mga kapupod-an magapa- langabudlay, katulad sang pagpangabudlay sang mga ehiptologo kardn kaupod sa mga salin sang isa ka dalagangan nga kaliwatan nga nagapalibog sang kaulihian kag wala makamutik magatunton sa iya ang malawig nga kagab-ihon. Ayhan ang isa ka maalam nga propesor mahambal sa iya mga gintuton-an sing lima ukon pito ka tuig sa isa ka pulong nga ginahambal sang tanan nga kata wohan: "Mga ginuo! Tun-i kag usisaa ninyo sing maayo ang mga butang nga inyo makita sa idalum sang aton duta, kon malubad ang pila ka hagyu kag ang pila ka tinaga, sarang naton sa wala sing maskin ano nga pangalag-ag mahangop nga ang amo nga mga butang natuhoy sa panuigon nga sinapat sang tawo, sa dinag-on sang kadudolman nga sa masami gintawag naton nga indi halos mapatihan. Sa kamatuoran mga Ginuo; agud may malapitlapit kamo nga paghangop sang kaawatan sang aton mga nagliligad, tuman na nga isiling ko sa inyo, nga ang mga nagpangabuhi diri indi lamang nga nagkilala pa sang mga harl, kundi agud malubad ang mga palaligban sang ila pangulohan sa sulod makadto pa sila didto sa isa ka utbong sang kalibutan, katulad abi sang isiling na ton nga, ang isa ka lawas agud makahulag kinahanglan pa nga magpamangkot sa ulo nga yadto sa pihak nga bahin sang kalibu tan, ayhan sa mga duog nga kardn ginatagb sang mga balod. Ining' indi mapatihan nga kahimtangan nga daw indi mahanabb sa inyo pag-isip, amo gid man kon talupangdon naton ang mga nagkahanabb sa amo nga mga tawo, nga halos ko matawag nga mga tawhanon! Sadto nga mga tinumandok nga panahon, ini nga mga tawo may tuhoy pa (ukon daw amo ang ila ginpatihan) nga kaangtanan sa Tagtuga, kay may mga pari sila nga naghalin sa 279
280 Nou Me Tangere lya, mga tawo nga tuhay sangsa iban kag sa gihapon ginhingala- nan sing makatalanhaga nga mga tinaga nga M.R.P. Fr. (Muy Reverendo Padre Fraile) nga sa iya kahulogan ang aton mga ma- ngin-alamon indi maghilituhog. Suno sa aton kasarangan nga pro- pesor sa mga pulong, sia wala paghambal kapin sa isa ka gatos ka may sayop nga mga pulong sang una, ang M.R.P. may kahulogan nga Muy Rico Propietario,1 kay ini nga mga pari amo ang isa ka sari sang mga diyusdiyos, matarong kaayo, matanlas kaayo nga mga manogpamulongpulong, mga maalam kaayo, kag wala'y sa- payan sang ila dakO nga gahum kag pagkatalahaon halos sila na- gahimb sang labing' diutay nga kakulangan, nga amo ang nagapa- bakod sang akon pagtiio sa pagbilang sa ila nga iban nga mga ti- nuga nga lain sangsa kalabanan. Kag kon ini kulang pa nga isak- dag sa akon kaisipan, mabilin pa sa akon ang isa ka kinamatarong, nga wala sing makasikway kag sa tagsa ka adlaw napamatud-an nga ang amo nga makatalanhaga nga katawohan nagapapanaog sang Diwa sa duta sa pagmitlang lamang sang pila ka taga, nga ang Diwa indi makahambal kundi sa baba nila kag sa Iya naga- kaon, nagainum sang Iya dugo kag sa indi makapila lamang gina- pakaon man nila sa mga tawong' timawa... Ini kag ang iban pa nga mga butang ginsulod sang dimati- nuohon nga pilosopo sa bbba sang nahalitan nga mga tawo sang palaabuton. Ayhan si tigulang Tasio masayop, nga amo ang la bing' mad all apang mabalik kita sa aton ginasugid. Sa mga kiosko diin nakita naton sang isa ka adlaw ang manu- nudlb sa buluthban kag ang mga bumoluthb, ginhimos karon ang pamahaw, manamit kag dagaya. Wala'y sapayan, nga sa latok nga gin-aman sa kabataan sang buluthban wala sing bisan isa ka bo- telya nga alak, apang sa baylo labi nga may madamb nga bungang- kahoy. - Sa silong sang mga sanga nga nag-angot sang duha ka kiosko may mga pulungkoan sang mga musiko kag sa isa ka latok nga napuno sing mga dulsi kag kalan-unon, mga prasko sang tubig, nga napunihan sang mga dahon kag mga bulak sa nau- haw nga mga dumolugok. Ang manunudlb sang buluthban nagpatindog sing mga lalap- gusan nga kawayan, mga lulompatan, nagbitay sing mga sartin, kag mga kulon nga gamiton sa masadya nga hinampang. Ang mga tawo, nga nagsuluot sing mga panapot nga may (1) Muy rico propietario (M.R.P.) - Manggaranon kaayo nga tag-iy® sang mga pagkabutang.
Ang InogbaTak masadya nga mga duag, nagtililipon nga naglilikaw sa masingkal nga adlaw, sa silong sang landong sang mga kahoy, ang iban sa silong sang mga sanga. Ang kabataan nagsak^ sa mga sanga, sa ibabaw sang mga bato, agiid makakita sila sing maayo sang pala- tuntonan, kag sa sini nga paagi nasugponan ang ila kanubb; nagtan-aw sila nga may kahisa sa kabataan nga nagbuluthb nga, mga matinlb kag nagpalanapot sing maayo, naglilingkod sa mga pulungkban nga ginpahanungod lamang sa ila. Ang mga amay nasadyahan: sila, mga imol nga umanhon, nagatan-aw sa ila kabataan nga makaon sa puti nga mantel katulad sang kura kag sang Alkalde. Tuman na nga magpanumdom sina agud indi paggutumon, kag ini nga hitabo ginsugid halin sa mga amay pakadto sa mga anak. Sa madali nabatian nila ang malayo nga mga tunog sang mu- sika: ini ginsundan sang nagsinamb nga guban sang mga tawo, sa tanan nga panuigon kag nagpalanapot nga may nanuhaytohay nga duag. Ang madalag nga tawo indi mahamtang kag gin-usisa niya sa isa ka panulok ang bug-os niya nga aparato. Ang isa ka natingala nga umanhon nagsunod sang iya panulok kag nanilag sang tanan niya nga hulag: si Elias yadto nga nagtambong man sa palatuntonan: sa iya sadok kag sa iya gawi sang pagpanapot halos sia indi makilal-an. Nakatigayon sia sing maayo nga duog, mala- pit man sa aliling, sa bibi sang kutkot. Upod sa musika nag-alabot ang Alkalde, ang mga alagad sang pangulohan, ang mga prayle, Iwas kay P. Damaso, kag mga alagad nga katsila. Si Ibarra nagsugilanon sa nahauna, nga nangin-ma- ayo niya nga abyan kutob sang mahatagan niya sing matahum nga mga pagdayaw nahanungod sang iya mga pasidungog nga puni kag mga banda; kay ang mga pagdayaw nga matinaastaason amo ang naluyagan sang Iya Ekselensya. Si Kpn. Tiago, ang alperes kag ang iban pa nga mga manggaranon naglalakat sa tunga sang bulawanon nga guban sang mga babaeng' pamatan-on nga naghu- lomlad sang ila suklk nga mga payong. Si P. Salvi nagsunod su- bong sa gihapon nga mahipos kag nagpanumdom. - Isipa ang akon bulig sa gihapon kon nahanungod sa maayo nga hilikuton, - siling sang Alkalde kay Ibarra. - Hatagan ko ikaw kon pila ang imo kinahanglan, ukon indi gani, tinguhaon ko nga maghalatag ang iban. Samtang sila naghililapit ginbatyag sang pamatan-on nga nag 281
282 Noli Me Tangere kubakoba ang iya dughan. Pumasiplat sia sing isa ka panulok sa makabululong nga mga kahoy nga didto nagtilindog; nakita niya ang madalag nga tawo nga nagyaob sa iya sing matinahuron kag umonay sa iya sing isa ka tion sang iya panulok. Sa iya katingala iya nakit-an si Elias, nga sa iya isa ka pagpangilay nahangpan ni ya nga ginapahanumdom sia nahanungod sang iya ginahambal sa iya sa simbahan. Sinuot sang kura ang mga panapot sa pagkapari kag sinugdan niya ang palatuntonan: ang pihak sing mata nga sakristan mayor nag-uyat sang libro, kag ang isa ka akolito nag-uyat man sing inog- wisik kag sulodlan sing tubig nga bendita. Ang iban, palibot, nag- rilindog kag wala sing mga kalu, nagmahipos sila kaayo nga wa- la'y sapayan nga nagbasa sia sa mahinay nga tingog mahibal-an nga nagkurog ang tingog ni P. Salvi. Sa karon nabutang na sa sulod sang silindro nga kristal ang tanan nga inogsulod katulad sang mga sinulatan, mga pamantala- an, mga medalya, mga kwarta kag iban pa, nga tinakpan sa sulod sang silindro nga tingga kag sinuldahan. - Gg. Ibarra, maluyag ka nga ikaw ang magbutang sang kaha sa iya duog? Ginahulat ina sang kura! - Hutik sang Alkal- de sa dulonggan sang pamatan-on. - Sa dakii nga kabubut-on, - sabat niya, - apang magalapas ina sang dungganon nga katungdanan sang Gg. Eskribano; ang Gg. Eskribano dapat maghatag sing pamatuod sini nga kahiwa- tan! Maligdong nga kinuha sang eskribano ang kaha, nanaog sia sa naalpombrahan nga hagdanan pakadto sa idalum sang kutkot kag sa labing' mahamuot sinulod niya sa luang sang bato. Hand kinuha sang kura ang bendita kag ginwisikan ang mga bato sang benditadong' tubig. Nag-abot ang tion sang tagsatagsa sa pagbutang sing tag-isa ka kandos nga semento sa kadaygan sang takop, nga naghigda sa kutkot, agud nga ang isa mapasigo kag mapakipot sing maayo. Tinanyag ni Ibarra sa Alkalde ang isa ka palita sang alban- yil nga sa iya malapad nga kadaygan nga pilak nagutib ang pet- sa; apang ang Iya Ekselensya namulongpulong anay sa kinatsila. "Mga pumoluyb sa S. Diego! - Hambal niya sa maligdong nga tingog. - May kadungganan kami sa pagpangulo sa isa ka palatuntonan nga may isa ka pagkamalahalon nga mahangpan ninyo nga indi na kami magsugid sa inyo. Ginapatindog ang
Ang Inogbatak. isa ka buluthban; ang buluthban am6 ang sadsaran sang isa ka katilingban, ang buluthban amo ang tulon-an diin nasulat ang palaabuton sang mga banwa! Itudlb sa amon ang buluthban sang isa ka banwa kag isugid namon sa inyo kon ano ina nga banwa. "Mga pumoluyo sa San Diego! Magpasalamat kamo sa Diwa, nga nakahatag sa inyo sing matarong nga mga pari, kag sa Pa ngulohan sang Hoy nga Pungsod nga sa wala'y pahuway nagpa- lapnag sang pagtolon-an sa sini nga mauya nga mga pulo, nga gin-apinan niya sa landong sang lya mahimayaon nga lambong! Magpasalamat kamo sa Diwa nga naluoy sa inyo nga dinalhan kamo sining' mapainubuson nga mga pari nga naghatag sa inyo sing kapawa kag nagtudlb sa inyo sang langitnon nga tinaga! Magpasalamat kamo sa Pangulohan nga nakahalad, nagahalad kag magahalad sing madamb nga pagbatas sa inyo kag sa inyo kaanakan! "Kag karon nga ginabenditahan ang nahauna nga bato sini nga labing' mapuslanon nga balay, kami, ang Alkalde Mayor sini nga puod, sa ngalan sang lya Kagamhanan, ang Hari, bantayan sia sang Diwa, ang Hari sang Espana, sa ngalan sang bantog nga Pangulohan nga katsila kag sa idalum sang pagbantay sang iya putli kag madinalag-on sing dayon nga hayahay, ginahalad namon ini nga palatuntonan kag sugdan na naton ang pagpa- tindog sini nga buluthban! "Mga pumoluyo sa S. Diego, mabuhi ang Hari! Mabuhi ang Espana! Mabuhi ang mga pari! Mabuhi ang Pagtuluohan nga katoliko!" - Mabuhi! Mabuhi! - Sabat sang madamb nga tingog, - Mabuhi ang Gg. Alkalde! Ini nanaog sa kutkot sang ulihe nga daw harianon sa mga tunog sang musika nga nagsugod sa paglanton; nagbutang sing pila ka kandos sang sinamb nga semento sa ibabaw sang bato kag sa amo man nga hulag nga daw harianon katulad kaina bu- malik sa pagsaka. Ang mga alagad namalakpak. Si Ibarra nagtanyag sing isa pa ka inogkandos nga pilak sa kura nga, sang tapos niya matulok sing makadali, nanaog sia sing mahinay. Sa tungatonga sang hagdanan binatak niya ang iya mga mata sa pagtan-aw sang bato nga nagkabit nga ginsap- nay sang mabakod nga mga kable, apang isa lamang yadto ka tion kag pinadayon niya ang pagpanaog. Ginhimb niya ang ka- 283
284 Noli Me Tangere tulad sang ginhimb man ang labi nga pamalakpak; prayle kag si Kpn. Tiago. sang Alkalde apang kardn iya nabatian sa mga alagad nag-ililog ang pila ka Si P. Salvi daw naghulonghulong kon sin-o ang hatagan ni- ya sang inogkandos: nagtulok sia nga daw nagpangduhadoha kay Maria Clara, apang nagliwat ang iya isip tinanyag niya sa eskri- bano. Ini, bilang katahuran pumalapit kay Maria Clara, nga namalibad kag nagyuhom. Ang mga prayle, ang mga alagad kag ang alperes nagpalanaog nga nagsinundanay. Si Kpn. Tiago wala malimti. Nakulang si Ibarra, kag buot na mandban nga ang madalag nga tawo magtunton sang bato, sang madumdoman sang kura ang pamatan-on nga hinambalan niya nga may simbog nga lahog kag nagpakita sang ila pagkilalahay: - Indi nimo pag-ibutang ang imo kandos, Gg. Ibarra? - Mahimb ako nga si Juan Palomo? ako ang magisa kag ako man ang makaon! - Sabat niya nga may lahog man. - Lakat ka! - Siling sang Alkalde nga tinulod sia sing ma- hinay. - Kon indi, mandban ko nga indi pag-itunton ang bato kag magadugay kita diri tubtob sa adlaw sang paghukom. Sa amo ka makahalangawa nga pamahog si Ibarra dapat nga magtuman. Binayluhan niya ang diutay nga pilak nga inogkan dos sing isa ka daku nga salsalon, nga pumakadlaw sa pila ka tawo, kag mahipos nga tumikang sia sa atubangan. Tinulok sia ni Elias nga may indi mahangpan nga balatyagon; kon tulukon sia sarang masiling nga ang bug-os niya nga kabuhi natingob sa iya mga mata. Tinamdan sang dalag nga tawo ang bukas nga buhb sa iya tiilan. Sang mapasiplatan ni Ibarra ang bato nga nagkabit sa ibabaw sang iya ulo kag subong man si Elias kag ang dalag nga tawo, nagsiling sia kay Nyor Juan sa daw nagkurog nga tingog: - Hatagi ako sing balde kag pangitai ako sing liwan nga inogkandos sa ibabaw! Ang pamatan-on nabilin nga isa lamang. Si Elias wala na pagtulok sa iya: ang iya mga mata nalansang sa kamot sang da lag nga tawo, nga nagtamod sa kutkot nagbantay sing maayo sang mga hulag sang pamatan-on. (2) Juan Palomo - Ginapahanungod sa mga tawo nga tun god sa lakas nga kabatjd, kapin nga pagpaiyaiya uk6n nga kabatjd, kapin nga pagpaiyaiya uk6n sa ano man nga liwan nga kabang- danan, indi magpahanugot sang bulig sang iban sa iya mga ginahikot ukon mga negosyo, labi na gid kon iya kaugalingon.
Ang Inogbatak Mabatian ang ragusros sang inogkandos nga nagkuh^ sang namasa nga semento kag apog sa tunga sang mahinay nga hinu- ringhoring sang mga alagad, nga nagpalangibulahan sa Alkalde sa iya pamulongpulong. Sa hinali may rumagaak: ang moton nga nahigot sa gintindu- gan sang derik pumisik kag sunod sina ang aiding nga sumunggb sa aparato katulad sang isa ka makina nga gingamit sa pagpukan sang mga muralya: ang mga kahoy nag-inuyog-uyog, ang mga lan- sang nagkalatibkas kag sa isa ka tion ang tanan nagkalapukan sa makahalangawa nga hinogpaas. Isa ka panganod nga yab-ok tu- malbo; isa ka singgit sa kakugmat, sang isa ka libo nga tingog gumuob sa taliwala. Halos ang tanan nagpalalagyo kag nagdina- lagan, diutay lamang ang nagpalalapit sa kutkot. Sanday Maria Clara kag P. Salvi lamang ang wala maghalin sa ila duog nga wala makahulag, nagpalangluspad kag wala makahambal. Sang madula na sa hangin ang yab-ok, nakita nila si Ibarra nga nagtindog, sa tunga sang mga tambala, mga kawayan. mga kable, sa tunga sang aiding kag sang bloke nga bat6, nga sa pag- tunton sing tuman kadasig, ang tanan naghulongahunga kag nag kalapukan. Ang pamatan-on nag-uyat pa gihapon sang inogkan dos kag gintulok niya nga may kahangawa ang bangkay sang isa ka tawo, nga naghamyang sa iya mga till, nga halos nalubong sa mga tabion. - Wala pa ikaw mapatay? - Buhi pa ikaw? - Sa ngalan sang Diwa paghambal ka! - Siling sang pda ka alagad nga puno sing kahangawa kag kabalaka. - Milagro! Milagro! - Sininggit sang iban. - Kan kamo kag husba ninyo ang bangkay sini nga wala'y palad! - Siling ni Ibarra daw nagbugtaw sa isa ka dalamgu- hanon. Sang mabatian ang iya tingog, si Maria Clara bumatyag nga nakuhaan sia sing mga kusog kag napukan sia nga daw nalipong sa mga butkon sang iya mga abyan nga babae. Naghari ang kinagula: ang tanan naghinambalanay, naghing- ybay, nagdinalagan halin sa isa ka higad pakadto sa isa man ka higad, nanaog sila sa kutkot, nagsinaka nga ang tanan wala'y na- aputan kag nagtinalangtalang. - Sin-o ang napatay? Buhi pa bala? - Pamangkot sang alperes. 285
286 Noli Me Tangere Nakilala nila nga ang bangkay iya sang dalag nga tawo nga nagtindog sa luyo sang aliling. - Isumbong ang manunudlb sang trabaho! - Am6 ang na- hauna nga nabungat sang Alkalde. Inusish nila ang bangkay, binutang nila ang ila kamot sa iya dughan, apang ang tagipusuon wala na pagpitik. Natumbahan sia sang kahoy sa ulo kag ang dugo nagkawas sa mga buhb sang iya ilong, bhb^ kag mga dulonggan. Nakita nila sa iya liog ang mga lagub nga makatilingala: apat ka lupyak nga madalum sa isa ka pihak kag isa man sa pihak nga daw labi kadalum: sa pagtulok sina mapatihan nga ang isa ka kamot nga puthaw daw nagkuga sa iya subong sang malagba nga kuko. Ang mga pari nangibulahan sing mainit sa pamatan-on, nga ila kinumosta. Ang pransiskano nga mapailubon, nga amo ang nangin-kalag nga balaan kay P. Damaso, naghambal nga may lu- ha ang iya mga mata: - Matarong ang Diwa, ang Diwa maayo! - Kon ako magpanumdom nga sang nagligad nga mga tinion didto ako! - Siling sang isa sang mga alagad kay Ibarra. - Siling ko! Kon ako abi ang naulihe, Jesus! - Magapalanindog ang akon mga buhok! - siling sang isa nga kulokalbuhon. - Kag maayo nga sa imo ina nahanabb kag indi sa akon! - Nagkurog nga humambal ang isa ka tigulang. - Don Pascual! - May kakunyag nga hambal sang pila ka katsill - Mga ginuo, ginahambal ko ina kay ang pamatan-on wala mapatay; kon wala ako matumbahi, mapatay ako sa pagpanum- dom lamang sina. Apang si Ibarra malayo na nga naghisayod sang kahimtangan ni Maria Clara. - Ini nga hitabo indi dapat manginsablag sa pagpadayon sang pandot, Gg. Ibarra! - Hambal sang Alkalde. - Dayawon ang Diwa! Ang napatay indi isa ka pari, indi katsila! Dapat panga- lipayan ang imo pagkalwas! Dumdumon mo kon napilpilan ka sang bato! - May mga tiliman-an, may mga tiliman-an! - Hambal sang eskribano. - Nahambal ko na ina. Si Gg. Ibarra wala sing luyag nga magpanaog. Nakiti ko na ina!
Ang Inogbatak - Ang napatay isa man lamang ka indyo! - Magpadayon ang pandot! Ang musika! Ang kasubo indi makapabanhaw sa patay! Kapitan, hiwaton diri ang mga pagpa- ngusisa . . . ! Pakarion ang dire\torsilyolm . . . Bilangguon ang manunudld sang trabaho! - Bilangguon sia! - Bilangguon! Oy! musika, musika! Bilangguon ang manu- nudlb! - Gg. Alkalde, - sabat nga may kaligdong ni Ibarra, - kon ang kasubo indi makapabanhaw sang patay, labi na gid nga mati- gayon ina sa pagpabilanggb sang isa ka tawo nga ang iya sala wala naton mahibal-i. Ginatindugan ko ang iya pagkatawo kag gina- pangayb ko ang iya kahilwayan labi na gid sa sini nga mga ad- law . . . - Maayo! Maayo! Apang indi pag-ipasulit sa iya! Naglibot ang tanan nga sari sang hinambalhambal. Ang kai- sipan sa milagro butang nga ginkasugtanan na. Si Fr. Salvi, wala'y sapayan, daw nalipay diutay nahanungod sa milagro, nga sa isa ka santos sang iya kumboyahan kag sang iya parokya ginpahanungod. Wala man makulang ang isa nga nagsugpon nga nakakit^ nga nanaog sa kutkot, samtang ang tanan naghinugpaas sang isa ka dagway nga nagsuot sang panapton nga maitum katulad sang ila sang mga pransiskano. Wala sing duhadoha: amo man yadto si S. Diego. Natalupangdan man nila nga si Ibarra nakasimba kag ang dalag nga tawo wala; masanag subong sang silak sang adlaw. - Nakita mo? Indi ka maluyag magsimba! - Siling sang isa ka iloy sa iya anak. - Kon wala ko ikaw paghanuta sa pagpilit sa imo, karon dal-on man ikaw sa balay-banwa katulad sina, sa kariton! Sa pagkamatuod ang dalag nga tawo ukon ang iya bangkay nga naputos sa isa ka banig, dinala sa balay-banwa. Si Ibarra dumalagan sa iya balay sa pag-ilis sing panapton. - Malain nga pagpanugod, hm! - Siling ni tigulang Tasio nga naglakat. (3) Direktorsilyo - Amo ini ang pagtawag sang tawo nga sa munisipyo sang mga tumandok nagauyat sang hilikuton sang isa ka sekretaryo. Ang pangu- lohan sang banwa natapoan sang isa ka gobemadorsilyo ukon kapitan, isa ka nahauna nga tenyente . . . kag sang isa nga ginatawag nga direktorsilyo. 287
BAH IX XXXIll HILWY NG PNGHUNHON NAGHINGAPOS SI IBARRA sa pag-ilis, sang ang isa ka suloguon nagpahibalo nga ang isa ka umanhon nagpamangkot na- hanungod sa iya. Nanghunahona sia nga isa sang iya mga mamumugon, nag sugb sia nga pasudlon sa iya talatapan ukon hulot nga tulon-an, nga nangin librerya man nga laboratoryo sa kimika. Apang sa dakfl niya nga kakibot, naatubangnan niya ang isa ka mabakod kag makatalanhaga nga dagway ni Elias. - Ginlwas nimo ang akon kabuhi, - hambal sini sa tina galogw nga ginhangop niya ang hulag ni Ibarra. - Nabayaran ko ikaw sang akon utang sa katunga kag wala ka sing pasalamatan sa akon, kundi baliskad pa gani. Nagkari ako sa pagpangayb sa imo sing bulig . . . - Ihambal! - Sabat sang pamatan-on sa amo man nga pulong nga natingala sa kaligdong sang amo nga umanhon. Inunay ni Elias sing pila ka tion ang iya panulok sa mga mata ni Ibarra kag magsabat: - Kon ang hustisya sang katawohan buot magpaathag sini nga katanhagaan, ginapangabay ko ikaw nga indi ka magpanugid bisan kay sin-o sang patimaan nga ginhimo ko sa imo sa simbahan. - Indi ka magpalibog, - sabat sang pamatan-on nga may simbog nga kalain sang buot, - nahibal-an ko nga ginahingabot ka nila, apang indi ak6 manogsumbong. - O indi tungod sa akon, indi tungod sa akon! - Sabat nga may kabuhi kag may kaputli ni Elias, - tungod ina sa imo: wala ako sing nahadlukan sa mga tawo. Ang katingala sang aton pamatan-on nagdugang: ang pani- ngog sa panghambal sang amo nga umanhon, nga timonil anay, (1) Tinagalog - Pulong nga ginahambal sang mga tagalog. Ang taga kon sayuron "pumoluyo sa", ang log naghalin sa Hog kon sayuron "suba". Hanti ang kahulogan sang tagalog sa hiligaynon "tagasuba" ukon pumoluyo sa suba. Bahin sang kabikahan nga pilipinhon nga nagapuyo sa Mhnila kag sa mga pu6d sa katung-anan sang Luzon. - 288 -
Hil<vay NGA PaNGHUNAHONA 289 nagbag-o kag daw wala sing kaangtanan sa iya kahimtangan bisan sa iya kapalaran. - And ang luyag mo isiling? - Pamangkot niya nga iya ginsusi sa panulok ang tawo nga makatalanhaga. - Wala ako paghambal sang mga butang nga saliagum, gina- himulatan ko ang paghambal sing maathag. - Sa imo maayo nga pagpangapin, kinahanglan nga makapangaman ka kag mahibal-an mo kon sanday sin-o ang imo mga kaaway. Umisol si Ibarra. - Ang akon mga kaaway? May mga kaaway ako? - May aton kita sina tanan, ginuo, kutob sa labing' diutay nga sapatsapat tubtob sa tawo, kutob sa labing' kubos tubtob sa labing' manggaranon kag gamhanan! Ang sumponganay amo ang pagbulot-an sang kabuhi! - Si Ibarra tumulok nga mahipos kay Elias. - Ikaw indi isa ka timonil ukon umanhon . . ! - Kibot niya. - May mga kaaway ikaw sa mga mataas kag mga manubo nga bahin sang katilingban, - padayon ni Elias nga wala pagpa- mati sang mga tinaga sang pamatan-on. - Nagahunahon^ ka sang isa ka daku nga buluhaton, may handumanan ka sang kahapon, ang imo amay, ang imo katigulangan may mga kaaway, kay sila may mga balatyagon, kag sa pangabuhi indi kay mga kriminal ang mga labi nagahangkat sang kahisa kundi ang mga tawo nga dung- ganon. - Nakilal-an mo ang akon mga kaaway? Si Elias wala magsabat gilayon kundi nanumdom. - Nakilal-an ko ang isa, ang namatay, - sabat niya. - Ka hapon sing gab-i nasapwan ko nga may ginpahitb sia batok sa imo, sa pila ka taga nga ginhambal nila sang isa nga wala makilal-i nga nadula sa kadam-an. "Ini iya indi pagkaunon sang mga isdh su- bong sang iya amay; makit^ nimo ina bwas," siling niya. Ini nga mga tinaga umagda sang akon igtalupangod indi lamang sa iya kahulogan kundi sa tawo nga naghambal sina; nga sang pila ka adlaw nga nagligad nagpakigkita sa manunudlb sang trabaho, sa hungod nga katuyban nga sia ang madumala sang pagpahamtang sang bato, nga wala magpangayo sing dakfl nga suhol kag nag- pakita nga may dalagko sia nga nahibal-an. Wala ak6 sing tuman nga kabangdanan sa pagtuo sa iya nga may malain sia nga katu-
290 Noli Mr, Tangere yoan, apang daw may naghutik sa akon nga ang akon mga pani- mad-on may kamatuoran, kag tungod sini ginpili ko, sa pagpahi- balo sa imo, ang isa ka tion kag isa ka kahigayunan nga nagaka- bagay agud indi na ikaw sa akon makapangusisa. Ang iban na- kit^ na nimo. Madugay na nga naghipos si Elias kag sa gihapon wala maka- bungat sing isa ka taga si Ibarra. Nagpadalum sia sang iya huna- honl - Nahanusbb ako nga ina nga tawo napatay! - Sabat niya sa katapusan. - Gikan sa iya sarang pa ak6 kuntani makasayod sang iban. - Kon nabuhi sia nakalwas pa sia sa nagakurog nga kamot sang bulag nga hustisya nga tawhanon. Ginhukman sia sang Diwa, Diwa ang nagpatay. sa iya, ang Diwa amo lamang ang Hukom! Tinulok ni Crisostomo sing makadali ang tawo nga nagham- bal sing subong sa iya, kag nakita niya ang iya kusganan nga mga butkon nga napun-an sing mga labhag kag dalagko nga mga pina- lian. - Nagapati man ikaw sa milagro? - Pangutana niya nga nagyuhom. - Tan-awa ang milagro nga ginahambal sang banwa! - Hiio mapati ako sa mga milagro, indi ako magtuo sa Diwa: matuo ako sa isa ka tawo nga pinakabalaan, mapati ako nga sa pagkamatuod tawo ang nagtuga sang Diwa sa iya larawan kag kaangay, - sabat niya sing maligdong: - Apang nagatuo ako sa Iya; nabatyagan ko sing makaisa ang iya kamot. Sang ang tanan magkalaguba nga nagbutang sa katalagman sa tanan nga makita sa amo nga duog, hinawiran ko ang kriminal, nagtindog ako sa iya luyo: sia napilasan kag ako nakalwas nga wala maano. - Ikaw? Kon amo ikaw gali . . .? - Hiio! Hinawiran ko sia sang buot sia malagyo, sang pag- sugod sang iya malain nga buhat: nakita ko ang iya krimen. Gina hambal ko sa imo: nga ang Diwa amo lamang ang hukom sa mga tawo, nga Sia lamang ang may kinamatarong sa kinabuhi; nga ang tawo indi dapat maghunahona sa pag-ilis sa Iya! - Kag wala'y sapayan, ikaw sa karon . . . - Indi! - Tublag ni Elias nga nag-isip sang pagpamatok, - indi subong sina. Kon ang tawo magbutang sang iban nga mga tawo sa kamatayon ukon maglaglag sa katubtoban sang ila pala-
Hilway nga Panghunahona abuton, ginahimb nila ina sa saliagiim nga paagi kag ginagamit nila ang kusog sang iban nga mga tawo sa pagtuman sang ila mga pamatbat, nga pagligad sang tanan mangin-sayop ukon mga tikfi. Apang ako sa pagbutang sang kriminal sa am6 man nga katalag man nga iya gin-aman sa iban, nagabuylog sa amo man nga mga katalagman. Wala ko sia pagpatya, ginpabay-an ko nga ang ka- mot sang Diwa amo ang magpatay sa iya. - Wala ka nagapati sa ginatawag nga hitabb? - Ang magpati sa hitabtl katulad sang magpati sa mga mi- lagro: ang duha ka butang nagapahangop nga ang Diwa wala ma- kasayod sang palaabuton. Ano ang hit abb? Ang isa ka butang nga mahanabb nga wala gid sing nakasayod. Ano ang milagro? Isa ka taligmatb, isa nga baliskad sa mga pagbulot-an sang kina- ugali. Kakulang sing paghangop sang palaabuton kag taligmatb sa Isip nga nagadumala sang makina sang kalibutan nga nagakahu- logan sang duha ka dalagkb nga indi himpit. - Sin-o ka? - Pamangkot liwat ni Ibarra nga may pat-od nga kahangawa. - Nakatuon ka? - Kinahanglan nga magtuo ak6 sing dakfl sa Diwa kay na- duli na ang akon pagpati sa mga tawo, - sabat sang timonil nga ginlikawan niya ang pagsabat sa pamangkot. Si Ibarra naghunahona nga nahangpan niya ang pamatan-on nga ginahingabot: wala pagpati sa hustisya nga tawhanon, wala pagkilala sang kinamatarong sang tawo sa paghukom sang iya mga kasubong, nagpanumbungon batok sa kusog kag pagpakalakas sang gahum sang iban nga guban sang mga tawo sa iban. - Apang kinahanglan nga magkilala ka sang hustisya nga tawhanon maskin daw ano ka masinalaypon, - sabat niya. - Ang Diwa, wala'y sapayan sang kadamuon sang iya mga pari sa duta, indi ang buot isiling, indi makahambal sing maathag sang iya panghukom sa paghusay sang minilyon nga pagsinumponganay nga nagahalin sa aton mga balatyagon. Kinahanglan gid, mata- rong nga ang tawo maghukdm kon kis-a sa ila mga kasubong! - Huo, sa paghimb sang maayo, indi sang malain, sa pagsab- dong kag sa pagpatin-ad, indi sa paglaglag, kay kon magsayop ang ila paghukom, wala sia sing gahum sa pagbadlong sang malain nga iya nahimb. Apang, - siling niya nga iya ginbayluhan ang iya paningog, - ini nga baisay wala sa akon kagamhanan, kag gina- lingaw ko ikaw nian nga ginahulat ka nila. Indi ka malipat sang 291
292 Noli Me Tangere akon bag-o lamang ginsiling sa imo: may mga kaaway ka; haiungi ang imo kaugalingon sa kaayuhan sang imo pungsod. Kag nagpaalam sia. - San-o ka mabalik sa pagpakigkita sa akon? - Pamangkot ni Ibarra. - Kon san-o ang luyag nimo kag kon kinahanglan nimo ako. May utang pa ako sa imo!
BAH IN XXXIV NG PNIG DIDTO SA IDALUM SANG napunihan nga kiosko nagki- naon ang kadalagkoan sang puod. Ang Alkalde nagpungko sa utbong sang latok; si Ibarra sa pihak man nga utbong. Sa tuo sang pamatan-on nagpungkb si Maria Clara, kag ang cskribano sa iya wala. Sanday Kapitan Tiago, ang alperes, ang gobernadorsilyo, ang mga praylc, ang mga alagad kag ang pila ka dalaga nga nagpalabilin nagpulungkb indi suno sa ila nahamtangan sa katilingban, kundi sunb sa ila nahamuotan. Ang paniaga tuman kakisay kag masadya, apang sang nag- tungatonga ang kinaon, nag-abot ang isa ka alagad gikan sa tala- tapan sang mga telegrapo nga nagpangita kay Kpn. Tiago, nga may dala nga isa ka telegrama. Si Kpn. Tiago nangayb sing pa- hanugot nga iya basahon, kag ang tanan nagpahanugot man. Ang dungganon nga kapitan pumasampok anay sang iya mga kilay, sang ulihe iya binatak; ang iya nawong nangluspad, nagsa- nag kag, pinilo niya gilayon ang papel kag tumindog. - Mga ginuo, - siling niya nga ginkibang, - ang Iya Tas- langdon, ang Kapitan Henerai maabot karon nga hapon sa pagpa- dungog sa akon balay! Kag dumalagan sia nga dinala niya ang pasayod kag ang scr- bilyeta, apang wala sing kalu, nga linagas sang binungat nga mga paningala kag mga pamangkot. Ang pasayod sa pag-abot sang mga tulisan indi makahatag sing kakugmat nga labi sini. - Apang pamati anay! - San-o maabot? - Ibuylog man ka- mi! - Ang Iya Taslangdon! Si Kapitan Tiago malayo na. - Maabot ang Iya Taslangdon kag madayon sa balay ni Kapi tan Tiago! - Hambal nga may kakunyag sang pila sa ila nga wala nila pagsapaka nga yara ang iya anak kag ang palaabuton nga umagad. - 293 -
2.94 Noli Me Tangere - Wala sila sing, liwan nga maayo nga mapili! - Sabat sini. Ang mga prayle nagtinulokay; ang ila mga panulok buot ma- siling: "ang Kapitan Heneral nagtuman lamang sang iya luyag, na- gapakadiutay sa aton, dapat sia magdayon sa kombento," apang sanglit am6 man ini ang ginhunahonii sang tanan naghilipos sila kag wala na sing nagpahayag sang iya panghunahona. - Nakahambal na sila sina sa akon kahapon, - siling sang Alkaldc, - apang ang Iya Taslangdon wala pa sing pat-od nga kabubut-on. - Nakasayod ikaw, Gg. Alkalde, kon ano kalawig nga naga- hunahona ang Kapitan Heneral sa pagpabilin diri? - Pamangkot sang alperes nga ginkibang. - Sa pat-od wala. Ang Iya Taslangdon maluyagon maghimb sang mga butang nga may kibot. - May nag-abot na man nga iban pa nga mga telegrama! Yadto tuhoy sa Alkalde, sa alperes kag sa gobernadorsilyo, nga nagpasayod sang am6 man: namutikan sang mga prayle nga wala sing isa nga ginpadala sa kura. - Ang Iya Taslangdon magaabot sa ikaapat ang takna sa ha- pon, mga ginuo! - Siling sang Alkalde sing maligdong. - Sarang kita makakaon sing matawhay! Indi maglabi ang ginhambal ni Leonides sa Termopilas: "Ka ron nga gab-i manihapon kita kabuylog kay Pluton!" Ang sinugilanonay magbalik sa kinaandan. - Natalupangdan ko nga wala diri ang aton mangwawali! - Hambal nga may katahap sang isa sang mga alagad, nga may na- wong nga but-anan, nga wala gid makabuka sang iya baba kutob sang tion sang pagsugod sang paniaga kag karon pa lamang maka- hambal sa bug-os nga aga. Ang tanan nga nakasayod sang maragtas sang amay ni Crisos- tomo naghinagybay kag nagpinangilayay nga buot masiling: "Pag- tikang ka! Wala ka'y palad kutob sa pamunb!" Apang ang iban nga may labi nga kabalaka nagsalabat: - Ayhan nalapyb sia sing diutay... - Ano sing diutay? - Tugda sang alperes. - Dapat nga lapyb gid sia kag, suno sa ginahambal nila diri, binudlay gid. Daw ano nga walil
Ang Paniaga - Isa ka wali nga matahum, dalagangan! - Siling sang cs- kribano. Masanyog, madalum - dugang sang tinugyanan nga ma- nunolat! - Sa paghambal sing malawig, kinahanglan nga may pulmon ka nga angay sang iya, - hambal man ni P. Manuel Martin. Wala sing gindayaw sa iya ang agustino kundi ang iya pul mon lamang. - Kag ang katanlas sa paghambal, - sugpon ni P. Salvi. - Nakasayod kamo, ng si Gg. Ibarra amo ang labing' ma- ayo nga kosinero sa bug-os nga pu6d? - Hambal sang Alkalde nga inutod niya ang tinugdatogda. - Ina ang ginasugid, apang ang iya magayon nga kaingod wala sing luyag sa pagpadungog sang paniaga, kay halos naga- tilaw sang linutb, - sabat sang isa sang mga alagad. Namula si Maria Clara. - Nagapasalamat ako kay Gg.... nagakabalaka sia sing tu- man sa akon, - palangurog niya nga may katahap, - apang . . . - Apang nagapadungog man ikaw sing tuman sa imo pag- tambong, - hingapos sang maalwan nga Alkalde, kag mag-atu- bang kay P. Salvi. - Padre Kura, - sugpon niya sa tingog nga mataas, - na- mutikan ko nga sa bug-os nga adlaw dalayon ka nga mahipos kag nagapanumdom . . . - Ang Gg. Alkalde masipat nga magpanilag! - May katingala nga hambal ni P. Sibyla sa isa ka tuhay nga paningog. - Amd ang akon batasan, - nagkurog nga sabat sang pran- siskano. - Labi nga luyag ko ang magpamati sangsa maghambal. - Reberensya, luyag mo lamang nga may dag-on ka kag indi maparot! - Hambal nga may lahog sang alperes. Wala pagbatuna ni P. Salvi ini nga isa ka lahog: ang iya panulok nagsili sing makation kag sumabat: - Nakasayod na sing maayo ang Gg. Alperes nga karon nga mga adlaw indi ako ang labi nga nagadaog ukon nagakaparot! Gintabunan sang alperes ang paitin-itin sing isa ka pinilit nga yuhom kag naghunahona nga indi sia ang gintumod. - Apang, mga ginuo, wala ak6 makahangop kon ngaa mag hambal sang mga daog kag mga parot, - tugda sang Alkalde. - Ano ang ihunahona sa aton sinang' makaluloyag kag mahipos nga 295.
296 Noli Me TangerE mga dalaga, nga nagapadungog sa aton sang ila pagtambong? Sa akon, ang kadalagahan nga pamatan-on katulad sang mga arpa nga E6licaw sa tunga sang kagab-ihon: pamatian ninyo sila sing ma- ayo, agud ang indi masugid nga katuyom sang ila mga tunog nga nagabatak sang kalag sa kalangitan nga wala'y katubtoban kag sa labing' ginahangad. . . - Taslangdon, nagapamalaybay ka! - Malipayon nga hinam- bal sang eskribano, kag tinayhong nila nga duha ang kopa. Indi ko mapunggan, - siting sang Alkalde nga pinahiran niya ang iya mga bibig. - Ang kahigayunan kon indi makahimb sing isa ka buyong, makahimb sing isa ka mamalaybay. Sang pama tan-on pa ako nagsulat ako sing mga binalaybay, kag sa pagkatu- tuo, indi man mga malain. - Kon am6, ikaw Taslangdon indi mangin-mainunungon sa mga Isbing sa pagsunod bay Themis!m - Hambal nga may pata- lupangod sang aton madiwatahon nga tinugyanan nga manunolat. - Psh! Ano ang luyag mo? Ang maglibot sa tanan nga bahin sang katilingban amo ang akon dalayon nga gindamgo. Ka- hapon nanguha ako sing mga bulak kag nag-amba sing mga am- bahanon, karon ginauyatan ko ang tagsaon sang Hustisya kag na- gaalagad ako sa katawohan, bwas... - Bwas idap-ong nimo Taslangdon ang tagsaon sa kalayo agud makahatag sing kainit sa imo sa panahon sang katugnaw sang ka- buhi kag pagauyatan mo ang palangakban sang pagkapari, - sug- pon ni P. Sibyla. - Psh! huo... indi... ang pagkapari indi kay am6 ang akon matahum nga handum; maskin sin-o nga magtinguha maka- kuhii sina. Isa ka puloy-an sa Aminhan sa pagpaligad sang tingad- law, isa ka balay sa Madrid kag pila ka pagkabutang sa Anda- lucia sa panahon sang tigtulognaw . . . magapangabuhi kita nga madumdoman naton ang aton minamahal nga Filipinas . . . Na- hanungod sa akon indi makahambal si Voltaire; nakapangabuhi kita sa sini nga mga tawo sa pagmanggad lamang kag sa pagpa- (1) Eolica - Ang nahanungod sa Eulio ukon Eolia, isa ka pungsod sa Asia Minor nga kolonya sang Grecia. Ang eolika isa ka katapo sang guban sang katawohan nga gresyanhon. (2) Indi nangin-mainunungon sa mga Isbing sa pagsunod kay Themis • Bi nay a an niya ang pagsulat sang binalaybay sa pagdulop sing bug-os sa Huk- manan ukon sa pag-alagad sa pangulohan. Isa ka sari sang pulolungon nga ginatawag nga sinecdoque nga ang butang nga waay lawas ginahangop nga may lawas.
Ang Paniaga 297 kalaot sa ila (Nous riavous jamais ete chez nous y enrichir et pour les calommer.~j ces peuples que pour Ang mga alagad nagtuluo nga ang lya Taslangdon naghambal sing isa ka lahog kag nagkinadlaw sila sa pagdayaw; ang mga prayle nag-ililog sa ila sanglit wala makasayod nga si Voltaire am6 ang Voltaire nga sa makapila ginpakalaot nila kag binutang sa impyerno. Apang si P. Sibyla nakahambal sina kag nagpalibog, nga naghangop nga ang Alkalde nakahambal sing isa ka butang batok sa pagtuluohan. Sa isa ka kiosko nagakinaon ang kabataan, nga ginapangulo- han sang ila manunudlb. Agud sila mangin-kabataan nga pilipin- hon naghimb sila sing tuman nga ginahod, nga sa masunson sa latok kag sa atubangan sang iban nga mga tawo nagauluklb sangsa magtampad. Amo ini, nga nagsayop sila sa paggamit sang mga kubyertos ginsabdong sang kaingod; gikan diri nagsugod ang isa ka baisay kag sila nga duha nakakita sing mga umalapin: ang iban masiling nga kutsara, ang iban tenedor ukon kutsilyo, kag sanglit wala sing isa nga mabilang nga nakahibalo, nagtuhaw ang panga- tarungan nga ang Diwa am6 si Cristo ukdn, sa maathag pa gid, isa ka baisay sang mga teologo. Ang mga amay nagpinangilayay, nagsinikulay, naghinaghbay kag sa ila mga yuhdm sarang mabasa nga malipayon sila. - Nian! - Siling sang isa ka umanhon nga babae sa isa ka tigulang nga lalaki nga nagdukdok sang malam-on sa iya duluk- dokan, - bisan indi luyag sang akon bana, si Andoy ko mahimb gid nga pari. Kami matuod mga imol, apang magapangabudlay kami kag kon kinahanglan, mangayb kami sing mga limos. Indi madula ang mahatag sing kwarta agud ang mga imol sarang man maordenan. Wala bala nagahambal si Utod Mateo, tawo nga wala pagbutig, nga si Papa Sixto isa anay ka bakero sang mga karabaw sa Batangas? Kay tan-awa bala ninyo si Andoy ko, tuloka sia kon wala bala sia sing nawong ni Sn. Vicente! Kag nagalaway ang bab& sang but-anan nga iloy sa pagtan-aw sang iya anak nga mauyat sang tenedor sa duha ka kamot. - Buligan kita sang Diwa! - Sugpon sang tigulang nga nag- usang sang minarna. - Kon si Andoy mahimb nga Papa, makadto kita sa Roma, hehe! Makalakat pa man ako sing maayo, kag kon mapatay ako . . . hehe!
298 Noli Me Tangere - Ayaw ka magpalibdg, lolo! Si Andoy indi malimot nga gintudlban mo sia sa paglala sang mga alat nga kawayan kag mga likin. - May katarungan ka, Petra; ako nagapati man nga ang imo anak mangm-dakfl nga butang... sa kubos na gid mangin-pa- triarka. Wala ak6 sing nakita nga iban nga sa diutay nga panahon nahibal-an na niya ang hilikuton! Madumdoman na niya ako kon sia Papa ukon obispo mapalingaw sia sa pagpanghimb sing mga alat nga ihatag niya sa iya kosinera. Mahatag na sia sing mga misa nga ihalad sa akon kalag, hehe-e-e-e! Kag ang but-anan nga tigulang nga lalaki, nga nagbatyag sini nga paglaum, pinuno niya sa pagsulod ang iya dulukdokan sing madamb nga buyb. - Kon pamatian sang Diwa ang akon mga pangamuyb kag matuman ang akon mga ginalauman, masiling ako kay Andoy: Anak, hugasi kami sang amon mga sala kag ipadala kami sa langit. Indi na kami kinahanglan nga magpangadi, magpuasa, bisan mag- bakal sing mga indulhensya. Kon sin-o ang may anak nga Santo Papa sarang na makahimb sing mga sala! Pakadtoa sia sa balay, Petra, - siling sang tigulang nga nahakunyag. - Tudlban ko sia sang paglala sang nitb! - Hmm! Aba! Ano ang ginahunahona mo, lolo? Nagahu- nahona ka nga ang mga Papa nagahulag pa sang ila mga kamot? Ang kura, nga sia isa lamang ka kura, pagpangabudlay lamang sa misa... kon sia maglisfllisb!' Ang arsobispo wala na iya pag- lislllisb, nagahiwat sing misa nga nagapungkb; labi pa gid ang Papa . . . ang Papa sing iya . . . ang Papa nagahiwat sina sa hilig- daan, nga ginaabanikohan pa! Ano ang imo ginhunahon^? - Indi kapin sa kinahanglanon Petra, nga mag-alam sia sa paglala sang nitb. Maayo kay makabaligya sia sing mga sadok kag mga pitaka agud indi sia magpangayb sing mga limos katulad sang ginahimb diri sa tanan nga tuig sang kura sa ngalan sang Papa. Naluoy gid ako magtan-aw sang isa ka santos nga imol kag gina- hatag ko ang tanan ko nga sinuptan. Nagpalapit ang isa man ka umanhon nga nagsiling: - Pat-od na gid, kumare, nga ang akon anak mahimb nga doktor; wala na sing katulad ang mangin-doktor! - Doktor! Paghipos, kumpare, - sabat ni Petra. - Wala sing angay ang mangin-kura!
Ang Paniaga - Kura? Prr! Kura? Ang doktor nagasukot sing madamb nga kwarta; ang mga masakiton nagahangad sa iya, kumare! - Pamatii! Ang kura, sa paglisb lamang sing makatlo uk6n makap-at kag magsiling nga deminos pabiscum™ kaunon niya ang Diwa kag mabaton sing kwarta. Ang tanan lakip ang mga babae nagasugid sa iya sang ila mga likum! - Kag ang doktor? Ngaa an6 ang hunahona nimo sang dok tor? Ang doktor makakita sang tanan nga yara sa babae, naga- uyat sang pulso sang mga dalaga... Ako lamang maluyag nga mag-doktor sa isa ka semana! - Kag ang kura? Ngaa ang kura indi man bala makakita sang makita sang inyo doktor? Kag kapin pa gani! Nasayran na ninyo ang hurubaton: ang matambok nga manok kag matibunog nga paa iya sang kura! - Ti ano? Nagakaon ang mga mediko sang mga uga mga tabagak? Masamad bala ang iya mga tudlb sa pagkaon sang asin? - Nagapahigkb ang kura sang iya kamot katulad sang inyo mga mediko? Tungod sina may dalagkb sia nga mga asyenda, kag kon magpangabudlay, nagapangabudiay nga may musika kag na- gabulig sa iya ang mga sakristan! - Kag ang pagkompesar, kumare? Indi bala isa ka hiliku ton? - Indi isa ka hilikuton! Luyag mo nga pakompesahon ang tanan! Ano ang pagpangabudlay kag pagpabalhas naton sa pag- pangusisa kon ano ang ginahimb sang mga lalaki kag sang mga babae, ano ang ila sang aton mga kaingodl Ang kura wala sing ginahimb kundi ang magpungkb, kag ang tanan nagasugid sa iya; kon kaisa nagatulog sia, apang nagahimb sia sing duha ukon tatlo ka bendisyon kag mahimb kita liwat nga mga anak sang Diwa! Maluyag na ako nga mangin-kura isa ka hapon sang kwaresma. - Kag ang... ang magwali? Yana ayaw mo pag-isugid sa akon nga indi hilikuton. Tan-awa kon daw ano ang pagpa balhas karon nga aga sang matambok nga kura! - Pamatok sang tawo nga bumatyag nga daw ginalutos sia. - Ang pagwali? Isa ka hilikuton ang pagwali? Diin ang imo panumdoman? Ako kon mahimb maluyag maghambal sing utod sa adlaw, sa walihan, nga magsaway kag magpakig-away sa (3) Deminos pabiscum - Ang igu nga linatin. Dominus vobiscum. Kon sayuron, "Ang Ginuo magbuylog sa aton- 299
300 Noli Me Tangere tanan, nga wala sing isa nga mangahas sa pagsabat, kag tungod sina bayaran pa ako! Maluyag na ako nga mangin-kura sing indi magkapin sa isa ka aga samtang nga yar& nagapalamati sang misa ang mga nakautang sa akon! Tan-awa, tan-awa lamang si P. Da- maso kon daw ano ang iya pagtambok sang hala lang nga pag- pangakig kag pagpanampa! Sa pagkatutuo umabot si P. Damaso, sa panglakat sang isa ka tawo nga matambok, nga nagkulokadlaw apang sa isa ka bagay nga may kalain nga sang makita sia ni Ibarra, nadula niya ang angot sang iya inoghambal. Si P. Damaso ginyauban, nga may katingala, apang may hayag nga kalipay sang tanan, Iwas kay Ibarra. Nagkaon na sila sing mga matam-is kag ang mga alak nga tsampan nagbulokal sa mga kopa. Ang yuhom ni P. Damaso nahimb nga nerbyoso sang makita niya si Maria Clara nga nagpungkb sa tuo ni Crisostomo, apang, kumoha sia sing pulungkban sa luyo sang Alkalde, namangkot sia sa tunga sang may kahulogan nga paghari sang kalinong. - May ginahambalan kamo, mga ginuo? Dayuna ninyo! - Nag-ininum kami, - sabat sang Alkalde. - Si Gg. Ibarra nagsambit sang pila nga nagbulolig sa iya sa inoghalad niya sa tanan nga hilikuton kag naghambal sia nahanungod sang arkitekto, sang ikaw Reberensya . . . - Wala ako makahangop sang arkitektura, - tublag ni P. Damaso, - apang nagakadlaw aho sa mga arfcitehtow kag sa mga buangboang nga nagakaladto sa ila. Yara, ginhimb ko ang piano sina nga simbahan, kag pinatindog sing himpit: amo ang ginsiling sa akon sang isa ka manog-alahas nga ingles nga nagdayon sing isa ka adlaw sa kombento. Sa paghimb sang piano tuman na nga may duha t\aw \a tudlb sa agtang!w - Apang, - sabat sang Alkalde sang makita niya si Ibarra nga naghipos, - kon nahanungod na sa pila ka balay, halimbawa, subong abi sini nga buluthban, kinahanglan naton ang isa ka ba- tid... (4) Apang nagakadlaw ako sa mga arkitekto - Ang mga hitabo nagapilit sa pari sa paggamit sang iya masarangan sa utok. Ang amo man nga tawo nga sa Espana nag-uyat sang arado nagahimo sa Filipinas sang dalagko nga mga butang: wala sing natun-an nahanungod sa mga teknika, wala sing na- hibal-an sa mga butang nga syentipiko, nagpatindog sang simbahan, naghimo sang mga dalan kag sang taytay. Ang nahanabo nga ang ila mga pinanghimo mapigaw kag madali nga nagkalaguba. (5) Tuman na nga may duha ikaw ka tudlo sa agtang - Mag-angkon sing nagakaigo nga isip; magpainuino, magpanumdom.
Ang Paniaga 301 - Ano nga baud (perito) kag ano man nga batidbatid (peritas)! - Hambal nga may lahog ni P. Damaso. - Kon sin-o ang magkinahanglan sang mga batid (peritos') isa ka tutoy (per- rito'): kinahanglan patig-ahan sing labi ang mga indyo, mapatin- dog sila sang ila kaugalingon nga mag balay, nga indi makahi- balo maghimb sang apat ka dingding kag butangan sing salog sa ibabaw, nga ini tanan isa ka buluthban! Ang tanan nagtinulok kay Ibarra, apang ini, bisan nanglus- pad, nagpadayon sa pagsugilanon kay Maria Clara. - Apang ginabilang nimo, Reberensya... - Tan-awon nimo, - padayon sang pransiskano nga wala na pagpahambala ang Alkalde, - tan-awon nimo kon paano sang tawo naton, ang labing' lungoslungos naton, ginpatindog ang isa ka ospital nga maayo (bueno'), matahum (£ontZo) kag sa kubos nga bill (y barato). Nagpatrabaho sia sing maayo kag wala mag- bayad kapin sa walb \a ukapaf ang adlaw sa mga naghalalin pa sa iban nga mga banwa. Yadto sia makahibalo magdala sa ila, indi katulad sang madamb nga tsiplado kag mestisilyo, nga nag- palain sa ila nga ginbayaran sila sing tatlo ukon apat ka real. - Nagsiling ka Reberensya nga ang ginbayad lamang niya walo ka sikapat? Indi mahimb! - Buot liwaton sang Alkalde ang dalagan sang hambalanay. - Huo, ginuo, kag ina dapat nila sundon yadto'ng mga naga- pakilala nga maayo sila nga mga katsila. Nakita na, kutob nga ang Kanal sang Suez nabuksan, ang mga kalainan naghalin didto. Sadto, sang kinahanglan libuton naton ang Cabo (Cape of Good Hope) indi nag-alabot ang pila nga malain, wala man magkaladto didto ang iban nga naglain! - Apang, P. Damaso!... - Ikaw nakakilala na kon ano ang indyo: diutay sia nga nahibal-an, nagapaka-doktor na. unon nga nagkaladto sa Europa . . . sa gilay6n nga may Tanan ina nga sip- - Apang, pamatian mo Reberensya! - Tublag sang Alkalde nga kinibang sa katigdas sang amo nga mga tinaga. - Ang tanan matapos nga bagay matapos; - padayon ni P. Damaso. - Ang kamot sang Diwa makita sa tunga, kinahanglan (6) Walo ka sikapat - 1 ka pesos, 2 ka eskudo, 5 ka pesetas, 8 ka plata real, 100 ka kwartos, 100 ka sentimos. Ginaisip sang kadamoan sa sini- kapat; sa komersyo sa senintimos.
302 Noli Me Tangere nga mabulag agud indi ina makita. Sa sini nga kinabuhi naka- baton na sing silot ang mga amay sang amo nga mga man-og . . . mapatay sila sa bilanggban, He! He! Kon hambalon naton, wala sila sing1 . . . Apang wala niya pagtapusa ang inoghambal. Si Ibarra nag- palanggit-um, padayon nga naunay sa iya ang iya panulok, sang nabatian niya ang paitin-itin sa iya amay, tumindog sia kag sa isa ka paglukso, tumopa ang iya matig-a nga inumol sa ulo sang pari napukan kag humamyang nga naurongan. Puno sing kakibot kag kahadlok, wala sing isa nga nangahas sa paghilabot. - Palayo! - Singgit sang pamatan-on sa tingog nga makalili- sang, kag dinawhat sang iya kamot ang isa ka matalum nga kut- silyo samtang gintapakan niya sang iya till ang liog sang prayle, nga naumpawan sa iya pagkalisang. - Ang indi maluyag mapatay indi magpalapit! Si Ibarra wala sa iya kaugalingon nga isip: ang iya lawas nag- palangurog nga nagtilik ang iya mga mata sa ila mga ilalakob nga makahaladlok. Si Fr. Damaso, sa iya paghimulat, nakatindog, apang sia, dumakop sa iya sa liog, inuyog niya tubtob pinaluhod kag pinabalit-ad sia. sa iya - Gg. Ibarra! Gg. Ibarra! - Hambal sang iban nga nagpala- ngur°g ang ila mga bibig. Apang wala sing isa bisan ang alperes na gid, wala magpa- ngahas sa pagpalapit nga gintan-aw nila ang nagkintab nga kut- silyo, nga ginbanta nila ang kusog kag ang kahimtangan sang pa- numdoman sang pamatan-on. Ang tanan wala makahulag. - Kamo diri! Kamo naghilipos, karon akon na man ini. Ginalikawan ko sia, dinala sia diri sang Diwa; maghukom ang Diwa! Ang pamatan-on naghangos sing tuman, apang sa iya mga but- kon nga daw salsaion padayon nga iya ginkuga ang pransiskano, nga indi sa iya makapadlos. - Ang akon tagipusuon nagapitik sing matawhay, mapag-on na ang akon kamot... - Kag tinulok ang tanan palibot sa iya, - sadto, may yara bala sa inyo nga isa, isa nga wala maghigugma sa iya amay, nga nagpakalain sang iya handumanan, isa nga na- (7) Wala sila sing ... - Ang btig-os nga pulolungon amo ini: "Wala sila sing sarang mapukanan kon mapatay" kag nagakahulogan nga sila tuman ka imol nga wala sing dalangpan nga bisan pikas lamang nga duta wala sila sing mabutangan sang ila mga bangkay.
Ang Paniaga tawo sa kahuloy-an kag sa pagpakahuya... Nakit& ninyo? Na- batian ninyo ina nga kalinong? Pari sang isa ka Diwa sa paghi- dait, nga ang imo baba napun-an sang pagkabaiaan kag sang pag- tuluohan, kag ang tagipusuon sang mga pagbatas, ikaw wala ma- kakilala kon ano ang isa'ka amay... dapat ka magpanumdom sang imo man amay... Nakita mo? Sa sina nga mga tawo nga imo ginatamay wala sing isa nga subong sa imo! Nahukman na ikaw! Ang mga tawo nga naglilibot sa iya nga nagtuo nga himuon niya ang isa ka pagpatay, naghulolag! - Palayo! - Singgit niya liwat sa tingog nga nagpamahog. - Nano? Nahadlok kamo nga amulitan ko ang akon kamot sa dugo nga mahigkb? Wala bala ako makahambal sa inyo nga ang akon tagipusuon nagapitik sing matawhay? Palayo kamo sa amon! Pamatii, mga pari, mga hukom, kamo nga nagatuo nga lain kamo nga mga tawo kag nagapahanungod sa inyo kaugalingon sang iban nga mga kinamatarong! Ang akon amay isa ka tawo nga dung- ganon; pamangkuta ninyo ina'ng banwa nga nagapakamahal sang iya handumanan. Ang akon amay isa ka maayo nga banwahanon: nakaantos sia nahanungdd sa akon kag sa kaayuhan sang pungsod. Ang iya balay nabuksan, ang iya latok naaman sa dumalay-o ukon sa tinapok nga nagpalalapit sa iya sa ila pag-antos! Maayo sia nga kristyanos: lunsay maayo ang iya ginhimb kag wala gid maglupig sa indi makasarang, kag magdaugdaog sa makaluluoy... Sa sin! nga tawo, (kay P. Damaso) ginbuksan niya ang mga ganhaan sang iya balay, ginpakaon niya sa iya latok kag gintawag niya nga iya abyan. Paano ang iya pagbalos? Ginbutangbotangan niya sia, gin- hingabot, gin-armahan niya batok sa iya ang mga wala sing ina- lung-ong nga gingamit niya ang pagkabaiaan sang iya palanga- kban, gintampalasanan ang iya lulobngan, gin-amulitan ang ka- dungganan sang iya handumanan kag iya pa ginhingabot tubtob sa iya pagpahuway sa kamatayon. Kag, wala pa sia maayawi sini, ginahingabot man niya ang anak karon! Ginpalagyuhan ko sia, ginlikawan ko ang iya pagtambong... Nabatian ninyo sia karon nga aga nga nagpakalakas sa walihan, ginsumbong niya ako nga indi matinuohon, kag naghipos lamang ako. Karon nagkari sia sa pagpakig-away sa akon; ginbatas ko ang paghipos sa inyo ka- tingala, apang iya gintampalas uli ang labing' balaan nga handu manan sa tanan nga anak... Kamo nga yari diri, mga pari, mga 303
304 Nou Me Tangere hukdm, nakitii ninyo ang inyo tigulang nga amay nga nagpulaw sa pagpangabudlay nahanungod sa inyo, nga nagpahilayo sa inyo sa kaayuhan man ninyo, napatay sa kalisod sa isa ka bilanggdan, nga nagbalakhuon sa handutn nga makahakos lamang sa inyo, nga nagpaingt^ sang isa ka tinuga nga makalipay sa iya, nga isa la mang, masakiton samtang kamo didto sa iban nga kadutaan... Makabati kamo sa ulihe nga ginapakahuy-an ang iya ngalan, na- kita ninyo ang iya linubngan nga wala un6d sang maluyag kamo maghalad sing pangamuyo nahanungod sa iya? Wala? Naga- hipos kamo, sa ulihe kondenahon ninyo sial Binatak niya ang iya butkon, apang ang isa ka pamatan-on nga babae, maabtik katulad sang silak, pumatonga kag sa iya mahin- hin nga mga kamot pinunggan niya ang butkon nga may dumot: sia amo si Maria Clara. Tinulok sia ni Ibarra sing isa ka panulok nga katulad sang iya sang buang. Amat-amat humogak ang nagpanagingting nga mga tudlb sang iya mga kamot nga pinabay-an niya nga nahulog ang lawas sang pransiskano kag ang kutsilyo, kag tinabunan niya ang iya guya nalagyo sia nga lumusot sa kadam-an.
BAHIN XXXV MG HINMBLHMBL SA GILAYON nabalahub^ ang hitabfi sa banwa. Sa nahauna wala sina sing maluyag magpati, apang sanglit pilit nga malusot ang kamatuoran ang tanan naghinambalhambal sa dakfl nga ka- tingala. Ang tagsa sunb sa halintang sang iya kataason sa katilingban naghimb sang iya mga halambalanon. - Si P. Damaso napatay! - Siling sang pila ka tawo. - Sang patindugon nila sia, ang bug-os niya nga nawong naligb sa dugo kag wala na pagginhawa. - Magpahuway sia sa kalinong, apang wala sia liwan nga na- himo kundi magbayad sang iya utang! - Hambal sang isa ka pa matan-on nga lalaki. - Tan-awa ang iya ginhimb karon nga aga sa kombento, indi mahingadlan. - Ano ang iya ginhimb? Gintampa niya liwat ang koad- hutor? - And ang iya ginhimo? Abi! Isugid sa amon ina. - Nakita ninyo karon nga aga ang isa ka katsilang' mestiso nga naggwa sa sakristiya samtang may wali? - Huo! Huo nakitii namon sia. Gintulok sia ni P. Damaso. - Kay... sang pagkatapos sang wali, pinatawag sia kag pinamangkot kon ngaa nga naggwa sia. "Indi ako makahangop sang tinagalog, Padre," sabat niya. "Kag ngaa man naglahog ka sa pagsiling nga yadto griego?" Singgit sa iya ni P. Damaso nga sinampal niya. Sumabat ang pamatan-on, kag nagsumbaganay ang duha tubtob nga gintambagan sila. - Kon ina nahanabb sa akon..., - kumod sang isa ka tumoluon nga nagpagot. - Indi ako makauyon sang ginbuhat sang pransiskano, sa bat sang isa. - Kay ang Pagtuluohan indi dapat nga ipatuman bisan kay sin-o nga isa bilang ka silot ukon pagpaantos; apang ginadayaw ko ina kay nakilala ko yadto nga pamatan-on, nahibal- - 305 -
306 Nou Me Tangere an ko nga sia taga-San Pedro Makati, kag maayo maghambal sang tinagalog. Karon, luyag niya nga bilangon sia nila nga bag-o la- mang mag-abot halin sa Rusia kag dungog niya ang magpakuno kuno nga wala sia'y nahibal-an sang hambal sang iya mga gini- kanan. - Hanti ginhimb sila sang Ditvax kag sila nagabuyloganay! - Apang kinahanglan nga magpamatok kita sa ginabuhat, - siling sang isa ka tumoluon. - Ang paghipos amo ang pagpasugot kag ang nahanabb sarang masulit sa isa sa aton. Nagabalik kita sa mga panahon ni Neron.m - Nagsayop ka! - Sabat sa iya sang isa. - Si Neron isa ka daku nga artista kag si P. Damaso isa ka tama kalain nga mang- wawali! Ang mga hinambalhambal sang mga tawo nga gulang na lain man. Samtang nga ginhulat ang pag-abot sang Kapitan Heneral sa isa ka balay sa Iwas sang banwa, ang gobernadorsilyo naghambal: - Ang magsiling kon sin-o ang may katarungan kag kon sin-o man ang wala, indi butang nga mahapos; wala'y sapayan, kon si Gg Ibarra nagpailob lamang... - Kon si P. Damaso may katunga lamang sang pagpailob ni Gg. Ibarra, am6 ayhan ang bu6t nimo isiling? - Sal-ot ni D. Filipo. - Ang malain yara sa pagbayluhanay nila sing papel: ang pamatan-on nagpakita subong sang isa ka tigulang, kag ang tigu- lang katulad sang isa ka pamatan-on. - Kag nagasiling ka nga wala sing naghulag, wala sing nag- palapit sa pagbulag sa ila, Iwas sa anak nga babae ni Kpn. Tiago? - Pamangkot ni Kpn. Martin. - Wala sing bisan isa sang mga prayle, bisan ang Alkalde? Hm! Malain gid sang malain! Indi ko luyag nga mahamtang ako sa kaugalingon sang pamatan-on. Wala sing makapatawad sa iya kon sia nahadlok. Malain gid sang malain, hm! - Nagapati ka sina? - Pamangkot nga may kabalaka ni Kpn. Basilio. (1) Ginhimo sila sang Diwa ... - Sa isa ka pulolungon sa iningles ang kahulogan sini am6 ini: "Ang mga pispis nga alangay sing balahibo nagabinuy- logamay." Kon sayuron pa, ang mga tawo nga nagalangay sing naduyogan kag kinaadman' nagakilalahay kag magbinuyloganay. (2) Panahon ni Neron - Sang panahon sang kapintas; sari ini sang pu lolungon nga ginatawag nga sinecdoque sa kinatsila, diin ang isa ka taga (Ne ron) nagahatag sang kahulogan sang kabilugan.
Mga Hinambalhambal - Ginapaabot ko, - siling ni D. Felipo nga nagbayluhanay sila sing panulok ni Kpn. Basilio, - nga ang banwa indi magpa- baya sa iya. Dapat naton dumdumon ang nabuhat sang iya pani- rnalay kag ang iya ginabuhat karon. Kag kon halimbawa, nahad- lok ang banwa maghipos, ang iya mga abyan... - Apang, mga giniio, - tublag sang gobernadorsilyo, - an6 ang sarang naton mahimb? An6 ang mahimb sang banwa? Mas kin ano ang mahanabb, ang mga praylc may katarungan gihapon! - May katarungan sila gihapon, kag kita sa gihapon naga- hatag sina, - sabat ni D. Felipo nga nadulaan sing pagpailob nga tinigda niya ang pagmitlang sang tinaga nga "gihapon". - Ihatag ina sa amon sing makaisa lamang kag masugilanon kita ugaling! Kinalot sang gobernadorsilyo ang iya ulo kag tumangla sa kisami sumabat nga maaslum ang tingog: - Ay! Ang kainit sang dugo! Daw wala pa kamo gihapon makahibald kon diin kita nga pungsod; wala ninyo makilala ang aton mga kasimanwa. Ang mga prayle manggaranon kag sila nagahiliugyon, kag kita nagapinutapota kag mga imol. Hiio! Ti- lawi sila kag apinan kag makita ninyo kon ano ang ila pagbiya sa inyo nga mabilin nga isa-isa lamang sa pag-atubang sa gam6. - Huo! - Hambal ni D. Filipo nga may kahanusbb. - Ma- hanabb ina samtang ang ginahunahona amo ina, samtang ang ka hadlok kag ang pagpailob bilangon nga alangay lamang. Kon ang talupangdon naton ang malain nga maabot sa kinahanglanon nga maayo; sa gilayon matambong ang kahadlok kag indi ang pag salig: ang tagsa nagahunahona sa iya lamang kaugalingon, wala sa iban, gam nga maluya kita tanan! - Hand maayo, maghunahona sa iban sangsa inyo kaugali ngon kag makita ninyo nga mabil'in kamo nga binitay Wala kamo makahibalo sang hurubaton nga kinatsila: ang kaluoy nga nahangpan sing maayo w nagasugod sa kaugalingon? - Ang maayo pa nga isiling mo - sabat sang tenyente mayo: nga may kataka - nga ang katalaw sa maayo nga tinutuyb naga sugod sa paiyaiya kag matapos sa kahuloy-an! Karon nga daan itanyag ko ang akon paghalin sa Alkalde; ginatak-an na ako nga (3) Mabilin kamo nga binitay - Ibilin ang isa nga binitay, nagakahulogan nga ang isa ginlahugan ukon ginsablagan sa iya paglaum uk6n ginahandum. (4) Ang kaluoy nga nahangpan sing maayo ... - Nagakahulogan nga na- sunod sa pagbulot-an sang kinaugali ang paghatag kalalangan sa kaugalingon nga mga kinahanglan bago magtatap sang ila sang iban. 307
308 Noli Me Tangere mangin-kaladlawan nga indi mapuslan sang bisan sin-o... alam! Pa- Ang mga babae lain man ila sing kaisipan. - Ayl - Panaghoy sang isa ka babae nga may kaalwan kon maghambal. - Ang mga pamatan-on amo man gihapon sini! Kon abi buhi ang iya maayo nga iloy; an6 ang iya isiling? Ay, Dios ko! Kon manghunahonii ako nga ang amo man mahanabb sa akon anak, nga may mainit man nga ulo . . . Ay, Jesus! Nahis^ ako sa iya namatay nga iloy . . . mapatay ak6 sa kalisod! - Apang ako akon indi, - sabat sang isa ka babae. - Indi makahatag sa akon sing kalisod kon ina mahanabb sa akon duha ka anak. - Ano ang ginahambal mo, Kapitana Maria?6 - Sabat sang nahauna nga gintakop ang iya duha ka palad. - Luyag ko nga ang mga anak magpangapin sang handu- manan sang ila mga ginikanan, Kapitana Tinay; ano ang isiling ninyo kon sa isa ka adlaw, nga ikaw mabalo, mabatian nimo nga may maghambal sing malain sa imo bana, kag ang imo anak nga si Antonio magdukb lamang kag maghipos? - Idumili ko sa iya ang akon bendisyon! - Sabat sang ikat- lo, nga si utod Rufa, - apang... - Dumilian sia sing bendisyon, indi nga mas-a! - Sal-ot sang maalwan nga si Tinay. - Ang isa ka iloy indi dapat maghambal sina . . . apang, wala ako makasayod kon ano ang akon himuon . . . ambot . . . ayhan mapatay ako . . . ikaw . . . indi! Diwa ko! Apang indi na ako maluyag magtan-aw sa iya liwat . . . apang. ano nga mga kaisipan ang sa imo, Kapitana Maria? - Sa ibabaw sang tanan, - sugpon ni utod Rufa, - ayaw pagkalimti nga isa ka dakfi nga sala ang magpatupa sang kamot sa isa ka tawo nga balaan. - Ang handumanan sang mga ginikanan labi nga balaan! - Sabat ni Kpna. Maria. - Wala, bisan ang Papa, labi na gid si P. Damaso nga takos makatampalas sang amo ka balaan nga handu manan! - Matuod man! - Kibot ni Kpna. Tinay nga nagdayaw sang kaalam sang duha. - Diin ninyo pagpanguhaon ina nga maayo nga mga katarungan? (5) Kapitana Maria - Ang asawa sang pangulo sang banwa uk6n sang naglidan nga kapitan. Wala pagtawga nga gobemadorsilyo ukon kapitana nga naglidan, kundi ginatawag nga kapitana kag ginahinambitan ang binunya- gan.
Mga Hinambalhambal - Apang ang pagsikway sa aton sa pagkakatapb sang sim- bahan kag ang pagsilot sang aton mga kalag? - Sabat ni Rufa. - Ano ang mga kadungganan kag ang maayo nga ngalan sa sini nga kinabuhi kon sa isa silutan kita? Ang tanan milabay sing ma- dali. ..apang ang pagsikway sang simbahan.. .magpakahuya sa isa ka pari ni Jesucristo. . .ina wala sing isa nga makapatawad Iwas lamang sang Papa! - Pagapatawaron sang Diwa ang magapadung6g sang amav kag iloya ang Diwa indi magsikway sa iya! Kag ihambal ko sa inyo; kon ina nga pamatan-on magkadto sa akon balay, batunon ko sia kag mahambal ako sa iya; kon ako may isa ka anak nga babae, luyag ko sia nga akon mangin-umagad; ang maayo nga anak nga lalaki mangin-maayo man nga bana kag maayo nga amay, patiha ina. utod Rufa! - Apang wala ako akon pag-isip sing amo ina; ihambal ang luyag nimo, kag bisan nga ikaw may katarungan, sa gihapon ma- pati ako akon sa kura. Sa ibabaw sang tanan, Iwason ko ang akon kalag, and sa imo, Kapitana Tinay? - Ay! Ano ang luyag ninyo nga ihambal ko? Ang isa kag isa may katarungan; ang kura may iya man, apang ang Diwa may katarungan man nga iya! Ambot, ako isa lamang ka buangboang . -Ang akon himuon amo ang paghambal sa akon anak nga indi na magtuon! Siling nila nga ang mga maalam nagakapatay nga ginabitay! Maria Santisima! Ang akon anak nga maluyag mag kadto sa Europa! - An6 ang ginahunahona nimo nga himuon? - Singgandn ko sia nga magpabilin sa akon luyb. Ngaa nga matuon pa? Bwas ukon sa isa man ka bwas, mapatay man kita. mapatay ang maalam katulad man sang wala'y inalung-ong. .. Ang butang, nga magpangabuhi sing malinong. Kag ang but-anan nga babae guminhawa kag binatak ang iya mga mata sa langit. - Hand ako, - Siling ni Kpna. Maria nga maligdong, - kon abi manggaranon ako nga katulad ninyo, pabay-an ko ang akon mga anak nga magpanglugayaw: mga pamatan-on sila kag dapat nga isa ka adlaw sila mangin-tawo. . .ak6 akon malip-ot na lang sing kabuhi . . . magakilitaay kita sa isa ka kinabuhi . . ang 309
310 Noli Me Tangere mga anak dapat magtinguha nga maglabi pa sila sa ila mga amay, kag sa aton lamang mga sabak nga matudlban naton sila sing pinayadn. - Ka pagkapinasahi sang imo mga panghunahonh! - Hambal ni Kpna. Tinay nga may katingala, nga tinakop ang iya duha ka palad. - Daw wala ka makabatyag sing kasakit sa imo pagpanga nak sang imo kapid! - Sa am6 man gani nga ginpaganak ko sila nga may kasa kit, nga ginsagod ko sila kag ginpatun-an wala'y sapayan sang amon kaimulon, indi ako maluyag nga, sang tapes ang tuman nga pagpangabudlay nga naaguman ko, mahimb lamang sila nga indi sangkul nga mga tawo . . . - Sa akon paghunahon^ wala mo ginapalangg^a ang imo mga anak suno sa sugb sang Diwa, - siling ni utod Rufa sa paningog nga masingkal diutay. - Pasayluha ak6, ang tagsa ka iloy nagahigugma sa iya mga anak suno sa iya luyag: ang iban nagahigugma tungod sa pag higugma, ang iban tungod man sa ila. Ako akon yar^ sa naulihe ang akon bana amo ang nagtudlb sa akon sina. - Ang tanan nimo nga mga kaisipan, Kpna. Maria, - siling ni Rufa nga daw nagawali, - may pagkamatinuohon: himuon ko ikaw nga utod sang Santisimo Rosario, sang S. Francisco, sang Sta. Rita ukon sang Sta. Clara! - Utod Rufa, kon bagay na ako nga mangin-utod sang mga tawo, amo na ugaling ang pagpakiutod ko sa mga santos! - Sa bat niya nga nagyuhom. Agud matapos ini nga bahin sang hinambalhambal, kag agud ang mga bumalasa makakit^ man bisan labay lamang kon ano ang ginahunahon^ sa nahanabb sang ahaw nga mga umanhon, ma- kadto kita sa plasa, diin sa idalum sang tolda nagsinugilanon ang pila ka tawo, nga ang isa sa ila, nakilala naton, amo ang tawo nga nagdamgo sang mga doktor sa medisina. - ^ng ginakasub-an ko sing labi, - siling sini, - nga ang buluthban indi na matapos! - Nano? Nano - Pamangkot sang naglilibot nga may ka- balaka. - Ang akon anak indi na nogkareto! Wala! Wala na mangin-doktor kundi isa ka ma sing buluthban!
Mga Hinambalhambal - Sin-o ang nagasiling nga wala na sing buluthban? - Pa- mangkot sang isa ka harasharas kag mabakod nga umanhon nga may masangkad nga sag-ang kag may makitid nga bagul. - Ako! Ang mga put! nga pari nagtawag kay Don Crisos- tomo nga plibastiero.w Wala na sing buluthban! Ang tanan naurongan nga nagpamangkutanon lamang sa ila mga paulok. Ang ngalan bag-0 sa ila. Kag malain bala ina nga ngalan? - Nangahas sang ulihe sa pagpamangkot ang barasharas nga umanhon. - Ang malain kay ang isa ka kristyanos sarang makahingalan sang isa! - Malain sangsa tarantado kag saragate?m - Kon wala na sing maglabi sina! Makapila man nila ako tawgon sing amo man ina, kag wala gid magsakit ang aton tiyan - Indi malabi kalain sangsa indyo nga ginasiling sang al pcres! Ang magaangkon sang isa ka anak nga manogkareto labi nga nagpalibog; ang isa nagkalot sang iya ulo kag nagpanumdom. - Hanti mangin-katulad sang betelaporc? nga ginsiling sang tigulang nga babae sang alperes! Malain pa sina ang magdupD sa ostyas. - Gam, nga malain pa sangsa magdupla sa ostyas sa Byernes Santo, - sabat niya sing maligdong. - Nadumdoman mo ang ti naga nga ispichoso nga tuman na itawag sa isa ka tawo agud ang mga sibil ni Villa Abrille magdala sa iya, nga itapok, ukon indi gani sa bilanggban? Apang, ang plebestierro malain pa gid. Suno sa ginsiling sang telegrapista kag sang direktorsilyo, ang plibestiro nga hambalon sang isa ka kristyanos, isa ka kura ukon sang (6) Plibusterio - Sa kinatsild: Filibuster©. (7) Tarantado kag saragate - Sa kinatsila: tarrantado y zaragate. Ang tarantado, hurubaton sang mga timawang* katsila, nga kon sayuron bastos; ang saragate hambal nga mahikanhon, nga kon sayuron manogpagamo ukon manunoblag. (8) Betelapora - Kinuha ini sa kinatsila*. vete a la porra. Ang ka- hulogan sini subong sangsa iningles nga : Toll it to the policeman. Kon sa aton pa, isugid sa polls. (9) Ispichoso - Sa kinatsila: sospechoso. Ang ginaduhadohaan nga tawo. (10) Mga sibil ni Villa-Abrille - Sa sini nga tuig nag-abot sa sini nga banwa ang komandante nga si Dn. Faustino Villa-Abrille nga gintugyan&n sa pagpandakop sang mga manlalapas. Nahulog sa iya mga kamot ang bantog nga mga tulis&n nga sanday Nicolas Iga, Anobing, Pangalany kag ibdn pa. Ginsugid nga si Villa-Abrille is6 ka kusganan nga tawo nga sa is4 lamang niya ka kamot matungtong niya kag mapapanaog sa likod sang kabayo ang isa ka tulisan nga daku sangsa kinaandan nga tawo. 311
312 Noli Me Tangere isa ka katsil^ sa isa ka kristyanos katulad sa aton nga daw santus deus nga may requimiternamt kon tawgon ka nila nga plibustiro sarang na ikaw makakompesar kag makabayad sang imo utang kay wala na ikaw sing iban nga kalalangan kundi bitayon. Nahi- bal-an na nimo kon ngaa nga ang direktorsilyo kag ang telegra pista nakasayod: ang isa nagahambal paagi sa mga alambre kag ang isa nakahibalo sang kinatsila kag wala sing ginahulag lamang kundi ang pluma. Ang tanan naurongan. - Kabay pa nga piliton nila ako sa pagsuot sing sapatos kag avaw nila ako pagpaimnon sa bug-os ko nga kinabuhi Iwas la- mang sinang' ihi sang kabayo nga ginatawag nila nga serbesa, kon pabay-an ko nga tawgon nila ako nga pelbistero. - sumpa sang umanhon nga ginkuom niya ang iya mga inumol. Sin-o? Ako manggaranon nga katulad ni D. Crisostomo, nga nakahibalo sang kinatsila katulad sa iya, kag makakiion sing madasig nga mag gamit sing kutsilyo kag kutsara, kadlawan ko ang lima ka kura - Ang nahauna nga sibil nga makita ko nga nagapangawat sang mga manok tawgon ko nga palabistiero. .. kag makompe- sar ako dayon! - Kibot niya sa mahinay nga tingog, nga nagpa layo sa guban sang mga umanhon.
BAH IN XXXVI NG NHUN a NG PNGNOD SA BALAY NI KAPITAN TIAGO indi diutay ang naghari nga kinagamo sangsa panumdoman sang mga tawo. Si Maria Clara wala sing nahimo kundi maghibi lamang kag indi magpa- mati sa mga tinaga sa pagpalipay sa iya sang iya tiya kag si An- deng, nga utod niya nga inakbp. Gindumilian sia sang iya amay sa pagpakighambal kay Ibarra tubtob nga ang mga pari maka- patawad sa iya sa pagsikway sa iya sang simbahan. Si Kpn. Tiago, nga masakb kaayo sa paghimos sang iya balay sa pagbaton sing labfng' dungganon sang Kapitan Heneral, gin- patawag sa kombento. - Indi ka maghibi, anak, - siling ni tiya Isabel samtang gin pahid niya ang gamusa sa makintab nga mga salammg sang mga espeho, - bawion na nila ang pagsikway sa iya sang simbahan, su- latan na nila ang Santo Papa . . . mahatag kita sing dakfl nga limos... Si P. Damaso nalipong lamang... wala mapatay! - Indi ka maghibi, - siling sa iya ni Andeng sa mahinay nga tingog, - tinguhaon ko nga makahambal ka sa iya. Tungod sa ano nga ginhimb nila ang mga kulompesahan kon indi sa mga maka- sala? Ang tanan ginapatawad sa pagsugid lamang sa kura! Sa katapusan ni Kpn. Tiago nagbalik. Ang mga babae nag- pangita sa iya nawong sang sabat sa madamb nga pamangkot; apang ang nawong ni Kpn. Tiago nagpasayod sang butang nga kahalanusbban. Ang kailo nga tawo ginbahulay, pinahid niya ang iya kamot sa iya agtang kag wala gid makatigayon sa pagti- kab sing bisan isa ka taga. - Maanuano ka, Santiago? - pamangkot nga may kakibang ni tiya Isabel. Ini nagsabat sing isa ka matan-op nga pagginhawa, nga pina- hiran niya ang isa ka bantok nga luha. - Sa ngalan sang Diwa, hambal ka! Ano ang nahanabb' - Ang ginkatahapan ko na nga daan! - Ang natusngaw niya sa katapusan nga daw naghibi. - Ang tanan nalaglag na! Si - 313 -
314 Nou Me Tangere P. Damaso nagsugb nga bungkagon ang ginkaisahan, kon indi. kondenahon ako sa sini nga kinabuhi tubtob sa isa! Ang tanan nagahambal sa akon sing amo man, pati si P. Sibyla! Dapat tak pan ko sa iya ang mga ganhaan sang akon balay . . . kag may utang ak6 sa iya nga kapin sa kalim-an ka libo ka pesos! Gin- sugid ko ini sa mga pari apang indi sila maluyag magsapak sa akon: Ano ang anuhon mo, siting nila, kalim-an ka libo ka pc sos ukon ang imo kabuhi kag ang imo kalag? Ay, San Antonio' Kon ina nahibal-an ko lamang, kon ina nahibal-an ko lamang! Si Maria Clara naghibubun-ot. - Indi ka maghibi, anak ko, - sugpon niya nga umatobang sa iya sini. - Ikaw indi kaangay sang imo iloy nga wala gid paghibi ...wala sia paghibi Iwas lamang sa mga kahidlaw. . . Si P. Da maso nagsiling sa akon nga nag-abot na ang isa niya ka himata gikan sa Espana... kag sia ang imo mangin-kahagugma... Tinabunan ni Maria Clara ang iya nga dulonggan. - Apang, Santiago, nagabuang ka? - Singgit sa iya ni tiyil Isabel. - Hambalan sia sang isa na man ka kahagugma karon' Nagahunahona ka nga ang imo anak nagailis sing kahagugma katulad sang iya pag-ilis sing bayu? - Amo man ina ang akon ginhunahona, Isabel. Si Don Cri sostomo manggaranon... ang mga katsilh nagapakasal lamang sa paghigugma sang pilak... apang ano ang luyag nimo himiion? Ginpahog nila ako sing isa man ka pagsikway sa simbahan. nagasiling sila nga may katalagman indi lamang ang akon kalag kundi ang akon man lawas . . . ang lawas, nabatian mo? Ang lawas! - Apang wala ka sing ginahimb kind! ang magpakalisod la mang sa imo anak! Indi bala abyan nimo ang Arsobispo? Ngaa man nga indi mo pagsulatan? - Ang Arsobispo isa man ka prayle, ang Arsobispo wala sing ginahimb kundi ang ginasiling sa iya sang mga prayle. Apang, Maria, indi ka maghibi; maabot ang Kapitan Heneral, maluyag sia magtan-aw sa imo kag ang imo mga mata nagapalamula. .. Ay! Naghunahona ako nga maagum sing isa ka hapon nga mali- payon . . . kon indi lang ini nga dakh nga kalaot ak6 ang labing' malipayon sa tanan nga tawo kag ang tanan mahisii sa akon... Paghipos ka, anak ko; ako ang labi nga may kalaot sangsa imo kag wala ako nagahibi! Sarang ka makakita sing isa ka kaha-
Ang nahauna nga panganod guama nga maayo pa, apang ako, madula ko ang kalim-an ka libo ka pesos! Ay, Birhen sang Antipolo, kon karon sa gab-i may maayo lamang ako nga kapalaran! Mga linupok, ang dinalagan sang mga karwahe, hinirihiri sang mga kabayo, ang banda sa musika nga naglanton sang Martsa nga hinarianon nagpahibalo sang pag-abot sang lya Taslangdon, ang Gobernador Heneral sang Islas Filipinas. Si Maria Clara du- malagan sa pagpanagc sa iya hulot.. .Kailo man nga pamatan-on! Nagahampang sa iya tagipusuon ang magaspang nga mga kamot nga wala makakilala sang iya matalha nga mga nahot. Samtang ang balay ginapuno sang mga tawo, kag mabaskog nga mga tikang, mga tingog nga nagmandb, ang linagatik sang mga sable kag sang mga tikod sang mga sapatos nagtunog sa tanan nga higad, ang may kasakit nga lin-ay naghapa nga daw nagluhod sa atubangan sang isa ka larawan sang Birhen, nga na- laragway sa amo man nga kahimtangan sang iya pagpangalisod, nga ginbatyag lamang ni Delarochef nga daw nakitH niya sang iya pagbalik halin sa lulobngan sang iya anak. Si Maria Clara wala magpanumdom sang kalisod sadto nga iloy, nagpanumdom sia sang iya kaugalingon. Nagdungok ang iya ulo sa iya dughan kag ang iya mga kamot nagdapat sa salog, kaangay niya ang pu ngang0 sang isa ka asusena nga pinahilok sang bagyo. Isa ka palaabuton nga ginhandum kag gintigay sa sulod sang tinuig, nga ang iya mga aninaw, gintuga kutob sang bata pa sia kag nag- lambb sang sia pamatan-on na, naghatag dagway sa mga nahut- nahot sang iya kalawasan, buot dul^on ina karon, sa isa lamang ka taga, gikan sa hunahona kag sa tagipusuon! Kaangay lamang sang pagpadulog sang pitik sang isa kag kuh&on sa isa ang iya kasanag! Si Maria Clara tuman kaayo kag matinuohon nga kristyanos subong man nga mahigugmaon nga anak. Indi lamang nga gin- kakugmatan niya ang pagsikway sang simbahan: ang sugb kag ang gintublag nga kalinong sang iya amay nagapilit sa iya karon sang pagbatas sang iya mga paghigugma. Ginbatyag niya ang bug-os nga kusog sadto nga pagpakamahal nga tubtob sining karon (1) Delaroche (Paglo') - Pintor nga prancses (1797-1856) nga tagsugod sang pagtulon-an nga eclectica nga am6 ang kinaalam sa pagpili sang mga paagi nga labing' maayo kag sa tingob am6 ang ginagamit niya nga sulondan sang iya mga ginhimo kag ini naglapnag kutob sang mapasundayag niya sa Eksposisyon sang 1831 ang iya mga dinuagan nga maragtasnon. 315
316 Nou Me Tangere wala pa niya maduhadohai. Isa yadto anay \a sub cd nga nagda- Iftdb sing nagaynay; mahamot nga kabulakan nagbanig sa iya mga pangpang, kag ang iya kadaygan ginlay-unan sang mapino nga balas. Ang iya dalfidb halos nga ginpahanol sang hangin; sarang masiling kon sia makit-an nga nagakatulog. Apang sa hinali nag- kipot ang iya alagyan, dalagkb nga mga bato nagpunong sa alagyan, hanag-on nga mga tabion nagbinalabag nga lumipon, A! Hanti nagsinagahay ang suba, nagsaka ang tubig, nagbukal ang mga balod, nagwaswas sang mga dampog sang bukal, dumalasa sa mga bato kag lumukso sa kaidadalman! Maluyag sia magpangamuyb, apang sin-o ang makapangamuyb sa tion sang mga pagpangalisod ? Mangamuyb kon may ginahulat, kag kon indi, kag manawag kita sa Dios, ang aton lamang mamit- lan gamo ang mga panumbunganon. - Diwa ko! - Singgit sang iya tagipusuon, - ngaa man nga pabulagon sing subong sini ang isa ka tawo, ngaa man nga idumili sa iya ang gugma sang iban? Wala mo ginadumili sa iya ang silak sang imo adlaw, ang imo ha ngin, wala man nimo ginatagb sa iya ang hublas nga danyag sang imo kalangitan, ngaa man nga idumili sa iya ang gugma, samtang kon wala ang langit, wala ang hangin kag wala man ang silak sang adlaw ang tawo sarang pa mabuhi, apang kon wala na ang gug ma, indi mga mas-a? Maabot ayhan sa lingkuran sang Diwa ina nga mga singgit nga wala ginapamatii sang mga tawo? Mabatian ayhan ina sang Hoy sang mga wala'y palad? Ay! Ang kailo nga pamatan-on nga dalaga, nga wala maka- kilala sang isa ka Hoy, mangahas sa pagsugid sini nga mga kalisod nga gintuga sang mga paghigugma sa duta sa sinang' tagipusuon nga tuman ka putli nga amo lamang ang nakakilala sang gugma sang isa ka anak kag sang iloy: sia sa iya mga pagbakhb nag dangop sa sina nga larawan nga balaan sang babae, ang pinaka- hwaran nga baling' magayon sang labing' huwaran nga mga tinu- ga, sa sinang' mamalaybayon nga tinuga sang pagkakristohanon, (2) Isa yadto anay ka suba. Ini nga metapora nagapakilala sang isa ka butang (ang daludo sang suba) nga ginapaangid sa isa (dalayon nga pag higugma) nga am6 ang iya kahulogan. Ang metapora isa ka sari sang po- lolungon nga ginagamit sa pagtahum sang pulong; nagahatag kabuhi kag na- gapasarisari sang mga panghunahona.
Ang nahauna nga panganod nga sa iya natingob ang duha ka labing' magayon nga kahimta- ngan sang babae, ang pag^abirhen kag ang pagka-U6y* nga wala makaagi sa pagbatas, nga ginatawag naton nga Maria. - Nanay, Nanay! - Panaghoy niya. Si tiya Isabel nagpalapit sa iya sa pagkuha sang iya kalisod. Nag-alabot ang pila ka abyan niya nga mga babae kag ang Ka- pitan Heneral maluyag magpakighambal sa iya. - Tiya, isiling nga ako nagamasakit! - Pakidiioy sang pama- tan-on nga dalaga nga indi mahamtang. - Palantunon nila ako sang pyano kag paambahon! - Ang imo amay nakatug-an sina, ibutang mo sa malain ang imo amay?* Tumindog si Maria Clara, tinulok niya ang iya tiya, pinakulo niya ang iya matahum nga mga butkon kag maghambal nga nag- kurog ang iya mga bibig: - O! Konabiako... Apang wala niya pagtapusa ang iya hambal kag sugdan ang pagpanghipid. (3) Ang pagka-birhen kag ang pagka-iloy - Ini nga sari sang pulolungon ginatawag nga paradoja sa kinatsila, nga nagapakilala sang isd ka taligmato nga kaisipan sa kadaygan, bisan nga matuod ang undd. (4) Ibutang mo sa malain ang imo amay - Kon sayuron, ibutang mo sa kasablagan ang im6 amay. 317
BAH IN XXXVll NG IY TSLNGDON 1 - MALUYAG AKO magpakigsugilanon sa sina nga pamatan- on! - Siling sang lya Taslangdon sa isa ka kabulig. - Nakabuyok sia sang tanan ko nga kabalaka. - Naglakat na sila sa pagpangita sa iya, heneral! Apang may yari diri nga isa ka pamatan-on gikan sa Manila nga nagapilit nga ipakilala sa imo. Ginsingganan namon sia nga ang Iya Tas langdon wala sing panahon kag wala magkari sa pagpakigkita bisan kay sin-o, kundi sa pagtan-aw sang banwa kag sang prosesyon, apang nagsabat sia nga ang Iya Taslangdon may panahon gid nga magamit sa paghatag sing hustisya ... Ang Iya Taslangdon lumisb sa Alkalde nga natingala. - Kon indi ako magsayop, - sabat sang Alkalde nga naghilay sing diutay, - sia amo ang pamatan-on nga karon nga aga may ginbaisan kay P. Damaso sa kabangdanan sang wali. - Isa pa? May tuyb ina nga prayle sa paggamo sang puod, ukon nagatuo sia nga sia nagamando diri? Singgana ang pama tan-on nga magsulod! Ang Iya Taslangdon naglakatlakat halin sa isa ka utbong pakadto man sa isa ka utbong sang kadak-an. Sa gawa sang kadak-an may pila ka katsila, nga nagsimpon sa mga militar kag mga punban sang banwa sang S. Diego kag mga pumoluyb; Nagginubangoban, nagsinugilanon kag nagbinaisbais sila. Makita man diri ang tanan nga prayle, Iwas lamang si P. Damaso, kag maluyag sila magsulod sa paghatag katahuran sa Iya Taslangdon. (1) Ang Iya Taslangdon - Ang Gobemador kag Kapitan Heneral sang Filipinas. Ang pagdumala sang Islas Filipinas yara sa kamot sang isa ka puno kag pangulo nga ginatawag nga Gobemador Heneral nga nagapuyo sa Manila, nga ulosiudad sang kapuloan, kag ini sia indi mapahanugoran sa pag- halin sa amo nga pungsod kon indi sa sugo gid sang Labing' Mataas nga Gamhanan. Madason sa amo man nga palangakoan sa Cuba, amo ini ang ikaduha nga palangakoan kon nahanungod sa suhol kag sa pagka-malahalon nga ginabut-an sang Ministeryo. 318-
Ang iya taslangdon - Ang Iya Taslangdon, ang Kapitan Heneral nagapangabay sa inyo mga Reberensya nga maghulat lang anay sing makation, - siling sang kabulig. - Magsulod ka pamatan-on! Yadto nga manilan-cn nga nagsamb sang hambal nga gresyan- hon sa tinagalog nagsulod sa kadak-an nga nagpalangluspad kag nagpalangurog. - Ang tanan napunb sing katingala: naakig gid ayhan ang Iya Taslangdon nga nangahas sa pagpahulat sang mga prayle. Si P. Sibyla nagsiling: - Wala ako sing butang nga ihambal sa iya... diri nagausik ako sing panahon! Amo man ako, - sugpon sang isa ka agustino. - Lakat kita? - Indi bala maayo usisaon naton kon ano ang iya ginahuna hona? - Pamangkot ni P. Salvi. - Likawan naton ang isa ka cs- kandalo ... kag ... sarang naton sia mapatalupangod ... sang iya mga katungdanan ... sa Pagtuluohan ... - Ang inyo mga Reberensya sarang makasulod kon luyag nin- yo! - Hambal sang kabulig nga nagdul-ong sang pamatan-on nga wala makahangop sang hambal nga gresyanhon, nga karon naggwa nga may nawong nga nagbanaag sa kalipay. Si Fr. Sibyla ang una nga nagsulod; sa ulihe sumunod sanday P. Salvi, P. Manuel Martin kag ang iban pa nga mga prayle. Ma- pailubon nga nagyaob sila Iwas lamang si P. Sibyla nga nagpakilala, bisan sa iya pagduko, sang isa ka gawi nga sila labaw sa gahum; Si P. Salvi sa baylo halos pumilb sang iya hawak. - Sin-o sa inyo nga Reberensya si P. Damaso? - Ang ginpa- mangkot gilayon sang Iya Taslangdon nga wala sila pagpapung- kba, bisan magpakimaano nahanungod sang ila mga lawas, nga wala maghambal sa pagdayawdayaw sa ila mga naanaran sang am6 kataas nga mga tawo. - Si P. Damaso wala diri, ginuo, sa amon! - Sabat ni P. Sibyla sa amo man kamala nga paningog. - Nagahigda sa katre nga nagamasakit ang alagad sang Imo Taslangdon, - sugpon nga may pagpailob ni P. Salvi - Sa tapos kami mahatagan sing kahigayunan sa paghatag sing katahuran kag paghisayod nahanungod sang lawas, sang Iya Taslangdon, nga amo ang tulumanon sang tanan nga maayo nga alagad sang Hari kag sang tanan nga tawo nga may maayo nga tinun-an, nagkari 319
320 Noli Me Tangere man kami sa talahaon nga ngalan sang alagad sang Imo Taslang- don nga may malaot nga palad... - O! - Tublag sang Kapitan Heneral nga pinalisb niya ang siya nga iya ginpungkban nga isa sing till nga nagyuhom nga ginkibang, - kon ang tanan, nga alagad sang akon pagkataslang- don kaangay sang iya Reberensya, nga si P. Damaso, pasulabihon ko nga ako na lamang ang mag-alagad sa akon man pagkataslang- don! Ang mga Reberensya nga ang ila mga lawas pinakunol, am6 man ang ila binatyag sa ila mga kalag sa atubangan sini nga pagtublag. - Pungkb kamo mga Reberensya! - Siling niya tapos ang makation nga pagdulog nga iya pinatam-is sing diutay ang iya paningog. Si Kapitan Tiago nagsulod nga nagprak kag nagtikang nga nagtihin; gin-uyatan niya sa kamot si Maria Clara nga nagsulod nga nagpangduhadoha kag puno sing kahadlok. Wala'y sapayan naghatag sia sing makalilipay kag nagkaanyb nga katahuran. - Ang dalaga anak bala nimo? - Pamangkot sang Kapitan Heneral nga may paningala. - Kag sang imo Taslangdon man Heneral!2 - sabat nga ma- ligdong ni Kapitan Tiago. Naghilitad ang mga mata sang Alkalde kag sang mga kabu- lig, apang ang Iya Taslangdon nga wala magdula sang iya kalig- dong, nagtanyag sang iya kamot sa pamatan-on nga lin-ay kag nag- siling sa iya nga may dala nga pagtahod: - Malipayon ang mga ginikanan nga may mga anak nga ka- tulad sa imo, gining - Nakasugilanon sila sa akon nahanungod sa imo nga may pagtaha kag may pagdayaw... naghandum ako sa pagpakigkita sa imo sa pagpasalamat nahanungod sang matahum nimo nga buhat karon nga adlaw. Nakasayod ako sang tanan, kag kon magsulat ako sa Pangulohan sang Iya Kagamhanan indi ko malipatan ang imo mabinalak-on nga nahimb. Sa karon, paha- nugoti ako, gining, nga sa ngalan sang Iya Kagamhanan, ang Hari (2) Kag sang Imo Taslangdon man Heneral! - Ang pamatasan sang katsila nagasugo nga ang tag-angkon sang isa ka butang dapat maghatag sina sa bisan kay sin-o nga magpangayo sina nga masiling: "Imo ina." Apang si Kapitan Tiago, sa sini nga bagay, nagpakalakas as am6 nga pamatasan kay sang pangkuton sia sang Kapitan Heneral kon si Maria Clara iya anak, nagsabat sia nga ang iya anak, anak man sang Iya Taslangdon nga Kapitan Heneral.
Ang iya taslangdon nga ginatiglawasanan ko diri kag nagahigugma sang bahidaitan kag kalinong sang iya mainunungon nga mga ginsakpan, kag sa ngalan ko man, kag sa iya man sang isa ka amay nga may mga anak man nga may kasubong nga panuigon sa imo, ihatag ko sa imo ang labing' mabinatyagon nga mga pagpasalamat kag gina- hingyb ko nga hatagan ka sing isa ka tumbas nga bayad. - Ginuo. ..! - Sabat ni Maria Clara nga nagkurog. Ginpainuino sang Iya Taslangdon ang iya buot isiling kag mag- sabat: - Labing' maayo, gining, nga ikaw malipayon sa imo ipala- tugsiling kag sa pagdayaw sang imo mga kasimanwa; nga amo ang labing' maayo nga padya, kag kami indi na dapat nga mag- pangayb pa sing maglabi. Apang indi ko ikaw pagdumilian sang isa ka matahum nga kahigayunan sa pagpatan-aw nga kon ang Hustisva makahibalo magsilot, makahibalo man magpadya kag sa dalayon indi kay bulag. Ang tanan nga tinaga nga pinahilay lunsay ginmitlang sa isa ka bagay nga ginpatalupangdan kag sa tingog nga mabaskog. ■ - Si Gg. Don Juan Crisostomo Ibarra nagahulat sang mga sugo sang Imo Taslangdon! - Siling sang kabulig sa tingog nga mabaskog. Nagpalangurog si Maria Clara. - A! - Hambal nga may kakunyag sang Kapitan Heneral, - pahanugoti ako, gining, nga ipahayag ko ang akon handum sa pagpakigkita liwat sa imo sa wala pa ako makahalin sa sini nga banwa: may ihambal pa ako sa imo nga mga butang nga mala- halon. Gg. Alkalde, updan mo ako sa pagdayandayan nga luyag ko maglakat lamang, tapos ako makapakigsugilanon nga isa la- mang kay Gg. Ibarra! - Pahanugotan kami sang Iya Taslangdon sa pagpatalupangod sa iya, - siling ni P. Salvi nga may pagpailob, - nga si Gg. Ibarra sinikway sang simbahan... Pinunggan sia sang Iya Taslangdon nga nagsiling: - Nalipay gid ako nga wala ak6 sing pangasubban Iwas lamang sang kahimtangan ni P. Damaso, nga nahanungod sa iya tunay ko ginahandum ang iya bug-os nga pag-ayo, kay sa iya panuigon ang pagpanakayon pa Espana nahanungod sa iya lawas indi ma- ngin-maayo. Apang ini yara lamang sa iya... kag sa karon tipi- 321
322 Noli Me Tangere gan sang Diwa ang kahimtangan sang mga lawas sang inyo mga Rcbcrensya. Ang isa kag isa naggulowa. - Kag ang tanan yara lamang sa iya! - Kumod ni P. Salvi sang iya paghalin. - Tan-aw6n ta kon sin-o ang makahimb sing labing' madali sang pagpanakayon! - Sugpon sang isa ka pransiska.no. - Malakat ako karon nga daan! - Hambal ni P. Sibyla nga may kaakig. - Kag kami sa amon puod! - hambal sang mga agustino. Ang isa kag isa indi makabatas nga tungod lamang sa sayop sang isa ka pransiskano ginbaton sila sang Iya Taslangdon sing mabugnaw. Sa gwa sang kadak-an nakita nila si Ibarra, nga iya dumulbaw sang pila ka takna nga nagligad. Wala sila magbayluhanay sing katahuran apang nagtinulokay lamang nga naghambal sing ma- damb nga butang. Apang, ang Alkalde sa baylo, sang ang mga prayle nakatali- wan na, nagyaob sa iya kag nagpangamusta sing may kahirop, apang ang pag-abot sang kabulig nga nagpangita sang pamatan-on wala maghatag sa ila sing kahigayunan sa pagsugilanon. Sa ganhaan nasugata niya si Maria Clara: Ang pagtulokay sang duha nagsugid man sang madamb nga butang, apang tuhay kaayo sangsa mga ginhambal sang mga panulok sang mga prayle. Si Ibarra nagpanapot sing bug-os itum. Nagpakilala sia nga maligdong kag nagyaob sing madalum, wala'y sapayan nga ang pagduaw sang mga prayle sa iya daw indi maayo nga panunda. Ang Kapitan Heneral nagtikang pakadto sa iya sing pila ka tikang. - May daku ako nga kalipay, Gg. Ibarra, sa paghugakom sang imo kamot. Pahanugoti ak6 nga batunon ko ikaw sa sabak sang pagsalig. Ang Iya Taslangdon, sa kamatuoran, nagtulok kag nagsusi sang pamatan-on nga may hayag nga kalipay. - Ginuo... kamaluluy-on sa imo! - Ang imo katingala nagapakalain sa akon, nagakahulogan sa akon nga wala ikaw nagapaibot sa akon sing maayo nga pagbaton: Ina isa ka pagpangduhadoha sang akon hustisya! - Ang isa ka maayo nga pagbaton, ginuo, sa isa ka wala ma-
Ang iya TASLANGDON 323 kilal-i nga sakop sang Iya Kagamhanan nga katulad hustisya, kundi isa ka pinautang nga kabubut-on. sa akon, indi - Maayo, maayo! - Siting sang I. T. nga pumungkb kag ti- nudlb sa iya ang isa ka pulungkban. - Magbatyag kita anay sing katawhay sa makadali; nalipay gid ak6 kaayo sang imo ginbuhat kag nakahingyb na ako sa Pangulohan sang Iya Kagamhanan nga punihan ka tungod sang imo maalwan nga kaisipan sa pagpatindog sing isa ka buluthban . . . Kon abi ginsulatan nimo ako, nakatam- bong ako sing malipayon sa palatuntonan kag ayhan nalikawan pa nimo ang malain nga kabubut-on. - Ang kaisipan sa akon diutay kaayo nga butang, - sabat sang ka dungganon pamatan-on, - nga wala ako magtiio nga tuman ka dungganon sa sa iya madamb nga pag-agda sang igtalupangod sang I.T. gikan amo ang pagsulat alatipanon; labot pa, ang akon katungdanan anay sa nahauna nga punban sang akon puod. Ang Iya Taslangdon humolag sang iya ulo nga nalipay kag sa tagsa ka ti6n nagdugang ang iya kahamuot, nagpadayon sia sa paghambal: - Nahanungod sa paglainay ninyo sing buot ni P. Damaso, ayaw ka maghupot sing kahadlok ukon mga katahap: indi sia makatandog sang bisan isa ka nahot sang imo buhok, samtang ako ang nagadumala sang Kapuloan; kag kon nahanungod sa pagsikway sa imo sang simbahan, hambalon ko ang Arsobispo, kay kinahanglan nga magpaiguigo kita sa mga butang nga naga- kahanabo: diri indi kita makakadlaw sa sini nga mga butang sa atubangan sang banwa katulad sa Peninsula ukon sa matin-aron nga Europa. Sa tanan, dapat nga sa masunod maghalong ka sing labi; nagapakig-atubang ka sa mga kumboyahan sa pagtuluohan nga, tungod sang ila pagkamaiahalon kag manggad, kinahanglan nga tahuron. Apang apinan ko ikaw kay maluyag ako sa maayo nga mga anak, luyag ko nga padunggan ang handumanan sang mga ginikanan; ako man naghigugma sang akon mga ginikanan kag mabuhi ang Diwa! Ambot kon ano ang akon ginhimb kon ak6 ang sa imo kaugalingon ... Kag ginbayluhan gilayon ang sugilanon, namangkot sia: - Ginsugiran nila ak6 nga ikaw nag-abot gikan sa Europa; nakakadto ka sa Madrid? - Huo, ginuo. pila ka bulan.
324 Noli Me Tangere - Nakabati man ikaw nga ginhinambitan ang akon panima- lay ? - Nakahalin lang ang I. T. sang matigayon ko ang kadung- ganan nga ipakilala sa imo panimalay. - Kag paano karon nga nag-abot ka nga wala ikaw sing gin- dala sa akon nga maskin ano nga sulat sa pagpakilala? - Ginuo, - sabat ni Ibarra nga dumukb, - kay wala ako mag- abot nga lahos gikan sa Espana, kag tungod, nga ginsugiran nila ako sang pamatasan sang lya Taslangdon, nagtuo ako nga ang isa ka sulat sa pagpakilala indl lamang nga wala sing pulos kundi makapalain pa: ang tanan nga pikpinhon nagpanugyan. Isa ka yuhom nahuman sa mga bibig sang tigulang nga mili- tar, nga sumabat sing malagway nga daw ginatakos kag ginatim- bang niya sing maayo ang iya mga tinaga: - Nagabatyag ako sing bugal nga nagahunahona ka sing su- bong sina, kag.... dapat nga mangin-amo ina! Wala'y sapayan pamatan-on dapat nimo mahibal-an kon ano ang mga palas-anon nga natungtong sa amon mga abaga diri sa Filipinas. Diri, kami, nga mga tigulang nga militar, dapat maghimb sang tanan nga butang kag mangin-butang nga tanan: Hari, Ministro sa Talata- pan Panglawas, sa Away, sa Pagdumala, sa Pagpauswag, sa Ma- nunumbong Pungsudnon kag iban pa; kag ang malain pa kay sa tagsa ka butang mamangkot pa kami sa malayo nga Iloy nga Pungsod, nga nagapakamaayo ukon nagasikway, suno sa naga- kahanabb, kon kis-a sa binulag! - sang amon mga hingyu. Kag nagahambal kami nga mga katsil^: ang nagapanga\o sing madamb diutay sing mahimbP Labot pa maabot kami nga ang kalabanan diutay ang nahibal-an nahanungod sang pungsod kag bayaan na- mon kon nagasugod pa lang kami sa paghibalo. Sa imo sarang ako makatalunghayag kay wala'y pulos ang magpahayag sa liwan nga butang. Ganl nga, kon sa Espana diin ang tagsa ka sanga may iya nga ministro, nga natawo kag pinatun-an sa amo man nga duog, diin may pamantalaan kag kaisipan; diin ang talung- hayag nga pagpamatok nagapahumlad sang mga mata sa Pangu- lohan kag nagapatadlong sini, ang tanan nagalakat nga indl himpit kag may mga kalainan, isa ka milagro nga diri indi magbaliskad ang tanan, nga kulang sina nga mga kahigayunan, kag nagaluntad (3) Ang nagapangafco sing madamo diutay sing mahimo - Nagapahangop nga ang tawo nga nagabutang sa iya katnot. sang madamo nga hilikuton sa isa ka panahon, sa masunson indi niya mahimo sing maayo.
Ang iya taslangdon kag ginahikot sa kadulmanan ang isa ka labing' mabaskog nga pagpamatok. Ang maayo nga kabubut-on wala makulang sa aton mga manogdumala, apang napilitan kami sa pagpanginpulos sang bulig sang mga mata kag mga butkon sang iban, nga sa masunson wala namon makilal-i, nga ayhan sa baylo nga mag-alagad sa inyo pungsod, nag-alagad lamang sa ila kaugalingon nga mga kaayu- han. Ina indi sayop namon kundi sang mga butang nga naga- kahanabb; ang mga prayle nagabulig sa amon sing dili diutay sa pagpalakat apang indi pa tuman... ikaw nagapabugtaw sa akon sing kabalaka kag ginahandum ko nga ang mga butang nga salab- dungon sa aton karon kahimtangan sa pangulohan indi makahalit sa imo sa maskin ano nga bagay... indi ak6 makabantay sang tanan, bisan ang tanan indi man makapalapit sa akon. Sarang ako maka- bulig sa imo sing diutay, may butang ka nga pangayuon? Si Ibarra nagpanumdom. - Ginuo, - sabat niya, - ang akon labing dak<i nga handum amo ang kalipayan sang akon pungsod, kalipayan nga kuntani magikan sa Iloy nga Pungsod kag sa paghimud-os sang akon mga kasimanwa, nga gin-angot ang duha sang wala'y katapusan nga mga higot sang pagtinamdanay kag kaangay nga mga butang sa ikaayo sang isa kag isa. Ang akon ginapangayo nga makahatag lamang ang Pangulohan sa tapos ang madamb nga tinuig sang pagpangabudlay sing dalayon kag pat-od nga mga pagpanibag-o. Gintulok sia sang Iya Taslangdon sing pila ka tion sa panulok nga si Ibarra wala magliwat sang iya nawong. - Ikaw ang nahauna nga tawo nga akon ginpakigsugilanonan sa sini nga pungsod! - Hambal nga may kakunyag sang Iya Tas langdon nga iya gintan-ay ang iya kamot kay Ibarra. - Ang Iya Taslangdon nakakita lamang sang mga nakakadto sa siudad, wala ka makaduaw sa ginatamay nga mga payag sang aton kabanwahanan: Ang Iya Taslangdon nakakit^ kuntani sang tutuo nga mga tawo, kon ang magpakatawo tuman na nga may maalwan nga tagipusuon kag kinaandan nga mga batasan. n Ang Kapitan Heneral tumindog kag buot matikangtikang hair sa isa ka higad pakadto man sa isa ka higad sang kadak-an. - Gg. Ibarra, - hambal niya nga dumulog sing hinali, - ang pamatan-on tumindog; - ayhan sa sulod sang isa ka bulan mahalin ak6; ang imo tinun-an kag ang imo pagpanghunahona indi bagay sa sini nga pungsod. Ibaligya ang tanan mo nga pagkabutang, 325
326 Noli Me Tangere himusa ang imo maleta kag mag-upod ka sa akon sa Europa; ang panahon didto magapahamtang sa imo sing maayo. - Ang handumanan sang pagkaalwan sang lya Taslangdon tipigan ko samtang ako buhi! - sabat ni Ibarra nga natandog sing diutay. - Apang dapat ak6 magpuyo sa pungsod diin man nakapuyb ang akon mga ginikanan... - Kon diin sila napatay, amo ang pat-od nimo nga isiling! Patiha ako, ayhan nakilai-an ko ang imo pungsod labi sangsa imo... A! Karon nadumdoman ko, - hambal niya nga ginliwat niya ang sugilanon. - Mapakasal ka sa isa ka makailila nga pama- tan-on nga dalaga, kag ginaawat ko ikaw diri! Kadto ka, kadto ka sa iya luyo kag sa dak6 nga kahilwayan ipadala diri sa akon ang iya amay, - sugpon niya nga nagyuhom. - Indi man ikaw magkalipat, nga luyag ko nga buylogan mo ako sa pagdayandayan. ako Si Ibarra nagyaob kag maglakat. Tinawag sang Iya Taslangdon ang iya kabulig. - Nalipay ako! - Hambal niya nga pinikpik niya sa abaga, - karon pa lang ak6 makakita kon ano ang mangin-maayo nga kat- sila nga indi magbiya sa pagkamaayo nga pilipinhon kag maghi- gugma sa iya pungsod; karon nakapakilala ako sa katapusan sa mga reberensya nga indi kamo tanan hampanganan nila: ini nga pamatan-on naghatag sa akon sing kahigayunan kag sa madali mahusay ko ang tanan ko nga utang sa prayle! Masubo nga ina nga pamatan-on sa pila adlaw . . . apang tawga ang Alkalde. Ini pumakita gilayon. - Gg. Alkalde, - hambal niya sang ini sumulod, - agud ma- likawan ang pagsulit sang mga talan-aivon subong sang imo nasa\- sihan kaina sang udto mga talan-awon nga ginakasub-an ko kay nagapabahuya sa Pangulohan kag sa tanan nga katsila, ginapaha- nugot ko ang pagtugyan sa imo sing tutuo kay Gg. Ibarra, nga indi lamang nga buligan mo sia sang mga kalalangan sa pagpadayon sang iya mabinanwahanon nga mga tinutuyb, kundi likawan man nga sa ulihe sablagan sia sang maskin sin-o nga mga tawo sa maskin ano man nga kabangdanan. Nahangpan sang Alkalde ang pagsabdong kag nagduko sa pagtagb sang iya kahuya. - Isiling man ang amo nga butang sa alperes nga diri naga- mandb ang bahin, kag usisaa kon matuod nga ini nga ginuo may mga butang nga ginahimb sa iya kaugalingon nga wala ginasugb
Ang iya taslangdon 327 sang mga pagsulondan: nakabati ak6 nahanungod sini Iwas sang isa ka panumbong. Si Kapitan Tiago nagpakigkita nga nagtiskog kag sa panapot nga mahipid. - Don Santiago, - siling sa iya sang Iya Taslangdon sa pani- ngog nga may kahamuot, - wala pa lang madugay ginpangibula- hanan ko ikaw sa maayo nga palad, nga ikaw may isa ka anak ka- tulad kay gining de los Santos; karon ginapangibulahanan ko ikaw sa imo palaabuton nga umagad; ang labing' huwaran sa mga anak nga babae bagay man sa labing' maayo nga banwahanon sang Fi- pinas. Sarang ko mahibal-an kon san-o ang kasal? - Ginuo... - sabat ni Kapitan Tiago nga nagkurog ang dila kag pinahiran niya ang balhas nga nag-ilig sa iya agtang. - Nano, ginatan-aw ko nga wala pa mapat-od! Kon kulang ang mga paninoy, may daku ako nga luyag nga mangin-isa sa ila. Luyag ko kuhaon ang malain nga kabubut-on nga ginbilin sa akon sang pila ka kasal nga akon diri gintindugan! - Sugpon niya nga ginpatuhoy sa Alkalde. - Huo, ginuo! - Sabat ni Kapitan Tiago sa isa ka yuhom nga nag-agda sing kaawa. Si Ibarra daw nagdalagan nga nagpangita kay Maria Clara: may pila sia ka butang ihambal kag isugid sa iya. Nabatian niya ang masadya nga mga tingog sa isa sang mga puloy-an, kag nana- wag sia sing mahinay sa ganhaan. - Sin-o ang nagapanawag? - Pamangkot ni Maria Clara. - Ako! Ang mga tingog naghipos kag ang ganhaan .... wala mag- bukas. - Ako ini; sarang ako makasulod? - Pamangkot sang pa- matan-on nga ang iya dughan nagpitik sing mabaskog. Ang kalinong nagpadayon. Sang mga pila ka tion sang ulihe ang mahinay nga mga tikang nagpalapit sa ganhaan kag ang ma sadya nga tingog ni Sinang naghutik paagi sa buhb sang yabihan. gab-i; isulat ang - Crisostomo, kadto kita sa teatro karon nga inoghambal nimo kay Maria Clara. Kag ang mga tikang bumalik sa pagpalayo, nga madasig ka- tulad man kaina sang magpalapit. - Ano ang buot sini hambalon? - Kibot ni Ibarra nga nag- padalum sang iya hunahona nga nagpalayo sing malagnay sa gan haan.
BAH1N XXXVlll NG PROSESYON SANG PAGKAGAB - I nga nasindihan na ang tanan nga parol sa mga bintan;!, gumwa ang ikaapat nga prosesyon sa binag- ting sang mga lingganay kag gindunganan sang mga linupok. Ang Kapitan Heneral nga nagdayandayan nga inupdan sang iya duha ka kabulig, ni Kapitan Tiago, sang Alkalde, sang alpe- res kag ni Ibarra, nga gin-unahan sang mga gwardya sibil kag sang mga punban nga naggahit sang alagyan kag nagpahawa sa dalan, gin-agda sa pagtan-aw sang pag-agi sang prosesyon sa balay sang gobernadorsilyo, nga pumatindog sa atubangan sing entabla- do, diin igamitlang ang isa ka luwa sa kadungganan sang Ba- laan nga Patron. Kuntani luyag ni Ibarra nga mamalibad sa pagpamati sa amo nga binalaybay kag pakamaayuhon niya ang magtan-aw sang pro sesyon sa balay ni Kpn. Tiago, diin si Maria Clara nagpabilin ka- upod sang iya mga abyan nga babae, apang ang Iya Taslangdon maluyag magpamati sang luwa kag wala na sia sing liwan nga mahimb kundi ang magpaabuyon sa kaisipan nga pakigkitaan niya ugaling si Maria Clara sa teatro. Nagsugod ang prosesyon nga ginpangunahan sang mga kan- dilaan nga pilak, nga gindala sang tatlo ka sakristan nga ang ila mga kamot may mga gwantis; nagsundd ang kabataan sang bu- luthban, nga ginbuylogan sang manunud.'b; dumason ang kaba taan nga nagdalala sang mga parol nga papel, nga nagkalainlain (1) Luwa - Isa ka natakos nga pamulongpulong sa pasahi nga hitabo sa kadungganan sang lutaw nga tawo. Si Pari Zunega nagahatag kasaysayan sang isa ka luwa nga iya nabatian sa Lipa, Batangas, sang 1800, sang pagduaw ni Heneral Alava sa amo nga duog: "Ang manogluwa nakita sa tunga sang en- tablado nga nagasandig sa siya kag nagapanapot subong sang iya sang kabalye- rong* katsila, nga daw nagakatulog, samtang sa likod nayon sang entablado nga indi makita ang mga manlalanton nagaalamba sang makatuluyo nga amba- hanon sa pulong nga tumandok. Ang daw nagakatulog mabugtaw kag mag- pakunokuno nga daw nakabati, uk6n nagapalanamgo nga nakabati sang isa ka tingog. Mapatulogtulog na man sia, mabugtaw kag magpakunokuno nga may nabatian sia, kag ini iya ginasulitsolit tubtob nga magpati sia nga ang tingog nga iya nabatian nagapasayod sang pag-abot sang dungganon nga tawo nga iya pagadayawen. Hanti, sugdan na niya ang pagluwa sa kadungganan sang tawo nga ang pandot gintukod nga bilang halad sa iya. - 328 -
Ang prosesyon sing mga dagway kag mga duag, nga pinamutang sa utbong sang mga tukon nga kawayan nga kasarangan sing kalagbi kag gin- punihan sunb sa luyag sang kabataan, nga ini nga mga suga gin- hinguyangan sang kabataan nga taga-baryo. Nahamuot sa ila ka- bubut-on nga nagtuman sila sini nga tulumanon, nga ginpatuman sa ila sang tigulang sang baryo; nga ang tagsa nag-isip kag nag- himb sang iya parol, nga ginpunihan suno sa iya ginpanganinaw nga may kapin ukon kulang nga mga pakabit kag mga huloha- yahay, suno man sa masarangan sang iya palhok, kag sug-an niya sing isa ka butong sang kandila kon may iya ang isa ka abyan ukon himata nga sakristan, ukon mabakal man sing isa ka diutay nga kandila nga pula nga ginagamit sang mga insik sa ila mga halaran. Sa tunga nagpinakadto-pakari ang mga algwasil, mga ten- yente sang hustisya, sa pagtatap nga ang mga kubay indi mabugtb ukon indi magtinumpok ang mga tawo, kag sa ila naggamit sila sang ila mga tagsaon nga ang mga labtik nga ginhatag suno sa ila luyag kag kabaskog, nag-amot sa kahimayaan kag kadayawan sang mga prosesyon sa pagpahimpit sang mga kalag sang kada yawan sang mga kahiwatan sa pagtuluohan. Dungan sa pagpanghatag sang mga algwasil nga wala'y bayad sining' inogpabalaan nga mga hanot, ang iban, sa pag-uloulo sang mga hinanot, nagpanghatag sing mga kandila nga nagkalainlain ang kadalagkb, nga wala man sing bayad. - Gg. Alkalde, - siling ni Ibarra sa mahinay nga tingog, - ina nga pagpanghanot sa pagsilot bala sang mga sala ukon sa luyag lamang? - May katarungan ka, Gg. Ibarra! - Sabat sang Kapitan He- neral nga nakabati sang pamangkot. - Ini nga talan-awon .... mapintas nga buhat nga nagapatingala sa tanan nga nagakalari gikan sa iban nga mga pungsod. Dapat ina dumilian. Indi sarang masaysay kon an6 ang kabangdanan, ang naha- una nga santos nga naggwa amo si S. Juan Bautista. Sa pagtan- aw sa iya sarang masiling nga ang kabantugan sang pakaisa sang aton Ginuo wala sing daktl nga kahulogan sa mga tawo; bisan matuod nga sia may mga till kag mga paa sang lin-ay kag guya sang isa nga naligwin sa katilingban, apang natungtong sia sa isa (2) Tigulang sang haryo - Am6 ini ang pagtawag sang isa ka tawo, nga tigulang ukon parnatan-on, nga ginabilang nga punoan ukon talahaon sang bar yo- 329
330 Noi.i Me Tangere sang mga karosa nga kahoy kag ginlipnan sia sang pila ka kaba- taan, nga nagdala sang ila mga parol nga papel nga wala masin dihi, nga nagsinumbaganay sing tagii ang isa kag isa sa ila. - Wala sing palad! - kibot ni pilosopo Tasio nga nagtam- bong sa proscsyon sa higad sang dalan. - Wala sing pulos sa imo ang mangin-manunonda sang Maayo nga Palaabuton, bisan si Jesus magduko sa imo atubangan! Wala sing pulos sa imo ang imo dakfl nga pagtuo bisan ang imo pag-antos, bisan ang pagpakama- tay sa kamatuoran kag sa imo nga pagtuo: tanan ini ginalimot sang katawohan, samtang wala sila sing ginaisip kundi ang ila lamang kaugalingon nga mga ikaayo! Maayo pa nga magwali sing malain sa mga simbahan sangsa magpamulongpulong nga manglakaak lamang sa desyerto, ini ang ginatudlb sa imo sang Fil- ipinas. Kon ak6 nakakaon sing pabo sa baylo sang mga apan, na- kapanapot sing sukla sa baylo sang mga panit, kon ikaw naka- pasakop sa isa sang amon mga kumboyahan. .. Apang dinulogan sang tigulang ang iya pagkilibuton kay na- gahinampot si San Francisco. - Wala ko bala ina pag-ihambal? - Padayon niya nga nag- yuhom nga may pagtamay. - Ini nagalakat sa karo kag Santo Dyos, ano nga karo! Pila ka suga kag pila ka parol nga kristal! Wala ko pa ikaw makita nga nalibutan sing madamb nga suga, Giovanni Bernardone!z Kag ano nga musika! Ang iban nga mga ambahanon wala na pagpamatii sang imo mga anak sang tapos ka mapatay! Apang, talahuron kag mapainubuson nga tagtukod. kon mabanhaw ka karon, wala ka sing makita kundi ang nagpa- kok nga mga Elias de Cortona, kag kon kilalahon ka sang imo mga anak, kulungon ka nila kag ayhan magabatas ka sang ka- palaran ni Cesarto de Speyer. Sa likod sang banda sang musika nagsunod ang isa ka estan- darte nga nagpakilala sang amo man nga santos apang may pito ka pakpak, nga gindala sang mga Pangatlo nga Utod nga nag- palanapot sing abito nga ginggon kag nagpalangadi sa mabaskog kag masulub-on nga tingog. - Wala masayri ang kabangdanan, nagsunod si Santa Maria Magdalena, magayon kaayo nga larawan nga may madabong nga buhok, may pantuelo nga pinya nga bi (3) Giovanni Bernardone - Ngalan sang klero ukon pari nga si Fran cisco de Asis, nga tagtukod sang Katilingban sa Pagtuluohan nga pransiskan- hon. Sanday Elias de Cortona kag Cesareo de Speyer dumaan nga mga pralye nga mga katapo man sang Katilingban nga kadungandongan sang Tagtukod.
Ang prosesyon 331 nordahdn ('*) sa tunga sang iya mga tudlb nga napun-an sing mga singsing kag nagsuot sing panapot nga sukla nga napunihan sing mga manipis nga bulawan. Mga suga kag kamangyan naglibot sa iya; makita ang iya mga luha nga kristal diin nagkilan ang mga suga nga bengala, ang naghatag sa prosesyon sing talan-awon nga makatilingala, gani nga ang santa nga makasasala naghibi sing bulawan nga lunhaw, nga mapula, bulawan nga asul kag iban pa. Ang mga pamalay wala pagsugod sa pagsindi sini nga mga sulo kundi sa paglabay ni San Francisco; si San Juan Bautista wala makaagum sini nga mga kadungganan kag nagla- bay nga madali nga nahuya nga naglakat nga sia lamang ang nag- panapot sing mga panit sa tunga sang amo kadamb nga mga tinawo nga napun-an sing bulawan kag mga bato nga malahalon. - Yara nagalabay ang aton santa! - siling sang anak sang gobernadorsilyo sa ila mga dumulbaw. - Pinahulam ko sa iya ang akon mga singsing, apang sa tuyb lamang nga ako makapa- langit. Ang mga nagdalala sing mga kandila nagdululog palibot sa entablado sa pagpamati sang luwa; amo man ang ginhimb sang mga santos: sila ukon ang ila mga manogdala maluyag magpa- mati sang mga binalaybay. Ang mga nagpalas-an kay San Juan, nga tinak-an sang hulat, nagkalatinkatin kag nagkaisahay nga ibutang nila ang santos sa duta. - Basi maakig ang algwasil, - pamatok sang isa. - A! sa sakristiya ginabutang lang nila sia sa isa ka higad nga may mga lawa! ... Kag si San Juan, sang mabutang r.a sa duta, nahimd nga isa sang mga tawo sang banwa. Sang paggwa sang Santa Magdalena nagsulonod ang mga ba- bae, Iwas lamang nga sa baylo sang magsugod sa kabataan, katulad sangsa mga lalaki, nag-una ang mga tigulang nga gintakpan sang mga dalaga ang prosesyon pati ang karo sang Birhen, nga sa likod sini nagsunod ang kura sa idalum sang iya langitlangit. Ini nga batasan kinuha nila kay P. Damaso nga nagsiling: "Ang Birhen naluyagan sang mga pamatan-on kag indi sang mga tigulang," (4) Panwelo nga piny a nga binordahan - Ang pinya isa ka sari sang panapot nga ginapakamahal kag ginapakasahi sang mga pilipinhon. Sa kada- moan ginapatubas ini sa mga pu6d sa Kabisay-an, labi na gid sa pu6d sang Iloilo.
332 Noli Me Tangerf. nga nagpaaslum sang mga nawong sang madamb nga tumoluo nga tigulang apang wala pagliwat sang luyag sang Birhen. Ginsunod ni San Diego si Magdalena, bisan nga daw wala sia malipay sina, sanglit padayon nga nagpangasubo sia subong kaina sing aga sang magsunod sia sa likod ni San Francisco. Gin- guyod ang iya karo sang anum ka Pangatlong' Utod nga babae nga wala masayri kon nahanungod bala sa panug-an ukon pag- masakit: ang kamatuoran nga ila ginguyod, kag may kaluyag. Si San Diego dumulog sa atubangan sang entablado kag naghulat nga yauban sia. Apang hulata ang karo sang Birhen nga nasundan sang mga tawo nga nagpalanapot nga daw mga baboy, nga nagpahadlok sa kabatlian, tungod sina mabatian ang hibi kag syagit sang mga bata nga magagmay nga wala sing buot. Apang, sa tunga sang amo nga guban sang may maitum nga mga abito, mga tabon sa ulo, mga kordon kag mga belo, sa ginahod sadto nga pinangadi nga maka- talaka kag pinunga, makita katulad sang put! nga mga hasmin, subong sang lab-as nga mga sampaga sa tunga sang daan nga mga trapo, ang napulb kag duha ka bata nga babae nga nagba- layb sing puti, napurongan sing mga bulak, ang ila mga buhok pinakulong, masili ang ila mga panulok subong sang ila mga ko- lintas; subong sila sang mga diwata sang kasanag nga mga bi- nilanggb sang mga baboy. Naglakat sila nga naghawid sa duha ka malapad nga sintas nga asul nga naangot sa karo sang Birhen, nga nagpahanumdom sang mga pispis nga nagguyod sang karosa sa tigtalanum. Karon ang tanan nga larawan nagpalamati, nagdinis-uganay sa pagpamati sang mga binalaybay; ang tanan nagtululok sa nabuk- san nga kumbong; sa katapusan ang isa ka aaah! sa pagdayaw kumawas sa tanan nga bibig. Kag angay sia nga dayawon: isa sia ka bata nga may mga pakpak, mga botas nga inogsakay, may banda, paha kag kalti nga may mga plumahe. - Ang Gg. Alkalde Mayor! - Singgit sang isa, apang ang tagluwa nagsugod na sa pagluwa sang isa ka binalaybay subong sa iya kag wala magbatyag sing malain nga buot tungod sa pag- paanggid sa iya. Ngaa man nga lubardn diri ang ginahambal sa linatin, tina- galog kag kinatsila, tanan sa binalaybay, sang kailo nga biktima
Ang prosesyon sang Gobernadorsilyo? Ang aton mga bumalasa nakapanglalim na sang wali ni P. Damaso kaina sing aga, kag indi naton luyag nga paghalitan sila sa madamb nga katahuman, kapin pa nga basi maglain ang balatyagon sang pransiskano nga ginapangit^an pa naton sia sing kaindis, kag ini ang indi naton luyag, mga tawo kita nga mahidaiton nga may kapalaran nga amo ina. Nagpadayon sang ulihe ang prosesyon: Inusoy ni San Juan ang iya dalan sang mga kasubo. Sang magligad ang Birhen sa atubangan sang balay ni Kapi- tan Tiago, ang isa ka ambahanon nga langitnon nagyaob sa iya nga may mga tinaga sang arkanhel. Isa yadto ka tingog nga ma- anggaon, matam-is, nagpakiluoy, nga humibi sang Ave Maria ni Gounod, nga ginbuylogan sing pyano nga nagpangadi buylog sa iya. Ang musika sang prosesyon humipos, nagdulog ang pangadi kag si P. Salvi dumulog man. Ang tingog nagkurog kag puma- tulb sing mga luha: nagpabutyag kapin sa isa ka pagyaob, isa ka pagpakiluoy, isa ka panumbunganon. Nabatian ni Ibarra ang tingog kutob sa bintana diin didto sia, kag ang kahangawa kag ang kamingaw dumapat sa iya tagi- pusuon. Nahangpan niya ang ginbatas sadto nga kalag, kag gin- pabutyag niya sa isa ka ambahanon kag nahadlok sia magpamang- kutanon kon ano ang kabangdanan sang amo nga kasakit. sang Kapitan Heneral. Nagpangasubo, nagpadalum sing panumdoman nga nakita sia - Buylogan nimo ako sa latok; didto mahambalanay kita na- hanungod sadto nga mga bata nga nadul^, - siling niya sa iya. - Ako ayhan ang kabangdanan? - Kibot sang pamatan-on nga nagtulok nga wala niya makita ang Iya Taslangdon nga iya ginsunod. 333
BAHIN XXXIX SI DONY C0NS0LCI6N NGAA MAN NGA NATAKPAN ang mga bintana sang balay sang alperes? Diin sila, samtang nagligad ang prosesyon, ang lalakin-on nga nawong kag ang bayii nga pranela sang Isbing sang gwardya sibil? Nakahangop bala si Donya Consolacion nga malaw-ay ang iya agtang nga pinakunot sang dalagkb nga mga ugat, nga daw ginlatayan, indi sang dugo kundi sang langgaw kag sang duga sang apdo; ang daku nga tabakb, angay nga puni sang iya mapulapola nga mga bibig kag ang iya maimon nga pa- nulok, kag, nagpaabuyon sa isa ka bilidhon nga balatyagon, indt sia maluyag magtublag sa iya makasiligni nga pagpakita sang mga kinasadya sang kadam-an? Ay! Sa iya ang bilidhon nga mga balatyagon nagluntad sa panuigon nga bulawan! Ang balay masubo kay ang banwa nagakalipay, suno sa ham- bal ni Sinang; wala sing bisan parol ukon mga hayahay. Kon abi ang manogbantay wala pagpakadto-pakari sa atubangan sang gan- haan, sarang masiling nga ang balay wala ginapuy-i. Isa ka nagkipawkipaw nga suga naghatag kasanag sa wala mahusay nga kadak-an kag nagpasihang sang mahigkb nga mga bintana nga lampirong diin nagkupkop ang mga lawa kag, ginlay- unan sing yab-ok. Ang ginang, sa batasan nga nagpasampaw sang iya mga kamot, nagtulog sa isa ka masangkad nga silyon. Nag- panapot sia nga amo man gihapon sa tanan nga adlaw, sa isa ka pulong, malain kag makangilil-ad: Ginputos ang iya ulo sing panyu nga naggwa ang iya magagming kag malip-ot nga buhok nga gumon; ang nga bayu pranela nga asul, nga nasampaw sa isa nga dapat mangin puti, kag isa ka palda nga ugis nga nagpahurma sang iya maniwang kag kulpa nga mga paa nga iya ginsampaw kag nagkurog nga daw gintakigan. Gikan sa iya baba iya gin- pahubot ang mga asu nga iya ginbuga sing pasapayan sa taliwala diin sia nagtulok kon buksan niya ang iya mga mata. Kon sa amo 334 -
Si Donya Consolacion nga tion makita sia ni Don Francisco de Caiiamaque' ayhan bi- langon sia nga isa ka lutaw nga pumoluyb sang banwa ukon indi gani isa ka aswang, nga puniponihan niya sa ulihe ang iya nasap- wan sing mga tinaga sa hambal nga tinindahan nga tinukod niya sa iya kaugalingon nga paggamit. Sang amd nga aga, ang ginang wala makasimba, indi tungod nga indi niya luyag, kundi, luyag pa gani niya nga ilugon sia sang kadam-an kag mapamati sang wali, apang wala sia pagpahanugoti sang iya bana, kag ang pagdumili gin-updan pa, subong sa giha- pon sing duha ukon tatlo ka masakit nga halambalanon, mga pa- numpa kag pamahog nga sipaon sia. Ang alperes nakahangdp nga ang iya kapihak nagpanapot sing makahalam-ot, nga may bahu sinang' ginatawag nga inday-inday sang mga soldado, kag indi angay nga ibuyagyag sia sa mga panulok sang mga tawo nga nag halalin sa ulobanwa sang puod kag sang mga dumalay-o. Apang sia wala iya makahangop sing amo ina. Nahibal-an niya nga sia matahum, makailila, nga may mga panghulag sang hara kag nga nagpanapot sia sing labi pa kaayo kag labi pa ka luho sa kay Maria Clara; ini sia nagtapis, sia iya nagsaya gid. Kina- hanglan nga hambalon sia sang alperes: O maghipos ka, ukon indi gani sipaon ta kag papaulion sa imo banwa! Si Donya Consolacion indi maluyag nga sipaon sia pabalik sa iya banwa, apang naghunahona sia nga mabalos. Indi nga mas-a makahatag sing pagsalig bisan kay sin-o ang masagil-um nga nawdng sang ginang, bisan pa nga sia magpan- duag, apang sang amo nga aga naghiwasa sia kaayo, labi na gid sang makita sia nga naglakatlakat halin sa isa ka higad pakadto man sa isa ka higad sang balay, nga mahipos kag daw may gin- panumdom nga makakulogmat ukon malain: ang iya panulok may kilan nga maggwa sa kalimutaw sang man-og nga kon ma- dakpan, buot dusakon: mabugnaw, nagsiga, nagpalanglapos kag may pagkamaluboglubog, makangilil-ad, mapintas. Ang labing' diutay nga sayop, ang labing' indi salapakon nga gahod ginkaakigan kag ginbuyayaw niya nga makasakit sa kalag; apang wala sing nagsabat: ang magpatawad isa man ka sala. Sa amo ini nagligad ang adlaw. Wala sing nakita nga isa ka sablag nga nahamtang sa iya atubangan. - Ang bana gin-agda, - (1) Don Francisco de Canamaque - Isa ka opisyal nga katsila nga tag- sulat sang pila ka libro nahanungod sa Filipinas, ang isa sini amo ang "Re- cuerdos de Filipinas" (Madrid, 1887 kag 1880). 335
336 Nou Me Tangere nagbalingaso sia sa kaakig mapatihan nga ang mga nahdt sang iya kaiawasan nalulanan sang kilas kag nagpahog nga malupok sa isa ka unos. Ang tanan sa iya palibot nagkululo, katulad sang mga utbong sang mga tanum sa nahauna nga huyop sang bagyo. Wala makakita sing panumpong, wala sing nasumalang nga ut bong ukon nagalabaw nga makabungkag sang iya malain nga bu- 6t: mga soldado kag mga suloguon nagkalamang sa iya luyo. Agud indi mabatian ang kinasadya sa Iwas, nagsugb sia nga panakpan ang mga bintana; nagmandb sia sa manogbantay nga indi pagpasudlon ang bisan sin-o. Binugkos niya ang isa ka pan- yu sa iya ulo nga daw punggan niya ang paglupok, kag wala'y sapayan nga ang adlaw nagbanaag pa gihapon, nagsugb sia nga sindihan ang mga suga. Si Sisa, nga nakita naton, gindakop tungod sa pagtublag sang kalinong, kag gindala sa kwartel. Ang alpercs wala didto sadto. kag ang kaild pumaligad sang gab-i, nga nagpungkb sa isa ka bangkii, nga malain ang iya panulok. Sang madason nga adlaw nakita sia sang alperes, kag nahangaw-an niya sa amo nga mga adlaw nga basi magsagad sia gahod kag indi sia maluyag nga may isa ka talan-awon nga malaw-ay, nagsugb sia sa iya mga saldado nga bantayan, tatapon nga may kaluoy kag hatagan sing pagkiion. Amo ini ang nahanabb sa buang sa sulod sang duha ka adlaw. Karon nga gab-i, ayhan ang kalapit sang balay ni Kpn. Tiago dumala sa iya sang masubo nga ambahanon ni Maria Clara; ay han ang iban nga mga tunog nagpapukaw sa iya sang iya dumaan nga mga ambahanon, ukon ano man nga kabangdanan, si Sisa nagsugod man sa pag-amba sa iya matam-is kag masubo nga ti- ngog sang mga kundiman sang sia pamatan-on pa. Ang mga sol dado namati sa iya kag naghilipos; ay! yadto nga mga ambahanon nagpukaw sang mga handumanan sang kahapon, ang mga handu- manan sang panahdn nga wala pa maglain ang iya ulo. Nabatian man ina ni donya Consolacion sa tion sang iya ka- alipungot, kag nakilala niya kon sin-o ang nag-amba. - Pasakaa sia gilayon! - Sugb niya sang tapos makaligad ang pila ka tion sang iya pagpanumdom. Ang isa ka butang, katulad sang yuhom, humapon sa iya mamala nga mga bibig. Dinala nila si Sisa, nga nagpakita nga wala matublag, nga wala magpakilala sing katingala bisan katahap: daw wala sia makakita sang bisan sin-o nga babac. Pumilas ini sang bugal sang
Si Donya Consolacion Isbing nga nagpaabot nga hatagan sia sing katahuran, kag kata- hapan. Ang alpcresa nag-ubo, hinagyban niya ang mga soldado nga maghalalin kag, kinuha niya ang nabitay nga tagsaon sang iya bana, nagsiling sia sa tingog nga may pahog sa buang: - Hala, magkantar ikaw! Si Sisa wala gid lang makahangop sini kag ining' wala niya paghangop nagpaugdaw sang iya mga kaakig. Ang isa sang mga matahum nga ugali sini nga Ginang amd ang pagpakunokuno nga wala sia makahibalo sang tinagalog ukon kubos na gid magpakita nga wala sia sina sing nahibal-an, nga hambalon niya nga may kalain kon mahimb: tungod sini may mga hulag sia sang isa ka tunay nga oropeya (orofea)2 nga am6 ang masami niya nga isiling. Kag maayo ang iya nahimb! Kay kon ginhatukhatok ang tinagalog, ang kinatsila indi man maggwa nga maayo kon nahanungdd sa gramatika, ukon sa pagmitlang. Kag wala'y sapayan ang iya bana, ang mga siya kag mga sapatos, ang tagsa sini nakaamot sang iya bahin nga masarangan sa pag- tudlb sa iya! Ang isa sang mga tinaga nga naghatag sa iya pa gid sing labi nga kabudlay katulad kay Champollion sa mga herogli- piko, amo ang tinaga nga Filipinos2 Ginsugid nga sang dumason nga adlaw sang tapos sila ma- kasal, nga naghambal sia sa iya bana, nga sadto kabo pa lang, nag siling sia nga Pilipinas; ang kabo nagtuo nga katungdanan niya ang magsabdong sa iya kag hinambalan sia nga pinakdol ang iya ulo: "Isiling mo nga, Felipinas, asawa ko! Ayaw ka magpaka- bastos! Wala ka makasayod nga ginatawag ang imo p. ..pungsod tungod nga naghalin sa Felipe?" Ang babae, nga nagdamgo sang iya dugos-bulan, luyag magtuman kag nagsiling nga Felepinas. Ginhangop sang kabo nga naghilapit ang iya pagmitlang, dinu- gangan niya ang pagpakdol kag pagpangakig sa iya: "Apang asawa ko, indi ka bala makamitlang sang: Felipe? Indi ka sina malipat, nahibal-an nimo ang Hari nga si Don Felipe... ikali- ma... Isiling nga Felipe, kag dugangi sing nas nga sa linatin naga- (2) Oropeya (orofea') - Ginbatyag ni Donya Consolacion ang daku nga bugal kon tawgon sia nga oropeya ukon taga - Europa. (3) Filipinas - Ang ngalan nga "Filipina" nga sang ulihe ginhimo nga "Filipinas" ginhatag ni Ruy Lopez de Villalobos sa isa ka pulo sang pungsod nga ayhan amo ang Leyte nga iya ginsapo sa isa ka ekspedisyon nga iya gin- pangulohan sadto'ng mga tuig 1542-43. Ginhatag niya ang amo nga ngalan sa kadungganan sang Prinsipe sang Asturias, nga sang ulihe nahimo nga Hari sang Espana kag ginatawag nga Felipe II. 337
338 Noli Me Tangere kahulogan nga mga pulo sang mga indyo, kag may ngalan ka sang imo p-pungsod!" Si Consolacion nga sadto isa ka manogbunak, ginpulopikpik niya ang bukol ukon ang mga bukolbukol sa iya ulo, nagsulit sa pagmitlang nga nagsugod batyag sang kataka: - Fe.. .Upe, Felipe.. .nas, Felipenas, amo bala? Ang kabo naurongan nga nakita niya ang mga anino. Ngaa nga nahimo nga Felipenas sa baylo sang Felipinas? Isa sang du- ha: mitlangon mo nga Felipenas ukon isiling mo nga Feltpi? Sa am6 nga adlaw ginpakamaayo niya ang maghipos: binayaan niya ang iya asawa kag nangusisa sia sing maid-id sang mga binal- hag. Diri lumambot sa putokputokan ang iya katingala; kinuso niya ang iya mga mata. - Tan-awon ta... paghinay... I • - Filipi- nas ang siting sang tanan nga nabalhag nga may mga tigbato nga maathag: bisan sia ukon ang iya asawa wala sing katarungan. - Ngaa man? - Kumod niya, - nagsayop bala ang maragtas? Wala paghambal ini nga libro nga si Alfonso Saavedra amo ang naghatag sini nga ngalan sa pungsod sa kadungganan sang bata nga si D. Felipe? Ano nga paghalit sini nga ngalan? Kon abi isa ka indyo yadto si Alfonso Saavedra?... Ginpamangkot niya ang iya pagpangduhadoha kay sarhento Gomez, nga sang ini lanubb pa naghandum nga mangin-kura. Ini nga wala gani bisan magtulok lamang sa iya nga nagbuga sing aso, nagsabat sa iya nga may daku nga bugal: - Sang mga panahon nga una ginmitlang nga Filipi sa baylo sang Felipe: kita nga mga uliheng' tubb, sanglit nahimo kita nga pransyahanon, indi kita makauyon nga pasunuron ang duha ka i. Tungod sini ang mga tawo nga nakatuon, labi na gid sa Madrid, wala ka bala makapuyo sa Madrid? Ang nakatuon nga mga tawo, siling ko, nagasugod na sa pagmitlang nga: menistro, enritacion, embitacion, endino kag iban pa, nga am6 ang ginatawag nga pag- kadto sa binag-o. Ang kailo nga kabo wala makapuyo sa Madrid: diri sini kon ngaa wala niya paghangpa ang mabudlay nga butang... Ano ang mga butang nga matun-an sa Madrid! - Gam nga karon dapat isiling... ? - Sa dinumaan, tawo! Ini nga pungsod indi Da gid maalam, sa dinumaan: Filipinos! - Sabat ni Gomez nga may yaguta.
I Si Donya Consolacion Ang kabo, kon malain nga pilologo* sa baylo isa sia ka maayo nga bana: ang bag-o lang niya natun-an, dapat man nga mahibal-an sang iya asawa kag ginpadayon niya ang pagtudlb sa iya. - Consola, and ang pagtawag nimo sang imo pu ... pungsod? - Kon ano ang akon pagtawag? Kon ano man ang imo gin- tudlb sa akon: Felifenas! - Karon habuyon ta sang siya, p...! Kaliapon ginmitlang mo na ina sing maayuayd, may pagkabinag-o; apang karon mitlagdn mo sa dinumaan! Feli, siting ko, Filipinas! - Tan-awdn mo nga indi akd isa ka dumaan!' Ano ang imo pagtuo? - Wala'y sapayan! Isiling Filipinas! - Wala ako sing luyag! Indi ako isa ka daan nga galami- ton... wala pa gani magkatloan ka tuig! - Sabat niya nga na- ngulukos nga bilang handa sa pagpakig-away. - Isiling mo... ukdn habuyon ta sang siya! Nakita ni Consolacion ang hulag sang iya bana, naurongan kag nagkulurog nga binalhas sing madamb. - Feli.. .Fele.. .File... Pum! Krrakk! Ang siya natapos upod sa tinaga. Kag ang pagtudlb natapos sa tinapungolay, kinarosay, tinam- paanay. Dinakdp sia sang kabo sa buhdk, binugnot man sang asa wa ang iya bungot kag inuyatan sia sa iban nga bahin sang lawas - kagton apang indi mahimb kay naghulonga ang tanan niya nga ngipon - ang kabo suminggit, binuhian sia, nangayb sa iya sing patawad, nagtulb ang iya dugo, ang isa niya ka mata labi nga nag pula sangsa isa, ang bayu sang asawa naggilihaygihay, naggwa ang madamb nga bahin nga tinagb sang iya lawas ang Filipinas wala maggwa. Amo man gihapon ini ang nagkahanabo tagsa nga hambalon nila ang nahanungod sa pulong. Ang kabo nga nakakita sang mga kauswagan sa pulong sang iya asawa, naghinakit sa pag-isip nga sa suldd sang napulb ka tuig ang iya kaupod madulaan sing bug-os sing ihibald sa paggamit sang hambal. Sa pagkatutuo, amd ini ang nahanabb. Sang kaslon sila, ang asawa nakahangdp pa sang tina- galdg kag gintun-an sia sang kinatsila; karon, sa panahdn sang aton (4) Pilologo - Ang tawo nga may kinaalam nahanungod sa mga pulong. 339
340 Noli Me Tangere sugilanon, wala na sia sing ginhambal nga isa ka pulong: kundi nabuyo sia kaayo sa hambal nga inapa, kag sa sini nga bagay pinili niya ang labing' magahod kag makapililas, nga makahatag sing dakfl nga libog sa tagpatok sang Volapul^ Gani, nga si Sisa, may kapalaran nga wala makahangop sa iya. Amat-amat niya nga dinula ang pagsampok sang iya mga kilay, isa ka yuhom sa kaayawan pumasanag sang iya nawong: sa wala'y du- hbdoha indi na sia makahibalo sang tinagalog, isa na sia ka orofea. - Suloguon, singgana sia sa tinagalog nga mag-amba! Wala sia makahangop sa akon, indi makahibalo sang kinatsila! Ang buang nakahangop sa suloguon kag nag-amba sia sang ambahanon sa kagab-ihon. Si Donya Consolation namati anay nga nagyuhom nga may pagyubit, apang ang yuhom amat-amat nga nadula sa iya mga bi big, namati, sang ulihe nagligdong kag nagpadalum sang iya hu- nahona. Ang tingog, ang kahulogan sang mga binalaybay kag ang ambahanon gid man nakabuyok sang iya igtalupangod: yadto'ng tagipusuon nga mamala nahumog gilayon sing luha. Nahangpan niya sing maayo ini nga ambahanon: "Ang kamingaw, ang katug- naw kag ang kahun-og nga nagtunton halin sa langit nga pinutos sang lambong sang gab-i," suno sa kundiman, ginbatyag niya nga daw tumunton man sa iya tagipusuon. "Ang bulak nga nahulog kag nalaya nga, sa sulod sang isa ka adlaw nagpakita sang iya ka- dayawan nga naghandum sang pagpamalakpak kag punb sing da- yaw, pagtunton sang kahapunanon, naghinulsol kag naghinakit, maninguha sia sa pagbatak sang iya huyos nga mga sinipad sa la ngit, nga mangayb sing diutay nga landong sa pagpanagb kag mapatay nga indi pagyagutaon sang kasanag nga nakakita sa iya sadto sa tinion sang iya kadayawan, nga indi niya makita ang iya pagpabugal, kag mangayb sing diutay man nga tun-og nga maghibi sa iya. Ang pispis sang kagab-ihon bumiya sa iya naligwin nga puloy-an, ang giha sang dumaan nga kahoy, nagatublag sang ka mingaw sang mga kagulangan... " - Ayaw, ayaw na pag-amba! - Pamugong sang alperesa sa himpit nga tinagalog nga tumindog nga indi mahamtang. - Ayaw ka pag-amba! Nagahalit sa akon ina nga mga binalaybay. (5) Volapuk - Hambal sa palatikangs ;an nga gingamit sa bug-os nga ka- suiso, J. M. Schleyer sang 1885. Apang libutan nga ginpatok sang propesor nga - sang ulihe wala na ini paggamita.
Si Donya Consolacion Humipos ang buang: ang suloguon nakabungat sing: "Aba! Makahibalo man gali sang tinagalog!" Kag naurongan nga tinulok niya ang ginang nga puno sing pagdayaw. Ang alperesa nakahangop nga nasapwan sia: bumatyag sia sing huya kag, sanglit ang iya ugali indi iya sang isa ka babae, ang iya kahuya nahimb nga kaakig kag dumot. Tinudlb niya sa ganh^an ang makahas nga suloguon kag tinindakan niya ang takop sa likod niya. Makapila nga naglakatlakat sia pakadtopakari sa sulod sang hulot nga ginpabulobaliskad niya sa iya bulbulon nga mga kamot ang tagsaon kag, hinali nga dumulog sa atubangan sang buang, ginsingganan niya sa kinatsila! - Saut! Si Sisa wala maghulag. - Saut, saut! - Sulit niya sa tingog nga may kaakig. Tinulok sia sang buang sa mga mata nga wala'y hangpon, wa- la'y kahulogan; binatak sang alperesa ang isa ka butkon sang bu ang, sang ulihe ang isa man nga iya inuyog: wala'y pulos. Wala mahangpi ni Sisa. Malumpat sia, mahulagholag sa pagpaganyat sa isa agud sia sundon. Mabatian sa malayo ang musika kag prosesyon nga nag- lanton sang isa ka martsa nga masubo kag maligdong, apang ang ginang naglumpatlompat sing masakb nga nagsunod sang lain nga kompas, lain nga musika, ang naglanton sa sulod sang iya panum- doman. Tinulok sia ni Sisa nga wala paghulag: nalaragway sa iya mga mata ang panulok nga may diutay nga katingala kag ang ma- luya nga yuhom humolag sang iya maluspad nga mga bibig: nag- lingaw sa iya ang saut sang ginang. Dumulog ini nga daw nahuya, binatak niya ang tagsaon, yana'ng makahaladlok nga tagsaon nga kinilala sang mga buyong kag mga soldado, nga hinimb sa Vlango* kag ginpatahum sang alperes nga sinamburan sing mga alambre, kag magsiling: - Karon imo na man tion sa pagsaut. . . saut! Kag sinugdan niya ang paghanot sing mahinay sa mga till sang buang nga waay hapin, nga ang iya nawong kumuriit sa kasakit, nga nagpilit sa iya sa pagsagang sang iya mga kamot. - Aha! Karon nagasugod ka na! - May kahakunyag nga hambal niya sa sinalbahi nga kalipay, kag gikan sa malagnay ku- madto sa masakb nga masadya. (6) Ulango - Isa ka baryo sang Tanawan, Batangas, nga nabantugan sa pagpanghimo sang mga tagsaon sa kabayo. 341
342 Noli Me Tangere Ang kailo humibi sa kasakit kag maabtik nga binatak niya ang iya till. - Masaot ka, p-indya? - Siling sang ginang kag ang tagsaon nagkurog kag naghagurot. Si Sisa nanginhulog sa salog nga binutang niya ang iya duha ka kamot sa iya mga paa kag tinulok niya ang iya manoghanot sa mga mata nga daw makawas. Ang duha ka mabaskog nga hanot sa iya likod nagpatindog sa iya: indi na yadto isa ka nguyngoy, kundi duha ka syagit ang pinakawas sang kailo. Nagisi ang iya mapino nga bayu, gumiri ang iya panit kag tumubod ang dugo. Ang paggwa sang dugb nagpakunyag sa tigre; ang dugo sang iya ginhanot nakapalipay kay Donya Consolacion. - Saut, saut, kondenada nga maldita! Malain ang iloy nga nag-anak sa imo! - Singgit niya. - Saut, ukon indi patyon ko ikaw sa mga hanot! Kag inuyatan na gid sang alperesa si Sisa sa kamot kag hinanot sang pihak niya nga kamot, nagsugod sa paglukso kag pagsaut. Nahangpan sia sang buang sa katapusan kag ginsunod nga wala sa kompas ang hagyu sang iya mga butkon. Isa ka yuhom sa kaayawan pumakulo sang mga bibig sang manunudlb, yuhom sang isa ka babae nga Mefistofeles nga nakatigayon sa pagkuha sang isa ka daku nga gintuton-an; may dumot, paghikay, yaguta kag kapin- tas: apang wala sia sing nabungat nga halakhak. Kag, nalingaw sia sa kalipay sa iya ginhimb, wala niya mamu- tiki ang pag-abot sang iya bana tubtob nga hinali nabuksan ang ganhaan nga tinindakan. Pumakita ang alperes nga nagpalangluspad kag nagkasubo; nakita niya didto ang nagkahanabb kag tinulok niya nga punb sing kaakig ang iya asawa. Ini wala maghulag sa iya duog kag nabilin nga nagyuhom nga may pagtamay. Hinambuyan sang alperes sa labing' mahamuot nga iya mahi- mb sang iya kamot ang abaga sang katingalahan nga manogsaut kag iya ginpadulog. Ang buang nakaginhawa kag inanay pu- mungkb sa salog, nga nabulit sang iya dugo. Ang kalinong nagdayon: guminhawa sing mabaskog ang al peres; ang iya kapihak nga nagpanilag sa iya sa mga mata nga nag- pamangkutanon, pumulot sang tagsaon kag pinangkot niya ang iya bana sa tingog nga mahinay kag malagnay. - Ano ang nahanabb sa imo? Wala ka gani makahatag sa akon sing maayong' gab-i!
Si Donya Consolacion Ang alperes nga wala magsabat, tumawag sang suloguon. - Dal-a ini nga babae, - siling niya, - nga hatagan sia ni Mar ta sing isa ka bayu kag bulngon! Hatagan mo sia sing maayo nga pagkaon, isa ka maayo nga higdaan... andaman nga indi sia pag- tratahon sing malain! Bwas idul-ong ko sia sa balay ni Gg. Ibarra! Sang ulihe tinakpan niya sing mahalungon ang ganhaan, ki- nandaduhan kag pumalapit sa iya asawa. - Ginapangita mo gid nga sakiton ko ikaw! - Siling niya sa iya nga nag-umol. - Ano ang nahanabb sa imo? - Pamangkot sang alperesa nga nagtindog kag nag-isol. tingog nga daw dagiiob nga nagpasipala, kag ginpakita sa iya ang papel nga puno sing mga sulatsolat, nagpadayon sia: - Ano ang nahanabb sa akon? - Singgit sang bana sa - Wala ka makahimb sini nga sulat sa Alkalde nga nagasiling nga binayaran akd sa pagpahanugot sang hampang... ? Ambot kon ngaa nga indi ko ikaw malusb! - Abi! Abi tilawi! - Hambal niya sa iya bana nga nagyu- hom nga may pagyaguta. - Ang maglusb sa akon dapat nga may labi pa nga pagkalalaki sa imo! Nabatian niya ang pasipala apang gintan-aw niya ang tagsaon. Pinulot niya ang isa ka pinggan sa mga nabutang sa ibabaw sang latok kag hinaboy niya sa ulo sang iya asawa; ang babae, nga na- anad na sa sini nga inaway, dumuko gilayon kag ang pinggan bu- mosaag sa dingding: amo man ang nahanabb sa isa ka tasa kag sa isa ka kutsilyo. Matalaw! - Singgit niya sa iya bana, - ayaw ka pagpanga- has sa pagpalapit! Kag dinuplaan niya ang iya bana agud maakig pa gid. Ang lalake pumiyong kag nagpusnga dumamhag sa iya, apang ini sa isa ka kaabtik nga makatilingala, hinan-usan niya ang iya bana sa na- wong kag dumalagan nga nangdalasa, nga nanirado sa iya hulot nga ang iya ganhaan gintakpan niya sing mabaskog. Nagngurob sa kaakig kag kasakit linagas sia sang alperes kag ang natigayon niya lamang am6 ang pagsunggo sa ganhaan nga pumaload sa iya sang mga pamuyayaw. - Maldita ang imo kaliwat, baboy! Buk-si.. .buksi kon indi buk-on ko ang imo ulo! - Singgitan niya nga iya ginpulpog ang ganhaan sang iya mga inumol kag mga till. 343
344 Noli Me Tangere Si donya Consolacion waltl magsabat. Mabatian ang linagapok sang tnga siya kag mga baul nga daw iya gintumpok nga isa ka pa- nagang sang mga galamiton sa balay. Ang balay nagtay-og sa pa- nindak kag pangakig sang bana. - Indi ka magsulod, indi ka magsulod! - Hambal sang babae sa tingog nga maaslum. - Kon magpakita ka, luthangon ko ikaw. Ang alperes nag-amat-amat hinay kag nagdayandayan na la- mang halin sa isa ka higad pakadto man sa isa ka higad katulad sang isa ka lion sa sulod sang iya hawla. - Kadto ka sa dalan sa pagpabugnaw sang imo ulo! - Pada- yon nga yaguta sang babae, nga daw nakatapos na sang iya pag- pamutang sang panagang. - Ginasumpaan ko ikaw nga kon madakpan ta, bisan ang Di- wa indi makatabang sa imo, nga baboy ka...! - Huo! Sarang na nimo mahambal ang luyag nimo ... Indi ka maluyag nga magsimba ako! Indi mo ako pagpatumanon sang akon katungdanan sa Diwa! - Siling niya nga may labtik nga sia lamang ang makahimb. Kinuhi sang alperes ang iya kalu, nanghipid sing diutay kag lumakat nga dalagkb ang iya mga tikang; apang sang pagligad sang pila ka minuto bumalik nga wala sing gahod: kinuhh niya ang iya mga botas. Ang mga suloguon nga naanad na sini nga mga hitabo daw ginatak-an na, apang ang pagbilin sang alperes sang iya mga botas nakapatalupangod sa ila, kag nagpinangilayay sila. Lumingkod ang alperes sa isa ka siya, sa luyo sang talahuron nga ganhaan, kag nagpaumod sia sa paghulat sing kapin sa tunga sa takna. - Nakalakat ka na bala ukon ara pa ikaw dira, kanding? - Pamangkot sang tingog sing masunson, nga ginlainlain niya ang iya ginhambal apang gin-amat niya baskog. Sa katapusan ginsugdan sang alperesa ang pagpanguha sang mga galamiton sing amat-amat; ginpamatian sang bana ang rinung- kadol kag nagyuhom sia. - Suloguon! Nakahalin ang ginuo? - Singgit ni donya Con solacion. Ang suloguon sa isa ka hagyu sang alperes nagsabat: - Huo, ginang, nakahalin na. Nabatian sia nga kumadlaw sing malipayon kag iya binuksan ang kandado.
Si Donya Consolacion Inanay nga tumindog ang bana; ang ganhaan nagbukas... Isa ka syagit, naglagumba ang isa ka lawas nga napukan, may mga pamuyayaw, singgitan, mga pagpakamalaot, sumbaganay, mga tingog nga naghulongaw... Sin-o ang makasugid sang nagkahana- bb sa sulod sang madulom nga hulot? Ang sulogudn, nga gumwa sa kosina, naghagyb nga may tu- man nga halangpon sa kosinero. - Kag ikaw ang mabayad sina! - Siding sa iya sink - Ako? Sa tanan nga bagay ang banwa! Namangkot sia sa akon kon nakahalin na sia, indi kon nakabalik. 345
BAH1N XL NG KTRUNGN KG NG KUSOG IKANAPULO NA ANG TAKNA sadto sa gab-i. Ang hinga- pusan nga mga kohete sumaka nga may katamad sa madulom nga langit dim sila nagsabwag sang ila kasanag, katulad sang bag-o nga mga bituon, ang pila ka pinahabok nga mga papel, nga ginpasaka sang wala pa lang madugay sa bulig sang aso kag mainit nga ha ngin. Ang iban nga napunihan sang mga kalayong' artipisyal, nag- hilingalayo nga daw sunugon nila ang tanan nga kabalayan; tungod sini makita ang mga tawo nga nagsalakay sa mga alibu- bongan sang mga balay, nga nag-uloyat sang mga tukon nga kawa- yan nga may trapo sa utbong kag may mga timba nga may unod nga tubig. Ang ila maitum nga mga dagway mahilum sa masagil- um nga kasanag sang taliwala, kag katulad sila sang mga baboy nga nagpalanaog halin sa kahitaasan sa pagsaksi sa kinasadya sang mga tawo. Ginsindihan man ang madamb nga aliling, mga kastil- yo, mga turo ukon mga karabaw nga kalayo kag isa ka daku nga bolkan, nga lumandas sa katahum kag kadamuon sang mga nakita kutob sadto sang mga pumoluyb sa San Diego. Karon tingob nga nagkaladto ang mga tawo sa plasa sang banwa sa pagtan-aw sa katapusan sang teatro. Diri kag didto ma- kitrl ang suga nga bengala, nga nagsuga sing makatilingala sa masadya nga mga guban; ang kabataan naggalamit sing mga sulo sa pagpangita sa mga hilamon sang mga bomba nga wala mag- lulupok kag iban pa nga nagkalabilin nga sarang mapuslan, apang ang musika naghatag sing patimaan kag ang tanan nagbiliya sa kahilamonan. Ang masangkad nga entablado nasug-an sing matahum: lini- bo nga mga suga naglibot sa mga tukod, nagkalabit kutob sa atop kag namugtakpogtak sa duta nga pinamutang sa mga kahoy nga pino. Ang nagtatap sini isa ka algwasil kag kon magpajapit sia sa pagkaayo sang mga suga, ang mga tawo manihol kag masinggit sa iya: - Ara na sia, adto na sia! - 346 -
Ang katarungan kag ang kusog Sa atubangan sang gulowaan nagkinutingkoting ang orkcsta nga nagbagay sang ila mga lalantunon; sa likod sini amo ang duog nga ginsambit sang tinugyanan nga manunolat sa iya sulat. Ang mga gung-an sa banwa, ang mga katsila kag ang mga manggara- non nga dumalay-o nagpulungkb sa pinakubay nga mga siya. Ang banwa, ang mga tawo nga wala sing mga titulo kag wala maki- iala, yara ila sa iban nga bahin sang plasa; ang iban nagpalas-an sing mga bangku sa kabudlay, indi sa tuyb nga makapungkb kundi agud malalangan ang ila kanubb: ini pumautwas sang mabaskog nga mga pamatok sa bahin sang mga wala sing bangku, sila na- naog gilayon, apang bumalik man gilayon sa pagtungtong subong sang wala man sing nahanabb. gilayon Nagginuwa, nagsinulod, nagsininggit, nagkakunyag, nagtina- langkaw; isa ka muloman-og nga palalukpon, isa ka rebentador nagpadugang sang ginahod. Diri nabali ang till sang isa ka bang ku kag napukan sa duta, sa tinalangkaw sang kadam-an, mga tawo nga naghalalin gikan sa malayb sa pagtan-aw, kag karon sila ang talan-awon; didto nagkinamog kag nagbinaisay sila tungod sa duog; sa malayblayb mabatian ang linungkagay sang mga kopa kag mga botelya nga nagkabuong: si Andeng nga nagdala sing mga inogpabugnaw kag mga ilimnon; sa iya duha ka kamot gin- halungan niya sa pagdala ang malapad nga bandeha, apang na- sugata niya ang iya nobyo nga maluyag maghimulds sang kahi- gayunan... Ang tenyente mayor, nga si Don Filipo, amo ang nangulo sang hampang, sanglit ang gobernadorsilyo maluyagon sang monte. Si D. Filipo naghambal sa kay tigulang Tasio: - Ano ang akon mahimo? - Siling niya. - Ang Alkalde indi magbaton sang akon paghalin. "Wala ka bala nagabatyag sing mga kusog sa pagtuman sang imo mga katungdanan?" - Pamangkot niya sa akon. - Kag ano man ang imo ginsabat sa iya? - Gg. Alkalde! - Sabat ko sa iya, - ang mga kusog sang isa ka tenyente mayor bisan daw ano ka kubos, kaangay sang ila sang tanan nga punban: ina nagahalin sa mga mataas. Ang Hari na gid nagabaton sang iya kaugalingon nga kusog gikan sa banwa, kag ang banwa gikan sa Diwa. Amo ina ang nakulang sa akon, Gg. Alkalde! - Apang ang Alkalde indi buot magpamati sa akon 347
348 Nou Me Tangere kag nagsiling sa akon nga mahambalanay kami sini pagkatapos sang mga pandot. - Hand nga buligan ka sang Diwa! - Siling sang tigulang kag buot na malakat. - Indi ka maluyag magtan-aw sang gwa? - Salamat! Sa pagdamgo kag sa paghambal sang wala'y nai- gban tuman na ako sa akon kaugalingon, - sabat sang pilosopo nga nagyuhom nga may yaguta. - Apang karon nadumdoman ko, wala gid makapatalupangod sa imo ang batasan sang aton banwa? Mahidaiton, maluyag sang mga talan-awon nga nagalupok, sang mga inaway nga duguon; makiangayon, nagahangad sa mga em- pcrador, mga han kag mga bathari; indi matinuohon, nagakaputo sa mga kadayawan sang pagtuo; ang aton kababaen-an may isa ka gawl nga malulot, kag ginakunyag kon ang isa ka bathara mag- bakyaw sang bangkaw . . . Nakasayod ka kon tungod sa ano ini? Kay . . . Ang pagsampot ni Maria Clara kag sang iya mga abyan nga babae umutod sang sugilanon. Binaton sila ni Don Filipo kag inubayan pakadto sa ila mga pulungkban. Sa ulihe nagsampot ang kura nga may upod nga isa ka pransiskano kag pila ka katsila. Kabuylog sa kura nagsalampot man ang iban nga mga pumoluyb nga ang ila katungdanan amo ang pag-ubay sa mga prayle. - Ginapadyaan man ina sila sang Diwa sa isa ka kinabuhi! - Siling ni tigulang Tasio nga nagpalayo. Ang palagwaon ginsugdan nanday Chananay kag Marianito nga ginhingalanan nga Si Crispino \ag ang Komare.w Ang tanan nga mata kag dulonggan nabuyok sa entablado Iwas lamang sang isa: si P. Salvi. Daw wala magkadto didto Iwas sa pagbantay lamang kay Maria Clara, nga ang iya sini kasubo naghatag sa iya kagayunan sing isa ka dagway nga labing' huwaran kag makailila nga mahangpan nga gintulok niya ini nga lin-ay nga may pag- hangad. Apang ang mga mata sang pransiskano, nga natagb sing madalum sa iya naglupyak nga mga ilalakob, wala paghambal sang paghangad: sa sinang' masubo nga panulok mabasa ang daw wa la'y paglaum nga kasubo: sa amo nga mga mata mapanganinawan ni Cain kutob sa malayo ang Paraiso, nga ang iya mga kalipay ginsaysay sa iya sang iya Hoy. Natapos ang gwa sang magsulod si Ibarra; ang iya pagtam- (1) Sz Crispino ka£ ang Komare - Sarswela nga sinadto.
A NG KATARUNGAN KAG ANG KUSOG bong tumoga sang hinuringhoring: ang igtalupangod sang tanan nalansang sa iya kag sa kura. Apang ang pamatan-on wala magpatublag sina kundi sa kina- andan nagyaob kay Maria Clara kag sa iya mga abyan nga dalaga, nga nagpungkb sa iya luy6. Ang isa lamang nga naghambal am6 si Sinang. - Nagkari ka sa pagtan-aw sang bolkan? - Pamangkot niya. - Indi, abyan ko, dapat nga mag-ubay ako sa Kapitan Heneral. - Hand kanugon! Ang kura nagbuylog sa amon, kag nag- sugid sa amon sang mga gin-agihan sang mga kondcnado. An6 sa imo! Ginapahadlok niya kami agud indi kami makapangali- pay, ano sa imo? Ang kura tumindog kag pumalapit kay Don Filipo, nga sa iya nagpakigbais sing maalikaya. Ang kura naghambal nga may kakisay, si D. Filipo naghalong sang iya mga tinaga kag sa tingog nga mahinay. - Ginakasub-an ko nga indi ak6 makapasugot sa ginapanga- bay mo Reberensya, - siting ni D. Filipo. - Si Gg. Ibarra isa sang dalagkb nga mga umalamot kag may kinamatarong sa pag- tambong diri samtang nga wala sia pagtublag sang kalinong. - Apang, indi bala pagtublag sang kalinong ang magpaka- huya sang maayo nga mga kristyanos? Ginapahanugotan nga magsulod ang isa ka lobo sa guban sang mga karnero! Manabat sa atubangan sang Diwa kag sa atubangan sang mga ka sini punban! - Manabat gid lang ako sa mga buhat nga nagahalin sa akon kaugalingon nga kabubut-on, Padre, - sabat ni D. Filipo nga naghilay sing diutay. - Apang ang diutay nakon nga gahum wala nagapahanugot nga magpahilabot ako sa mga ginasuayan nga ila sang mga pari. Yadto'ng mga maluyag maglikaw sa iya pag- palapit indi lang magpakighambal sa iya: si Gg. Ibarra wala man pagpilit bisan kay sin-o. - Apang nagahatag kahigayunan sa katalagman, kag \on sin-o ang nagahigugma sang \atalagman, dird man sia madulai^ - Wala ako sing nakitll nga maskin ano nga katalagman, Padre: ang Gg. Alkalde kag ang Kapitan Heneral, nga mga mataas (2) Kon sin-o ang nagahigugma sang katalagman, dira man sia rnadula - Sa 1 in a tin: Qui amat periculum in illo peribit. Isa ka pulolungon nga giha- gamit sa pagpaandam sa mga makahas ukon indi mahalungon. 349
350 Noli Me Tangere ko nga punban, nakasugilanon sa iya sa bug-os nga hapon kag indi ako ang maghatag sa ila sing isa ka leksyon. iya - Kon indi mo sia pagpahalinon diri, magwa kami. - Ginakasubban ko gid ina, apang indi ako makapahalin diri bisan kay sin-o. Ang kura naghinulsol, apang wala na sia sing mahimb. Nag- hagyb sia sa iya kaupod, nga nagtindog gilayon kag ang duha naghalin. Gin-ilog sila sang mga tawo nga sumolunod nila nga pumasiplat gid anay sing panulok nga may kaakig kay Ibarra. Ang mga hinuringhoring kag mga hinutikhotik nagdugang: gani nga nagpalalapit kag nagyaob ang nagkalainlain nga mga tawo sa pamatan-on kag magsiling: - Kami amon nagabuylog sa imo; ay aw ka magsapak sina sa ila! - Sanday sin-o rila? - Pamangkot niya nga may katingala. - Sila nga naggulowa sa paglikaw sang imo pagpalapit! - Sa paglikaw sang akon pagpalapit? Akon pagpalapit? - Huo! Siling nila nga sinikway na ikaw sang simbahan. Si Ibarra, nga nabulong, wala sing nahunahonaan nga iham- bal kag nagtulok palibot sa iya. Nakita niya si Maria Clara nga nagtabon sing abaniko sa iya nawong. - Apang mahimb bala? - Pilit nga namitlang niya sang ulihe. - Sa gihapon yari pa kita sa madulom nga panuigon? Kon amo. . . . Kag nagpalapit sia sa mga pamatan-on nga babae kag ginliwat niya ang iya hambal. - Pasayluha ninyo ako, - siling niya, - isa ka kaladtoan; mabalik ako sa pagbuylog sa nalipatan ko ang inyo . . . - Pagpabilin ka! - Hambal sa iya ni Sinang. - Si Yeyeng masaot sang "La Calandria"; daw langitnon sia kon sumaot. - Indi ko mahimb, abyan ko, apang mabalik lang ako! Nagdugang pa gid ang mga hinuringhoring. Samtang si Yeyeng naggwa nga nagpanapot sing tinarso nga nagsiling "Mahatag ka sang imo pahanugot" kag iban pa, nag palalapit ang duha ka soldado sang gwardya sibil kay D. Filipo, nga nangayb nga untatan ang gwa. - Kag tungod sa an6? - Pamangkot sini nga natingala. - Kay ang alperes kag ang iya asawa nagtapungolay kag indi sila makatulog.
Ang katarungan kag ang kusog - Isiling mo sa alperes nga may pahanugot kami sang Al- kalde Mayor, kag batok sa sini nga pahanugot tvala sing bisan sin-o sa banwa nga makabuot, bisan pa ang gobernadorsilyo, nga amo lamang ang mataas ko nga punban. - Apang padulugon mo ang gwa! - Sulit sang mga soldado. Tinalikdan sila ni D. Filipo. Ang mga gwardya naglakat. Agud indi matublag ang kalinong, si D. Filipo wala magham- bal bisan kay sin-o sing isa ka taga nahanungod sang nahanabb. Sang matapos ang gwa sang sarswela, nga ginpamalakpakan sing mainit, ginpagwa si Prinsipe Villardo nga naghangkat sa ina- way sang tanan nga moros nga nagbilanggb sang iya amay; ang prinsipe nagpahog sa ila nga utdan niya sila tanan sing ulo sa isa lamang ka labd kag ipadala sila sa bulan. Maayo nga palad sa mga moros, nga sang naghanda na sila sa pagpakig-away sa lanton sang ambahanon ni Riego, nagkinagula ang mga tawo. Ang mga manlalanton sa orkesta hinali nga dumulog kag nagtalaklas sa entablado, nga pinamilak nila ang ila mga instrumento sa musika. Ang maisog nga si Villardo nga wala magpaabot sa ila, naghuna- hona nga sila mga alyados sang mga moros, pinilak man niya ang iya espada kag taming kag magdalagan; ang mga moros sang makita nila nga ang amo ka isganan nga kristyanos nalagyo, wala na maghulat kag nag-ilog man sa pagpalagyo: nabatian ang sini- vagit, mga panghayhay, mga pagtamay, mga pamuyayaw, nag- dinalagan ang mga tawo, nagpanalasa, pinatay ang mga suga, pi- nanghaboy sa ibabaw ang mga baso nga may suga kag iban pa. - Mga tulisan! Mga tulisan! - Sininggit sang pila ka tawo. - Ka- layo! kalayo! Mga tulisan! - Sininggit sang iban. Mga babae kag kabataan naghinibi, nagliligid sa duta ang mga bangkii kag ang mga tumalan-aw sa tunga sang ginumongumon nagsininggit kag nagkinagula. Ano ang nahanabb? Ang duha ka gwardya sibil naglalagas nga may inoghanot sa kamot sang mga musiko sa pagpauntat sang palagwaon; ang ten- yente mayor upod sang mga kwadrilyero, nga nalupitan sang ila daan nga mga sable nakatigayon sa pagdakop sa ila wala'y sapayan sang ila pagbatb. - Dal-a sila sa tribunal! - Singgit ni D. Filipo. - Andaman nga indi sila makapalagyo! 351
352 Noli Me Tangere Si Ibarra nagbalik kag ginpangitlk niya si Maria Clara. Ang hinadlukan nga mga pamatan-on nga babae nagkulupo sa iya nga nagpalangurog kag nagpalangluspad; si tiya Isabel nagpangadi sang mga litaniya sa linatin. Sang mauloumpawan ang mga tawo sa kakulba kag sang ma- sayran nila ang nahanabb, lumupok ang kaakig sa tanan nga dug- han. Nag-ulan ang mga bat6 sa guban sang mga kwadrilyero nga nagdala sang duha ka gwardya sibil; may isa nga naghingyb nga tutdan ang kwartel kag litsunon si Donya Consolacion upod ang alperes. - Amo ang angay sa ila! - Singgit sang isa ka babae nga nagpangalukos kag nagbayaw sang iya mga butkon, - sa pagtub- lag sang banwa! Wala sila sing ginahingabot kundi ang mga tawo nga dungganon! Yara dira ang mga tulisan kag mga tahur! Tut dan naton ang kwartel! Ang isa nga nagpulopikpik sang iya butkon nangayb sang pag- pakompesar; mga tingog nga nag-ugayong nagahalin sa idalum sang mga bangkii nga nagkalapukan: isa yadto ka kailo nga musi- ko. Ang gulowaan napunb sang mga artista kag mga tawo sang banwa, nga nagsinugilanon. Yadto didto si Chananay, nga nag- panapot sa pagka-Leonor sa Trovador, nga nagsugilanon sa ham- bal nga tinindahan kay Ratia nga nagpanapot sa pagka-manunudlb sa bulothban; si Yeyeng nga naputos sa iya malapad nga panyu nga sukla, nagsugilanon kay Prinsipe Villardo; si Balbino kag ang mga moros naghimulat sa pag-uloulo sa mga musiko, nga nasakit kapin ukon kulang. Ang pila ka katsila nagkadto sa pihak kag pihak nga naghambal kag nagpakighambal sa tanan nga ila masumalang. Apang nahiwat ang isa ka guban. Nahangpan ni D. Filipo ang iya katuyban kag dumalagan sia sa pagpugong sa ila. - Ayaw ninyo pagtublaga ang kalinong! - Singgit niya, - bwas mangayb kita sing kasaysayan, nahibal-an ko nga hatagan nila kita sing hustisya ako ang mahibalo kon indi nila kita pag- hatagan sing hustisya! - Indi! - Sabat sang pila ka tawo. - Amo man ina ang ila ginhimb sa Kalamba, amo man ang ila gintug-an, apang ang Al- kalde wala sing nahimb! Luyag namon ang hustisya sa amon mga kamot! Sa kwartel! Wala pulos ang paghambal sa ila sang tenyente mayor: gin- padayon sang guban ang ila kabubut-on. Si Don Filipo nanghu-
AnG KATARUNGAN KAG ANG KUS<5g ionghulong sa iya palibot niya si Ibarra. sa pagpangita sing tabang kag nakitk - Gg. Ibarra, kon mahimb! Punggi sila anay samtang naga- pangita ako sang mga kwadrilyero! - Ano ang mahimb ko? - Pamangkot sang pamatan-on nga pumalibog, apang ang tenyente mayor malayb na. Si Ibarra man iya tumulok palibot nga nagpangita nga wala makahibalo kon sin-o ang iya ginpangita. Sa maayo nga palad na- kilala niya si Elias, nga wala pagkibb nagtambong sa hinublag. Nagdalagan si Ibarra sa iya, inuyatan sia sa butkon kag hinambalan sia sa kinatsila: - Sa ngalan sang Diwa! Himoa ang imo mahimb; ak6 akon wala gid! Nahangpan sia sang timonil, gani nga nadula sia sa kadam-an. Mabatian ang mabaskog nga binaisbais, madasig nga pinang- kutanay; sang ulihe amat-amat, ang guban naglinapta nga ang tagsa- tagsa nagpakita nga nalugpayan. Sa panahon gid yadto, kay ang mga soldado naggulowa nga nalupitan sing mga pusil, nga natamnan sing mga bayoneta. Sa karon, ano ang ginahimb sang kura? Si P. Salvi wala makahigda. Nagtindog, nga ginpadapat niya ang iya agtang sa mga persyana, nagtulok sia sa plasa, wala pag- hulag, nga sa masunson ginpautwas niya ang iya mapin-ot nga pag- ginhawa. Kon abi ang sanag sang iya suga indi tama kadulom, ayhan sarang sia makita nga punb sing mga luha ang iya mga mata. Nagligad ini sing isa ka taknL Sa amo ini sia nga kahimtangan sang mahanabb ang kinagamo sa plasa. Ginbantayan sang iya mga mata nga nahangawa ang sinumbali pakadto-pakari sang mga tawo nga ang ila mga tingog kag siniyagit naglambot nga halos na bation tubtob sa iya. - Ang isa sang mga suloguon nga nag-abot nga naghapbhrpb, nagsugid sa iya sang nahanabb. Isa ka panghunahona lumabay sa iya panumdoman. Sa tunga sang kinagula kag dinagusb ang mga nahilway nagpanginpulos sang kahadlok kag kapigaw sang babae; ang tanan nagdinalagan kag magpanginlwas, wala sing nagpanumdom bisan kay sin-o, ang singgit indi mabatian, ang mga babae nagkalipong, gindalasa, nag- kalapukan ang kakugmat kag kahadlok wala pagsapak sang ka- huya, kag sa tunga sang kagab-ihon . . . kag kon sila nagahigug- 353
354 Noli Me Tangere ma! Ginpanan-aw niya si Crisostomo nga nagkalungkong sa iya mga butkon kay Maria Clara nga nalipong, kag nadula sa kadu- dolman. Nanaog sia nga nagdagandan nga wala sing kalu, wala sing baston, kag katulad sang buang pumadayon sa plasa. Didto nakita niya ang mga katsila nga nagbasol sa mga sol dado, tinulok niya ang mga pulungkban nga ginlingkuran nanday Maria Clara kag sang iya mga abyan nga babae kag nakita niya nga wala na sila. - Padre Kura! Padre Kura! - Singgit sa iya sang mga kat sila, apang wala sia magsapak sa ila kag dumalagan pakadto sa balay ni Kapitan Tiago. Didto nakaginhawa sia: nakita niya sa masihag nga kumbong ang isa ka landong sang isa ka babae, ang nahamuotan niya nga landong, napunb sing kagayunan kag mahin- hin nga mga kulod ni Maria Clara, subong man sang iya tiya nga nagdala sa iya sing mga tasa kag mga kopa. - A! - Kibot niya, - daw sa nagpamulomasakit lamang sia! Tinakpan sang ulihe ni tiya Isabel ang may mga lampirong nga mga bintana, kag ang makailila nga landong indi na makita. Ang kura humalin sa amo nga duog nga wala na magtan-aw sang madamb nga tawo. Yara sa atubangan sang iya mga mata ang isa ka magayon nga katunga sang lawas sang isa ka lin-ay, nga naghigda kag nagginhawa sing matam-is; ang iya mga kalimutaw ginpayungan sang iya malagba nga mga amimilok nga naghalawod sing mahamis katulad sang ila sang mga Birhen ni Rafael ang diutay niya nga baba nagyuhom; yadto tanan nga dagway may ban hay sang pagka-langitnon, pudi, wala'y dagta; yadto nga nawong isa ka dugusnon nga larawan sa tunga sang maputi nga hapin sang iya hiligdaan, katulad sang ulo sang anghel sa tunga sang maputi nga mga panganod. Ang iya handurawan nagpadayon nga iya gintan-aw ang iban pa nga mga butang . . . labot pa sin-o ang makasulat sang tanan nga mahanduraw sang isa ka mainit nga utok? Ayhan ang tinugyanan sang pamantalaan, naghingapos sang iya kasaysayan sang pandot kag sang tanan nga nagkahanabb sa masunod nga paagi: (3) Mga Birhen ni Rafael - Si Rafael Sanzio de Urbino, pintor nga tinun-an sang buluthoan nga romanhon, nangin wala'y kamatayon ang iya ka- bantugan tungod sang lapnag nga pagkilala sang mga dinuagan niya nga Ma donna uk6n mga Birhen, nga am6 ang nangin huwaran sa maragtas sang Arte sa pagpangduag.
A NG KATARUNGAN KAG ANG KUSOG - Isa ka libo nga salamat, wala'y katapusan nga salamat sa gilayon nga paghilabot sang labing' halangdon nga P. Fr. Bernardo Salvi nga, gin-atubang niya ang tanan nga katalagman, sa tunga sadto nga banwa nga naakig, sa tunga sadtong' dinagusb nga indi mapunggan, wala'y kalu, wala'y baston, pinatawhay niya ang mga kaakig sang kadam-an, nga naggamit lamang sang iya makalulog- pay nga mga tinaga, nga may pagkatalahaon kag pagkagamhanan, nga wala makulangi ang tinugyanan sang isa ka Pagtuluohan sa Paghidait. Ang but-anan nga pari, sa isa ka paglimot sang kau- galingon nga wala pa'y tupong, bumiya ang mga katam-is sang katulogon; nga sang tanan nga maayo nga balatyagon, katulad sang iya, gin-aguman, sa paglikaw nga mabutang sa maskin diu- tay nga katalagman ang iya mga sumolunod. Ang mga pumo- luyb sang San Diego sa wala'y duhadoha indi malimot sini nga balaan nga buhat sang huwaran nila nga Pastor kag makahibalo magbalos sa iy.a tubtob sa katubtoban!" 355
BAH1N XL1 ANG DUHA KA PAGDUAW SA KAHIMTANGAN SANG balatyagon nga nakit^ si Ibarra, mabudlay sa iya ang magtulog; gani nga, sa paglingaw sang iya kalag kag sa pagpaiway sang masubo nga mga dulom- dumon nga nagdugang sa sulod sang kagab-ihon, humikot sia sang isa ka butang sa iya malinong nga hulot. Naagahan sia sa pag- samb kag pagsakot, sang mga duga nga iya sinaktan sang mga lipak sang kawayan kag iban man nga mga duga nga sang ulihe iya pinanulod sa mga prasko nga iya ginpamutangan sing mga isip kag gin-alakrihan. Ang isa ka suloguon nagsulod nga nagpahibalo sa iya sang pagsampot sang isa ka umanhon. - Pasudlon sia! - Siling niya nga wala na magbalikid. Sumulod si Elias nga tumindog nga mahipos. - A! Ikaw gali? - Hinali nga nahambal ni Ibarra sa tina- galog sang makilala sia. - Pasayluha ako nga ginpahulat ko ikaw, wala nila ako pagsugiri: nagahimb ako sing isa ka panalawsaw nga malahalon . . . - Indi ko luyag nga magtublag sa imo! - Sabat sang pama- tan-on nga timonil. - Nagkari ako sa nahauna, sa pagpamangkot sa imo kon may itugon ka nahanungod sa puod sang Batangas nga kadtoan ko subong, kag ikaduha, sa paghatag sa imo sing malain nga balita . . . Tinulok ni Ibarra ang timonil sa panulok nga nagpamang- kutanon. - Ang anak ni Kapitan Tiago nagamasakit, - sugpon ni Elias sing mahinay, - apang indi man mabug-at. - Ginkahangaw-an ko na ina! - Sabat ni Ibarra sa maluya nga tingog. - Nasayran nimo kon ano nga masakit? - Hilanat! Nian kon wala ka sing isugb . . . 356-
ANG DUHA KA PAGDtJAW - Salamat, abyan ko; ginapangabay ko ang maayo mo nga paglakat . . . apang, pahanugoti ako anay nga mapamangkot ko ikaw; kon makapalain, ayaw na pagsabta. Naghangdb si Elias. - Gin-ano mo paglugpay ang guban nga manoggamo kagab-i? - pamangkot ni Ibarra nga naunay ang iya mga mata sa iya. - Mahapds kaayo! - sabat ni Elias sa kinaandan nga buot. - Ang nangulo sang hublag duha ka mag-utod nga ang iya amay napatay, sa bakul sang kwardya sibil; isa ka adlaw may kapalaran ako sa paglwas sa ila sa amo man nga mga kamot diin nahulog ang ila amay, kag ang duha nagbatyag sa akon sing kabalaslan tungod sadto. Sila ang ginhambalan ko kagab-i kag sila na man ang naglugpay sang iban. - Kag yadto'ng duha ka mag-utod nga ang ila amay napatay sa bakul . . . ? - Matapos man sila subong sang ila amay, - sabat ni Elias sa mahinay nga tingog. - Kon ang malaot nga palad mahanabb sing makaisa sa isa ka panimalay, ang tanan nga katapb maubos man kadula; kon ang lint! umigb sa isa ka kahoy, tanan mahimb nga abu! Kag si Elias, sang makita niya nga si Ibarra naghipos, nag- paalam. Ini sang mag-isa na lamang, pinaiway niya ang kaligdong sa iya nawong nga iya ginpakita sa atubangan sang timonil, kag ang kasubo lumotaw sa iya guya. - Ako. ako ang nagapakagha sa iya! - Kibot niya. Maabtik sia nga umilis kag manaog sa hagdanan. Ang isa ka diutay nga tawo, nga nagpanapot sing itum, nga may isa ka daku nga pinalian sa iya wala nga pisngi, nagyaob sa iya sing mapainubuson, nga pumadulog sang iya paglakat. - Ano ang luyag nimo? - Pamangkot sa iya ni Ibarra. - Ginuo, ginahingalanan ako kay Lucas, ako ang utod sang napatay kahapon. - A! Nagabuylog ako sa imo kalisod . . . kag maayo? - Ginuo, luyag ko mahibal-an kon pila ang ibayad nimo sa panimalay sang akon utod. - Ibayad? - Sulit sang pamatan-on nga wala niya mapunggi ang iya balatyagon nga naglain. - Mahambal kita ugaling naha- nungdd sina. Balik ka karon sa hapon kay subong nagadali ako. 357
358 Noli Me Tangere - Isiling lang kon pila ang luyag mo ibayad! - Pilit ni Lucas. - Ginasiling ko sa imo nga hambalan ta ina sa madason nga adlaw, karon wala ako sing panahon! - Hambal ni Ibarra nga tinak-an. - Wala ka karon sing panahon, ginuo? - pamangkot ni Lucas nga nagsakit ang iya buot, nga nagtindog sa iya atubangan. - Wala ka sing panahon sa pag-atipan sa mga patay? - Kadto ka karon sa hapon. but-anan nga tawo! - Sulit ni Ibarra nga ginpunggan niya ang iya kaakig. - Matan-aw ako subong sang isa ka babae nga nagamasakit. - A! Tungod lamang sa isa ka babae nga nagamasakit kalim- tan mo ang mga patay? Tungod ayhan kay nagatuo ka nga kami mga imol . . . ? Tinulok sia ni Ibarra kag pinadulog ang iya paghambal. - A yaw ako pagpatak-i! - Siling niya kag dinayon niya ang paglakat. Nabilin si Lucas nga nagtulok sa iya nga nagyuhom nga puno sing dumot. - Makilala nga ikaw ang apo sadto'ng nagpatial sang akon amay sa initan! - Kibot niya nga nagpagot. - May amo man ikaw nga dugo! Kag sa lain nga tingog, nagsiling: - Apang kon bumayad ka sing maayo . . . mga abyan!
BAH1N XLII NG MG-SW NG DE ESPD n NAGLIGAD NA ANG PANDOT; nasapwan uli sang mga pumoluyb sang banwa, nga subong sa tanan nga tuig, ang talagban labi nga nagkunhod, nga sila nakapangabudlay, nakapabalhas kag nakapulaw sing tuman nga wala makapangalipay, nga wala maka- tigayon sing bag-o nga mga abyan, sa isa ka pulong, nagbayad sila sing mahal sa ginamugamo kag sa mga sakit sang ila ulo. Apang wala'y sapayan; sa madason nga tuig himuon nila ang amo man, amo man sa palaabuton nga isa ka gatos ka tuig, sang'it ini amo tubtob karon ang batasan. Sa balay ni Kapitan Tiago naghari ang tuman nga kasubo: ang tanan nga bintana natakpan, ang mga tawo halos nga magga- hod kon maglakat kag sa kosina lamang nga ginpangahasan nila ang paghambal sing mabaskog. Si Maria Clara, ang kalag sang puloy-an, naghigda nga nagmasakit sa katre; ang iya kahimtangan mabasa sa iya bug-os nga nawong, kaangay man nga mabasa ang mga kasakit sang kalag sa pangnawong sang isa ka tawo. - Ano sa imo, Isabel: malimos ak6 sa Krus sa Tunasan ukon sa Krus sa Matahong? - Pamangkot sing mahinay sang ginkasub- an nga amay. - Ang Krus sa Tunasan nagapanalingsing, apang ang sa Matahong ginabalhas, diin sa imo pagtuo ang labi ka milagroso? Nanghunahona si tiya Isabel, humolag sang iya ulo kag mag- kibot: - Ang pagpanalingsing . . . sang pagpanalingsing labi nga may milagro sangsa pagbalhas. Tanan kita ginabalhas, apang wala kita tanan pagpanalingsing. - Matuod, hiio, Isabel, apang talupangdan mo nga ang pag balhas . . . pagbalhas sang kahoy nga ginahimb nga till sang bang- ku indi diutay nga milagro . . . Maayo pa hatagan sing limos ang - 359 -
360 Noli Me Tangere duha ka krus, agud wala sing magsunggod kag si Maria Clara magaayo sing madali . . . Mahipid ang mga hulot? Nahibai-an na nimo nga maabot upod sa mga doktor ang bag-o nga tawo nga daw himata ni P. Damaso; kinahanglan nga wala sing makulang. Sa isa ka utbong sang kalan-an yara ang duha ka magpaka- isa, sanday Sinang kag Victoria, nga nag-alab6t sa pagbantay sang masakiton. Si Andeng nagbulig sa ila sa pagtinlb sang isa ka hwcgo nga pilak nga ilimnan sing tsa. - Nakilala mo si doktor Espadana? - maid-id nga pamang- kot kay Victoria sang inayop nga utod ni Maria Clara. - Indi! - Sabat sang ginpamangkot. - Ang nahibal-an ko lamang sa iya nga sia nagasukot sing tuman ka mahal, suno kay Kapitan Tiago. - Kon amo dapat nga maayo gid sia nga manogbulong! - Siling ni Andeng. - Ang nagbusbos sang tiyan ni Donya Maria nagsukot sing mahal tungod sina maalam sia. - Buang - hinall nga hambal ni Sinang, - indi kay ang tanan nga nagasukot sing mahal maalam. Tan-awa si Doktor Guevara; sang tapos nga indi sia makahibalo magtabang sa nag- panganak, nga inutod niya ang ulo sang lapsag, sinukot niya sing kalim-an ka pesos ang balo . . . ang nahibal-an lang niya amo ang pagsukot. - Ngaa nakahibalo ka? - Pamangkot sa iya sang iya paka- isa nga sinikol sia. - Indi ako sina makasayod? Ang bana, nga isa ka manog- lagari sang kahoy, sang tapos niya madula ang iya asawa, dinula man niya ang iya balay kay ang Alkalde, nga abyan sang doktor, nagpilit sa iya sa pagbayad . . . indi ak6 sina makasayod? Ang akon amay nagpautang sa iya sing kwarta agud makakadto sia sa Santa Cruz. Ang isa ka karwahe nga utod sang tanan nga sinugilanonay. dumulog sa atubang sang balay nag- Si Kapitan Tiago, nga ginsunod ni tiya Isabel, nanaog nga nag- dagandan sa hagdanan sa pagbaton sang mga bag-o nag-alabot. Ini sila amo si doktor D. Tiburcio de Espadana, ang iya asawa, nga si doktora Donya Victorina de los Reyes de Espadana, kag ang isa ka pamatan-on nga katsila nga may pangnawong nga simpatiko kag makaluloyag sing pamayhon.
Ang mag-asawa nga de Espadana Ang babae nagpanapot sing bata nga sukla, nga binordahan sing mga bulak, kag may kalu nga may daku nga periko nga ginpihak sang mga sintas nga asul kag pula: ang yab-ok gikan sa dalan, nga nagsimpon sa uyakop sang bugas sa iya mga pisngi, daw nagpadu- gang sang kabahol sang iya kutis; subong sang makita naton sia sa Manila, karon nagakapyot man sia sa butkon sang iya bana nga piang. - Luyag ko nga ipakilala sa imo ang amon pakaisa, nga si D. Alfonso Linares de Espadana! - Siting ni Donya Victorina nga tinudlb niya ang pamatan-on. Ang ginuo pinanganak sang isa ka himata ni P. Damaso, nga sekretaryo partikular sang tanan nga pari . . . Ang pamatan-on nagyaob nga may maanyag nga buot; si Ka pitan Tiago diutay lang makahalok sa iya kamot. Samtang nga ginpasaka ang madamb nga maleta kag mga sako sa byahe, samtang nga gindul-ong sila ni Kapitan Tiago sa ila nga hulot, mahambal kita sing diutay nahanungod sini nga mag-asawa, nga ang ila kasaysayan nahimb naton sing diutay sa nahauna nga mga bahin. Si Donya Victorina isa ka babae nga may kap-atan kag lima ka agusto, nga timbang sang katloan kag duha ka abril suno sa iya kaugalingon nga pag-isip-isip. Maayuayo sia sang sia pamatan- on pa, may matahum nga panglawason - nga amo ang masunson nga mahambal niya, - apang ginkunyag sia sa pagtan-aw sa iya kaugalingon, nagtulok sia nga may daku nga paghikay sa madamo nga pilipinhon nga naghangad sa iya, kay ang iya ginhandum amo ang lain nga kabikahan. Indi sia maluyag nga magpatandog bisan kay sin-o sang iya maputi kag magagming nga kamot, apang indi tungod nga wala sia sing salig, kay indi lang makapila nga naka- hatag sia sing mga hiyas nga may mga bill nga indi mabanta sa nagkalainlain nga mga manlulogayaw nga taga-iban nga pungsod. Anum ka bulan sang wala pa ang panahon sang aton maragtas, nakita niya nga natuman ang iya matahum nga damgo, ang damgo sang bug-os niya nga kinabuhi, nga tungod sina gintamay niya ang mga paghangad sang mga pamatan-on pati ang mga panug-an sa paghigugma ni Kapitan Tiago, nga sadto ginhutik sa iya mga du- longgan, ukon sa mga ambahanon sa pagharana. Ulihe na, matiiod, niya matuman ang iya damgo; apang si Donya Victorina nga, bisan malain maghambal sang kinatsila, labi sia nga katsilang' babae sa 361
362 Noli Me Tangere kay Agustina de Zaragosa,™ nahibal-an niya ang hurubaton nga "Maayo nalang ang ulihe sangsa wala na gid,''w kag ginkalipayan niya ang paghambal sina sa iya kaugalingon. "Wald sing kalipay nga himpit sa duta,"w amo man ang iya isa ka naanaran nga huru baton, kag ini'ng duha wala gid pagkawas sa iya mga bibig sa atubangan sang iban nga mga tawo. Si Donya Victorina nga nakaligad na sa iya nahauna, ikaduha, ikatlo kag ikap-at nga pagkapamatan-on nga nagbutang sing mga sinsuro sa pagpangisda sa kadagatan sang kalibutan nga amo ang tinutuyo sang iya mga dalamguhanon, sa katapusan ginkalipayan na lamang niya ang sarang mahatag sa iya sang kapalaran. Ang kailo, kon sa baylo nga mag-angkon sia sang katloan kag duha ka abril, wala makatigayon sing kapin sa katloan kag isa - ang nakulang sa iya pag-isip tama ka daku, - kuntani iuli niya sa kapalaran ang kasakb nga gintanyag sa iya, sa paghulat sang isa pa suno sa iya mga luyag. Apang sanglit ang tawo nagahingyo™ kag ang kinahanglanon nagabuot, sia nga may daku na gid nga kinahanglan sang bana, napilitan sa pagbaton na lamang sang isa ka makaluluoy nga tawo, nga pinahalin sa Extremadura nga sang tapos makalibot sa kalibutan sa sulod sang anum ukon pito ka tuig, ang bag-o nga Ulises,™ nakakita sa katapusan sa Pulo sang Luzon sang maayo nga pagbaton, pilak kag isa ka kalipso nga huyos, ang iya \apiha\ nga \abugaw™ ... ay! kag ang kabugaw maaslum. Ang kailo gintawag kay Tiburcio Espadana, kag bisan nga may (1) Agustina de Zaragoza - Si Donya Victorina nagatuo nga labi pa ang iya pagka-katsila sa baganihan nga babae nga si De Zaragosa, nga tungod sang iya maisog nga pagpangapin sang siudad sang Pilar batok sa mga mananala- kay nga pranses ginkilala sia nga larawan sang mga katsila sa pagka-makiban- wahanon. (2) Maayo nalang ang ulihe sangsa wala na gid - Tungod nga naulihe kita sa paghimo sang isa ka butang, indi kita dapat magdula sang kabubut-on sa pagpadayon. Maayo ang maghimo sang isa ka butang bisan ulihe sangsa indi na gid. Apang sa sini nga bagay ginagamt ini nga may palahid. (3) Wala sing kalipay nga himpit sa duta - Ang makadangat sang iya ginahandum, indi sina makahimo nga indi anay mag-agi sa pag-antos sang ma- damo nga kalalat-an. (4) Ang tawo nagahingyo - Palip-ot sang: "Ang tawo nagahingyo kag ang Dios nagabuot," kag nagapakilala nga ang pagtigayon sang aton mga gina handum nasandig lamang sa kabubut-on sang Dios. (5) Bag-o nga Ulises - Sa kinatsila ini nga sari sang pulolungon gina- tawag nga tropo, diin ginagamit ang ngalan sang tawo nga una nga panigal-i sa isa nga masunod: si Ulises, ang tiyugtiyog sang panahon ni Homero gina- bilang nga si Don Tiburcio, ang manlalayag sa pito ka tuig, kag ang Calipso nga kahagugma ni Ulises, ginabilang nga si Donya Victorina. (6) Kapihak nga kabugaw - Ginahambal ini sang mag-asawa sanglit sila nga duha nangin-isa sa un6d tungod sa kasal nga nagbalighot sa ila tubtob sa katubtoban. Ang tagsa sa ila nahimo nga kapihak sang amo nga pagbilog, sa bagay nga ang duha ka magkatunga nga kabugaw nagahimo sang kabilugan.
Ang mag-asawa nga de Espadana katloan kag lima ka tuig kag daw tigulang na, apang sia labi pa ka lanubb sa kay donya Victorina nga may katloan kag duha la- mang ka tuig. Kon tungod sa ano ini, mahapos nga hangpon, apang may katalagman kon ihambal. Nakadangat sia sa Filipinas nga isa ka kubos nga alagad sang mga Adwana, apang may malaot sia kaayo nga kapalaran nga, Iwas nga dinagat sia kaayo kag nabali ang isa niya ka paa sang panahdn sang pagpanakayon, pinahalin sia sang pagligad sang na- pu.b kag lima ka adlaw nga nakaabot sia nga sa maayo nga palad nagdala sa iya sang Salvadoram sang masapwan na sia nga wala sing bisan isa ka sikapat. Tinak-an na sia sang lawod, indi sia maluyag magbalik sa Espana nga indi makakita sing manggad, kag naghunahona sia nga maghimd sing isa ka palagitan-an. Ang bugal sang katsila indi magpahanugot sa iya sa paggamit sang iya kusog sa pagpangabud- lay; ang kailo nga tawo kuntani nangabudlay sa iya luyag agud mabuhi sing dungganon, apang ang bugal sang mga katsila indi magpahanugot sina sa iya, kag ini nga bugal wala makalwas sa iya sa iya mga kinahanglan. Nangabuhi sia anay sa bulig sang iya pila ka kasimanwa, apang sanglit si Tiburcio isa ka dungganon nga tawo, nahibal-an niya nga mapait ang tinapay,w kag sa baylo nga magtambok sia, nagniwang. Wala sing natun-an bisan syensya, bisan kwarta, bisan mga pagpatigayon, ginlaygayan sill sang iya mga kasimanwa, sa pag- likaw sa iya, nga magkadto sia sa mga puod kag magpakadoktor sa pagpamulong. Ang tawo namatok anay, kay kon matuod nga sia nangm-isa anay ka kabulig sa Ospital sang San Carlos, wala sia sing natun-an sang kinaalam sa pagpamulong; ang iya hilikuton amo ang pagpanuk-ap sang yab-ok sa mga bangkii, magsindi sang mga dapog, kag ini sa malip-ot lamang nga panahon. Apang sang lit ang kinahanglanon nagsugo kag tinabog sang iya mga abyan ang iya mga pagpangduhadoha, sa katapusan namail sia sa ila,w nagkadto sia sa mga puod kag ginsugdan niya ang pagduaw sa pila ka masakiton, nga nagsukot sing diutay suno sa masiling sa iya (7) Salvadora - Ngalan ini sang isa ka bapor sang amo nga panahon. (8) Mapait ang tinapay - Katulad man ini sang masiling nga, "Ang tinapay sang iban mahal sing bili." Sa isa man ka pulong, ang mga kaayuhan nga ginatanyag, wala'y sapayan nga may kapait ang pagkinahanglan, ang tawo mapilitan na gid lamang sa pagbaton. (9) Namati sia sa ila - Nagpasugot sa isa ka butang nga ginahingyo sa iya. 363
364 Noli Me Tangere sang iya balatyagon. Kapin pa, kaangay sang pamatan-on nga pilosopo nga ginhambal ni Samaniego,sa katapusan nagsukot sia sing mahal kag naghatag sing daku nga bill sa iya mga pag- duaw; sugod diri nga sia madali ginbilang nga isa ka daku nga manogbulong kag ayhan nakahimo sia sing manggad, kon ang mga punban sa pagpamulong sa Manila wala makasayod sang mahal niya nga mga pagpanukot kag tungod man sang pagpaindis nga iya ginhimb sa iban. Nangapin sa iya ang mga propesyonal kag mga propesor. - "Nga tawo ka! - Hambal nila sa mahisa nga si Dr. C., - pabayai sia nga maghimb sing diutay nga pilak kay kon sia may anum ukon pito na ka libo ka pesos, sarang na sia makabalik sa iya pungsod kag didto magpangabuhi sing malinong. Sa katapusan, ano ang nahimb sina sa imo? Nga matuntohan niya ang indi maandamon nga mga indyo? Kinahanglan nga maglabi sila kaabtik. Isa sia mag- ka wala'y palad; ayaw pagbuhaa ang tinapay sa iya baba;{™ pakatarong ka nga katsila! Ang doktor isa ka maayo nga katsila kag nagsugot nga nag- pangilay lamang; apang, sanglit ang balita dumangat sa mga pala- matin-an sang banwa, nagsugod sila sa pagdula sing pagsalig sa iya kag wala madugay nga si Don Tiburcio Espadana nadulaan sing mga bululngon kag liwat napilitan sia sa pagpangayukayo sang tinapay sa tagsa ka adlaw. Hand nakasayod sia gikan sa isa ka abyan niya, nga kilala anay ni Donya Victorina, sang malisod nga kahimtangan sini nga babae, sang iya pagkamakibanwahanon kag sang iya maayo nga tagipusiion. Si Don Tiburcio na\al{ita didto sing isa %a diutay nga lan gid™ kag nangayb sia nga ipakilala. Nagkitaay sanday Don Tiburcio kag Donya Victorina. Tul-an sa mga maulihe (Tarde venientibus ossa}™ nahambal kon makahibalo sia sang linatin! amo kuntani ang iya Ang babae indi na (10) Pamatan-on nga pilosopo nga ginhambal ni Samaniego - Ang pa- su- matan-on nga pilosopo tagsulat sang isa ka libro sang mga patupato nga gilanon sa binalaybay nga kinatsila nga ginagamit sang mga buluthoan. (11) Pagkuha sang tinapay sa baba - Isa ini ka sari sang pulolungon nga ginatawag nga tropo sa kinatsila: ang isa ka butang (tinapay) ginagamit sa ngalan sang kabilugan sang sari (mga pagkaon), kag nagakahulogan nga gi- nakuha sa tawo ang iya mga kalalangan sa pagpangabuhi. (12) Nakakita didto sing isa ka diutay nga langit - Nakakita sing isa ka daku nga kahigayunan, ukon nakalwas sa isa ka ital-ital kag natigayon niya ang iya ginahandum. (13) Tarde venientibus ossa - Tul-an sa mga maulihe.
Ang mag-asawa nga de Espadana mabilang nga pasable kundi pasada na; ang iya madabong anay nga buhok nahimb na lang nga utbong sang pinungsan, ang ka- dakb subong sang ahos; mga kunotkunot nagdalan sa iya nawong kag nag-amat na hulonga ang iya mga ngipon; ang mga mata nag balatas man, kag natam-an kaayo: kinahanglan nga patiyugtiyugon niya sing masunson agud makakita sia sa malayo; ang iya pama- tasan amo na lamang ang nabilin. Sang pagligad sang tunga sa takna nga pagsugilanonay, nag- hangpanay sila kag nagbatunay. Kuntani palabihon niya ang isa ka katsila nga indi piang, indi kalbo, indi ungab, nga wala pag- laway kon maghambal, nga labi nga may tyisog kag may ibasarang, nga amo ang masami niya ihambal; apang ini nga sari sang mga katsila wala gid makakadto sa iya sa pagpangayo sang iya kamot. Nabatian niya nga ginhambal kapin sa makaisa nga "ang bahiga- yunan naduagan nga \albo"w kag nagpati sia sing dungganon nga si Don Tiburcio am6 man ang kahigayunan, kay salamat sa iya mangitngit nga mga kagab-ihon nag-antos sia sang wala sa panahon nga pagkakalbo. Sin-o ang babae nga indi maghalong sa ika-katloan kag duha ka tuig? Si D. Tiburcio, sa iya bahin, nagbatyag sing di-patod nga kamingaw sa pagpanumdom sang iya dugos-bulan. Nagayuhom sia sa iya kapalaran kag ginpangayb niya ang tabang sang bahoy sang kagulutmon. Wala gid sia sing ginhandum, bisan ano nga gintinguha; ang iya naluyagan, mga butang nga kinaandan, ang iya mga panghunahona nalatiran; apang ang iya tagipusuon nga putli tubtob sadto, nakadamgo sang isa nga lain kaayo nga may pagkalangitnon. - Sadto sang lanubo pa sia, kon malapyb sia sa pagpangabudlay, pagkatapos sang isa ka diutay nga panihapon, ma- higda sia sa isa ka guba nga katre sa pagpatunaw sang iya kubos nga kinaon, matulog sia nga nagpanumdom sang isa ka larawan nga nagyuhom kag nagdalb. Sang ulihe sang ang iya mga kalisod kag mga kagulutmon nagdugang, nagligad ang mga tinuig kag ang mamalaybayon nga larawan wala mag-abot, naghandum na lamang sia sang isa ka maayo nga babae, matinatapon, mapisan, nga sarang makahatag sa iya sing diutay nga bugay, makalipay sa iya sa pag- kuha sang iya kalapyb sa pagpangabudlay kag mag-akig sa iya sa (14) Ang kahigayunan naduagan nga kalbo - Isa ka hurubaton nga na- gapanugyan sang pagdikalas sa paghimulos sang mga maayo nga kahigayu nan. 365
366 Noli Me Tangere tion kag tion, - huo, nagdumdom sia sa mga inaway subong sa isa ka kalipay! Apang, sang mapilitan sia sa pagpanglugayaw halin sa isa ka pungsod pakadto sa isa man ka pungsod sa pagpangita indi na sang manggad kundi sang maskin ano nga kahigayunan agud mabulii sia sa nabilin sa iya nga mga inadlaw; sang maganyat sia sang mga nakith sang iya mga kasimanwa nga naghalalin sa mala- yo nga kadagatan, nagsakay sia pakadto sa Filipinas, ang kamatuo- ran naghatag duog sa isa ka matinaastaason nga mestisa, isa ka maanyag nga indy a nga dalagkb sing mga mata nga maitum, ngi naputos sing mga sukla kag mga panapton nga nagsihag, nga na- pun-an sing mga batomaidlak kag mga bulawan, nga nagtanyag sa iya sang iya paghigugma, sang iya mga karwahe kag iban pa. Nag-abot sia sa Filipinas kag nagtuo nga nakita niya ang kamatuo- ran sang iya damgo, kay ang mga pamatan-on ng babae nga sa mga karwahe nga pilak nagkaladto sa Luneta kag sa Male con,15 nagti- nulok sa iya nga may katingala. Labot pa, sang mapahalin sia sa iya palangakban, ang mestisa ukon indya nadula, kag ginhimula- tan niya ang pagpanganinaw sang larawan sang isa ka balo, apang isa ka balo nga makaluloyag. Gani nga sang makita niya ang ba- hin sang iya damgo, nagkasubb sia, apang sanglit may diutay man sia nga pilosopiya nga kinaugali, nagsiling sia: "Yadto isa ka dam go kag sa kalibutan indi kita mabuhi sa pagdamgo!" Tungod sini nahusay ang iya mga pangduhadoha: sia nagapamulbos sing uya- kop sang bugas, pshi! Kon makasal sila, kakason ina niya; madamc ang iya kurinot, apang ang iya amerikana may madamb pa gid nga gisigisi kag sinursihan; isa sia ka tigulang nga babae nga na- gapasin-usin-o, madaugdaugon kag lalakin-on, apang ang gutom labi nga lalakin-on, labi nga madaugdaugon kag labi pa kama- tinaastaason, kag gani tungod sini natawo sia nga may matam-is nga ugali, kag sin-o ang makasayod? Ang gugma nagaliwat sang mga batasan; malain sia kaayo maghambal sang kinatsila, kag ang lalaki indi man makahambal sing maayo, sunb sa ginsiling sa iya sang pangulo sang talatapan sang pahalinon sia, kag labot pa, ano ang pulos? Isa sia ka tigulang nga malaw-ay kag makahalam-otr Sia iya piang, wala sing ngipon kag kalbo. Palabihon ni D. Ti- burcio ang magtatap sang sia ang tatapon nga magmasakit sa (15) Mai econ - Karon ginatawag ini nga ''Bonifacio Driva.*
Ang mag-asawa nga de Espadana gutom. Sang ang isa ka abyan magyaguta sa iya, nagsabat sia: 'Hatagi a/yo sing tinapay bag tatvga abp nga tunto.'™ Si D. Tiburcio amo ang ginsiling sing masami, nga isa ka tawo nga wala mabaha'it sa bisan isa ba langaa>-.m mapailubon kag indi takos makapanumdom sing malain, ginhimb sia nga isa ka misyonero sadto'ng una nga mga panahon. Ang iya pagpuyo sa pungsod wala makahatag sang pagpapati sa iya nga sia labaw sa iban, may dakfi nga bill kag may mataas nga kapuslanan nga sa pila lamang ka semana natigayon ila sang kalabanan sang iya mga kasimanwa. Ang iya tagipusiion wala gid makahupot sing dumot: wala pa sia sing nakita nga isa ka pilibustero; nakita lamang niya nga masubo yadto'ng iya mahimulbolan, kon indi niya luyag nga maglabi sia kasubb sangsa ila. Sang buot sia isumbong nga nag- pakamediko, wala sia maghinulsol, wala sia magpakamalaot; gin- kilala niya ang hustisya kag nagsabat sia lamang: Apang kina- hanglan ang mabuhi! Nagpakasal sila ukon nagpangayam kag nagkadto sila sa Sta. Ana sa pagpaligad sang ila dugos-bulan: apang sang gab-i sang kasal, si Donya Victorina sinakitan kaayo sang tiyan nga wala ma- tunawi, kag si Don Tiburcio nagpasalamat sa Diwa, nagpakita nga matinatapon kag mahalungon. Sang ikaduha ka gab-i, nagpakita sia nga isa ka tawo nga tuman kadungganon, kag sang madason nga adlaw, sang makaatubang sia sa espeho, nagyuhom sia sing may kamingaw sang makita niya ang iya wala'y ngipon nga mga Iasi: nagdugang ang iya katigulangon sing indi magkubos sa na- pulb ka tuig. Si Donya Victorina nalipay kaayo sa iya bana, pinahimban niya sing maayo nga mga postisong' ngipon, ginpatahian kag gin- paulosan sia sang maayo nga mga sastre sa siudad; nagbakal sia sing mga karwahe kag mga kalesa, nagtugon sia sa Batangas kag Albay sang maayo nga mga tinday nga kabayo kag tubtob nga gin- pilit niya ang iya bana sa pagpanag-iya sing duha ka kabayo nga ihanda sa palaabuton nga mga palumba. Samtang nga ginliwat niya ang kahimtangan sang iya bana, wala man sia malimot sang iya kaugalingon nga lawas: binayaan (16) Hatagi ako sing tinapay kag tawga ako nga tunto - Ang pagsulon- dan nga ginagamit sadto'ng mga nagaalantos sang tanan nga sari sang kasakitan kag pasipala, lamang nga indi nila madula ang pagkaon ukon bulig nga ila gi- nahimuslan. (17) Wala makahalit sa bisan isa ka langaw - Indi makahalalit, indi takos makahimo sing labing' diutay nga halit sa iya isigkatawo. 367
368 Noli Me Tangere niya ang saya nga sukla kag ang kamisa nga pinya kag binaylu- han sing panapot nga europanhon; inislan niya ang kinaandan nga gawi nga pinilipinhon sing di-tunay nga mga butang, kag sa mga panapot nga naghatag sa iya sing dagway nga malain nga pagka- langitnon nagtublag sia sang kahidaitan sang tanan nga malinong kag mapinanilagon nga mga kaingod. Ang bana nga wala paggwa nga naglakat - ang asawa indi maluyag nga makit-an ang iya pagkapiang, - gindala niya ang iya asawa sa mga duog nga naligwin sa daku nga kasubb sang amo nga asawa, nga luyag niya ipakilala ang iya bana sa mga duog nga palasyahan nga makita sang madamb, apang naghipos lamang sia tungod ginhalungan niya ang ila pag-agum sang dugos-bulan. Nagsugod ang lati sang maghambal sia sa iya asawa nahanu- ngod sang uyakop nga bugas, nga nagsiling nga ang amo nga uyakop, indi tunay indi sunb sa ugali; nagsampok ang mga kilay ni Donya Victorina kag tinulok sia sa postiso nga mga ngipon. Humipos sia kag nahangpan niya ang iya kaluya. Nagtuo sia nga madali na lang sia nga mangin-iloy kag gin- pasayod niya ini sa tanan niya nga abyan: - Sa maabot nga bulan, ako kag si de Espadana makadto kami sa Peninsula; indi ako maluyag nga ang amon anak ma- bun-ag diri kag tawgon sia nga manriribok. Ginbutangan niya sing de ang apelyido sang iya bana; ang de wala man sing ano nga bili kag naghatag sing pagkamalahalon sa ngalan. Kon sia magpirma ginbutang niya sing amo ini: Vic torina de los Reyes de de Espadana; ini'ng de sa Espadana iya lamang kabuangan; bisan ang nagbalhag sang iya mga tarheta, bisan ang iya bana indi makakakas sa iya ulo. - Kon isa lamang ka de ang ibutang ko mapatihan nga wala ka sina, tunto! - Hambal niya sa iya bana. Padayon nga naghambal sia sang iya mga pagpanghimos sa pagpanakayon, nasaulo niya ang mga ngalan nga pagahapitan nila, kag makaluloyag nga pamatian sia kon maghambal: - "Tan- awon ko ang ismo[w sa Kanal sang Suez; si De Espadana naga- pati nga amo ang labing' matahum kag si De Espadana nakalibot sang bug-os nga kalibutan. Ayhan indi na ako magbalik sa sini nga pungsod sang mga bukidnon. Wala ak6 matawo sa pagpuyo diri: bagay pa sa akon ang Aden uk6n Port Said; kutob sang bata (18) Ismo - Isa ka diladila nga duta nga nagaangot sang duha ka kon- tinente uk6n malagpad nga kadutaan.
A NG MAG-ASAWA NGA DE EsPADANA pa ako amo na ang akon pagsalig, kag iban pa..Sa hiyograpiya ni Donya Victorina ginpahat niya ang kalibutan sa Filipinas kag Espana, tuhay sangsa mga uslitan nga ginpahat nila sa Espana kag America ukon China sa lain nga ngalan. Ang bana nakasayod nga ang iban sini nga mga butang ka- buangan apang naghipos lamang sia agud indi sia pagsinggitan kag tampaon sa guya sa pagpalangurog sang iya mga bibig. Nag- pulupanamkon sia sa pagdugang sang iya mga handum nga ma- ngin-iloy, kag nagpanapot sia sing mga maduag, pinun-an niya sing mga bulak kag mga sintas kag magdayan nga nagbata sa Escolta, apang o kasubo! Nagligad ang tatlo ka bulan kag ang damgo natunaw, kag wala na sing kabangdanan nga ang anak magmanriribok, wala na sia magdayon sa pagpanakayon. Nagpa- tan-aw sia sa mga manogbulong, mga manogpabata, mga tigulang, kag iban pa, apang wala sing pulos. Sia, nga sa daku nga kaali- gutgot ni Kapitan Tiago, naglahog nahanungod kay San Pascual Bailon, indi maluyag magkadto sa maskin an6 nga santo ukon santa; tungod sa ginhambal sa iya sang isa ka abyan sang iya bana: - Patiha ako, senyora, ikaw lamang ang espiritu fuerteiW sa sini nga magamo nga pungsod! Nagyuhom sia nga wala makahangop kon ano ang espiritu fuerte, kag sang gab-i sa takna nga inogtulog pinamangkot niya sa iya bana. - Iha, - sabat sini, - ang e . . . espiritu nga labing' dalisay nga nakilala ko amo ang amomaco-. ang akon abyan ayhan nag- hambal sa paanggid-anggid. Kutob sadto padayon nga naghambal sia kon may kahiga- yunan: - Ak6 lamang ang amomaco sa sini nga magamo nga pung sod kon hambalon sa palaanggiran; amo ini ang ginsiling ni Gg. N. de N. isa ka taga-peninsula™ nga may labi nga ikasarang. Kon ano ang iya ginhambal iya ginbuhat, nadangatan niya ang bug-os nga pagdaugdaog sang iya bana, nga sa iya bahin wala magtanyag sing dakfl nga pagpakigsumpong, nga nahimb sia nga isa lamang ka tutoytutoy sang iya asawa. Kon indi niya luyag, (19) Espiritu fuerte - Saliagum, nga ang taga nga espiritu ginagamit sa duha ka kahulogan: sa hambal kag sa kimika, subong man sa sari sang pulolungon nga metapora nga nagapakilala sang isa ka pangugali nga ma- kisay, mabaskog, mabakas kag masupog. (20) Taga-Peninsttla - Sa mga pungsod sa kadagatan nga ila sang katsila, ang peninsular amo ang katsila nga natawo sa Espana, tuhcy sangsa criollo, nga katsila sa dugo, apang indi sa iya pagkabun-ag. 369
370 Noli Me Tangere indi sia pagpalagawon, kag kon maakig sia sing tuodtuod, kuhaon niya ang iya postiso kag paantuson sing isa ukon kapin pa nga mga adlaw. Nakahunahona sia nga ang iya bana kinahanglan nga ma- ngindoktor sa medisina kag sa pagpamusbos kag amo ini ang iya ginpabalahuba. - Iha! - Luyag ka nga dakpon nila ako? - Pamangkot niya nga hinadlukan. - Indi ka magbinuang, pabay-i nga ako ang maghusay sina! - Sabat niya. - Indi ka magpamulong bisan kay sin-o, apang luyag ko nga tawgon ka nila nga doktor kag ako doktora, ina! Kag sang madason nga adlaw si Rodoreda™ nakabaton sing hilikuton sa paggutib sa isa ka losa nga marmol nga maitum; DR. DE ESPADANA, ESPECIALIST A EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES™ Ang tanan nga suloguon dapat maghatag sa ila sing bag-o nga mga titulo, kag tungod sini nagdugang ang kadamuon sang mga hasOhasb, ang kap-al sa uyakop nga bugas, ang mga sintas kag mga engkahe, kag nagtulok sia nga labi nga may paghikay sa iya imol kag indi mapalaron nga mga kasimanwa nga babae, nga ang ila mga bana kubos sing nahamtangan sangsa iya bana. Sa tagsa ka adlaw nagbatyag sia nga nagdugang ang ila kadung- ganan kag nagsaka sila, kag sa pagpadayon sini nga padihot, sang maisahan ka tuig nagpati sila nga naghalin na sila sa langit. Wala'y sapayan ini nga mataas nga mga panghunahona wala makapugong nga sa tagsa ka adlaw labi nga nagtigulang sia kag nagdugang ang iya pagkamakahalam-ot. Sa tagsa ka ti6n nga masugata sia ni Kapitan Tiago kag madumdoman niya ang wala mabaton nga paghigugma nga gintanyag niya sa iya, nagpadala sia dayon sing pesos sa simbahan sa paghiwat sing isa ka misa sa pagpasalamat. Wala'y sapayan sini, si Kapitan Tiago nagtahod sing daku sa bana tungod sa iya titulo sa pagka-espesyalista sa tanan nga sari sang masakit. kag namati sia sing maayo sa pila ka taga nga sa pagpalangurog sang iya mga bibig natigayon niya sa pagmitlang. Tungod sini kag sanglit ini nga doktor wala pag (21) Rodoreda - Ang mga pamandayan sa marmol ni Rodoreda yara pa gihapon sa dalan Carriedo, Santa Cruz, Manila. Sia ang marmolista nga may labing madamo nga suki sang amo nga panahon. (22) Dr. De Espadana, espedalista en toda clase de enfermedades - Dr. De Espadana, batid sa tanan nga sari sang balatian.
Ang mag-asawa nga de Espadana pangduawdoaw sa tanan katulad sang ginhimd sang iban nga mga mediko, pinili sia ni Kapitan Tiago sa pagbulong sang iya anak. Nahanungod sa pamatan-on nga si Linares, tuhay na iya nga butang. Sang ginhimos ang pagpanakayon pa-Espana, si Donya Victorina nanumdom sang isa ka administrador gikan sa Espana, nga wala magsalig sa mga pilipinhon: nadumdoman sang bana ang isa ka hinablos sa Madrid, ang nagtuon sa pagkamananabang kag ginbilang nga amo ang labing' maabtik sing ulo sa panimalay; hanti sinulatan nila, nga binayaran nga daan ang iya pasahe, kag sang madula ang damgo, ang pamatan-on nakapanakayon na. Amo ini ang tatlo ka tawo nga bag-o lamang mag-abot. Samtang nagkaon sila sang ila ikaduha nga pamahaw, nag- abot si Fr. Salvi, kag ang mag-asawa nga nakakilala na sa iya nagpakilala sa iya sang pamatan-on nga si Linares lakip sang iya mga titulo, nga bumatyag sing kahuya. Naghambal sila nahanungod kay Maria Clara nga amo ang ginpaabot; ang pamatan-on nga lin-ay nagpahuway kag naghigda. Nagsinugilanon sila nahanungod sang panakayon; si Donya Vic torina nagpasundayag sang iya mga tinaga nga nagtamay sang mga pamatasan sang mga taga-puod, sang ila mga balay nga nipa, sang ila mga taytay nga kawayan, nga wala malimot sa pagsugid sa kura sang iya kahirop sa ikaduha nga kabo, sa sina nga Alkalde, sa sina nga tagpamati, sa sina nga manogdumala, kbp., mga tawo nga mataas sa katilingban nga may daku nga pagbilang sa iya. - Kuntani nagkari ka sang duha ka adlaw nga nagligad, Donya Victorina, - siling ni Kapitan Tiago nga nagdulog sing makadall. - Kuntani nagkitaay kam6 sang Iya Taslangdon, ang Kapitan Heneral: didto sia nakapungko. - Ano? Nano kuno? Nakakari diri ang Iya Taslangdon? Kag sa imo balay? Butig! - Ginasiling ko sa imo nga didto sia nakapungko. Kuntani nagkari ka sang duha ka adlaw nga nagligad... - A! Kanugon nga si Clarita wala magmasakit sadto! - Hambal niya nga may tutuo nga paghinulsol, kag inatubang niya si Linares. - Nakabati ka, primo? Nakakari diri ang Iya Taslangdon! Nakita mo nga may katarungan si De Espadana sang pagsiling niya sa imo nga indi ka magakadto sa balay sang isa ka makalu- luoy nga indyo? Kay mahibal-an mo, Don Santiago, nga ang 371
372 Noli Me Tangere amon primo didto sa Madrid abyan sang mga ministro kag mga duke kag nagk^on sa balay sang konde sang Kampanaryo. - Sang duke sang Tore, Victorina, - badlong sa iya sang iya bana. - Amo man ina, kon ihambal mo sa akon . . . ? - Sarang ko mapakigkitaan si P. Damaso sa inyo banwa? - Bungkag ni Linares nga inatubang niya si P. Salvi. - Ginsugiran nila akd nga malapit sia diri... - Sa pagkamatuod yari sia kag magakari dugaydogay, - - sabat sang kura. - Nalipay gid ako! May isa ako ka sulat nga ihatag sa iya, - hambal nga may kakunyag sang pamatan-on. - Kon indi tungod sining' malipayon nga hitabu nga nagdala diri sa akon. kuntani nagkari ako sing hungod sa pagduaw sa iya. Ang malipayon nga hitabu sa karon ginpabugtaw. - De Espadana, - siling ni Donya Victorina sang matapos ang pamahaw, - makigkita kita kay Clarita? - Kag kay Kapitan Tiago: Sa imo lamang ini Kapitan Tiago, sa imo lamang! Ang akon bana wala pagpamulong Iwas sa mga tawo nga dalagkb, kag bisan pa, bisan pa! Ang akon bana indi katulad sang iban nga yari diri... didto sa Madrid wala sia pagduaw Iwas sa mga kada- lagkoan lamang. Nagsululod sila sa hulot sang masakiton. Ang hulot madulomdulom, ang mga bintana napantakpan sa kahadlok nga masudlan sang hangin, kag ang diutay nga kasanag nga nagsuga sa hulot naghalin sa duha ka kandila nga nagdabdab sa atubangan sang isa ka larawan sang Birhen sang Antipolo™ Nabugkosan ang iya ulo sang isa ka panyu nga malapad nga nahumog sang tubig nga Colonia, ang iya lawas naputos sing ma- halungon sang maputi nga mga habol nga may madamb nga mga pligis, nga nagtipig sang iya putli nga mga dagway, naghigda ang pamatan-on nga dalaga sa iya katre nga kamagdng nga may mga (23) Birhen sang Anti polo - Ining' bantog nga santos nga babae nahauna nga gindala diri gikan sa Acapulco, Mexico ni Juan Nino de Tabora, sang pagkari niya nga sia ang nagdumala sang Filipinas sang 1626. Tungod sang iya mga gahum sa milagro nga mapauntat niya ang bagyo gindala sia pabalik- balik sa mga galyon uk6n mga barko sang pangulohan sa ila mga pagbyahte, tubtob nga sang 1672 ginbutang na gid sia sing unay sa isa ka simibahan sa aminhan-nakatundan sang Manila, sa idalum sang pagtatap sang mga Pari nga Agustinos. Samtang nga ginapatindog ang halaran nga pagabutangan sa iya ginsugid nga nagpakita sia sa iya mga tumoluo sa isa ka daku nga puno sang langka nga ginatawag sang mga tagalog nga "antipolo" diin karon nagikan ang iya ngalan: "Birhen sang Antipolo."
A NG MAG-ASA WA NGA DE ESPADANA kortina nga husi kag pinya. Ang iya itum nga mga buhok, nga nabanhay nga claw marko palibot sa iya daw itlog nga nawong, nagpadugang sang iya nagsihag nga pagpalangluspi, nga ginha- tagan lamang singkabuhi sang iya dalagkb nga mga mata, nga napun-an sing kasubb. Sa iya iuyo yara ang duha niya ka abyan nga babae kag si Andeng nga may isa ka pungpong sang mga asusena. Hinimulsohan sia ni De Espadana, tinan-aw ang iya dila, nag- himb sing pila ka pamangkot, kag naghambal sia nga iya hinulag ang iya ulo sa pihak kag pihak: - Na . . . nagamasakit sia, apang sarang mabulong! May bugal nga tinulok ni Donya Victorina ang mga nagta- lambong. - Liquen™ lakip sa gatas sa aga, pulot sang alteya, duha ka pildoras nga sinoglosa! - mandii ni De Espadana. - Magpakabaskog ka, Clarita, - siling ni Donya Victorina pagbulong sa imo... Ipakilala nga pumalapit. - Nagkari kami sa ko sa imo ang amon primo! Si Linares nalingaw, nga nagtulok sa masili nga mga mata nga daw may ginpangita. kag wala niya mabatii si Donya Vic torina nga naghinambit sa iya. - Gg. Linares, - siling sa iya sang kura nga tumoblag sang iya kalingaw. - Yari si P. Damaso nag-abot. Sa pagkatutuo nag-abot si P. Damaso, nga maluspi kag may diutay nga kasubb; sang pagbiya niya sa iya hiligdaan ang nahauna niya nga ginduaw amo si Maria Clara. Indi na sia si P. Damaso sadto, nga tuman kabakod kag matanlas nga magpamulongpulong; karon nagatikang sia nga mahinay kag daw may pagpangduha- doha. (24) Liquen - Sari sang tanum nga ginadukdok kag ginasakot sa gatas nga inogpurga. 373
BAH1N XLlll NG MG BUKO WALA SING KATAHAP bisan kay sin-o, tadlong nga ku- madto sia sa hiligdaan sang masakiton kag inuyatan niya sa kamot. - (Maria! - Hambal niya nga may indi mapulong nga kaha- nuklog, kag kumawas ang mga luha sa iya mga mata. - Maria, anak ko, indi ka mapatay! Hinumlad ni Maria ang iya mga mata kag tinulok sia nga may katingala. Wala sing isa nga nakakilala sa pransiskano nga nakamutik nga sia may mainanggaon nga balatyagon; sa ubos sang amo ka- baris kag kadako nga dagway wala sing nagpati nga may yara nga isa ka tagipusuon. Si P. Damaso indi na makapadayon kag binayaan niya ang dalagang' pamatan-on, nga naghibi subong sang isa ka bata. Gum- wa sia sa paghatag kahilwayan sa iya kasakit sa silong sang gin- pakamahal nga mga balagon sa balkon sang lin-ay. - Daw ano ang iya pagpalangga sa iya ihada! - Hunahona sang tanan. Tinulok sia ni Fr. Salvi nga wala makahulag kag mahipos, nga kinagat niya sing diutay ang iya mga bibig. Sang maghaganhagan diutay ang iya balatyagon, pinakilala sa iya ni Donya Victorina ang pamatan-on nga si Linares, nga nagpalapit sa iya nga may katahuran. Tinulok sia ni Fr. Damaso sing mahipos halin sa tubtob sa ulo, kinuha niya ang sulat nga dinawo niya sa binasa nga daw wala niya mahangpi gam sia namangkot: mga till iya kag - Kag si sin-o ka? - Ako si Alfonso Linares, ang ihado sang imo bayaw ... - hambal sang pamatan-on nga nagkurog ang iya mga bibig. Inidog ni P. Damaso ang iya lawas paisol, tinamdam niya Liwat ang pamatan-on kag, pinasadya niya ang iya nawong, tu- mindog sia. - 374 -
ANG MGA BUKO 375 - Kon amo, ikaw ang ihado ni Carlicos! - Hambal niya nga may kakunyag kag hinakos ang pamatan-on. - Kari ka kay hak- son ko ikaw.. . sang pila ka adlaw nga nagligad nabaton ko ang imo sulat.. . Ikaw gall! Wala ko ikaw makilala... karon nakita ko, wala pa ikaw mabun-ag sang paghalin ko sa pungsod; wala ko ikaw makilal-i! Kag hinugot ni P. Damaso sa sulod sang iya mabakod nga mga butkon ang pamatan-on nga nagpalamula; wala mahibal-i kon tungod bala sa kahuya ukon tungod sa paghugot. Daw bug-os nga nalipatan ni P. Damaso ang iya kasakit. Nagligad ang nahauna nga mga tinion sang paghaksanay kag nahimb niya ang nahauna nga mga pamangkutanon nahanungod kanday Carlicos kag Pepa, namangkot si P. Damaso: - Kag karon, ano ang luyag ni Carlicos nga buhaton ko sa imo? - Sa sulat ayhan may ginsiling sia... - sabat ni Linares nga kumurog uli ang iya mga bibig. - Sa sulat? Tan-awon ta? Matuod! Kag luyag niya nga patigayunan ko ikaw sing isa ka palangitan-an kag isa ka asawa! Hmm! Palangitan-an... palangitan-an, mahapos. Makahibalo ka magbasa kag magsulat? - Nabaton ko ang akon titulo sa pagkamananabang sa Uni- versidad Central! - Karambas! Kon amo isa ikaw ka manogkasaba? Apang wala ka sing pangguyahon sang manogkasaba... daw isa ikaw ka madamise!a,w apang maayo gani! Apang maghatag sa imo sing isa ka asawa... Hm! Hmmm! Isa ka asawa... - Padre, wala ako pagsagad dali, - siling ni Linares nga naggumon ang iya panumdoman. Apang si P. Damaso nagdayandayan halin sa isa ka utbong pakadto man sa isa ka utbong sang pasilyo nga nagakibot: Isa ka asawa, isa ka asawa! Ang iya nawong indi na masulub-on ukon malipayon; karon nagpahayag sia sing daku nga kaligdong kag daw nagpanumdom. Gintan-aw ni P. Salvi ini tanan nga hitabo kutob sa malayo. - Wala ako magtuo nga ang butang magahatag sa akon sing tuman nga libog! - Kibot ni P. Damaso sa tingog nga daw nag- (1) Madamisela - Isa ka taga ini nga naghalin sa hambal nga pinaran- ses, kag kon gamiton sa mga lalake, ang kahulog&n nga sila mga agi.
376 Noli Me Tangere hibia apang kalain. sa duha ka malain, anuhon ang isa nga indi tama Kag dinako niya ang iya tingog kag palapitan si Linares. - Kari ka, anak, - siling niya. - Hambalon naton si San tiago. Nangluspad si Linares kag nagpaganoy sa pari, nga nagtikang nga nagpadalum sang iya hunahona. Hanti bumulos si P. Salvi sa paglakatlakat nga nagpadalum sang iya panumdoman subong sangsa gihapon. Isa ka tingog nga naghatag sa iya sing maayong' aga puma- dulog sa iya sa iya makatalaka nga paglakatlakat; binatak niya ang iya ulo kag nakita niya si Lucas, nga nagyaob sa iya sing ma- tinahuron. - Ano ang tuyb mo? - Pamangkot sang mga mata sang kura sa iya. - Padre, ako ang ulbd sadto'ng napatay sa adlaw sang pan- dot! - Sabat ni Lucas nga daw naghibi. - Kag . . . ano? - Kibot niya ang halos mabatian. Pinilit ni Lucas ang paghibi kag pinahiran niya ang iya mga mata sing panyu. - Padre, - siling niya nga naghibubun-ot, - nagkadto ako sa balay ni Don Crisostemo sa pagpangayb sing bayad... nahauna sinikway niya ako nga nagsiling nga indi sia maluyag magbayad, tungod kay diutay lang kuno sia mapatay sa sayop sang akon mina- mahal kag wala'y palad nga utod. Kahapon nagbalik ako sa pag- sugilanon sa iya, apang nakalakat na sia sa Manila, nga ginbilinan ako, bilang kaluoy, sing lima ka gatos ka pesos kag nagtugon sa akon nga indi na ako magbalik liwat! A, Padre, lima ka gatos ka pesos. A! Padre... Ang kura namati anay sa laka, kag inanay nga lumotaw sa sa paghikay kag pagyaguta sa nasiplatan sia ni Lucas, dumalagan ini nga kumurbot. iya nga may katingala kag kaba- iya mga bibig ang isa ka yuhom amo nga kinomedya nga, kon abi - Kag ano karon ang imo luyag? - Pamangkot niya nga tinalikdan sia. - Ay! Padre, sugiri ako, sa paghigugma sa Diwa, kon ano ang angay ko buhaton; ang Padre nakahatag gihapon sing maayo nga mga laygay. - Sin-o ang nagsugid sa imo sina? Indi ka taga diri . . .
ANG MGA BUKO - Ang Padre nakilala sa bug-os nga puod! Pinalapitan sia ni Padre Salvi nga tinulok sa mga mata nga may kaakig kag tinudlb sa iya ang dalan humambal kay Lucas nga kinugmat: - Pauli ka sa imo balay kag pasalamati si D. Crisostomo nga wala ka niya mapasulod sa bilanggban! Paghalin ka diri! - Nalipatan ni Lucas ang iya lahog kag nagkumod: - Naghunahona ako anay . . . - Paghalin ka diri! - Singgit ni P. Salvi sa tingog nga nag- kurog. - Makigkita ako kuntani kay P. Damaso . . . - S. P. Damaso may ginahikot . . . Paghalin ka diri! - Ang kura nagsinggit liwat nga nagtabog sa iya. Si Lucas nanaog sa hagdan nga nagkibot: - Ini isa man . . . sanglit indi maayo magbayad! . . . Ang nagabayad sing maayo . . . Sa mga pagsinggit sang kura nagdulugok ang tanan pati sanday P. Damaso, Kapitan Tiago kag Linares. - Ang wala'y huya nga tiyugtiyog nga nagkari sa pagpa ngayb sing limos kag indi maluyag magpangabudlay! - siling ni P. Salvi nga kinuha niya ang iya kalu kag baston sa pagbalik sa kombento. sn
BAH1N XLIV NG PGSUSI SNG IPLTUGSILING MALAWIG NGA MGA INADLAW kag masubb nga mga kagab-ihon ang nagligad sa ulohan sang higdaan. Si Maria Clara nabughat sang pila ka tion tapos sia makapanuad, kag sa suldd sang iya pag-aliwasa wala sia sing ginsambit kundi ang ngalan iamang sang iya iloy, nga wala niya makilala. Apang ang iya mga abyan nga babae, ang iya amay kag ang iya tiya nagbantay sa iya; nag- paladala sila sing mga limos kag nagpamisa sa tanan nga santa nga milagrosa; si Kapitan Tiago nagtug-an nga madulot sing isa ka baston nga bulawan sa Birhen sang Antipolo, kag sa katapusan ang hilanat nag-amat buhin sing nagaynay kag dalayon. Si doktor De Espadana natingala sang mga gahum sang pulot sang alteya kag sang linaga nga liquen nga bulong nga wala mailisi. Si Donya Victorina nalipay kaayo sa iya bana nga sang isa ka adlaw nga ini nakatapak sa sidsid sang iya bata, wala niya pagpaagyi sang iya silot nga kuhaan sing postiso, kundi tuman na nga hinambalan Iamang niya sing: - Kon abi indi ka lang piang tapakan mo pati ang akon korse! Kag sia wala man sina paggamit! Sang isa ka hapon, sang pagdiiaw nanday Sinang kag Vic toria sa ila abyan, nagsinugilanon samtang nagpalamahaw sa kalan- an ang kura, Kapitan Tiago kag ang panimalay ni Donya Vic torina. - Nahanusbb gid ako sina, - siling sang doktor. - Si P. Damaso mahanusbb man sing daku sina. - Kag diin ang siling nimo nga isaylo sia? - Pamangkot ni Linares sa kura. - Sa puod sang Tayabas! - Sabat niya sini sing pasapayan. - Ang magakasubo man sing daku sina amo si Maria kon makasayod, - siling ni Kapitan Tiago, - luyag niya sia katulad sang isa ka amay. - 378 -
Ang pagsusi sang ipalatugsiling Tinulok sia ni Fr. Salvi sing palapaw. - Sa akon pagtuo, Padre, - padayon ni Kapitan Tiago, - nga ini tanan nga balatian naghalin sa malain nga buot nga nag- agi sa iya sadto'ng adlaw sang pandot. - Amo man ang akon paglaum, kag maayo ang imo gin- himb nga wala nimo pagpahanugoti si Gg. Ibarra sa pagpakig- sugilanon sa iya; kuntani nadugangan pa gid... - Kag kon indi nahanungdd sa amon, - sal-ot ni Donya Victorina, - si Clarita yadto na sa langit nga nagaambahan sang mga pagdayaw sa Diwa. - Amen Jesus! - Ginbilang ni Kpn. Tiago nga katungdanan niya sa pagmitlang. - Maayo lang ang imo palad nga ang akon bana wala ma- kakita sadto sing masakiton nga labi pa gid ka lutaw, kuntani nakatawag kamo sang iban kag diri ang tanan pakok; ang akon bana . . . - Ginapatihan ko gihapon ang akon ginasiling, - tugda man iya sang kura. - Ang pagkompesar nga ginhimb ni Maria Clara, amo ang nangin-kabangdanan sa paglwas sang iya kabuhi. Ang isa ka ipalatugsiling nga matinlb labi nga maayo sangsa ma- damo nga bulong kag talupangdan nga wala ko ginalalis ang ga- hum sang kinaalam sa pagbulong, labi na gid ang sa pagbusbos! Apang ang isa ka ipalatugsiling nga matinlb... Basaha ninyo ang mga tulon-an sa pagtuo kag makita ninyo kon pila ang nag-alayo sa isa lamang ka pagkompesar! - Pasayluha ako, - pamatok ni Donya Victorina nga naakig, - yana'ng gahum sang pagkompesar . . . Bulaga ang asawa sang alperes sa isa ka pagkompesar! - Isa ka pilas, senyora, indi kay isa ka balatian nga sarang magahuman sang ipalatugsiling! - Matigdas nga sabat ni P. Salvi. - Apang, ang isa ka maayo nga pagkompesar makapalikaw sa iya nga daan sa pagbaton sang mga tapungol subong sang nahanabb kaina sang aga. - Angay ina sa iya! - Padayon ni Donya Victorina katulad sang wala niya mabatii ang ginhambal ni P. Salvi. - Ina nga babae tama ka wala'y huya! Sa simbahan wala sia sing ginahimb kundi ang magtulok lamang sa akon. Makilala nga isa sia ka timawa; sang Domingo pangkuton ko na sia kuntani kon nakita 379
380 Noli Me Tangere niya ang mga amtl sa al{on naw6ng,w apang sin-o ang madina- mak sa pagpakigsugilanon sa tawo nga indi lutaw? Sa iya bahin ang kura, katulad sang wala man niya mabatii ini tanan nga pinanghambal, nagpadayon: - Patiha ako, Don Santiago, agud mabug-os ang pag-ayo sang imo anak kinahanglan nga magkalawat sia bwas; dal-an ko sia sing sakramento... nagatuo ako nga wala sia sing butang nga ikompesar, wala'y sapayan ... kon maluyag sia magkompesar karon sa gab-i... - Ambot ayhan, - sugpon gilayon ni donya Victorina nga ginhimuslan niya ang makadali nga paghipos, - indi ko ma- hangpan kon paano nga ang mga tawo nga sangkol mapakasal sa amo ka makakulogmat nga mga tinuga, katulad sina nga babae; sa malayo pa makita kon diin sia maghalm; mahibal-an nga daw mapatay sia sa kaila. Makita na! Pila ang suhol sang alperes? - Gani, don Santiago, hambali ang imo prima nga alungaydn ang masakiton sa pagkalawat bwas; makari ako karon sa gab-i sa paglwas sa iya sa tagdiutay niya nga kasal-anan ... Kag sang makita niya nga si tiya Isabel naghalin hinambalan niya sa tinagalog: - Himusa ang imo hinablos sa bwas dal-an ko sia sing sakramento, dali. pagkompesar karon sa gab-i; sa sina magaayb sia sing ma- - Apang, Padre, - nangahas sa pagpamatok nga may kata- hap si Linares, - wala ka ayhan nagahunahona nga may katalag man sia nga mapatay? - Aywan ka magkatahap! - sabat niya sa iya nga wala pag- tuloka. - Nakahibalo ako sang kon ginahimo; nakatabang na ako sa madamo nga masakiton. Labot pa sia ang makahibalo kon bala maluyag sia ukon indi magkalawat kag makita nimo nga ma- sabat sia nga huo sa tanan. Sa madali si Kapitan Tiago masiling nga huo sa tanan. Si Tiya Isabel sumulod sa hulot sang masakiton. Si Maria Clara padayon nga nagahigda sa kama, maluspi. tuman kaluspi; sa iya luyo yara ang iya duha ka abyan nga babae. Pagtulon sing isa pa ka tableta, - siling ni Sinang sa ma- hinay nga tingog nga pinakita sa iya ang isa ka maputi nga ta- (1) Mga armi sa nawong - Ang tawo nga nagasagad tulok sa isa ,man ka tawo, magamitan sini nga pamangkot: "May mga amu ako sa nawong.'
AnG PAGSUSI SANG IPALATUGS1LING bleta, nga kinuha niya sa isa ka diutay nga tubo nga kristal. - Nagsiling sia nga, kon mabatyagan mo gani ang pagpalamungol, untatan sa mahinay nga tingog. - Wala na sia magsulat sa imo liwat? - Pamangkot sang masakiton sa mahinay nga tingog. - Wala, ayhan masako gid sia? - Wala sia sing ginsugb nga ihambal sa akon? Wala sia sing liwan nga ginhambal kundi tinguhaon niya nga hilwayon sia sang Arsobispo sa pagsikway sa iya sang simba- han agud nga.... Ang pagsugilanonay gin-utod tungod nga nag-abot ang tiya. - Ang Pari nagsiling nga maghimos ka kay pakompesahon ka niya, anak, - siling sini, - bayai sia agud makakompesar sia. - Apang wala pa gani masemanahi nga nakakompesaar sia - pamatok ni Sinang, ■ - Wala ako pagmasakit kag wala ako pag- himo sing sala sa masunson! - Aba! Wala mo masayri kon ano ang ginahambal sang kura: nga ang matarong nagasala sing makapito sa tagsa ka adlaw? Lu- yag ka nga dal-an ko ikaw sing Anglia, sing Martilyo u\on sing Matadlong nga Dal an agud il^ata ma\apalangit?m Wala magsabat si Maria Clara. - Indi ikaw mabudlayan, - sugpon sang but-anan nga tiya sa paglipay sa iya. - Ak6 man ang mabasa sa imo sang panusi sa ipalatugsiling kag ikaw wala na sing mahimb kundi ang magpa- numdom sang imo mga sala. - Sulati sia nga indi na sia magpanumdom sa akon! - hutik ni Maria Clara sa dulonggan ni Sinang sang ini magpaalam sa iya. - Nano? Apang ang tiya sumulod kag si Sinang naggwa nga wala niya mahangpi ang ginhambal sa iya sang iya abyan. Pinalapit sang tiya ang isa ka siya sa suga, binutang ang iya antyohos sa utbong sang iya ilong kag binuksan niya ang isa ka diutay nga tulon-an, nagsiling sia: - Magpamati ka sing maayo, anak ko; masugod ako sa Mga Sugb sang Pagbulot-an sang Diwa; lagnayon ko lang agud maka- panumdom ka; kon indi nimo ako mabatian sing maayo, isiling mo sa akon agud masulit ko; nakasayod na ikaw nga sa imo kaayu- han indi gid ako magpahuway. (2) Angkla. . . Martilyo. . . Matadlong nga dalan. . . - Mga tig-ulo sang tatlo ka libro sa pagtuo. 381
^82 Noli Me Tangere Sinugdan niya ang pagbasa sa tingog nga makatuluyo kag pinunga nga mga pagbinagbinag nahanungod sang mga butang nga makasasala. Sa katapusan sang tagsa ka parapo gindulogan niya sing malawig, sa paghatag sa pamatan-on sing panahon sa pag- panumdom sang iya mga sala kag sa paghinulsol. Si Maria Clara tumangla sa taliwala nga wala sing ginpanum- dom. Natapos ang nahauna nga sugb nga higugmaon ang Ditva nga labi sa tanan, tinulok sia ni tiya Isabel sa ibabaw sang iya mga antyohos kag nalipay sia sang iya kahimtangan nga nagpanum- dom kag masulub-on. Nangughad sia nga may pagkamatinuohon kag sang tapos makaligad ang malawig nga pagdulog, sinugdan niya ang ikaduha ka Sugb. Ang mabuot nga tigulang matinuo- hon nga nagbasa kag, natapos niya ang mga pagbinagbinag, tinu lok na man niya ang iya hinablos, nga pumahilay sing mahinay sang iya ulo sa pihak. - Ha! - siling ni tiya Isabel sa iya kaugalingon, - ini'ng pagpakiluoy sa balaan niya nga ngalan, ang kailo nga ini wala na sing labot! Makadto kita sa ikatlo. Kag ang ikatlo ka Sugb iya ginsusi sing maid-id kag ginsay- say, kag binasa niya ang tanan nga butang nga mahimban sing sala, tumulok sia liwat sa hiligdaan; apang nian binatak sang tiya ang iya mga antyohos, kag kinusb niya ang iya mga mata: nakita niya ang iya hinablos nga nagbutang sing panyu sa guya sa pagpahid sang iya mga luha. - Hm! - siling niya, - ehem! ehem! Ang kailo nagtulog sing makaisa sa sulod sang panahon sang pagwali. Kag binutang niya uli ang iya antyohos sa utbong sang iya ilong, nagsiling: - Tan-awon naton nga, tungod kay wala niya pagpakabalaana ang mga pandot wala man niya pagpadunggi ang iya amay kag iloy. Kag binasa niya ang ikap-at ka Sugb sa tingog nga labi pa gid ka lagnay kag ka pinunga, nga sa iya pagtuo sa amd nga bagay makahatag sia sing daku nga kaligdong sa pagpakompesar, katu- lad sang iya nakita nga ginhimb sang madamb nga prayle: si tiya Isabel wala pa gid makabati sa isa ka kwakero nga nagwali, kun- tani sia nagpalangurog man. Ang pamatan-on nga dalaga, nian, makapila nga binatak niya ang iya panyu sa iya mga mata, kag namutikan ang pagbahulay sa iya.
Ang PAGSUSI SANG IPALATUG1ILING - Daw ano kaayo nga kalag! - Ang hunahona sang tigulang sa iya kaugalingon, - sia nga matinumanon kag masinulundon kaayo sa tanan! Ako may madamb nga sala kag wala gid ako makahibi sing matuodtuod. Kag sinugdan niya ang ikalima ka Sugb nga tuman na gid kalagnay kag pinahimpit pa gid ang pagpinunga, sa tuman nga mga kaluyag nga wala niya mabatli ang nalumsan nga mga hibu- bun-ot sang iya hinablos. Sa isa lamang niya ka pagdulog, sang tapos niya mabasa ang nahanungod sa pagpatay sa kamot nga may hinangiban, nga natalupangdan niya ang mga hibubun-ot sang makasasala. Hanti ang paningog nagligad sa pagkalangitnon, bi- nasa niya ang nabilin nga sugb sa pagmitlang nga may pamahog, kag sanglit matan-aw niya nga ang iya hinablos nagpadayon giha- pon sa paghibi. - Paghibi, anak, paghibi! - Hambal niya sa iya nga pinala- pitan niya sa hiligdaan. - Labi nga dugangan nimo ang paghibi labing' madali man nga patawaron ka sang Diwa. Batyaga ang \asatyt sang \ontrisyon labt sangsa atrisyon.m Paghibi ka anak, paghibi! Wala ka makahibalo kon ano ang ginabatyag ko nga kalipay nga ikaw nagahibi! Sumbaga man ang imo dughan, apang indi lang pagpatam-i, kay nagamasakit pa ikaw. Kapin pa, tungbd nga ang kalisod agud magdugang nagakina- hanglan sang kalinong kag pag-isahanon, sang makita sia nga gin- panilagan, si Maria Clara amat-amat nga umontat sa iya paghibu- bun-ot, pinahiran niya ang iya mga luha nga wala magtingog kag wala man magsabat sa iya tiya. Pinadayon sini ang pagbasa, apang, tungod nga ang paghibi sang nagkompesar nag-untat, nadula man ang iya luyag, ang kata- pusan nga mga Sugb nagpatuyo sa iya kag nagpapanguy-ab sa iya, sa dakO nga halit sang makatalaka nga pagpinunga, nga sa amo nga bagay nabungkag. - A! kon wala ko ina makita indi ko mapatihan! - Panum- dom sang ulihe sang maayo nga tigulang. - Ini nga bata naga- himb sing sala katulad sang isa ka soldado batok sa nahauna nga lima ka Sugb, kag kutob sa ikan-um pakadto sa ikanapulb wala sia sing bisan isa ka sala nga sarang mapatawad, nga taligmatb sangsa aton! Ano ang lakat sang kalibutan karon! (3) Batyaga ang kasakit sang kontrisyon labi sangsa atrisyon - Ang na hauna amo ang kasakit kag paghinulsol tungod sa pagpasipala sa Dios, kag ang ikaduha amo ang kasakit sa pagpaakig sa Dios tungod sa kabug-at kag kalaw-ay sang mga sala nga nahimo. 383
184 Noli Me Tangere Kag sinindihan niya ang isa ka daku nga kandila sa Birhen sang Antipolo kag duha pa ka magagmay sa Ntra. Sra. del Rosario kag sa Ntra. Sra. del Pilar,w nga ginhalungan niya ang pagpain kag pagbutang sa isa ka higad sang isa ka krusipiho nga marpil sa pagpakilala sa iya nga tungod sa iya wala pagsindihi ang mga kandila. Ang Birhen sang Delaroche wala man sing kahilabtanan: isa sia ka dumoluong nga wala makilal-i, kag si tiya Isabel wala makabati tubtob karon sang maskin isa niya ka milagro. Wala naton mahibal-i kon ano ang nahanabb sa pagkompesar sadto nga gab-i; ginatahod naton ina nga mga likum. Ang pag kompesar malawig, kag ang tiya nga sa antad nagbantay sang iya hinablos, sarang makamutik nga ang kura, sa baylo nga maglingig sang iya dulonggan sa pagpamati sang mga tinaga sang masakiton, ginpaatubang niya ang iya guya sa dalaga, kag wala sing tuyb kundi ang magbasa gid lamang sa matahum nga mga mata sang dalaga sang iya mga panghunahona kag magpanumdom nahanu- ngod sina. Maluspi kag ang mga bibig nagkipot, humalm si P. Salvi sa iya hulot. Sa pagkakita sang iya agtang nga masagil-um kag puno sing balhas, sarang masiling nga sia ang nagkompesar kag indi bagay nga pagpatawaron. - Jesus, Maria kag Jose! - Siling sang tiya nga nanguros sa pagsubol sang isa ka malain nga panghunahona. Sin-o ang nakahangop sang mga pamatan-on nga babae karon? (4) Ntra. Sra. del Pilar - Ang bantog nga Birhen sang Zaragoza, Espana kag patrona sang Sta. Cruz, Manila. Ang STimbahan sang Sta. Cruz diin na- hamtang ang amo nga santos, isa ka matahum nga simbahan sa tagipusuon sang pudk nga amo man ang ngalan. Ang iya mataas kag nadanyag nga tore na- gatindog sa amo man nga du6g diin ginliwat ang pag-uli sang plasa sang Sta. Cruz, sang mga mananalakay, sa kay Dn. Simon de Anda y Salazar, sang 1871. Isa ka plantsa nga marmol nga natapik sa tuo nayon sang ganhaan sang Sim bahan nga nagaatubang sa Escolta may sulat nga nagasugid sang amo nga hitabo.
BAH IN XLV NG MG GINHINGB6T 1 SA BUGAY SANG MASAGIL-UM nga kasanaaw, nga gin- sabwag sang bulan lapos sa madamol nga mga sanga sang mga kahoy, ang isa ka tawo nagpanglighot sa talon nga nagtikang sing mahinay kag malinong. Sa masunson kag daw sa may gintultol. nagpanihol sia sang isa ka ugoy nga pinasahi nga ginsabat man sang isa gikan sa malayo nga amo man ang paningog. Ang tawo namati sing maayo, kag sang ulihe pinadayon niya ang iya pag- lakat padulong sa malayo nga huni. Sa katapusan, sa tunga sang linibo nga kapiutan nga ginhatag sa kagab-ihon sang wala matandog nga talon, nakaabot sia sa isa ka diutay nga kaingin, nga nahil-uban sang sanag sang bulan sa iya nahauna nga paglati. Ang mataas nga mga bato, nga natung- tongan sang mga kahoy, nagtilindog palibot nga may banhay sang naguba nga daku nga teatro; ang mga kahoy nga bag-o lang pina- mulod, mga kahoy nga gin-uling nagtinumpok sa tunga, nga na samb sa dalagkb nga mga bato, nga sa katunga ginhaklapan sang kinaugali sang iya lunhaw nga mantu. (1) Sang 1883 ang dumaan nga pagpamuhis nga "tributo" gindula kag sa baylo sini gingamit ang sedula sa tagsa ka tawo, nga am6 man bilang ang isa ka pagpakilala sang tagdala. Ang amo nga sedula sarang mapangayo sa tawo sa maskin an6 nga tion kag bisan diin nga duog, kag ang indi maka- pakita sina sarang madakop kag mabutang sa bilanggoan. Hanti ini ginhi- muslan sang mga may malain nga katuyoan, sa pagpakalakas kag sa paglapas sang katarungan nga tawhanon sanglit bisan sin-o sarang mabilang nga "man- lalapas" maskin pa nga wala sing panumbong nga ginpasaka batok sa iya. Ang "tributo". Ngalan ini nga ginhatag kutob sang pagsugod sang pag- panalakay sa amot nga ginahateg sang mga tumandok nga indi pinasahi sa Hari, indi lamang sa hilinguyangon sa pagdumala, kundi sa pagpakilala man nga sila mga sakop. Gani nga sa pagpanalakay sang mga katsilang* militar ang una nga ila ginpangayo sa mga guban sang mga tumandok nga ila madadg amo ang "tributo" sa pagpakilala nga ang mga nalupig nagayaob sa gahum sang mga mananalakay. Sa paigpanukot sini gintugyanan ang mga pangulo sang mga baranggay nga amo man ang nagahatag sa Administnador sang As- yenda. Ang pangulo sang baranggay nga labi makatuman sang iya katungda- nan sa sulod sang napulo ka tuig, mahimo nga katapo sang Prinsipalya, sakaan sia sing ranggo nga mahimo nga aristokrata kag magaagum sia sang tanan nga pasahing' kahigayunan nga natuhoy sa iya. - 385 -
386 Noli Me Tangere Halos lang makaabot ang wala makilal-i nga tawo, sang ang isa man ka tawo, hinali nga gumwa gikan sa likod sang isa ka dakfl nga bato pumalapit kag humunos sang isa ka rebolber. - Sin-o ka? - Pamangkot niya sa tinagalog sa tingog nga may gahum, nga pinanganga niya ang gato sang iya hinangiban. - Yara bala sa inyo ang tigulang nga si Pablo? - Pamang kot sang nahauna sa tingog nga matawhay, nga wala magsabat sa ginpamangkot sa iya kag wala magpakita sing kahadlok. - Ang ginahambal mo, ang Kapitan? Huo, yari diri. - Hand singgana sia nga diri nagapangita sa iya si Elias, - siling sang tawo nga dill liwan kundl ang kalatingalahan nga timonil. - Ikaw bala si Elias? - Pamangkot sang isa nga may kataha kag pumalapit, nga wala niya pag-ibulag ang pagpatumtom sa iya sang iya rebolber. - Hand ... kari ka. Sumunod si Elias. Sumulod sila sa isa ka daw gikab, nga nagsalop sa idalum sang duta. Ang manogtuytoy, nga nakahibalo sang alagyan nag- patimaan sa timonil kon kinahanglan ang pagdulhog, ang paghilay ukon ang pagpaguyod: wala'y sapayan wala sila magdugay kag nakaabot sila sa isa ka daw kadak-an, nga masagil-um nasug-an sang mga sulo nga bagtik, nga nasudlan sang napulo kag duha ukon napulo kag lima man ka tawo nga lupit sa hinangiban, nga bulingon ang ila mga nawong kag ang ila mga panapton indi mag- kalaamo, nga ang iban nagpulungko, ang iban naghiligda, kag halos nagsinugilanonay ang isa kag isa. Natungtong ang iya mga siko sa ibabaw sang isa ka bato, nga gingamit nga latok nga sulo- latan, kag nagtulok nga madalum ang panumdoman sa suga nga naghatag sing diutay nga kasanag sa madamol nga aso, makita ang isa ka tigulang nga masubo sing pangguyahon, ang ulo naputos sa isa ka duguon nga wagkos: kon wala naton masayri nga isa yadto ka gikab sang mga tulisan, makasiling kita, sa pagbasa sang kasakitan sa guya sang tigulang, nga amo ini ang Tore sang Gutom sa adlaw sang wala pa makaon ni Ugolino ang iya mga anak. Sang pag-abot ni Elias kag sang iya manogtuytoy, ang mga tawo halos nagbalangon, apang sa isa ka hagyu sang naulihe nag- linong sila nga gintulok lamang nila ang timonil, nga wala gid sing mga hinangiban.
A NG MGA GINHINGABOT Liniso sang tigulang sing inanay ang iya ulo kag nakita niya ang maligdong nga dagway ni Elias, nga nagtulok sa iya nga wala sing kalu, nga puno sing kasubo kag katuyoan. - Ikaw gali? - Pamangkot sang tigulang nga ang iya pa- nulok, sang makilala niya ang pamatan-on, nagsadya sing diutay. - Nano nga kahimtangan nga nakita kita! - Kibot ni Elias sa mahinay nga tingog kag hinulag ang iya ulo. Dumuko ang tigulang sing hipos, hinagyoan niya ang mga tawo, nga ini sila nagtilindog kag naghalalin, nga tinulok nila anay ang timonil sa pagbanabana sang iya kataas kag sang iya mga kusog. - Huo! - - Siling sang tigulang kay Elias sang ulihe sang duha na lang sila. - Sang mga anum ka bulan nga nagligad, sang mapadayon ko ikaw sa akon balay, ak6 yadto'ng bumatyag sing kaluoy sa imo; karon ang kapalaran nagliwat, kag ikaw karon ang naluoy sa akon. Apang pungkb ka, kag sugiri ako kon ngaa nga nakadangat ka tubtob diri. - Mga napulo kag lima na ka adlaw ang nagligad nga naka- sugid sila sa akon sang imo malaot nga palad, - sabat sang pama- tan-on sing mahinay, nga nagtulok sa suga. - Naglakat ako gila- yon kag ginpangita ko ikaw halin sa isa ka bukid pakadto sa isa man ka bukid; nalibot ko halos ang duha ka puod. - Agud indi mapatulo ang dugo sang wala'y sala, kinahang- lan nga malagyo ako; ang akon mga kaaway nahadlok magpakita kag ang pinaatubang nila sa akon amo ang pila ka wala'y palad, nga wala makahimb sa akon sing bisan diutay nga kalainan. Pagligad sang malip-ot nga kalinong, nga ginhimuslan ni Elias sa pagbasa sang mga panghunahona sa maligdong nga nawong sang tigulang, nagsabat sia: - Nagkari ako sa paghingyb sa imo sang isa ka butang. Sang wala ko makita ang bahin sang panimalay nga naghatag sing ma laot nga palad sa akon man panimalay, namat-od ako sa paghalin sa puod diin ako nagpuyb sa pagsaylo sa Aminhan kag sa pagpanga- buhi sa tunga sang mga guban nga dimatinuohon kag hilway: ma- luyag ka magbiya sang pangabuhi nga imo ginsugdan kag mag- upod sa akon? Ako ang imo mangin-anak sanglit nawala na tanan ang sa imo, kag ako nga wala sing panimalay, sa imo may isa ak6 ka amay. Lumungblungb ang tigulang, kag nagsiling: 387
388 Noli Me Tangere - Sa akon panuigon, kon namat-od ako sa isa ka kabubut-on nga indi malisb sanglit kay wala na ako sing liwan nga mahimb. Ang isa ka tawo, nga katulad sa akon, nakaiigad na sa iya pagka- pamatan-on kag sa iya gulang nga panuigon nga nagpangabudlay sa iya kaugalingon nga kaayuhan subong man sa iya mga anak; isa ka tawo nga nagmasinulundon sa tanan nga kabubut-on sang mabug-at nga mga katungdanan, nag-antos sang tanan sa pagpanga- buhi sing mahidaiton kag sa isa ka kalinong nga takos mahimb; ini nga tawo, nga ang iya dugb pinayami sang panahon, nagsik- way sang tanan niya nga nagliligad kag sang tanan niya nga pala- abuton sa mga pangpang na gid sang iya lulobngan, tungod kay iya nahukman sing matul-id nga wala na pagluntad ang hidait bisan ang labing' mataas nga kaayuhan. Ngaa man nga mag-agi ka sang pagpuyo sa mapiot nga mga inadlaw sa malayo nga duog? May duha ako ka anak nga lalaki, isa ka anak nga babae, isa ka puloy-an, isa ka manggad, ginpangalipayan ko ang maayo nga pag- bilang kag pag-inakop; karon katulad ko ang isa ka kahoy nga nabalian sing mga sanga, nagalayas ako nga isa ka dalakpon. nga ginaayam katulad sang isa ka hayop sa talon, kag ini tanan, tungod sa ano? Tungod kay ang isa ka tawo nagbuong sang kadungganan sang akon anak nga babae, tungod kay ang mga utod nangayb nga pabayaron ina nga tawo sa pagbuong sang dungog, kag tungod kay ina nga tawo nahamtang sa ibabaw sang iban nga may titulo nga ministro ukdn tinugyanan sang Diwa. Wala'y sapayan sang tanan, ako, nga amay, ako, nga ginpakahuy-an sa akon katigulangon, gin- patawad ko ang pagpilas sang akon kadungganan, mapainumuron sa kainit sang mga balatyagon sang pagkapamatan-on kag sa kahu- yangan sang unod, kag sa atubangan sang indi na makaayo nga kalainan, an6 ang dapat ko himuon kundi ang maghipos kag mag- Iwas sang nabilin sa akon? Apang ang kriminal may kahadlok sa atubangan sang isa ka pagtimalos nga kapin ukon kulang naga- kaanggid sangsa akon, kag ginapangita ko ang kalaglagan sang akon mga anak. Nakasayod ka kon ano ang iya ginhimo? Wala? Nakasayod ka nga nagbutangbotang sia nga may nangawat sa kom- bento, kag sa mga ginsumbong nalakip ang isa sang akon mga anak? Ang isa indi nakon malakip kay wala sia mataboi. Nasay- ran mo kon ano nga kasakitan ang ila ginhatag sa iya! Nahibal-an nimo ina kay amo ang ginahimo sa tanan nga kabanwahanan! Ako, nakita ko ang akon anak nga ginbitay sa iya mga buhok, na- batian ko ang iya mga pagsinggit, nabatian ko sia nga gintawag
Ang mga ginhingabot niya ako, kag ako nga nahadlok kag naanad sa hidait, wala ako sing kaisog sa pagpatay bisan sa pagpanginmatay! Nasayran mo nga ang pagpangawat wala mapamatud-i, nga nasapwan ang bu- tangbotang kag bilang silot, ang kura ginsaylo sa iban nga banwa, kag ang akon anak napatay tungod sa mga kasakitan nga iya nabaton? Ang isa, nga nabilin sa akon, indi matalaw katulad sang iya amay, kag ginakahadlukan sang berdugo nga basi magtimalos sa iya tungod sa pagpatay sang iya utod, sa balibad nga wala sia sing sedula sa pagkapumoluyo nga sang amo nga ti6n nalimtan niya, binilanggo sia sang gwardya sibil, ginsakit, ginpaugtas kag ginpasud-o paagi sa mga kasakitan tubtob nga napilitan sa pag- hikog! Kag ako, nabilin ako nga nabuhi tapos makaligad ang madamo nga mga pagpakahuya apang kon wala ako sing kaisog nga amaynon sa pag-apin sa akon mga anak, may nabilin sa akon nga isa ka tagipusuon sa isa ka pagtimalos kag ako magatimalos! Ang tanan nga may kaaligutgot nagatilipon sa idalum sang akon pagpangulo, ang akon mga kaaway nagapadugang sang akon gu- ban, kag sa adlaw nga ginabilang ko nga ako may kabakod na, manaog ako sa patag kag tapuson ko sa kalayo ang akon pagti- malos kag ang akon kaugalingon nga kabuhi! Kag ina nga ad law magaabot ukon wala na bala sing Diwa! Kag ang tigulang tumindog nga indi mahamtang kag, sa pa- nulok nga nagsili kag sa tingog nga nagdaghob, sinugponan niya nga hinapay ang iya malaba nga buhok: - Pakalauton, pakalauton ako nga pinunggan ko ang manog- timalos nga mga kamot sang akon mga anak; kinuhaan ko sila sing kabuhi. Kuntani pinabay-an ko nga mapatay ang may sala, nag- diutay ang akon pagtuo sa kinamatarong sang Diwa kag sang mga tawo, kardn kuntani yari sa luyo ko ang akon mga anak, mga da- lakpon apang yari sila sa akon luyo kag wala mapatay sa kasakitan! Wala ako matawo nga mangin-amay, gani nga wala sila sa akon! Pakalauton ako nga wala ko pagtun-i sa akon mga tinuig ang katawohan nga sa tunga nila nangabuhi ako! Apang sa kalayo kag sa dugo, kag sa akon kaugalingon nga kamatayon makahibalo ako magtimalos sa ila! Ang malaot. sing palad nga amay, sa iya tuman nga pagpanga- lisod, nabuklas niya ang wagkos sa iya ulo, kag nabuksan ang pilas nga yara sa iya agtang, gikan dira umilig ang madamb nga dugo. - Ginakilala ko ang imo kalisod, - hambal ni Elias, - kag nahangpan ko ang imo pagtimalos; ako man katulad sa imo kag 389
390 Nou Me Tangere wala'y sapayan, sa kahadlok nga mahalitan ang isa nga, waay labot, ginapasulabi ko ang paglimot sang akon mga malaot nga palad. - Ikaw sarang makalimot sanglit lanubb pa ikaw kag tungod nga wala ka sing bisan isa ka anak nga nawala, kag wala ka sing ano nga katapusan nga paglaum! Apang ako nagapasalig sa imo, nga indi ak6 magpilas sa bisan kay sin-o nga waay labot. Nakita mo ini nga pilas? Kay wala ko pagpatya ang isa ka makaluluoy nga kwadrilyero nga nagtuman sang iya katungdanan, pinabay-an ko sia nga mapilasan ako. - Apang tan-awa, - siting ni Elias tapos makaligad ang ma- kation nga paglinong, - tan-awon mo kon sa daw ano ka maka- haladlok nga hitabU nga mabutang mo ang aton wala'y palad nga kabanwahanan. Kon tumanon mo ang imo pagtimalos sa imo ka- mot, ang imo mga kaaway magahimb sing makasiligni man nga mga pagtimalos, indi batok sa imo, indi batok sa mga may hina- ngiban, kundi batok sa banwa nga amo sa masunson ang ginasum- bong suno sa kinabatasan, kag gani pila ka paglapas sang mga katarungan! - Ang banwa dapat maghibalo sa pagpangapin, ang tagsa dapat magpangapin! - Nakahibalo ka nga ina indi mahimb! Ginuo, nakilala ko ikaw sadto sang ikaw malipayon pa, gani nga ginhatagan nimo ako sing maayo nga mga laygay; mapahanugotan mo ako? . .. Nanimukb ang tigulang kag daw namati. - Ginuo, - padayon ni Elias nga gintakos niya sing maayo ang iya mga tinaga, - may maayo ako nga palad sa pagpangayb sang bulig sang isa ka pamatan-on nga manggaranon, maayo sing tagipusuon, bilidhon kag magahigugma sang kaayuhan sang iya pungsod. Ginasugid nila nga ini nga pamatan-on may mga abyan sa Madrid, wala ako makahibalo, apang mapasalig ko sa imo nga sia abyan sang Kapitan Heneral. Ano sa imo kon himuon naton sia nga tagdala sang mga panumbong sang banwa, kon patalupang- don naton sia sang palanumbunganon sang mga wala'y palad? Naglungolungb ang tigulang. - Nagasiling ka nga sia manggaranon? Ang mga manggara non wala sing ginapanumdom kundi ang magpadugang lamang sang ila mga manggad; ang bugal kag ang day aw nagapabulag sa ila; kag sanglit sa kalabanan maayo sila, labi na gid kon sila may gamhanan nga mga abyan, wala sing isa sa ila nga nagasapak sa
Ang mga ginhingabot 391 mga wala sing palad. Nahibal-an ko ina tanan kay sadto mang- garanon man ako! - Apang ang tawo nga ginasugid ko sa imo indi katulad sang iban; isa sia ka anak nga ginpasipalahan sa handumanan sang iya amay; isa sia ka pamatan-on nga, tungod kay sa madali maga- angkon sia sing panimalay, nagapanumdom sang kaulihian, sa isa ka maayo nga bwas-damlag sang iya mga anak. - Hanti isa sia ka tawo nga magamalipayon; ang pakigsumpong indi ila sang mga tawo nga malipayon. - Apang ila sang mga tawo nga may tagipusuon! - Ayhan! - Sabat sang tigulang nga pumungkb. - Bilangon ta nga nagpasugot kita nga dal-on ang aton tingog tubtob sa Kapi- tan Heneral, bilangon ta nga sa Korte may makita kita nga mga diputado nga magaapin sa aton, nagapati ka nga hatagan kita sing hustisya? aton gina- - Tilawan naton ina anay sa wala pa kita makasugod sa pag- patulb sing dugo, - sabat ni Elias. - Matingala ka nga ako, isa man nga wala'y palad, pamatan-on kag mabakod, nagahingyb sa imo, nga tigulang kag maluya, sang mga padihot nga mahidaiton; apang ang matuod nga nakakita ako sing madamb nga mga pag- batas, nga ginpatuga naton labi sangsa mga malinupigon: ang wa la sing hinangiban nga banwa amo ang nagabayad. - Kag kon wala kita sing matigayon? - May matigayon gid kita, patiha ako; indi kay ang tanan nga nagagahum indi matarong. Kag kon wala kita sing matiga yon, kon indi pagpamatian ang aton mga tingog, kon ang tawo mahimb na nga bungol sa kasakit sang ila kasubong, hanti ibutang ko ang akon kaugalingon sa idalum sang imo mga mandu! Ang tigulang, nga puno sing kakunyag, humakos sa pamatan on. - Ginabaton ko ang imo hingyu Elias; nahibal-an ko nga ginatuman mo ang imo hinambalan. Magkari ka sa akon kag buligan ko ikaw sa pagtimalos sa imo mga nagliligad, buligan mo ako sa pagtimalos nahanungod sa akon mga anak, ang akon mga anak nga katulad man sa imo! - Sa karon likawan mo, ginuo, ang tanan nga paagi sa kusog. - Ipahayag mo ang mga panumbunganon sang banwa, na hibal-an mo na man. San-o ko mahibal-an ang sabat? - Sa suldd sang apat ka adlaw padal-i ako sing isa ka tawo sa baybayon sang San Diego, kag igahatag ko sa imo ang sabat
392 Noli Me Tangere nga ihatag sa akon sang tawo nga hulaton ko ... Kon batunon, hatagan kita nila sing hustisya, kag kon indi, ako ang nahauna nga matupok sa inaway nga aton pagahimuon. - Si Elias, indi mapatay, si Elias amo ang mangin-pangulo, kon si Kapitan Pablo mapukan nga malipayon sa iya pagtimalos. - siling sang tigulang. Kag sia man ang nagbuylog sa pamatan-on tubtob nakagwa sa Iwas.
BAHIN XLVI NG BULNGN 11' SA PAGPABALAAN SANG HAPON sa adlaw nga domin- go sa masunson nagakadto ang mga tawo sa bulangan sa Filipinas, katulad sa mga toro sa Espana. Ang bulang, hampang nga gindala sa pungsod kag ginhiwat sa sulod sang isa ka gatos ka tuig, amo ang isa sang mga kaduyogan sang banwa, nga labi sangsa apyan sa mga insik; dira nagakadto ang imoi sa pagpasimpalad sang yara sa iya, nga may handum sa pagdaog sang kwarta nga indi mag- pangabudlay; dira nagakadto ang manggaranon sa paglingawli- ngaw, nga ginagamit niya ang kwarta nga kapin sa iya mga badii kag mga pagpamisa sa pagpasalamat; apang ang manggad nga iya ginahampang iya kaugalingon, ang iya sanggul nahanas sa daku nga paghalong, sa paghaiong nga ayhan labi pa sa anak, nga maga- bulos sa amay sa bulangan, kag wala kita sing sarang ipamatok. Sanglit ang Pangulohan sina kag tubtob gani nga ginapanug- yan nga nagasugo nga ang bulang hiwaton lamang sa mga plasa sang banwa, sa mga adlaw sang pandot, (agud ang tanan-sarang sina makakita kag ang sulondan magpakunyag?), pag\atapos sang misa mayor tubtob magsirom (walo ka takna), makadto kita sa pagtambong sa sini nga hampang sa pagpangita sang pila nga aton kilala. Ang bulangan sang San Diego wala sing kinatuhay sa iban nga mga bulangan nga makita sa iban nga kabanwahanan Iwas la mang sa pila ka bahin. May tatlo ka huldt: ang nahauna, ukon ang sulodlan, isa ka daku nga rektanggulo nga may duha ka pulb ka metro ang laba kag napulb kag apat ang sangkad; sa isa sang iya mga kilid nagabukas ang isa ka ganhaan, nga sa masami gina- bantayan sang isa ka babae, nga amo ang tagpanukot sang balayran sa pagsulod. Sa sini nga amot nga ginahatag sang tagsa didto, nag- (1) Bulangan - Tubtob sang tuig 1779 ang bulang wala ginasukta sang pangulohan nga katsila sing buhis, kag ini ginapagwa lamang sa mga plasa sang banwa. Sang tuig 1781 ang pangulohan nagsukot na sing hinakay sa tanan nga bulangan kag ang sinuktan nagdangat sa P14.798 sa isa ka tuig. Sang 1864 ang tanan nga sinuktan naglambot sa P106,000. 393 -
394 Noli Me Tangere baton ang Pangulohan sing isa ka bahin, nga pila ka gatos ka libo ka pesos ang tuig: ginsugid nga sa sini nga pilak nga ginbayad sang kaduyogan sa iya kahilwayan, ginpatindog ang dalagko nga mga buluthoan, ginhimo ang mga taytay kag mga dalan, ginkuha ang mga inogpadya sa pagpauswag sang pagpanguma kag pagne- gosyo ... balaan ini nga kaduyogan kag dalagko nga kaayuhan ang iya mahimo! - Sa sini nga nahauna nga hulot yara dira ang mga nagabalaligya sing buyo, mga abano kag tabako, mga kalan-unon kag mga pagkaon kag iban pa; diri nagatinumpok ang kabataan nga nagaulupod sa ila mga amay ukon mga tiyu, nga ginatudloan nila sing maayo sang mga likum sa pangabuhi. Ini nga hulot naangot sa isa nga dakudako, isa bilang ka foyerm diin ang tanan nagatilipon sa wala pa ang mga soltada. Yara dira ang kalabanan sang mga manok, nga nahigtan sang mga pisi nga nabangot sa mga lansang nga tul-an ukon mga matig-a nga kahoy: dira ang mga tahur, ang mga maluyagon, ang mga batid nga manogtakod sang mga bulang; dira nagakinuntratahay, nagabinagbinagay, nagainutangay, nagamasigpakamalaot, nagama- sigsumpaay, nagakinadlaway nga nagatinalangkaw; ang isa naga- hapayhapay sang iya manok, nga ginapaagi ang iya kamot sa iba- baw sang makintab nga lawi; ini iya nagasusi kag nagaisip sang mga himbis sa mga till; ginasugid ang mga pagdaog sang mga kampyon; dira makita mo ang madamo nga may guya nga masu- lub-on nga nagabitbit sa mga till sang patay nga mga manok nga nahimulbolan: ang sapat ginpakaali sa sulod sang binulan, gin- sagod, ginhalungan adlaw kag gab-i kag dira natapik ang maanyag nga mga paglaum, kag karon indi na liwan kundi isa na ka patay kag ibaligya lamang sa bill nga pesetas, nga pagagisahon sa gisantes kag pagakaunon sa amo man nga gab-i: sic transit gloria mundi!m Ang nag-agum sang kaparutan mapauli sa balay diin nagahulat ang indi mahamtang nga asawa kag ang rubanit nga mga anak, nga nawala na ang diutay nga puhunan kag wala na ang manok. Sa ibabaw sadtong' bulawanon nga damgo, sang tanan yadto nga mga pagsagod sa mga binulan, kutob sa pagbutlak sang adlaw tubtob magsirom, sang tanan nga pagpalapyo kag mga pagpangabudlay, ang bayad pesetas lamang, ang abu nga nabilin tapos makaligad ang madamol nga aso. Sa sini nga foyer nagpakigbais ang kubos (2) Foyer - Isa ka huldthulot bago sumulod sa kadak-an. (3) Sic transit gloria mundi - Amo ini sa kahimayaan nga dutan-on, hurubaton nga kinuha sa Kempis, "Ang huwad ni Cristo."
Ang bulangan sing ihibalo; ang labing' batid nagausisa sing maid-id sang butang, ginatimbang, ginatan-aw, ginahumlad ang mga pakpak, ginapikpik ang mga kusog sang amo nga mga sapat. Ang iban nagakaladto sa bulangan nga nagapalanapot sing maayo, nga ginasunod kag ginalibutan sang mga humalangad sang ila mga manok; ang iban, mga mahigkb, nga ang pat-in sang kaduyogan nabanhay sa ila ma- nipis nga mga nawong, maluyagon nga naga-ilog sang hulag sang mga manggaranon kag nagatatap sang mga pusta, kay ang palhok mahimb nga mahubsan, apang ang luyag indi maayawan; dira wala sing nawong nga indi masinadyahon; dira wala sing pilipinhon nga matamad, maluyb, mahipos; ang tanan hinublag, paghingamo, pagtayam; sarang masiling nga may kauhaw nga ginabulong sang tubig nga lunangon. Halin sini nga duog mapadulong sa salampukan nga ginata- wag nga rueda. Ang salog nga duta, nga ginalibutan sing kudal nga mga kawayan masami mataas sangsa duha ka hulot nga tina- likdan. Sa bahin nga mataas kag halos nagalambot sa atop may mga halintang sa mga tumalan-aw ukon mga humalampang, nga amd man sila. Kon magsampok na ang duha ka manok ang amo nga mga halintang napun-an sang mga tawo kag kabataan nga nagasininggit, nagaginahod, ginabalhas, nagainaway kag nagama- sigpakamalaot; sa maayo nga palad wala sing babae nga nagalam bot tubtob didto. Sa sulod sang rueda yara ang lutaw nga mga tawo, ang mga manggaranon, ang bantog nga mga tahur, ang kontratista, ang sentcnsyador. Sa duta, natakdan sing maayo sang mga bulang, nagasampok ang duha ka manok, kag kutob dira gina- panagtag sang kapalaran sa mga panimalay ang kinadlaw, ukon hinibi, kadagayaan ukon gutom. Sa takna sang aton pagsulod makit^ na naton ang Gobcrna- dorsilyo, si Kapitan Pablo, si Kapitan Basilio, si Lucas, ang tawo nga may pinalian sa guya, nga nagapangalisod gid sa kamatayon sang iya utod. Si Kapitan Basilio nagpalapit sa isa ka banwahanon kag mag- pamangkot: - Nahibal-an mo kon ano nga manok ang dinala ni Kapitan Tiago? - Wala ko mahibal-i, ginuo; kardn nga aga duha ang nag- abot sa iya, ang isa sa ila ang malatuba nga lumutos sang talisayon sang Konsul. - Mapati ka nga ang akon abuhdn makabatb dira? 395
396 Noli Me Tangere - Nagapati ako! Itaya ko ang akon balay kag ang akon bayii! Sa amo nga tion nagsampot si Kapitan Tiago. Nagpanapot sia, katulad sang dalagkb nga mga humalampang, sang kamisang' linen nga Canton, pantalon nga dilana kag kalu nga hipihapa. Sa likod nagsunod ang duha ka suloguon, nga nagdala sang malatuba kag isa ka manok nga bukay nga dakfl sing lawas. - Si Sinang nagsugid sa akon nga si Maria nagaamat sing ayo! - Siling ni Kapitan Basilio. - Wala na sia sing hilanat, apang maluya pa gihapon. - Naparot ka kagab-i? - Diutay; nakahibalo ako nga nagdaog ka. . . tan-awon ko kon makabawi ako. - Luyag mo ibulang ang malatuba? - Pamangkot ni Kapi tan Basilio nga tinulok niya ang manok, kag pinangayb niya sa suloguon. - Suno, kon may taya. - Pila ang ibutang mo? - Kubos sa duha, indi ko ina pag-ibulang. - Nakita mo ang akon abuhon? - Pangkot ni Kapitan Ba silio kag tinawag niya ang isa ka tawo nga nagdala sang diutay nga manok. Tinan-aw ni Kapitan Tiago, kag sang tapos niya matulo- timbang kag mausisa ang mga himbis inuli niya. - Pila ang ibutang mo? - Pangkot niya. - Ang ibutang mo man. - Duha kag lima kagatos! - Tatlo? - Tatlo? - Sa masunod! Ang guban sang mga tumalan-aw kag mga humalampang pu malapnag sang balita nga magakitaay ang duha ka bantog nga manok; ang tagsa may iya nga maragtas kag kabantugan nga na- kadaog. Ang tanan maluyag magtan-aw, kag mag-usisa sang duha ka bantog; naghatag sila sing mga kaisipan, nagpakutpakot. Sa karon ang mga sininggit nagdugang, nagdugang ang kina- gula, nagsululod ang mga tawo sa rueda, sinaka nila ang mga halintang. Ang mga manogpasampok dumala sang duha ka manok sa sulod, isa ka bukay kag isa ka pula, nga natakdan na, apang ang mga bulang nataguban pa. Mabatian ang sininggit nga sa
Ang bulangan 397 butyryl sa butyiy! kag ang nagbulosbulos ang tingog nga naga- singgit sa pula! Ang bukay amo ang agaw kag ang pula biya. Sa tunga sang kadam-an naglilibot ang mga gwardya sibil: wala sila pagsuot sang uniporme sang dalayawon nga guban; apang wala man sila pagpaisano. Nagsarwal sila sing ginggon nga may kurit nga pula, bayu nga may lagum nga asul gikan sa blusa nga naglubad, may gora nga gingamit sa kwartel, kag yari diri ang kapirusa nga naghisundb sa ila gawi: nagtaya sila kag nagbantay, nagtublag kag naghambal sa pagpaluntad sang kalinong. Samtang nagsininggit, nag-inuntay ang mga kamot, ginlung gong ang mga kwarta kag ginpalagting; samtang ginhikap sa mga palhok ang katapusan nga kwarta, ukon wala na, ginpatinga ang hambal, nga gintug-an ibaligya ang karabaw, ang palaabuton nga alanyon, kag iban pa, ang duha ka pamatan-on, nga daw mag- ulutod, nagtulok nga may kahisa sa mga humalampang, nagpalala- pit, mahinadlukon nga nagkibot sang mga tinaga nga wala sing nagpamati, nag-amat subb ang ila mga nawong kag nagtulokay sila nga may malain nga buot kag may kaakig. Si Lucas nagpanilag sa ila nga wala pagpahilum, nagyuhom nga may malain nga likum, nagpalagting sang mga pesuson nga pilak, nag-agi malapit sa duha ka mag-utod, kag nagtulok sa rueda nga nagsinggit: - Mabayad akd sing kalim-an, kalim-an batok duha ka pulb sa bukay! Ang mag-utod nagtulokay. - Nasiling na sa imo, - kibot sang magulang, - nga indi nimo pag-itaya ang tanan nga kwarta; kon abi gintuman mo ako may itaya kita karon sa pula! Ang manghod nagpalapit nga may katahap kay Lucas kag kinuhit niya sa butkon. - Ikaw? - Hambal sini nga nagbalikid kag nagpakita nga may katingala. - Ginabaton sang imo utod ang akon hingyb uk6n nagkari ka sa pagtaya? - Ngaa man nga maluyag ka nga magtaya kami sing naparot na namon tanan? - Kon amo ginabaton nimo? - Indi sia maluyag! Kon mapahulam mo 1 kay nagsiling ka nga nakilala mo man kami... kami sing diutay, Kinalot ni Lucas ang iya ulo, inuntay niya ang iya bayu kag magsiling:
398 Noli Me Tangere - Huo nakilala ko kamo; kamo sanclay Tarsilo kag Bruno, mga pamatan-on kag mabakod. Nakahibalo ako nga ang inyo arnay napatay gikan sa isa ka gatos ka hanot adlaw-adlaw, nga ginhatag sa iya sinang' mga soldado; nakahibalo ako nga wala kamo pag- hunahona sa pagtimalos tungod sa iya. - Ayaw ka paghilabot sa amon maragtas, - tabla ni Tarsilo, nga magulang. - Nagadala ina sang malaot nga palad ... Kon abi wala kami sing utod nga babae, nagligad na ang panahon nga binitay kami! Binitay? Ginabitay lamang ang matalaw, ang wala sing pilak kag wala sing pangapin. Kag sa ibabaw sang tanan ang bukid m alapit. - Isa ka gatos batok duha ka pulb, sa bukay ako! - Singgit sang isa nga naglabay. - Pahulama kami sing apat ka pesos... tatlo... duha, - pa- kitluoy sang manghod, - sa ulihe ulian ka namon sing pilu, ang soltada masugod na. Kinalot na man ni Lucas ang iya ulo. - Tst! Ini nga kwarta indi akon, ginhatag ina sa akon ni Don Crisostomo sa mga maluyag sa iya mag-alagad. Apang gina- tan-aw ko nga indi kamo katulad sang inyo amay; yadto nahibal-an ko nga maisog; ang indi katulad niya, indi magpangita sing mga kalingawan. Kag umantad sa ila bisan indi gid malayo. - Ginabaton na namon, ano pa ang luyag mo? - Siling ni Bruno. - Maayo pa diindiin nga bitayon sangsa patyon nga lutha- ngon; kami nga mga imol indi mapuslan sa iban nga butang. - May katarungan ka, apang dumdoma ang aton utod nga babae. Sa karon ang rtieda ginhawaan, sugdan na ang soltada. Ang mga tingog nagsugod sa paghipos, kag ang duha ka manogsoltada kag ang batid nga manogtakod sing bulang nabilin sa tunga. Sa isa ka paghagyb sang sentensyador, ini humokas sang mga tagob sa mga bulang, kag kumilan ang mahinhin nga mga asero, nga makahaladlok, nagkilintab. Ang duha ka mag-utod nagpalapit nga masulub-on kag mahi- pos sa rueda kag nagtan-aw sila, nga ginpadapat nila ang ila ag- tang sa siklat nga kawayan. Ang isa ka tawo nagpalapit kag hinu- tikan sila sa dulonggan.
Ang bulangan - Pare! Isa ka gatos batok sa napulb, ako sa bukay! Tinulok sia ni Tarsilo sing binuang, sinikol sia ni Bruno kag sumabat sia sing isa ka laghong. Ang mga manogsoltada nag-uyat sang mga manok nga may kabatid, nga ginhalungan nila nga indi sila mapilas. Human ang maligdong nga kalinong: sarang mapatihan nga ang tanan Iwas lamang sang duha ka manogsoltada daw nahimb nga lunsay mun- yiko nga kandila. Pinahilapit nila ang isa ka manok sa isa, nga inuyatan ang ila ulo nga pinatusik sa isa kag isa agud mag-initay: sa tanan nga sumponganay dapat nga may pag-alangay, amo man sa mga manok nga pransyanhon subong sa mga manok nga pilipin- hon. Sang ulihe pinaatubang sila nga duha, guya kag guya, agud ang kailo nga mga manok makahibalo kon sin-o ang ginhulbotan sing balahibo kag kon sin-o ang dapat sumpungon. Nagtindog ang bulbol sa liog, tumod nga nagtulokay sila, kag ang mga kalayo sang kaakig naggulowa sa ila manipulon kag magagmay nga mga mata. Hand nag-abot na ang tion: binutang nila ang duha ka manok sa duta nga may antad kag binayaan sila nga hilway. Naghilapitay sila sing mahinay. Nabatian ang ila tikang sa matig-a nga duta: wala sing naghambal, wala sing nagginhawa. Mapaubos kag mapaibabaw man ang ila ulo nga daw nagbanabani sa ila mga panulok, ang duha ka manok nag-urok, ayhan sa pag- pahog ukon sa paghikay. Gintulok nila ang nagkintab nga asero, nga naghatag sing mayami kag asul-asulon nga mga kilan: ang katalagman nagpakunyag sa ila kag ang isa nagpalapit sa isa nga hugot sing kabubut-on, apang sa isa ka tikang nga antad nagdulog sila, kag sa panulok nga tumod ginpaubos nila ang ila ulo kag nag- tilindog uli ang ila mga bulbol. Sa amo nga tion ang diutay nila nga utok nagpaligb sa dugo, nagkawas ang kalayo kag sa ila kina- andan nga kaisog wala'y luoyluoy nga nagbunalay ang isa batok sa isa; nagkitaay ang tuktok kag tuktok, ang dughan kag dughan, asero batok sa asero kag pakpak batok sa pakpak: ang bunalay nasagang nga may kabatid, kag nataktak lamang ang pila ka bul bol. Bumalik na man sila sa pagbanabana; hinali lamang nga ang bukay naglupad, ginbatak niya nga ginpakurog ang makamamatay nga bulang, apang ang pula lumuhod, pinaubos niya ang iya ulo, kag hinanot lamang sang bukay ang hangin; kapin pa, sang pag- dapat niya sa duta, sa paglikaw nga basi hanuton sia sa likod, lumisb sia gilayon kag inatubang ang iya kasumpong. Binunalan sia sang pula sing makusog, apang nanagdng sia sing matawhay: indi sa 399
400 Noli Me Tangere wala'y kabangdanan nga sia ang pinakaall sang mga tumalambong. Ang tanan padayon nga ginkurog kag nagpalaabbt sang pagbaylu hanay sang kapalaran sa inaway, nga nagpasinggit sang isa kag isa sa dili hungod. Sa duta nag-amat damb ang mga bulbol nga pula kag pud, may mga tinulb sang dugo; apang ang sumponganay indi sa paunauna tulb sang dugo; ang pilipinhon, nga nagsunod diri sang mga pagsulondan nga ginhatag sang Pangulohan, luyag nga sa patyanay ukon sin-o ang mauna malagyo. Ang dugo nagbaha na sa duta, ang bunalay nagluya, apang ang pagdaog wala pa ma- hukmi. Sa katapusan sa pagtilaw sang isa ka katapusan nga pag- pangusog, hinaboy sang bukay ang iya lawas sa paghatag sing kata pusan nga bunal, tumanom ang iya asero sa pakpak sang pula kag sumalop sa tunga sang duha ka tul-an; apang ang bukay napilasan sa dughan, kag ang duha nga nahubsan sing dugo linuyahan, nag haptihapo, naangot ang isa sa isa, naunay nga wala paghulag, tub- tob nga ang bukay napukan, ginuwaan sing dugo sa tuktok, nanin- dak kag naghimumugtb; ang pula, nga naangtan sing bulang sa pakpak, pumabilin sa luyo sang bukay, amat-amat nga kinulb niya ang iya duha ka paa kag inanay nga kinipot ang iya mga mata. Hand ang sentensyador, suno sa pagsulondan nga ginhatag sang Pangulohan, lumawag nga ang pula amo ang nagdaog: isa ka makalilisang nga sininggit ang nagsumalang sang pamatbat, sininggit nga nabatian sang bilog nga banwa, nga malawig, alangay kag nagdugay. Ang makabati sina sa malayo makahangop nga ang nagdaog amo ang biya, kay kon indi ang hinugyaw wala lang kun- tani magdugay. Ina nagakahanabb man sa mga pungsod; ang diu tay nga makatigayon sa paglutos sang dakfl, ginaambahan kag gina- sugid sing ginatusgatos ka tuig. - Nakita mo? - Siling ni Bruno nga nagbasol sa iya utod. - Kon ginpad mo lang ako karon may isa ka gatos ka pesos na kita; tungod sa imo wala na kita sing kwarta. Wala magsabat si Tarsilo, apang nagtulok palibot nga daw may ginpangita. - Adto sia nagahambal kay Pedro, - dugang ni Bruno. - Nagahatag sa iya sing kwarta ... daw ano kadamb nga kwarta! Sa pagkatutuo gin-isip ni Lucas sa kamot sang bana ni Sisa ang mga kwarta nga pilak. Nagsayluhanay sila anay sing pila ka taga sa tagu kag nagbulagay nga daw nalipay ang isa kag isa. - Si Pedro nagbaton sang taya; amo ina, amo ina ang gina- tawag nga may pat-od nga kabubut-on! - Uyhaw ni Bruno.
Ang bulangan 401 Si Tarsilo naunay nga nagkasubo kag nagpadalum sang iya panumdoman; sa manggas sang iya bayii pinahiran niya ang balhas nga nagtubod sa iya agtang. - Manong, - siling ni Bruno, - batunon ko, kon ikaw imo wala'y luyag; - ang pagbulot-an nagapadayon, ang abuhon amo ang dapat magdaog kag indi kita dapat mag-usik sang maskin ano nga kahigayunan. Maluyag ako magtaya sa masunod nga soltada; ano pa sa imo? Sa sini nga paagi makatimalos kita sa ginbuhat sa aton amay. - Hulat anay! - Siling sa iya ni Tarsilo kag tumod nga tinu- lok sia sa mga mata. Ang duha nagpalangluspad. - Mabuylog ako sa imo, may katarungan ka: mabalos kita tungod sa aton amay. Apang dumulog sia kag pinahiran niya na man ang balhas. - Ano ang nagapaduyb sa imo? - Pamangkot ni Bruno nga indi makahulat. - Nahibal-an mo kon ano nga soltada ang masunod? Bagay bala? - Indi! Wala ka makabati? Ang malatuba ni Kapitan Basilio batok sa abuhon ni Kapitan Tiago; sunb sa pagsulondan sang ham pang dapat madaog ang abuhon. - jA, ang abuhon! Ako kuntani mapusta man... apang pat- uron ta anay. Nagpakith si Bruno sing kataka, apang sinunod niya ang iya magulang kag ini nagtan-aw sing maayo sa manok, inusisa niya, nanumdom, nagbinagbinag, namangkutanon, ang kailo nagpang- duhadoha; si Bruno nagpalangurog kag gintulok sia nga may ka- hangawa. - Apang wala mo makita ina'ng iya malapad nga himbis nga malapit sa tahod? Wala mo makita ina nga mga till? Ano pa ang luyag nimo? Tan-awa ina nga mga paa, humlara ina nga mga pakpak! Kag ini nga himbis nga napihak sa ibabaw sini nga ma lapad, kag nagasampaw? Wala sia mabatii ni Tarsilo, padayon ang iya pagtan-aw sang manok: Ang lagting sang bulawan kag pilak naglambot sa iya mga palamatin-an. - Tan-awon naton karon ang malatuba, - hambal niya sa tingog nga daw malumos. Pinusdak ni Bruno ang iya till sa iya mga ngipon, apang nagtuman sia duta, ginpapagot niya ang sa iya utod.
402 Noli Me Tangere Pumalapit sila sa isa ka guban. Didto gintakdan nila ang manok, nagpili sila sang bulang, gin-aman sang manogtakod ang sukla nga pula, ginhaguran niya sing talo kag ginlughoran sing makapila. Bug-os nga tinulok ni Tarsilo ang manok sa isa ka panulok nga masulub-on nga palapaw: nga daw wala niya makita ang ma nok kundi ang iban nga butang sa palaabuton. Pinahiran niya sang iya palad ang iya agtang kag, - Handa ka? - Pamangkot niya sa iya utod sa tingog nga halos mabatian. - Ako? Kutob pa sadto; indi na kinahanglan nga tan-awon ko! - Apang... ang aton kailo nga utod nga babae?... - Aba! Wala bala sila magsiling sa imo nga ang pangulo amo si don Crisdstomo? Wala mo sia makita nga nagdayan kaupod si Kapitan Heneral? Ano ang aton katalagman? - Kag kon mapatay kita? - Ano pa ang ginapaabot mo? Ang aton amay napatay na sa bakul. - May katarungan ka! Pinangita sang duha ka mag-utod si Lucas sa mga nagtinum- pok nga tawo. Gilayon sang makita nila sia, si Tarsilo dumulog. - Indi! Maghalin kita diri, maparot kita! - Hambal niya. - Lakat ka kon luyag mo, ginabaton ko! - Bruno! Malaot nga palad nga ang isa ka tawo pumalapit kag nagham- bal sa ila: - Mapusta kamo? Sa abuhon ak6. Wala magsabat ang duha ka mag-utod. • - Malogro ako! - Pila? - Pamangkot ni Bruno. Inisip sang tawo ang iya kwarta nga apat ka pesos: tinulok sia ni Bruno nga wala magginhawa. - May duha ka gatos ako; kalim-an batok kap-atan! - Indi! - Siling ni Bruno nga may pat-od nga kabubut-on. - Ibutang - Hanti, kalim-an batok katloan! - Pilbi kon luyag mo!
Ang bulangan - Maayo! Ang abuhon iya sang akon agalon kag bag-o lang ako makadaog; isa ka gatos batok kan-uman. - Takpan na ang pustahanay! Hulat kay makuha ako sing kwarta. - Apang ako ang mauyat sang kwarta, - siling sang isa nga wala sing salig sa mga panulok ni Bruno. - Sa akon pareho lang! - Sabat sini nga nagsalig sa iya mga inumol. Kag bumalikid sa iya utod nagsiling: - Kon mapabilin ka, ak6 akon mapadayon. Nanghunahona si Tarsilo: ginhigugma niya ang iya utod kag ang hampang. Indi sia makapabaya sa iya nga isa lamang kag nagkibot: Padayuna! Pinalapitan nila si Lucas: Nakita sila sini nga nagpalapit kag nagyuhom. - Tiyul - Siling ni Tarsilo. - Nano? - Pila ang ihatag mo? - Pangkot sang duha. - Nahambal ko na; kon mangita kamo sang iban pa sa pag- sulod sang kwartel, hatagan ko ang tagsa sa inyo sing katloan ka pesos, kag napulb ka pesos sa tagsa ninyo ka kaupod. Kon ang tanan maggwa nga maayo, ang tagsa magabaton sing isa ka gatos, kag kamo ang pilu: Si don Crisostomo manggaranon. - Ginabaton namon! - Sabat ni Bruno nga kinunyag. - Ihatag na ang kwarta. - Nahibal-an ko na nga maisog kamo katulad sang inyo amay! Kari kamo, agud indi makabati yana'ng nagpatay sa iya! - Hambal ni Lucas nga tinudlb niya ang mga gwadya sibil. Kag dinala niya sila sa isa ka higad, hinambalan niya sila samtang iya gin-isip sa ila ang kwarta: - Bwas maabot si don Crisostomo kag madala sing mga pusil; sa isa ka bwas, pagkagab-i, malapit sa ikawalo ang takna, kadto kamo sa patyo kag ihatag ko sa inyo ang katapusan niya nga mga mandu. May panahon kamo sa pagpangita sang mga kaupod. Nagpaalam sila. Ang duha ka mag-utod daw nagbayluhanay sing papel: si Tarsilo naghipos, si Bruno nagpalangluspad. 403
BAI-11N XLVII NG DUH K GINNG SAMTANG SI KAPITAN TIAGO nagbulang sang iya ma- latuba, si Donya Victorina nagdayandayan sa banwa, sa tuyb nga magtan-aw kon ano ang pagtipig sang matamad nga mga indyo sang ila mga balay kag sang ila mga bilinhian. Nagsuot sia sang labing' matahum nga panapot nga sarang niya magamit nga bi- nutang niya sa ibabaw sang iya bata nga sukla ang tanan nga lis ten kag mga bulak, sa pagpabugal sa mga taga-puod kag sa pag- patan-aw sa ila kon daw ano kalayb ang antad nila sa iya balaan nga pagkababae, kag nagkapyot sa butkon sang iya bana nga piang nag-ukag sia sa mga dalan sang banwa, sa kaakig kag katingala sang mga pumoluyb. Ang primo nga si Linares nabilin sa balay. - Daw ano kalaw-ay sang mga balay sini nga mga indyo! - Sugod ni donya Victorina nga nagpangyam-id. - Ambot kon ano ang pagpuyo nila dira: kinahanglan nga mangin-indyo. Kag sa pagkalain sang tinun-an nila kag ano ka bugalon! Nagsugata sa aton kag wala pagtukas sang ila mga kalu! Hanuta sila sa kalu katulad sang ginahimb sang mga kura kag mga tenyente kag mga gwardya sibil; tudlbi sila sang maayo nga pamatasan. - Kag kon sumbagon nila ako? - Pamangkot ni Dr. De Espadana. - Sa sina lalaki ka man! - A... apang piang ako! Nag-amat lain ang buot ni Donya Victorina: ang mga dalan wala mapatapan, kag ang sidsid sang iya bata nabuta sing yab-ok. Nasumalang pa niya ang madamo nga pamatan-on nga, sa pag- labay sa iya luyo, nagtululok sa idalum kag wala magkalaila, nga amo kuntani ang dapat tungod sang iya madayaw nga panapot. Ang kotsero ni Sinang nga nagdul-ong sini kag sa iya prima sa isa ka matahum nga tres-por-cientom may kakahas sa pagsinggit sa iya (1) Trt>s-por-ciento - Isa ka sari sang karwahe sang panahon sang mga katsila sa Filipinas nga may duha ka maalwag nga pulungkoan nga nagaatu- bangay sa su!6d kag ang bug-os nga karwahe wala sing atop. 404-
ANG DOHA KA GINANG nga tab\\ sa tingog nga tuman ka gamhanan, nga napilitan sia sa paglikaw kag nakahimulungon lamang sing: - Tan-awa ang haras haras nga kotsero! Singanon ko ang iya amo nga tun-an niya sing maayo ang iya mga suloguon. - Balik kita sa balay! - Sugb niya sa iya bana. Ini, nga nahadlok sang silot, lumisb sa iya sungkod nga nag- tuman sang sugb. Nagsugataay sila sang alperes, naghatagay sila sing katahuran kag ini nagpadugang sang kalain sang buot ni Donya Victorina: ang militar indi lamang nga wala magdayaw sang iya panapot kun- di tinulok pa gid gani niya nga may pagyubit. - Indi ka bagay nga maglamano sa isa lamang ka alperes- - siting niya sa iya bana sang makaantad na sila sa iya. - Halos gam sia nagtukas sang iya capacete kag ikaw imo nagtukas sang imo kalu; indi ka makahibalo magtipig sang imo pagkalutaw! - Sia ang punban di . . . diri! - Kag ano ang pulos sa aton? Mga indyo bala kita? - May katarungan ka! - Sabat niya, nga indi maluyag mag- pagamo. Nag-agi sila sa atubangan sang balay sang militar. Si Donya Consolacion yara sa bintana, nga sa kinaandan, nagpanapot sang pranela kag nagpahubot sang pyukos. Sanglit ang balay manubo, nagtulokay sila kag nakilala sia sing maayo ni Donya Victorina: tinulok sia sing mahipos sang Isbing sang gwardya sibil halin sa till pasaka sa ulo, kag sang ulihe pinasambil niya ang iya ubbs nga bibig, nanupla nga linisb niya ang iya guya sa pihak. Ini ang nag- urot sang pagpailob ni Donya Victorina, kag binayaan niya ang iya bana nga wala sing halambuyan, inatubang niya sing tampad ang alperesa, nga nagpalangurog sa kaakig kag indi makahambal. Hi- nay nga linisb ni Da. Consolacion ang iya ulo, pinanghimbisan niya sia liwat sing matawhay kag magpanupla liwat apang sa labi pa gid ka makaulugot. - Ano ang luyag mo, Donya? - Pamangkot niya. - Sarang mo masiling sa akon, Senyora! Kon ngaa nga gina- tulok mo ako sing subong sina? May kahisa ka? - Sa katapusan ang natigayon ni Donya Victorina sa paghambal. - Ako, mahisa ako, kag sa imo? - Hambal sang Isbing nga may katamad. - Huo! Nahisa ako sina'ng imo mga kulong! - Kari ka, asawa ko! - Hambal sang doktor. - Ayaw sia pag . . . sapaka! 405
406 Noli Me Tangere - Pabay-i nga hatagan ko sing leksyon ining timawa nga nga dinis-og niya ang data, kag atubangon si wala'y huya nga babae! - Sabat sang asawa iya bana nga diutay lang makahalok sa Donya Consolacion. - Talupangdan mo kon kay sin-o ka nagaatubang! - hambal niya. - Indi ka maghunahona nga ak6 isa ka taga-puod ukon isa ka uloinday sang mga soldado! Sa akon balay, sa Manila, wala nagasulod ang mga alperes; nagahulolat sa ganhaan. - Hola, Ekselentisima, Senyora Puput! Wala nagasulod ang mga alperes, apang huo ang mga lupog nga katulad sina, ha! ha! ha! Kon indi nahanungod sa mga papula kuntani nakita si Don ya Victorina nga nagpalamula: buot niya hamagon ang iya kaa- way, apang pinunggan sia sang manogbantay. Nian ang da- lan napun-an sang mga nagtalan-aw. - Pamatian mo, nagapanubo sa akon ang maghambal sa imo; ang mataas nga mga tawo... Maluyag ka magbunak sang akon mga panapton, bayaran ko ikaw sing maayo! Nagatiio ka ayhan nga ako wala makasayod nga ikaw isa lamang anay ka manogbu- nak? Tumadlong si Donya Consolacion nga naakig: ang hambal tungod sa pagpamunak nakapilas sa iya. - Nagatuo ka ayhan nga wala kami makasayod kon sin-o ka kag kon sin-o ang tawo nga imo kaupod? Pagpalayo! Nasugid na ina sa akon bana! Senyora, ako sing akon naangot lamang sa isa ka tawo, apang kag ikaw imo? Dapat panginmatyan ang gutom sang sa magpas-an sang salin, ang ginatrapo sang tanan. Ang luthang umigb sa ulo ni Donya Victorina nangalukos sia, gin-umol ang iya mga kamot kag ginpagot ang mga ngipon nagsugod sia sa paghambal: - Panaog ka, kotsina nga tigulang, kay dugmukon ko ina'ng mahigkb mo nga babtl! Inday-inday sang isa ka batalyon, nabun-ag nga alpot. Ang Isbing nadula gilayon sa bintana, nakita sia dayon nga nanaog nga nagdalagan, nga naghabyog sang tagsaon sang iya bana. Nagpakitluoy pumatonga si Don Tiburcio, apang kuntani nag- hiabutay na sila kon wala lamang mag-abot ang alperes. - Apang, mga senyora... Don Tiburcio! - Tudlbi sing maayo ang imo asawa, bakli sia sing maayo nga mga panapot kag kon wala ka sing kwarta, kawata ang
z\ng duha KA GINANG iya sang banwa tungod sina may mga soldado ka! - Singgit ni Donya Victorina. - Yari akb senyora! Ngaa man Efyelensya wala mo pagdug- moka ang akon baba? Wala ka sing liwan kundi baba lamang kag laway, Donya Ekselensya! - Senyora! - Siling sang alperes nga tuman ang kaakig. - Magpasalamat ka nga ak6 nagatalupangod nga isa ikaw ka babae, kay kon indi kuntani sipaon ko ikaw pati sang imo mga kulong kag madamb nga Liston! - Se. .. senyor alperes. - Lakat ka tikastikas nga manogbulong! Wala ka pagsuot sang pantalon, Juan Lanas! Ang isa naggamit sing mga tinaga kag mga kompas, ang isa sing mga singgit, mga pamuyayaw kag mga pagpakahuya; nag- bukaray sila sang ila bahu nga natipigan sa ila mga talagoan, nga nagpakahuva sa pila ka sari, nga pumagwa sang madamb nga ka- matiioran, nga indi naton pag-isulat diri ang tanan nga ila gin- hambal. Ang mga nagtalan-aw, bisan nga wala makahangop sang ila pinanghambal, nalingaw sila sing indi lamang diutay kag gin- paabot nila nga sila maghiabutay. Malaot nga palad nga umabot ang kura kag pinaluntad niya ang hidait. - Mga ginuo, mga senyora! Makahuloya! Gg. Alperes - Ngaa nagahilabot ka diri, ipol{rita nga \arliston?' - Don Tiburcio, dal-a ang imo asawa! Senyora punggi ang imo dila! - lhambal ina sa sinang' mga nagapangawat sa mga imol! Amat-amat nga nahubsan ang diksyonaryo sang mga pamuya yaw, natapos ang katkatay sang mga kahuloy-an sang tagsa ka mag- asawa kag, nagpahugay kag nagpasipalahay, nag-amat na sila bula- gay. Si Fr. Salvi mahalin sa isa makadto man sa isa nga naghatag pa gid sang makalilingaw nga talan-awon, kon abi ang aton abyan, ang Tinugyanan - magsusolat nakatambong kuntani...! - Karon nga daan makadto kita sa Manila kag pakigkitaan naton ang Kapitan Heneral! - Hambal sang may daktl nga kaakig nga Donya Victorina sa iya bana. Indi ka man lalaki; kanugon sang mga pantalon nga imo ginasuot! (2) Juan Lanas - Ang tawo nga kubos sing isip kag nagapabaya lamang sa maskin ano nga himuon sa iya; amo man ini ang pagtawag sa bana nga tuman ka masinulundon sa iya asawa. (3) Ipokrita nga Karliston - Ang nagapakunokuno nga isa ka sumolu- nod ni Don Carlos Maria Isidro de Borbon, sang pag-angkon niya sini sang trono sang Espana. 407
408 Noli Me Tangere - A... apang, asawa ko, kag ang mga gwardya? Piang ako? - Kinahanglan batban mo sia sa pistola uk6n sable, ukon indi gam ... Kag tinulok sia ni Donya Victorina sa postisong' mga ngipon. - Palangga, wala gid ako maka . . . Wala sia pagpatapusa ni Donya Victorina: sa isa ka may ukag nga hulag hinulbot niya ang postiso sa tunga sang dalan kag iya lininas. Sia, nga daw naghibi, kag ang asawa nga nagpusnga sang kalayo, nag-ab6t sa balay. Si Linares sadto nga tion nagpakig- sugilanon kanday Maria Clara, Sinang kag Victoria, kag sanglit wala sia makahibalo nahanungbd sang kinagamo, indi diutay nga natublag sia sang makita niya ang iya primo kag prima. Si Maria Clara nga nag-idag sa isa ka silyon sa tunga sang mga almohada kag mga hapin, indi diutay ang iya man katingala sang makita niya ang nawong sang iya doktor. - Primo, - siling ni Donya Victorina, - awayon mo karon nga daan ang alperes kon indi gani... - Kag tungod sa ano? - Pamangkot ni Linares nga natingala. - Awayon mo sia karon nga daan kon indi gani isugid ko diri sa tanan kon sin-o ka. - Apang, Donya Victorina! Nagtulokay ang tatlo ka mag-abyan nga babae. - Dumdumon mo! Ang alperes nagpasipala sa amon kag naghambal nga ikaw amo ikaw! Ang tigulang nga asawa nanaog nga may tagsaon, kag ini, ini sia nagpabaya nga pagpasipalahan ... isa ka lalaki! ■ - Aba! - Hambal ni Sinang: nag-away gall sila kag wala naton makita! - Tinaktak sang alperes ang mga ngipon sang doktor! - sugpon ni Victoria. - Karon nga daan makadto kita sa Manila; ikaw magpabilin diri sa pag-away sa iya, kag kon indi sugiran ko si Don Santiago nga butig ang tanan nga sinugid mo sa iya, isugid ko sa iya nga ... - Apang, Donya Victorina, Donya Victorina, - tabla ni Li nares nga nagpalangluspad nga nagapalapit sa iya, - paghipos ka, indi ako pagpahanumdoma... - kag sinugponan niya sa tingog nga mahinay: - ayaw ka pagpakalakas, labi pa gid karon ... Samtang ini nagkahanabb umabot si Kapitan Tiago gikan sa bulangan, nga masubo kag nagpanghakroy: nalutos ang iya mala- tuba.
ANG DOHA KA GINANG Wala sia paghatagi ni Donya Victorina sing panahon sa pag- panghakroy; sa diutay nga mga tinaga kag madamb nga pamuya- yaw sinugiran niya sia nahanungod sang nahanabo, dapat hangpon nga ginliimulatan niya ang pagbutang sang iya kaugalingon sa maayo nga bahin. - Si Linares amo ang maaway sa iya, nakabati ka! Kon indi, indi mo sia pagsingganon nga magpakasal sa irno anak, indi mo pagpahanugotan! Kon wala sia sing kaisog indi sia bagay kay Clarita. - Kon amo mapakasal ka sa sini nga tawo? - Pamangkot ni Sinang nga ang iya malipayon nga mga mata napunb sing mga luha. - Nahibal-an ko nga matinagiion ka apang indi mahapos ganuyon. Si Maria Clara, nga maluspad katulad sang kandila, tumad- long diutay kag tinulok niya nga may katingala ang iya amay, si Donya Victorina kag si Linares. Ini nahuy-an, si Kapitan Tiago tumulok sa ubos kag ang senyora nagdugang sa pagsiling: - Clarita, dumdumon mo ini: indi ka gid magpakasal sa isa ka tawo nga indi makahibalo magdala sang iya bahag: pabay-an ka niya nga pagpasipalahan ka pati sang mga idfl. Apang ang pamatan-on nga dalaga wala magsabat kag nag- hambal sa iya mga abyan nga babae: - Idul-ong ninyo ako sa akon hulot kay indi ako makalakat nga isa lamang. Binuligan nila sia sa pagtindog; kag sinabdan ang iya hawak sang mabunog nga mga butkon sang iya mga abyan, ginsandig ang iya maanyag nga ulo sa abaga sang magayon nga Victoria, sumulod ang lin-ay sa iya hulot. Sang amo man nga gab-i hinimos sang mag-asawa ang ila mga butang, sinukot nila si Kapitan Tiago, nga naglambot sa linibo, kag sang madason nga adlaw aga pa kaayo nagtaliwan sila pakadto sa Manila nga nagsakay sa karwahe ni Kapitan Tiago. Sa nahuy- an nga Linares ginhatag nila ang papel sang isa nga may dumot. 409
BAH1N XLVI11 NG TULUGMHON Mabali\ ang itum nga mga salimbabatang.. .(1> - BECKER. SANGLIT NAPAH1BALO na ni Lucas, si Ibarra nag-abot sang dumason nga adlaw. Ang nahauna niya nga pagduaw gin- patuhoy sa panimalay ni Kapitan Tiago sa tuyb nga magtan-aw kay Maria Clara kag sa pagsugid nga ang Arsobispo nakapahanugot na sa iya pagbalik sa pagtuluohan: may dala sia nga isa ka sulat nga igahatag sa kura, nga sinulat gid sang kamot sang Arsobispo. Indi diutay ang kalipay sina ni tiya Isabel, nga naluyag sa amo nga pa- matan-on kag indi makauyon nga ipakasal ang iya hinablos kay Linares. Si Kapitan Tiago wala sa balay. - Sulod ka, - Siling sang tiya sa katunga nga kinatsila. - Maria, si Don Crisostomo yari na man sa kaluoy sang Diwa: des- komulgado na sia sang Arsobispo. Apang ang pamatan-on indi makasulod, ang yuhom nagkigas sa iya mga bibig kag ang mga tinaga nagpalagyo sa iya panum- doman. Malapit sa balkon, nagtindog, sa luyo ni Maria Clara yara si Linares, nga nagsalapid sang mga bulak kag sang mga dahon sang mga balagon; sa salog naglinapta ang nagkataktak nga mga rosas kag mga sampaga. Si Maria Clara, nga nagsandig sa iya silyon, maluspi, nagpadalum sang panumdoman, masubb ang pa- (1) Mabalik ang itum nga mga salimbabatang. . . Nahauna ini nga dalan sang kinilala nga binalaybay ni Becker, nga ang bahin lamang isambit naton sa masunod: "Volveran las oscuras golondrinas en tu balcon sus nidos a colgar, y otra vez con. el ala a sus cristate? jugando llamaran; Pero aquellas que el vuelo refrenaban tu hermosura y mi dacha al contemplar aquollas que aprendieron nuestros nombres. . . esas ... no volveran." 410-
Ang tulugmahon nulok, naghampang sang isa ka abaniko nga marpil, nga indi tuman kaputi sangsa iya maligwis nga mga tudlb. Sa atubangan ni Ibarra, si Linares nangluspad kag ang mga pisngi ni Maria Clara ginsulongan sang mapulapola. Boot sia ma tindog, apang, sanglit wala sia sing mga kusog, pinaubos niya ang iya mga mata kag pinabay-an niya nga nahulog ang abaniko. Ang isa ka makakilibang nga kalinong nagluntad sing pila ka tion. Sa katapusan si Ibarra nakapalapit kag nakahutik nga nagpalangurog: - Bag-o lang akd makaabot kag nagdangat ako diri nga nag- dalagan sa pagtan-aw sa imo ... Nakita ko ikaw nga maayo sangsa akon ginhunahona. Si Maria Clara daw sa nag-apa; wala sia sing ginbungat nga isa ka taga kag padayon nga nagtulok sia sa ubos. Tinulok ni Ibarra si Linares halin sa till tubtob sa ulo, pag- tulok nga ginbalusan sang mahuluy-on nga pamatan-on sing dag way sang pagkamatinaastaason. - Nasayran ko nga ang akon pagkari wala ninyo pagpaabuta, - hambal ni Ibarra sing malagnay. - Maria, pasayluha ako nga wala ako magpasayod; sa iban nga adlaw mahatagan ko ikaw sing kasaysayan nahanungod sang akon ginhimb... magakitaay pa kita ... nga sarang masaligan. Ini nga katapusan nga mga tinaga binuylogan niya sing isa ka pasiplat kay Linares. Binatak sang lin-ay sa iya ang iya mata- hum nga mga mata, nga puno sing kaputli kag kasulub-on, nag- pakitliioy sing tuman kag talunghayag nga si Ibarra dumulog nga nagpalibog. - Sarang ako makakari bwas? - Nakasayod ka nga sa akon ginabaton ka gihapon sing ma ayo diri, - sabat ni Maria Clara nga halos mabatian. Si Ibarra nagtaliwan nga may kalinong kon tulukon apang may isa ka unos sa iya ulo kag may kayami sa tagipusuon. Ang bag-o lang niya makita kag mabatyagan indi mahangpan: ano yadto, pangduhadoha, pagbungkag sang paghigugma, isa ayhan ka pagluib? - O ang babae sa katapusan! - Kibot niya. Umabot sia, nga wala niya matalupangdi, ang duog diin pina- tindog ang buluthban. Ang pagpatindog madasig kaayo; si Nyor 411
412 Noli Me Tangere Juan nagbitbit sang iya metrosan kag nagpakadto-pakari sa tunga sang iya madamb nga tinawo. Sang makita sia dumalagan sa pagsugata sa iya: - Don Crisostomo, - siting niya, - sa katapusan nakaabot ka: kami tanan naghulat sa imo. Tan-awa kon ano ang mga padir: may isa na ka metro kag napulb ka sentimetro ang kataas; sa sulod sang duha ka adlaw ang ila kataas matupong na sa tawo. Wala ako sing ginagamit Iwas-sang himul-awon, dungon, ipil, langil; nag tugon ak6 sang tindalo, malatapay, pino kag nara sa hingapusan nga mga bahin. Maluyag ka magtan-aw sang mga gikab sa idalum? Ang mga mamumugon matinahaon nga naghatag sing kata- huran. - Amo ini ang kanal nga ginpahanugotan ko nga idugang, - siling ni Nyor Juan. - Ini nga mga kanal sa idalum sang duta nagapadulong sa isa ka daw tilipunan nga buhb nga katloan ka tapak ang antad. Mahimb nga kulohaan nga abono sang hardin; wala ina sa piano. Indi mo ina maluyagan? - Baliskad sina tanan, ina ginapakamaayo ko kag ginapangi- bulahanan ko ikaw sa imo kaisipan, isa ikaw ka matuodtuod nga arkitekto. Kay sin-o ka magtuon? - Sa akon man lang kaugalingon, ginuo, - sabat sang tigu- lang sing mapainubuson. - A! Sa indl pa ako malipat; dapat masayran sang mga may pangduhadoha (basi may yara nga mahadlok magpakigsugilanon sa akon) nga ako indi na ekskomulgado; gin-agda ako sang Arso- bispo sa pagkaon. - Aba, ginuo, wala kami pagsapak sang mga ekskomunyon! Tanan kita ekskomulgado na; si P. Damaso amo man kag wala'y sapayan nagatambok man sia gihapon. - Ano? - Ina ginapatihan ko; sang isa ka tuig nga nagligad binaston niya ang koadhutor kag ang koadhutor labi nga may pagkapari man nga katulad sa iya. Sin-o ang nagasapak sang mga ekskomun yon, ginuo? Nakit-an ni Ibarra si Elias sa tunga sang mga mamumugon; sa isa ka panulok gin- ini nagyaob sa iya subong sang iban, apang pahangop niya sia nga may ihambal sia. - Nyor Juan, - siling ni Ibarra, - sarang mo ako maha- tagan sing lista sang mga mamumugon?
i -Mak Ang tulugmahon 413 Si Nyor Juan nadula, kag si Ibarra pumalapit kay Elias nga isa lamang humakwat sang mabug-at nga bato kag iya ginlulan sa isa ka karo. - Kon pahanugotan mo ako, ginuo, sa pagpakigsugilanon sa imo sing pila ka takna, dayan ka karon sa hapon sa baybayon sang linaw kag magsakay sa akon baroto, kay may igasugid ak6 sa imo nga mabug-at nga mga butang, - siling ni Elias nga lumakat sang makita niya ang hulag sang ulo sang pamatan-on. Dinala ni Nyor Juan ang lista, apang wala man pagbasaha ni Ibarra; ang ngalan ni Elias wala nalakip didto.
BAH1N XL1X NG TINGOG SNG MG GINHINGB6T SANG WALA PA MAGSALOP ANG ADLAW, sumakay si Ibarra sa baroto ni Elias sa baybayon sang linaw. Ang pamatan- on daw nagpalibog. - Pasayluha ako giniio, - siling ni Elias nga nahanusbb sang makita sia. - Pasayluha ako nga ginpangahasan ko ang pagpanga- bay sa imo nga makigkita sa akon diri; luyag ko nga maghambal sa imo sing hilway kag ginpili ko ini nga kahigayunan, kay diri wala kita sing mga saksi: sa sulod sang isa ka takna sarang kita makabalik. - Nagsayop ka, abyan Elias, - sabat ni Ibarra nga ginti- nguhaan niya ang pagyuhom. - Idul-ong mo ako sa sina nga banwa nga ang iya kampanaryo ginalantaw naton diri. Ang ka talagman amo ang nagapilit dira sa akon. - Ang katalagman? - Huo; dumdumon mo nga sang pagkari ko diri nasumalang ko ang alperes, nga nag-aha nga updan niya ako; ako nga nag- panumdom sa imo kag nahibal-an ko nga nakilal-an ka niya, sa paglikaw sa iya ginsingganan ko sia nga makadto ako sa sina nga banwa diin ako magaunay sa bug-os nga adlaw, kay ang tawo luyag magpangita sa akon bwas sa hapon. - Ginapasalamatan ko ang imo pagdumdom, apang kuntani ginsingganan mo lang sia nga updan ko ikaw, - sabat ni Elias nga wala magbalhin. - Nano? Kag ikaw? - Kuntani wala niya ako makilal-i, kay ang makaisa lamang nga pagkakita niya sa akon indi makapahanumdom sa iya sang akon dagway. - Malain ang akon palad! - Uyhaw ni Ibarra nga nagpa- numdom kay Maria Clara. - Ano ang ihambal mo sa akon? Si Elias nagtulok sa iya palibot. Malayo na sila sa baybayon; ang adlaw nakasalop na kag, sanglit sa sini nga mga bahin ang 414-
A NG TINGOG SANG HGA GINHINGABOT tughapon halos nga nagadugay, nagsunod ang mga kadulom sa pagpangalapkap, kag nagpasili sang kadaygan sang bulan sa iya pagbilog. - Ginuo, - sabat ni Elias sa tingog nga maligdong, - ako ang tagdala sang mga handum sang madamb nga wala'y palad. - Sang mga wala'y palad? An6 ang buot mo isiling? Sinugid ni Elias sa pila ka tinaga ang iya pagpakigsugilanon sa pangulo sang mga tulisan, nga wala niya pag-isambit ang mga pangduhadoha nga ginbatyag sini kag ang iya mga pamahog. Si Ibarra namati sa iya sing maayo, kag sang matapos ni Elias ang iya panugiron, humari ang malawig nga kalinong, nga si Ibarra ang una nga bumongkag: - Kon amo ano ang iya luyag? - Bug-os nga pagpanibag-o sa armadong' kusog, sa mga pari, sa pagdumala sang hustisya, ang buot isiling, ginapangayo nila ang isa ka pagtamdd, nga amaynon sa bahin sang pangulohan. - Mga pagpanibag-o, sa an6 nga bagay? - Halimbawa: hatagan sing kapin nga pagtaha ang dungog nga tawhanon, kapin nga mga kabakuran sa tagsa ka tawo, kubos nga kusog sa may hinangiban na nga kusog, kubos nga pagpahi- mulds sang mga kahigayunan sa sini nga guban nga mahapos naga- pakalakas sa amo nga paghimulos. - Elias, - sabat sang pamatan-on, - wala ako makakilala kon sin-o ka, apang ginahangop ko nga indi ka isa ka tawo nga timawa: nagapanghunahona ka kag nagahikot sing lain nga bagay sangsa iban. Mahangpan nimo ako, kon sugiran ko ikaw nga kon matuod nga ang kahimtangan sang mga butang karon salawayon, labi na gid nga magasalawayon kon bayluhan. Sarang ko mapa- hambal ang akon mga abyan didto sa Madrid nga bayaran sila, sarang ko mahambal ang Kapitan Heneral, apang bisan sila indi makatigayon sang maskin ano, bisan ini wala man sing tuman nga gahum sa pagpaluntad sang bag-o nga mga butang, bisan ako indi man makahatag maskin isa ka tikang sa sini nga bagay, kay na- hangpan ko sing maayo nga kon matuod nga ini nga mga kum- boyahan may mga kasawayan, nga kinahanglanon karon, am6 sila ang ginatawag nga malain nga kinahanglanon. Si Elias, nga natingala sing daku, bumatak sang iya ulo kag tinulok niya ang pamatan-on nga naurongan. - Nagapati man ikaw, ginuo, sa malain nga kinahanglanon? 415
416 Noli Me Tangere - Pamangkot niya sa tingog nga nagpalangurog sing diutay, - na- gapati ka nga agud mahimb ang maayo kinahanglan nga buhaton ang malain? - Indi; nagapati ako sina katulad sang isa ka lugos nga kalalangan nga ginagamit naton kon luyag naton bulngon ang isa ka balatian. Hanti nian, ang pungsod isa ka lawas nga nagaantos sang isa ka balatian nga malala kag agud nga mapaayo sia, ang pangulohan mapilitan sa paggamit sing mga kalalangan, mga ma- tig-a kag sa mga pakusog kon luyag nimo, apang mapuslanon kag kinahanglanon. - Malain nga manogbulong, ginuo, yadto'ng nagapangita la- mang sa pagbadlong sang mga palanimad-unan kag punggan sila nga indi pangusisaon ang ginhalinan sang malain, ukon nahibal-an man niya, may kadalok sia sa pagsumpong. Ang gwardya sibii wala sing liwan Iwas sini nga kalalangan; pagtapna sang krimen paagi sa pamahog kag pakusog, kalalangan nga indi makatapna bisan makahimb Iwas nga matabo lamang, Kag talupangdon mo nga ang katilingban lamang ang sarang ayhan makapakalakas sa mga tawo, kon mahatag niya sa ila ang mga kinahanglanon nga kalalangan, sa kahimpitan sang iya pamatasan. Sa aton pungsod, sanglit wala sing katilingban, kay wala sing paghihugyon ang banwa kag ang pangulohan, ini dapat nga magmapinatawaron, indi lamang tungod nga kinahanglan ang pagpatawad, nga wala pag- tatapa kag pinabayaan niya, may kulang nga katungdanan sa amo man nga bagay nga nakabaton sia sing kulang nga mga kasanag. Labot pa, sa pagsunod sang imo palaanggiran, ang bulong nga gi nagamit sa mga kalainan sa pungsod tuman ka makahalalit nga nagapabatyag lamang sa lawas nga maayo, nga ang iya kabaskog nagapaluya kag nagapasulod sang malain. Indi bala labi nga ma- tarong nga pabakuron ang lawas nga masakiton kag buhinan sing diutay ang kabaskog sang bulong? - Kon paluyahon ang gwardya sibii mabutang sa katalagman ang kapag-unan sang mga banwa. - Ang kapag-unan sang mga banwa! - Hambal ni Elias nga may kapait. Madali na lang magnapulb kag lima ka tuig nga ini nga mga banwa may kwardya sibii kag tan-awon mo: sa gihapon may mga tulisan kita, sa gihapon mabatian naton nga ginaati ang mga banwa, sa gihapon nagapamangga sa mga dalan; nagapadayon ang pangawatay kag wala nila pag-usisaa ang mga tagpatuga; ang
ANG TINGOG SANG HGA GINHINGABO1 krimen nagaluntad kag hilway nga nagalagaw ang tutuo nga kri- minal, apang indi amo ini ang mahidaiton nga pumoluyd sang banwa. Pamangkuta ang tagsa ka dungganon nga pumoluyb kon ginatan-aw niya ini nga kahimtangan nga isa ka maayo, kon bala isa ka pagpangapin sang pangulohan kag indi isa ka pagpaantos, isa ka panglupig nga ang iya kalakasan labi nga nagapilas sangsa mga halit nga ginahimb sang mga kriminal. Ini sa kamatuoran nagakahanabb nga dalagkb, apang tumalagsa, batok sina ang tagsa may gahum sa pagpangapin; batok sa pagpanglupig nga ginahimb sang kusog sang pagbulot-an wala ginapahanugoti bisan ang mag- panumbong, kag kon indi tama kadalagko, apang dalayon gina himb kag ginapahanugotan. Ano ang mahanabb sini nga pagka- himtang sa kabuhi sang aton mga banwa? Nagapakunol sang pag- inangtanay, kay ang tanan nagakahadlok nga sakiton sa mga ka- bangdanan nga wala'y pulos; ginahatagan sing labi nga pagtalu pangod ang gwa sang mga butang kag indi ang sadsaran sang mga butang, nga amo ang nahauna nga kahayagan sang wala'y pagka- sangkol; kay nalipatan sang tawo ang iya sedula pusasan sia kag sakiton, wala'y sapayan kon sia isa ka tawo nga matarong kag ginahangad sing maayo; ang mga pinunb nagabilang nga nahauna nila nga kat.ungdanan ang magpayaob sa pilit ukon sa pakusog, maskin sa kadulom sang kagab-ihon nga ginailog sila sang mga alagad nga manubb sa pagsakit kag paghimuga sa mga umanhon, kag indi sila madulaan sing mga pamalibad; wala nagaluntad ang pagkabalaan sang puloy-an: sang wala pa lang madugay sa Ka- lamba sinuldd nila, nga umagi sa bintana, ang balay sang isa ka mahidaiton nga pumoluyb nga sa sini ang ila tigpunb may nau- tang nga kwarta kag mga kabalaslan; wala sing kapagunan ang tagsa ka tawo: kon kinahanglan nila ang pagtinlb sang kwartel ukon sang balay, magwa sila kag pangdakpon ang wala pagpa- matok sa pagpangabudlay sa ila sa sulod sang isa ka adlaw; luyag mo nga dugangan pa? Sa sulod sang mga adlaw sang pandot nagpadayon ang mga ginadumilian nga hampang apang sa pa kusog tinublag nila ang mga kalingawan nga ginpahanugotan sang mga punban; nakita mo kon an6 ang ginahunahona sang banwa nahanungdd sina; ano ang nakuha sang banwa sa pagpaiway sang iya mga kaakig kag sa paghulat sang hustisya sang mga tawo? A, ginuo, kon ini tawgon mo nga amo ang pagtipig sang kalinong .. .1 417
418 Noli Me Tangere - Sug6t ako nga may mga kalainan, - sabat ni Ibarra. - Apang batunon naton ini nga mga kalainan sa mga kaayuhan nga nagabuylog sa ila. Ini nga pagkahimtang mahimb nga indi himpit, apang, patihon mo, nagapugong sa pagpahadlok nga ginapatuga sang madamb nga ginadugangan sang mga kriminal. - Labi pang' maayo nga isiling mo nga tungod sini nga pag pahadlok nagadugang ang kadamuon, - badlong ni Elias. - Sang wala pa matukod ini nga guban, ang tanan nga nagabuhat sing malain halos, Iwas sang pila lamang, mga kriminal tungdd sa gu- tom: nangati sila kag nangawat agud mabuhi, apang sa pagligad sang kaiwaton, ang mga dalan makita na man nga mga hilway; tuman nga makatabog sa ila sa dihimpit nga mga hinangiban ang mga imol apang maisog nga mga kwadrilyero, ang tuman nga gina- butangbotangan tungod sang ila mga sinulatan nahanungod sa aton pungsod; ang mga may kinamatarong sa pagpanginmatay, may katungdanan sa pagpanikasog, kag bilang bayad ginayaguta sila. Karon may mga tulisan, kag amo sila tubtob sa katapusan sang ila kinabuhi. Ang isa ka saydp, isa ka krimen nga ginsilutan sing wala sing kaluoy, ang pagpamatok sa kalakasan sini nga gahum, ang kahadlok sa mga pagpanakit bilang silot amo ang nagsikway sa ila tubtob sa katubtoban gikan sa katilingban kag nagatulod sa ila sa pagpamatay ukon sa pagpanginmatay. Ang pamintas sang gwardya sibil amo ang nagtakop sa ila sang ganhaan sang pag- hinulsol, kag sanglit ang isa ka tulisan nagaaway kag nagapana- gang sa bukid nga maayo sangsa isa ka soldado nga iya ginahika- yan, nahanabb nga indi kita makasarang magtapna sang kalainan nga aton gintuga. Nadumdoman mo ang paghalong nga gin/iimb ni Kapitan Heneral De la Torre;1 ang pagpatawad, nga ginhatag niya sa amo nga mga kailo, nagpamatuod nga sa amo nga kabuki- ran nagapitik pa gihapon ang tagipusiion sang tawo kag nagahulat lamang sang pagpatawad. Ang pagpamintas mapuslanon kon ang banwa ulipon, kon ang bukid wala sing mga gikab, kon ang ga hum nagabutang sing isa ka manogbantay sa likod sang tagsa ka (1) Ang ginhimo ni Kapitan Heneral De la Torre - Si Heneral Carlos Maria de la Torre y Nava Carrada, ang nahauna nga "maalwan" nga gober- nador sang Filipinas, nangin Kapitan-Heneral kutob ang 1869 tubtob sang 1871. Ginhilway niya ang mga tulisan kag gintukod ang Gwardya Sibil nga ang pinanguha niya nga nangin-katapo sini kalabanan sa mga nag-alampo. Ang kaisipan sing banwa nagsumbong kay Heneral De la Torre nga may diutay nga kahilabtanan sa ribok sa Cavite sang tuig 1872 tungod sang tuman niya nga kaalwan, samtang sia gobernador sang Filipinas, sa lutaw nga mga banwahanon sang pungsod, kay ini sila naghilimo sing mabaskoig nga propa ganda sa politika sa idalum sang amo nga kaalwan.
Ang tingog SANG HGA GINHINGABOT kahoy kag kon sa tagsa ka lawas sang ulipon may yara lamang nga tiyan kag mga tinai; apang, kon ang nadulaan na sing paglaum nga nagahimud-os agud mabuhi magbatyag nga ang iya butkon may kusog, nagapitik ang iya tagipusuon kag ang iya bug-os nga pagkatawo napun-an sing dumot, sarang ayhan mapalong sang pag- pamintas ang kalayo nga ginadugangan nila sa pagdabok? - Nagapabilog ka sa akon, Elias, sa pagpamati sa imo nga nagahambal sing subong sina; mapati ako nga ikaw may kataru- ngan kon wala lamang ako sing kaugalingon nga mga kaisipan. Apang talupangdan mo ang isa ka kamatuoran, - ayaw pagbilanga nga ginapakalain ko ikaw kay ginahilway ko ikaw kag ginatulok nga isa ka pinasahi, - tan-awa kon sanday sin-o ina'ng naga- pangayo sang pagpanibag-o! Halos ang tanan nga kriminal ukon mga tawo nga nangin-amo ina. - Mga kriminal ukon palaabuton nga mga kriminal, apang ngaa nagsubong sila sina? Kay gintublag ang ila kalinong, kinuha ang ila kalipay, ginhalitan ang ila labing' malahalon nga ginahi- gugma, kag sa pagpangayb sang pangapin sa hustisya, ginpapati sila nga matigayon lamang nila ina sa ila kaugalingon nga pag- himud-os. Apang nagsayop ka, ginuo, kon nagapati ka nga amo lamang ina ang ginapangayo sang mga kriminal; kadto ka sa banwabanwa, sa balaybalay; pamatii ang mga panghakroy sang mga panimalay kag magapati ka nga ang kalainan nga ginabad- long sang mga gwardya sibil, mga alangay, kon indi mga diutay pa, sangsa ginapatuga nila sing masunson. Bilangon naton tungod sini nga kriminal ang tanan nga pumoluyb? Hand, ngaa man nga apinan sila sa iban? Ngaa man nga indi na gid sila tanan papason? - May isa ka sayop nga nagaluntad diri nga wala nakon karon matalupangdi, isa ka sayop sa katuyban nga wala ginatumana sa buhat, kay sa Espana, sa Hoy nga Pungsod, ini nga guban naga hatag kag nakahatag sing dalagkb nga kapuslanan. - Wala ako sina pagpangduhadoha: ayhan ini natukod didto, sing maayo, ang mga tinawo napili sing maayo; kay ayhan man nga ang Espana nagakinahanglan sina, apang indi ang Filipinas. Ang aton mga pamatasan, ang aton mga gawi sa pagkatawo nga sa gihapon ginapatalupangdan kon luyag nila nga idumili sa aton ang aton kinamatarong, bug-os nga ginakalimtan kon may yara sila nga ipatuman sa aton. Kag isugid sa akon, ginuo; ngaa man nga wala paggamita ini nga guban sang iban nga mga pungsod. nga 419
420 Nou Me Tangere tungod sang kalapit nila sa Espana dapat nga mangin-kaangay sila nga labj sa Filipinas? Tungod ayhan sini nga sila may ila pa nga diutay nga pangawatay sa ila mga perokaril, diutay nga kinagubot, diutay nga pinatyanay kag diutay nga binun-anay sa ila dalagkb nga mga ulobanwa? Dumuko si Ibarra nga daw nanumdom, sang ulihe tumong- kaaw sia kag sumabat: - Ini nga butang, abyan ko, nagakinahanglan sing malig- dong nga pagtuon; kon ang akon mga pagpangusisa magsiling sa akon nga ina nga mga panumbong may mga kamatuoran, masulat ako sa akon mga abyan sa Madrid, sanglit wala kita sing mga di- putado. Sa karon, magpati ka nga ang pangulohan, nagakina hanglan sing isa ka guban nga may wala'y latid nga kusog agud sia pagtahaon, kag gahum nga makapatuman. - Ina, ginuo, kon ang pangulohan nagapakig-away batok sa banwa: apang sa kaayuhan sang pangulohan, indi naton dapat pag- patihon ang banwa nga sia kasumpong sang gahum. Labot pa, kon ina abi matuod, kon pasulabihon naton ang kusog sangsa mangin-talahaon, dapat naton tan-awon sing maayo kon kay sin-o naton ihatag ini nga kusog nga wala'y latid, ini nga gahum. Ang tuman nga kusog sa mga kamot sang mga tawo, kag mga tawo nga wala'y namangamangaan, nga puno sing mga balatyagon, nga wala sing natun-an nga pamatasan, nga wala sing kadungganan nga natilawan, mangin-isa ka hinangiban sa mga kamot sang isa ka buang sa tunga sang isa ka kadam-an nga wala sing panagang. Sugot ako kag maluyag ako magpati sa imo nga ang pangulohan nagakinahanglan sini nga butkon, apang kinahanglan nga magpili sia sing maayo sang iya butkon nga pilion niya ang mga labing' angay; kag sanglit kay nagapasulabi sila sa paghatag sing gahum sa iya kaugalingon sangsa ang banwa maghatag sa iya, dapat talu- pangdon nga makahibalo sia maghatag sina. Si Elias naghambal nga iya ginbatyag, may kakunyag; ang iya mga mata nagkirab kag ang iya tingog may kabaskog nga nag- kurog. Nagdason ang isa ka maligdong nga pagdulog; ang baroto, nga wala ginabugsayi, daw nagpahimuyong sing malinong sa iba- baw sang tubig; ang bulan nagbanaag sing masili sa isa ka langit nga tagumnon; ang pila ka suga nagsiga sa malayo nga pangpang. - Kag ano pa ang ila ginapangayo? - Pamangkot ni Ibarra.
Ang tingog sang hga ginhingab6t - Ang pagpanibag-o sang mga pari ... - Sabat ni Elias sa tingog nga mabugnaw kag masubo. - Ang mga wala'y palad nagapangayo sing labi nga pagpangapin batok sa ... - Batok sa mga katilingban sang pagtuluohan? - Batok sa ila mga manlulopig, ginuo. - Nalipat na bala ang Filipinas sa mga nautang niya sa sini nga mga Katilingban? Nalipat na bala sia sang iya daku nga na utang nga kabalaslan sa mga nagkuha sa ila gikan sa kasay- panan agud hatagan sila sing pagtuo, sa mga nag-apin sa ila batok sa mga pagpamintas sang mga gumalahom nga sibil? Yari dirx ang kalainan nga wala matun-i ang maragtas sang pungsod! Si Elias, nga natingala, halos magpati sa iya nabatian. - Ginuo, - sabat niya sa tingog nga maligdong, - ginasum- bong nimo ang banwa nga indi matinagubaluson, pahanugoti nga ako, isa sa banwa nga nagaantos, maapin sa banwa. Ang mga ka balaslan nga ginapautang, agud may kinamatarong nga pagkila- lahon, indi dapat nga may likum nga tinutuyb. Kalimtan naton ang misyon, ang kaluoy nga kristuhanon, nga nahimo na gid; pa- bay-an naton ang maragtas, indi na kita magpamangkot kon ano ang nahimo sang Espana sa banwa sang mga hudiyo, nga naka- hatag sa bug-os nga Europa sing isa ka tulon-an, isa ka pagtuliiohan kag isa ka Diwa; kon ano ang iya nahimo sa banwa nga Arabe nga nakahatag sa iya sing kinaalam, nga mapailubon sa iya pag- tuliiohan kag nakapabugtaw sang iya bugal sa kaugalingon nga pungsod, nga sinablagan, nga halos nabungkag sang panahon sang paggahum sang mga romanhon kag mga godanhon. Nagasiling ka nga ginhatagan nila kita sing pagtuliiohan kag kinuha nila kita sa kasaypanan; ginatawag mo nga pagtuo ina'ng mga ginahimb nila sa Iwas, pagtuliiohan ina'ng pagpamaligaya sang mga koreya kag mga cskapularyo, kamatuoran ina'ng mga milagro kag ang mga sugilanon nga ginapamatian naton sa tanan nga adlaw? Amo bala ini ang pagbulot-an ni Jesucristo? Tungdd sini indi kina- hanglan ang isa ka Diwa nga magpalansang bisan kita nga piliton naton ang aton kaugalingon sa isa ka wala'y katapusan nga ka balaslan: ang binabaylan nga pagtuo dugay na kaayo nga naglun- tad, kinahanglan lamang nga pahimpiton, kag pasakaan ang bill sang mga balaklon. Masiling ka sa akon, nga wala'y sapayan sang pagkamasinalaypon sang aton karon pagtuliiohan, maayo gihapon sangsa pagtuliiohan naton sadto; nagapati ako sina kag nagabuylog 421
422 Noli Me Tangere ako sa imo, apang tama na man kamahal, kay tungod sina ginsik- way naton ang aton pagkapungsudnon, ang aton kalwasan; tungod sina ginhatag naton sa iya mga pari ang aton maayo nga mga ban- wa, ang aton mga kaumhan kag ginahatag pa naton pati ang aton mga nasuptan sa pagpamakal sang mga butang sa pagtuluohan. Gindala niya sa aton ang isa ka butang nga hinimb sa Iwas, gina- bayaran naton sing maayo kag mahidaiton kita. Kon hambalon mo ako sang pagpangapin nga ginhatag batok sa mga enl{omen- dero,m sarang ko ikaw masabat nga tungod man gani sang amo nga pagpangapin nahulog kami sa gahum sang amo nga mga en- komendero; apang indi, ginakilala ko nga ang isa ka tunay nga pagtuo kag ang isa ka tutiio nga paghigugma sa katawohan amo ang nagtuytoy sadto'ng nahauna nga mga misyonero nga nag-alabot sa aton mga baybayon; ginakilala ko ang utang nga kabalaslan sa amo nga bilidhon nga mga tagipusiion; nakasayod ako nga ang Espana anay sadto madamb sing mga tigbatas sa tanan nga sari sa pagtuluohan, subong man sa politika, sa kagamhanan nga sibii kag sa militar. Apang ngaa man nga ang mga kahapon mga ma- tarong, pahanugotan naton ang pagpakalakas sa ila baliskad nga mga kaliwatan? Tungod nga nakahimb sa aton sing dakfl nga kaayuhan. kita ang may kasal-anan kon punggan naton nga lii- mban kita sing isa ka malain? Ang pungsod wala nagapangayo nga dulaon, nagapangayo lamang sang pagpanigbag-o nga gina- kinahanglan sang bag-o nga nagakahanabb kag bag-o nga mga kina- hanglanon. - Ginahigugma ko ang aton pungsod subong man sang imo paghigugma, Elias; nahangpan ko diutay ang imo ginahandum, (2) enkomendero - Sang tapos masalakay sang mga katsilang' sol dado ang nagkalainlain nga mga pu6k sang Pilipinas kag bilang panumbas sa ila mainunungon nga mga pag-alagad, ginhatagan ang tagsa sa ila sing mga pu6k nga gintawag nga mga encomJenda, nga ang mga sakop sang tagsa sini nagadangat sa isa ka libo ka mga tumandok. Ang enkomendero may kinama- tarong sa pagkuha sang mga tributo uk6n mga dulot sang mga tawo sa iya puok kag bilang bales sini may katungdanan man sia sa pag-apin sa ila kag sa paghatag sa ila sing pagtulon-an sa pagtuluohan. Apang ang una nga mga prayle nagpasaka sa mataas nga mga punoan nga katsila sing mga panumbong batok sa mga enkomendero nga kun6 nagpakalakas ini sila sa pagpanukot sang mga dulot kag naghimo sing talamayon n(ga mga buhat batok sa mga tumandok. Apang ang isa ka enkomendero nga ginpalangga kag gindayaw sang mga tumandok amo ang baganihan nga si Juan de Salcedo nga ginhayoan kay Hernan Cortes sang Filipinas. Tungod sang iya kinaalam, sang iya maayo nga mga panimuot, kag sa iya kaisog, nabihag niya ang paghigugma kag pag- palangga sang mga pilipinhon kag sia ang nagpaluntad sang kalinong kag pag- hidait sa mga tumandok kag mga katsila. Sa iya maisog nga pagpangapin nalwas niya ang Manila sa mga kamot sang mga tulisan nga insik nga gjnpa- ngulohan ni Limahong. Napatay sia sa kagulangon nga 27 lamang ka tuig, kag sia lamang ang enkomendero nga nagpapanubli sa mga indyo sang iya mga pagkabutang sa Vigan Ilocos Sur.
A NG TINGOG SANG HGA GINHINGABOT ginpamatian ko sing mahantop ang imo pinamulong kag wala'y sapayan sina nga tanan, abyan ko, nagatuo ako nga magtan-aw kita diutay sa mga mata nga may balatyagon; diri kubos sangsa iban nga bahin ginatan-aw ko ang kinahanglan sang mga pagpanibag-o. - Mahimo ayhan, ginuo? - Pamangkot ni Elias nga may kasubo nga gintanyag ang iya mga kamot: - Wala mo ginatuloka ang pagkinahanglan sang mga pagpanibag-o, ikaw nga ang mga kalautan sang imo panimalay ... - A, ako nagakalimot sang akon kaugalingon kag nagakali mot sang akon kaugalingon nga mga kalainan sa atubangan sang kapag-unan sang Filipinas, sa atubangan sang mga kaayuhan sang Espana! - Maalikaya nga tablaw ni Ibarra. - Agud matipigan ang Filipinas. kinahanglan nga magpadayon subong sang mga prayle kag sa pagpakig-ugyon sa Espana yara ang kaayuhan sang aton pungsod. Si Ibarra nakatapos na sa paghambal, kag si Elias nagpamati pa gihapon; ang iya nawong masubo, hadula ang kirab sa iya mga mata. - Nadaog sang mga misyonero ang pungsod, ina matuod, - sabat niya. - Nagapati ka nga tungod sa mga prayle matipigan ang Filipinas? - Huo, tungod lamang sa ila, amo ina ang pagtuo sang pila nga nakasulat nahanungod sa Filipinas. - O! - Uyhaw ni Elias nga hinaboy niya ang bugsay sa sulod sang baroto. - Wala ako magpati nga may amo ikaw kakubos nga paghangop nahanungod sang pangulohan kag sang pungsod. Ngaa man nga indi mo tamayon ang isa kag isa? Ano ang isiling me sang isa nga nagapangabuhi lamang sa hidait sa paghilabot sang isa nga tagalwas? Ang isa ka pungsod nga nagatuman tungod kay ginalag-it, ang isa ka pangulohan nga nagagahum kay nagagamit sang pagpanglag-it, ang isa ka pangulohan nga indi makahibalo magpahigugma bisan magpataha sa iya kaugalingon! Pasayluha ako, ginuo, apang nagatuo ako nga ang inyo pangulohan kabua- ngan kag nagahikog sa kaugalingon kon sia magpangalipay sa iya ginatuohan! Ginapasalamatan ko ikaw sa imo kahamuot. Diin ang luyag mo nga idul-ong ko ikaw karon? - Indi, - sabat ni Ibarra, - magabais kita, kinahanglan nga mahibal-an kon sin-o ang may katarungan sa butang nga may dakfl kaayo nga kahulogan. 423
424 Noli Me Tangere - Pasayluha ako, ginuo, - sabat ni Elias nga naglungolungb, - indi gid ako maayo maghambal sa pagpapati sa imo; bisan ma- tiiod nga may diutay ako nga natun-an, isa ako ka indyo, ang akon pagkabuhi sa imo isa ka dulohaduhaan, kag ang akon mga tinaga sa imo hulunahonaan gihapon. Yadto'ng mga nagpahayag sing pamatok nga kaisipan amo ang mga katsila, kag sanglit amo sila maskin nagahambal sila sing mga wala'y kapuslanan ukon binuang, ang tingog, ang mga titulo kag ang ginhalinan nagapabalaan sang ila mga tinaga, nagahatag sa ila sinang' gahum nga ginalikawan ko tubtob sa gihapon ang pagpakigsumpong. Labot pa, sang ma- kita ko ikaw nga nagahigugma sang imo pungsod, ikaw nga ang imo amay nagapahuway sa idalum sini nga malinong nga mga hanulhanol, ikaw nga nakakita nga ginhangkat, ginpasipalahan kag ginhingabot, nagahupot sina nga mga kaisipan wala'y sapayan sang tanan kag sa imo natun-an, nagasugod ako sa pagpangduha- doha sang akon kaugalingon nga mga balatyagon kag ginakilala ko ang kahigayunan nga mahimb nga ang banwa nagasayop. Iham- bal ko didto sa mga wala'y palad nga nagbutang sang ila pagsalig sa mga tawo, nga ibutang nila sa Diwa ukon sa ila kaugalingon nga mga butkon. Ginapasalamatan ko ikaw uli kag magsugb ka kon diin ko ikaw idul-ong. - Elias, ang imo mapait nga mga tinaga nagapanaladsad sa alibutod sang akon tagipusiion kag nagahatag man sa akon sing pangduhadoha. Ano ang imo luyag? Wala ako pagpatun-i sa tunga sang banwa, nga ang ila mga kinahanglan wala ko man masayri; pinaligad ko ang akon pagkabata sa kolehiyo sang mga heswitas, nagdakb ako sa Europa, mga tulon-an ang naghimb sa akon kag ginbasa ko lamang ang nahirnb sang mga tawo sa pag- dala sa kasanag: ang nagapabilin sa tunga sang mga kadulom, ang wala ginasugid sang mga magsusolat, amo ang wala nakon ma- hibal-i. Wala'y sapayan sina nga tanan, ginahigugma ko katulad sa imo ang aton pungsod, indi lamang tungod nga katungdanan sang tanan nga tawo ang maghigugma sa pungsod diin inutang niya ang iya pagkatawo kag sa iya utangon man niya ayhan ang iya katapusan nga palahuwayan; indi lamang tungod nga ang akon amay nagtudlb sa akon sing amo ina, tungod nga ang akon iloy isa ka indya, kag tungod nga ang akon labing' maanyag nga mga handumanan nagkabuhi sa iya, ginahigugma ko pa sia tungod nautang ko sa iya kag pagautangon ko ang akon kalipayan.
Ang tingog sang hga ginhingabot 425 - Kag ako tungod nga nautang ko sa iya ang akon malaot nga palad, - kibot ni Elias. - Huo, abyan ko, nahibal-an ko nga nagabatas ka, ikaw isa ka wala'y palad, kag ini amo ang nagapatan-aw sa imo nga ma- dulom ang imo palaabuton kag amo ang ginagikanan sang gawi sang imo panghunahona; tungod sini namati ako nga may pag- halong sa imo mga panumbong. Kon sarang ko kuntani mahibal- an ang mga kabangdanan, ang bahin sina nga nagliligad... - Ang akon malaot nga mga palad nagtuna sa liwan nga gin- halinan; kon ginahunahona mo nga may isa ka kapuslanan, isugid ko sa imo, kay wala'y labot nga wala ako sina sing ginatagb, na- kilala na kaayo sang madamb. - Ayhan ang paghisayod mo sina makapatadlong sang akon mga kaisipan; nakasayod ka nga wala ako pagpati sing daku sa mga sugid, labi nga nagatuytoy sa akon ang mga binuhatan. Si Elias naunay nga nagpadalum sang iya hunahona sing pila ka tion. - Kon amo ina, ginuo, - sabat niya - isugid ko sa imo sing malip-ot ang akon maragtas.
BAHIN L NG PNIMLY NI ELfS "MGA KAN-UMAN KA TUIG nga nagligad nagkabuhi ang akon lolo sa Manila kag nag-alagad bilang tenedor de libros sa balay sang isa ka pumalatikang nga katsila. Ang akon lolo pama- tan-on pa sadto kaayo, nakasal sia kag may isa ka anak. Isa ka gab-i, nga wala mahibal-i kon tungod sa ano, nasunog ang almasin, ang kalayo lumay-ab sang bug-os nga balay kag halin diri lumaton sa iban man nga madamb nga balay. Ang kalaglagan indi maisip, pinangita ang kriminal kag sinumbong sang pumalatikang ang akon lolo. Wala'y kapuslanan ang iya pagpanghimutig, kag sanglit imol sia kag indi makabayad sa bantog nga mga mananabang, gin- pamatbatan sia nga hanuton sa atubangan sang banwa kag ginlibot sa mga dalan sa Manila. Sang wala pa lang madugay ginagamit pa gihapon ini nga silot nga makahuloya, nga ginatawag sang ban wa nga caballo y vaca, nga isa ka libo kalain sangsa kamatayon. Ang akon lolo, gintalikdan sang tanan Iwas lamang sang iya pa- matan-on nga asawa, nakita nga ginpaguyod sa isa ka kabayo, nga ginsunod sang isa ka mapintas nga guban sang mga tawo, ginhanot sa tagsa ka ginsang-an sang dalan, sa atubangan sang mga tawo, sang iya mga utod, kag sa luy6 sang madamb nga mga simbahan sang isa ka diwa sa paghidait. Sang ang wala'y palad, nga na- dulaan na sing dungog tubtob sa katubtoban, nakapaayaw na sa dumot sang mga tawo sa dugo nga iya pinatulb, sa mga pagsakit sa iya kag sa iya mga pagsinggit, hinukas nila sia sa kabayo nga wala na sing pangalibutan, kag maayo pa kon napatay sia! Sa isa sadtong' mapino nga pagpamintas ginhatagan nila sia sing kahil- wayan; ang iya asawa nga nagmabdos sadto, wala sing natigayon sa pagpangayb sing palamugnan ukon limos, halin sa isa ka gan- haan pakadto sa isa man ka ganhaan, sa pagsagod sang iya masa- kiton nga bana kag sang makaluluoy nga anak nga lalaki, sin-o ang makasalig sa asawa sang isa ka manogsunog kag nadulaan sing dungog nga tawo? Hand ang asawa, pumatopling sa palangitan-an nga nagpalahi sa iban." - 426 -
Ang panimalay ni Elias Si Ibarra nagtindog sa iya pulungkban. - O, indi ka maghiwasa! ang pagpalahi indi na isa ka pag- kuha sang dungdg sa iya ukon isa man ka pagkuha sang dungog sang bana: ang dungog kag huya wala na pagluntad. Ang bana nag-ayo sa iya mga pilas kag nagpanagb kaupod sang iya asawa kag sang iya anak sa kabukiran sini nga puod. Diri nag-anak ang babae sing isa ka bata nga indi sangkap sa lawas kag punb sing mga balatian kag wala'y palad nga napatay. Diri nangabuhi sila sing pila pa ka bulan, nga mga makaluluoy, nga naligwin, nga gin- tamay kag ginpalagyuhan sang tanan. Indi na masarangan sang akon lolo ang pag-antos sang ila kasisit-an kag indi sia makahas nga katulad sang iya asawa, naghikog sia nga nalumos sa kasakit sa pagtan-aw sang iya asawa nga masakiton, nga wala sing maskin ano nga tabang kag pagtatap. Ang bangkay nagtagas lamang nga gintan-aw sang anak nga halos makatatap sang iya iloy nga nag- masakit, kag ang malain nga bahu nasapwan sang hustisya. Ang akon Iola ginsumbong kag ginpakasumala nga wala sia magpa hibalo sa mga punban; ginpabangod sa iya ang kamatayon sang iya bana kag ginpatihan, kay indi bala mahimb ina sang asawa sang isa ka makaluluoy nga sang ulihe nagpalahi sa iban? Kon sia magpanumpa, singganon nga wala pagsugid sang matiiod, kon maghibi singganon sia nga nagbutig, kag kon magsambit sang Diwa, singganon nga indi himpit ang iya pagtiio. Wala'y sapayan, ginhatagan nila sia sing kaliioy kag ginhulat nila ang iya pag-anak agud sa ulihe hanuton sia: nakasayod ka nga ang mga prayle nag- palapnag sang pagtuo nga ang mga indyo sarang lamang madu- malahan sa mga hanot:™ basaha ang ginahambal ni P. Gaspar de San Agustin.™ (1) Madumalahan sa mga hanot - Masami nga mga hurubaton ang ma- sunod: "Ang indyo kag ang uway sa gihapon nagaupdanay." "Ang uway manugdo diin ang indyo matubo," ang mga insik nagagamit man sang huru baton nga: "Ang indyo dumalahi nga may bugas sa isa ka kamot kag may uway sa isa man ka kamot." (2) Basaha ang ginahambal ni P. Gaspar de San Agustin - Sa labing' nabantugan nga mga libro nahenungod sa Filipinas, am6 ang "Cronicas Fran- ciscanas" nga sinulat sang isa ka misyonero nga nagpangabuhi sing 40 ka tuig sa tunga sang mga indyo kag gikan sa iya mga sinulatan kinuha ang pila ka kasaysayan nga yari sa masunod. Si Pari San Agustin wala maghatag sing maayo nga kasaysayan nahanungod sa mga pamatasan sang mga tumandok. Ang sulat niya: 'Ang mga indyo indi masaligan, mga lag-it, mabinutangbu- tangon, mga palatulog, mga tamaran. mga mahadlukon, kag maluyagon mag- byahe sa mga suba, sa mga linaw kag sa kadagatan . . . Ang mga mamumugon sa panguma nagabalaton sing tunga sa real nga may dugang nga pagkaon, kap nagapalangayo sing kwarta nga palinga,, nga wala nila ginabayari." 427
428 Noli Me Tangere Napamatbatan sing amo ini ang isa ka babae, pakamalauton niya ang adlaw nga ang iya anak maggwa sa kasanag: ang maha- nabo nga waay labot nga madugangan pa ang mga pag-antos, magabugras sang mga balatyagon nga iluynon. Apang wala'y palad nga ang babae nanganak nga malipayon, kag wala'y palad man nga ang anak natawo nga mabakod. Duha ka bulan sang ulihe natuman ang pamatbat sa dakfi nga kalipay sang mga tawo, nga sa sina nagpati sila nga natuman nila ang ila katungdanan. Indi na sila malinong sa sini nga kabukiran, nalagyo sia kaupod sang iya duha ka anak sa kaingod nga puod kag didto magpangabuhi ka- tulad sang mantas nga mga hayop: nga nagdumot kag gindumtan. Ang magulang sa duha ka mag-utod, nga nakadumdom sa tunga sang tuman nga kaiwaton sang iya malipayon nga pagkabata, na- himb nga tulisan gilayon sang mabatyagan niya nga sia may mga kusog na. Madali nga ang duguon nga ngalan ni Balat lumapang halin sa isa ka puod pakadto sa isa man ka puod, nga nangin- kalahadlukan sang kabanwahanan, kay sa iya pagtimalos ang tanan gindala niya paagi sa dugo kag kalayo. Ang manghod nga naka- baton gikan sa kinaugali sing isa ka tagipusuon nga maayo, nag baton na lamang sang kapalaran kag kahuloy-an sa luyo sang iya iloy; nagpangabuhi sila sa mahatag lamang sang talunan, nag- panapot sila sang mga gision nga ginhaboy sa ila sang mga nagla- labay sa bukid; wala na makilal-i ang ngalan sang babae, ginkilala lamang sia sa mga hayu nga binilanggb, manogpalahi, ginhanot; ang anak ginkilala lamang nga anak sang iya iloy, kay tungod sang kaayo sang iya pamatasan indi nila mapatihan nga anak sia sang manogsunog, kag tungod man nga ang tanan sarang maduhado- haan sa kaayo sang pamatasan sang mga indyo. Sa katapusan, ang bantog nga si Balat nahulog isa ka adlaw sa gahum sang hustisya, nga pinasabat sia sa malabik nga lista sang mga krimen nga iya nabuhat, ang hustisya nga wala sing nahimb sa pagtudlb sa iya sang butang nga maayo; kag isa ka aga, sang pangitaon sang pa- matan-on ang iya iloy, nga nagkadto sa talunan sa pagpanguha sing mga uhong kag wala pa makabalik, nakita niya sia nga naghugsoy na sa duta, sa higad sang dalan, sa silong sang isa ka kahoy nga algodon, ang nawong nagtangla sa langit, ang mga mata nagbuslo, unay ang pagtulok, ang mga tudlb nagtiliskog nga nagklikb, nalu- bdng sa duta, nga sa ibabaw sina makita ang bulit sang dugb. Nag- tubb sa hunahona sang pamatan-on ang magbatak sang iya panulok
Ang panimalay ni Elias sa pagsunod sang gintulok sang bangkay, kag nakita niya nga ginsab-it sa sanga ang isa ka alat, kag sa sulod sang alat yara ang duguon nga ulo sang iya utod! - Diwa ko! - Natuaw ni Ibarra. - Ina ang sarang matuaw sang akon amay, - padayon ni Elias nga may kabugnaw. - Ginhiwahiwa sang mga tawo ang tulisan kag ginlubong ang lawas, apang ang mga bahin ginlapta nila kag ginpamitay sa nagkalainlain nga mga banwa. Kon ma- kakadto ka kon kis-a halin sa Kalamba pakadto sa Santo Tomas, makita pa nimo ang isa ka maniwang nga punb sang lomboy diin ginbitay nga nagakamudmod ang isa ka paa sang akon tiyu; ang kinaugali nagpakamalaot sa iya kag ang kahoy wala na magtubb kag wala magpamunga. Amo man ina ang ila ginhimb sa iban nga mga bahin sang iya lawas, apang ang ulo, ang ulo nga amo ang labing' maayo nga bahin sang lawas sang tawo, nga amo ang labing' mahapos sia makilala, binitay nila sa atubangan sang payag sang iloy 1 Dumuko si Ibarra. - Ang pamatan-on nalagyo katulad sang sinubol. - padayon ni Elias. - Nalagyo sia halin sa isa ka banwa pakadto sa isa man ka banwa, sa mga bukid kag sa mga pisong, kag sang nagsalig sia nga wala na sia makilal-i, nagsulod sia bilang mamumugon sa balay sang isa ka manggaranon sa puod sang Tayabas. Ang iya kapisan, ang kaayo sang iya pamatasan nagbatobalani sang kaha- miiot sang pila ka tawo nga wala makahibalo sang iya nagliligad. Sa iya lakas nga pagpangabudlay kag pagkinot nakatipon sia sing diutay nga pahunan, kag sanglit ang kaiwaton nagligad na kag pamatan-on pa sia, nag-isip sia nga magpangabuhi sing malipa- yon. Ang iya maayo nga panagibiiot, ang iya pagkapamatan-on kag ang iya kahimtangan nga naumpawan sing diutay amo ang na- kapabuyok sa iya sang gugma sang isa ka pamatan-on nga dalaga sang banwa, nga ang iya kamdt wala niya pagpangahasi sa pag- pangayb sa katahap nga basi masapwan ang iya nagliligad. Apang ang gugma labi nga naggahum sa ila kag lumiw-as sila sa ila mga katungdanan. Ang lalaki, sa paglwas sang kadungganan sang babae, binutang niya sa katalagman ang tanan, hinambal niya ang babae nga ipakasal, pinangita ang mga papel, kag nasapwan ang tanan; ang amay sang pamatan-on nga babae manggaranon, natigayon niya nga napasumbong ang lalaki, nga wala magtinguha 429
430 Noli Me Tangere sa pag-apin sa iya kaugalingon, ginkilala niya ang tanan niya nga kasal-anan kag pinadala sia sa bilanggoan. Ang pamatan-on nga babae nag-anak sing isa ka bata nga lalaki kag isa man ka bata nga babae nga gintuga sa tagu, nga ginpapati sa isa ka amay nga napatay na, nga indi sadto mabudlay, kay ila nakita sang lamharon pa ang ila panuigon nga ginpatay ang ila iloy, kag nag- isip sila sing diutay lamang sa pagpangusisa sang ila mga ginha- linan. Sanglit ang amon lolo manggaranon, ang amon pagkabata nangin-mapalaron; ang akon utod nga babae kag ako dungan nga ginpatun-an, ginpalangga ko sia kag ginpalangga man niya ako subong sang pagpakamahalay sang duha ka kapid nga wala sing ginkilala nga iban nga mga pagpakamahal. Lanubb pa ako kaayo sang magtuon ako sa kolehiyo sang mga heswitas, kag ang akon utod nga babae, agud nga indi kami maghilaybay sa tanan ginpensyonan sia sa \olehiyo sang Concordia.^') Natapos ang amon malip-ot nga pagtuon, sanglit ang ginhandum lamang na- mon amo ang mangin-mangungoma, bumalik kami sa banwa sa pag-uyat sang pinanubli namon sa amon lolo. Nagpuyb kami sa diutay nga panahon, panahon nga nangabuhi kami nga ma lipayon, ang kapalaran nagyuhom sa amon, may madamb kami nga suloguon, ang amon mga palangumhan nagpatubas sing maayo kag ang akon utod nga babae madali na lang kaslon sa isa ka pamatan-on nga iya ginhigugma kag ginhigugma man sia. Sa tagdiutay nga mga hulusayon tungod sang akon pamatasan nga sadto matinaastaason, nadula ko ang maayo nga kabubut-on sang akon malayb na nga himata, kag isa ka adlaw pinakilala niya ako sang akon madulom nga pagkabun-ag kag sang akon maka- huloya nga ginhalinan. Ginbilang ko yadto nga isa ka butang- botang kag pinangayb ko ang kasaysayan; ang lulobngan diin nagtulog ang madamb nga dunot nabuksan liwat kag ang kama- tuoran gumwa sa pagpagumon sang akon panumdoman. Sa daku namon nga kahanguyos, kutob sang madamb nga tinuig ang isa ka tigulang nga suloguon nga nag-antos sang tanan nakon nga kasutilan nga wala gid magbiya sa amon, naghibi lamang kag nagbakho sa mga yaguta sang iban nga mga suloguon. Wala ko (3) Kolehiyo sang Concordia - Amo ini ang Colegio de la Inmaculada Consepcion Concordia, nga nahamtang malapit sa Santa Ana sa Iwas sang Manila, nga gintukod sang 1868 nga ginbuthoan sang tumandok nga mga babae kag gintudloan sang matinuohon nga babaeng' katsila-pilipinhon. Ini nga babae amo ang nagdulot sang balay kag duta kag sia ang naghinguyang sa pagkuha sang pit6 ka Utod sa Kaluoy nga nagtatap sang amo mga kolehiyo.
Ang panimalay ni Elias mahibal-i kon ano ang pagsapo sina sang akon hirnata, ang na- hanabd nga pinasaksi sa atubangan sang hustisya ini nga tigulang kag ginpahambal sia sang kamatiioran; ang tigulang nga sulo- guon amo ang amon amay, nga naghanot sang iya pinalangga nga mga anak kag ginsakit ko man sing makapila. Ang amon kalipay nawala, binayaan ko ang amon manggad, ang akon utod nga babae binayaan sang iya kahagugma, kag upod sa amon amay tinalikdan namon ang banwa sa pagkadto sa bisan diin nga iban nga duog. Ang panghunahon^ nga sia nakaamot sa amon malaot nga kapalaran nagpalip-ot sang mga inadlaw sang tigulang, nga gikan sa iya mga bibig nasayran ko ang tanan nga mapait nga nagliligad. Ako kag ang akon utod nga babae nabilin nga duha na lamang kami. Ang akon utod naghibi sing tuman, apang sa tunga sang madamb nga kalisdanan nga sa amon nga duha nagdugang, indi nakon malimtan ang iya paghigugma sa akon. Wala magpanum- bunganon, wala maghambal sing bisan isa ka taga, nakita niya ang iya anay kahagugma nga nagpakasal sa liwan nga babae, kag nakita ko sia nga sa amat-amat nagmasakit nga indi ko sia takos mahatagan sing kalipay. Isa ka adlaw nadula sia; pinangita ko sia sa tanan nga bahin kag wala gid nakon makitli, wala man sing nakasugid sa akon sang akon pagpamangkutanon nahanungod sa iya, tubtob nga sang anum ka bulan sang ulihe nasayran ko nga sadto nga panahon, sang tapos makaligad ang baha sang linaw, may nakita sa baybayon sang Kalamba sa tunga sang pila ka ta- lamnan sang humay nga isa ka bangkay sang isa ka pamatan-on nga babae, nga nalumos ukon ginpatay; sunb sa sugid, may isa ka kutsilyo nga nagsalop sa iya dughan. Ang mga punban sang amon banwa nagpabantala sang hitabo sa kaingod nga mga banwa; wala sing nagpalapit sa pagkuha sang bangkay, nga wala kuno sing isa ka pamatan-on nga babae nga nadula. Sa mga hili- sayran nga sinugid nila sa akon sang ulihe, sa iya panapot, sa mga hiyas, sa kaanyag sang iya nawong kag sa iya madabong nga buhok, nakilala ko nga sia amo ang akon kailo nga utod. Kutob sadto naglagaw ako sa puod kag puod; ang akon kabantugan kag ang akon maragtas naglatunlaton sa mga baba sang madamb. ginpabangdan nila ako sang mga nagkahanabb, kon kis-a gin- butangbotangan ako, apang ginsapak ko lamang sing diutay ang mga tawo kay pinadayon ko ang akon paglakat. Kag amo ini sa 431
432 Nou Me Tangere malip-ot ang kasaysayan sang akon maragtas, kag maragtas sang isa sang mga hulokman sang mga tawo. Naghipos si Elias kag pinadayon niya ang pagbugsay. - Ginapatihan ko gihapon nga wala ka makulangi sang ka- tarungan, - hambal sing mahinay ni Crisostomo, - sang magsi- Hng ka nga ang hustiya dapat magtinguha sa paghimb sing maayo bilang bayad sa maayo nga buhat kag sa pagtudlb sa katadlungan sang mga kriminal. Lamang nga... ini indi mahimb, halandu- mon; kay diin kuhaon ang madamb nga kwarta, ang madamb nga bag-o nga mga alagad? - Kag tungod sa ano nga yara ang mga pari nga nagpalapnag sang ila misyon sa paghidait kag pagkaluoy? Labi bala nga maayo ang magbasa sang ulo sang bata sing tubig, nga hungiton sing asin, sang sa magpabugtaw sa nadulman nga panumdoman sang isa ka kriminal sina'ng silak, nga ginhatag sang Diwa sa tagsa ka tawo sa pagpangita sang butang nga maayo? Labi bala nga tawhanon ang magbuylog sang isa ka kriminal sa bitayan, sangsa magbuylog sa iya sa malisod nga alagyan nga nagapadulong halin sa kaduyogan pakadto sa matarong? Wala man bala sila pag- bayad sa mga espiya, mga berdugo kag mga gwardya sibil? Ini, ang magpakahigkb, ginahinguyangan man sing pilak. - Abyan ko, bisan ikaw ukon ako, maskin luyag naton, indi ina naton matigayon. - Kon isahanon lamang, sa kamatuoran, wala kita sing ma himb; apang uyati ang kawsa sang banwa, ugyon ka sa banwa, ayaw pagtakpi ang imo igdulungog sa ila mga tingog, hatagi sing palanganinawan ang iban, ihatag ang kaisipan sa ginatawag naton nga isa ka pungsod! - Ang ginapangayo sang banwa indi mahimb; kinahanglan nga maghulat. - Ang maghulat, ang maghulat timbang sang pagbatas! - Kon pangayuon ko ina, kadlawan nila ak6. - Kag kon ang banwa magsakdag sa imo? - Indi gid! Indi gid ako mangin-isa nga magpangulo sang kadam-an sa pagtigayon paagi sa kusog sang butang nga ginapa tihan sang pangulohan nga indi pa mahimb, indi! Kag kon ma- kita ko ina kon kis-a nga kadam-an nga may hinangiban, ma tindog ako sa luyo sang pangulohan kag awayon ko sila, kay sa sina nga kinagubot indi ko makita ang akon banwa. Ginahandum
Ang panimalay NI ElIaS ko ang iya kaayuhan, gani nga ginapatindog ko ang isa ka bulut- hban; ginapangita ko ina paagi sa pagtudlb, sa amat-amat nga pag-uswag; kon wala sing kasanag wala sing alagyan. - Kon wala man sing inaway wala sing kaluwasan! - Sabat ni Elias. - Indi ako makauyon sina nga sari sang kaluwasan! - Kon wala sing kaluwasan wala man sing kasanag. - sabat sang timonil nga may kakisay. - Nagasiling ka nga diutay ang nahibal-an mo sang imo pungsod, nagapati ako sina. Wala mo makita ang away nga ginaaman, wala mo makita ang panganod sa gindut-an; ang inaway nagasuged sa bahin sang mga kaisipan sa pagpanaog sa patag, nga magapula sa dugo; ginapamatian ko ang tingog sang Diwa, ay, kailo man yadto'ng may luyag sa pag- pamatok! Tungod sa ila wala masulat ang maragtas! Nagliwat ang bayhon ni Elias; nagatindog, wala sing kalu, ang iya dagway nga lalakin-on, ginasilakan sang bulan, may diutay nga pagkatumalagsahon. Inuyog niya ang iya madabong nga bu- hok kag magpadayon sa paghambal: - Wala mo makita nga ang tanan nagabugtaw? Ang damgo nagdugay sing ginatos ka tuig, apang isa ka adlaw nahulog ang isa ka linti, kag ang linti, sa paglaglag, tumawag sang l(abuh'i(i') kutob sadto ang bag-o nga mga kaisipan nagtuhaw sa mga kalag, kag ini nga mga kaisipan, nga sa karon nagalinapta, magabilog isa ka adlaw nga tuytoyan sang Diwa. Ang Diwa wala magpa- baya sa iban nga mga banwa, indi man sia magpabaya sa aton; ang iya kawsa amo ang kawsa sang kaluwasan. (4) Ang lintit sa paglaglag, tumawag sang kabuhi - Ang pagpatay sang mga paring' pilipmhon nga sanday Burgos, Gomez kag Zamora sang Tuig 1872. Ang tutuo nga pagkabun-ag liwat sang balatyagon sa pagka-makipili- pinhon nagsugod sang patyon sang mga katsila sanday Burgos, Gomez kag Zamora nga amo ang gintunaan sang nagsunod nga mga ribok sang 1896 kag 1898. Ang nahauna nga pagbugtaw sang amo nga balatyagon nahanabo sang pag-abot ni Kapitan Magallanes sa Mactan, Cebu sang tuig 1521. Si Magalla nes nagsugo sa isa ka komersyanteng' moros nga singganon ang mga tumandok nga sakop ni Lapulapu nga kon sa haring' kristyanos maluyag sila magkilala nga ginuo, magtuman sila sa hari sang Espana kag magbayad sa ila sang ginapangayo nga dulot (tribute), kag ang kapitan mangin-abyan nila; apang kon indi sila magsugot, tilawan nila kon and ang pagpilas sa mga tumandok sang ila mga bankaw. Apang ang mga tumandok wala magbatyag sing ka- hadlok. Nagsabat sila: kon ang mga katsila may mga bangkaw, sila may ila man nga mga kawayan kag kahoy nga ginpatig-a sa kalayo. . . Hanti ang mga indyo nga naggamit sang mga bangkaw nga kawayan nga may mga utb:ng nga salsaion, may mga talibdng kag iban pa nga mga hinangiban, ginpatay nila si Magallanes nga amo ang kasanag kag taggahit sang mga mananalakay nga katsila. 433
434 Noli Me Tangere Dinasunan sing maligdong nga kalinong ini nga mga tinaga. Sa karon ang baroto, nga gindala lamang sang mga balod, nag- hilapit sa baybayon. Si Elias amo ang una nga bumongkag sang kalinong. - Ano ang ihambal ko sa mga nagsugb sa akon? - Pamang- kot niya nga gintuhay ang paningog. - Nahambal ko na ina sa imo: nga ginakasub-an ko gid ang ila kahimtagan, apang maghulat sila, kay ang mga malain indi makabulong sang mga malain man, kag sa aton malaot nga ka- palaran tanan kita may aton nga mga sayop. Si Elias wala na liwat magsabat, dumukb, nga pinadayon niya ang pagbugsay, kag sang pagdapat sa baybayon, nagpaalam sia kay Ibarra nga nagsiling: - Ginapasalamatan ko ikaw, ginuo, sa imo pagtalupangod sa akon; sa imo kaayuhan ginapangabay ko nga kutob karon ka- limtan mo ako kag indi mo ako pagkilalahon sa maskin ano nga kahimtangan nga makita mo ako. Kag nahambal niya ini, pinabalik niya ang baroto nga iya binugsayan pakadto sa isa ka madamol nga gamhon sa baybayon. Sa sulod sang iya malawig nga pagbugsay padayon nga mahipos sia: daw wala sia sing liwan nga nakita kundi ang linibo nga mga batomaidlak nga ginhaw-as sang iya bugsay kag gin-uli man sa linaw diin sila nagkadula sing makatilingala sa tagumnon nga mga hanulhanol. Sa katapusan dumongkii sia; isa ka tawo gumwa gikan sa madamol nga gamhon kag pumalapit sa iya. - Ano ang ihambal ko sa Kapitan? Pamangkot niya. - Isiling sa iya nga si Elias, kon indi pa mapatay, matuman sang iya hinambalan, - sabat niya nga masubb. - Hanti, san-o ka mabuylog sa amon? - Kon ginabatyag sang inyo Kapitan nga nag-abot na ang takna sang katalagman. - Maayo, paalam!
BAHLN LI NG MG PGLIWT ANG MAHULUY-ON NGA LINARES maligdong kag indi mahamtang: bag-o lang sia makabaton sing isa ka sulat gikan kay Donya Victorina nga nagasiling sing amo ini: "Nahamuotan ko na primo: Sa sulot san tatlo ka arlaw gina- hulat ko na mahibalan saimo kun vala finatay na ikaw san alferes ukon ikaw man an finatay niya hind! na ako maluyac na mag- ligar pa an isa ka arlaw na ina na safat hind! makavatong sin kastigo kon magligar ini na flaso na hind! fa nimo sia maaway singganong ko si dong Santiago na hind! na ikaw paghimuon na segretaryo bisang palahuklahukon kay Canobas bisang maupor na magkulokilipay kay heneral dong Arcenio Martinez singganong ko si Clarita na an tanan bulabola kag hind! ta na ikaw pagtaw-an it kwalta apan kong awayon mo ginatugan ko sa imo an tanan- tanan nga luyak mo gani patanawa ako kon awayong mo sia gina patimaan ko sa imo wala bulobalibat wala masking ano mga ka- bangdanan. Ang imo prima naluyak sa imo sa tinagipuson, VICTORINA DE LOS REYES DE DE ESPADANA. Sampaloc lunes ika-7 sa Gabi." Ang butang maligdong. Si Linares nakasayod sang batasan ni Donya Victorina kag nakahibalo sia nga kon ano ang iya ma- sarangan; kon hambalan sia sang katarungan katulad sang mag- hambal sang pagkatarong kag maayo nga pamatasan sa isa ka manogsukot nga karabinero (*) kon maghingyb sa pagdakop sang kontrabando nga wala man; kon pakitluoyan wala man sing pulos. (1) Karabinero - Ang guban sang mga karabinero gintukod sang 1847, nga ang katuyoan amo ang pagdakop sang mga manlalapas kag mga diling- kwente, ang pagpaluntad sang kalinong kag paghidait, subong man ang pag- bantay sa pagpatuman sang mga pagbulot-an kag mga kasugoan, mga pabando sang Pangulohan kag sang polisiya. Ang nagapangulo sang guban sang kara binero isa ka tenyente koronel. - 435 -
436 Noli Me Tangere kon tuntuhon malain pa gid; wala kundi ang pagpakig-away. na sing liwan nga buhaton - Apang, paano? - Hambal niya nga nagdayandayan nga isa lamang. - Kon abi batunon niya ako kag tabugon nga singgitan? Kon maatubang ko ang iya asawa? Sin-o ang matabang sa akon? Ang kura? Si Kapitan Tiago? Malaot ang takna nga mamati ako sang iya mga ginatudlb! Masabad! Sin-o ang nagpilit sa akon sa pagtusmog sa sabaw, sa pagsugid sang mga binutig, sa pagpalabawlabaw nga binuang? Ano ang ihambal sa akon sina nga dalaga. .. ? Karon nagahinulsol ako nga nangin-sekretaryo sang tanan nga pari! Yari sa sining' masubo nga dulomdumon si Linares sang umabot si P. Salvi. Ang pransiskano sa pagkamatuod labi nga nagniwang kag maluspad sangsa kinaandan, apang ang iya mga mata nagkilan sa isa ka kasanag nga tumalagsahon kag sa iya mga bibig naglutaw ang isa ka makatilingala nga yuhom. - Gg. Linares, isahanon ka lang? - Nagyaob sia nga puma- dayon sa kadak-an nga sa iya nabuksan nga ganhaan naggwa ang tunog sang pyano. Si Linares nagpilit sa pagyuhom. - Kag si Don Santiago? - Sugpon sang kura. Si Kapitan Tiago pumakita sang amo man nga tion, humalok sa kamot sang kura, kinuha niya ang iya sini kalii kag baston, nga nagyuhom subong sang nabenditahan. - Kari kamo, kari kamo! - Siting sang kura nga nagsulod sa kadak-an nga ginsunod nanday Linares kag Kapitan Tiago. - May maayo ako nga mga balita nga isugid sa tanan. Nakabaton ako sing mga sulat halin sa Manila nga nagapamatuod sa akon sang sulat nga gindala sa akon kahapon ni Gg. Ibarra... gani, D. Santiago nga ang pagdumili sa iya wala na. Si Maria Clara nga nagpungkb sa pyano sa tunga sang iya duha ka abyan nga babae, halos nga matindog, apang nadulaan sia sing kusog kag bumalik liwat sa pagpungkb. Si Linares nang- luspad kag nagtulok kay Kapitan Tiago, nga nagpaubos sang iya mga mata. - Ina nga pamatan-on sa akon pagtan-aw tuman ka makalu- loyag, - padayon sang kura. - Sang nahauna malain ang akon pagbilang sa iya... madali nga maakig, apang sang ulihe maka-
Ang mga pagliwat hibalo man sia maghusay sang iya kakulangan nga indi sia sarang maaligutgotan. Kon indi lamang tungod kay P. Damaso... Kag ang kura pumasiplat kay Maria Clara, nga nagpamati apang wala niya pag-ibulag ang iya mga mata sa papel sang mu- sika, wala'y sapayan sang tagii nga mga pangusi ni Sinang, nga sa amo nga paagi iya ginpahayag ang iya kalipay; kon isahanon lamang sia nakasaot sia. - Si P. Damaso... ? - Pamangkot ni Linares. - Huo, Si P. Damaso nakahambal, - padayon sang kura nga wala niya pagkuhaa ang iya panulok kay Maria Clara, - nga tungdd... paninoy sia sa bunyag, indi sia makapahanugot... apang sa katapusan, nagatuo ako nga kon si Gg. Ibarra mangayb sa iya sing patawad, nga wala ko ginapangduhadohai, ang tanan mahusay. Tumindog si Maria Clara, naghatag sing isa ka pamalibad kag sumulod sa iya hulot nga gin-updan ni Victoria. - Kag kon indi sia pagpatawaron ni P. Damaso? - Pamang kot ni Kapitan Tiago sing mahinay. - Hand... si Maria Clara ang mahibalo.. .si P. Damaso amay niya sa kalag; apang nagatuo ako nga magahangpanay sila. Sa amo nga tion nabatian ang mga tikang kag pumakita si Ibarra, nga ginsunod ni tiya Isabel: ang iya pagpakita tumoga sing nagkalainlain nga mga balatyagon. Naghatag sia sing ma- hamuot nga katahuran kay Kapitan Tiago, nga indi makahibalo kon mayuhom ukon mahibi, sa kay Linares nga dinuko niya sing madalum ang iya ulo. Si Fr. Salvi tumindog kag tinan-ay niya sing mahamuot ang iya kamot nga si Ibarra wala makapugong sang isa ka panulok nga may katingala. - Indi ka sina matingala, - siling ni Fr. Salvi. - Karon nga daan ginadayaw niya ikaw. Nagpasalamat si Ibarra sa iya kag pumalapit kay Sinang. - Diin ka nagkadto sa bilog nga adlaw? - Pamangkot sini sa iya lahog nga binata. - Nagpinamangkot kami kag naghinam- bal: Diin bala nagkadto ina nga kalag nga ginbawl sa purgatoryo? Kag ang tagsa sa amon naghambal sing isa ka butang. - Kag sarang ko masayran kon ano ang inyo ginahambal? - Indi, ina isa ka likum, apang isugid ko sa imo kon kitaha- non lamang. Karon sugiri kami kon diin ka magkadto agud ma- hibal-an kon sin-o ang nakapakot. 437
438 Nou Me Tangere - Indi, ina isa man ka likum, apang isugid ko sa imo nga kitahanon lamang, kon ipahanugot sang mga ginuo. - Mahimb, mahimb! Patiguyuna! - Hambal ni P. Salvi. Dinala ni Sinang si Crisostomo sa isa ka higad sang kadak- an; malipayon gid sia kaayo sa pagpaabot nga makasayod sang isa ka likum. - Sugiri ako, diutay ko nga abyan, - pamangkot ni Ibarra. - naakig bala si Maria Clara sa akon? - Wala ko mahibal-i, apang nagsiling sia nga maayo pa nga kalimtan mo na sia kag humibi. Luyag ni Kapitan Tiago nga ipakasal sia sa sina nga tawo, amo man si P. Damaso, apang sia wala maghambal nga huo ukon indi. Karon nga aga, sang mag- pamangkutanon kami nahanungod sa imo kag magsiling ako nga, abi kon naglakat sia sa pagtanyag sang iya gugma sa iban? Nag- sabat sia sa akon: Basi man, kag naghibi sia dayon. Si Ibarra nagligdong. - Isiling kay Maria nga maluyag ako maghambal sa iya nga isa lamang. - Isa lamang? - Pamangkot ni Sinang nga sumampok ang iya mga kilay kag tinulok sia. - Bug-os nga kamuhanon lamang, indi; apang ina nga tawo indi dapat nga mag-atubang. - Mabudlay; apang ayaw pagpalibog, ihambal ko sa iya. - Kag san-o ko masayran ang sabat? - Bwas, kadto ka sa balay aga pa. Indi gid maluyag si Maria nga mag-isahanon lamang, buylogan namon sia; si Victoria ma- higda isa ka gab-i sa iya luyo kag ako sa madason: bwas akon na man toka. Apang pamatii, kag ang likum? Malakat ka nga indi mo pag-isugid ang kinahanglan nga butang? - Matuod! Didto ako sa banwa sang Los Banos', (2) kina- hanglanon ko ang mga lubi, kay nagahunahona ako sa pagpatin- dog sing isa ka pabrika; ang imo amay amo ang akon kakumboya. - Wala na Iwas sina? Ano nga likum! - Sabat ni Sinang sa mataas nga tingog nga may lalim sang isa ka usurero nga gin- lukob; naglaum ako anay nga ... - Mag-andam ka! Wala ko ikaw ginapahanugoti nga ipa- bantala mo ina! (2) Los Banos - Los Banos isa ka banwa sa pu6d sang Laguna, nga ang iya ngalan naghalin sa isa ka busay nga nagapuswak sa tiilan sang bolkan Maki ling.
A NG MGA PAGLIWAT - Wala man ako'y luyag! - Sabat ni Sinang nga kinalot niya ang iya ilong! Kon abi butang nga labi ka malahalon, isugid ko sa akon mga abyan; apang mabakal sing mga lubi! Mga lubi! Sin-o ang maluyag sang mga lubi? Kag masakb kaayo nga lumakat nga nangita sang iya mga abyan nga babae. Sang pila ka tion sang ulihe, si Ibarra nagpaalam kay nakita niya nga ang ila pagtilipon mamala man lamang; si Kapitan Tiago may nawong nga maaslum, si Linares mahipos kag nagpanilag, ang kura nagpahilum sang kalipay nga naghambal sang labayla- bay nga butang. Wala sing isa sang mga pamatan-on nga babae nga nagbalik sa pagpakita. 439
BAH IN LU NG BRH SNG MG PTY KG SNG MG LNDONG ANG MAGAL-UMON NGA LANGIT nagtagd sang bulan; ang matugnaw nga hangin, nga panunda sang palaabuton nga Dis- yembre, nagsilhig sang mga dahon nga laya kag sang yab-ok sa makitid nga dalan nga nagpadulong sa patyo. Tatlo ka landong ang nagsinugilanon sa idalum sang ganhaan. - Nakahambal ka kay Elias? - Pamangkot sang isa ka tingog. - Wala, nakasayod ka na man nga talagsa sia kaayo makita kag mahalungon, apang dapat nga mangin-isa sia sa aton: ginlwas ni Don Crisostomo ang iya kabuhi. - Gani nga nagbaton ako - siting sang nahauna nga tingog. - Pinabulong ni D. Crisostomo ang akon asawa sa isa ka manog- bulong sa Manila! Ginpangakoan ko ang \ombento sa paghusay sang akon mga utang sa kura. - Kag kami amon, sa kwartel sa pagsugid sa mga gwardya sibil nga ang amon amay may mga anak nga lalaki. - Mangin pila kamo? - Lima, ang lima tuman na. Ang suloguon ni D. Crisostomo nagsiling nga manginduha ka pulb kita. - Kag kon indi maayo ang gwa nimo? - Sst! - Siling sang isa kag ang tanan naghipos. Nakita nila sa bulig sang di-bug-os nga kadulom nga may isa ka landong nga nagsampot, nga nagpangilihid nga nag-usoy sang kudal: nagdulogduldg sia nga daw nagbulobalikid. Kag wala makulang sa iya ang kabangdanan. Sa likod, mga duha ka pulb ka tapak, nagsampot ang isa man ka landong, nga dakO, kag daw labi nga masagil-um sangsa nahauna; mahinay kaayo nga nagtikang sia sa duta, hinali sia nga nadula nga daw linamon sang duta tagsa magdulog kag magbalikid ang nahauna. - Ginasunod nila ako! - kibot sini, - gwardya sibil ayhan? Nagbutig ang sakristan mayor? - 440 -
Ang baraha sang mga patay kag sang mga landong - Siling nila nga diri ang kilitaan - hunahonli sang ikaduha nga landong. - May malain nga ginahimb sang hipsan ina sa akon sang duha ka mag-utod. Ang nahauna nga landong sa katapusan nakasampot sa gan- haan sang patyo. Ang tatlo nga nahauna nag-ulona. - Kamo bala? - Ikaw ina? - Magbulagay kita kay ginasunod ako nila! Bwas may mga push kamo kag sa pagkagab-i amo na. Ang singgit amo ini: "Ma- buhi si Don Crisostomo!" Lakat kamo! Ang tatlo ka landong nadula sa likod sang mga padir. Ang bag-o lang magsampot nanagb sa giha sang ganhaan kag nag- hulat sing mahipos. - Tan-awon naton kon sin-o ang nagasunod sa akon! Ang ikaduha nga landong nagsampot nga tuman ang pagha- long kag nagdulog nga daw nanghulonghulong palibot. - Nag-abot ako nga ulihe! - Sillng niya nga mahinay. - apang ayhan mabalik sila. Kag sanglit nagsugod sa pagpanalithi kag maninlt nga daw sa magadugay, nanghunahona sia sa pagpasilong sa idalum sang ganhaan. - A! Sin-o ka? - Pamangkot sang bag-o lang magsampot sa tingog nga 1 alakin-on. - Kag-sin-o man ikaw? - Sabat sang isa nga may katawhay. Naglinong sing makation; ang duha nagpangilala sa tagsa nila ka tingog kag sa ila mga pangnawong. - Ano ang ginahulat mo diri? - Pamangkot sang may tingog nga lalakin-on. - Nagapaabot sang ikawalo nga takna sa paghampang sang baraha sa mga patay, maluyag ako magdaog karon nga gab-i sing kwarta, - sabat sang isa sa tingog nga matawhay; kag ikaw, tungod sa ano nga nagkari ka? - Sa ... amo man nga katuyban. - Aba! Nalipay ako; kon am6 indi mahimb nga wala ako sing upod diri. May dala ako nga mga baraha; sa nahauna nga bagting sang lingganay butangan ko kamo sing albur; sa ikaduha, gallo; ang magahulolag amo ang mga baraha sang mga patay kag batban sila nga pilasan. Nakadala man ikaw sing mga baraha? 441
442 Nou Me Tangere - WalSI - Hand ? - Mahapbs; sanglit ikaw ang mabangka, ginahulat ko nga ibutang nila ina sa akon. - Kag kon indi pag-ibutang ina sang mga patay? - Ano ang himuon? Ang hampang wala pa mahimb nga ginpilit sa mga patay... May isa ka tion nga kalinong. - Nagkari ka nga may hinangiban? Ano ang pagbatb mo sa mga patay? - Sa akon mga inumol, - sabat sang dakb sa duha. - A, panulay, karon nadumdoman ko! Ang mga patay wala pagluthang kon may kapin sa isa nga buhi, kag duha kita. - Matuod? Hand indi ako maluyag maglakat. - Bisan ako, kulang ako sa kwarta, - sabat sang diutay. - Apang mahimb kita sang isa ka butang: mahampang kita nga duha, kag ang malutos amo ang magtaliwan. - Himba... - sabat sang isa nga malain ang - Hand masulod kita ... may posporo ka? Sumulod sila kag nangita sa di-hil-ob nga kadulom sang isa ka duog sa ila katuyban; madali nga nakakita sila sing isa ka pan- tyon nga sa ibabaw sini nagpungkb sila. Ang manubb kumoha sa ub6s sang iya sadok sang pila ka baraha, kag ang isa nagsindi sang posporo. boot. Sa sanag nagtulokay ang isa kag isa, apang, hukman sa ba- latyagon nga naglutaw sa ila mga nawong, wala sila magkilalahay. Wala'y sapayan. nakilala naton ang mataas kag may lalakin-on nga paningog nga amo si Elias, kag ang manubb si Lucas nga may pinalian sa pisngi. - Labu - Siling sini, nga wala mag-untat sa pagpanilag sa iya. Winahig niya ang pila ka tul-an nga nakita niya sa ibabaw sang pantyon, kag kinuha niya ang isa ka alas kag isa ka kabayo. Sunodsunod nga nagsindi si Elias sang posporo. - Sa kabayo! - Siling niya kag agud matandaan ang baraha dnungtongan niya sing isa ka tul-an nga taluktukon. - Bini! - Hambal ni Lucas kag sa ikap-at ukon ikalima nga baraha nagunot niya ang isa ka alas.
AnG BAHAMA SANG MGA PATAY KAG SANG MGA LANDONG - Naparot ka, - sugpon niya, - nian ibilin ako din nga mag-isa lamang sa pagpangita sang akon pangabuhian. Si Elias, nga wala magbungat sing bisan isa ka taga, naghalin nga nadula sa kadudolman. Sang pila ka minuto sang ulihe naghum ang ikawalo nga takna sa taknaan sang simbahan kag ang lingganay nagbagting sa pagpahibalo sang takna sang mga kalag; apang si Lucas wala mag-agda bisan kay sin-o sa pagsugal; wala sia magpanawag sa mga patay, sunb sa ginapatihan, kundi naghukas sia sang iya kalu kag magkibot sang pila ka orasyon, nga nagpanguros sa amo man nga kainit sang balatyagon nga himiion sa amo nga tion sang pangulo sang Kopradya sang Santisimo Rosaryo. Sa bug-os nga gab-i nagdayon ang ulan. Sang ikasiam sang gab-i ang mga dalan madulom na kag mamingaw, ang mga parol nga may lana, nga dapat pakabiton sang tagsa ka pumoluyb, halos makahatag kasanag sa isa ka metro palibot; daw ginpanindihan lamang agud makita ang kadulom sang kagab-ihon. Duha ka gwardya sibil nagadayandayan halin sa isa ka ut- bong pakadto man sa isa ka utbong sang dalan, malapit sa sim bahan. - Matugnaw! - Hambal sang isa sa tinagalog sa pagmitlang nga binisaya. - Indi kita magdakop sing bisan isa ka sakristan, wala sing makaayo sang palabuaran-manok sang alperes ... Sa kamatayon sang isa hinadlukan sila; amo ini ang nagpataka sa akon. - Kag sa akon man, - sabat sang isa. - Wala sing nagapa- ngawat, wala sing nagagamo; apang, salamat sa Diwa, siling nila nga ina si Elias yari sa banwa. Nagsiling ang alperes nga ang makadakop sa iya, malwas sa mga hanot sa sulod sang tatlo ka bulan. - Aaa! Nasaulo mo ang iya mga tanda? - Pamangkot sang bisaya. - Hilo! Ang iya tindog, mataas suno sa alperes, kasarangan siling ni P. Damaso; kayumanggi ang duag; mga mata maitum; ilong, kasarangan; baba, kasarangan man; wala sing bungot; bu- hok, maitum... Aaa! kag ang pasahi nga mga tanda? - Itum ang bayu, itum man ang sarwal, manogpulod sang kahoy. 443
444 Nou Me Tangere - Aaa! Indi makaligtas; daw nakita ko na sia. - Indi ako magsaydp sa iya sa iban, bisan magkaangay-angay pa sa iya. Kag ang duha ka soldado nagpadayon sang ila pagbantay Sa sanag sang mga parol makita na man naton ang duha ka landong nga nagsundanay nga nagtiid. Ang isa ka mabaskog nga quien vivc? putnadulog sang duha, kag ang nahauna nagsabat, Espana! sa tingog nga nagkurog. Ginuyod sia sang mga soldado kag dinala nila sa ila parol sa pagkilala sa iya. Sia si Lucas, apang ang mga soldado nangduha- doha kag nagtulokay sila nga daw nagpainangkutay sa panulok. - jAng Alperes wala magsiling nga sia may pinalian! - Siling sang bisaya sing mahinay. - Diin ka makadto? - Sa pagsugb sang isa ka misa bwas. - Wala mo makita si Elias? Wala ko sia makilala, ginuo! - Sabat ni Lucas. - Wala ako nagapamangkot sa imo kon nakilala mo sia, tonto! Wala man namon sia makilala; ginapamangkot ko ikaw kon nakita mo sia. - Wala, ginuo. - Pamati sing maayo, ihatag ko sa imo ang iya mga tanda. Ang tindog kon kis-a mataas, kon kis-a kasarangan; buhok kag mga mata, maitum; ang iban tanan kasarangan, - siling sang bisaya. - Nakilala na nimo sia karon? - Wala, ginuo! - sabat ni Lucas nga binuang. - Kon amo, sulong! lHarasharas, putro! - kag tinikwang nila sia. - Nakahibalo ka kon ngaa nga sa alperes mataas si Elias kag sa kura kasarangan? - Pamangkot sang tagalog sa bisaya nga na- numdom. - WalS. - Kay ang alperes nalubong sa lunang sang magtulok sa kag ang kura nagtindog. - Matuod! - Sabat sang bisaya. - May kinaalam ka . . . tungod bala kay ikaw gwardya sibil? - Indi amo gid man ako sina; isa anay ako ka kontraban- dista, - sabat sang tagalog nga naghagak. iya
Ang baraha sang mga patay kag sang mga landong Apang ang isa ka landong nagbuyok sang ila igtalupangod: ginhatagan nila sing quien vive? Kag dinala nila sa sanag. Sa karon si Elias na ini'ng nagpakita. - Diin ka makadto? - Sa paghingabot, ginuo, sang isa ka tawo nga nagsumbag kag nagpakahuya sa akon utod; may isa sia ka pinalian sa guya kag ginatawag kay Elias... - Ha? - Uyhaw sang duha kag nagtulokay nga natingala. Kag ang madason nga ila ginhimb nagdalagan sila gilayon padulong sa simbahan, diin nga sang mga tinion nga nagligad nadula si Lucas. 445
BAH UN LUI YL BUON DI SI CONOSCE D MTTIN AGA PA NAGLAPTA sa banwa ang balita nga sang gab-i nga nagligad nakita ang madamo nga suga sa sulod sang patyo. Ang pangulo sang V. O. T. nagsugid sang mga kandila nga nasindihan kag iya ginasaysay ang ila mga banhay kag mga kada- lagko apang indi niya masugid sing pat-od ang kadamuon, apang naisipan niya ang kapin sa duha ka pulo. Si utod Sipa, sang Kopradya sang Santisimo Rosaryo, indi makapaumod nga ang magpabugal lamang nga nakakita sini nga bugay sang Diwa ang isa ka kasumpong nga Talapuanan sang Paghiliutod: Si utod Sipa, bisan nga wala nagapuyo malapit sa patyo, nakabati sang mga panaghoy, kag nagtuo nga nakilala niya sa tingog ang pila ka tawo, nga kaupod niya anay sang iban nga panahon.. . apang sa kaluoy nga kristuhanon, indi lamang nga iya ginpatawad kundi nangadi kag ginhipsan niya ang ila mga ngalan, nga tungod sini ang tanan nagtawag sa iya nga santa incontinente ukon indi ma- kapugong sang iya balatyagon. Si utod Rufa sa pagkamatuod indi gid maanting magpamati, apang indi sia dapat mag-ugtas nga si utod. Sipa nakabati kag sia iya wala: tungod sini may isa sia ka damgo nga nagpakita sa iya ang madamo nga kalag, indi lamang sang mga tawo nga patay kundi ila man sang mga buhi; ang mga kalag nga ginasilutan nangayo sa iya sang bahin sang iya mga indul- hensya, nga nalista sing nagakaigo kag natipigan. Sarang sia ma- kasugid sang mga ngalan sa mga panimalay nga may luyag, kag nagpangayo sia sing diutay lamang nga limos nga ikabulig sa Papa sa iya mga kinahanglan. Ang isa ka diutay nga tawo, nga bakero, nga nangahas sa pagpasalig nga wala sia sing nakita kapin sa isa lamang ka suga kag duha ka tawo nga nagsadok, binudlayan kaayo sa pagpa- lagyo sa mga hanot kag mga pasipala. Wala pagpatihi ang iya (1) Y1 buon di. . . - Ang maayo nga adlaw makilala sa aga 446- (1)
Yl BUON DI SI CONOSCE DA MaTTINA 447 mga pagpanumpa; didto ang iya mga karabaw kabuylog niya kag sarang makasugid. - Makahibalo ka nga Utod nga Babae, parapmason, gintulok sing masakit. labi pa sa manogbantay kag sa mga (2) erehes? - Hambal nila sa iya nga Ang kura sumaka sa walihan kag magwali liwat nahanungod sang purgatoryo, kag ang mga pesoson nagginuwa na man sa ila mga talagban sa pagbayad sang isa ka misa. Apang bayaan naton ang mga kalag nga ginasilutan kag pa- matian naton ang sugilanon ni Don Filipo kag sang tigulang nga si Tasio, nga nagmasakit, sa iya diutay nga balay nga naligwin. Nagligad na ang mga inadlaw nga ang pilosopo ukon ang buang wala makahalin sa hiligdaan, nga pinahigda sang isa ka balatian nga naglain sing madasig. - Sa pagkamatuod nga indi ako makahibalo kon bala ha- tagan ko ikaw sing pangibulahan kay binaton nila ang imo pag- halin; sadto sang wala pag-ulingga sang gobernadorsilyo ang ka- bubut-on sang kalabanan, ang pagpangayb sang imo paghalin ma- tarong; apang karon nga nagapakig-away ka sa gwardya sibil, indi bagay. Sa panahdn sang inaway kinahanglan nga magpa- bilin ka sa imo palangakban. - Huo, apang indi kon ang heneral nagapasugot, - sabat ni Don Filipo. - Nakahibalo na ikaw nga sang masunod nga aga binuhian sang gobernadorsilyo ang mga soldado nga natigayon ko sa pagpangdakop, kag gindumilian ang paghatag sang maskin isa ka tikang. Kon wala sing pahanugot sang akon pinunb wala akd sing mahimb. - Kon ikaw larnang, wala, apang kon may mga upod ka, madamb. Kuntani ginhimuslan mo ini nga kahigayunan sa pag hatag sing sulondan sa iban nga mga banwa: sa ibabaw sang binuang nga gahum sang gobernadorsilyo yara ang kinamatarong sang banwa; pagsugod yadto sang isa ka maayo nga pagtudlb kag ina gindula mo. - Kag ano ang mahimb ko batok sa tiglawas sang mga mang- garan? Yara si Gg. Ibarra; nagduko sia sa kabubut-on sang ka- dam-an; nagahunahona ka nga sia nagapati sa ekskomunyon? - Wala ka sa amo man nga kahimtangan: si Gg. Ibarra ma- luyag magtanum, kag agud makatanum dapat magduko kag mag- (2) Parakmason - Ang tutuo sa kinatsila: fracmason; sa iningles: freemason.
4'18 Noli Me Tangere pasugot sa duta; ang imo katungdanan amo ang pag-uyog, kag agud makauyog ginakinahanglan ang kusog kag balatyagon. Labor pa, ang away indi dapat himuon batok sa gobcrnadorsilyo; ang pulong dapat nga mangin-am6 ini: batok sa nagapakalakas sang iya kusog, batok sa nagatublag sang kalinong sang banwa, batok sa wala pagtatap sang iya katungdanan; kag wala ka mag- isahanon lamang, kay ang pungsod karon indi na katulad sang duha ka pulb ka tuig nga nagligad. - Nagapati ka sina? - Pamangkot ni Don Filipo. - Kag wala mo ina ginabatyaga? - Sabat sang tigulang nga nag-amat bangon sa iya hiligdaan. - A! Tungod kay wala nimo makitll ang nagligad, wala nimo matun-i ang nahanabb sa pag- saylo sang mga taga-Europa, gikan sa pag-abot sang bag-o nga mga tulon-an kag sa paglakat sang mga pamatan-on sa Europa. Magtuon ka kag magbinagbinag: matuod nga nagaluntad pa gi- hapon ang harianon kag iya sang Papa nga unibcrsidad sang Sto. Tomasm nga may mangin-alamon nga mga manunudlb, kag ginagamit pa nila gihapon ang mga kinaalam sa pagkilala sang mga butang kag sa pagtungkad sang mga kahimpitan sang pag- tulon-an, apang diin mo karon makita yadto'ng mga pamatan-on nga maalam sang aton mga panahon, nga gintun-an sang mga kinaalam nga sinadto, nga, ginpaantos lamang ang utok, napatay sa mga higadhigad sang mga puod nga nagsulogid sang mga butang nga indi pat-od, nga wala makatapos sa paghangop sang mga butang nga iya sang tinuga, nga wala nila mahusayi ang kinatuhay sang latvas l^ag fynaugaft sang butang kag ang iya lyibulii, mataas kaayo nga mga panghunahona nga nagapalimot sa aton sang butang nga lawasnon: sang aton kabuhi kag kauga- lingon nga pagkatawo? Tan-awa karon ang mga bata! Napuno sing kakunyag sa pagtan-aw sang labing' masangkad nga mga gindut-an, nagatuon sang maragtas, mga matematika, hiyogra- piya, literatura, mga kinaalam sa lawas, mga pulong, mga bu tang tanan nga sa aton panahon ginpamatian naton nga may ka- hadlok nga katulad sang mga butang nga indi mapatihan; ang labing' hilway sing panghunahona sa akon panahon nagbilang sina, tanan nga kubos sa mga kalantipan ni Aristoteles kag sa mga pag- bulot-an sang silohismo. Ang tawo nakahangop sa katapusan nga (3) Sto. Tomas. .. - Si Sanchez kag iban pa nga mga pilosopong' ma- nunudlo sa buluthoan.
Yl buon di si conosce da mattina sia tawo; ginpabay-an niya ang pag-usisa sang iya Diwa, sa pag- tungkad sang indi mahangop, nga wala niya makita, sa paghatag mga pagbulot-an sa mga bahoy sa iya utok; ang tawo nakahangop nga ang iya palanublion amo ang malapad nga kalibutan nga ang paggahum sina yara sa sulod sang iya masarangan; nalapyb sa wala'y pulos kag wala'y kahulogan nga pagpangabudlay, naga- duko sia kag nagausisa sang nagalibot sa iya. Tan-awa karon kon ano ang pagtulohaw sang aton mga mamalaybay; ang mga Isbing sang kinaugali nagahumlad sa aton sing amat-amat sang ila mga hiyas kag nagasugod sa pagyuhom sa aton sa paghatag sa aton sing kakunyag sa mga hilikuton. Ang mga kinaalam nga panalawsawan nakahatag na sang ila nahauna nga mga bunga: kulang lamang karon nga pagpahimpiton sang panahon. Ang bag-o nga mga mananabang ginasalsal sa bag-o nga mga landasan sang pilosopiya sang kinamatarong; ang iban nagasugod sa pag- inggat sa tunga sang mga kadulom nga nagaluntad sa aton mga hukmanan, kag nagapakilala sang isa ka pagpanibag-o sa lakat sang mga panahon. Pamatii kon maghambal ang pamatan-on, pangadtoi ang mga buluthban, kag ang iban nga mga ngalan gi- nasambit na sa sulod sang mga dingding sang mga buluthban, diin sadto ang mabatian lamang naton amo ang mga ngalan nanday Sto. Tomas, Suarez, Amat, Sanchez kag iban pa, nga mga ginhangad sang akon mga panahon. Wala'y pulos nga nagwali sa mga walihan ang mga prayle batok sa pagluya sang mga butang sa kinaalam, katulad sang ginapanumbong sang mga manogba- ligya sang isd^ batok sa pagkamapili sang mga manogbakal, nga wala pagtalupangdi nga ang ila ginabaligya lub-ok na kag indi magamit! Wala'y pulos nga magpasanyog ang mga kombento sang ila mga gamot sa pagpugong sa mga banwa sang bag-o nga lakat sang panahon; ang mga diyusdiyos mataliwan; ang mga gamot sang kahoy sarang makapaniwang sang mga tanum nga sa ila nagakalapyot, apang indi sa pagkuha sang kabuhi sa iban nga mga tinuga, nga, katulad sang pispis, malupad sa kalangitan. Ang pilosopo naghambal nga may kakunyag; nagsili ang iya mga mata. - Apang, ang bag-o nga binhi diutay; kon ang tanan mag- hilingyb, ang kauswagan nga nabakal naton sing mahal, sarang mapunggan, - pamatok ni Don Filipo, nga indi magpati. 449
450 Noli Me Tangere - Punggan sia, sin-o? Ang tawo, ina'ng inano nga masa- kiton, magpugong sang kauswagan, sa gamhanan nga anak sang panahon kag sang pagpaninguha? San-o niya ina mahimd? Ang pinaluntad nga pagtuo, ang bitayan kag ang kalayo nga magati- law sa pagpugong, magatulod pa sa iya sa pagpadayon. E pur si Muove* siting ni Galileo sang piliton sia sang mga dominiko sa pagpahayag nga ang kalibutan wala paghulag; ang amo man nga hambal sarang magamit sa kauswagan sang tawo. Palugosan ang iban nga kabubut-on, pabatason ang pila ka tawo, apang wala'y sapayan; ang kauswagan magapadayon sang iya lakat, kag gikan sa dugb sang mga nagatulupok magatulubb ang bag-o kag mabaskog nga mga tanum. Tan-awa! Ang pamantalaan man, nga buot gihapon magpabilin sa pagkadinumaan, nagahimo man nga wala niya paghanduma, sing isa ka tikang padulong; ang mga dominiko man indi makalikaw sa sini nga pagbulot-an, kag nagailog sila sa mga heswita, ang ila mga kaaway nga indi ma- uloulohan: nagahatag sing mga pandot sa ila mga buluthoan, na- gapalatindog sang ila magagmay nga mga teatro, nagatulukod sing mga binalaybay, tungod, kay wala sila makulangi sang inogha- ngop wala'y sapayan nga sila nagapati sa dag-on XV, nahangpan nila nga ang mga heswita may katarungan kag sa gihapon naga- pakigbuylog sa kaulihian sang mga banwa nga pamatan-on nga ila ginpatun-an. - Suno sa imo, ang mga heswita nagapakigbuylog sa kaus wagan? - Pamangkot ni Don Filipo nga nagdayaw. - Apang ngaa man nga nagainaway pa sila sa Europa? - Sabton ko ikaw katulad sang isa ka dumaan nga gintuton- an, - sabat sang pilosopo, nga nagbalik sa paghigda kag puma- kita liwat sing nawong nga may pagyubit. - Sa tatlo ka bagay nga sarang makapakigbuylog sa kauswagan: sa atubang, sa kilid kag sa likod; ang nahauna nagatuytoy, ang ikaduha nagapabaya nga madala, ang ikatlo ginaguyod, kag diri napinig ang mga hes wita. Luyag na nila nga dumalahan ang kauswagan, apang tungod nga nakita nila ina nga makusog kag may iban pa nga mga hu- yog, umampb sila, nga ginpakamaayo nila nga magsunod sangsa maghalaplak ukon magpabilin sa tunga sang dalan nga nalikop (4) E pur si muove - Kag wala'y sapayan, nagahulag: mrga tinaga ni Galileo, nga napilitan sa pagbawi sang iya hinambalan, batok sa ginasambit sa Kasulatan, nga ang kalibutan nagatiyog.
Yl buon di si conosce da mattina sang kadulom. Hand maayo, kita, sa Filipinas, nagalakat kita nga tatlo ka gatos ka tuig ang aton antad sa likod sang karo; halos kita nagasugod sa paghalin sa tungatongang' panuigon; sa sini ang mga heswita, nga mga ulihe sa Europa, makita kutob diri sila ang nagapakilala sang kauswagan; nautang sang Filipinas sa ila ang nagabun-ag niya nga pagtulon-an, ang mga kinaalam sa mga kinaugali, nga kalag sang dag-on XIX, subong sa mga dominiko ang pilosopiya ni Aristoteles, nga patay na wala'y sapayan kay Leon III; wala sing Papa nga nagapabanhaw sang gin- hukman sang kaisipan sang tawo . . . Apang diin kita nag- kadto? - Pamangkot niya nga ginliwat ang iya paningog. - A! naghambal kita nahanungod sang kahimtangan karon sang Fili pinas ... Huo, nian nagasulod kita sa panahon sang paghimud-os, ang buot ko silingon, kamo; ang aton kaliwatan yara sa kagab- ihon, nagalakat kita. Ang paghimud-os yara sa nagligad naga- dakop kag nagakapyot nga may pagpakamalaot sa nagakapug- day nga manoghimugang' kastilyo, kag sa palaabuton, nga ang iya ambahanon sang kadalag-an mabatian sa malayo sa mga ba- naag sang isa ka nagabutlak nga banagbanag, nga nagadala sang maayo nga balita gikan sa iban nga mga pungsod ... Sanday sin-o ang magatulupok kag malubong sa mga ginub-an sang ma- gakalapukan? Ang tigulang naghipos, kag ginatan-aw niya si Don Filipo nga nagatulok sa iya nga madalum ang hunahon^, nagyuhom sia kag magsiling: - Daw napaktan ko ang imo ginahunahona. - Matiiod ? - Nagahunahona ka nga mahimb akd magsaydp. - siling niya nga nagyuhom nga may kasubo. - Karon may hilanat ako kag indi mahimb nga indi ako magsayop: homo sum et nihil humani a me alienum puto (Tawo ako kag wala sing butang nahanungod sa katawohan nga ginabilang ko nga malayo sa akon), siling ni Terencio; apang kon sa kaisa ginapahanugotan ang pagdamgo, ngaa man nga indi magdamgo sing matahum sa katapusan nga mga tinion sang kabuhi? Kag tapos sang tanan, wala ako magpangabuhi Iwas sa pagdamgo lamang! May kata- rungan ka; damgo! ang aton mga pamatan-on wala pagpanum- dom Iwas sang gugmagogma kag kulokalipay lamang; labi nga panahon ang ginahinguyang kag ginapangabudlayan sa pagbihag 451
452 Non Me Tangere kag sa pagkuh^ sang dungog sang isa ka pamatan-on nga babae, sangsa magpanumdom sang kaayuhan sang iya pungsod; ang aton kababacn-an, sa pagtatap sang balay kag sang panimalay sang Diwa, nagakalimot sa ila kaugalingon; ang aton kalalakin-an ma- pisan lamang sa mga kaduyogan kag nangin-baganihan lamang sa kahuloy-an: ang mga bata mamata sa kadudolman kag sa ki- naandan, ang pamatan-on nagakabuhi sa iya labing' maayo nga mga panuigon nga wala sing palanganinawan, kag ang gulang nga panuigon, indi mapuslan, nga sa iya kahalimbawaan nagaala- gad lamang sa paghalit sa iya ginahimb, sa mga pamatan-on... Ginakalipay ko ang mapatay... Claudite jam rivos, ptteri (Ihu- log ang kumbong). - Luyag mo ang diutay nga bulong? - pamangkot ni Don Filipo sa pagliwat sang lakat sang sugilanon nga nagpadulom sang nawong sang masakiton. - Yadto'ng nagakalamatay wala nagakinahanglan sing mga bulong; kamo nga magakalabilin nagakinahanglan. Isiling kay Don Crisostomo nga duawon niya ako bwas, kay may mga butang nga tuman kamalahalon nga ihambal ko sa iya. Sa sulod sang pila ka adlaw mataliwan na ako. Ang Filipinas yara sa kadu dolman! sa iya. ako. Ang Filipinas Si Don Filipo, pagligad sang pila pa ka minuto nga sugi lanon, humalin, nga masubo kag nagpanumdom sa balay sang masakiton.
BAHIN LIV NG HIMBON (1) Quidquid lutet, adparebit Nil inultum remanebit. ANG LINGGANAY nagapatimaan sang takna sang pagpa- ngamuyo sa hapon; pagkabati sang bagting sa pagtuo ang tanan nagadululog, ginabayaan nila ang ila mga hilikuton kag magtu- kas sang ila mga kalu; ang mamumugon nga nagahalin sa uma, nagadulog sang iya pag-amba, nagauntat ang sa kompas nga ti- kang sang karabaw nga iya ginasakyan, kag magpangadi: ang kababaen-an nagapalanguros sa tunga sang dalan kag ila gina- kibot sing mahantop ang ila mga bibig agud wala sing magpang- duhadoha sang ila pagkamatinuohon; ang tawo nagabiya sa pag- huluhaplos sang iya sanggol kag magpangadi sang palangadion sa kahapunanon agud ang kapalaran maluoy sa iya; sa kabalayan ang mga tawo nagapalangadi sing mabaskog... ang tanan nga gahod Iwas lamang sang ave maria nagalapta, nagahipos. Apang, ang kura, nga nagakalo, nagtabok sing madasig sa dalan kag nagtublag sang madamo nga tigulang, kag nadugangan ang pagtublag sa ila! Nagkadto sia sa balay sang alperes. Ang mga tumoluo naglaum nga tion na yadto nga dapat nila untatan, ang pagkibutkibot sa paghalok sa kamot sang kura, apang si P. Salvi wala magsapak sa ila; nian wala sia sing nakita nga kaluyag sa pagtungtong sang iya daw tul-an nga kamot sa ilong sang tagsa ka babae nga kristuhanon, agud kutob dira padalhayon niya bilang indi hungod (suno sa napanilagan ni Donya Consola- ci6n) sa dughan sang matahum nga pamatan-on nga babae, nga nagduko sa pagpangayo sang iya bendisyon. May malahalon nga butang nga ginapanumdom ang kura nga tungod sina ginkalim- (1) Quidquid lutet ... - Magalapit ang malayo, maathagan ang tinago. 453 -
454 Noli Me Tangere tan niya ang iya kaugalingon nga mga butang lakip ang iya sang simbahan! Sa pagkamatuod, maabtik nga sumaka sia sa hagdanan kag nanawag nga indi makahulat sa ganhaan sang alperes, nga gumwa nga nagsampok ang iya mga kilay, kag ginsunod sang iya kapi- hak nga nagyuhom katulad sang isa ka sinubol. - A, Padre Kura! Malakat na ako kuntani sa pagpakigkita sa imo subong; ina'ng kanding mo nga... - May isa ako ka butang nga malahalon kaayo... - Indi ako magtugot nga salakayon ako nga gub-on ang kudal... luthangon ko sia kon magbalik! - Ina kon may panahon pa ikaw nga mabuhi tubtob bwas sa aga! - Hambal sang kura nga naghapflhapb kag nagpadayon sa kadak-an. - An6? Nagasalig ka nga makapatay sa akon ina'ng mun- yeko nga kulangkolang? Ballon ko sia sa isa ka tindak! Si P. Salvi umisol kag tumulok sia sa till sang alperes. - Sin-o ang ginahambal nimo? - pamangkot niya nga nag- kurog. - Sin-o ang ginahambal ko kundi in'ng lungoslungos, nga nagahingyb sa akon nga makig-away sa rebolber sa antad nga isa ka gatos ka tapak? - A! guminhawa ang kura kag magsugpon: - Nagkari ako sa paghambal sa imo nahanungod sang isa ka butang nga tuman ka malahalon. - Ayaw ako pagtublaga sa mga hulusayon! Katulad man ina sang ila sang duha ka bata! Kon abi ang suga indi lamang sa lana kag ang globo indi tuman kahigkb, nakita sang alperes ang pagpalangluspad sang kura. - Karon butang ini nga mabug-at nga may kahilabtanan ang kabuhi sang tanan! - Sabat sini sa mahinay nga tingog. - Butang nga mabug-at! - Sulit sang alperes nga nangluspad. - Makaluthang sing maayo ina nga pamatan-on? - Wala ako paghambal nahanungod sa iya. - Hanti, ano? Tinudlb sang prayle ang ganhaan nga tinakpan sang alperes sa iya kinabatasan, nga iya tinindakan. Nakit^ sang alperes nga ang iya mga kamot indi na kinahanglanon kag wala man sia
Ang Himbon 455 sing nadula \on tvala man sia ring duha \a \amot? muyayaw kag kulomuron ang nagsabat sa Iwas. Isa ka pa- - Harasharas! Pinalitik mo ang akon agtang! - Singgit sang iya asawa. - Karon isugid mo ang yara sa imo hunahona! - Siling sang alperes sa kura sing matawhay. Tinulok sia sini sing malawig nga tion; sang ulihe namang- kot sia sa paningog nga nagsungaw sa ilong kag makatalaka nga iya sang mangwawali: - Nakita mo ako sa akon pagkari nga nagdalagan? - Huo! Naghunahona ako anay nga may balaod ka! - Gani maayo. - Siling sang kura nga wala magsapak sang binastos sang alperes, - kon makulangan ako sa akon katungda- nan, tungod ina kay may dalagkb nga mga kabangdanan. - Kag ano pa? - Pamangkot sang isa nga pinusdak ang iya till sa salog. - Pagpakatawhay! - Hand, tungod sa ano nga nagkari ka nga masakb? Inipingan sia sang kura kag pamangkuton nga may likum: - Wala... ka... makasayod... sang bag-o nga butang? Ang alperes pumakinhol sang iya mga abaga. - Nagasumpa ka nga wala ka sing maskin ano nga nahi- bal-an? - Maluyag ka nga maghambal sa akon nahanungod kay Elias, nga kagab-i nagtagb sang imo sakristan mayor? - Pangkot niya. - Indi, indi ako maghambal karon sina nga mga hitabb, - sabat sang kura nga malain ang buot. - Nagahambal ako sang isa ka dakft nga katalagman. - Hand, han...! Haw-asa na! - Parnadi! - Hambal sang prayle nga malagnay nga may dala nga kaaligutgot, - makita mo liwat ang amon pagkamalahalon, nga mga alagad sang pagtuluohan; ang labing' kubos nga timawa timbang sang isa ka rehimyento; labi na gid ang isa ka kura... Kag pinahinay niya ang iya tingog kag may tuman nga li kum: - Nasapwan ko ang isa ka dakfi nga himbon! (2) Kon wala man sia sing duha ka kamot - Isa ka sari sang pulo lungon nga palikaw sa pagsiling nga eng alperes wala sing maskin an6 nga nadula kon mapihakpihak sa apat ang iya mga kamot.
456 Noli Me Tangere Nakatumbb ang alpcres kag tinulok niya ang prayle nga may kakugmat. - Isa ka makalilisang kag napadihot sing maayo nga him- bon, ang pagahiwaton karon nga daan nga gab-i. - Karon nga daan nga gab-i! - maabtik nga nabungat sang alpcres nga nalingkang sa kura; kag dumalagan sia nga kinuhii niya ang iya rebolber kag sable nga nabitay sa dingding. - Sin-o ang dakpon ko? Sin-o ang dakpon ko? - Singgit niya. - Pagpakatawhay ka, may panahon pa gihapon salamat nga madali ang akon pagkari; tubtob sa ikawalo. .. - Luthangon ko ang tanan! - Pamati ka! Karon nga hapon, isa ka babae nga ang iya ngalan indi nakon pag-isugid (isa ka likum sa pagtuad,) nag- palapit sa akon kag sinugid niya ina sa akon tanan. Sa ikawalo ang takna agawon nila ang kwartel sa kibot, atihon nila ang kombento, agawon nila ang sakayan nga ginalulanan sang mga pinangdakop kag pamatyon nila kami tanan nga katsilL Ang alpcres naurongan. - Ang babae wala na sing ginsugid sa akon kapin sini, - sug- pon sang kura. - Wala na sia sing iban pa nga ginhambal? Hand dakpon ko sia! - Indi ako makapahanugot sina: ang hukmanan sa pagpa- antos amo ang dambana sang Diwa sang mga kaawa. Wala sing Diwa bisan mga kaawa nga makasagang! Dakpon ko ina! - Ginadula mo ang imo ulo. Ang dapat nimo buhaton amo ang pagpangaman; sa hipos lupiti sing mga hinangiban ang mga soldado kag ipamutang sila sa mga hulukmongan; padal-i ako sing apat ka gwardya sa kombento kag paamani ang mga taga- sakayan. - Ang sakayan wala diri! Mangay b ako sing bulig sa iban nga mga bahin! - Indi, kay indi gani mahibal-an nila kag indi nila pagpa- dayunon ang ila ginahimbon. Ang kinahanglan nga madakpan naton sila nga mga buhl kag pasugiron naton sila, ang buot ko isiling, nga kamo ang magpasugid sa ila; ako, sa akon pagka- pari indi dapat nga maghilabot ako sa sini nga mga butang. Ta- lupangdan mo, nga diri makakuh^ ka sing mga \rus \ag mga
Ang Himbon 457 bttuon;{*' lamang nga ginapangabay ko nga paathagan mo nga ako ang nagpabalasan sa imo. - Paathagan Padre, paathagan, kag ayhan mabugayan ka sing isa ka mitra (puni sa ulo nga ginagamit sang mga obispo)! - Sabat sang alperes nga kumisay, nga nagtulok sa mga manggas sang iya uniporme. - Gani nga padal-an mo ako sing apat ka gwardya nga wala'y uniporme, ha? Maghalong! Karon sa gab-i sa ikawalo ang takna maulan ang bituon kag mga krus. Samtang ini nagkahanabb, may isa ka tawo sa dalan pakadto sa balay ni Crisostomo kag nagsaka nga madasig. nga nagdalagan sa hagdan - Yari dirt ang giniio? - Pamangkot sang tingog ni Elias sa suloguon. - Yara sia sa iya hulot may ginahikot. Si Ibarra, sa paglingaw sang iya kataka nga nagpaabot sang takna nga makapanaysayon sia kay Maria Clara, nagpangutikoti sia sa sulod sang iya laboratoryo. - A, ikaw gali, Elias! - Hambal niya nga nahayanghag. - ■ Nagpanumdom ako sa imo; kahapon nalipat ako magpamangkot sa imo sang ngalan sadto nga katsila nga sa iya balay nakapuyo ang imo lolo. - Indi kita magsugilanon nahanungod sa akon, giniio... - Tan-awa, - padayon ni Ibarra nga wala niya mamutiki ang kakugmat sang pamatan-on kag pinahilapit niya ang isa ka lipak nga kawayan sa kalayo, - nakatukib ako sang isa ka daku nga butang: ini nga lipak indi masunog... - Indi paghambala, giniio, ang lipak nga kawayan sa karon! Kundi dapat nimo tipunon ang imo mga papel kag magpalagyo sa sulod sang isa ka minuto. Nakibang si Ibarra sa pagtulok kay Elias kag, sang kabug-at sang iya nawong, nadagdag gikan sa ang butang nga iya gin-uyatan. sa pagtan-aw iya mga kamot - Sunoga ang tanan nga makapalain sa imo kag sa sulod sang isa ka taknil makita ko ikaw sa isa ka duog nga labi ka hil- way. - Kag tungod sa ano - Pamangkot niya sa katapusan. (3) Mga krus kag mga bituon - ■ Mga puni nga ginahatag sa maayo nga binuhatan kag bilang nagpasaka sang katungdanan.
458 Nou Me Tangere - Ibutang sa kahilwayan ang tanan nga butang nga labing' ginapakamahal mo. .. - Kag tungod sa ano? - Sunoga ang tanan nga papel nga sinulat nimo kag pinadala man sa imo: ang labing' wala'y kabilinggan sarang mabilang nga malain... - Apang tungod sa ano? - Tungod sa ano? Kay bag-o lang masapwan ang isa ka himbon nga ikaw ang pagabangdanan sa paghalit sa imo. - Isa ka himbon? Kag sin-o ang tagpadihot? - Wala'y kalalangan nga mausisa ko kon sin-o ang tagpadihot; sang tion lamang nga nagligad nakapakighambal ako sa isa sang mga wala'y palad nga ginbayaran sa paghikot sina nga wala gid nakon malugpayi nga indi pagpadayunon. - Kag yadto wala nimo mapamangkot kon sin-o sa iya ang nagbayad ? - Huo, nga nagpilit sa akon nga hipsan ko ang likum, nag- siling sa akon nga ikaw kuno. - Diwa ko! - Nakatuaw si Ibarra kag hinali nga nagdalum ang iya panumdoman. - Ginuo, indi ka magpangduhadoha, indi na kita mag-usik sing panahon, kay ang himbon pagahiwaton karon nga daan nga gab-i! Si Ibarra, nga humitad ang iya mga mata, kag binutang ang iya mga kamot sa iya ulo, daw katulad sang wala makabati kay Elias. - Ang kusog indi mapunggan, - padayon ni Elias. - Nag- kari ako nga ulihe, wala ko makilala ang mga nagapangulo... Iwason mo ang imo kaugalingon, ginuo, halungi ang imo kauga- lingon nahanungod sa imo pungsod! - Diin ako malagyo? Karon nga gab-i hulaton nila ako! - Hambal ni Ibarra nga nagpanumdom kay Maria Clara. - Sa bisan diin nga iban nga banwa, sa Manila, sa balay sang isa ka punban, apang sa iban nga duog, agud indi masiling nga ikaw ang nagadumala sang hublag! - Kag kon ako man ang magpasayod nahanungod sang him bon? - Ikaw ang masumbong! - Hambal ni Elias nga may ka- bulong nga gintulok sia kag nag-isol. - Bilangon ka nga malubha kag matalaw sa mga mata sang mga humilimbon, kag maitum
Ang Himbon sing kalag sa mga mata sang iban; masiling nga nanugid ka sa ila agud pagdayawon ka, ang sarang masilfng. - Apang ano ang himuon ko? - Nahambal ko na sa imo; sunoga ang tanan nga papcl nga yara sa imo nga may kaangtanan sa imo kaugalingon, magpalagyo kag maghulat sang mga mahanabb... - Kag si Maria Clara! - Hambal sang pamatan-on. - Indi, mauna ako mapatay! Kinumos ni Elias ang iya mga kamot kag magsiling: - Hanti maayo, sa kubos nalikawan mo ang kusog, rnagpa- nginlaman ka kon isumbong ka nila. Si Ibarra tumulok sa iya palibot sa hulag nga kinugmat. - Kon amo, buligi ako; dira sa sina nga mga karpeta may mga sulat ako gikan sa akon panimalay; pilia ang iya sang akon array nga amo man ang makahatag sa akon sing kalainan. Ba saha ang mga lagda. Kag ang pamatan-on, nga gumon ang panumdoman, ginki- bang, nagbukas kag nagtakop sang mga kahon, nagkuha sang mga papel, madasig nga nagbasa sang mga sulat, ginisi niya ang iban, gintagb ang iban, nagkuha sang mga tulon-an, gintuki ang mga pamihak, kag iban pa. Amo man ang ginhimb ni Elias, bisan nga diutay ang iya kakibang apang may amo man nga ka- hugod. Apang, nagdulog sia, naghitad ang iya mga mata, tinan- aw niya liwat ang isa ka papel nga yara sa iya kamot kag namang- kot sa tingog nga nagkurog: - Nakilala sang imo panimalay si Don Pedro Eibbaramendia? - Huo! - Sabat ni Ibarra nga binuksan niya ang isa ka ka hon kag kinuha ang isa ka hantal nga mga papel; - sia ang amay sang akon lolo! - Amay sang imo lolo si Don Pedro Eibbarramendia? - Pa- mangkot liwat ni Elias, nga nagpalanggit-um kag nagliwat ang iya pangnawong. Huo, - sabat ni Ibarra nga nalingaw. - Utdon naton ang apelyido nga malawig. - Isa sia ka vascongado?w - Sulit ni Elias nga pumalapit sa iya. (4) Vascongado - Isa ka sari sang kabikahan sang mga tawo nga na- gapulo sa kadutaan sa katundan nayon sang kabukiran sang Pirineos sa Bahiya sang Vizcaya sa Espana kag Francia. 459
460 Noli Me Tangere - Vascongado, apang ano ang labot nimo? - Pamangkot niya nga may katingala. Kinuom ni Elias ang iya kamot, dinuot niya sa iya agtang kag tumulok kay Crisostomo, nga umisol sang mabasa niya ang balatyagon nga lumotaw sa iya nawong. - Nakahibald ka kon sin-o yadto si Don Pedro Eibarramen- dia? - Pamangkot niya nga nagpagot. Si Don Pedro Eibarra- mendia amo yadto'ng maluib nga nagbutangbotang sa akon lolo kag nanginkabangdanan sang tanan namon nga malaot nga ka- palaran... Pinangita ko ang iya ngalan, kag hinatag ka sang Diwa sa akon... bayari ak6 sang amon mga kalaglagan! Tinulok sia ni Crisostomo nga naurongan, apang binuklas sia ni Elias sa butkon, kag hinambalan sia sa tingog nga mapait nga nagbagrong sa dulonggan: - Tuloka ako sing maayo, tuloka kon bala nagbatas ako, kag ikaw nagapangabuhi, nagahigugma, may manggad ka, may puloy- an, ginahangad, nagakabuht ka . . . nagakabuhi! Kag wala sa iya kaugalingon, dumalagan sia pakadto sa isa ka diutay nga tinipon nga mga hinangiban, apang halos niya makuha ang duha ka punyal, pinabay-an niya nga nahulog sa iya mga kamot, kag tinulok nga daw buang si Ibarra nga padayon nga wala maghulag. - Ano ang akon himuon? - kibot niya kag nalagyo sia sa balay.
BAHIN LV NG KINGUBOT DIDTO SA KALAN-AN nagpalanihapon sanday kapitan Tiago, Linares kag tiya Isabel; kutob sa kadak-an mabatian ang linagatik sang mga pinggan kag mga kutsara kag mga tenedor. Si Maria Clara nagsiling nga wala sia sing luyag sa pagkaon kag nagpungkb sia sa pyano, nga ginbuylogan sang masadya nga Si- nang, nga naghutik sa iya dulonggan sang kalatingalahan nga mga tinaga, samtang si P. Salvi nagdayandayan nga indi. maham- tang halin sa isa ka utbong pakadto sa pihak man nga utbong sang kadak-an. Indi kay ang nagpaumpaw nga masakiton wala magbatyag sang gutom, indi; kundi naghulat sang pag-abot sang isa ka tawo kag ginhimuslan niya ang tion nga ang iya Argosw indi makatam- bong: takna sang inogpanihapon ni Linares. - Tan-awa nga ina nga pantasma mapabilin pa diri tubtob sa ikawalo ang takna, - kumod ni Sinang nga tinudlb niya ang kura. - Sa ikawalo dapat sia mag-ab6t. Ina sia nagapangaluyag man katulad kay Linares. Si Maria Clara nagtulok nga may kahangawa sa iya abyan. Ini, nga wala makatalupangod, nagpadayon sang iya hambal nga makahalangawa: - A! Nahibal-an ko na kon tungod sa ano nga indi pa sia buot mag-usik sing suga sa kombento! Nakasayod ka? Kutob nga nagmasakit ka, ang duha ka lampara nga iya ginsindihan. pinalong na man niya... Apang tan-awa sia kon ano ang iya pagtulok kag kon ano ang iya nawong! Sadto nga tion ang takn^an sa balay nagbagting sang ika walo. Ang kura nagpalangurog kag nagkadto sa pagpungkb sa isa ka higad. (1) Argos - Suno sa patupato nga sugilanon (fabula), may isa ka gatos sia ka mata kag ang kalim-an sini sa dalayon nagabugtaw. Pinatulog sia ni Mercurio kag inutod ang iya ulo kag linapta ni Juno ang iya mga mata sa mga pakpak sang pabo. Ginagamit ini nga isa ka sari sang pulolungon naha- nungod sa manogbantay nga nagapasayod sing masunson nahanungod sang an6 nga hitabo. 461 -
462 Noli Me Tangere - Maabot na ski! - Siling ni Sinang nga kinusi niya si Marfa Clara. Nakabati ka? Ang lingganay sang simbahan nagbagting sang ikawalo kag ang tanan nagtilindog sa pagpangadi; si P. Salvi sa tingog nga hungaw kag nagkurog naghatag sing palangadion, apang, sanglit, ang tagsa may iya kaugalingon nga mga panghunahona, wala sing nagsapak sa iya. Halos matapos ang pagpangadi umabot si Ibarra. Ang pa- matan-on nagdala sang dagway sang pagluto indi lamang sa pa- napot kundi sa nawong man, sa bagay nga sang makita sia, si Marfa Clara tumindog nga tumikang pakadto sa iya nga daw pangkuton sia kon ano ang nahanabb sa iya, apang sa amo man nga tion nabatian ang isa ka rinagaak sang luthangay. Dumulog si Ibarra, nagtiyog ang iya mga mata, nadulaan sia sing tinaga. Ang kura nanagb sa likod sang isa ka haligi. Bag-o nga mga luthang, bag-o nga mga linupok nabatian sa luyo sang kombento, nga sinundan sang sininggit kag dinalagan. Sanday kapitan Tiago, tiya Isabel kag Linares nagsululod sing dalidali nga nag- sininggit nga: tulisan, tulisan! Ginasunod sila ni Andeng nga nagkumpasan sang alasalan kag nagdalagan pakadto sa iya inayop nga utod. Si tiya Isabel lumuhod kag naghibi kag nangadi sang Kyrie eleyson: si Kapitan Tiago, nga nagpangluspad kag nagpalangurog, nagbitbit sa isa ka tenedor sang atay sang manok, nga iya gin- tanyag nga naghibi sa Birhen sang Antipolo; ang baba ni Linares buta kag may hinangiban nga isa ka kutsara; si Sinang kag si Marfa Clara naghaksanay; ang isa lamang nga naunay nga wala maghulag, subong sang bato, amo si Crisostomo, nga ang iya pag- palangluspad indi maasoy. Ang mga sininggit kag linampusanay nagpadayon, dalidali nga pinangtakpan ang mga bintana, mabatian ang pamito, isa ka luthang sa tion kag tion. - Christe eleyson! Santiago, tumanon mo ang imo mga pa- nug-an . . . itakop ang mga bintana! - Kibot ni tiyh Isabel. - Kalim-an ka bomba nga dalagkb kag may duha ka misa sa pagpasalamat! - Sabat ni kapitan Tiago. - Ora pro nobis! Amat-amat nga bumalik ang makahalangawa nga kalinong... Nabatian ang tingog sang alperes nga nagsinggit nga nagdalagan: - Padre kura! Padre Salvi! Kan ka!
Ang Kinagubot - Miserere! Ang alperes nagapangayo sang pagtuad! - sing- git ni tiya Isabel. - Napilasan ang alperes? - Pamangkot sa katapusan ni Li- nares. - A!!! Kag karon natalupangdan niya nga wala pa niya matulon ang ginamual niya sa iya baba. - Padre kura, kari ka! Wala na karon sing kahadlukan! - pad ay on nga singgit sang alperes. Si Fr. Salvi, nga nagpalangluspad, namat-od sang ulihe, gum- wa sa iya ginpanagban kag nanaog sa hagdanan. - Pinatay sang mga tulisan ang alperes! Maria, Sinang, sa hulot... takpi ninyo sing maayo ang ganhaan! Kyrie eleyson! Si Ibarra nanaog man sa hagdanan wala'y sapayan kay tiya Isabel nga nagsiling: - Indi ka maggwa kay wala ka makatiiad, indl ka maggwa! Ang but-anan nga tigulang mahirop gid nga abyan sang iya iloy. Apang humalin si Ibarra sa balay; sa iya ang tanan palibot daw naglilisb, nga daw wala sia pagdapat sa duta. Naghinagung- hong ang iya dulonggan, mabug-at nga hulagon niya ang iya mga paa kag wala nag-alangay ang iya tikang; mga balod sang dugo, kasanag kag kadulom nagbinulosbulos sa iya kalimutaw. Wala'y sapayan nga ang bulan nagsanag sing masili sa langit, ang pamatan-on nagkasandad sa mga bat6 kag sa mga kahoy nga yara sa dalan, nga mahagnop kag wala sing tawo. Malapit sa kwartel nakita niya ang mga soldado nga may mga bayoneta nga natanum sa utbong sang ila mga pusil, nga naghinambalanay sing masakb, tungod sina nakalabay sia nga wala matalupangdi. Sa tribunal mabatian ang linagabong, sininggit, mga panag- hoy, mga pamuyayaw: ang tingog sang alperes nagpangibabaw kag naggahum sa tanan. - Sa hulunongan! Pusasi ang mga kamot! Duha ka luthang sa maghulag! Sarhento, ihanda ang gwardya! Karon wala sing maglagaw, bisan ang Diwa! Kapitan ayaw ka pagtulog! Dinasig ni Ibarra ang tikang pakadto sa iya balay; ang iya mga suloguon naghulolat sa iya nga indl mahamtang. - Montahi ang labing' maayo nga kabayo kag magtululog kamo! - Hambal niya sa ila. 463
464 Noli Me Tangere Sumulod sia sa iya hulot, kag sa madali luyag niya himuson ang isa ka maleta. Binuksan niya ang isa ka kaha nga salsaion, kinuha niya ang tanan nga kwarta nga nakita niya didto kag si- nulod niya sa isa ka sako. Tinipon niya ang iya mga alahas, hi- nukas ang isa ka laragway ni Maria Clara, kag, nagkuha sang isa ka punyal kag duha ka rcbolber, kumadto sia sa isa ka tala- gban, diin ang iya mga kasangkapan. Sa amo nga don tatlo ka panuktok nga mamala kag mabas- kog ang nabatian sa ganhaan. - Sin-o ina? - Pamangkot ni Ibarra sa tingog nga may ka- hangawa. - Buksi sa ngalan sang Hari, buksi gilayon ukon indi gani tumbahon namon ang ganhaan! - Sabat sang isa ka tingog nga nagmando sa kinatsila. Tumulok si Ibarra sa bintana; uminggat ang iya mga mata kag pinanganga ang gato sang iya rebolber; apang, nagliwat ang iya isip, binilin niya ang iya mga rebolber kag sia ang nagbukas sang ganhaan sa tion nga nagtilipon ang mga suloguon. Tatlo ka gwardya ang dumakop sa iya gilayon. - Bilangon mo ang imo kaugalingon nga bilanggb sa ngalan sang Hari! - Siling sang sarhento. - Ngaa? - Didto isugid nila sa imo, ginadumili sa amon ang magsugid sa imo. Ang pamatan-on nanghunahona sing makadali, kag indi man niya luyag nga mahibal-an ang iya pagpanghimos sa pagpalagyo, nagkuh^ sia sing isa ka kalu kag magsiling: - Yara ako sa inyo kabubut-on! Ginalauman ko nga sa ma- lip-ot lamang nga tinakna. - Kon magtug-an ka nga indi ka magpalagyo, indi ka namon pagpusasan: ginahimb sang alperes ini nga kaluoy; apang kon magpalagyo ka... Nagsunod si Ibarra, nga nabilin ang mga suloguon nga ki- nugmat. Sa karon, an6 ang nahanabb kay Elias? Sang pagbiya niya sa balay ni Crisostomo, katulad sang isa ka buang dumalagan nga wala makahibalo kon diin sia mapaatu- bang. Linaktod niya ang mga kaumhan, nagsampot sia sa talu- nan nga hinapb sing tuman; nalagyo sia sa poblasyon, nalagyo sa kasanag, ang bulan nagtublag sa iya, sumulod sia sa makatalanhaga
Ang Kinagubot nga landong sang mga kahoy. Didto, nga nagdulogdulog nga naglakat sa wala mahibal-i nga mga alagyan, nagpangapyutkapyot sa lumuton nga mga pund sang mga kahoy, nagpanagil-ot sa tunga sang mga liiok, nagtulok sia sa banwa, nga didto ang iya tiilan nagpaligo sa kasanag sang bulan, naghumlad sa kapatagan, nga naglambot tubtob sa mga higad sang dagat. Ang mga pispis, nga nagbulogtaw sa ila katulugon, naglulopad; dalagkb nga mga kabog, mga bukaw, nagsinaylusaylo halin sa isa ka sanga pakadto sa isa man ka sanga n-ga nagsininggit sing magahod kag nagtulok sa iya sang ila manipulon nga mga mata. Si Elias wala makabati sina bisan nagtulok sa ila. Ginbatyag niya nga ginsunod sia sang may kaakig nga mga landong sang iya nagliligad; nakita niya sa tagsa ka sanga ang makakulogmat nga alat nga may unod nga duguon nga ulo ni Balat, suno sa ginsaysay sa iya sang iya amay; ginbatyag niya nga iya ginsandad sa tiilan sang tagsa ka kahoy ang bangkay sang iya tigulang nga iloy; daw ginpanan-aw niya sa tunga sang mga landong nga naghabog ang gabok nga tul-an sang iya wala'y dungog nga lolo... kag ang tul-an kag ang tigulang nga babae kag ang ulo nagsilinggit sa iya: matalaw, matalaw! Binayaan ni Elias ang bukid, nalagyo sia kag nagdulhog sa lawod, sa baybayon nga iya ginlibot nga ginkibang; apang didto sa malayo, sa tunga sang mga tubig, diin ang sanag sang bulan daw nagbatak sang isa ka dampog, nagtijo sia nga nakita niya nga nagbatak kag nagkurog ang isa ka lambong, ang lambong sang iya utod nga babae nga ang dughan nagdugo, ang buhok nagbunghay nga naglapta sa hangin. Si Elias lumup-og nga lumuhod sa balas. - Ikaw man! - Kibot niya nga inuntay niya ang iya mga butkon. Labot pa, ang iya panulok nga naunay sa dampog, tumindog sia sing inanay, lumakat kag umubog sa tubig nga daw may gin sunod. Nag-agi sia didto sa mahumok nga bagunbon nga naghimb nga bahura; malayo na sia halin sa baybayon, ang tubig naglam bot na sa iya hawak kag nagpadayon sia, nagpadayon nga daw ginbuyok sang isa ka kalag nga manogbalani. Ang tubig nag lambot na sa iya dughan... apang ang linupok nabatian niya, ang iya panan-awan nadula kag ang pamatan-on bumalik sa ka- matuoran. Salamat sa kalinong sang gab-i kag sa tuman nga huyop sang hangin, naglambot sa iya nga maathag kag makilala 465
466 Noli Me Tangere ang mga linupok. Dumulog sia, nagpanumdom, natalupangdan niya nga yar^ sia sa tubig; ang linaw malinong kag makita pa niya ang mga suga sa mga payag sang mga mangingisda. Bumalik sia sa baybayon kag kumadto sa banwa; tungod ano? Sia wala man makasayod. Ang banwa daw wala sing pumoluyb; ang mga balay natak- pan tanan; ang mga hayop man, ang mga idh nga sadto nagtinag- hol sa sulod sang kagab-ihon, nagpalanagb nga nagkahadlok. Ang pilakpilakon nga kasanag sang bulan nagpadugang sang kasubo kag sang kamingaw. Nahadlok sia basi masumalang niya ang mga gwardya sibil, nagsulod sia sa mga talamnan kag mga hardin, nga sa isa sini nagtuo sia nga nakita niya ang duha ka dagway sang tawo; apang pinadayon niya ang iya paglakat, kag, linumpat niya ang mga kudal kag mga talutog, nakaabot sia sa dakfl nga kabudlay sa pihak nga higad sang poblasyon, pakadto sa balay ni Crisostomo. Sa ganhaan yara ang mga suloguon, nga naghinambalanay kag nagpangasubo nahanungod sa pagbilanggb sang ila agalon. Nasayran niya ang nahanabb, si Elias nagtaliwan, bumalik sia sa balay, linumpat niya ang talutog, kumamang sa bintana kag sumulod sa hulot, diin nagsiga pa ang kandilii nga binayaan ni Ibarra. Nakitii ni Elias ang mga papel kag mga libro; nakita niya ang mga hinangiban kag ang magagming nga mga sako nga may unod nga kwarta kag mga alahas. Binalay niya sa iya panumdo- man ang nahanabb diri, kag sanglit nakita niya ang madamb nga papel nga sarang makabutang kay Ibarra sa malain nga ka- himtagan, nanumdom sia nga panguhaon niya, ihulog sa bintana kag ilubong. Pinilak niya ang iya panulok sa hardin, kag sa kasanag sang bulan nakita niya ang duha ka gwardya sibil nga nagsampot nga may upod nga kabulig; ang mga bayoneta kag mga l(apasete(i} nila nagbaladlak. Hand nanghunahona sia sang iya himuon; tinumpok niya ang mga panapton kag mga papel sa tunga sang hulot, inubos niya bubo sa ibabaw ang gas nga unod sang isa ka lampara sa gas kag sinindihan. Madali nga pinamutang niya sa iya hawak ang mga hinangiban, nakita niya ang laragway ni Maria Clara, nang- (2) Capacete - Kalu nga ginagamit sang gwardya sivil. sa
■ Ang Kjnagubot duhadoha sia ... tinagb niya sa isa sang mga magagmay nga sako, kag dinala niya tanan, iumompat sia sa bintana. Tion na yadto; ang mga gwardya sibil naglugos sa pagsulod. - Pabay-i kami nga magsaka sa pagkuha sang mga papel sang inyo agalon! - Siling sang pulopangulo. - May pahanugot kamo? Kon wala, indi kamo makasaka, - siling sang isa ka tigulang. Apang winahig sila sang mga soldado sa kusog sang mga pag- pangulata, sumaka sila sa hagdanan... apang ang isa ka madamol nga aso pumuno sang bug-os nga balay kag ang dalagkb nga mga dila sang kalayo nagginuwagowa halin sa kadak-an, nga nagdilap sa mga bintana kag sa mga ganhaan. Sunog! Sunog! Kalayo! - Singgit sang tanan. Ang tanan napilitan sa paglwas sang tagsa ka butang nga mahimd, apang ang kalayo nakalambot na sa diutay nga labora- toryo kag naglupok ang mga butang nga madali masunog. Ang mga gwardya sibil pilit nga magbalik; tinakpan sang kalayo ang ila alagyan, nga nagharahara kag nagkaon sang tanan nga iya ma- sumalang. Wala sila makakuha sing tubig halin sa bubon; ang tanan nagsininggit, ang tanan nagpangayo sing bulig, apang na- ligwin sila. Ang kalayo lumaton sa iban pa nga mga hulot kag umulbo pa langit nga nagbatak sa taliwala sang madamol nga mga linubid nga as6. Nian ang bug-os nga balay nahil-ob na sang kalayo, ang hangin nga nag-init, nagdugang; nag-alab6t gikan sa malayo ang pila ka umanhon, apang nag-alabot sila sa pagtan-aw lamang sang makahalangawa nga talan-awon, ang katapusan sad- to'ng dumaan nga balay, nga sa dugay nga panahon gintahod sang mga kusog sang kinaugali. 467
BAHIN LV1 NG GINHMBL KG NG GINPTIHN ANG ADLAW DUMILAG sa katapusan sa kinugmat nga banwa. Ang dalan diin makita nila ang kwartel kag ang hukmanan nagpadayon gihapon nga wala sing tawo kag mamingaw; ang mga balay wala maghatag sang mga tiliman-an sang kabuhi. Wala'y sapayan, bumokas nga umigot ang isa ka panid nga kahoy sang bintana kag naglaaw ang isa ka ulo sang bata, nga naglisd- lisb sa pih£k kag pihak, inuntay ang iya liog kag magtulok sa tanan nga bahin... p!asl ang lagpok nagpasayod sang pagdapat sang isa ka kigas nga panit sa lab-as nga panit sang tawo; ang baba sang bata nagkuriit, ang iya mga mata nagkipot, nadula kag ang bintana nagtakop uli. Ang sulondan nahatag na; yadto'ng pagbukas kag pagtakop nabatian sing wala'y duhadoha, kay ang isa ka bintana nagbukas sing mahinay kag mainandamon nga naggawa ang ulo sang isa ka tigulang nga babae, nga nagkulurinot kag wala sing mga ngi- pon: sia amo si Utod Puti nga nagsagad gahod samtang si P. Da- maso nagwali. Ang kabataan kag mga tigulang nga babae amo ang mga tiglawas sang kabulong sa duta; ang nahauna sa ila luyag sa paghibalo, ang ikaduha sa pagpanumdom. Wala'y duhadoha wala sing mangahas sa paghampak sa iya sing tsinelas, kag nag-unay, nagtulok sa malayo nga ginpasampok ang iya mga kilay, nagpangalimog, bumoga sing mabaskog kag sang ulihe nangurds. Ang balay sa atubangan bumokas man nga may katahap sang diutay nga bintan;! kag umulhot si utod Rufa, ang indi maluyag nga pagtuntuhon kag wala man pagpanunto. Ang duha nagtulokay sing makadali, nagyuhomay, nagsinyasay kag nagpalanguros liwat. - Jesus! - Daw isa ka misa sa pagpasalamat, isa ka kastilyo! - siling ni Utod Rufa. - Kutob sang pagpangati ni Balat sa banwa wala na ako sing nakiti! nga gab-i nga kaangay sadto, - sabat ni utod Puti. - 468 -
Ang ginahambal kag ang ginapatihan - Pila ka luthang! Siling nila guban ni tigulang Pablo. - Mga tulisan? Indi mahimb! Siling nila mga kwadrilyero batok sa mga sibil. Tungod sina nabilanggb si Don Filipo. - Sanctus Deus! Siling nila nga sa kubos may napulo kag apat ang napatay. Ang iban nga mga bintana nagbulokas man, kag nagkalain- lain nga mga guya nagginuwa nga nagyaubay kag nagsinugila- nonay. Sa sanag sang adlaw, nga may danyag nga magahanahay, makita sa malayo ang mga soldado nga nagpinakadto kag nagpi- nakari, nga nagsinamfisamb, nga daw abuabuhon nga mga lam- bong. - Adto ginadala ang isa ka patay! - Siling sang isa kutob sa isa ka bintana. - Isa? Ang nakita ko duha. - Kag ako man... apang sa katapusan tungod sa ano nga wala ka makahibalo kon sin-o yadto? - pamangkot sang isa ka tawo nga may nawong sang makahas. - Amo na! Mga kwadrilyero. - Indi, ginuo; isa ka kinagubot sa kwartel! - Ano nga kinagubot? Ang kura batok sa alperes. - Wala gid sina, - siling sang nagpamangkot. - Mga insik yadto nga nagribok. Kag tinakpan niya liwat ang iya bintana. - Ang mga insik! - sulit sang tanan nga may daku nga kahayanghag. - Gani, nga wala sing makita bisan isa! - Napatay na sila tanan. - Ako nakamutik na nga daan nga may himiion sila nga malain. Kahapon... - Nakita ko na ina. Kagab-i... - Kanugon! - Hambal ni utod Rufa. - Mapatay sila tanan sa wala pa ang Paskwa, nga amo ang ila pagkari, nga may dala nga mga dulot... Kuntani ginhulat nila ang bag-ong' tuig... Ang dalan amat-amat nga nagkisay: nahauna nagginuwa ang mga idd, mga manok, mga baboy kag mga salampati, nga nag- sulugod sa pagsayo; sa sini nga mga sapat nagsulunod ang kaba- taan nga rubanit, nga nagdinapitanay kag nag-amat palapit nga may katahap sa kwartel; sang ulihe, ang pila ka tigulang nga babae, nga may mga panyii nga nabugkos sa ila ulo palibot sa 469
470 Noli Me Tangere ubos sang ila sag-ang, may isa ka mabug-at nga rosaryo sa tagsa nila ka kamot, nga nagpakita nga daw nagpangadi agud palakton sila sang mga soldado nga hilway. Sang makitb nila nga sarang sila makalakat nga indi pagluthangon, nagsugod man sa paglala- kat ang mga lalaki, nga may kaaslum sa ila buot; sa nahauna, ang ila paglakatlakat ginlatiran nila tubtob lamang sa atubangan sang ila balay, nga ila ginhiluthilot ang ila manok; sang ulihe gintilawan nila nga magpalaytilayb, nga nagdulogdulog, kag sa sini nakalambot sila sa atubangan sang tribunal. Sang pagligad sang napulo kag lima ka minuto naglibot ang iban nga mga sugilanon. Kuno si Ibarra kag ang iya mga suloguon may tuyb sa pagkawat kay Maria Clara, kag inapihan ini ni Kapitan Tiago, nga ginbuligan sang mga gwardya sibil. Ang kadamuon sang mga patay indi na kay napulo kag apat, kundi katloan; si kapitan Tiago napilasan kag naglakat sa amo man nga adlaw pati sang iya panimalay sa Manila. Ang pag-abot sang duha ka kwadrilyero, nga ila gindul-ong sa isa ka liyaliya ang isa ka dagway sang tawo, kag ginsunod sang isa ka kwardya sibil, nagtuga sing isa ka kahangawa. Huna- hona nila nga naghalin sa kombento; sa dagway sang mga till nga nagtunton, ang isa nagpakutpakot kon sin-o yadto; sa malaytHayo ginsiling nga amo sia; sang malayo na ang patay ginpiliipiloan nila ang kadamuon kag naathagan ang katanhagaan sang Santi- sima Trinidad; sang ulihe sinulit nila ang milagro sang mga pan- disal kag mga isda, kag ang mga patay nahimb na nga katloan kag wald. Sang ikapito kag tunga ang takn\ sang pag-alabot sang iban nga mga gwardya sibil, nga naghalalin sa mga banwa nga kaingod, ang sugilanon nga naglibot maathag na kag may kapat-uran. - Bag-o lang ak6 maghalin sa tribunal diin nakita ko nga nabilanggb sanday Don Filipo kag Don Crisostomo, - siling sang isa ka tawo kay utod Putt. - Nakasugilanon ako sa isa sang mga kwadrilyero nga nagabantay. Si Bruno, ang anak sadto'ng na- patay sa hanot, amo ang nagsugid sang tanan kagab-i. Nahibal-an na nimo, nga ipakasal ni kapitan Tiago ang iya anak nga babae sa pamatan-on nga katsila; si Don Crisostomo, nga nahuy-an, buot magtimalos kag tuyb niya kuntani patyon ang tanan nga katsila, pati ang kura; kagab-i sinulod nila ang kwartel kag ang komben to; kag maayo nga palad, nga sa kaluoy sang Diwa, ang kura didto
Ang ginahambal kag ang ginapatihan sa balay ni kapitan Tiago. Ginsugid nga madamb ang nakapa- lagyo. Sinunog sang mga gwardya sibil ang balay ni Don Cris6s- tomo, kag kon wala sia madakop sing una, sinunog man sia. - Sinunog nila ang iya balay? - Ang tanan nga suloguon ginbilanggb. Tan-awa nga makita gihapon kutob diri ang aso! - siting sang tagpanugid nga nag- palapit sa bintana. - Ang mga nagasalampot halin didto naga- panugiron sang mga butang nga manubb kaayo. Ang tanan naglalantaw sa duog nga gintudlb: isa ka manipis nga tuok sang aso nagsaka pa gihapon sing mahinay sa langit. Ang tanan naghinambalhambal kapin ukon kulang sang mga butang nga may kaangtanan sa pagtuo, kapin ukon kulang nagpakasu- mala. - Kailo man nga pamatan-on! - Hambal nga may kahanuk- log sang isa ka tigulang nga lalaki, ang bana ni Puti. - Huo! - Sabat niya sa iya bana. - Apang talupangdan mo nga kahapon wala sia magpamisa sa kalag sang iya amay, nga sa wala'y duhadoha kinahanglan niya labi sangsa iban. - Apang, asawa ko, wala ka sing kaawa...? - Kaawa sa mga ekskomulgado? Isa ka sala ang magkaawa sa mga kaaway sang Diwa, siting sang mga kura. Nakadumdom ka? Didto sa patyo naglakat sia nga daw sa sulod sang isa ka kudal! - Apang ang sulod sang kudal kag ang patyo alangay la- mang, - sabat sang tigulang, - Ang kinatuhay lamang nga sa nahauna wala sing nagasulod Iwas sang mga sapat nga isa lamang ang sari... sa iya ni utod Puti. - Apinan pa na nga ginasilutan sang Diwa. Tan man nila ikaw. Tukuron mo ang isa ka - Hipos ka! - Singgit nimo gihapon ang maathag awon mo kay dakpon balay nga mapukan! Ang bana humipos sa amo nga katarungan. - Karon - Padayon sang tigulang nga babac, - tapos niya masumbag si P. Damaso, wala sia sing liwan nga buhaton kundl ang magpatay kay P. Salvi. Apang indi ka makalalis sa akon nga maayo sia sadto sang bata pa sia. 471
472 Noli Me Tangere - Hiio, maayo sia anay, - balos sang tigulang nga babae. - Apang nagkadto sia sa Espana; ang tanan nga nagakaladto sa Es pana nagabalalik nga mga erehes, siling sang mga kura. - Ohoy! - Sabat sa iya sang bana nga nakakita sing inog- sabat. - Kag ang kura; kag ang tanan nga kura, kag ang Arso- bispo, kag ang Papa kag ang Birhen indi bala gikan sa Espana? Aba! Kon amo mga erehes man sila? Aba! Maayo nga palad kay utod Puti, ang pag-abot sang isa ka suloguon nga babae nga nagdalagan, nga ginhadlukan kag nag- palangluspad, nga umutod sang baisay. - May isa ka tawo nga binitay sa talamnan sang amon ka- ingod! - Siling niya nga naghapflhapo. - Isa ka binitay! - Hambal nga may kabulong sang tanan nga puno sang kakugmat. Ang mga babae nagpalanguros; wala sing isa nga sarang ma kahulag sa iya duog. - Huo, ginuo, - Padayon sang suloguon nga babae nga nag- palangurog. - Nagkadto ako sa pagpanguha sing balatong... nag- tulok ako sa talamnan sang amon kasiling sa pagtan-aw kon yara sia... nakita ko ang isa ka tawo nga naghabughabog; naghuna- hona ako anay nga si Teo, ang suloguon, nga masunson naghatag sa akon... nagpalapit ako sa pag... kuha sing mga balatong, kag nakith ko nga indi sia, kundi lain, isa ka patay; nag. .dala. .dalagan ako kag... - Lakat tan-aw6n naton - siling sang tigulang nga lalaki nga tumindog; idul-ong kami . . . - Indi ka magkadto! - Singgit sa iya ni utod Puti nga hina- wiran sia sa bayii. - Mahanabo sa imo ang malaot nga palad! Binitay sia? Hand malain sa iya! - Pabay-i ak6 nga magtan-aw, asawa ko; kadto ka sa bunal, Juan, sa pagpahibalo; bast wala pa mapatay. Kag nagkadto sia sa talamnan nga ginsunod sang suloguon nga babae, nga nagpalipod sa iya likod; ang mga babae kag si utod Puti man nagsulunod sa likod, nga puno sing kahadlok kag kabulong. - Yara, ginuo, - siling sang suloguon nga babae nga dumu- log kag gintudlb niya. tri-
Ang ginahambal kag ang ginapatihan 473 Ang guban nagdulog sa malayfllayb, nga ginpabay-an ang tigu- lang sa pagpalapit nga isa lamang. Isa ka lawas sang tawo, nabitay sa isa ka sanga sang santol, naghabughabog sing mahinay, nga ginhuyop sang hangin. Tinu- lok sia sang tigulang sing madugay: nakita niya ang mga till nga magaspang, ang mga butkon, ang panapot nga bulingon ang ulo nagdunglay. - Indi naton dapat sia tandugon tubtob mag-abot ang hus- tisya, - siling niya sa mabaskog nga tingog. - Nagatiskog na; dugay na ini nga napatay. Nag-amat palapit ang mga babae. - Isa sia ka kaingod nga nagapuyo sa balay, ang tawo nga nag-abot sang duha ka semana tan-awa ang pinalian sa iya guya. sinang' diutay nga nga nagligad; - Avemaria! - Hinali nga nabungat sang pila ka babae. - Mangadi kita sa iya kalag? - Pamangkot sang isa ka pa- mantan-on nga babae sang ulihe sang tapos niya matan-aw kag mausisa. - Tonta, erehes! Pangakig sa iya ni utod Puti. - Wala ka makahibalo sang ginhambal ni P. Damaso? Isa ka pagsulay sa Diwa ang magpangadi nahanungod sa isa ka sinubol; ang naga- hikog ginasubol nga indi na mabawi; tungod sina indi sia malu- bong sa duog nga balaan. Kag sinugponan niya: - Nahangpan ko na nga ina nga tawo may malain nga ma- dangatan; indi ko masayasat kon ano ang iya pagkabuhi. - Makaduha nga nakita ko sia nga nagpakighambal sa sa- kristan mayor, - hambal sang isa ka babae nga pamatan-on. - Indi yadto sa pagtbad ukon sa pagpangayb sing isa ka misal - Ini nga tawo nagdali nga mapatay, - hambal sang direk- torsilyo nga nagkadlaw, samtang ginkuha niya ang pluma nga nasang-at sa iya dulonggan. Namangkutanon sia sa bagay nga makadakop, kinuh^ niya ang panaysayon sang isa ka suloguon nga babae nga buot niya pabangdan, nga nian gintulok niya sing malain, nga iya ginpa- hog, ginpahanungdan niya sang ang mga halambalanon nga wala niya mahambal, nga ang kailo, nagbatyag nga masulod sia sa
474 Nou Me Tangere bilanggban, nagsugod sa paghibi kag natapos ang iya panaysayon nga wala sia magpangita sing mga balatong kundi nga. . . kag kinuhh niya si Teo nga saksi. Sa karon, ang isa ka umanhon nga may malapad nga sadok kag sa iya liog may dakfi nga patsi, nag-usisa sang bangkay kag sang lubid. Ang guya wala pagpalanggit-um nga labi sangsa iban nga mga bahin sang iya lawas; sa ibabaw sang iya higot makita ang duha ka bagras kag duha ka magagmay nga lagum; ang Ingot sang lubid maputi kag wala sing dugo. Ang nabulong nga uman hon nag-usisil sing maayo sang bayu kag sarwal, namutikan niya nga puno sing yabok kag bag-o lang magisi sa pila ka bahin; apang ang nakapatalupangod gid sa iya amo ang mga bariri nga nagpililit sa bug-os niya nga lawas tubtob sa liog sang iya bayu. - An6 ang ginatan-aw mo? - Pamangkot sa iya sang direk- torsilyo. - Gintan-aw ko, ginuo, kon sarang ko sia makilala, - sabat sang tawo nga nagkurog diutay ang iya bibig, nga pinaubos pa gid niya ang iya sadok. - Apang wala ka makabati nga sia amo si Lucas? Nagaka tulog ka? Ang tanan nagkinadlaw. Ang umanhon, nahuy-an, nagham- bal sing pila ka taga nga nagpalangurog, kag humalm nga nag- duko, nga naglakat sing mahinay. - Oy! Diin ka makadto? - Singgit sa iya sang tigulang, - Pakadto didto indi ka makagwa; nagapakadto ina sa balay sang patay! - Nagakatulog pa gihapon ang tawo! - hambal sang direk- torsilyo nga may pagyaguta. - Dapat sia basyahan sing tubig. Ang naglilibot nagkinadlaw liwat. Ang umanhon humalin sa amo nga duog diin malaw-ay kaayo nga papel ang iya gindala, kag kumadto sa simbahan. Sa sakris- tiya namangkot sia nahanungod sang sakristan mayor. - Nagakatulog pa! - Sabat nila sa iya nga may pagyauyao. - Wala ka makahibalo nga kagab-i gin-ati nila ang kombento? - Hulaton ko sia nga magbugtaw. Tinulok sia sang mga sakristan nga may pagyaguta nga bagay sa mga tawo nga naanad sa malain nga pagkabig.
Ang ginahambal kag ang ginapatihan 475 Sa isa ka higad, nga nahandungan, nagakatulog ang tawo nga pihak sing mata sa isa ka malaba nga siya. Ang iya tagusilang (anteojos) nahamtang sa iya agtang sa tunga sang iya nagatunton nga malaba nga buhok; ang iya dughan maniwang kag pulos tul-an, wala sing tabon kag naghabok kag makulpa man sing bulosbulos. Ang umanhon nagpungkb sa luyo niya, nga handa sa pag- hulat nga wala sing kataka, apang nadagdag sa iya ang iya kwarta kag pinangita niya, kag naggamit sing kandila, sa idalum sang silyon sang sakristan mayor. Ang umanhon nakamutik man sang mga bariri sa sarwal kag mga manggas sang bayu sang nagaka tulog nga sa katapusan nakabugtaw, pinahiran niya ang pihak la- mang niya nga mata kag sinaway niya ang umanhon nga may tuman nga kaakig. - Luyag ako magpamisa, ginuo! - Sabat sang umanhon sa paningog nga nagpangayo sing pasaylo. - Natapos na ang tanan nga misa. - Siling sang pihak-mata nga ginpatam-is diutay ang iya tinaga. - Kon luyag mo bwas... tuhoy bala sa mga kalag sa purgatoryo? - Indi, ginuo, - sabat sang umanhon nga hinatagan sia sing pesos. Kag tinulok niya sia sing unay sa iya isa ka mata, ginsug- ponan niya: - Nahanungod sa isa ka tawo nga madali na Kag humalin sia sa sakristiya. - Kuntani nadakop ko sia kagab-i! - Hambal sang umau hon nga guminhawa samtang nga hinukas niya ang patsi kag tumadlong sa pagpabalik sa kaugalingon nga kahimtangan sang guya kag dagway ni Elias. lang mapatay.
BAHIN LVll VE VICTIS11 (2) Mi gozo en un pozo ANG MGA GWARDYA SIBIL naglakatlakat nga may ma- budhi nga hulag sa atubangan sang ganhaan sang tribunal, nga ila ginpahog sang kulata sang ila pusil ang makahas nga kabataan, nga nagtilihin ukon nagtinungtongay sa pagtan-aw sa sulod sang mga rehas. Ang kadak-an wala na pagpakita sadto'ng malipayon nga ka- himtangan sang baisan ang palatuntonan sang pandot; karon iya masubo kag daw malinong. Ang mga gwardya sibil kag mga kwadrilyero nga sadto yari diri, talagsa nga naghinambalanay kag sa mahinay pa nga paningog nga nagmitlang sang malip-ot nga mga tinaga. Sa ibabaw sang latok naghusay sang mga papel ang direktorsilyo, duha ka eskribyente kag pila ka soldado; ang alperes nagdayandayan halin sa isa ka higad pakadto man sa isa ka higad, nga nagtulok sing masunson nga may kaakig sa ganhaan; indi magkapin sa iya ang bugal ni Temistocles sa mga hinampang nga olimpiko sang matapos ang inaway sa Salamina. Si Donya Con- solacion nagpinanguy-ab sa isa ka higad, nga nagpakita sang iya maitum nga tilaok kag sang iya isa ka may samad nga ngipon; ang iya panulok naunay nga mabugnaw kag may kabudhi sa gan haan sang bilanggoan, nga napun-an sing mga guhitgohit nga ma- kahililas. Natigayon niya sa iya bana, nga ang kadalag-an sini nagpahamuot sa iya sa tanan, nga pabay-an sia nga magtambong sa pangusisa kag ayhan sa masunod nga mga pagsakit. Ang lobo nakapanimaho sang bangkay, nga ginkaugtan niya ang pag-awat sang silot. (1) Vae Victis - Kailo ang nalutos. (2) Mi gozo en un pozo - Ang akon ginpaabot wala matigayon. - 476 -
Vae Victis Ang gobcrnadorsilyo nagpalibog sing tuman: ang iya silyon, yadto'ng daku nga silyon nga nahamtang sa ubos sang laragway sang iya kagamhanan, wala sing nagpungko kag ayhan natigana sa lain nga tawo. Malapit sa ikasiam ang takna, ang kura nag-abot nga nagpa- langluspad kag buringot. - Wala ka magpahulat sa imo kaugalingon! - Siling sang alperes. - Kuntani ginpasulabi ko nga indi magtambong - sabat ni P. Salvi sa mahinay nga tingog nga wala magsapak sang palahid- lahid sa iya - Ginanerbyos gid ako. - Sanglit wala sing nagkari diri sa pagpungkb sa pulung- kban naglaum ako nga ang imo pagtambong... Nakahibalo na ikaw nga karon sa hapon malakat sila. - Ang pamatan-on nga si Ibarra kag ang tenyente mayor... ? Tumudlb ang alperes sa sulod sang bilanggban. - Walo ang yara dira, - siling niya. - Si Bruno napatay sang tunga'ng gab-i, apang nakuhil na ang iya panaysayon. Ang kura nagyaob kay Donya Consolacion, nga bumalos sang isa ka panguy-ab kag isa ka Aaah\ kag pinungkban niya ang silyon sa ubos sang laragway sang iya kagamhanan. - Sarang kita makasugod! - Hambal ni P. Salvi. - Kuhaa ang duha nga yara sa pandugan! - Sugb sang al peres sa tingog nga tuman ka makalilisang nga sarang niya ma- himb, kag umatobang sa kura, sinugponan niya nga liniwat ang paningog: - Napasulod sila nga may antad nga tagduha ka buhb. Sa mga wala makasayod sini nga mga padihutan sa pagpa- antos, isugid naton sa ila nga ang cepo (tap! nga may mga buhb nga ginasuksokan sang duha ka till kag duha ka kamot sang bini- langgb sa pagpaantos sa iya) amo ang isa ka sililutan nga indi tama kasakit. Ang mga buhb diin ginasulod ang mga batiis sang mga binilanggo nagaantad sa isa kag isa sing kapin ukon kulang sa isa ka palad; samtang ang saltando dos agujeros, ang binilanggo makita sa isa ka kahimtangan nga mabulubodlay nga may isa ka pinasahi nga sablag sa mga tuhod kag ginapabika ang mga till sa 477
478 Noli Me Tangere antad nga kapin sa isa ka bara: indi makapatay gilay6n nga sa- rang maaninaw sing maayo. Ang manogbilanggb, nga ginsunod sang apat ka soldado, du- mus6 sang pintal kag binuksan niya ang ganhaan. Ang makali- limas nga bahu kag ang hangin nga magim-ang kag humog gum- wa gikan sa pitipit nga kadulom nga dungan nabatian ang pila ka panaghoy kag hibubun-ot. Ang isa ka soldado nagsindi sang posporo apang ang kalayo napalong sa amo nga alisngaw nga ma- higkb kag mabahb, kag hinulat nila anay nga nakasulod ang bag-o nga hangin. Sa masagil-um nga kasanag sang isa ka diutay nga suga ma- hilum ang pila ka dagway sang mga tawo: mga lalaki, nga nag- hakos sang ila mga tuhod kag sa tunga sini gintago nila ang ila mga ulo, ang iban nagahalapa, may nagtilindog, may nag-alatu- bang sa padir, kag iban pa. Nabatian ang sumbag kag pagot sang ngipon, nga gin-updan sang mga panumpa: ginbuksan ang ligpit nga kahoy. Si Donya Consolacion nagdukoduko, nauntay ang iya mga kusog sa liog, kag ang iya mga mata daw malukso nga nalansang sa nabuksan nga ganhaan. Sa tunga sang duha ka soldado gumwa ang isa ka dagway nga masulub-on, si Tarsilo, nga utod ni Bruno. Ang iya mga kamot may mga pusas; ang iya mga bayii gisi, naggwa ang iya nagkululod sing maayo nga mga un6d. Ang iya mga mata naunay nga may kaaligutgot sa asawa sang alperes. - Ini amo ang nag-apin sa iya kaugalingon sing labing' maisog kag nagpapalagyo sa iya mga kaupdanan, - siling sang alperes kay P. Salvi. Sa likod nagsunod ang isa nga masubo sing dagway, nga nag- panaghoy kag naghibi katulad sang isa ka bata: nagpiangpiang sia kag ang iya sarwal nabulit sing dugo. - Kaluoyi ako, ginho, kaluoyi ako! Indi na ako magsulod uli sa patyo! - singgit niya. - Isa ka lihflliho, - hambal sang alperes Buot sia kuntani malagyo apang napilasan sia sa duha amo lamang ang nadakpan namon nga buhi. sa kura. - tuhod. Ining' - Sin-o ang imo ngalan? - Pangkot sang alperes kay Tar silo.
Vae Victis - Tarsilo Alasigan. - Ano ang gintug-an sa irno ni Don Crisostomo ague! atihon ninyo ang kwartel? - Si Don Crisostomo wala gid makapakigsayod sa amon. - Indi nimo paghimutigon! Tungod sina luyag ninyo nga kibuton kami. - Nagsayop ka. Ginpatay mo ang amon amay sa hanot, kag tungod sina nagtimalos kami kag wala na sing iban. Pangitaa ang inyo duha ka kaupod. Tinulok sang alperes ang sarhento nga natingala. - Didto sa banglid, didto ginhulog namon kahapon, didto madunot sila. Nian patya ako: wala na ikaw sing masayran nga iban pa nga butang. Naglinong kag ang tanan nagkatingala. - Isugid mo sa amon kon sanday sin-o ang iban nimo nga. kaupdanan, - pahog sang alperes nga binakyaw niya ang tag- s^on nga uway. Isa ka yuhdm nga may pagtamay ang lumotaw sa mga bibig sang binilanggb. Ang alperes nagpakighinun-anon sing pila ka tion, sa mahi- nay nga tingog, sa kura, kag sang ulihe inatubang niya ang mga soldado: - Dal-a sia sa duog diin ang mga bangkay! - Sugb niya. Sa isa ka higad sang patyo, sa ibabaw sang isa ka dilan nga karo nahantal ang lima ka bangkay nga ang bahin natabunan sang isa ka gision nga banig, nga puno sing higku. Ang isa ka soldado nagtikang balikbalik nga sa tagsa ka tion nagpanupla. - Nakilala mo sila? - Pangkot sang alperes nga binatak niya ang banig. Si Tarsilo wala magsabat: nakita niya ang bangkay sang bana sang buang nga babae kag may duha pa, ang iya sang iya utod, nga ginhatukhatok sang bayoneta kag ang iya ni Lucas may lubid pa sa liog. Ang iya panulok nagsubo na man kag ang isa ka ugayong daw kumawas sa iya dughan. - Nakilala mo sila? - Pinangkot nila sia liwat. Si Tarsilo naunay nga wala makatingog. Isa ka hagurot ang sumiad sang hangin kag ang uway lumab- not sa iya likod. Nagkurog sia ang iya mga kusog nagkululo. 479
480 Noli Me Tangere Ang mga labnot sinulit, apang si Tarsilo wala tikab. man gihapon mag- - Hanuton sia nga hanuton tubtob nga mapilasan ukon mag- sugid! - Singgit sang alperes nga naakig. - Pagsugid na! - Hambal sa iya sang direktorsilyo. - Sa katapusan patyon man ikaw nila. Dinala nila sia liwat sa kadak-an diin ang isa ka binilanggb nagpangamuyb sa mga santos, nga nagpagot sang iya mga ngipon kag nagpilo sang iya mga tuhod. - Kilala mo ina? - Pamangkot sa iya ni P. Salvi. - Amo ko pa lamang sia makitii! Sabat ni Tarsilo nga nagtulok sa isa nga may kaluoy. Sinumbag sia kag tinindakan sang alperes. - Higti sia sa bangku! Wala sia paghuksi sing pusas, nga nabulit sing dugo, hinigtan sia sa isa ka bangku nga kahoy. Ang kailo nagtulok palibot sa iya nga daw may ginapangita kag nakita niya si Donya Consola tion: kumadlaw sia nga may pagyaguta. Natingala ang mga nag- talambong, sinunod nila ang iya panulok kag nakita nila ang senyora, nga nagkagat sing mahinay sang iya mga bibig. - Wala ako sing nakita nga babae nga labi kalaw-ay! - hambal ni Tarsilo sa tunga sang kalinong sang tanan. - Palabi- hon ko ang maghigd^ sa ibabaw sang bangku, subong sini karon, sangsa maghigda sa luyo niya, katulad sang alperes. Nangluspad ang Isbing. - Patyon mo ako sa banot, Gg. Alperes, - Padayon niya. - Karon sa gab-i mabalusan ako sang imo asawa sa paghakos niya sa imo. - Daski ang iya baba! - Singgit sang alperes nga naakig kaayo kag nagpalangurog. Ayhan si Tarsilo naghandum lamang nga daskan ang iya babh, kay sang madaskan na sia, ang iya mga mata nagpakita sang silak, sang kaayawan. Ang isa ka hagyii sang alperes, ang isa ka gwardya, nga nag- uyat sang tagsaon nga uway, nagsugod sing iya masubb nga hili- kuton. Ang bug-os nga lawas ni Tarsilo nagkulb, ang isa ka ugavong nga hungaw, malawig nabatian wala'y sapayan sang pa-
Vae Victis napton nga gindasok sa iya baba; dinuko niya ang iya ulo: ang iya mga panapot nabulit sang dugo. Si P. Salvi, nga maluspad, ang iya panulok naglapta. nag- himulat sa pagtindog, naghabyb sang iya kamot kag tumaliwan sa kadak-an sa panikang nga may pangduhadoha. Sa dalan na- kita niya ang isa ka pamatan-on nga babae, nga nagsandig sa padir, tadlong, wala paghulag, nga nagpamati sing mahantop, nagtulok sa taliwala, nauntay ang iya nakiiom nga mga kamot sa daan nga padir. Bug-os nga gindigos sia sang adlaw. Daw gin-isip niya nga wala pagginhawa ang mga mamala, bungol nga hanot kag ang makasilisi sa tagipusuon nga ugayong. Sia ang utod nga babae ni Tarsilo. Sa kadak-an nagpadayon gihapon ang talan-awon: ang kailo, nga natam-an sa kasakitan, naghipos kag ginhulat niya ang iya mga manoghanot nga magpalahuway. Sa katapusan, pinatunton sang soldado ang iya butkon nga hinapb; ang alperes nga nagpa- langluspad sa kaakig kag kabulong, naghagyb nga hubaran sia. Hanti si Donya Consolacion tumindog kag humotik sa du- longgan sang iya bana sing pila ka taga. Ini nagtangutangb sa pagpakilala nga sugot sia. - Dal-on sia sa bubon! - Siling niya. Ang mga piiipinhon nakahibalo kon ano ang buot silingon sini; sa tinagalog ang lubad sini timbain. Wala kita makasayod kon sin-o ang nagpatok sini nga padihot, apang hukuman naton nga ayhan ini tama ka dumaan. Ang kamatuoran nga magwa sa isa ka buon, amo ayhan ang isa ka may labtik nga lubad. Sa tunga sang nakaw^an sang tribunal may nagtindog nga isa ka matahum nga baba sang bubon, nga nahimb sing maba- hol sa buhi nga mga bato. Isa ka kasangkapan nga kawayan, sa banhay sang timbangan, nga ginagamit sa pagkuha sang tubig, nga malubog, mahigkb kag maiain sing bahu. Buong nga mga kulon, mga sagbot kag iban pa nga mahigko nga mga danaw na- gatilipon didto, ang amo nga bubon katulad man sang bilang- gban: didto nagsulod yadto'ng indi mapuslan sang katilingban: ang butang nga sa sulod mahulog, maskin maayo pa sadto, ma- himb na nga butang nga wala sing pulos. Apang, ini wala gid natakpi; kon kaisa ginsilutan ang mga binilanggb nga ginlumsan ukon ginpatungkad indi tungod nga ginhunahona ang pagkuha 481
482 Nou Me Tangere sing kapuslanan sa amc nga silot, kundi tungod sang mga kabud- lay nga mahatag sang hilikuton: ang binilanggo nga sa makaisa nakapanaog dira, makakuha sing hilanat kag amo ang mangin- kabangdanan sang iya kamatayon sa masunson. Gintan-aw ni Tarsilo ang tanan nga paghanda sang mga soldado sa panulok nga unay; maluspi sia kaayo kag ang iya mga bibig nagpalangurog ukon nagkibot sing isa ka palangadion. Ang bugal sang iya pagkagha daw sa nadula, ukon sa kubos, nagluya. Makapila niya ginduko ang iya matadlong nga liog, inunay ang iya panulok sa salog, nga namat-od sa pagbatas. Dinala nila sia sa luyo sang baba sang bubon, nga ginsunod ni Donya Consolacion nga nagyuhom. Isa ka panulok nga may kaila pinilak sang wala'y palad sa tumpok sang mga bangkay kag guminhawa sia sing madalum. - Pagsugid na! - Hambal katapusan lumsan ka nila; mag-antos sing tuman. sa iya liwat sang direktorsilyo. - Sa sa kubos mapatay ka nga indi ka - Gikan din magwa ka nga patay, siling sa iya sang kwa- drilycro. Kinuha nila ang gindasok sa iya baba kag binitay sia nga una ang ulo kag paunayon sa diu- man sang gi- tawo ila ginaunay suli. Dapat sia itunton nga tay nga panahon sa idalum sang tubig, subong nahimb nila sa timba, Iwas lamang nga ang sing madugay. Ang alperes lumakat sa pagpangita sing isa ka taknaan kag maisip niya ang mga minuto. Sa karon si Tarsilo nagkabit, ang iya malaba nga buhok nag- balod sa hangin, ang iya mga mata nagpirot. - Kon kamo mga kristyanos, kon kamo may tagipusuon, - pakitliioy niya sa mahinay nga tingog, - itunton ninyo ako gilayon ukon buhata ninyo nga ang akon ulo makasunggb sa sa inyo sa sini padir kag akd mapatay. Ang Diwa magapadya man kamo nga maayo nga buhat . . . ayhan isa ka adlaw makita nga subong sa akon! Ang alperes bumalik kag gindumalahan niya ang pagpatun- ton. nga may taknaan sa kamot, - Hinay. hinay! - Singgit ni.Donya Consolacion nga ginsu- nod niya ang kailo sang iya panulok. - Andami.
Vae Victis Ang timbangan nagpaubos sing inanay; si Tarsilo nagsag-id sa mga bato nga nag-ululhot kag sa mga tanum nga mahigko nga nagtulubb sa mga buhobuhb. Sang ulihe ang timbangan wala na maghulag: inisip sang alperes ang mga tinion. - Bataka! - Sugo niya nga mamala sang pagligad sang tunga sa minuto. Ang linagsak nga matagsing kag sagunson sang tinulo nga tubig sa kadaygan nagpahibalo sang pagbalik sang binilanggo sa kasanag. Ang dalagkb nga mga bato kag mga magagming, nga nasag-iran sa mga kilid, madasig nga nagkaladagdag. Nabuta sing mahigko nga lunang ang iya agtang kag buhok, ang iya guya napunb sing mga pilaspilas kag mga bagras, ang lawas basa kag nagtulo, nagpakita sia sa mga mata sang kadam- an nga mahipos; ang hangin nagpakurog sa iya sa tugnaw. - Luyag ka nga magsugid? - Pamangkot nila sa iya. - Tatapa ang akon utod nga babae! - Kibot sang kailo nga nagtulok nga nagpakitluoy sa isa ka kwadrilyero. Ang timbangan nga kawayan umigot naman kag ang ginsilu- tan nadula liwat. Nakita ni Donya Consolacion nga ang tubig naunay nga malinong. Ang alperes nag-isip sing isa ka minuto. Sang napasaka liwat si Tarsilo, ang iya nawong nagkuriit kag nagpalanggit-um. Tinulok niya ang mga naglilibot kag inu- paghumlad ang iya mga mata, nga ginsulongan sang nay niya sa dugo. - Masugid ka? - Pamangkot liwat sang alperes nga may kataka. Ginlungolungo ni Tarsilo ang iya ulo kag tinunton nila liwat. Ang mga amimilok nag-amat na kipot, ang iya mga tawutawo padayon nga nagtulok sa langit diin naglulotaw ang puti nga mga dalauda; pinatiko niya ang iya liog agud makita ni ya gihapon ang kasanag sang adlaw, apang madali nga linum- san na man sia sa tubig, kag ang talan-awon sa kilibutan tinak- pan sa iya sadto'ng kumbong nga talamayon, Lumigad ang isa ka minuto; ang Isbing nga nagtan-aw naka- saksi sang pagburot sang hangin nga sumaka sa kadaygan sang tubig. Inuhaw sia! - Siling niya nga kumadlaw. 483
484 Noli Me Tangere Kag ang tubig naglinong na man. Ini karon nagdugay sing isa ka minuto kag tunga kag ang alperes naghimo sing isa ka hagyu. pagkuriit; ang iya mga amimilok nga nagbukas sing diutay nagpakita sang puti nga ba- hin sang iya mata; sa iya baba naggwa ang lunangon nga tubig nga may upod nga mga dugodugo; ang matugnaw nga hangin naghuyop, apang ang iya lawas wala na pagkurog. Ang nawong ni Tarsilo wala na Ang tanan nagtulok nga mahipos, nagpalangluspad kag may kalisang. Ang alperes naghagyo nga hukson sia sa tilimbaan kag naglakat nga nagpanumdom; si Donya Consolacion nagduot sa iya sing makapila, sa iya hublas nga mga batiis, sang kalayo sa iya tabakb, apang ang lawas wala magkinhol kag napatay ang kalayo. - Linumsan niya ang iya kaugalingon! - Kibot sang isa ka kwadrilyero. - Tan-awa kon ano ang pagkulo sang iya dila nga daw lamunon niya. Ang isa ka binilanggb nagasaksi sa talan-awon nga nagkulu- rog kag ginbahulay: nagtulok sia katulad sang isa ka buang sa tanan nga hilit. Sinugb sang alperes ang direktorsilyo nga usisaon sia. - Ginuo, ginuo! - nguyngoy niya. - Isugid ko ang tanan nga luyag ninyo! - Hand, tan-awon ta; sin-o ang imo ngalan? - Si Andong, ginuo! - Si Bernardo ... Leonardo ... Ricardo ... Eduardo ... Gerar do ... ukon ano? - Si Andong, ginuo! - Sulit sang tawo nga maluya. - Ibutang mo nga Bernardo ukon maskin ano, - pat-od sang alperes. - Apelyido? Tinulok sia sang tawo nga nahadlok. - Ano ang imo ngalan, ano ang idugang mo sa ngalan nga Andong? A, ginuo! Si Andong Medyo-tonto, ginuo! Ang mga naglilibot indi makapugong sa pagkadlaw; ang al- pcres dumulog man sa iya paglakatlakat.
VAE VlCTIS 485 - Pangita? - Manogpanguha sang bunga sang lubi, giniio, kag suluguon sang akon ugangan nga babae. - Sin-o ang nagsugb sa imo nga atihon - Wala, ginuo! - Ngaa wala? Indi ka magbutig agiid indi ka pag-itunton mo ang kwartel ? sa bubon! Sin-o sa imo ang nagsugb? Isugid ang matuod! - Ang matuod, ginuo! - Sin-o? - Sin-o gintio! - Ginapangkot ko ikaw kon sin-o ang nagsugb sa imo sa pagribok. - An6 nga ribdk, ginuo: - Yadto, kay didto ka kagab-i sa nakawaan sang kwartel. - A, ginuo! - Sabat ni Andong nga nagpalamula. - Sin-o gani ang may sala sadto? - Ang akon ugangan, ginuo! Kinadlaw kag katingala ang nagsunod sini nga mga tinaga. Ang alperes dumulog kag tinulok niya sing masakft ang binilang- gb, nga nagtuo nga ang iya hambal ginbatyag nila nga maayo, nagpadayon sia nga nakunyag: - Hub, ginuo; ang akon ugangan nga babae wala sa akon maghatag sing pagkaon Iwas lamang sang mga mumho kag indi na mapuslan; kagab-i sang akon pag-abot, nagsakit ang akon tiyan, nakitii ko ang nakawaan sang kwartel sa malapit, kag nagsiling ako sa akon kaugalingon: Gab-i na, wala sa imo sing makakita. Nagsulod ako ... kag sang pagtindog ko, nag-inarak ang madamb nga luthang; hinigot ko ang akon sarwal... Isa ka han-os sang tagsaon nga uway umutod sang iya ham bal. - Isulod sia sa bilanggoan! ■sugb sang alperes. - Karon sa hapon sa Ulobanwa!
BAH IN LVUl NG TLMYON NABALAHUBA GILAYON sa banwa ang balita nga ang mga binilanggo magataliwan; sang nahauna nabatian ini nga nagpakugmat, sang ulihe nagsunod ang hinibi kag mga panag huyon. Ang mga panimalay sang mga binilanggo nagdinalagan nga daw mga buang: halin sa kombento pakadto sa kwartel, halin diri makadto sa tribunal, kag sanglit wala sila sing nakita bisan diin nga bulig, ang taliwala napuno sang ila sininggit kag mga panghayhay. Ang kura natakpan sa sulod sang hulot nga nagma- sakit; dinugangan sang alperes ang iya mga bumalantay, nga ba- tunon sa pangulata ang mga babae nga nagpakitluoy; ang gober- nadorsilyo, nga wala sing pulos, daw am6 ang labing' buang kag wala pa gid sing pulos. Sa atubang sang bilanggban, nagdinalagan halin sa isa ka utbong pakadto sa isa ang mga babae nga may mga kusog pa; apang ang mga naluyahan, nagpulungkb sa dut^, nga ila gintawag ang mga ngalan sang mga tawo nga minama- hal nila. Ang adlaw nagsingkal kag wala sing isa sang amo nga mga makaluluoy ang nakadumdom sa pagpauli. Si Doray, ang ma- sadya nga asawa ni Don Filipo, naglakat sing madasig, nga gin- kalungkong niya ang iya diutay nga batsi nga lalaki: sila nga duha naghibi. - Pauli karno, - hambal nila sa iya, - ang imo anak hila- naton. - An6 ang pulos sang mabuhl kon wala sing amay nga mag- patuon sa iya? - Sabat sang nagpangalisod nga babae. - Ang imo bana wala sing sala; mabalik man sia! - Huo, kon patay na kami! Si kapitana Tinay naghibi kag tinawag niya ang iya anak nga si Antonio; ang maisog nga si kapitana Maria nagtulok sa - 486 -
Ang Talamayon 487 diutay nga rehas, nga sa likod sini yara ang iya duha ka kapid, nga amo lamang ang iya mga anak. Yadto didto ang ugangan nga babae sang manogpanguha sang bunga sang lubi; sia iya wala paghibi; nagdayandayan, nag- bakyaw sang iya mga butkon nga nakalukos ang mga manggas sang iya bayu kag naghambal sa kadam-an. - May nakita kamo nga katulad nga butang? Dinakop si Andong ko, linuthang sia, binutang sia sa pandugan kag dinala sia sa ulo-banwa, tungod lamang kay... kay may bag-o sia nga sarwal? Ini nagapangayb sing pagtimalos! Ang mga gwardya sibil nagapakalakas! Ginasumpa ko nga, kon makita ko uli ang isa sa ila nga mangita sing isa ka natagb nga duog sa akon ta- lamnan, nga sa makadamb nahanabb na, hatukhatukon ko sia, katukhatukon ko! Ukon indi gam ... sila ang maghatukhatok sa akon! Apang diutay lamang nga mga tawo ang nagbuluylog sa maisog nga ugangan. - Ang may sala sini nga tanan amo si Don Crisostomo, - taghoy sang isa ka babae. Ang manunudlb sa buluthoan nagdayandayan man nga nag- palibog sa tunga sang kadam-an; si Nyor Juan wala na pagbag- id sang iya mga kamot, wala na pagbitbit sang iya pamato bisan sang iya metrosan; nagpanapot sia sing itum, sanglit nakabati sia sang malain nga mga balita, kag nagtuo sa iya batasan sa pagtan-aw sang palaabuton bilang butang nga nahanabb na, nag- luto na sia sa kamatayon ni Ibarra. Sang ikaduha ang takna sa hapon ang isa ka karo nga wala sing tabon, nga ginguyod sang duha ka baka, nagdulog sa atu- bangan sang tribunal. Ang karo linibutan sang madamb nga tawo, nga may luyag sa paghukas sang karo kag gub-on. - Indi ninyo ina pagbuhata, - siling ni kapitana Maria. - luyag kamo nga maglalakat sila lamang? Ini ang nagpugong sa mga panimalay: Duha ka pulb ka soldado ang naggwa kag naglibot sa karo. Naggwa ang mga binilanggb. Ang nahauna amo si Don Filipo, nga may gapos; nagyaob sia nga nagyuhom sa iya asawa; si Doray humibi sing masakit kag
488 Noli Me Tangere binudlayan ang duha ko soldado sa pagpugong sa iya nga maha- kos sa iya bana. Si Antonio, ang anak ni Kapitana Tinay, gumwa nga naghibi katulad sang bati nga diutay, kag wala sia sing mahimb kundi nagpadugang pa sang singgit sang iya panima lay. Ang maluya nga si Andong gumaab gilayon sang makita niya ang iya ugangan nga babae, nga amo ang kabangdanan sang iya kasakit. Si Albino, ang nanginseminarista, yara man nga nagapos subong man ang duha ka kapid ni kapitana Maria. Ini'ng tatlo ka pamatan-on mga maligdong kag mabug-at ang ila tnga nawong. Ang katapusan nga gumwa amo si Ibarra, wala magapos apang ginpatung-an sang duha ka gwardya sibil. Ang pamatan-on maluspad; pinangita niya ang isa ka guy^ sang ba bae nga abyan niya. - Ina amo ang may sala ! - Sininggit sang madamb nga ti- ngog. - Ina ang may sala kag nagalakat nga hilway! - Ang akon umagad wala sing nabuhat nga malain apang napusasan! Si Ibarra nagbalikid sa iya mga gwardya: - Gapusa ako, apang gapuson ninyo ako sing maayo, tub- tob sa mga siko! - Siling niya. - Wala kami sing mandu! - Gapusa ako! Nagtuman ang mga soldado. Ang alperes nag-abot nga nagsakay maayo sing mga hinangiban; nagsunod napulb kag lima pa ka soldado. sa kabayo, nga nalupitan sa iya ang napulo ukon Ang tagsa ka bilanggb may iya nga panimalay nga sa iya luyo nagpangadi didto sa iya, naghibi sa iya kag naglipay sa iya. Si Ibarra lamang nga wala gid sing bisan isa nga nagpalapit sa iya; si Nyor Juan kag ang manunudlb sa buluthban nagkaladula. - An6 ang nahimb sa imo sang akon bana kag anak? - Hambal sa iya ni Doray nga naghibi. - Tan-awa ang akon kailo nga anak! Kinuhaan mo sia sang iya amay! Ang kalisod sang mga panimalay binuslan sing kaakig sa pamatan-on, nga gisumbong nga amo ang tagpatok sang kina- gubot. Ang alperes nagmandb na nga malakat.
Ang Talamayon 489 - Matalaw ka! - Singgit sa iya sang ugangan nga babac ni Andong. - Samtang ang iban nag-inaway tungod sa imo, nana- gb ka, matalaw! - Banyaga ka! - Hambal sa iya sang isa ka tigulang nga lalaki nga nagsunod sa iya, - laglagon ang manggad nga ginka- mdl sang imo panimalay sa pagtublag sang amon kalinong! Ban yaga ka! Banyaga! - Bitayon ka pa kuntani, crehes! - Singgit sa iya sang isa ka himata ni Albino; kag sang indi sia makapugong kumoha sia sing isa ka bato kag hinaboy si Ibarra. Ang paghaboy inilog gilayon sang iban, kag sa wala'y palad nga pamatan-on umolan ang balas kag mga bato Binatas ni Ibarra nga may pagpaumod, wala magpangakig, wala magpanumbong sa tunay nga kaaligutgot sang pila ka tagi- pusuon nga ginsakit. Yadto am6 ang pagpaalam, nga ginhimb sa iya sang iya banwa diin natuga ang tanan niya nga paghigug- ma. Nagduko sia; ayhan nagpanumdom sia sang isa ka tawo, nga ginhanot sa mga dalan sa Manila, sa isa ka tigulang nga babae nga napukan nga napatay sang makita niya ang ulo sang iya anak; ayhan ang maragtas man ni Elias naglabay sa iya mga mata. Ang alperes naghunahona nga kinahanglan tabugon ang mga tawo, apang ang paghaboy sang mga bato kag ang mga pagpa- sipala wala mag-untat. Isa lamang ka iloy ang wala magbatyag sing kaaligutgot sa iya nahanungod sang iya mga kasakit: si kapi- tana Maria. Wala paghulag, ang mga bibig nagkipot, ang mga mata napuno sing mahipos nga mga luha, nakita niya ang pagtali- wan sang iya duha ka anak; nga nagtan-aw sang iya kabakod kag sang iya ginhipsan nga kalisod, si Niobe1 indi na mapatihan. Ang katay lumakat na. Sa mga tawo nga nagginawa sa malaka nga mga bintana nga nabuksaq, ang nagpakitli sang labing' kahamuot sa pama- tan-on amo ang mga wala paghilabot kag mga nagkalabulong. Ang tanan niya nga abyan nagpalanago, hub, pati si kapitan Ba silio, nga nagdumili sa iya anak nga si Sinang sa paghibi. Nakita ni Ibarra ang pag-aso pa nga mga salin sang iya ba- lay, ang balay sang iya mga ginikanan, diin sia nabun-ag, diin p.agkabuhi ang labing' matam-is nga mga handumanan sang (1) Niobe - Suno sa mitolohiya ini am6 ang larawan sang paghigugma kag paghinakit nga iluynon.
490 Noli Me Tangere iya pagkabata kag pagdako; ang mga luha nga sa malawig nga panahdn nagpunong sa iya dughan, tumubod sa iya mga mata, dinuko niya ang iya ulo kag humibi, nga wala sing kahigayunan sa paghinagb sang iya pagtangis, sanglit nagapos sia, wala maka- pukaw bisan sang kaawa sa dughan sang iban ang kasakit nga iya ginbatas. Karon wala sia sing bisan pungsod, bisan puloy-an, bisan gugma, bisan mga abyan, bisan palaabuton! Kutob sa isa ka mataas nga bahin, may isa ka tawo nga nagtamod sa masulub-on nga katay. Isa yadto ka tigulang, malus- pad, maniwang, nga naputos sa isa ka manta nga delana, nga nagpanukod nga may kakapoy sa isa ka baston. Sia amo ang ti gulang nga si pilosopo Tasio nga sang makabati sia sang balita naghimulat sa pagbiya sang iya hiligdaan kag nagdugok, apang ang iya mga kusog wala magpahanugot sa iya sa pagdangat tub- tob sa Tribunal. Sinunod sang panulok sang tigulang ang karo tubtob nga nadula sa malayo: naunay sia sa pagtindog sing mga tinidn nga nagpanumdom kag nagduko, sang ulihe, tumong- kaaw sia kag, sa daku nga kabudlay, inusoy niya ang dalan pa- kadto sa iya balay, nga nagpulopahuway sa tagsa ka tikang. Sang madason nga adlaw, ang mga bakero nakasapo sa iya nga patay na sa ganhaan man lamang sang iya mamingaw nga puloy-an.
BAH IN LIX NG BNW KG MG PGKBUTNG P1NADALA SA TAGCJ sang telegrapo sa Manila ang nahanabb, kag sang pagligad sang katloan kag anum ka takna naghinambal na sa dakil nga paghinagb kag may indi diutay nga mga pamahog ang mga pamantalaan, nga gindugangan, gin- sabdong kag ginbuhinan sang piskal. Sa karon, ang sa hilithilit nga mga balita, nga naghalin sa mga kombento, amo ang nahauna nga nagdalagan halin sa isa ka baba pakadto sa isa man ka baba, sa tagu. kag sa daku nga kakugmat sang mga nakasayod sang ulihc. Ang kamatuoran. nga sa isa ka libo ka bagay gintuhayto- hay, ginpatihan nga may kahapos kapin ukon kulang suno sa pagdayaw ukon pagsumpong sang mga balatyagon kag sa bagay sang paghunahona sang tagsatagsa. Ang kalinong sang banwa wala pagpakita nga natublag, kun- di daw hapaw lamang, nagbalik ang kahidaitan sang puloy- an katulad sang tubig sa isa ka tangke: samtang ang kadaygan nagapakita nga matapan kag masinaw, sa idalum nagakinamog, nagadinalagan kag nagalinagsanay ang mahipos nga mga isda. Ang mga krus, mga puni, mga galon, mga palangitan-an, pagka- iutaw, gahum, pagpakamahal, pagkatalahaon, kag iban pa, nag- sinabaysabay katulad sang mga alibangbang sa taliwala sang mga kwarta nga bulawan sa mga mata sang isa ka bahin sang banwa. Sa isa ka bahin, madulom nga panganod ang nagpangibabaw sa gindut-an, nga nagsungaw halin sa iya abuabuhon nga kaida- dalman, bilang maitum nga mga landong, mga rehas, mga talika la kag pati ang tukon nga bilitayan. Daw mabatian sa hangin ang mga pamangkutanon, ang mga pamatbat, ang mga sininggit gikan sa mga pagpaantos: ang Marianas' kag Bagumbayan nag- (1) Marianas - Ang "Islas Marianas" ukon "Islas de los Ladrones" sa Pacifico, nga indi malayo sa Pilipinas. Ang heswita nga si P. Sanvictores nag- hingalan sang amo nga kapuloan nga "Marianas" sang ikaduha nga katunga sang dag-on XVII sa kadungganan sang Hara sang Espana nga si Donya Maria na de Austria. Ang puo sang Guam isa sang an>6 nga kapuloan. Ang kapu loan sang Marianas ginagamit nga talapukan sang mga bilanggo nagikan sa politika. 491 -
492 Noli Me Tangere pakita nga naputos sang lambong nga gision kag dugiion: ang mga mangingisd^ kag mga isda nagginumongumon. Ang kapa- laran nagbutang sang hitabb sa panan-awan sang mga taga-Manila katulad sang mga abaniko gikan sa China: ang isa ka pihak na- duagan sing maitum; ang kapihak bug-os napulog sa bulawan, buht nga mga duag, mga pispis kag mga bulak. Sa mga kombento naghari ang dakh nga kakugmat. Gintak- dan ang mga karwahe, ang mga punban sang puod nagdinua- away, naghiwat sing tagu nga mga hinun-anon. Nagkaladto sila sa mga palasyo sa pagdulot sang ila bulig sa Pangulohan nga naglatas sa mabug-at \aayo nga \atalagman. Nagsinugilanon na man sila sang mga kometa, mga pabangudbangod, mga natunok sang alpilcr kag iban pa. - Isa ka Te Deum. isa ka Te Deum! - Siling sang isa ka isa ka kombento. - Sa karon wala sing isa nga magli- guban! Indi diutay nga kaayo sang Diwa ang ipahayag gid sa mga panahon nga malubha kon an6 ang prayle sa kaw sa karon, labi na aton kapuslanan! - Sa sining' diutay nga patalupangod nagakagat sang iya mga bibig ang diutay nga heneral nga si Mal-Agilero? - sabat sang isa. - Ano ayhan ang nahanabb sa iya kon wala ang mga kum- boyahan ? - Kag agud mahiwat sing maayo ang pandot, pahibal-on ang utod nga kosinero kag ang prokurador... Mapandot kita sing tatlo ka adlaw! - Amen! - Amen! - Mabuhay si Salvi! - Mabuhay! Sa isa ka kombento ginhambal ang liwan nga bagay ... - Nakitii mo? Ina isa ka bumoluthb sang mga heswita; sa Ateneo nagahalalin ang mga pilibustero! - hambal sang isa ka prayle. - Kag ang mga batok sa pagtuluohan. - Nahambal ko na ina: ang mga heswita nagahalit sa pung- sod, nagalaglag sang mga pamatan-on; apang ginapabay-an sila kay nagahimb sila sing pila ka krukes sa papel kon may linog... (2) Mai-Aguero - Kon sayuron "Malain nga Tiliman-an". Amo ini ang hayu sang mga prayle kay Heneral Joaquin Jovellar, nga nangin-gobemador sang Filipinas kutob sang 1883 tubtob sang 1885. Gintinguhaan ni Heneral Jovellar ang pagpaluntad sa kapulo&n sang mga sadsaran sa pagpanibag-o nga makahatag sing kauswagan sa mga pilipinhon, kag tungod sini ginpakalain sia sang mga pari sa pagtuluohan.
Ang banwa kag mga pagkabutang - kag ang Diwa nakasayod kon ano ang paghimb sa ila! - Huo, apang indi sila pagsumponga! Kon ang tanan naga- tay-og kag nagahulag, sin-o ang nagasulat sang mga garabatosP Wala, si Padre Secchi...4 Kag mayuhom sila nga may hinarianon nga pagyubit. - Apang ang mga panahon? Kag ang mga bagyo? - Pa- mangkot sang isa nga may paitin-itin. - Indi bala ina langitnon? - Maskin sin-o nga mangingisda nagatagn^ sina! - Kon ang nagagahum isa ka tonto ... isugid sa akon kon ano ang imo ulo, kag sugiran ko ikaw kon ano ang imo till! Apang makita ninyo kon ang mga abyan nagabulig sa isa kag isa: ang mga pamantalaan nagapalangayb gid sing isa ka mitra nga ihatag kay P. Salvi. - Kag ina makuha niya! Dilapan niya! - Nagapati ka sina? - Indi! Karon sa maskin ano nga butang ginahatag nila: may nahibal-an ako nga isa nga sa diutay lamang nga iya na- himb sinuotan nila: naghimb sing wala'y pulos nga sinulatan, nga nagpakita nga ang mga indyo indi makasarang sang iban nga butang Iwas sang mga hilikuton lamang sa kamot... psh! Dumaan nga tinimawa nga mga butang! - Matuod! Ang madamb nga pagpakalakas nagapalain sang pagtuliiohan! - hambal sang isa. - Kon abi ang mga mitra may mga mata kag makakita kon ano ang ila mga bagul... - Kon abi ang mga mitra mga butang nga iya sang ki- naugali, - sugpo sang isa sa tingog nga nagsungaw sa ilong, - Natura abhorret vacuum .. .6 mga Ini kag iban pa nga mga butang ang ginhambal sa kombento, kag lingawon naton ang aton mga bumalasa sa iban nga mga sinugilanon nga may mga duag sang politika, sang na- hanungod sa kalag ukon makaalakig. Dal-on naton ang buma lasa sa balay sang isa ka timawa kag sanglit sa Manila diutay lamang ang aton mga kilala, makadto kita sa balay ni kapitan Ti- (3) Garabatos - Mga tigbato nga sinulat sing indi tadlong kag indi alangay. (4) Padre Secchi - Si Pari An cel Secchi, bantog nga astronomo kag heswita nga italyanhon (1818-1878). Tungod sang iya kabatid pinadayon sia in Victor Manuel sa pagdumala sang obserbatoryo bisan sang tapos na sia ma- pahalin sa mandu sang mga heswita. (5) Natural abhorret vacuum - Ang kinaugali magatamay sang kalong; isa ka sari sang pulolungon nahanungod sa mga utod nga kalong, nga wala sing nahibal-an. 493
494 Nou Me Tangere nong, ang tawo nga maamumahon nga nakitli naton nga nag- pilit sa pag-agda kay Ibarra agud padunggan sia sang iya pag- duaw. Sa manggaranon kag masangkad nga kadak-an sang iya balay sa Tondo, yara si kapitan Tinong nga nagpungkb sa isa ka masangkad nga silyon, nga iya ginhapuhap ang iya ag- tang kag tangkugb bilang timaan sang ginbatyag niya nga ka- subb, samtang ang iya asawa, nga si kapitana Tinchang, nag- hibi kag ginlaygayan niya sa atubangan sang iya duha ka anak nga babae, nga mahipos nagpamati sa isa ka higad, nga kinug- mat kag natandog. - Ay, Birhen sang Antipolo! - Singgit sang babae. - Ay, Birhen sang Rosario kag sang Kordon! Ay! Ay! Nuestra Sen- yora sang Novaliches! - Nanay! ... - Sabat sang labing' manghod sa iya mga anak. - Nahambal ko na ina sa imo! - Padayon sang babae nga Ay, Virgen nagpamasulbasol. - Nahambal ko na ina sa imo! del Carmen,6 Ay! - Apang wala ka sing nahambal sa akon! - Nangahas sa pagsabat si kapitan Tinong nga naghibi. Sa baylo, nagsiling ka sa akon nga maayo nga masunson sia nagduaw sa balay kag tipigan ang pagpakig-abyan ni kapitan Tiago kay. . . kay sia manggaranon ... kag nagsiling ka sa akon ... - Ano? Ano ang siling ko sa imo? Wala ako makaham- bal sina sa imo, wala ako sing ginhambal sa imo! Ay, kon na- mat! ka lang sa akon! - Karon ako ang imo ginasumala! - Sabat niya sa tingog nga may kasakit, nga iya hinampak sang iya kamot ang ha- lambuyan sang silyon. - Wala ka bala maghambal sa akon nga maayo ang akon ginhimb sa pag-agda sa iya nga magkaon sa aton, kay sanglit sia manggaranon... nagsiling ka nga indi kita dapat magpakig-abyan sa mga tawo Iwas sa mga manggaranon? Aba? - Matuod nga nakahambal ak6 sina sa imo kay... kay wala na sing iban nga mahimb: ikaw wala sing nahimb kundi ang magdayaw lamang sa iya: Don Ibarra diri, Don Ibarra didto, (6) Virgen del Carmen - Isa ka Birhen nga dinala diri gikan sa Mexico, nga ginatuohan sa sinibahan San Sebastian.
Ang banwa kag mga pagkabutang 495 Don Ibarra sa tanan nga hilit, abaaa! Apang wala ko ikaw pag- singgani nga magpakigkita ka sa iya bisan magpakighambal sa anno nga pagtilipon; ini iya indi nimo mapanghimutig sa akon. - Nakasayod bala ako nga makadto sia didto, sa indi hu- ngod ? - Kuntani dapat nimo ina nga mahibal-an! - Ano ang pagkahimb, kay wala ko gani sia makilala? - Ti, kuntani dapat nga ginpangilala mo sia! - Apang, Tinchang, sing amo pa lamang yadto ang pagkaki- ta ko sa iya, nga nabatian ko nga ginhambal sia! - Kuntani nakita na nimo sia sadto, nabatian na nimo kun tani nga ginhambal sia, tungod sina lalaki ka man, nagapanta- lon ka kag nagabasa ka sang El Diorio de Manila!'1 - Sabat sang wala mahadlok nga asawa nga tinulok sia sing tuman kasakit. Si Kapitan Tinong indi makahibalo kon ano ang iya isa- bat. Si Kapitana Tinchang wala maayawi sini nga pagdaog, luvag nga magpahipos sa iya, kag ginpalapitan niya ang iya ba- na nga nag-umol: - Tungod sina nangabudlay ako sing tinuig, nga nagkinot, agud lamang nga sa imo binuang laglagon mo ang bunga sang akon kinabudlayan? - Pangakig niya sa iya bana. - Karon ma- kari sila sa pagdala sa imo nga itapok ka, kuhaan nila kita sang aton mga pagkabutang, subong sang asawa ni... Oh, kon mga lalaki pa lamang ako, kon lalaki pa ako! Kag sang makita niya nga ang iya bana dumuko, nagsu- god na man sia sa paghibl, apang sa gihapon ginsulit niya: - Ay, kon mga lalaki pa lamang ako, kon lalaki pa ako! - Kag kon abi lalaki ka, - pamangkot sa katapusan sang naakig nga bana, - ano ang himuon mo? - Ano? Hand ... hand ... hand karon nga daan makadto ako sa Kapitan Heneral, sa pagtanyag sa akon kaugalingon nga makig-away sa mga nagribok, karon nga daan! (7) El Diario de Manila - Ang labing* dumaan kag labing* matinipigon pamantalaan sa Manila sang panahon nga ini nga nobela ginsulat Ini pamantalaan nagsugod sa paggawa sang 1848 tubtob sang 1852 nga nadula ~ -i na man sang Septyembre sang 1860. Am6 ang ginbilang nga pa- nga nga kag naggwa nguna na pamantalaan sa Filipinas.
496 Noli Me Tangere - Apang wala ka makabasa sang nabantala sa El Dtario? "Ang malaot kag talamayon nga pagluib napunggan sing may kabakod, kag sa madali ang mga mabinatukon nga kaaway sang pungsod kag ang ila mga kabuylog magabatyag sang bug-os nga kabug-at kag lakas nga silot sang mga pagbulot-an ..Nakita mo? Wala na karon sing ribok. - Wala'y sapayan, dapat ka magtanyag sang imo kaugali- ngon subong sang ginhimb nila sang 72,s kag nalwas sila. - Huo! Ginhimb man ina ni Padre Burg.... Apang indi sia makatapos sang tinaga; ang babae nga nagdalagan nagtagpon sang iya baba. - Ayaw! Isambit nimo ina nga ngalan agud nga bwas nga daan bitayon ka nila sa Bagumbayan? Wala ka makahibalo nga sa pagmitlang lamang sina tuman na nga pamatbatan ka nga wala pa mahimb ang panumbong? Hala, isugid! Si Kapitan Tinong kapin nga luyag niya nga magtuman sa iya, wala sia makahimb: sa duha ka kamot tinapnan ang iya baba sang iya asawa, nga pinadapat ang diutay niya nga ulo sa likod sang silyon, kag ayhan ang kailo nga tawo napatay kun- tani nga indi makaginhawa kon ang isa ka bag-o nga tawo wa la magtambag. Ini amo yadto'ng primo nga si Don Primitivo nga nakasa- ulo sang "Amat", isa ka tawo nga may kap-atan na ka tuig, nga napanaputan sing maayo, buy-onan kag dakfldakb. - Quid video? (Ano ang nakita ko?) hambal niya nga may kakunyag sang iya pagsuldd. - Ano ang nahanabb? Guare? (Ngaa?) - Ay, primo! - Hambal sang babae nga nagdalagan nga naghibi pakadto sa iya. - Ginpatawag ko ikaw, kay ambot kon and ang mahanabb sa amon... an6 ang matudlb mo sa amon? Maghambal ka, ikaw nga nakatudn sang linatin kag nakahi- balo ka sang mga katarungan ... - Apang sa wala pa, dquid quaeritis? (Ano ang luyag ni mo?) Nihil est in intelectu quod prius non fuerit in sensu: nihil volitum quin praecognitum. (Wala sing butang nga yarii sa inog- halangop nga wala anay makaagi sa mga inogbalatyag. Wala ginahanduma ang wala makilala.) (8) Sang 72 - Nahanungod ini sa nahanabo sa Cavite sang amo nga tuig. Tan-awa ang Bah in XLIX, isip 1.
Ang banwa kag mga pagkabutang Kag pamungko sia sing inanay. Subong abi nga ang mga tinaga nga linatin may isa ka daku nga gahum nga makapahipos, nag-untat sa paghibi ang mag-asawa kag nagpalapit sa iya nga nagpaabot sa iya mga bibig sang laygay, katulad sadto'ng pa- nahon nga ang mga griego nagpamati sa manlulowas nga mga tinaga sang orakulo agiid Iwason sila sa mga mananalakay nga persyanhon. - Ngaa nagahibi kam6? Ubinam gentium sumus? (Sa diin kita nga mga tawo) - Nakasayod na ikaw sang balita sang ribok ... - Alzamentum Ibarrae ab atferesio. Guardiae civilis des- tructum? Et nunc? (Ang ribok ni Ibarra nga pinakunol sang alperes sang mga gwardya sibil? Kag karon) Kag ano? May nautang sa inyo si Don Crisostomo? - Wala, apang nakahibald ka, gin-agda sia ni Tinong sa kaon, ginpangamusta sia sa taytay sang Espana... sa : sang adlaw! Hambalon nila nga abyan niya sia! - Abyan? - Nahayanghag ang naglinatin nga tumindog. - Amice, amicus Plato sei magis arnica veritas! (Mga abyan, abyan ko si Platon apang labi sa abyan ang kamatuoran!) Isugid sa akon kon sin-o ang imc ginaupdan kay isugid ko sa imo kon sin-o ka! Malum est negotiant et est timendum rerum istarum horrendissimum resultatum. Hmm! (Ang palatikangan malain kag ginakahadlukan ko ang makakulogmat nga maabutan.) Si Kapitan Tinong nagpalangluspad kaayo sang pinamati sa madamb nga tinaga nga may um; ini nga tunog nagpati- maan sa iya, nga may malain. Hinugsoy sang iya asawa ang iya duha ka kamot nga nagpakitluoy kag nagsiling: - Primo, indi na kami paghambali sang linatin: nakahi- balo ka naman nga indi kami mga pilosopo katulad sa imo; hambali kami sa tinagalog ukon kinatsila, apang hatagi kami sing isa ka laygay. - Masubo nga indi ka makahangop sang linatin, prima: ang mga kamatuoran sa linatin mga kabutigan sa tinagalog, halim- bawa contra principis negantem fustibus est arguendum. (Balbal ang ginasabat sa nagahimutig sang mga sadsaran. Sa linatin isa ka kamatuoran katulad sang Sakayan ni Noe; binutang ko ini makaisa sa buhat sa tinagaldg kag akd pa ang ginbalbal. 497 Pag- sanag
498 Noli Me Tangere Tungod sini, masubo nga indi ka makahibalo sang linatin; sa linatin ang tanan sarang mahusay. - Nakahibalo man kami sang madamb nga oremus, parce- nobis y Agnus Dei Catolis, apang karon indi na kita maghang- panay. Hatagi si Tinong sing katarungan agud indi sia nila pag- bitayon! - Malain ang imo ginhimo, malain gid, primo sa pagpakig- abyan sa sina nga pamatan-on! - Hambal sang naglinatin. - Ang mga matarong nagabayad nahanungod sa mga masalay- pon; halos ginlaygayan ko ikaw nga himuson mo ang imo tes- tamento... Vae Ulis! Ubi est fumus ibi est ignis! Similis simili gaudet; atqui Ibarra ahorcatur, ergo ahorcaberis (Malaot nga pa- lad sa ila! Diin may aso may kalayo. Ang tagsa nagapangita sang iya kaupod; amo ini nga bitayon nila si Ibarra, sa ulihc pagabitayon ka ... ) Kag naglungolungb sia, malain ang iya buot. - Saturnino, naano ka! - Singgit ni kapitana Tinchang, nga puno sing kahadlok. - Ay, Diwa ko! Napatay sia! Isa ka manogbulong! Tinong, Tinongoy! Nagpalapit ang duha ka anak nga babae kag nagsugod ang tatlo sa paghaya. - Nadismayo lamang ina, prima, nadismayo lamang! Mali- pay pa ako kon... kon... apang malaot nga palad nga nadis mayo lamang sia: Non timeo mortem in catre sed super espaldo- nem Bagumbayanis. (Wala ako mahadlok sang kamatayon sa katre apang ginakahadlukan ko ang sa bungyod sang Bagum- bayan.) Dala diri sing tubig! - Indi ka mapatay! - Hibi sang kay makari sila sa pagdakop sa imo! umabot ang mga soldado, ay! ay! asawa. - Indi ka mapatay Ay, kon mapatay ka kag Hinamuyan sang primo ang iya guya sing tubig kag ang kailo binalikan sing pangalibutan! - Nian, ayaw paghibi! Inveni remedium, nakita ko ang ka- lalangan. - Isaylo naton sia sa iya kama, hala! Pagpakaisog. Kay yari ako sa inyo kag ang tanan nga kinaalam sang mga ti- gulang ... magtawag kamo sang isa ka manogbulong ... kag karon nga daan, prima, kadto ka sa Kapitan Heneral kag mag- dala sing isa ka dulot, isa ka talikala nga bulawan, isa ka sing-
Ang banwa kag mga pagkabutang sing... Dadivae quebrantant penas? isiling mo nga dulot sa Paskwa. Takpi ang mga bintana, mga ganhaan, kag bisan sin-o nga magpamangkot nahanungod sa akon primo isiling nga ma- lain kaayo ang iya pamatyag. Sa karon, tutdan ko ang tanan nga sulat, mga papel kag mga tulon-an agud wala sila sing masap- wan, katulad sang ginhimo ni Don Crisostomo. Scripti testes sunt! Quod medicamenta non sanant, ferrum sanat, quod ferrum non sanat, ignis sanat. (Ang nasulat nagapamatuod. Ang indi mapaayo sang mga pagbulong paayuhon sang salsalon; ang indi mapa ayo sang salsalon, bulngon sang kalayo.) Huo, kuhaa, primo; tutdi tanan! - Siling ni Kapitana Tin- chang. - Yari ang mga yabi, diri ang mga sulat ni Kapitan Tiago, tutdi sila! Nga wala sing mabilin sang maskin ano nga pamantalaan gikan sa Europa, nga may tuman nga katalag man. Yari diri ang mga The Times nga ginatago ko nga ginapu- tos sang mga habon kag mga bayu. Yari diri ang mga libro. - Kadto ka na sa Kapitan Heneral, prima, - hambal ni Don Primitive. - Pabay-i ako nga mag-isa. In extremis extrema (Ang dalagko nga kalainan may dalagko man nga kalalangan). Hatagi ako sing gahum sang isa ka manogdumala nga roman- hon kag makita mo kon ano ang paglwas ko sang pung... aw ?, kay primo. Kag nagsugod sia sa paghatag sing mga sugo kag dugang pa nga mga sugo, sa pag-ukay sang mga estante, sa paggisi sang mga papel, mga libro, mga sulat, kag iban pa. Nagdabdab gi- lavon ang kalayo sa kosina, pinang-utod sang wasay ang daan nga mga eskopeta; pinamilak ang indi na mapuslan kag tuk- tukon nga mga rebolber; ang suloguon nga babae nga maluyag inaghawid sang kanyon sang isa nga himiion nga talayhop, bu- maton sing isa ka buklas nga pangakig. - Conservare etiam sperasti, perfida? - (Luyag mo man ina tagiion, malufb?) Sa kalayo! Kag iya pinadayon ang iya ginahimb. Nakita niya ang isa ka dumaan nga tulon-an nga nahapinan sing panit kag binasa niya ang tig-ulo: (9) Dadivae quebrantant penas - Gikan sa hurubaton nga kinatsila, kon sayuron nga, tungod sa mga dulot masami madaog ang dalagko nga mga ka- sablagan. 499
500 Noli Me Tangere "Revoluciones de los Globos Celestes por Copernico." - Hwi! ite, maledicti in ignem Kalanis! (Idap-ong ka sinubol, sa kalayo sa kalan.) - Hambal niya nga dinap-ong niya sa dabdab sang kalayo! - Mga ribok kag si Copernico! Krimen sa ibabaw sang krimen! Kon wala ako makaabot sa panahon ... "Ang kahilwa- yan sa Filipinas." Tatata! ! ! ! Ano nga mga libro! Sa kalayo! Kag sinunog nila ang mga libro nga wala'y kabilinggan, nga sinulat sang mga manunolat nga wala sing ginpakalain. Bisan na ang "Kapitan Juan" isa ka sinulatan nga wala sing kalainan, wala makalwas. Si primo Primitivo may katarungan: Ang mga ma- tarong nagabayad nahanungod sa mga masalaypon. Apat ukon lima ka takna sang ulihe, sa isa ka tinipun- tipon sa Intramuros ginhambalan ang mga nagkahanabb sang adlaw. Madamb ang tigulang nga babae kag kalaslon nga mga dalaga, mga babae ukon kaanakan sang mga alagad, nga nagpalanapot sing mga bata, nga nagpalanguyab kag nagpi- nanguy-ab. Sa mga lalaki, nga katulad man sang mga babae, nagpakita sa ila mga nawong sang ila natun-an kag ginha- linan, may isa ka tawo nga gulang na, diutay kag pihak lang ang kamot, nga gintaha nila sing maayo kag naghupot sing pagyubit sa iban sa iya paghipos. - Matuod nga sadto indi ko maantos ang mga prayle kag mga gwardya sibil sa ila pagkamalain sing tinun-an, - hambaJ sang isa ka daku nga babae. - Apang karon nga nakita ko ang ila kapuslanan kag mga pag-alagad, daw maluyag na ako mag- pakasal sa maskin sin-o sa ila. Ako makibanwa. - Amo man ang ihambal ko! - Sugpon sang isa ka mani- wang nga babae. - Masubb nga wala na sa aton ang Goberna- dor anay: yadto ibilin niya ang pungsod nga matinlb katulad sang pinggan. - Kag tapuson niya ang kabikahan sang mga mabinatukon! - Wala sila nagasiling nga madamb ang mga pulo nga na- bilin pa nga papuy-an? Ngaa man nga indi pag-itapok didto ang mga indyo nga tsiplado? Kon ako ang Kapitan Hene- ral.. • - Mga senyora, - hambal sang pihak-kamot, - ang Kapitan Heneral nakahibalo sang iya katungdanan; sunb sa akon naba- tian, naakig sia kaayo, kay nakahatag sia sing madamb nga bulig sina kay Ibarra.
Ang banwa kag mga pagkabutang - Nakahatag sing madamb nga bulig! - Sulit sang mani- wang nga babae, nga nagpanguyab sing mabaskog. - Tan-awa ninyo kon daw ano ka malimuton sang kabalaslan ini nga mga indyo! Bagay bala bilangon sila nga mga tawo? Jesus! - Kag nakahibald kamo kon ano ang akon nabatian? - Pa- mangkot sang isa ka militar. - Abi! - Ano kuno? - Ano ang ginhambal? - Ang mga tawo nga mapatihan, - siling sang militar sa tunga sang tuman nga kalinong, - nagpasalig nga tanan yadto'ng sintigidsogid nga mapatindog sing buluthban isa lamang ka su- gilanon. - Jesus! Nakita ninyo? - Sinabatsabat sang mga babae nga nagpati na nga sugilanon lamang. - Ang buluthoan isa lamang ka balibad; ang buot niya pa- tindugon amo ang isa ka pamakod diin sarang sia makapanga- pin sing maayo kon atakahon naton sila ...! - Jesus! Ka wala'y huya! Ang indyo lamang ang sarang ma- kapanumdom sinang' matalaw nga mga panghunahona! - Ham- bal nga may kaugot sang daku nga babae. - Kon ako abi ang Kapitan Heneral, makita nila ... makita nila ... - Amo man ang ihambal ko! - Sabat sang maniwang nga babae nga nagpatuhoy sa pihak-kamot. - Dakpon ang tanan nga uloabogado, paripari, komersyante, kag sa wala sing panum- bong, ipanapok sila. Ang malain dapat gabuton sa gamot. - Ginasugid nga ang mabinatukon nga ina anak sang mga katsila! - Hambal sang pihak-kamot nga wala magtulok bisan kay sin-o. - A. matuod! - Hambal sang dakfi nga babae nga wala ma- hadlok. - Dapat gid lang nga magsubong sina ang mga kayu- manggi! Wala sing indyo nga nakahibalo sang ribok! Pagpabuad sang mga utua\..™ pabuad sang mga uwak!... - Nakahibalo kamo kon ano ang nabatian ko nga ginham bal? - Pamangkot sang isa ka kayumanggi nga babae nga umutod sang sugilanon. - Ang asawa ni kapitan Tinong... na- (10) Pagpabuad sang mga uwak - Nahauna nga bahin sang hurubaton sa kinatsila, nga kon sayuron, ang nagapabuad sang mga uwak lukatan man nila sini sing mga mata. Sa isa ka pulong, ang malain nga tawo kon buligan mo, ang bulig nga ginhatag mo sa iya, sa iya kaayuhan, amo man ang gamiton niya sa paghatag sa imo sing malain. 501
502 Noli Me Tangere kadumdom kamo? Yadtong' sa iya balay nagsinaot kita kag nag- kinaon kita sang pagpandot sa Tondo... - Yadto'ng may duha ka anak nga babae? Kag ano? - Ang babae bag-o lamang karon nga hapon makadulot sa Kapitan Hcneral sing isa ka singsing nga may bill nga isa ka libo ka pesos! Ang pihak-kamot nagbalik. - Matiiod? Kag tungod sa ano? - Pamangkot niya nga nag-inggat ang iya mga mata. - Ang babae nagsiling, nga dulot kuno - Ang Paskwa indi pa mag-abot sa sulod - Nahadlok sia nga maabot ang bagyo sa Paskwa . . . sang isa ka bulan! sa iya . . . ham- bal sang dakfl nga babae. - Kag nagapanagang sia nga d^an, - sugpon sang maniwang nga babae. - Ang padya nga wala ginakuhaa, isa ka pagpakilala sang sala. - Sa sina nagahunahona ako; binutang nimo ang tudlo sa pilas. - Kinahanglan nga tan-awon ina sing maayo, - sabat sang pihak-kamot nga nagpanumdom. - Ginakahadlukan ko nga didto may natakpan nga kuring. - Natakpan nga kuring ina! Amo ina ang akon isiling, - sulit sang maniwang nga babae. - Kag ako, - hambal sang isa nga umagaw sang sugilanon. - Ang asawa ni Kapitan Tinong tama kainot . . . wala pa gi- hapon sa amon makahatag sing ano nga dulot kag sa sina nga nakapuyo pa kami sa ila balay. - Labi na gid kon ang isa nga kuom kag mainot nga babae maghatag sing isa ka diutay nga dulot nga isa ka libo ka pesos... - Apang matuod bala ina? - Pangkot sang pihak-kamot. - Kag may tuman nga kamatuoran! Kag tuman kapat-od! - Ginsugid ina sa akon prima sang iya nobyo, ang kabulig sang Iya Taslangdon. Kag nagapati ako nga amo man ina nga sing sing ang gingamit sang magulang niya nga anak nga babae sa adlaw sang pandot. Masami nga puno sia sing mga bato- maidlak! _ Isa sia ka eskaparate nga nagalakat!
I Ang banwa kag mga pagkabutang - Jsa ka paagi sa paghimb sang panumbong subong sang iban nga ano nga bagay! Sa baylo sang magbakal sing isa ka figtirin ukon magbayad sa isa ka balaligyaan... Ang pihak-kamot tumaliwan sa tinipuntipon nga naghatag sing balibad. Kag sang duha ka takna sang ulihe, sang nagkalatulog na ang tanan, ang nagkalainlain nga mga pumoluyb sa Tondo nakabaton sing isa ka pangagda paagi sa mga soldado... Ang Punban indi makapahanugot nga ang pila ka tawo nga may mataas nga kahimtangan kag may mga pagkabutang magtu- lulog sa mga balay nga wala mabantayi sing maayo kag wala ginasudli sing maayo nga hangin: sa Pamakod sang Santiago11 kag iban pa nga mga balay sang Pangulohan ang dalamguha- non manginmalinong kag makapabalik sang kabaskog. Sa sini nga mga tawo nga pinasulabi nalakip ang kailo nga si Kapitan (11) Fuerza de Santiago - Ini nga pamakod ginpatindog sang panahon ni Dr. Vera, sa amo man nga duog diin ang mga Manilan-on sang panahon sang pagpanalakay may ila man nga pamakod nga lunsay mga haligi. Ang pamakod saiig Santiago amo man ang bilanggoan militar, kag dirs ginbilanggo si Rizal diin niya ginpaligad ang katapusan niya nga mga inadlaw. 503
BAH1N LX SI MRI CLR NGPKSL NALIPAY KAAYO si Kapitan Tiago. Sa bug-os sining' makalilisang nga panahon wala sing nagsapak sa iya: waia sia pagbilanggoa, wala nila sia pagdumilii sa pagpakighambal, wala pag-usisaa, wala pagpaagyi sing mga dawdawan nga mga kilas sa dalayon nga pahulom sang mga till sa tubig sa mga duog sa idalum sang duta, kag iban pa nga mga silot, nga nakilala sing maayo sang pila ka tawo nga nagatawag sa ila kaugalingon nga may mga tinun-an. Ang iya mga abyan, buot singganon, ang iya anay mga abyan (kay sia sumikway na sang iya mga abyan nga pilipinhon kutob sadto'ng tion nga ginhunahonaan sila sang Pangulohan nga may kahilabtanan sa ribok) nagbalalik man sa pagligad sang pila ka adlaw nga mga pagpaliwaliwa, sa mga balay sang Pangulohan. Ang Kapitan Heneral amo man ang nagsugo nga pahalinon sila sa ila mga ginluntaran, nga gin- bilang sila nga indi gid bagay nga mag-unay didto, sa tuman nga kalain sang buot sang tawo nga pihak sing kamot, nga maluyag maghiwat sang palaabuton nga Paskwa sa tunga sang mahamungaya kag manggaranon nga mga kaupdanan. Si Kapitan Tinong bumalik sa iya balay nga masakiton, ma- luspad, nagpalanghubag - ang paliwaliwa nagpakilala nga indi maayo sa iya, - kag nagliwat sia kaayo nga wala paghambal bisan isa ka taga, kag wala man magyaob sa iya panimalay, nga naghibi, nagkadlaw, naghambal kag nagbuang sa kalipay. Ang kailo nga tawo wala na paghalin sa iya balay agud indi niya masalunoan ang katalagman sa pagyaob sa isa ka pilibustero uk6n mabinatukon. Si primo Primitivo na gid, wala'y sapayan sang iya tanan nga kinaalam sang mga nagliligad, indi maka- bungkag sang iya paghipos. - Crede, prime, (Patiha ako, primo) - Siling niya sa iya. _ Kon wala ko matutdi ang tanan mo nga papel, kinuga ka nila: apang kon ginsunog ko ang bug-os mo nga balay wala nila - 504 -
L Si Maria Clara nagpakasal kuntani matandog bisan isa sang imo buhok. Apang quod even turn, eventum; Gratias agamus Domino Deo quia non in Marianis Insulis es, Camotes seminando! (Patiha ako, primo, ang naha- nabb, nahanabb na. Magpasalamat kita sa Diwa nga wala ka sa mga Pulo sang Marianas nga nagatanum sing mga kamote.) Ang mga nagkahanabb katulad kay Kapitan Tinong indi bag-o kay Kapitan Tiago. Ang tawo nagbatyag sang daku nga kabalaslan, nga wala niya masayri sing pat-od kon kay sin-o niya nautang ina nga mga kabalaslan. Ginapahanungod ni ti- ya Isabel ang milagro sa Birhen sang Antipolo, sa Birhen sang Rosario, ukon sa kubds, sa Birhen sang Carmen, kag sa kubos,' sa kubos, amo ang kubos nga sarang niya mahatag, sa Ntra. Sra. de la Correa: suno sa iya, ang milagro indi maglikaw didto. Si Kapitan Tiago wala paghimutig sang milagro, apang ginsug- ponan niya: - Nagapati ako sina, Isabel, apang wala makahimb sina ang Birhen sang Antipolo lamang; ang akon mga abyan nakabulig, ang akon palaabuton nga umagad, si Gg. Linares, nga, nahibal- an na nimo, nagalahog kay Gg. Antonio Canovas, yadto'ng tawo nga ang iya laragway naggwa sa Ilustracion, yadto'ng wala pag- padungog sa pagpakita sa tawo kapin sa kapihak lamang sang iya guya. Kag ang maayo nga tawo indi makapugong sang isa ka yu- hom sa kalipay tagsa makabati sia sang isa ka talalupangdan nga balita nahanungod sang mga nagkahanabb. Kag wala sing may nakulang. Ginhutikhotik sing tagu nga si Ibarra pagabita- yon; bisan matiiod nga kulang ang madamb nga pamatuod sa pagpakasala sa iya, sang ulihe may isa nga nagpakita nga nag- pamatuod sang panumbong; nga ang batid nagpalahayag nga sa kamatuoran ang pagpatindog sang buluthban sarang mahi- mb nga mangin-panagang, isa ka pamakod, bisan nga may sanglit indi mapaabot ang kapin pa diutay nga kakulangan Ini nga mga hinu- sa mga indyo iya sing kalinong kag nagpayuhom ringhoring naghatag sa sa iya. nga wala'y inalung-ong. Sa amo man nga bagay nga si Kapitan Tiago kag ang iya prima nagkatuhay sing mga kaisipan, ang mga abyan sang panimalay napihak man sa duha ka bahin: ang isa na- 505
506 Noli Me Tangere gatuo sa milagro, kag ang isa sa pangulohan bisan nga ini'ng naulihe indi salapakon. Ang mga nagtuliio sa milagro napi- hak man; ang sakristan mayor sang Binondo, ang babaeng' manogbaligya sang mga kandila kag ang tagpangulo sang isa ka Kopradya nakakita sang kamot sang Diwa, nga ginhu- lag sang Birhen sang Rosario; ang insik nga manogkandila, ang iya taghatag kon magkadto sia sa Antipolo, naghambal nga nag- panguyab kag nag-uyog-uyog sang iya batiis. - Inni ipaw lapat ngongngong; Milihen ina sa Annipulo! Siya ptveli sa tanana; inni ipaiv ngongngong. (Indi ka magpa- tulotunto: Birhen ina sang Antipolo! Mahimb niya ang tanan; indi ka magpatulotunto). Si Kapitan Tiago may dakfi gid nga kahamuot sa insik, nga nagpakamanalagna, manogbulong, kag iban pa. Gintan-aw niya ang mga badlit sang palad sang iya asawa. sa iya ikan-um ka bulan nga pagmabdos, gintagna niya nga: - Kong inna inni lalapi pag inni paptaylo, ptaeh ayuayo ma nure! (Kon ina indi lalaki kag indi mapatay, mangin maayuayo nga babae!) Kag si Maria Clara nabun-ag sa kalibutan sa pagtuman sang panagna sang di-matinuohon. Hanti si Kapitan Tiago, tawo nga mahalungon kag mahad- tuman kahapos katulad kay tro- sa isa sang kahadlok nga maglain ang buot sang isa nga sa- sa ulihe sang malain nga mga hitabo. Mag-andam! sa iya kaugalingon. - Indi naton paghalitan ina lukon, indi makapamat-od sing yano Paris;1 indi sia makahatag sang iya pagpasulabi mga Birhen sa rang makadala - Siling niya karon. Sa sini nga mga pagpangduhadoha sia sang ang hubon sang pangulohan umabot: sanday donya Victorina, don Tiburcio kag Linares. Si donya Victorina ang naghambal sa ngalan sang tatlo ka lalaki kag sa iya man kaugalingon, ginsambit niya ang mga pag- duaw ni Linares sa Kapitan Heneral, kag ginhinambitan niya sing makapila ang pagtigayon sang isa ka himata nga may mataas nga nahamtangan. (1) Troyano Paris - Ang bantog nga Paghukom, nga namat-od sa pag- hatag sang mansanas sang kagamo sa kay Venus sa baylo nga ihatag kay Juno ukon kay Minerva.
b Si Maria Clara nagpakasal - Karong, - hingapos niya, - anu ang along buhatong: ang ma\apazilong za maayu nga hangong may maayu nga hahuy* - Ba ... ba... baliskad, asawa ko! - badlong sang doktor. Kutob sang pila ka adlaw nagpakunokuno sia nga daw isa ka andalus nga wala niya pagmitlanga ang d kag ginhimb niya nga z ang s, kag ini nga kaisipan wala sing nakakakas sa iya ulo; nahauna wala niya pagkuhaa ang indi tunay nga kulong nga bu- hok sa iya ulo. - Huu! - sugpon niya nga naghambal nahanungod kay Ibar ra. - enna baggay git zaiya; nahambal \u na ina za iya za una \o nga pagkafyta za iya: ene eza \a filibustero. Anu ang ziling za imo, primo, zang Heneral? Anu ang mahimb niya zaimo, anu nga valita ang ginzugi niya zaimo nahanungo \ay Ibarra? Kag sang makita niya nga ang iya primo madugay magsabat, pinadayon niya ang paghambal nga pinatuhoy niya kay Kapitan - Pateha al{u, kung zilotan ziya zing \amatayong, nga amu ang mafaavot, enna tungo za ahong fremo. - Senyora! Senyora! - Pamatok ni Linares. Apang wala niya sia paghatagi sing panahon. - Aw anti l{a iflomate\o zaimo. Kahevalo kame nga e^hatv ang taglaygay sa Heneral, nga enne ziya mavuhe \ung wala \ha. Ah! Clarita, aw anu l{ha malifayong magtang-aw zaimo! Si Maria Clara naggwa nga maluspi pa gihapon, wala'y sapa- yan nga naumpawan na sia sing maayo sa iya masakit. Ang iya malaba nga buhok napungos sang isa ka laso nga suklang' asul. Mahadlukon nga naghatag sing katahuran, nagyuhom nga masu- bo, kag nagpalapit sia kay Donya Victorina sa paghalok sa iya sa kinabatasan. Sang tapos mamitlang ang mga tinaga nga kinaandan, nag- padayon sa paghambal ang nagpaka-andalusa: . . . - Nagl^hare lame za pag-duaw za enyo: nalwaz nenyo ang enyo kaugalingong zalamat za atong mga \aangtanang, - nga nagtulok nga may kahulogan kay Linares. - Diwa ang nag-apin sa akon amay! - Sabat sang pamatan- on nga dalaga sing mahinay. (2) Ang makapazilong za maayu - Ang matadlong: Quien a buen arbol se arrima, buena sombra le cobija. Kon sayuron, ang makapasilong sa maayo nga kahoy, may maayo nga handong. Ang hambal ni Donya Victorina ba liskad. 507
508 Noli Me Tangere - Hoo, Clarita, apan ang panahong zan mga milagro nag- lega na: Ifame na mana has tel a ang among genahemo: magtuo sa Birhen hag magalagan \a.m - Ba . . ba . . baliskad! Si Kapitan Tiago, nga tubtob nian wala makakita sing pana- h6n sa paghambal, nagpangahas sa pagpamangkot nga iya gin- pamatian maayo ang isabat: - Kon amo nga, Donya Victorina, nagapati ka nga ang Bir hen. .. ------Naghjiare man gane \hame za paghambal zaimo nahanu- ngbd zang Birhen, - Sabat niya nga naghagyo sing tagu kay Maria Clara. - Mahamval hetha zan mana negosyo. Nahangpan sang pamatan-on nga dalaga nga dapat sia mag- halin: nangita sia sing balibad kag nagpalayo, nga nagpanglubay- bay sa mga muebles. Ang pinanghambalan sa sini nga hinun-anon sa mahinay nga paningog lunsay yapatyapat kag dinupak nga indi na bagay nga isambit naton. Tuman na nga isiling nga sang pagpaalam nila, tanan sila malipayon, kag sang ulihe si Kapitan Tiago nagsiling kay tiya Isabel: - Pahibal-a ang restawran nga bwas mahatag kita sing isa ka badu! Lakat ka, himusa si Maria nga ipakasal naton sia sa mad all. Tinulok sia ni tiya Isabel nga may kakugmat. - Makita mo na ugaling! Kon si Gg. Linares na ang aton umagad, masaka kita kag manaog man sa tanan nga palasyo; mahisa sila sa aton, mapatay sila tanan sa kahisa. na ang Kag tungod sini nga sang ikawalo ang takna sang madason nga gab-i napuno na man sang mga tawo ang balay ni Kapitan Tiago, Iwas lamang nga sa karon ang ila lamang pinangagda amo ang mga katsila kag mga insik; kag ang tigbabae gintiglawasan sang mga katsila nga babae gikan sa Espana kag sang mga babae nga pilipinhon. Didto ang kalabanan sang aton mga kilala: si P. Sibyla, si P. Salvi sa tunga sang nagkalainlain nga mga pransiskano kag mga dominiko; ang tigulang nga tenyente sang gwardya sibil, (3) Magtuo sa Birhen kag magalagan ka - Ang matadlong: Fiate en la Virgen y no corras. Kon sayuron, magtuo ka sa Birhen kag indi ka mag- dalagan. Baliskad iya ang paghambal ni Donya Victorina.
Si Maria Clara nagpakasal si Gg. Guevara, nga labi ka masulub-on sangsa una; ang alperes nga nagsugid sing makalibo sang iya pagpakig-away, nga nagtulok sa ibabaw sang iya mga abaga sa tanan, nga nagtuo nga sia isa ka don Juan de Austria; karon tenyente na sia nga may grado sang komandante; si De Espadafia nga nagtulok sa iya nga may kataha kag kahadlok kag naglikaw sang iya mga panulok, kag si Donya Victorina nga naakig. Si Linares wala pa makaabot, sang- lit, tawo nga labing' mahal sa amo nga tion, dapat sia maulihe kaayo sa pag-abot sangsa iban: may mga tawo nga maalam kaayo maghimulos nga sa isa ka takna nga awat sa tanan nahimb sila nga mga dalagkb nga tawo. Sa guban sang mga babae yara si Maria Clara nga amo lamang ang ginahutikhotik sang tanan: ang pamatan-on nga babae naka- yaob sa ila kag binaton sila nga may katahuran, nga wala madula ang iya masulub-on nga pangnawong. - Psh! - Siling sang isa ka pamatan-on nga babae, - kabu- galon... - Maayuayo, - sabat sang isa, - apang sia sarang makapili sang isa ka babae nga may nawong nga kubos sina sa kabuang. - Ang bulawan, inday; ang maambong nga pamatan-on sa rang mabaligya. Sa iban nga bahin ginahambal. - Mapakasal samtang ang isa ka nobyo bilitayon! - Ina ang ginatawag nakon nga isa ka pagpangaman; mag- handa sang isa nga igabulos. - Gani, kon sia mabalo . . . Ini nga mga binambalhambal ayhan nabatian sang pamatan-on nga dalaga, nga nagpungkb sa isa ka siya, nga nagkaayo sang isa ka bandeha sang mga bulak, kay nakita nga nagkurog ang iya kambt, nagpalangluspad kag makapila niya ginkagat ang iya mga bibig. Sa guban sang mga lalaki, ang sinugilanon mabaskog, kag, ang ginhambalan lamang amo ang katapusan nga mga nagkaha- nabb. Ang tanan naghinambal, pati si D. Tiburcio, Iwas lamang si P. Sibyla nga naghipos nga may pagtamay. - Nakabati ako nga ginhambal nga bayaan nimo Reberensya, ang banwa, P. Salvi? - Pamangkot sang bag-o nga tenyente nga sa iya nagpahamuot ang iya bag-o nga bituon. 509
510 Noli Me Tangere - Wala na ak6 sing mahimd dira maunay ako sa pagpuyb sa Manila... kag ikaw? - Bayaan ko man ang banwa, - sabat niya nga humiwod. - Kinahanglan ak6 sang Pangulohan nga sa isa ka guban nga masaylusaylo matinloan ko ang mga puod sang mga mabinatukon. Tinulok sia ni Fr. Sibyla gilayon sa till pakadto sa ulo kag bug-os sia nga tinalikdan. - Nahibal-an na sing pat-od kon ano ang mahanabb sa pulo- pangulo, sa mabinatukon? - Pangkot sang isa ka alagad. - Nagahambal ka kay Crisostomo Ibarra? - Pamangkot sang isa. - Ang labing" mahimb kag amo ang labing' matarong nga bitayon sia katulad sadto'ng mga ginbitay man sang '72. - Itapok sia! - Mahinay nga hambal sang tigulang nga tcnyente. - Itapok! Wala na sing iban kundi itapok! Apang kina hanglan itapok sia tubtob kon san-o! - Tugd^ sang pila nga du- longan. - Kon abi ina nga pamatan-on, - padayon sang tcnyente sa tingog nga mabaskog kag matig-a, - nagmainandamon lamang sing labing' maayo; kon nagpati sia sing diutay lamang sa pila ka tawo, nga iya ginsulatan; kon ang aton mga piskal wala mag- hatag sing kapin kaayo nga kahulogan sang nasulat, ina nga pamatan-on sa wala'y duhadoha nakalwas. Ini nga pahayag sang tigulang nga tcnyente kag ang iya pa- ningog nagtuga sing dakO nga katingala sa mga tumalambong, nga wala sing nahibal-an nga ihambal. Si P. Salvi nagtulok sa iban nga bahin, ayhan agud indi niya makita ang masulub on nga panulok sa iya sang tigulang. Nahulog sa kamot ni Maria Clara ang mga bulak kag naunay sia nga wala makahulag. Si P. Sibyla, nga makahibalo maghipos, daw amo lamang ang makahibalo mag- pamangkot. - Nagahambal ka nahanungod sang mga sulat, Gg. Guevara? - Nagahambal ak6 sang ginsugid sa akon sang tag-apin, nga nagtatap sang butang nga may kaimon kag kaluyag. Lwas sang pila ka madulom nga dinalan, nga ginsulat sini nga pamatan-on sa isa ka babac sang wala pa sia makasakay pa-Europa, mga dina lan diin makita sang piskal ang proyekto kag isa ka pamahog
I Si Maria Clara nagpakasal batok sa Pangulohan, kag nga ginkilala niya nga iya, indi makita sa iya kon sa ano sia isumbong. - Kag ang pahayag sang tulisan sang wala pa mapatay? - Ginapatay ina sang tag-apin, kay, suno sa amo man nga tulisan, sila wala gid makapakighangop sa pamatan-on, kundi sa isa lamang nga gintawag kay Lucas, nga isa niya ka kaaway suno sa sarang mapamatud-an, kag nga naghikog, ayhan tungod sa mga paghinulsol. Napamatud-an nga ang mga papel nga nasapwan sa bangkay mga ginhimfihimb lamang, ang tigbato kaangay sang iya ni Gg. Ibarra sang pito ka tuig nga nagligad, apang indi sa karon, nga amo ang nagpapati nga ang huwaran amo ini nga sulat nga nagapakasala. Labot pa, ang tag-apin nagsiling, nga kon indi luyag kilalahon ni Gg. Ibarra ang sulat, madamb ang mahimb nahanu- ngod sa iya; apang sang makita niya ang sulat nangluspad sia, na- dulaan sia sing pangalibutan kag ginpamatud-an niya ang tanan nga iya nasulat didto. - Nagsiling ka, - pamangkot sang isa ka pransiskano, - nga ginpadala ang sulat sa isa ka babae, paano nga nakakadto sa kamot sang piskal? Ang tenycnte wala magsabat; tinulok niya anay sing makadali si P. Salvi kag humalin, nga nagkulurog nga hinilok niya ang mataliwis nga utbong sang iya abuabuhon nga bungot, samtang ang iban naghinambalhambal. - Dira makita ang kamot sang Diwa! - Siling sang isa. - Pati ang mga babae naakig sa iya. - Sinunog niya ang iya balay nga nagtuo nga malwas sia, apang wala sia makaisip sang isa ka kalumon, nga am6, ang inday- inday... ang babae. - sugpon sang isa nga nagkadlaw. - Pag- buot sang Diwa! Santiago cierra Espana\w Sa karon ang tigulang nga militar nagdulog sa iya pagtikang- tikang kag pinalapitan niya si Maria Clara, nga namati sang sinu- gilanon, nga wala paghulag sa iya pulungkban: sa iya tiilan ma kita ang mga bulak. - Ikaw, isa ka pamatan-on nga tuman ka mahinalungon, - hambal sa iya sang tigulang nga tenyente sing mahinay. - Maayo ang imo ginhimb nga ginhatag nimo ang sulat.. . sa sina masali- gan ninyo ang isa ka malinong nga palaabuton. (4) Santiago cierra Espana - Singgit sa inaway sang mga katsila. 511
512 Noli Me Tangere Gintan-aw niya sia nga naghalin sa panulok nga waay kahu- logan, nga kinagat ang iya mga bibig. Maayo nga palad nga lumabay si tiya Isabel. Si Maria Clara may tuman nga kusog sa paghawid sa iya sa bayii. - Tiya! - kibot niya. - Naano ka? - Pangkot sini nga natingala sang makita niya ang guya sang pamatan-on. - Idul-ong ako sa akon hulot! - Pangabay niya nga nag- kapyot sa butkon sang tigulang sa pagtindog. - Malain ang pamatyag mo, anak ko? Daw sa nadulaan na ikaw sing mga tul-an? Naano ka? - Nagalingin ang akon ulo . . . ang mga tawo sa kadak-an . . . Madamb nga suga... kinahanglan ko ang magpahuway. Silinga ang akon amay nga matulog ako. - Nagapalamugnaw ka! Maluyag ka sang tsa? Nag-ulong-ulong si Maria Clara, yinabihan niya ang ganhaan sang iya hulot kag wala sing kusog lumup-og sia sa salog, sa tiilan sang isa ka imahen, nga nagnguyngoy: - Nanay, nanay, nanay ko! Sa bintana kag sa ganhaan, nga naangot sa palahanhanan, nag- sulod ang sanag sang bulan. Ang musika nagpadayon sa paglanton sang masadya nga mga balse; naglambot tubtob sa sulod ang mga kinadlaw kag ang gina- hod sang mga sinugilanon; makapila magpanuktok sa ganhaan ang iya amay, si tiya Isabel, si Donya Victorina kag pati si Linares, apang si Maria Clara wala maghulag: isa ka hagrak ang naggwa gikan sa iya dughan. Nagligad ang mga tinakna; ang mga kinalipay sa latok nag- untat, nabatian nga nagsinaot, naupod na ang kandila kag napa- long, apang ang pamatan-on padayon gihapon nga wala paghulag sa salog, nga ginsug-an sang mga silak sang bulan, sa tiilan sang larawan sang Hoy ni Jesus. Ang balay amat-amat nga naglinong, pinalong ang mga suga, si tiy^ Isabel nanawag na man sa ganhaan. - Basi kon nagakatulog! - Siting sang tiya sa mabaskog nga tingog. - Sanglit pamatan-on kag wala sing maskin ano nga libog, nagatulog sia nga katulad sang bangkay.
Si Mar (a Clara nagpakasal Sang malinong na ang tanan, bumangon sia sing inanay kag pinalibot niya ang iya panulok, nakita niya ang palahanhanan, ang magagmay nga mga balagon, nga gindigos sang mamingaw nga kasanag sang bulan. - Isa ka malinong nga palaabuton! Matulog subong sang isa ka bangkay! - Kibot niya sa mahinay nga tingog kag kumad- to sia sa palahanhanan. Ang siudad nagtulog; nabatian lamang sa masunson ang ra- gasras sang isa ka salakyan, nga nag-agi sa taytay nga kahoy sa ibabaw sang suba, nga ang iya mamingaw nga tubig nagkilan sing malinong sa sanag sang bulan. Binatak sang pamatan-on ang iya mga mata sa langit nga may kasinaw sang sapiro, inanay nga hinukas niya ang iya mga singsing, mga aritos, mga sibit kag nusay nga iya tinungtong sa ibabaw sang halambuyan sang palahanhanan, kag magtulok didto nayon sa suba. Isa ka baroto, nga nalulanan smg kumpay, nagdulog sa ubos sang dulongkaan, nga ang tagsa ka balay may iya sa pangpang sang suba. Ang isa sang duha ka tawo nga sumalakay sumaka sa hagdanan nga bato, lumompat sa padir, kag sang pila ka tion sang ulihe, mabatian ang iya mga tikang nga nagsaka sa hag danan sang palahanhanan. Nakita sia ni Maria Clara nga nagdulog sang masapwan niya sia, apang makadali lamang, kay ang tawo nagpalapit sa iya sing mahinay kag, tatlo ka tikang kutob sa pamatan-on nga babae, nag dulog sia. Si Maria Clara nag-isol. - Crisostomo! - Kibot niya nga puno sing kakugmat. - Huo, ako si Crisostomo! - Sabat sang pamatan-on nga lalaki sa maligdong nga tingog, - ang isa ka tawo nga may mga katarungan sa pagdumot sa akon, nga si Elias, amb ang nagkuha sa akon sa bilanggban diin ako dinasok sang akon mga abyan. Ini nga mga tinaga sinundan sang masubo nga kalinong; du- muko si Maria Clara kag hinulog niya ang iya duha ka kamot. Si Ibarra nagpadayon: - Sa luyo sang bangkay sang akon iloy nagsumpa ako nga lipayon ko ikaw, maskin ano ang akon madangatan! Sarang mo malimtan ang imo panumpa, kay indi yadto imo iloy; apang ako, ako nga iya anak, ginatipigan ko ang iya handumanan nga isa 513
514 Noli Me Tangere ka balaan, kag sa tunga sang linibo nga katalagman nagkari ako din sa pagtuman sang akon panumpa, kag ang kahigayunan naga- pahanugot nga ako makahambal sa imo, Maria, indi na kita mag- kilitaay liwat; ikaw pamatan-on kag kon halimbawa sa iban nga adlaw ang imo ipalatugsiling magpamasulbasol sa imo.. . nagkari ako sa pagsiling sa imo, sa wala pa ako makataliwan, nga gina- patawad ko ikaw. Nian magkalipay ka, kag paalam. Si Ibarra buot na mataliwan, apang ang pamatan-on nga da- laga naghawid sa iya. - Crisostomo! - Hambal niya, - pinadala ka diri sang Diwa sa paglwas sa akon sa mga kalisod... pamatii ako kag but-i ako! Si Ibarra nagpakatam-is sa pagpahilayo sa iya. - Wala ako magkari sa pagpangayb sa imo nga bayaran nimo ang imo utang... nagkari ako sa paghatag sa imo sing kalindng. - Wala ako sing luyag sina nga kalinong nga imo ginadulot; ako man ang mahatag sa akon sing kalinong. Ginatamay nimo ako, kag ang imo pagtamay magahatag sa akon sing kapait tub- tob sa kamatayon! Nakita ni Ibarra ang pagpangalisod kag ang kasakit sang kailo nga babae kag pinangkot niya kon ano ang iya luyag. - Nga magpati ka nga ginahigugma ko ikaw gihapon! Si Crisostomo nagyuhom sing mapait. - A! nagapangduhadoha ka sa akon, nagapangduhadoha ka sa imo abyan kutcb sang imo pagkabata, nga wala gid makalikum sa imo sing bisan isa ka hunahona! - Hambal sang dalaga nga may kasakit. - Nahangpan ko ikaw! Kon masayran nimo ang akon maragtas ang masubo nga maragtas nga ginsugid nila sa akon sang nagamasakit ako, maluoy ka sa akon kag wala ka sina nga yuhom nga kasakitan ko. Ngaa man nga wala mo na lang ako pagpabay-i nga mapatay sa kamot sang wala'y nahibal-an ko nga manogbulong? Ikaw kag ako kuntani mangin-malipayon pa! Si Maria Clara nagpahuway sing makadall kag pumadayon: - Amo ina ang imo luyag, nagduhadoha ka sa akon, pata- waron ako sang akon iloy! Sa isa sang labing' mangitngit nga mga kagab-ihon sang akon pagbatas, may isa ka tawo nga nag- sugid sa akon sang ngalan sang akon matuodtuod nga amay, kag gindumili niya sa akon ang imo paghigugma . . . kon indi nga
Si MarIa Clara nagpakasal ang akon man amay amo ang magpatawad sa imo sang halit nga ginhimo nimo sa iya! Si Ibarra umisol kag tumulok nga may katingala sa dalaga. - Huo, - padayon niya, - ang tawo nagsiling sa akon nga indi mapahanugot ang aton pag-asawahay, kay ang iya ipalatug- siling magasikway sina, kag mapilitan sia sa pagbantala, sa kata- lagman nga bangdanan sang isa ka daku nga kahuloy-an, kay ang akon amay amo si... dulonggan sang pamatan-on ang isa ka ngalan sing tuman kahinay nga ang ginhutikan amo lamang ang nakabati. Kag hinutik niya sa - Ano ang akon sad to mahimo? Dapat ko ihalad sa akon gugma ang handumanan sang akon iloy, ang dungog sang akon indi tunay nga amay kag ang maayo nga ngalan sang tunay? Mahimo ko ina nga ikaw man indi makatamay sa akon? - Apang, mga pamatuod, may mga pamatuod ka? Kina- hanglan nimo ang mga pamatuod! - Hambal ni Crisostomo nga nagpalangurog sa kakugmat. Kinuha sang dalaga sa iya dughan ang duha ka papel. - Duha ka sulat sang akon iloy, duha ka sulat nga hinimb niya sa tunga sang iya mga paghinulsol, sang ginmabdos pa la mang niya ako! Kuhaa, basaha kag makita nimo kon ano ang pagpakalaot niya sa akon kag pagpangayo sang akon kamatayon... ang akon man amay amo ang magpatawad sa imo sang halit mga bulong! Ini nga mga sulat nalimtan sang akon amay sa ba- lay diin sia nagpuyo, nakita ina sang tawo kag iya gintagb, kag ginhatag niya lamang sa akon nga ginbaylo sang imo sulat... sa pagpasalig, suno sa iya, nga indi ako magpakasal sa imo nga wala sing pahanugot ang akon amay. Kutob nga gindala ko ina sa akon dughan, sa baylo sang imo sulat, binatyag ko ang kayami sa akon tagipusuon. Pinaiway ko ikaw, pinaiway ko ang akon gugma... ano ang indi mahimo sang isa ka babae sa isa ka iloy nga napatay kag duha ka nagakabuhi nga amay? Namutikan ko bala kon sa ano nila gamiton ang imo sulat? Naurongan si Ibarra. Si Maria Clara nagpadayon: - Ano pa ang nabilin sa akon? Masugid ko ay han sadto sa imo kon sin-o ang akon amay, masiling ko bala sa imo nga ma- ngayb ka sa iya sing patawad, sa iya nga naghatag man sing dakH 515
516 Noli Me Tangere nga pagpabatas sa imo amay? Sarang ko bala masiling sa akon amay nga patawaron ka, sarang ko bala masiling sa iya nga ako ang iya anak, sia nga may tuman nga paghandum sang akon ka- matayon? Nabilin na lamang sa akon ang magbatas, nga tagiion ko sa akon kaugalingon ang likum, kag mapatay ako sa pag- batas!... Karon, abyan ko, karon kay nahibal-an na nimo ang masubo nga gin-agihan sang imo kailo nga si Maria, may imo pa ikaw gihapon nga ipatuhoy sa iya sinang' may pagtamay nga yuhom? - Maria, ikaw isa ka santa! - Malipayon na ako kay ginapatihan na nimo ako . . . - Wala'y sapayan, - sugpon sang pamatan-on nga lalaki nga ginliwat ang iya paningog, - nakabati ako nga mapakasal ka . . . - Huo! - Hibubun-ot sang pamatan-on nga dalaga. - Ang akon amay, nagapangayo sa akon sini nga pagbatas . . . ginhigug- ma niya ako kag ginsagod kag indi iya katungdanan, bayaran ko sia sini nga inutang nga kabalaslan nga hatagan ko sia sing hidait paagi sini nga bag-o Aga paghilimataay, apang... - Apang? - Indi ko malimutan ang mga panumpik sa pag-unong nga ginhimb ko sa imo. - Ano ang ginapanumdom nimo nga himuon? - Pamang- kot ni Ibarra nga buot magbasa sa iya mga mata. - Ang palaabuton madulom kag ang kapalaran yara sa tunga sang mga landong! Ambot kon ano ang akon himuon; apang nakasayod ka nga nagahigugma ako sing makaisa lamang, kag wala sing gugma wala sing makaangkon sa akon. Kag sa imo... ano ang mahanabb sa imo? - Isa lamang ako ka nagpalagyo . . . nalagyo ak6. Sa madali masapwan ang akon pagpalagyo, Maria... Dinakop ni Maria Clara ang ulo sang pamatan-on niya nga kahagugma sa tunga sang iya mga palad, hinalukan niya sia sing liwatliwat sa mga bibig, hinakos sia kag sang ulihe, tinulod niya sia sing mabaskog. - Palagyo, palagyo! - Hambal niya sa iya. - Palagyo, pa- alam!
Si Maria Clara nagpakasal Tinulok sia ni Ibarra sa mga mata nga puno sing kasili, apang sa isa ka hagyu niya, ang pamatan-on nga lalaki nagpalayo nga daw lipong, nga nagduhadoha... Linumpat niya liwat ang padir kag sumakay sa baroto. Si Maria Clara, nga nag-uyat sa halambuyan sang palahanhanan, nag- tan-aw sa iya nga nagpalayo. Si Elias tumokas sang iya kalu kag nagyaob kay Maria Clara sing mahamuot. 517
BAH IN LXl NG PGLGS S LINW - PAMATII, GINUO ang padihot nga akon gin-isip-isip, - siting ni Elias nga nagpanumdom samtang nagpadulong sila sa San Gabriel. Tagiion ko ikaw karon sa balay sang isa nakon ka abyan sa Mandaluyong; dal-on ko sa imo ang tanan mo nga kwarta, nga akon ginlwas kag gintagb sa punb sang baliti, sa matanhaga nga lulobngan sang imo lolo; taliwanan mo ang pungsod. - Sa pagkadto sa iban nga pungsod? - Tublag ni Ibarra. - Sa pagpangabuhi sing mahidaiton sa nabilin nga mga inadlaw sang imo kabuhi. May mga abyan ka sa Espana, mang- garanon ka, sarang mo matigayon ang pagpatawad sa imo... Sa tanan nga bagay, ang iban nga pungsod sa aton isa ka pungsod nga maayo sangsa kaugalingon. Wala magsabat si Crisostomo; nanumdom sia sing hipos. Nakadangat sila sa amd nga ti6n sa Pasig kag ang baroto nagsugod sa pagsugata sang sulog. Sa ibabaw sang taytay sang Espana nagpadalagan sing madasig ang isa ka tawo nga nagsakay sa kabayo kag nabatian ang isa ka malawig kag mabaskog nga panilbato. - Elias, - sabat ni Ibarra, - nautang mo ang imo malaot nga palad sa akon panimalay, makaduha nimo malwas ang akon kabuhi, kag may utang ako sa imo nga indi lamang kabalaslan kundi ang pagbalik sang imo maayo nga kapalaran. Nagatudlb ka sa akon nga magpuyo ako sa iban nga pungsod, hand mag- upod ka sa akon kag mapuyo kita didto katulad sang mag-utod. Diri malain man ang imo maabutan. Naglungolungb sing masulub-on si Elias kag magsabat: - Indi mahimbl Matuod nga indi ako makahigugma kag indi man malipay sa akon pungsod; apang sarang ako makaantos kag mapatay sa iya, kag ayhan nahanungod sa iya: may kapus- - 518 -
AnG PAGLAGAS SA LINAW 519 lanan gid. Nga ang malaot nga palad sang akon pungsod mangin- malaot man nakon nga palad, kag sanglit kay ang isa ka bilidhon nga panghunahona wala nagahiugyon sa aton, tungod kay ang aton mga tagipusuon wala nagakibo sa isa lamang ka ngalan, sa labing' kubos nga sa akon mga kasimanwa makaugyon ako sa malaot nga palad sang tanan, sa labing' kubos nga makahibi ako kabuylog sa ila sang amon kasakitan, nga ang amo man nga malaot nga kapalaran magpit-al sang tanan namon nga tagipu suon! - Hand, kay ngaa man nga tudlban mo ako nga magta- liwan? - Kay sa iban nga duog sarang ka malipay kag ak6 indi kay wala ka matawo sa pagbatas, kag tungod nga tamayon mo ang imo pungsod kon sa ulihe nga adlaw mabutang ka sa malain tungdd sang imo kawsa: kag ang pagtamay sa imo pungsod amo ang daku nga malain. - Indi matarong ang imo paghunahona sa akon! - Sabat ni Ibarra nga may mapait nga pamasol. - Nalipat ka nga, halos pa lang ako makaabot diri, ginhimulatan ko ang pagpangita sang iya kaayuhan... - Indi magsakit ang imo balatyagon, ginuo, wala ko ikaw ginabasula. Kabay pa nga ang tanan makailog sa imo! Apang ako wala ako nagapangayo sa imo sang mga indi mahimb, kag indi maglain ang imo buot kon isiling ko sa imo nga ang imo tagipu- siion nagaluib sa imo. Nagahigugma ka sa imo pungsod kay ang imo amay nagtudlb sina sa imo; ginahigugma mo sia kay sa iya may gugma ka, may manggad, may pagkapamatan-on, kay ang tanan nagyuhdm sa imo, ang imo pungsod, wala makahimb sa imo sing maskin ano nga indi matarong; ginahigugma mo sia katulad sang paghigugma naton sang tanan nga sa aton nagahatag sing kalipay. Apang sa adlaw nga ikaw mag-imol, gutom, hinga- buton, isumbong kag ibaligya sang imo man lamang mga kasi manwa, sa sina nga adlaw isikway mo ang imo kaugalingon, ang imo pungsod kag ang tanan. - Ang imo mga tinaga nagasakit sa akon, - siling ni Ibarra nga nahanusbb. Dumuko si Elias, nanghunahona kag magsabat:
520 Noli Me Tangere - Luyag ko nga indi ko ikaw pagluiban, giniio, kag ilikaw sa imo ang masubb nga palaabuton. Nakadumdom ka sadto'ng tion sang maghambal ako sa imo sa sini man nga baroto kag sa sanag man sini nga bulan, mga isa ka bulan nga nagligad, kapin kon kulang; sadto malipayon pa ikaw. Ang pagpakitluoy sang mga wala'y palad wala magdangat sa imo; ginpakalain mo ang ila mga panumbunganon kay mga panumbunganon sang mga kri- minal; labi nga ginpamatian mo ang imo mga kaaway kag, wala'y sapayan sang akon mga katarungan kag mga pag-alungay, gin- butang mo ang imo kaugalingon sa luyo sang imo mga manlu- lopig, kay sa imo sadto nasandig ang paghimb sa akon nga ma- ngin-kriminal ukon magpabaya ako nga patyon sa pagtuman sang isa ka hinambalan nga balaan. Ang Diwa wala sina magpaha- nugot kay ang tagpangulo sang mga manriribok napatay... Nag ligad ang isa ka bulan kag karon nagahunahonii ka sa lain nga bagay! - May katarungan ka, Elias, apang ang tawo isa ka tinuga sang mga nagakahanabb: sadto ginbulag ako, malain ang akon buot, ano ang nahibal-an ko? Karon ang malaot nga kapalaran naghukas sang tabon sa akon mga mata; ang kasubo kag pag-antos sang pagbilanggb sa akon nagpakita sa akon; karon nakita ko ang makasiligni nga hubag nga nagauk-ok sa sini nga katilingban, nga nagapangalapkap sa mga unod kag nagapangayo sang isa ka buklas nga iya pagkakas. Binuksan nila ang akon mga mata, pina- kita nila sa akon ang nagawawa nga pilas kag ginpilit nila ako nga magkriminal! Kag sanglit amo ina ang ila luyag, ako maga- pilibustero (magamabinatukon), apang tunay nga pilibustero; pa- nawgon ko ang tanan nga may malaot nga kapalaran, ang tanan nga sa sulod sang ila dughan ginabatyag nila ang pagkibo sang isa ka tagipusuon, yadto'ng mga nagpadala sa imo sa akon... indi, indi ako mag-kriminal indi yadto'ng nagapakig-away tungod sa iya banwa. ang baliskad! Kita sa tatlo ka gatos ka tuig, gintan- ay naton sa ila ang aton kamot, sa ila nangayb kita sang gugma, luyag naton nga tawgon sila nga mga utod naton, kag ano ang ila ginsabat? Ang pasipala kag ang pagyaguta, nga gindumili sa aton ang aton tunay nga kahimtangan sa pagkatawo. Wala sing Diwa, wala sing mga paglaum, wala sing tawhanon nga balatya- gon - wala na Iwas sa katarungan sang kusog!
AnG PAGLAGAS SA LINAW Si Ibarra nagpalangurog; ang bug-os niya nga lawas nag- tayog. Nag-agi sila sa atubang sang palasyo sang Heneral kag nag- tuo sila nga ila namutikan ang hulag kag kinagula sang mga gwardya. - Nasapwan nila ayhan ang imo pagpalagyo? - Kibot ni Elias. - Hapa ka, ginuo, agud matabunan ko ikaw sing kumpay, kay maagi kita sa luyo sang polborista, kag ang manogbantay basi maghunahona kon sin-o kita nga duha. Ang baroto isa sadto'ng magagmay kag makitid nga mga ba- roto nga wala pagbugsayi kundi ginpaanod lamang sa ibabaw sang tubig. Suno sa ginsigahum ni Elias, pinadulog sia sang manogbantay kag pinangkot sia kon diin maghalin. - Sa Manila, sa paghatag sang kumpay sa mga hukom kag sa mga kura, - sabat niya nga iya inilog ang paningog sang mga taga-Pandakan. Ang isa ka sarhento gumwa kag nangusis^ sang nahanabb. - Lakat! - Siling sa iya sini, - ginapatimaan ko sa imo nga indi ka magbaton bisan kay sin-o nga magsakay sa baroto; isa ka bilanggb bag-o lang makapalagyo. Kon madakpan nimo kag madala mo diri hatagan ko ikaw sing maayo nga suhol. - Maayo, ginuo, ano ang iya mga pat-in? - Nagasuot sia sing prak kag nagahambal sang kinatsila; mag-andam ka! Ang baroto nagpahilayb. Bumalikid si Elias kag nakita niya ang naggalhum nga dagway sang manogbantay, nga nagtindog sa pangpang sang suba. - Usikan naton ang pila ka tion sang aton panahon, - siling niya sa mahinay nga tingog; dapat kita magsulod sa suba sang Beataw sa pagpahilum nga ako taga-Pena Francia. Makita nimo ang suba nga gin-amba ni Francisco Baltazar. (1) Suba sang Beata - Gin-amba ini ni Baltazar. Sang tuig 1835 si Bal tazar nagkadto sa Pandacan, isa ka diutay nga banwa sa bagatnan nayon sang Manila. Diri ginhigugma niya ang isa ka matahum nga babae nga si Maria Asuncion Rivera nga sa iya ginhalad niya ang iya wala'y kamatayon nga bi- nalaybay nga "Florante At Laura". Yari sa masunod ang bahin sang iya bi- nalaybay nga iya gintig-ulohan, "Kay Celia": And kaluluwa ko'y kusang dumadalaw Sa lansanga't nayong iyong niyapakan (Ang kasugpon sa pamihak 522) 521
522 Noli Me Tangere Ang banwa nagtulog sa silak sang bulan. Si Crisostomo bu- mangon sa pagdayaw sang kalinong sang kinaugali. Ang suba makitid kag sa iya mga pangpang naghumlad ang wayang, nga natamnan sing kumpay. Binasya ni Elias ang iya lulan sa pangpang, nagkuha sia sing isa ka malaba nga kawayan kag kinuha niya sa idalum sang hila- mon ang pila ka waay unod nga mga bayuong ukon mga sako, nga nahimb sa dahon sang buri. Pinadayon nila ang pagpalakat sang baroto. - Ikaw ang tag-iya sang imo kabubut-on, ginuo, kag sang imo palaabuton, - siling niya kay Crisostomo nga naghipos gi- hapon. Apang kon ipahanugot mo sa akon ang paghambal, isiling ko sa imo: Tan-awa sing maayo ang imo pagahimuon, ikaw ang mapasidlab sang inaway, may kwarta ka, ulo, kag makakita ka gilayon sing madamb nga butkon, sanglit madamb ang nagapa- ngalisod. Labot pa, sa sini nga inaway nga imo tukuron, ang magabatas sing labi amd ang mga indi makapanagang kag mga wala'y sala. Amo man nga mga balatyagon nga sang isa ka bulan nga nagligad, nagtulod sa akon sa pagpalapit sa imo sa pagpangayb sang mga pagpanibag-o, amo man karon ang nagatulod sa akon sa paghambal sa imo nga hunahonaon mo. Ang pungsod, ginuo, wala paghunahona nga magbulag sa Hoy nga Pungsod; wala pag pangayb kundi diutay lamang nga kaluwasan, hustisya kag gugma. Pagabuligan ka sang mga nagakalisod, mga kriminal, mga na- dulaan sing paglaum, apang ang banwa indi maghilabot. Masayop ka kon, makita mo nga ang tanan madulom, mapati ka nga ang pungsod wala na sing paglaum. Ang pungsod nagaantos, huo, apang nagahulat gihapon, nagapati, kag maribok lamang kon na- dulaan na sing pagpaumod, ini, kon ina ang luyag sang mga naga- gahum, nga sa karon malayo pa. Ako man indi magbuylog sa imo; indi gid ako magdangop sa sinang' katapusan nga mga ka- lalangan samtang ginatan-aw ko nga may paglaum ang mga tawo. - Hand malakat ako nga wala ka! - Sabat ni Crisostomo nga may pamat-od. sa Hog Beata't Hilom na mababaw Yaring aking puso'y laging lumiligaw. Lubad sa Hiligaynon: Ang akon kalag bug-os nagaduaw Sa dalan kag baryo nga imo tulombanan Sa suba sang Beata, Hilom nga manabaw Gahigugma'y dayon ini'ng akon dughan.
A NG PAGLAGAS SA LINAW 523 - Amo ina ang imo mabakod nga kabubut-on? - Mabakod kag amo lamang, saksi ang handumanan sang akon amay! Indi ko pagpahanugotan nga ang kahidaitan kag kalipayan kuhaon sa akon nga wala sing kasakitan, ako nga nag- handum lamang sang maayo, ako nga nagtaha sang tanan kag nagbatas sa paghigugma sa isa ka pagtuluohan nga lain ang gina- tudlb lain man ang ginabuhat, sa paghigugma sa isa ka pungsod. Ano ang ila ginbalos sa akon? Gindasok nila ako sa makangilil- ad nga bilanggban kag ginkawat nila sa akon ang akon pala- abuton nga asawa. Indi, kon indi ak6 magtimalos mangin-isa ka krimen, magapasud-o sa ila sa pagbuhat sing bag-o nga mga bu- tang nga indi matarong! Indi, Iwas nga isa ka katalaw, kapigaw, ang magnguyngoy kag maghibi samtang nga may dugo kag ka buki, kon sa pasipala kag sa panghangkat ginadugang pa ang pagyaguta. Tawgon ko ina nga banwa nga pakok, patan-awon ko sia sang iya kalisod; nga indi magdumdom sa mga utod; kundi lamang may mga idu nga mantas nga mangaon, kag sugiran ko sila nga batok sa sini nga pagdaugdaog nagatindog kag naga- panumbong ang wala'y katapusan nga kinamatarong sang tawo sa pagdaog sang iya kaluwasan. - Ang banwa nga wala'y sala magabatas! - Maayo pa! Sarang mo ako madul-ong tubtob - Tubtob nga mahilway ka! - Sabat ni Elias. Gumwa na man sila sa Pasig. Naghambalanay sila nga nag- sa bukid? ulountat sang nagkalainlain nga mga butang. Santa Ana! - Kibot ni Ibarra. - Nakilala mo ini nga ba- lay? Nagligad sila sa atubang sang balay sa uma sang mga hes wita. - Dira nagpuyo ako sing madugay nga inadlaw nga mali- payon kag masinadyahon! - Tuaw ni Elias. - Sa akon panahon nag-abot karni sa tagsa ka bulan... sadto katulad ako sang iban: may manggad, panimalay, nagdamgo kag nagpanganinaw sang isa ka palaabuton. Sa amo nga mga inadlaw nagpakigkita ako sa akon utod nga babae sa malapit nga kolehiyo; nagdulot sia sa akon sang hinimban sang iya mga kamot... gin-updan sia sang isa niya ka abyan nga babae, isa ka maayuayo nga dalaga. Ang tanan nagligad subong sang isa ka damguhanon.
524 Noli Me Tangere Padayon nga mahipos sila tubtob nga nakaabot sa . Malapad- nga-bato? Sila nga nagbugsay sa suba sang Pasig, sa i isa sad- tong' labing' masili nga mga kagab-ihon nga matanyag sang Filipinas, nga ang bulan nagwagwag kutob sa masinaw nga ta- gumnon nga langit sang mamingaw nga binalaybay; nga ang mga landong nagtagb sang mga kalisod sang katawohan kag ang kali- nong nagpugong sang mga hungaw nila nga pagbakhb; nga ang naghambal lamang amo ang kinaugali, ina tanan makahangop sang ginpanghunahona sang duha ka pamatan-on. Sa Mcdapad-nga-bato, ang karabinero gintuyo, kag, sanglit nakita niya nga ang baroto wala sing unod kag wala sing bi san ano nga sarang madakop suno sa kinabatasan sang iya gu- ban kag naandan sa amo nga balantayan, pinabay-an sila nga nag-agi. Ang gwardiya sibil sang Pasig wala man makamutik sing maskin ano, kag wala sila pagtublaga. Nagnasnas ang kaagahon sang mag-abot sila sa linaw, nga masinaw kag malinong katulad sang dakb nga espeho. Ang bulan naglus-aw kag ang sidlangan ginlugom sang duag nga mapulapola. Sa antad nahilom nila ang isa ka guban nga abu- abuhon nga nag-amat palapit sa ila. - Ang bote nagapalapit, - kibot ni Elias, - paghigda kay tabunan ko ikaw sini nga mga sako. Ang dagway sang bote nag-amat athag kag makilala. - Nagapatunga sia sa baybayon kag sa aton, - hambal ni Elias nga ginkibang. Kag linisb niya sing amat-amat ang dulong sang iya baroto, nga binugsayan niya pakadto sa Binangonan. Sa iya dakO nga katingala nakita niya nga ang bote nagliwat man sing dulong, samtang isa ka tingog nagsinggit sa iya. Dumulog si Elias kag magpanumdom. Ang higad malayb pa kag sa madali malambot sila sang mga luthang sang mga bote. Naghunahonil sia sa pagbalik sa Pasig: ang soldado sa adasig sangsa bote. Apang, labi nga malain! May iya baroto m sa Pasig, kag nakid nga nag- isa ka baroto nga nag-abot halin (2) Malapad-na-bato - Amo ini ang pagtawag sang isa ka bato nga nagahilayon sa atubang sang isa ka bato nga binutang sang mga karabinero nga nagbantay sang mga ibalaligya sa Pasig.
Ang paglagas sa linaw 525 kilan ang mga kapasete kag mga bayoncta sang mga gwardya sibil. - Nadakop kita - Kibot niya nga nagpalangluspad. Tinulok niya ang iya makusog nga mga butkon kag hinimb niya ang katapusan nga kalalangan nga iya mahimb, sinugdan niya ang pagbugsay sa bug-os niya nga kusog pakadto sa Pulo sang Talim? Nian, ang adlaw naglaaw na. Ang baroto nagdalagan sing madasig; nakita ni Elias sa bote nga naglikb ang pila ka tawo nga nagtilindog nga naghag- yb sa iya. Makahibalo ka magbugsay sang baroto? - Pamangkot niya kay Ibarra. - Huo, ngaa? - Kay madakpan kita kon indi ak6 maglumpat sa pagpatalang sa ila. Lagson nila ako, malangoy ako kag lum sing maayo . . . ilikaw ko sila sa imo, kag sa haon mo ang paglwas sa imo kaugalingon. tubig sa masa- ulihe tingu- - Indi, pabilin ka kag ibaligya naton sing mahal ang aton mga kabuhi! - Wala sing pulos, wala kita sing mga pusil, kag sa ila mga pusil patyon nila kita subong sang mga pispis. Sa amo nga tion nabatlan ang isa ka tsis sa tubig katulad sang pagkahulog sang isa ka butang nga mainit, nga ginsundan gilayon sang isa ka lupok. - Nakita mo? - Siling ni Elias nga binutang niya ang bug- say sa baroto! Magakitaay kita sa Notse Bwena, sa lulobngan sang imo lolo. Lwasa ang imo kaugalingon! - Kag ikaw? - Ang Diwa naglwas sa akon sa dalagkb nga mga kata- lagman. Inuba ni Elias ang iya bayu; isa ka bala ang sumisi sini sa iya mga kamot, kag duha ka lupok ang nabatian. Wala matu- blag, kinamusta niya ang kamot ni Ibarra, nga padayon nag-untay sa sulod sang baroto; tumindog sia kag lumompat sa tubig, nga sinikaran sang iya till ang diutay nga baroto. Pulo sang Talim - Sa Aminhan-nakatundan sang Los Banos may isa ka diutay nga linaw sa alimpulos sang isa ka dumaan nga bolkan, nga ginalibutan sang madamol nga bukid, nga gintawag sang mga tagalog nga "Dagatan" kag amo ini ang Pulo sang Talim. Sa tunga sini may nagatiundo nga bukid nga ginatawag nga "Sosong Dalaga."
526 Noli Me Tangere Nabatian ang pila ka sininggit, kag sa madali sa uloantad naggwa ang ulo sang pamatan-on sa pagginhawa, kag sumalop na man. - Adto, adto sia! - Sininggit sang pila ka tingog kag nani- hol na man ang mga bala. Ang bote kag ang baroto naglagas sa iya: diutay lamang nga alimbukad ang nagpakilala sang iya ginlanguyan, nga nag- palayo sing amat-amat sa baroto ni Ibarra, nga naglutaw ka- tulad sang binayaan. Tagsa nga magbutwa ang manlalangoy sa pagginhawa, nagluthang sa iya ang mga gwardya sibil kag mga tinawo sang bote. Ang paglagas nagdugay; ang baroto ni Ibarra malayb na, ang manlalangoy naghilapit na sa higad, nga may antad nga mga kalim-an ka dupa. Ang mga manogbugsay kinutoy na, apang si Elias nalapyb man, kay masakb nga nagbulubotwa sia kag sa tagsa ka pagbutwa nagkalainlain ang iya padulongan nga daw sa pagpatalang sa iya mga manoglagas. Wala na pagpakita ang malubha nga alimbukad sang agi sang manogsalum. Sa ka- tapusan nga tion nakita nila sia nga malapit sa higad sing mga napulb ka dupa, pinalukpan nila... sang ulihe nagligad ang mga tinion kag mga tinion; wala na sing naggwa liwat sa iba- baw sang malinong kag binayaan nga kadaygan sang linaw. Sang pagligad sang tunga sa takna sang ulihe, ang isa ka manogbugsay nagsugid nga kuno nakita niya sa tubig, malapit sa higad ang mga tiliman-an sang dugo, apang ang iya mga kaupdanan naglungblungb sa isa ka hagyu nga daw sa masiling nga huo kag indi.
t I BAH BN LXI1 NNYSYON SI PDRE DMSO WALA SING PULOS ANG PAGTUMPOK sa ibabaw sang latok sang malahalon nga mga dulot sa kasal; bisan ang mga batomaidlak sa mga sulodlan nga tersyopelo nga asul, bisan ang mga binordahan nga pinya, bisan ang mga pinyesa nga sukla wa la makaganyat sang mga mata ni Maria Clara. Ang pamatan- on nga dalaga nagtulok, nga wala pagtan-aw kag wala man pagbasa, sang pamantalaan nga nagsugid sang kamatayon ni Ibarra, nga nalumos sa linaw. Sa hinali nabatyagan niya nga may duha ka kamot nga tu- magpon sa iya mga mata, pinunggan sia kag ang tingog nga ma- lipayon ni P. Damaso, nagsiling sa iya: - Sin-o ako? Sin-o ako? Si Maria Clara hinali nga tumindog sa iya pulungkban kag tinulok sia nga kinulbaan. - Buangit nga bata, nahadlok ka bala? paabot sa akon, ha? Hanti nag-abot ako halin pagtambong sa imo kasal. Wala ka mag- sa mga puod sa Kag pumalapit sa iya nga may yuhom sang kalipay, tinan-ay niya ang iya kamot agud halukan sang lin-ay. Pumalapit si Ma ria Clara sa iya nga nagpalangurog kag dinawo niya ang ka mot nga may pagtahod sa iya mga bibig. - Naano ka, Maria? - Pamangkot sang pransiskano, nga nadula ang iya yuhom nga malipayon kag napun-an sia sang kakibang. - Ang imo kamot mayami, nagapangluspad ka . . . nagamasakit ka bala, anak ko? Kag binutong sia ni P. Damaso sa iya, nga may isa ka kalulo nga wala sing mapati nga mahimd niya, inuyatan niya ang duha ka kamot sang pamatan-on nga babae kag pinangkot sia sa iya panulok. - 527 -
528 Noli Me Tangere - Wala na ikaw sing pagsalig sa imo paninoy? - Pamang- kot niya sa tingog nga may kalain sang buot. - Karl ka, pung- kb diri kag isugid sa akon ang tagdiutay nimo nga mga kasu- bo, subong sang ginhimb nimo sa akon sang bata pa ikaw, kon mangayb ka sing mga kandila nga himiion nimo nga mga mun- yeka. Nakasayod ka nga ginapalangga ko ikaw gihapon ... wa la gid ako makapangakig sa imo ... Ang tingog ni P. Damaso indi na magaspang kag may ma- anggaon nga mga tingog. Si Maria Clara nagsugod sa paghibi. - Nagahibi ka? Anak ko, ngaa man nga nagahibi ka? Naakig ka bala kay Linares? Tinapnan ni Maria Clara ang iya mga dulonggan. - Wala nahanungod sa iya . . . subong! - Singgit sang pa- matan-on nga dalaga. Gintulok sia ni P. Damaso nga punb sing katingala. - Indi mo luyag nga isugid sa akon ang imo mga likum? Wala bala ako makapatigayon sa paghatag sa gihapon sang bi san labing' diutay nimo nga mga kinahanglan? Binatak sang pamatan-on ang iya mga mata sa puno sing luha, tinulok sia sing makadali, kag maghibi sing mapait. iya nga na- na man - Indi ka maghibi sing subong sina, anak ko, kay ang imo mga luha nagasakit sa akon! Isugid sa akon ang imo mga ka lisod; makita mo nga ang imo paninoy nagapalangga sa imo. Hinayhinay nga pumalapit sa iya si Maria Clara, lumuhod sa iya tiilan kag binatak ang iya nawong, nga nahumog sing luha, humambal sa iya sa mahinay nga tingog, nga halos mu- batian: - Palangga pa nimo ako gihapon? - Anak! - Kon amo, apini ang akon amay kag bungkaga ang akon kasal! Kag ang pamatan-on nga babae nagsugid sa iya sang iya pagpakigsugilanon kay Ibarra, nga tinagb ang likum sang iya pagkabun-ag. Daw halos mapatihan ni P. Damaso ang iya nabatian. - Samtang sia sadto buhi, - padayon sang babae nga pama tan-on, - naghunahona ako sa pagpaninguha, naghulat, kag nag- salig ako! Maluyag ako sadto magkabuhi sa pagpamati lamang
Nanaysayon si Padre Damaso 529 nga hambalon sia ... apang karon nga pinatay na ako sing katarungan sa pagpangabuhi kag na nila sia, wala sa pagbatas! Ini ang ginhambal niya sing inanay, sa mahinay nga may kalinong nga wala sing luha. - Apang, buangit. indi bala nga si Linares isa ka libo nga maayo kay . . . - Samtang sia buhi pa, sarang ako makapakasal . . . naghuna- hona ako nga malagyo sa ulihe . . . ang akon amay wala sing lu- yag kundi ang paghilimataay lamang! Karon kay sia patay na, wala sing isa nga magtawag sa akon nga asawa niya . . . Sang buhi pa sia, mahimo nga ako maglain, mabilin lamang ang kalipay sa akon sa paghisayod nga sia bull! kag ayhan nagpa- numdom pa sa akon, karon kay sia patay na... ang kombento ukon ang lubnganan. Ang mga tinaga sang pamatan-on may tuman nga kabakod nga si P. Damaso nadulaan sing dagway nga malipayon kag nag- padalum sang iya hunahona. - Ginhigugma ka niya subong man sang imo paghigug- ma sa iya? - Pamangkot niya nga nagkurog ang iya mga bibig. Wala magsabat si Maria Clara. Dinuko ni P. Damaso ang iya ulo sa iya dughan kag humipos. - Anak ko! - Hambal niya sa tingog nga naghungaw, - pasayluha ako nga ginhatagan ko ikaw sing kasakit nga wala ko masayri. Ginhunahona ko ang imo palaabuton, ginhandum ko ang imo kalipayan. Ano ang pagpahanugot ko sa imo nga magpakasal ka sa isa nga tagapungsod, sa pagtan-aw lamang sa imo nga mangin-isa ka asawa nga masulub-on kag mangin-ildy nga wal'y palad? Indi ko makuha sa imo ulo ang imo paghi- gugma, kag nagapamatok ako sa bug-os ko nga kusog, nagpa- kalakas ako sa tanan, tungod sa imo, nahanungod lamang sa imo. Kon ikaw ang iya mangin-asawa,. mahibi ka sa ulihe, sa ka- himtangan sang imo bana, nga nabutang sa tanan nga pagda- ugdaog nga wala sing kalalangan sa pagpangapin; kon ikaw iloy, mahibi ka sa kapalaran sang imo mga anak: kon patun-an mo sila, magahatag ka sa ila sing masubo nga palaabuton; ma- himb sila nga mga kaaway sang Pagtuluohan, kag makita mo sila nga bitayon kag ipanapok: kon pabay-an mo sila nga wala sing alam, makita mo sila nga panakiton kag pakahuy-an. Indi
530 Noli Me Tangere ako sina makapahanugot! Tungod sini ginpangitaan ko ikaw sing isa ka mangin-bana nimo nga sarang makahimb sa imo nga malipayon nga iloy sang kabataan nga magsugb kag indi kay magtuman, nga magpanghanot kag indi magbatas ... Naka- sayod ak6 nga ang imo abyan kutob sang imo pagkabata maayo, naluyag ako sa iya subong sang iya amay, apang gintamay ko sila kutob nga nakit^ ko nga bangdanan sila sang imo kalisod; tungod kay ginapakamahal ko ikaw, ginahangad, ginapalangga ko ikaw katulad sang isa ka anak, wala na ak6 sing kalipay kundi ang sa imo . . . nakitii ko ikaw nga nagdako . . . wala ako magpaligad sing isa ka taknil nga wala ako magpanumdom sa imo ... magdamgo sa imo ... ikaw gid lamang ang akon ka lipay ... Kag si P. Damaso humibi subong sang diutay nga bata. - Hand maayo, kon ginapalangga mo ako ayaw ako pag- pakalisda sing wala'y katapusan; sia wala na pagkabuhi, ma- luyag ako nga mangin-mongha! Tinagpb sang tigulang ang iya kamot sa iya agtang. Mangin-mongha, mangin-mongha! - Sulit niya. - Wala ka makasayod, anak ko, sang pangabuhi, sang likum nga na- tago sa likod sang mga padir sang kombento ... wala ka sina makasayod! Palabihon ko sing makalibo ang magtan-aw sa imo nga nagakalisod sa kalibutan sangsa sulod sang kombento... Diri ang imo mga panumbunganon sarang mapamatian; didto ang madangpan mo lamang ang mga padir... Maayuayo ka, tuman kaanyag, kag wala ka mabun-ag nga magkadto sa iya, nga mangin-asawa ni Kristol Patiha ako, anak ko, ang pana- hon magapanas sina tanan; sa ulihe malimtan mo sia, magahi- gugma ka, kag magahigugma ka sa imo bana... kay ... Linares. - O ang kombento ukon. . . ang kamatayon! - Sulit ni Ma ria Clara. - Ang kombento, ang kombento ukon ang kamatayon! - Bu- ngat ni P. Damaso. - Maria, tigulang na ko, indi ako makapa- dugay sa pagbantay sa imo kag sa imo kalinongan... Pilia ang iban nga butang, pangita ka sang iban nga gugma, iban nga pa- matan-on nga lalaki, bisan sin-o lamang, apang indi lang ang kombento. - Ang kombento ukon ang kamatayon!
Nanaysayon si Padre Damaso - Diwa ko, Diwa ko! - Singgit sang pari, nga tinabunan niya ang iya ulo sang iya mga kamot. - Ginasilutan mo ako! Apang bantayan ko ang akon anak! ... Kag inatubang niya ang pamatan-on: - Maluyag ka mangin-mongha? Mahimb; indi ako ma- luyag nga mapatay ka. Inuyatan ni Maria Clara ang iya duha ka kamot, inuntay niya, hinalukan niya kag lumuhod. - Paninoy, paninoy ko! - sulit niya. Si Fr. Damaso tumaliwan sang ulihe nga masubo, nagdu- ngok kag nagpanaghoy: - Diwa, Diwa, nagakabuhi ka kay ikaw nagahatag sing si- lot! Apang balusi ako kag indi paghaliti ang wala'y sala, Iwa- sa ang akon anak! 531
BAH IN LXlIl NG TUGHPON SANG PSKW SA IBABAW, sa busay sang bukid, malapit sa ginailigan sang tubig, natagb ang isa ka payag sa tunga sang kakahuyan, nga ginbalay sa ibabaw sang binangdaybangday nga mga batang. Sa ibabaw sang iya atop nga kugon nagkamang ang madamo nga balagon kag puno sing mga bunga kag mga bulak ang ka- labasa; ang bukidnon nga puloy-an napunihan sing mga sungay sang usa, mga bagul sang mga baboy nga talunon, nga ang iban may malagba nga mga bangkil. Didto nagpangabuhi ang isa ka panimalay nga tagalog, nga ang pangita amo ang pagpanga- yam kag pagpang-utod sang kahoy nga inoggatong. Sa landong sang isa ka kahoy, ang isa ka tigulang nga lolo nagpanghimb sing mga silhig nga mga ugat sang lubi, sam- tang ang isa ka pamatan-on nga babae nagsulod sa isa ka alat sing mga itlog sang manok, mga limon kag mga utanon. Duha ka bata isa ka lalaki kag isa ka babae naghampang sa luyo sang isa, nga maluspi, masulub-on, may dalagkb nga mga mata kag madalum ang panulok, nga nagpungkb sa ibabaw sang kahoy nga natumba. Sa iya maniwang nga nawong makilala naton ang anak ni Sisa, nga si Basilio, ang utod ni Crispin. - Kon mag-ayo na ikaw nga makalakat, - hambal sa iya sang bata nga babae, mahampang kita sing pitupito, ako ang iloy. - Masaka ka updd sa amon sa ibabaw sang bukid, - sug- pon sang bata nga lalaki, - mainum ka sang dugb sang usa nga may simbog nga duga sang limon kag magatambok ka, kag sa ulihe tudloan ka nakon sa paglumpatlompat sa mga bato, sa iba baw sang mga sulog. Si Basilio nagyuhom sing masubo, tinan-aw niya ang pilas sa iya till, sang ulihe tinangla niya ang adlaw nga nagbanaag sing matahum. - 532 -
Nanaysayon si Padre Damaso - Ibaligya ini nga mga silhig, - siling sang lolo sa bata nga babae kag magbakal ka sang ihatag sa imo nga utod kay Pas- kwa karon. - Mga rebentador, luyag ko ang mga rebentador! - Singgit sang bata nga lalaki. - Ako, isa ka ulo sa akon munyeka! - Singgit sang bata man nga babae sa nga babae, nga inuyatan niya ang iya utod tapis. - Kag ikaw, ano ang imo luyag? - Pamangkot sang lolo kay Basilio. Tumindog ini nga iniwatan kag pumalapit sa tigulang. - Ginuo, - siling niya, - nagmasakit ako sing kapin sa isa ka bulan. - Kutob sang makita ka namon nga lipong kag puno sing mga pilas, duha ka ugsad na ang nagligad; nagtuo kami nga mapatay ka ... - Balusan ka sang Diwa; kami mga imol gid kaayo! - Sabat ni Basilio. - Apang sanglit Paskwa na karon maluyag ako magkadto sa banwa sa pagtan-aw sang akon iloy kag sa akon diutay nga manghod. Ginpangita nila ako. - Apang, anak, indi pa ikaw maayo kag ang imo banwa malayo, indi ka makaabot tubtob magtunga'ng gab-i. - Wala'y sapayan, ginuo! Ang akon iloy kag ang akon manghod dapat nga nagapangalisod sing tuman; sa tanan nga tuig nagtilingob kami sa sini nga pandot... sang tuig nga nag ligad nagkaon kami nga tatlo sang isda... si nanay ayhan na- gahibi nga nagapangita sa akon. - Indi ka makaabot sa banwa nga buhl, anak! Karon nga gab-i may manok kita kag tapa nga baboy nga talunon. Pa- ngitaon ka sang akon kabataan kon mag-alabot sila halin sa uma. .. - Madamb ka sing anak, kag ang akon iloy wala Iwas sa amon lamang nga duha; ayhan nagapati sia nga patay na ako! Karon nga gab-i luyag ko sia hatagan sing isa ka kalipay, isa ka agi- naldo... isa ka anak! Nabatyagan sang tigulang nga nahumog ang iya mga ma ts, tinungtong niya ang iya kamot sa ulo sang bata kag gin- hambalan niya nga natandog: 533
534 Noli Me Tangere - Daw isa ikaw ka tigulang! Lakat ka, pangitaa ang imo iloy, hatagi sia sing aginaldo . . . gikan sa Diwa suno sang imo ginhambal; kon nahibal-an ko lamang sadto ang ngalan sang imo banwa, kuntani nakakadto ako didto sang indi pa ikaw ma- ayo... Lakat, anak ko, nga ang Diwa kag ang Ginuong' Jesu- cristo magbuylog sa imo. Si Lucia, ang akon apo, maupod sa imo tubtob sa malapit nga banwa. - Ano? Malakat ka? - Pamangkot sa iya sang bata nga lalaki. - Didto sa ubos may mga soldado, madamb ang mga buyong. Indi ka magtan-aw sang akon mga rebentador? Purnpu- rumpum! - Indi ka maghampang sang pitupito? - Pamangkot sang bath nga babae. - Nakapanagb na bala ikaw? Mattiod, wala sing masadya nga hampang kundi ang magpalagas kag magpanagb. Si Basilio nagyuhom, kinuha niya ang iya baston kag may luha sa mga mata. ; - Mabalik ako gilayon, - siling niya, - Dal-on ko diri ang akon diutay nga manghod, makita ninyo sia kag mahampang kamo sa iya; dakti na sia katulad mo. - Nagalakat man sia nga nagakiangkiang? - Pamangkot sang bata nga babae. - Kon amo himuon naton sia nga iloy sa pitupito. - Indi ka malimot sa amon, - hambal sa iya sang tigulang. - Dal-a ini nga tapa sang baboy nga talunon kag ihatag ina sa imo iloy. - Duawon ka namon sa inyo baryo kon magkadto kami sa inyo banwa, - hambal sa iya sang mga nagabayo sang hu- may. Ang kabathan nagbuylog sa iya tubtob sa taytay nga ka- wayan, nga nagtindog sa ibabaw sang nagdalfidb nga tubig. Pinahamboy sia ni Lucia sa iya butkon kag nadula sila sa mga mata sang kabataan. Si Basilio mamag-an nga naglakat wala'y sapayan sang iya tiil nga may bugkos. ¥ ¥ ¥ ANG HANGIN gikan sa Aminhan naghagong kag ang mga pumoluyb sang San Diego nagpalangurog sa tugnaw.
Nanaysayon si Padre Damaso Tughapdn na sang Paskwa, kag wala'y sapayan ang banwa masulub-on. Wala sing bisan isa ka parol nga papel nga nabitay sa mga bintana, wala sing maskin ano nga ginahod sa kabalayan nga nagpakilala sang kinasadya katulad sang nagliligad nga tinuig. Sa silong sang balay ni Kapitan Basilio, naghambal sa luyo sang rehas ini sia kag si Don Filipo (ang malaot nga palad sang naulihe nakapahiabyan sa ila), samtang nga sa pihak naglan- taw sa dalan si Sinang, ang iya prima nga si Victoria kag ang maanyag nga si Iday. Ang lati nga bulan, bag-o pa lamang magsanag sa gindut- an kag dinuagan niya sing bulawanon ang mga panganod, mga kahoy kag mga balay, nga pumaontay sing malagba kag daw bahoy nga mga landong. - Indi diutay nga kapalaran ang sa imo, nga nakagwa ka nga hilway sa sini nga mga panahon! - Siling ni Kapitan Ba silio kay D. Filipo. - Ginsunog nila ang imo mga libro, huo, apang ang iban kapin sina ang ila kalaglagan. - Isa ka babae pumalipit sa rehas kag nagtulok sa sulod. Ang iya nga mata lunsay masili, ang iya nawong naglupyak, ang iya buhok nagbunghay kag gumon: ang bulan nakahatag sa iya sing pasahi nga dagway. ■ - Sisa! - Tamyaw sa iya ni D. Filipo nga nakibot, kag uma- tobang uli kay Kapitan Basilio samtang ang buang nagpalayo. - Wala sia sa balay sang isa ka manogbulong? - Pamang- kot niya. - Nag-ayo na sia? Si Kapitan Basilio nagyuhom sing mapait. - Ang manogbulong nahadlok nga isumbong nila sia nga abyan ni D. Crisostomo kag pinahalm niya sia sa iya balay. Karon nagalagaw naman sia nga nadalman sa pagkabuang su- bong sangsa gihapon, nagaamba, wala man pagpang-ano kag nagapuyo sa talunan ... - Ano pa ang iban nga nagkahanabb sa banwa kutob sang mabayaan naton? - Nahibal-an ko nga may bag-o kita nga ku- ra kag bag-o man ang alperes... - Makahaladlok nga mga panahon, ang katawohan naga- isol! - Kibot ni Kapitan Basilio nga nanumdom sang kahapon. - Nakita mo, nga sang masunod nga adlaw sang tapos na kam6 makataliwan nakita nga patay na ang sakristan mayor, nga bini- tay sa kisami sang iya balay! - Binatyag gid ni P. Salvi ang iya 535
536 Noli Me Tangere kamatayon kag kinuha niya ang tanan nga papel. A! Si pilosopo Tasio napatay man kag ginlubong sa patyo sang mga insik. - Kailo man si D. Anastacio! - Tuaw ni D. Filipo. - Kag ang iya mga tulon-an? - Tinutdan sang mga matiniiohon, nga ginpatihan nila nga sa sina ginlipay nila ang Diwa. Wala malwas pati ang mga libro ni Cicerdn . . . ang gobernadorsilyo wala gid sing nahimo sa pugong sadto. Pag- Naghipos ang duha. Sa amd nga tion nabatian ang masubo kag mamingaw nga ambahanon sang buang. - Nakasayod ka kon san-o kaslon si Maria Clara? - Na- mangkot si Iday kay Sinang. - Wala akd makahibalo, - sabat sink - Nabaton ko isa niya ka sulat, apang wala ko pagbuksi sa kahadlok mahibal-an ko. Kailo man si Crisostomo! ang nga - Siling nila nga kon indi lang nahanungod kay Linares, binitay nila si Kapitan Tiago, ano ang mahimb ni Maria Cla ra? - Hambal ni Victoria. Ang isa ka bata nga lalaki umagi nga nagkiangkiang; nag- dagundagon sia pakadto sa plasa, diin naghalin ang ambahanon ni Sisa. Si Basilio yadto. Nakita sang bata ang ila balay, nga wala sing tawo kag naguba; sang tapos sia makapangusisa sing maayo nasayran na lamang niya nga ang iya iloy nagbuang kag naglagaw sa banwa, nahanungod kay Crispin wala sing maka sugid. Si Basilio nagtulon sang iya mga luha, ginpanagitlon niya ang iya kalisod kag wala sing pahuway naglakat sia sa pagpa- ngita sang iya iloy. Nakaabot sia sa banwa, namangkutanon sia nahanungod sa iya kag ang ambahanon nagpilas sang iya palamatin-an. Pinunggan sang kailo ang pagpalangurog sang iya mga tuhod kag buot sia madalagan sa pag-alay-ay sa iya mga butkon sang iya iloy. Binayaan sang buang ang plasa kag nagsampot sia sa atu- bangan sang balay sang bag-o nga alperes. Sa karon subong sang una may isa ka manogbantay sa ganhaan, kag isa ka ulo sang babae sa bintana, apang indi ang Isbing, kundi isa ka pamatan-on: ang alperes kag ang wala'y palad indi na alangay.
Nanaysayon si Padre Damaso 537 Si Sisa nagsugod sa pag-amba sa atubangan sang balay, nga bulan, nga nagsaka sing labi katahum sa tagumnon i tunga sang mga panganod nga bulawanon. Nakita sa pagpalapit sa iya, amd nga duog; nag- pihak apang gin- nagtulok sa 1 nga langit sa sia ni Basilio kag wala sia magpangahas nga ayhan naghulat sia nga maghalm sa lakatlakat sia halin sa pihak pakadto man sa likawan niya ang magpalapit sa kwartel. Ang pamatan-on nga babae nga yara : sa bintana namati ambahanon sang buang, kag sinugb niya ang sing maayo sa manogbantay nga pasakaon sia. Sang makita ni Sisa nga nagpalapit sa iya ang soldado kag nagpamati sang iya tingog, napuno sing kahadlok, dumalagan, kag nakasayod ang Diwa kon daw ano ang pagdalagan sang isa ka buang. Sinunod sia ni Basilio, kag nahadlok sia nga madula sia, nagdalagan man sia kag nalimtan niya ang kasakit sang iya mga till. - Tan-awa kon ano ang paglagas sina nga bata sang bu ang! - Hambal sang isa ka suloguon nga babae nga naakig nga yadto sa dalan. Kag gintan-aw niya nga iya ginlagas, kumoha sia sing bato kag hinaboy niya sa iya nga nagsiling: - Ara batuna! Masubb nga nahigtan ang idu! Nabatyagan ni Basilio nga naigb ang iya ulo, apang pina- dayon niya ang pagdalagan nga wala magsapak. Tinaghol sia sang mga idu, ang mga gansa nagsinuliyaw, ang pila ka bin tana nagbulokas sa pagpalaaw sang mga nagkalabulong, ang iban nagpanakop nga hinadlukan nga basi isa na man ini ka gab-i sang kinagamo. Nakaabot sila sa Iwas sang banwa. Nag-amat hinay ang pagdalagan ni Sisa; daku ang antad nila sang naglagas sa iya. - Nanay! - Singgit niya sang iya maathagan. Ang buang, halos nakabati sang tingog, nagsugod na man sa pagdalagan. - Nanay, ako ini! - Singgit sang bata nga daw nadulaan sing paglaum. Wala mabatii ini sang buang, ang bata nagsunod nga nag- hapfihapo. Naagyan na nila ang mga talamnan kag malapit na sila sa talunan.
538 Noli Me Tangf.re Nakita ni Basilio ang iya iloy nga nagsulod sa talunan kag nagsulod man sia. Ang mga luok, mga gamhon, ang tunukon nga mga balagon kag ang mga gamot nga naggulwa sa mga punb sang mga kahoy nagpugong sang pagdalagan sang duha. Ginsunod sang anak ang dagway sang iya iloy, nga ginba- naagan sing masunson sang mga silak sang bulan, nga naglalapds sa mga nakawaan kag sa mga sanga. Ini amo ang makatalan haga nga talunan sang panimalay ni Ibarra. Ang bata makapila nga nakasandad kag natumba, apang nagbangon sia, nga wala makabatyag sing kasakit: ang bug-os niya nga kalag yara sa iya mga mata nga nagsunod sa mina- mahal niya nga dagway. Naligaran nila ang sapa nga naghagong sing matam-is; ang mga tunok sang mga kawayan, nga nagkadagdag sa balas sa higad sang sapa, nagtunok sa iya mga till nga wala sing ha- pin: si Basilio wala magdulog sa paggabot sang mga tunok. Sa iya daku nga katingala nakita niya ang iya iloy nga sumuhot sa madamol nga mga gamhon kag sumulod sa gan haan nga kahoy, nga nagtakop sang lulobngan sang tigulang nga katsila sa tiilan sang lunok. Amo man kuntani ang himuon ni Basilio apang nakita ni ya nga ang ganhaan natakpan. Pinunggan sang buang ang gan haan sang-iya wala'y unod nga mga butkon kag wala mahusay nga ulo, nga iya ginpunggan nga matakpan sang bug-os niya nga kusog. - Nanay, ako ini, ak6 ini, ako si Basilio, nga anak mo! - Singgit sang nakuhaan na sing kusog nga bata nga lumup- og sa tiilan sang ganhaan. Apang ang buang wala gid magpatubaling, tinukoran niya sang iya mga till nga pinasikad sa duta naghatag sia sing ma- bakod nga pamugong. Sinumbag ni Basilio ang ganhaan, sinunggb niya ang iya ulo nga nagpaligo na sing dugo; naghibi sia, apang wala gid. Mabudlay kaayo nga nagtindog sia, tinan-aw niya ang padir, nga naghunahona nga sakaon niya, apang wala sia sing naki ta: Hand lumibot sia kag nakita niya ang isa ka sanga sang malaot sing palad nga lunok nga nagtangday sa isa man ka sanga sang isa ka kahoy. Sinaka niya; ang iya tunay nga gugma sa
Nanaysayon si Padre Damaso iya iloy naghimd sing mga milagro, kag halin sa isa ka sanga pakadto sa isa man ka sanga lumaton sia sa lunok kag na kita niya ang iya iloy nga nagpugong pa gihapon sang iya ulo sa mga tapi sang ganhhan. Ang gahod sang mga sanga nakatawag sang igtalupangod ni Sisa: bumalikid sia kag buot sia malagyo, apang ang anak, nga nanginhuldg sa kahoy, humakos sa iya kag pinutos niya ang iya iloy sang mga halok, nga sang ulihe nalipong sia. Nakita ni Sisa ang iya agtang nga nagpaligo sa dugo; nag- dungok sia sa iya, ang iya mga mata daw malumpat sa ila mga ilalakob, tinan-aw niya sia sa guya kag yadto'ng maluspi nga na- wong tumay-og sang nagtulog nga mga inanib sang iya utok; daw may isa ka kirab nga umiwag sa iya panumdoman, naki- lala niya ang iya anak kag, nakasinggit sia, napukan sia sa iya anak nga lipong, nga hinakos niya kag halukan. Ang iloy kag ang anak naunay nga wala na maghulag... Sang maumpawan si Basilio nakita niya ang iya iloy nga wala na sing pangalibutan. Tinawag niya, nga ginsambit niya sa iya ang tanan nga matam-is nga mga tinaga kag, sanglit na kita niya nga wala na pagginhawa kag indi magbugtaw, tu- mindog sia, nagkadto sia sa sapa sa pagkuha sing diutay nga tubig nga sinulod niya sa dahon sang saging kag binasa niya ang maluspi nga nawong sang iya iloy. Apang ang buang wala gid maghulag bisan diutay lamang, ang iya mga mata nagpadayon nga kipot. Gintulok sia ni Basilio nga nahakugmat; dinapat niya ang iya mga dulonggan ,sa iya dughan, apang ang maniwang kag huyos na nga dughan mabugnaw na kag ang tagipusuon wala pagpitik: binutang niya ang iya mga bibig sa iya mga bibig kag wala sia makabatyag sing kibfi. Hinakos sang wala'y palad ang bangkay kag maghibi sing tuman kasakit. Ang bulan nagsilak sa yop ang dupoydupoy kag nuni ang mga adudolay. langit nga daw isa ka hara, naghu sa idalum sang mga hilamon naghi- Ang gab-i sang kasanag kag kalipay sa pila ka kabataan, nga sa mainit nga sabak sang panimalay naghiwat sang pandot nga may labing' matam-is nga mga handumanan, ang pandot nga nagpahanumdom sang nahauna nga panulok sang gugma nga 539
540 Noli Me Tangere ginpadala sang langit sa duta; sina nga gab-i nga ang tanan nga panimalay nga kristuhanon nagakinaon, nagaininum, naga- sinaot, nagainambahan, nagakinadlaw, nagahinampang, nagahi- ligugmaanay, nagahinalukanay... sina nga gab-i, nga sa matug- naw nga mga pungsod makatalanhaga sa kabataan nga may ki- nabatasan nga kahoy sang pino, nga napun-an sing mga saga, mga munycka, mga kompite kag mga oropel, nga ginatulok sing may katingala sang matimbulog nga mga mata diin gi- nasilang ang pagkabata, ina nga gab-i wala sing nahatag kay Basilio kundi ang kapalaran sang pagkailo. Sin-o ang nakasa- yod? Ayhan sa balay sang masulub-on nga P. Salvi nagahinam- pang man ang kabataan, ayhan nagainamba: Ang tughapon sang Paskwa maabot Ang tughapon sang Paskwa malabay ... Ang bata naghibi kag nagnguyngoy sing tuman kag sang batakon niya ang iya ulo, nakita niya ang isa ka tawo sa iya atubangan, nga nagtamod sa iya sing mahipos. Ang wala ma- kilal-i namangkot sa iya sa mahinay nga tingog: - Ikaw ang iya anak? Ang bata naghangdb. - Ano ang ginahunahona - Ilubong sia. - Sa patyo? - Wala ako sing kwarta, labot pa indi sina magpahanu- mo nga himuon? got ang kura. - Hand ... ? - Kon luyag mo ako buligan ... - Maluya ako kaayo, - Sabat sang wala makilal-i nga amat- amat lumup-og, nga nanukod sang duha niya ka kamot sa da ta; napilasan ako . . . pila na ka adlaw nga wala ako maka- kaon kag wala man makatulog... Wala sing may nagkari diri karon nga gab-i? Ang tawo naunay nga nagpanumdom nga iya gintulok ang nawong sang bata. - -Pamadi! - Padayon niya sa tingog nga labi ka hinay. - Mapatay man ako sa indi pa makabutlak ang adlaw... Sa du ha ka pulo ka tikang kutob diri, sa pihak nga higad sang sapa, may madamb nga kahoy nga nagatumpok; dal-a diri, itung-
Nanaysayon si Padre Damaso itungon mo, ibutang nimo ang amon mga bangkay sa iba- mo ... kag dabukan, damuon gid ang kalayo tub- baw, tabunan amon mga bangkay mahimb nga abu... tob nga ang Si Basilio namati. - Sa ulihe,... kon wala sing isa nga magkari... magkutkot ka diri.. . makakita ka sing madamo nga bulawan ... kag ina tanan mangin-imo. Magtiion ka! Ang tingog sang wala makilal-i nga tawo nag-amat sing kadula. - Lakat ka kag magkuha sing mga kahoy . . . luyag ko ikaw nga buligan. Si Basilio naglakat. atubang sang iya nawong daw nagpangadi: Ang wala makilal-i nga tawo nagpa- ; sa Sidlangan kag nagkibot sia nga - Mapatay ako nga indi ko makita ang pagnasnas sang ka- sanag sa akon pungsod . . . kamo, nga makakita sina, yauban nin- yo . . indi kamd magkalimot sadto'ng mga nagkalapukan sa mangitngit nga kagab-ihon! Binatak niya ang iya mga mata sa langit, ang iya mga bibig nagkurog nga daw nagkibot sang isa ka pangamuyb, sang ulihe dinuko niya ang iya ulo kag inanay nga lumup-og sia sa duta... Duha ka takna sang ulihe, si utod Rufa yara sa pantaw sang iya balay nga naghimb sang iya inogbendita nga tubig sa aga sa pagkadto sa misa. Ang matinuohon nga babae naglantaw sa malapit nga talunan kag nakita niya ang nagsaka nga ma- damol nga aso; nagsampok ang iya mga kilay, kag puno sing balaan nga kaakig, naghambal: - Sin-o ayhan ang erehes nga sa adlaw sang pandot naga- pangaingin? Tungod sina nagaabot ang madamb nga kalau- tan! Tilawan mo magkadto sa purgatoryo kag makitll mo kon kuhaon ko ikaw gikan didto, salbahe! 541
PANGHINGAPOS NAGAKABUHi PA ANG MADAMO sang aton tinawo kag nadula sa aton panan-awan ang iban, indi mahimb ang isa ka tutuo nga panghingapos. Sa kaayuhan sang tanan, patyon naton kuntani ang tanan naton nga tinawo masugod kay P. Salvi kag matapos kay Donya Victorina, apang indi mahimb ... dapat sila nga mabuhi! Ang pungsod kag indi kita ang magsa- god sa ila sa katapusan... Kutob nga si Maria Clara nakasulod sa kombento, si P. Damaso bumiya sa banwa sa pagpuyo sa Manila, subong kay P. Salvi, nga, samtang naghulat sia sing isa ka mitra nga sarang mahatag sa iya, nagwali sia sing makapila sa simbahan sang Sta. Clara, nga sa iya kombento nga-uyat sia sing isa ka katungda- nan nga malahalon. Wala magligad ang malawig nga binu- lan kag nakabaton si P. Damaso sing sugb gikan sa M.R.P. Pro vincial nga sia mangin-kura sa isa ka malayo kaayo nga puod. Ginsugid nga tuman gid ang iya pagpangalisod sini nga sang madason nga adlaw nasapwan sia nga patay na sa iya hulot. Ang iban nagsiling nga napatay sia gikan sa apoplehrya? ang iban nagsiling nga gikan man sa tuman nga pagpangalisod, apang ang manogbulong nagpaiway sang tanan nga pangduhado- ha nga nagsiling nga napatay sia sing hinali. nga si Maria Clara nakasulod sa banwa sa pagpuyo sa Wala sing isa sang aton mga bumalasa nga makakilala ka- ron kay Kapitan Tiago kon makakita sa iya. Sinemana sang wala pa makabaton si Maria Clara sang pagka-mongha nahu- log sia sa isa ka kaliimtangan sang pagbakhb nga amo ang nagpaniwang kag nagpakagha sa iya, nga nagpadalum sang iya panumdoman kag nagdula sang iya pagsalig, subong sang iya anay abyan, ang kailo nga si Kapitan Tinong. Sa gilayon nga ang mga ganhaan sang kombento nagtakop, nagsugb sia sa iya wala'y kalipay nga prima, nga si tiya Isabel, sa pagtipon sang tanan nga nahanungod sa iya anak kag sa iya napatay nga asa- (1) Apoplehrya - Balatian sa pa numdoman nahanungod sa hinali nga pagpaubos sang palangako&n. - 542 -
I Ang tughap6n sang paskwa panghingapos wa, nagkadto sia sa Malabon ukon sa San Diego, kay maluyag sia magpuyo nga sia lamang tubtob kon san-o. Nagpaduyog sia sa paghampang sang liampo? kag sa pagbulang sing mahugod kag ginsugdan niya ang pagtabako sing apyan. Wala na sia pag- kadto sa Antipolo, bisan magsugb sa pagpamisa; si Donya Pa trocinio, ang iya tigulang nga kasumpong, nagpasundayag sang iya kadalag-an, nga naghinuragok sa pagtulog sa mga tinion sang pagwali. Kon kaisa, sa pagtakop sang kahapunanon, ma- kadayan ka sa nahauna nga dalan sang Santo Cristo, makita nimo, nga nagapungkb sa balaligyaan sang isa ka insik, ang isa ka diutay nga tawo, madalag, maniwang, nagakukb, nga ang iya mga mata madalum kag daw nagadamguhanon, ang iya mga bibig kag mga kuko mahigkb, nga nagatulok sa tawo nga daw wala niya makita. Sa pag-abot sang gab-i makita mo sia nga na- gatindog sing inanay, kag, nagapanungkod sang baston, makad- to sa isa ka makitid nga likban, masulod sa isa ka magim-ang nga balay, nga sa ibabaw sang iya ganhaan mabasa ang dalagkb nga mga tigbato nga pula: FUMADERO PUBLICO DE ANFION? Ini sia amo yadto si Kapitan Tiago nga tuman kabantog, nga sa karon bug-os nga nalimtan, pati pa sang sakristan mayor. Si Da. Victorina nagdugang sa iya di-tunay nga mga kuldng kag sa iya inandalus nga panghambal, kon pahanugotan kita sa paggamit sang amo nga tinaga, sing bag-o nga pamatasan sa pagpangotsera sa mga kabayo sa karwahe, nga nagpilit kay D. Tiburco sa paghipos. Sanglit sa pagpalangdulom sang iya panu- lok nahanabb ang madamb nga kalainan, sia nagagamit karon sing mga tagusilang nga quevedo, nga nagahatag sa iya sing dag way sang isa ka bantog. Ang doktor wala na ginapatawag sa pagbulong bisan kay sin-o; nakita sia sang mga sulogiion sa ma damb nga inadlaw sang semana nga wala sing postisong' mga ngipon, nga ini, sa nasayran na sang aton mga bumalasa, isa ka malain gid nga tiliman-an. Si Linares, ang tag-apin lamang sini nga wala'y palad, madu- gay na nga nagpahuway sa Paco, nga nagbalatian sa balaod kag sa malain nga mga pagbilang sa iya sang iya prima. (2) Liampo - Isa ka sari sang sugal sang mga insik . (3) Fumadero publico de anfion - Talabakoan sa banwa sang apyan. 543
544 Nou Me Tangere Ang madalag-on nga alpcres nagsakay pa Espana, halin sa pagkatcnycnte nga ginpasakaan ang iya ranggo sa pagka-koman- dante, nga iya binayaan ang iya mahigugmaon nga asawa sa iya panapot nga pranela nga ang duag indi na makilala. Ang kailo nga Ariadna? sang makita niya nga binayaan na sia, nag- paduyog man, katulad sang anak nga babae ni Minos, sa pagtuluohan ni Baco kag sa pagsagod sang tabako, kag nag- inum kag nagtabako sing patamatama nga ginkahadlukan sia in di lamang sang kabataan nga babae kundi sang mga tigulang man nga babae kag sang kabataan nga lalaki. Nagakabuhi pa gihapon ang aton mga kilala sa banwa sang San Diego, kon wala sila magkalamatay sang paglupok sang bapor "Lipa," nga nagbyahe sa mga puod. Sanglit wala man sing naghisayod kon sanday sin-o yadto'ng mga kailo nga nag- kalamatay sa amo nga hitabb, kon sanday sin-o yadto'ng mga ba- tiis kag mga butkon nga ginpandagsa sa Isla de la Convalecencia' kag sa mga higad sang suba, kalimtan na lang naton sing bug-os kon sa ila may nalakip nga mga kilala ang aton mga bumalasa. Tu- man na sa aton, katulad sang Pangulohan kag sang Pamantalaan sadto, ang paghisayod nga may isa lamang \a prayle nga sumala- \ay sa bapor* nga nalwas kag indi na kita magpangayo sing kapin. Ang mahal lamang sa aton amo ang mga kabuhi sang mga but- anan nga pari, nga ang ila paggahum sa Filipinas ginatipigan sang Diwa sa kaayuhan sang aton mga kalag. Wala na sing nabatian nahanungdd kay Maria Clara kundi nga ang lulobngan daw amo ang nagtipig sa iya sa iya sabak. Nakapamangkutanon kami sa nagkalainlain nga mga tawo nga kinilala sing maayo sa balaan nga kombento sang Sta. Clara, apang wala sing maluyag magsugid sa aton sing bisan isa ka taga, bisan pa ang babaan nga mga tumoluo nga nagbaton sang bantog nga pinirito nga mga atay sang manok, kag sang salsa (4) Ariadna - Ang binayaan ni Teseo, nga nagpangasawa kay Daco. Mga tinawo ini sa mitolohiya nga gresyanhon. (5) I sia de Convalecencia - Ang "Isla de la Convalecencia" nagkuha sang iya ngalan sa isa ka ospital sa atno nga pulo nga ila sang mga pari sang San Juan de Dios. Ini nga ospital amo ang ginadal-an sang mga masakiton nga bag-o lamang mag-alayo sa mga ospital sa Manila. Ang danyag palibot sini nga ospital nga yara sa tunga sang suba sang Pasig nagahatag sing makaluloyag nga txdan-awon nga makabulig sa mga masakiton sa pagpadali sang pag-ayo sang ila mga balatian. (6) Isa lamang ka prayle nga sumalakay sa bapor - Suno sa tagsulat ang pagkalunod sang bapor nahanabo sang Enero 2, 1883.
Ang tughapon sang paskwa panghingapos nga labi pa ka bantog, nga gintawag nga "de las monjas," nga ginhimo sang maalam nga kosinera sang mga Birhen sang Sen- yor. - Wala'y sapayan . . . Isa ka gab-i sang Septyembre nagbagrong ang unos kag gin waswasan sang iya dalagko nga mga kuyos ang kabalayan sa Manila; ang daguob naglagumba sa tagsa ka tion; ang mga linti kag mga kilat naghatag kasanag sa mga tinioh sa mga kaha- litan nga nahimb sang bagyo kag nakapakugmat sa mga pumo- luyb. Daw ginbubb ang ulan. Sa kasanag sang linti ukon sang kilat nga daw man-og nga naglikuliko nakita ang isa ka pikas nga atop, isa ka bintana nga naglupad sa kahanginan, nga nahu- log nga makakulolba ang hugpaas: bisan isa ka salakyan, bisan isa ka tawo wala magtabok sa mga dalan. Kon ang dagubdob nga tunog sang daguob, nga sa isa ka gatos may sabat, madula sa malayo, mabatian ang paghagunos sang hangin, nga nagpa- buyong sang ulan, nga nagpabati sang sinulitsolit nga trak-trak sa mga lampirong sang natakpan nga mga bintana. Duha ka gwardya ang nagpasilong sa isa ka balay nga ginpa tindog malapit sa kombento: isa yadto ka soldado kag isa ka \im!a!a. - Ano ang himiion naton dirir - Siting sang soldado. - Wala sing nagalakat sa dalan ... dapat kita magkadto sa isa ka balay; ang akon uloasawa nagapuyo sa dalan Arsobispo. - Kutob din tubtob didto may daku nga antad kag mabasa kita, - sabat sang Ifinilala. - Ano gid sina kon indi lamang kita pagpatyon sang linti? - Ba! Indi ka magkatahap; ang mga mongha may inogpa- tay sa linti sa paglwas sa aton. - Huo! - Siting sang soldado. - Apang ano ang pulos sina kon ang gab-i tama kadulom? Kag binatak niya ang iya panulok sa pagtan-aw sang ka dulom: sa am6 nga tion sumanaaw ang isa ka panglinti nga ginsundan sang isa ka mabaskog nga panaguob. - Hoy ko! Susmariosep! - Hinali nga natikab sang soldado nga nanguros, kag binuyotan niya ang iya kaupod. - Mahalin kita diri! - Ano ang nahanabb sa imo? 545
546 Noli Me Tangere - Halin kita, halin kita diri! - Sulit niya nga naglinagatik ang iya mga ngipon sa kahadlok. - Ano ang imo nakitk? - Isa ka bahoy! - Kibot niya nga nagkurog ang bug-os niya nga lawas. - Isa ka bahoy? - Sa ibabaw sang atop... dapat nga isa ka mongha nga na- gapanipon sang mga baga sa kagab-ihon! Tumongkilaw ang fymlala sa pagtan-aw. Sumanag ang isa na man ka panglinti kag isa ka ugat sang kalayo sumisi sang langit, nga nabatian ang makakulogmat nga hugpaas. - Jesus! - Singgit niya nga nanguros man. Sa kamatuoran, sa masili nga kasanag sang kilat nakita niya ang isa ka dagway nga maputi, nagtindog, sa ibabaw sang ali- bubongan sang atop, nga ang iya mga butkon ginduhol sa langit kag ang iya nawong nagtanglik, nga daw nagpakitliioy. Ang langit bumalos sing mga kilat kag mga daguob! Pagligad sang daguob nabatian ang masubo nga panaghoy. - Indi hangin, kundi ang makatilingala nga dagway! - Kibot sang soldado bilang sabat sa pagtum-ok sa iya sang ka- mot sang iya kaupod. - Ay! Ay! - Ang lumapos sa hangin sa ibabaw sang gahod sang ulan: ang hangin indi makatabon sa iya hagong sadto'ng matam-is nga tingog nga nagpakitliioy, nga puno sing kalisod. Bumanaag na man ang isa ka panglinti nga tuman kasili. - Indi, indi bahoy! - Singgit sang fynilala. - Nakita ko na man sia; magayon sia katulad sang Birhen... Halin kita diri kag isugid naton. Wala na pagsulita sang soldado ang pangagda kag nadula sila nga duha. Sin-o ang nagpanaghoy sa tunga sang kagab-ihoh, wala'y sa- payan sang hangin, sang ulan kag sang bagyo? Sin-o ang ma- hadlukon nga birhen, ang asawa ni Jesucristo, nga nagpakigsum- pong sa indi mapunggan nga mga kusog sang kinattgali kag nagpili sang makakulogmat nga kagab-ihon kag' sang liilway nga langit, sa pagpasungaw kutob sa makatalagam nga kat&as sang iya mga panumbunganon sa ■ Diwa? ■ Binayaan na bala
Ang tughapon sang paskwa panghingapos sang Senyor ang iya halaran sa kombento kag wala na pagpa- mati sang mga pangamuyb? Indi bala magpahanugot ang mga ta- k6p sang mga lulobngan nga ang pagpaninguha sang kalag magsaka tubtob sa dambana sang Labing' Maluluy-on? Ang bagyo nagtuman kabaskog sa sulod sang bug-os nga gab-i; sang bilog nga gab-i wala sing nagbutlak bisan isa ka bituon; ang mga panghayhay, nga nagsamb sa hagong sang ha ngin, nagpadayon apang nasapwan nila nga bungol ang kina- ugali kag ang mga tawo: ang Diwa nagbantay apang wala pag- pamati. Sang madason nga adlaw, sang makakasan ang langit sang madulom nga mga gal-um, ang adlaw sumilak na man sa tunga sang natinloan nga taliwala, may isa ka karwahe nga nagdulog sa ganhaan sang kombento sang Sta. Clara kag nanaog ang isa ka tawo, nga nagpakilala nga isa ka tiglawas sang Punban kag na- ngayb sia nga mahambal gilayon sa abadesa ukon tagtatap sang kombento kag mapakigkita sa tanan nga mongha. Ginsugid nga may isa nga nagpakita nga may abito nga lunsay nabasa, mga gision, kag naghibi kag nagpanumbunga- non sang mga makakulogmat nangayu sang bulig sang tawo batok sa mga kalakasan sang pagka-malikumon (hipocre- sia). Ginsugid man nga sia tuman kaayuayo, nga may labing' matahum kag daw naghambal nga mga mata nga wala pa ma- kita sa iban. Wala sia pagpamatii sang tiglawas sang Punban: nagpakig- sugilanon sia sa abadesa kag gintalikdan sia wala'y sapayan sang iya pagpakitliioy kag paghibi. Nakita sang pamatan-on nga mongha ang pagtakop sang ganhaan sa likod sang tawo, katulad sang pagtakop sa isa ka kalag nga ginsikway sang ganhaan sa langit kon mahanabb kon kis-a nga ang langit magmapintas kaayo katulad man sang mga tawo. Ang abadesa nagsiling nga isa yadto ka buang. Ang tawo ayhan wala man makasayod nga sa Manila may isa ka palabulngan sang mga buang, ukon ayhan naglaum sia nga ang kombento sang mga mongha isa lamang ka alaypan sang mga buang, bisan pa abi magpakunokuno nga yadto nga tawo tuman ka pakok, labi na gid, sa pagkilala kon bala ang isa ka tawo yara sa iya matadlong nga panumdoman ukon indi. 547
548 Noli Me Tangere Ginsugid man nga ang Heneral nga si Gg. J. - naghuna- hona sing lain, sang mag-abot sa iya idulungog ang hitabo; buot niya sakdagon ang buang kag pinangayb niya. Apang karon wala na magpakita ang isa ka maayuayo kag pinabayLan nga pamatan-on nga babae, kag ang abadesa wala magpahanugot nga duawon ang sulod sang kombento, nga gin- gamit niya nga pangapin sini ang ngalan sang Pagtuluohan kag ang Balkan nga mga Pagsulondan. Ang hitabo wala na paghambala, subong man ang nungod sa wala'y palad nga si Maria Clara. KATAPUSAN SANG SUGILANON.. naha-
.> - - LIST OF PUBLICATIONS As of July, 1963 NATIONAL HEROES COMMISSION TITLE OF PUBLICATION SPANISH EDITION Diarios y Memorias por Jos6 Rizal, 339 Cartas Entre Rizal y los Miembros de PP la Familia, Selling Price Excluding Paper P 7.90 Postage Cloth P13.25 Part I, 285 pp 9.20 11.70 Cartas Entre Rizal y Miembros de la Familia, Part II, 276 pp 9.20 11.70 Cartas Entre Rizal y el Prof. Fernando Blumentritt, izal y el Prof. Fernando Blumentritt, Part I, 301 pp 15.40 21.10 Cartas Entre Rizal y el Prof. Fernando Blumentritt, ~ al y el Prof. Fernando Blumentritt, Part II, 310 pp 15.80 21.50 Cartas Entre Rizal y el Prof. Fernando Blumentritt, Part III, 304 pp Cartas Entre Rizal y Part I, 442 pp... sus Colegas de la Propaganda, 6.10 9.20 11.50 11.60 Cartas Entre Rizal y sus Colegas de la Propaganda, Part II, 873 pp... • Cartas Entre Rizal y Otras Personas, 360 pp Poesias por Jose Rizal, 171 pp Prosa por Josd Rizal, 339 pp Noli Me Tangere por Jos6 Rizal, offset of the 1887 9.20 8.30 2.50 4.40 11.60 10.70 8.00 9.40 edition, 354 pp 6.10 8.30 Noli Me Tangere por Josd Rizal, offset of the ori ginal manuscript, 465 pp 27.60 El Filibusterismo por Jose Rizal, offset of the 1891 edition, 286 pp 4.40 6.60 £1 Filibusterismo por Jose Rizal, offset of the original manuscript, 279 pp 25.20 Sucesos de las Islas Filipinas del Dr. Morga anotada por Rizal, 374 pp Escritos Politicos e Histdricos por Jose Rizal, 379 pp. Escritos Varios por Josd Rizal, Part I, 315 pp. . . . Escritos Varios por Josd Rizal, Part II, 338 pp. . . . Facsimiles de los Escritos de J. Rizal, Part I, 554 pp. Facsimiles de los Escritos de J. Rizal, Part II, 1106 pp. Pensamientos de Rizal, 104 pp Rizal Ante los Ojos de sus Contemporaneos, 244 pp. Poecias Dedicadas a Josd Rizal, 152 pp 5.50 6.50 4.10 4.10 8.30 9.30 1.70 4.60 4.30 7.40 11.50 5.30 5.30 10.70 9.60 4.10 5.90 6.10 ENGLISH EDITION (regular edition) Reminiscences and Travels of Jose Rizal, 374 pp. Letters between Rizal and Family Members 9.20 11.00
Letters between Rizal and Family Members Rizal-Blumentritt Correspondence, Part I, 313 pp. Rizal-Blumentritt Correspondence, Part II, 572 pp. Letters between Rizal and the Reformists Miscellaneous Correspondence Rizal's Poems, 182 pp Rizal's Prose, 226 pp Historical Events of the Philippine Islands, by Morga anotated by Rizal, 353 pp Political and Historical Works ... Miscellaneous Writings Quotations from Rizal's Writings, 374 pp... Pictorial Album on Rizal, 155 pp Proceedings of the International Congress on Rizal, 496 pp International Congress on Rizal, 311 pp. ENGLISH EDITION (popular edition) Reminiscences of Jose Rizal, 179 pp Letters between Rizal and the Members of his Fa mily, 119 pp The Rizal-Blumentritt Correspondence, 251 pp. . . . Letters between Rizal and the Reformists, 124 pp. Miscellaneous Correspondence of Rizal, 150 pp. . . Rizal's Poems, 174 pp. ..; ... Rizal's Prose, 190 pp Political and Historical Writings of Jose Rizal, 144 pp TAGALOG EDITION Mga Tala Mga Tala sa Paglalakbay, Mga Ala-ala at Iba pa ni Jose Rizal, 420 pp. . Pakikipagsulatan ni Rizal sa kanyang mga Kasam- bahay, 674 pp Pakikipagsulatan ni Rizal kay Dr. Blumentritt ... Pakikipagsulatan ni Rizal sa mga Kasama niya sa Pagpapalaganap, 696 pp ' 1 sa mga Kasama niya sa Pakikipagsulatan ni Rizal Pagpapalaganap .... Pakikipagsulatan ni Rizal sa Pakikipagsulatan ni Rizal sa Mga Tula ni Jose Rizal - V. de Jesus, L. Dianzon Iba't Ibang Tao, 390 Iba't Ibang Tao at A. Cruz, 181 pp. ... Mga Akdang Pampanitikan sa Tuluyan ni Jose Rizal, 332 pp... Mga Akdang Pampanitikan 332 pp... sa Tuluyan ni Jose Rizal, Noli Me Tangere ni Jose Rizal, (P. Mariano) 550 pp... Excluding Postage Selling Price Paper Cloth 9.85 9.85 2.20 3.50 4.10 5.90 3.80 6.20 1.70 4.10 8.40 3.60 11.00 .50 .65 .65 .65 .65 .60 .65 .55 7.00 8.80 13.85 5.80 25.75 7.60 13.25 3.20 5.90 7.70 9.50 1.80
El Filibusterismo ni Jose Rizal, Tinagalog ni P. Mariano, 339 pp Ang Mga Pangyayari sa Kapuluang Pilipinas Mga Akdang Pampulitika at Pangkasaysayan ni Rizal Mga Iba't Ibang Sinulat ni Rizal Si Rizal sa Harap ng Kaniyang mga Kapanahon, 327 pp TAGALOG (Popular Edition) Talaarawan at mga Ala-ala* ni Rizal, 159 pp Pakikipagsulatan ni Rizal sa kanyang mga Magulang at Kapatid, 150 pp Pagsusulatan nina Rizal at Blumentritt, 131 pp. . . Pakikipagsulatan ni Rizal sa mga Tagapagpalaganap, 218 pp Pakikipagsulatan sa Iba't ibang tao, 200 pp Mga Tula ni Rizal, 165 pp. Mga Akdang Pampanitikan sa Tuluyan ni Rizal, 197 pp Pampulitika at Pangkasaysayan, 163 pp. Iba't ibang Sinulat ni Rizal, 176 pp. . Guillermo Tell (William Tell) Rizal . BICOL TRANSLATION Mga Rawitdawit ni Jose Rizal, 101 pp Hare sa Sako Pagdoot - Noli Me Tangere, 487 pp. El Filibusterismo, 355 pp CEBUANO TRANSLATION Mga Balak ni Jose Rizal, 139 pp. - (Poesias de Rizal) Noli Me Tangere, 545 pp El Filibusterismo ILONGO (Hiligaynon) TRANSLATION Mga Binalaybay ni Jose Rizal, 170 pp Noli Me Tangere El Filibusterismo Mga Sinulatan sa Panghimanwa ni Rizal, 409 pp. (Political and Historical Works) SAMAR-LEYTE TRANSLATION Mga Siday ni Jose Rizal, 128 pp. Noli Me Tangere An El Filibusterismo, 353 pp. . . Selling Price Excluding Paper Postage Cloth 1.80 ... 3.65 6.05 .60 .70 .65 .65 .65 .65 .55 .55 .65 .55 ll- 1.00 8.10 6.55 3.40 10.00 8.35 3.10 8.05 4.80 14.95 3.10 4.80 7.60 9.50 4.80 6.80 8.60 3.10
PAMPANGO TRANSLATION E Mu Ku Tagkilan, 505 pp. (Noli Me Tangere) ILUKO TRANSLATION Dinak Sagidcn El Filibustcrismo (Noli Me Tangere) PNGSINN TRNSLTION Ag mu ac Didiwitin El Filibustcrismo . . (Noli Me Tangere) PAMPHLET Rizal, as an Internationalist, 84 pp. . . Rizal, in Spanish Rizal in English Rizal, the National I' Rizal, El Heroe Nacional de Filipinas The Rizal Shrine at Fort Santiago Hero of the Philippines WINNING MANUSCRIPTS The First Filipino (Rizal biography) by Leon Guerrero Rizal Anthology (In Spanish, English and Filipino) Excluding Postage Selling Price Paper Cloth 17.00 .80 1.80 1.80 .50 .50 .70
. •