Ilokano - Naimbag P anunot Sursurat Good Mind Scriptures Levitico 24:12 Pinaguardiaan ni Moises ket inurayda ti pangngeddeng ni Yahweh no ania ti maaramid kenkuana. Deuteronomio 18:6 Mabalin ti siasinoman a Levita iti uray ania nga ili ti Israel ti mapan iti lugar a pilien ti Apo a pagdaydayawan kenkuana, Ruth 1:18 Idi makita ni Noemi a natibker ti pangngeddeng ni Ruth, saanen a nagtagtagari. 1 Cronicas 28:9 Ket sika, Solomon nga anakko, ibilinko kenka a bigbigem ti Diosko. Agserbika a siaayat kenkuana ken iti amin a pusom, ta ammona amin ti pampanunoten ken tartarigagayantayo. No mapanka kenkuana, awatennaka. Ngem no tallikudam, laksidennakanto iti agnanayon. Nehemias 4:6 Intuloymi latta a binangon ti bakud, ket iti saan a nabayag, naguduamin ti katayagna, gapu ta napasnek dagiti tattao nga agtrabaho. Job 23:13 Saan nga agbalbaliw ti Dios; awan ti makabael a mangbusor kenkuana. Awan ti makalapped kenkuana no agaramid iti kayatna. Proverbio 29:11 Bulosan ti maag ti pungtotna, ngem naanus ti masirib ket tenglenna ti riknana. Isaias 26:3 Sika, O Apo, ti mangted iti naan-anay a talna kadagiti natibker ti panggepna ken kadagiti agtalek kenka. Marcos 5:15 Idi makaasidegda ken ni Jesus, nakitada ti lalaki a linuganan dagiti demonio. Agtugtugaw, nakakawes ken nagpulangen ti nasayaat a panunotna. Nagbutengda amin. Lucas 8:35 Napan kinita dagiti tattao ti napasamak. Idi makadanonda iti ayan ni Jesus, nasarakanda ti lalaki a nakapaksiatan dagiti demonio. Agtugtugaw a nakabadon iti sakaanan ni Jesus. Nagpulangen ti nasayaat a panunotna. Nagbuteng dagiti amin a tattao. Dagiti Aramid 17:11 Mannakaawat dagiti taga-Berea. Saanda a kas kadagiti taga-Tesalonica. Sigagagarda a nagdengngeg iti mensahe. Inaldaw nga adalenda dagiti Nasantoan a Sursurat tapno ammoenda no pudno met laeng ti sasawen ni Pablo. Dagiti Aramid 20:19 Sipapakumbabaak a nagtrabaho a kas adipen ti Apo ket adu a luluak ti nagarubos kadagiti tiempo ti adu a rigat a linak-amko gapu kadagiti panangisikat dagiti Judio. Taga-Roma 7:25 aman pay iti Dios, ta adda ni Apotayo a Jesu-Cristo a mangisalakan kaniak! Daytoy ngarud ti kasasaadko: Ti nakemko laeng ti mabalinko a pagserbi iti linteg ti Dios, ngem ti bagik, agserbi iti linteg ti basol. Taga-Roma 8:6 No paiturayantayo iti tarigagay ti lasag, agtungpaltayo iti patay. No paiturayantayo iti Espiritu, agtungpaltayo iti biag ken talna. Taga-Roma 8:27 Makita ti Dios ti naguneg ti puso ti tao, ket ammona ti
pampanunoten ti Espiritu, agsipud ta idawdawatan ti Espiritu dagiti tattao ti Dios kas pagayatan ti Dios. Taga-Roma 11:34 Kas kuna ti Nasantoan a Surat: "Siasino ti makaammo iti panunot ti Apo? Siasino ti makabalin a mangbalakad kenkuana? Taga-Roma 12:2 Saanyo a tultuladen dagiti ugali iti daytoy a lubong ngem palubosanyo a baliwannakayo ti Dios ket pabaroenyo a naan-anay ti panunotyo. Ket maammoanyonto ti pagayatan ti Dios - no ania ti naimbag, makaay-ayo kenkuana ken awan pagkuranganna. Taga-Roma 12:16 Dikay mangidumduma. Dikay agpalangguad; makigayyemkayo ketdi kadagiti nanumo a tattao. Diyo ipagarup a mamasiribkayo. Taga-Roma 14:5 Kuna ti maysa a tao nga adda aldaw a napatpateg ngem dagiti dadduma nga aldaw. Kuna met ti sabali nga agpapadada amin. Awan koma ti panagduadua ti tunggal maysa iti kapanunotanna maipapan iti daytoy a banag. Taga-Roma 15:6 Iti kasta, agmaymaysa ti timekyo a mangidaydayaw iti Dios ken Ama ni Apotayo a Jesu-Cristo. 1 Taga-Corinto 1:10 Kakabsatko, ipakpakaasik kadakayo iti nagan ni Apotayo a Jesu-Cristo nga agkaykaysakayo iti amin a sawenyo tapno dikayo mabingaybingay. Wen, naan-anay koma ti panagtutunosyo iti panunot ken panggep. 1 Taga-Corinto 2:16 Kas kuna ti Nasantoan a Surat, "Siasino ti makaammo iti panunot ti Apo? Siasino ti makabalin a mangbagbaga kenkuana?" Nupay kasta, ammotayo ti panunot ni Cristo. 2 Taga-Corinto 7:7 Saan laeng a ti yaayna ti nangparagsak kadakami. Pinapigsanakami pay ti impadamagna a panangpatibkeryo kenkuana. Impadamagna ti ayatyo a makakita kaniak. Impakaammona ti ladingityo, ti regtayo a mangsalaknib kaniak. Isu a naragragsakak pay ita. 2 Taga-Corinto 8:12 No sigagagarkayo a mangted, awatento ti Dios ti sagut a maitedyo, saan a ti awan kadakayo. 2 Taga-Corinto 9:2 Ammok a siaayatkayo a tumulong, ket impasindayagkayo kadagiti taga-Macedonia. Kinunak, "Sidadaan a tumulong dagiti kakabsat idiay Acaya manipud pay itay napan a tawen." Gapu iti reggetyo a tumulong, natignay ti kaaduan kadakuada. 2 Taga-Corinto 13:11 Kamaudiananna, kakabsat, agpakadaakon! Ikagumaanyo ti agbalin a naan-anay. Denggenyo ti dawatko: Agtutunoskayo ken agbiagkayo a sitatalna ket addanto kadakayo ti Dios ti ayat ken talna. Taga-Efeso 4:23 Masapul a naan-anay ti pannakapabaro ti puso ken isipyo. Taga-Filipos 2:2,3 Dawatek ngarud kadakayo nga itedyo ti naan-anay a ragsakko babaen iti panagmaymaysayo iti panunot, ayat, kararua ken nakem. 3 Dikay agaramid iti aniaman gapu iti kinaagum wenno
kinapalangguad. Agpakumbabakayo ketdi iti maysa ken maysa ket diyo ipagarup a naim-imbagkayo ngem dagiti dadduma. Taga-Filipos 4:2 Ipakpakaasik kadakayo, Evodias ken Sintike, nga agtunoskayo koma a kas agkabsat iti Apo. Taga-Filipos 4:7 Aywanannakayto ti talna ti Dios a di matukod a panunoten ti tao tapno natalged dagiti puso ken panunotyo iti pannakikaysayo ken ni Cristo Jesus. Taga-Colosas 3:12 Tattaonakayo ti Dios. Inayat ken pinilinakayo a kukuana. Ngarud, ipakitayo a naasikayo, naimbag, napakumbaba, nasingpet ken naanus. 2 Taga-Tesalonica 2:2 a dikay koma mariribukan wenno madanagan iti maibagbaga a dimtengen ti Aldaw ti Apo. Kunkunada a kasta ti naibagami bayat ti panangaskasabami wenno panagsuratmi. 2 Timoteo 1:7 Ta saan nga espiritu ti kinatakrot ti inted kadatayo ti Dios, no di ti Espiritu a mangted kadatayo iti pannakabalin, ayat ken kinamanagteppel. Tito 2:6 Patigmaanam met dagiti agtutubo a lallaki a masapul nga agparbengda. Hebreo 8:10 Daytoy ti baro a pannakitulagko kadagiti Israelita Kadagiti masakbayan nga aldaw, kuna ti Apo: Ikabilkonto dagiti linlintegko kadagiti isipda, Ket isuratkonto ida kadagiti pusoda. Siakto ti Diosda, Ket isudanto dagiti tattaok. 1 Pedro 1:13 Isaganayo ngarud dagiti panunotyo nga agtignay. Agsalukagkayo ket mangnamnamakay iti bendision a maited kadakayo inton maiparangarang ni Jesu-Cristo. 1 Pedro 5:2 Igunamgunamko ngarud kadakayo nga aywananyo ti grupo dagiti mamati, ti arban nga inted ti Dios kadakayo, kas iti panangaywan ti maysa a tao iti arban ti karnero. Aywananyo a siaayat ti arban a kas iti kayat ti Dios nga aramidenyo. Saankayo koma a mapilpilit. Agtrabahokayo, saan a gapu iti tangdan, no di ket gapu iti pudno a tarigagay iti panagserbi. 2 Pedro 3:1 Gagayyemko, maikaduan daytoy a suratko kadakayo. Kadagitoy dua a surat, pinanggepko a patibkeren dagiti pakinakemyo babaen iti panangipalpalagipko kadagitoy a bambanag kadakayo. Paltiing 17:9 Daytoy ti pakasapulan iti kinasirib ken pannakaawat. Dagiti pito nga ulo isuda ti pito a turod a pagtugtugawan ti babai. Iladawanda ti pito nga ari: Pastor T. John Franklin Church of Salvation, Healing, and Deliverance COS-HAD.org


H U LYO-SE PT Y E M BRE 201 5 34567 HIRANI NA BA AN KATAPOSAN?
34567 Vol. 136, No. 13 JULY-SEPTEMBER 2015 Monthly and supplemental quarterly editions WARAY-WARAY INI NGA MAGASIN, An Barantayan, nagpapasidungog kan Jehova nga Dios, an Magmarando han uniberso. Nagliliaw ini ha mga tawo pinaagi han maopay nga sumat nga hirani na pagwad-on han langitnon nga Ginhadian han Dios an ngatanan nga karaotan ngan himoon ini nga tuna nga paraiso. Nag-aaghat ini hin pagtoo kan Jesu-Kristo, nga namatay basi magkaada kita waray kataposan nga kinabuhi ngan nagmamando na yana sugad nga Hadi ha Ginhadian han Dios. Padayon nga iginpupubli- kar ini tikang pa han 1879 ngan diri ini bahin han politika. Ginsusunod hini an Biblia sugad nga awtoridad. Karuyag mo ba hin dugang nga impormasyon o hin libre nga pag-aram han Biblia? Kitaa an o ipa- dara an imo hangyo ha usa hini nga mga adres. Para ha PILIPINAS: Jehovah's Witnesses PO Box 2044 1060 Manila Para ha ESTADOS UNIDOS HAN AMERIKA: Jehovah's Witnesses 25 Columbia Heights Brooklyn, NY 11201-2483 Para ha kompleto nga lista han mga adres ha bug-os nga kalibotan, alayon kitaa an /en/contact. ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ Ini nga publikasyon diri baligya. Iginpupublikar ini sugad nga bahin han bug-os-kalibotan nga edu- kasyon tikang ha Biblia nga sinusuportahan han boluntaryo nga mga donasyon. Gawas la kon lain nga bersyon an iginpakita, an mga teksto ha Grie- go nga Kasuratan ginkuha ha Bag-o nga Kalibotan nga Hubad han Kristiano Griego nga Kasuratan, ngan an mga teksto ha Hebreo nga Kasuratan gin- kuha ha An Baraan nga Kasuratan han Philippine Bible Society ngan gin-gamitan hin moderno nga ortograpiya. NW an makikita kon ginhubad tikang ha New World Translation of the Holy Scriptures. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2015 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. Printed in Japan. Gin-iimprinta ha Kada Gowa: 52,946,000 HA 240 NGA YINAKNAN HULYO-SEPTYEMBRE 2015 NANGUNGUNA NGA ARTIKULO Hirani Na ba an Kataposan? PAHINA 3-8 "An Kataposan" - Ano Gud ba an Iginpapasabot Hito? 3 Hirani Na ba an Kataposan? 6 Damu an Matatalwas ha Kataposan - Mahimo Ka Liwat Matalwas 8 AANHI LIWAT HINI NGA GOWA Maaram Ka Ba? 9 Kon Paonan-o Malalagas nga Malipayon 10 Pakiistorya ha Iba Kay Ano nga Kinahanglan Hinumdoman an Kamatayon ni Jesus? 13 Baton ha mga Pakiana Mahitungod ha Biblia 16 s BASAHA ONLINE H U LYO-SE PT Y E M BRE 201 5 34567 ANO Gud BA AN IGINTUTUTDO HAN BIBLIA? r IGINTUTUTDO HAN BIBLIA Magin Marig-on ha Totoo nga Pagsingba (Kitaa ha PUBLIKASYON ˛ LIBRO NGAN BROSYUR ˛ IGINTUTUTDO HAN BIBLIA ˛ KAPITULO 16) HIRANI NA BA AN KATAPOSAN? MADA-DOWNLOAD INI NGA MAGASIN HA IBA-IBA NGA PORMAT
NANGUNGUNA NGA ARTIKULO NANGUNGUNA NGA ARTIKULO "AN KATAPOSAN" ANO GUD BA AN IGINPAPASABOT HITO? Kon nakakabati ka han mga pulong nga "Hirani na an katapo- san!" ano an imo nahuhunahuna? Nahuhunahuna mo ba an usa nga ministro nga nagguguroguliat ngan nagkukurokumpas ha pulpito samtang kapot-kapot an Biblia? O nahuhunahuna mo an usa nga barangason nga lagas nga lalaki nga natindog ha eskina han kalsada, nakasul-ot hin hilaba nga bado nga may nakahigot nga pisi ha hawak, ngan may dara nga karatola mahitungod ha kabungkagan han kalibotan? An sugad nga mga panhitabo bangin makapabaraka ha iba, samtang an pi- pira bangin magupong o makatawa pa ngani. An Biblia nasiring: "An kataposan maabot." (Mateo 24:14) Ini nga panhitabo gintatawag liwat nga "daku nga adlaw han Dios" ngan "Armagedon." (Pahayag 16:14, 16) Oo, iba-iba an katutdoan han mga relihiyon mahitungod hini, salit nagsasa- rang an nakakawurok ngan makaharadlok nga mga opinyon. Bisan pa hito, matin-aw nga iginsasaysay han Biblia an mahitu- ngod han kataposan - kon ano an iginpapasabot hito ngan kon ano an diri. Nabulig liwat ha aton an Biblia nga matin-aw nga masabtan kon hirani na ba an kataposan. Labaw ha ngatanan, gintututdoan kita hito kon paonan-o matatalwas! Kondi aton anay hisgotan an pipira nga sayop nga mga opinyon ngan hiba- roan an kahulogan han kataposan. Ano gud ba an iginpapasa- bot han "kataposan" sumala ha Biblia? HULYO-SEPTYEMBRE 2015 3
KON ANO AN DIRI IGINPAPASABOT HAN KATAPOSAN 1. DIRI KABUNGKAGAN HAN TUNA PINAAGI HIN KALAYO. An Biblia nasiring: "[An Dios] nagbubutang han mga karig-onan han tuna, basi nga ito diri na makiwa ha waray kataposan." (Salmo 104:5) Ini nga teksto ngan an iba pa nagpapasarig ha aton nga diri bubungkagon han Dios an tuna o diri tutugotan nga mabungkag ito ha kadayonan! - Eklesiastes 1:4; Isaias 45:18. 2. DIRI USA KA PANHITABO NGA BASTA NA LA MAHITATABO. 3. DIRI BINUHATAN HAN TAWO O TUNGOD HIN NAHULOG NGA ELEMENTO TIKANG HA KAWANANGAN. Paonan-o mahitatabo an kataposan? An Pahayag 19:11 nasiring: "Nakita ko nga naabrihan an langit. Kitaa! usa nga busag nga kabayo, ngan an nasakay hito gin- tatawag nga Matinumanon ngan Totoo." An bersiku- lo 19 nagpadayon: "Katapos, nakita ko an mapintas nga hayop ngan an mga hadi ha tuna ngan an ira ka- sundalohan nga nagkatirok basi makiggirra ha iya nga nasakay ha kabayo ngan ha iya kasundalohan." (Paha- yag 19:11-21) Bisan kon simboliko an kadam-an han mga pulong dinhi, masasabtan naton ini: Magsusugo an Dios hin daku nga grupo hin mga anghel basi poo- hon an iya mga kaaway. Iginpapakita han Biblia nga an Dios may-ada itinanda nga espisipiko nga panahon para ha kataposan. Aton mababasa: "Mahitungod hito nga adlaw o oras, waray maaram, bisan an mga anghel ha langit o an Anak, kondi an Amay la. Padayon nga magbantay, padayon nga magmata, kay diri kamo maaram kon san-o an iti- nanda nga panahon." (Marcos 13:32, 33) Matin-aw, an Dios ("an Amay") may "itinanda nga panahon" kon san-o niya papahinaboon an kataposan. KON ANO AN IGINPAPASABOT HAN KATAPOSAN 1. KATAPOSAN HAN PAKYAS NGA MGA GOBYERNO HAN TAWO. An Biblia nasiring: "An Dios ha langit magpapabangon hin usa nga ginhadian [gobyerno], nga diri gud magu- An mensahe han Biblia mahitungod ha kataposan diri maraot, lugod maopay nga sumat 4
gunaw, diri man an kagamhanan hini itatapod ha iba nga katawohan; kondi ini magpipinitpinit ngan mag- aanaw hini ngatanan nga ginhadian, ngan ini matin- dog ha kadayonan." (Daniel 2:44) Sugad han gin-unabi na ha punto 3, pupoohon "an mga hadi ha tuna ngan an ira kasundalohan" nga 'magkakatirok basi makig- girra ha iya nga nasakay ha kabayo ngan ha iya kasun- dalohan.' - Pahayag 19:19. 2. KATAPOSAN HAN GIRRA, KAMADARAHOG, NGAN KAWARAY-HUSTISYA. "Napaukoy [han Dios] an mga pag-away tubtob ha ka- taposan han tuna." (Salmo 46:9) "An matadong ma- ukoy dida ha tuna, ngan an hingpit mapabilin dida hini. Kondi an magraot paghihinginlan tikang ha tuna. Ngan an mga malingoon pagrarabuton tikang dida." (Proberbios 2:21, 22) "Kitaa! Ginhihimo ko nga bag-o an ngatanan nga butang." - Pahayag 21:4, 5. 3. KATAPOSAN HAN MGA RELIHIYON NGA NAGPAPAKYAS HA DIOS NGAN HA MGA TAWO. "An mga manaragna nanagna hin buwa, ngan an mga saserdote nagmando pinaagi ha ira; . . . ano [an] iyo bu- buhaton ha kataposan?" (Jeremias 5:31) "Damu an ma- siring ha akon: 'Ginoo, Ginoo, diri ba nanagna kami ha imo ngaran, ngan nagpagawas hin mga demonyo ha imo ngaran, ngan nagbuhat hin damu nga gamhanan nga buhat ha imo ngaran?' Pero masiring ako ha ira: Diri ako nakilala ha iyo! Iwas kamo, kamo nga matina- lapason!" - Mateo 7:21-23. 4. KATAPOSAN HAN MGA TAWO NGA NASUPORTA HAN KAHIMTANG HAN KALIBOTAN YANA. Hi Jesu-Kristo nagsiring: "Ini an basihan han paghu- kom, nga an kalamrag kinanhi ha kalibotan kondi hi- nigugma han mga tawo an kasisidman imbes nga an kalamrag, kay maraot an ira mga buhat." (Juan 3:19) Iginhuhulagway han Biblia an bug-os-kalibotan nga kabungkagan ha panahon han matinumanon nga hi Noe. "An kalibotan hito nga panahon nabungkag han nagkaada daku nga baha. Pero pinaagi han amo giha- pon nga pulong, an mga langit ngan an tuna yana na- kareserba ha kalayo ngan gintitipigan tubtob ha adlaw han paghukom ngan han kabungkagan han diri-dios- non nga katawohan." - 2 Pedro 3:5-7. Tigamni nga an tiarabot nga "adlaw han paghu- kom ngan han kabungkagan" iginpapariho ha ka- bungkagan han "kalibotan" ha panahon ni Noe. Ano nga kalibotan an nabungkag? An aton planeta wa- ray mabungkag; an "nabungkag" adton "diri-diosnon nga katawohan" - an mga kaaway han Dios. Ha tia- rabot nga "adlaw han paghukom," mabubungkag li- wat adton mga tawo nga nagpili nga magin kaaway an Dios. Kondi an mga sangkay han Dios diri mamama- tay, sugad han nahitabo kan Noe ngan han iya pamil- ya. - Mateo 24:37-42. Handurawa kon mationan-o kaopay an tuna katapos wad-on han Dios an ngatanan nga magraot nga implu- wensya! Matin-aw, an mensahe han Biblia mahitungod ha kataposan diri maraot, lugod maopay nga sumat. Kondi bangin maghunahuna ka: 'Iginsusumat ba han Biblia kon san-o maabot an kataposan? Hirani na ba ito? Paonan-o ako matatalwas?' KATAPOS HAN KATAPOSAN HAN KALIBOTAN Ano daw la an magigin kahimtang katapos han kata- posan han kalibotan? Damu nga mga teksto ha Biblia an naghuhulagway hiton makalilipay nga pana- hon. Pananglitan: " 'Papahiron [han Dios] an mga luha ha ira mga mata, ngan mawawara na an kama- tayon, pati an kabido, pagtangis, ngan kasakit. An daan nga mga butang naglabay na.' Ngan an Dios nga nalingkod ha trono nagsiring: 'Kitaa! Ginhihimo ko nga bag-o an ngatanan nga butang.' " (Pahayag 21:4, 5) An kataposan diri nangangahulogan han kataposan han imo kinabuhi. Karuyag han Dios ma- luwas kita, ngan ginsusumatan kita niya kon paonan-o.
HIRANI NA BA AN KATAPOSAN? Tutugotan ba han Dios nga padayon nga dominaran han tawo an usa kag usa ngan mameligro an tidaraon han katawohan? Diri. Sugad han aton nahibaroan, ma- nginginlabot hiya ngan tatapuson an kasakit ngan pa- nalumpigos nga gin-aantos han mga tawo ha sulod hin ginatos na ka mga tuig. Karuyag han Maglalarang han katawohan ngan han tuna nga hibaroan mo nga hirani na hiya gumios. Paonan-o niya iginpapahayag inin im- portante nga kamatuoran? Tagda ini nga ilustrasyon: Kon magbibiyahe ka, ba- ngin kitaon mo anay an Internet, mga mapa, ngan mga barasahon para hin direksyon. Ngan samtang nakikita mo an mga karatola ngan mga pangirilal-an ha ginsisi- ring han direksyon, nakakasiguro ka nga nagtitikahi- rani ka na ha imo destinasyon. Ha pariho nga paagi, iginhatag ha aton han Dios an iya Pulong nga naghu- hulagway hin dagku nga mga panhitabo ha kalibotan. Samtang nakikita naton nga nahitatabo ito nga mga ti- gaman, nakukombinse kita nga nagkikinabuhi na kita ha peryodo han panahon nga nagtutugway ha katapo- san. nga mahitatabo ha usa ka peryodo han panahon. Kau- pod liwat nga mahitatabo an masunod nga tulo pa nga nagpapahamangno nga tigaman. 2. PAMATASAN HAN MGA TAWO An Biblia nasiring nga "ha kataposan nga mga adlaw" - an peryodo han panahon nga magtutugway ha kataposan - makikita an duro nga pagtikaraot han pamatasan han tawo. Aton mababasa: "An mga tawo magigin mahigugmaon ha ira la kalugaringon, mahigugmaon ha kwarta, ham- bog, daku an buot, mapasiparahon, diri-masinugtanon ha mga kag-anak, diri mapasalamaton, diri maunu- ngon, waray gugma ha mga kapamilya, diri naruruyag ha bisan ano nga pakigsabot, mga parapakaraot, waray pagpugong ha kalugaringon, mapintas, waray gugma ha kaopayan, mga traydor, matig-a an ulo, mapahitas-on, mahigugmaon ha kalipayan imbes nga mahigugmaon ha Dios." (2 Timoteo 3:1-4) Oo, diri la yana nahitatabo an kawaray-respeto ha igkasi-tawo, kondi "ha kataposan nga mga adlaw" la ito mas mag- duduro, salit ito nga peryodo angayan matawag nga "peligroso gud nga mga panahon nga makuri pakia- ngayan." Naoobserbaran mo ba an nagtitikaraot nga pamatasan han mga tawo? An Biblia nasiring nga an mga panhitabo ha kalibo- tan maabot ha waray kapariho ngan importante gud nga peryodo han panahon nga matatapos ha katapo- san. Hito nga panahon, makikita an iba-iba nga panhi- tabo ngan kahimtang ha bug-os nga kalibotan nga wa- ray pa gud mahitabo ha kasaysayan han tawo. Tagda an pipira hini nga gin-uunabi ha Biblia. 1. KASAMOK HA BUG-OS NGA KALIBOTAN Ha tagna ha Mateo kapitulo 24, mababasa an mga panhitabo ha tuna nga magkukompwesto hin usa nga tigaman. Ito an magtitigaman "han ikatarapos hini nga sistema" ngan magtutugway ha panahon han 'pag-abot han katapo- san.' (Bersikulo 3, 14) Ini nga tigaman nag-uupod han dagku nga mga girra, gutom, linog ha iba-iba nga lugar, pagtikadamu han karaotan, kawaray-gugma, ngan tuso nga pangalimbasog han mga lider han relihiyon ha pag- limbong ha mga tawo. (Bersikulo 6-26) Syempre, nahi- tatabo na ito ha sulod hin mga siglo. Kondi samtang nagtitikahirani an kataposan, ini ngatanan durungan 6 AN BARANTAYAN 3. PAGKABUNGKAG HAN TUNA An Biblia nasiring nga 'bubungkagon [han Dios] an mga nagbubungkag han tuna.' (Pahayag 11:18) Ha ano nga mga paagi ginbu- bungkag han tawo an tuna? Iginhulagway ito pariho ha panahon ni Noe: "An tuna nagmalaw-ay [o, nabungkag] ha atubangan han Dios, ngan an tuna napuno hin pan- raugdaog. Ngan han Dios kinita han tuna, ngan, iini, an tuna nagmalaw-ay [o, nabungkag]." Salit an Dios nagsi- ring hiton maraot nga katawohan: "Pupoohon ko hira." (Genesis 6:11-13) Nakikita mo ba an damu hinduro nga ebidensya nga an tuna napupuno na hin panraugdaog o kamadarahog? Dugang pa, an tawo nagkikinabuhi na ha waray kapariho nga peryodo ha kasaysayan: Mahi- himo na nira literal nga bungkagon an tuna pinaagi ha pagpoo ha ngatanan nga tawo. May-ada na hira maga- gamit nga mga armas. Dugang pa, ira ginbubungkag an tuna ha iba pa nga paagi. An mga sistema nga nasupor- ta ha kinabuhi ha tuna - an hangin nga aton gin-gigin-
An Ginhadian han Dios iginsasangyaw ha bug-os nga kalibotan ha ginatos nga yinaknan hawa, an ekosistema han hayop ngan tanom, an kada- gatan - padayon nga gindadaot pinaagi han sayop nga paggamit han mga tawo. Pakianhi an imo kalugaringon, 'Ha naglabay nga sig- lo, may abilidad ba an mga tawo nga poohon an bug-os nga katawohan?' Kondi yana, ginagamit na han tawo ito nga abilidad pinaagi ha pagtirok hin moderno nga mga armas ngan ha pagdaot ha palibot. Tungod han malak- si nga pag-uswag han teknolohiya, baga hin diri na ma- sabtan o makontrol han tawo an mga resulta hito. Kon- di diri an tawo an magdidesisyon o magkukontrol han tidaraon han tuna. Antes mapoo an kinabuhi ha tuna, magios an Dios ha pagbungkag ha mga nagbubungkag han tuna. Ito an iya saad! 4. PAGSANGYAW HA BUG-OS NGA KALIBOTAN Usa pa nga bahin han tigaman han kataposan nga igintagna amo an waray kapariho nga buruhaton nga mahitata- bo: "Inin maopay nga sumat han Ginhadian isasang- yaw ha bug-os nga inuukyan nga tuna sugad nga pa- matuod ha ngatanan nga nasud, ngan sunod hito an kataposan maabot." (Mateo 24:14) Ini nga pagsangyaw naiiba gud ha pangumbirte nga ginbubuhat han ka- dam-an nga relihiyon ha sulod hin mga siglo na. Du- rante ha kataposan nga mga adlaw, usa nga espisipiko nga mensahe an papabug-atan, "inin maopay nga su- mat han Ginhadian." May kilala ka ba nga relihiyon nga nagpapabug-at hini nga mensahe? Ngan kon may- ada man nagsasangyaw hini, ginbubuhat la ba nira ito ha iyo lugar, o iginpapasamwak nira ito ha "bug-os nga inuukyan nga tuna sugad nga pamatuod ha ngatanan nga nasud"? An Web site nga nakapokus hinin "ma- opay nga sumat han Ginhadian." Makikita dida hito nga site an mga literatura nga nagsasaysay hito nga mensahe ha sobra 700 nga yinaknan. May-ada ka ba hinbabaroan nga iba pa nga pamaagi basi maisangyaw an maopay nga sumat han Ginhadian ha bug-os nga ka- libotan? Antes pa magkaada Internet, kilala na an mga Saksi ni Jehova ha ira pangalimbasog nga maipasam- wak an maopay nga sumat han Ginhadian han Dios. Ti- kang pa han 1939, makikita ha kobre han tagsa nga gowa han An Barantayan nga magasin an mga pulong nga "Nagsasamwak han Ginhadian ni Jehova." Usa nga libro mahitungod ha mga relihiyon an nagsiring nga an pagsangyaw nga buruhaton han mga Saksi ni Jehova "haros waray kapariho may kalabotan ha kadasig ngan ha lukop han nasasangyawan." Ginpapabug-atan hini nga pagsangyaw an maopay nga sumat nga diri na gud mag-iiha "an kataposan maabot" pinaagi han Ginhadi- an han Dios. IMPORTANTE GUD NGA PANAHON HA KASAYSAYAN HAN KALIBOTAN Nakikita mo ba nga an upat nga nagpapahamangno nga tigaman nga mababasa ha Biblia nga ginhisgotan hini nga artikulo natutuman na ha aton panahon? Ha sulod hin sobra usa ka gatos ka tuig, ini nga magasin naghahatag hin mga impormasyon mahitungod han mga panhitabo ha kalibotan basi buligan an mga mag- barasa nga masiguro nga hirani na kita ha kataposan. MAHITUNGOD LA BA HA KATAPOSAN HAN KALIBOTAN AN IGINSASANGYAW HAN MGA SAKSI NI JEHOVA? Diri. Lugod, makalilipay nga mensahe mahitungod han tidaraon an ira iginsasangyaw ha sulod hin sobra usa ka gatos ka tuig na. Pananglitan, ha ira kombensyon han 1958, iginsaysay han pahayag nga "Pagmando han Ginhadian han Dios - Hirani Na ba an Kataposan han Kalibotan?" nga "an Ginhadian han Dios maabot diri basi bungkagon ini nga tuna, kondi basi bungkagon an kalibotan ni Satanas. An Ginhadian han Dios maabot diri basi sunugon ini nga tuna, kondi basi pahinaboon an kaburut-on han Dios dinhi ha tuna sugad han ha langit. Tungod hini, an tuna takos tipigan tungod kay ginlarang ito han Dios; ngan titipigan ito han Dios tubtob ha kadayonan."
Syempre, nariwa hini an pipira nga maruhaduhaon, nasiring hira nga ini nga mga impormasyon ngan mga estadistika personal nga opinyon la ngan puydi bag- uhon. Nasiring liwat hira nga samtang nag-uuswag an komunikasyon ha bug-os nga kalibotan, baga hin nag- titikaraot la an kahimtang ha kalibotan. Bisan pa hito, padayon nga nagtitikadamu an ebidensya nga nagkiki- nabuhi na kita ha kataposan han waray kapariho nga peryodo ha kasaysayan han tawo. May mga eksperto nga nasiring nga nagtitikahirani kita ha dagku nga mga pagbag-o hini nga kalibotan. Pananglitan han 2014, an Science and Security Board han Bulletin of the Atomic Scientists nagpahamangno ha United Nations Security Council mahitungod han dag- DAMU AN MATATALWAS HA KATAPOSAN MAHIMO KA LIWAT MATALWAS An Biblia nagsusumat nga may kabungkagan nga ma- hitatabo ha kataposan: "Maabot an daku nga kasakitan nga waray pa mahitabo tikang ha tinikangan han kali- botan tubtob yana . . . Ha pagkamatuod, kon diri paha- liputon ito nga mga adlaw, waray tawo nga matatal- was." (Mateo 24:21, 22) Kondi an Dios nagsasaad nga damu an matatalwas: "An kalibotan mawawara . . . , pero hiya nga nagbubuhat han kaburut-on han Dios magpapadayon ha waray kataposan." - 1 Juan 2:17. Kon karuyag mo matalwas ha kawara hini nga kalibo- tan ngan 'magpadayon ha waray kataposan,' ano an sa- dang mo buhaton? Sadang ka ba magtikang ha pagtirok hin materyal nga mga butang o ha paghimo hin pisikal nga pagpangandam? Diri. An Biblia nag-aaghat gud ha aton nga magkaada iba nga mga prayoridad. Aton ma- babasa: "Tungod kay hito nga paagi matutunaw ito nga- tanan nga butang, hunahunaa kon sadang magin ano nga klase kamo hin mga tawo may kalabotan ha baraan nga panggawi ngan ha mga buhat tungod han debos- 8 AN BARANTAYAN ku nga mga tarhog ha kinabuhi han tawo. Ito nagsiring: "An maopay nga pag-usisa hini nga mga tarhog nag- aaghat ha aton nga maghunahuna nga aada pa gihapon an peligro nga mapoo an katawohan pinaagi han tek- nolohiya." Damu an mas nagigin kombinsido nga aan- hi na kita ha pinakaimportante nga peryodo han ka- saysayan han kalibotan. An mga nagpupublikar hini nga magasin ngan an damu nga nagbabasa hini kom- binsido nga inin waray kapariho nga peryodo han pa- nahon amo gud an kataposan nga mga adlaw ngan hi- rani na an kataposan han kalibotan. Kondi imbes nga mahadlok ha tidaraon, mahimo ka malipay ha magigin resulta hito. Kay ano? Tungod kay mahimo ka matal- was! yon ha Dios, samtang ginhuhulat ngan ginhuhunahuna niyo pirme an presensya han adlaw ni Jehova." (2 Pedro 3:10-12) Iginpapakita han konteksto nga kaupod han "ngatanan nga butang" nga matutunaw adton mga mag- marando hinin maraot nga kalibotan ngan an ngatanan nga nagpipili nga sumuporta hini nga mga magmaran- do imbes nga ha Dios. Matin-aw, kon magtitirok kita hin materyal nga mga butang, diri ito makakatalwas ha aton tikang hito nga kabungkagan. Oo, an aton katalwasan nag-uupod ha pagkaada de- bosyon kan Jehova nga Dios ngan ha paghibaro mahi- tungod ha kon ano nga panggawi ngan buhat an iya na- lilipayan. (Sepania 2:3) Imbes nga sundon an kadam-an yana ngan igbalewaray an matin-aw nga mga tigaman nga nagkikinabuhi na kita hinin importante nga pana- hon, kinahanglan 'hunahunaon naton pirme an presen- sya han adlaw ni Jehova.' Mahimo ipakita ha imo han mga Saksi ni Jehova tikang ha Biblia kon paonan-o ka matatalwas hinin tiarabot nga adlaw. ˇ
MAARAM KA BA? AN HADI HAN ASIRYA NGA HI SARGON II NGA GIN-UNABI HA ISAIAS 20:1 Retrato ha pagtugot han British Museum DEKORASYON NGA LEON HA MAINGGAT NGA MGA BRIKS NGA TIKANG HA KADAAN NGA BABILONYA Ha pagtugot han Archaeological Museum han Istanbul Ginsusuportaran ba han arkeolohiya an asoy han Biblia? Usa nga artikulo nga iginpublikar han Biblical Archaeology Review an nagsiring nga an pag-eksister han "diri maminos 50" nga indibiduwal nga gin-unabi ha Hebreo nga Kasuratan mapapamatud-an yana pi- naagi han mga nadiskobrehan han mga arkeologo. Kaupod hini an 14 nga hadi han Juda ngan Israel, pati na an kilala nga mga tawo su- gad kanda David ngan Hesekia ngan an mga diri kilala sugad kanda Menahem ngan Peka. Nag-uupod liwat ini han 5 nga Paraon ngan 19 nga hadi han Asirya, Babilonya, Moab, Persia, ngan Sirya. Pero diri la mga hadi an gin-uunabi ha rekord han Biblia ngan han arkeolohi- ya, kondi pati gihap an hitaas nga mga saserdote, eskriba, ngan iba pa nga mga opisyal. "Damu hinduro nga eskolar an nagkakauruyon" nga nag-eksister gud ini ngatanan nga mga tawo, siring han artikulo. Syempre, gin- uunabi han Kristiano Griego nga Kasuratan an damu nga iba pa nga kilala nga mga tawo ha kasaysayan, ngan ginpapamatud-an liwat han arkeolohiya an pag-eksister han pipira ha ira sugad kanda Herodes, Ponsio Pilato, Tiberio, Caifas, ngan Sergio Paulo. ˇ Kakan-o nawara an mga leon ha mga lugar nga gin-unabi ha Biblia? Bisan kon waray na leon yana ha kagurangan han Holy Land, an mga 150 nga pag-unabi hito ha Kasuratan nagpapakita nga pamilyar hito an mga parasurat han Biblia. Kadam-an hito gin-unabi ha simboliko nga paagi; pero an pipira nga rekord nagsiring nga may mga tawo nga aktuwal nga iginkaengkwentro hin mga leon. Pananglitan, gin-unabi nga hira Samson, David, ngan Benaya nagpatay hin mga leon. (Hu- kom 14:5, 6; 1 Samuel 17:34, 35; 2 Samuel 23:20) May iba liwat nga mga tawo nga gin-atake hin mga leon. - 1 Hadi 13:24; 2 Hadi 17:25. Ha kadaan nga panahon, an Asiatic nga leon (Panthera leo persica) makikita ha Asia Minor ngan Gresya tubtob ha Palestina, Sirya, Meso- potamia, ngan norte-weste nga India. Ginkakahadlokan ngan gintata- hod ini nga hayop. Ngan agsob ini makita ha mga dibuho, drowing, ngan inukit ha kadaan nga Butnga Sinirangan. Ha Processional Way ha Babilonya, may makikita nga mag-opay nga mga dekorasyon nga leon ha mainggat nga mga briks. May mga report nga nagsiring nga may mga nasuporta hin krusa- da nga nandakop hin mga leon ha Palestina ha pag-ikatarapos han ika-12 ka siglo C.E. Waray pag-iha katapos han tuig 1300, baga hin waray na didto mga leon. Kondi may mga report nga nagsiring nga may mga leon pa gihapon ha Mesopotamia ngan Sirya tubtob han ika- 19 ka siglo pati ha Iran ngan Iraq tubtob han siyahan nga bahin han ika-20 ka siglo. ˇ HULYO-SEPTYEMBRE 2015 9
Kon Paonan-o Malalagas nga Malipayon MAGIN MAPAINUBSANON 10 AN BARANTAYAN ANO an imo inaabat kon nahuhunahuna mo an pag- tikalagas? Damu an nababaraka, namumroblema, ngan nahahadlok pa ngani. Tungod ini kay an kalagas kasagaran nga ginhuhunahuna nga negatibo, sugad han pagtikalagas han hitsura, panluya han lawas, pagin lim- tanon, ngan pagin masakiton. Kondi iba-iba an kahimtang han tawo ha ira kalagas. An pipira may maopay nga kahimsog ha pisikal ngan ha mental bisan kon lagas na. Tungod han pag-uswag han medisina, natatambal o nakukontrol han iba an pagka- sakit. Salit ha pipira nga lugar, nagtitikadamu an may hilawig ngan mahimsog nga kinabuhi. Nakakaeksperyensya man hin problema tungod han kalagas o diri, kadam-an an naghihingyap nga magin malipayon la gihap bisan kon nagtitikalagas na. Pa- onan-o ini mahihimo? Kasagaran na nga depende ito ha aton disposisyon, pagin andam ha pagkarawat han pagbag-o, ngan abilidad ha pagpahiuyon ha sitwasyon. Basi mabuligan may kalabotan hini, hisgotan naton an pipira nga simple ngan praktikal nga mga prinsipyo ha Biblia. MAGIN MAPAINUBSANON: "An kaupod han mga ubos amo an kinaadman." (Proberbios 11:2) Hini nga kon- teksto, an "mga ubos" mahimo magtudlok ha mga lagas nga nakilala han ira mga limitasyon tungod han ira edad ngan diri nagninigar o nagbabalewaray hito. Hi Charles nga 93 anyos nga taga-Brazil, reyalistiko nga nagsiring: "Kon mag-iiha an imo kinabuhi, magkakaedad ka gud. Imposible nga magtikabata ka." Kondi an pagin mapainubsanon diri nangangahulo- gan hin pagkaada negatibo nga panhunahuna nga "la- gas na ako, waray na ako mahihimo." An sugad nga panhunahuna mahimo makawara han kalipay han usa. 'Kon ikaw mahiraptay ha adlaw ha kakurian, an imo ku- sog gutiay,' siring han Proberbios 24:10. Pero an usa nga mapainubsanon nagpapakita hin kinaadman ngan na- ngangalimbasog ha pagbuhat han iya gimaopayi. Hi Corrado nga 77 anyos nga taga-Italya, maaramon nga nagsiring: "Kon nagdadrayb ka ha tisagka nga lu- gar, ginbabag-o mo an kambyo basi diri makurian an makina." Oo, kinahanglan maghimo hin mga pagbag-o kon nagkakaedad na an usa. Hi Corrado ngan an iya asawa nagkaada timbang nga pagtagad ha mga buruha- ton ha balay, salit may-ada hira relaks nga eskedyol basi diri hira maubosan hin kusog ha magkulop nga buru- haton. Hi Marian nga 81 anyos nga taga-Brazil, may- ada liwat reyalistiko nga panhunahuna mahitungod ha kalagas. "Nahibaro ako pagbuhat uyon la han akon ma- aakos," siring niya. "Katapos hin usa nga trabaho, napa-
huway ako hin madaliay kon kinahanglan. Nalingkod o nahigda ako basi magbasa o mamati hin musika. Na- hibaro ako pagkarawat nga diri ko na mahihimo an gin- bubuhat ko hadto." MAGIN TIMBANG: "An mga babaye magpahusay ha ira kalugaringon pinaagi han desente nga pama- do, nga may dignidad ngan maopay nga panhunahu- na." (1 Timoteo 2:9) An mga pulong nga "desente nga pamado" nagpapasabot hin pagin timbang ngan mao- pay pagkit-on. Hi Barbara nga 74 anyos nga taga-Canada nagsiring: "Nangangalimbasog ako nga magin maopay pagkit-on ngan limpyo. Diri ko karuyag magin lusyang ngan nadiri ako han panhunahuna nga 'lagas na man ako; diri na importante kon ano an akon hitsura.' " Hi Fern nga 91 anyos nga taga-Brazil nagsiring: "Usahay, napalit ako hin bag-o nga bado basi malipay ako." Ku- musta man an mga lagas nga kalalakin-an? "Nanganga- limbasog ako nga magin desente pagkit-on salit limpyo ˆ nga bado an akon ginsusul-ot," siring ni Ant onio nga 73 anyos nga taga-Brazil. May kalabotan ha personal nga kalimpyo, hiya nagsiring: "Kada adlaw ako nakari- go ngan namamarbas." Ha luyo nga bahin, importante nga likyan an sobra nga pagkinabaraka mahitungod ha pisikal nga hitsura nga tungod hito diri mo na naipapakita an "maopay nga panhunahuna." Hi Bok-im nga 69 anyos nga taga-South Korea timbang an panhunahuna may kalabotan ha pa- mado. Hiya nagsiring: "Maaram ako nga diri na ako na- angay ha pipira nga bado nga akon iginsusul-ot han bata pa ako." MAGIN TIMBANG MAGIN POSITIBO: "An ngatanan nga adlaw han mga si- nakit maraot; kondi hiya nga malipayon an kasingka- sing may-ada dayoday nga piyesta." (Proberbios 15:15) Samtang nagkakaedad ka, bangin umabat ka hin nega- tibo kon nahinunumdoman mo an imo kusog han bata ka pa ngan an damu nga butang nga imo nahihimo had- to. Natural la ito. Kondi pangalimbasog nga diri ka ma- daog hito. Kon maghihinunahuna ka han naglabay, ma- susubo ka la ngan mawawad-an hin interes ha pagbuhat han mga butang nga mahihimo mo pa. Hi Joseph nga 79 anyos nga taga-Canada may positibo nga panhuna- huna: "Nangangalimbasog ako pagbuhat han mga bu- tang nga maaakos ko pa ngan diri masubo ha mga bu- tang nga diri ko na nahihimo." An pagbasa ngan paghibaro makakabulig liwat ha imo nga magin positibo tungod kay naaabrihan hito an imo hunahuna ha bag-o nga mga ideya. Salit tubtob nga posible, salingabota an mga higayon nga magbasa ngan mahibaro hin bag-o nga mga butang. Hi Ernesto nga 74 anyos nga taga-Pilipinas napakadto ha librarya ngan namimiling hin makapainteres nga mga libro nga iya mababasa. Hiya nagsiring: "Nalilipay pa gihapon ako ha eksayting nga mga istorya ngan ha pagburobiyahe bisan kon pinaagi la ito ha akon nababasa." Hi Lennart nga 75 anyos nga taga-Sweden nag-aram pa ngani hin bag-o nga yinaknan. MAGIN MAHINATAGON: "Batasana an paghatag, ngan an mga tawo mahatag ha iyo." (Lucas 6:38) Batasana an paghatag han imo panahon ngan mga panag-iya. Mag- hahatag ini ha imo hin kalipay ngan pag-abat nga may MAGIN POSITIBO MAGIN MAHINATAGON HULYO-SEPTYEMBRE 2015 11
nahihimo ka pa. Hi Hosa nga 85 anyos nga taga-Brazil nangangalimbasog pagbulig ha iba bisan pa han iya pi- sikal nga mga limitasyon. Hiya nagsiring: "Gintatawa- gan ko an akon kasangkayan nga may sakit o nanluluya ngan ginsusuratan ko hira. Usahay, ginpapadad-an ko hira hin gutiay nga mga regalo. Nalilipay liwat ako pag- luto o paghimo hin magtam-is nga pagkaon para ha may sakit." Kon mahinatagon kita, maaaghat hito an iba nga ma- gin mahinatagon liwat. "Kon nagpapakita ka hin gug- ma ha iba, hihigugmaon ka liwat nira," siring ni Jan nga 66 anyos nga taga-Sweden. Oo, an mahinatagon nga tawo mahigugmaon ngan maapresyaron salit naru- ruyagan hiya han iba. MAGIN MAKISANGKAYON: "Hiya nga nahibubulag nami- miling han iya kalugaringon nga tinguha, ngan napupu- ngot patok ha ngatanan nga maopay nga kinaadman." (Proberbios 18:1) Bisan kon may mga panahon nga ka- ruyag mo mag-usahan, ayaw ibulag an imo kalugari- ngon ha iba. Hi Innocent nga 72 anyos nga taga-Nigeria nalilipay ha pakig-upod ha iya mga kasangkayan: "Nali- lipay ako pakig-upod ha mga tawo nga iba-iba an edad." ¨ Hi B orje nga 85 anyos nga taga-Sweden nagsiring: "Na- ngangalimbasog ako nga makaupod an mga batan-on. Kon kaupod ko hira, pag-abat ko batan-on ako - bisan man la ha pag-abat." Ha panapanahon, pag-una ha pa- ngimbitar hin mga kasangkayan. Hi Han-sik nga 72 an- yos nga taga-South Korea nagsiring: "Nalilipay kami nga mag-asawa ha pangimbitar hin kasangkayan nga kala- gasan ngan mga tin-edyer para ha pagturotarampo o pa- ngaon." An pagin makisangkayon nangangahulogan hin paki- istorya ha iba ngan pamati ha ira. Salit ipakita an imo personal nga interes ha iba. Hi Helena nga 71 anyos nga taga-Mozambique nagsiring: "Makisangkayon ako ngan MAGIN MAKISANGKAYON gintatratar ko an iba nga may dignidad. Ginpapamatian ko an ira ginsisiring basi hibaroan ko an ira ginhuhuna- ' huna ngan naruruyagan." Hi Jos e nga 73 anyos nga taga- Brazil nagsiring: "An mga tawo naruruyag makig-upod hadton maopay nga mga mamarati - adton nagpapakita hin empatiya ngan interes ha iba, naghahatag hin ku- mendasyon ha husto nga panahon, ngan maaram mag- patawa." Kon may karuyag ka isiring, 'timplahi ito hin asin.' (Colosas 4:6) Magin mahunahunaon ngan makapada- sig. MAGIN MAPASALAMATON: "Ipakita an iyo pagkama- pasalamaton." (Colosas 3:15) Kon may nakakarawat nga bulig, ipakita an imo apresasyon. An pagin mapasa- lamaton nabulig ha pagkaada maopay nga relasyon ha iba. "Diri pa la maiha, binalhin kami nga mag-asawa ha usa nga apartment. Damu nga kasangkayan an bi- nulig ha amon. Daku gud an amon pagpasalamat ha ira. Ginpadad-an namon hira hin kard ngan gin-imbitar namon an pipira ha ira nga mangaon ha balay," siring ni Marie-Paule nga 74 anyos nga taga-Canada. Hi Jae- won nga 76 anyos nga taga-South Korea mapasalamaton nga may nagpapasakay ha iya ngadto ha Kingdom Hall. Hiya nagsiring: "Gin-aapresyar ko gud ini nga bulig sa- lit naghahatag ako hin kwarta para ha gasolina. Usahay naghahatag ako hin gutiay nga regalo nga may mensahe han pagpasalamat." Labaw ha ngatanan, magin mapasalamaton ha imo kinabuhi. "An buhi nga ayam maoroopay kay han pa- tay nga leon," an pahinumdom han maaramon nga hi Hadi Solomon. (Eklesiastes 9:4) Oo, pinaagi ha pagkaa- da husto nga disposisyon ngan pagin andam kumarawat ha mga pagbag-o, posible nga magin malipayon bisan pa ha kalagas. ˇ MAGIN MAPASALAMATON
PAKIISTORYA HA IBA Kay Ano nga Kinahanglan Hinumdoman an Kamatayon ni Jesus? Ini an usa nga ehemplo kon paonan-o nakikiistorya an mga Saksi ni Jehova ha iba. Handurawon naton nga hi Megan usa nga Saksi nga nabisita kan Shirley. "PADAYON NGA BUHATA NIYO INI SUGAD NGA HINUMDOMAN HA AKON" mga instruksyon. Puydi mo ba basahon an Lucas 22:19? Megan: Kumusta Shirley? Salamat ngay-an han imo pagtambong ha Memoryal han kamatayon ni Jesu-Kristo han naglabay nga semana. Ano an imo masisiring mahitungod han katirok? Shirley: Okey man, pero waray ko bug-os nga ma- sabti an ginhisgotan didto. Ha akon obserbasyon, mas gintatagan hin importansya han kadam-an an katawo ni Jesus durante han Pasko imbes nga an paghinum- dom han iya kamatayon. Megan: Husto ka Shirley, kadam-an gud man an nagsiselebrar han Pasko. Pero natoo an mga Saksi ni Jehova nga an mas importante nga okasyon nga sa- dang hinumdoman amo an kamatayon ni Jesus. Nali- lipay ako nga isaysay ha imo an mga hinungdan hito. Shirley: Sige. Megan: Siyahan, ginsasaurog han mga Saksi ni Je- hova an kamatayon ni Jesus tungod kay sugo ito ni Je- sus ha iya mga sumurunod. Tagda an nahitabo han gab-i antes hiya mamatay. Nabatian mo na ba an ma- hitungod han usa nga espesyal nga panihapon nga iya ginbuhat kaupod han iya matinumanon nga mga su- murunod? Shirley: Sige. "Kinuha liwat hi Jesus hin tinapay, nag-ampo, gintipik-tipik ito ngan iginhatag ha ira, ngan nagsiring: 'Nagsisimbolo ini han akon lawas nga ihahatag para ha iyo. Padayon nga buhata niyo ini su- gad nga hinumdoman ha akon.' " Megan: Salamat. Tigamni an sugo ni Jesus ha kata- posan nga bahin hito nga teksto: "Padayon nga buha- ta niyo ini sugad nga hinumdoman ha akon." Ngan antes ihatag ni Jesus ito nga sugo ha iya mga sumuru- nod, iya iginpatin-aw kon ano an ira sadang hinumdo- man. Nagsiring hiya nga iya ihahatag an iya kinabuhi para ha iya mga sumurunod. May ginsiring liwat hi Je- sus nga puropariho hito nga mga pulong ha Mateo 20:28. Nasiring ito: "An Anak han tawo kinanhi, diri basi pagserbihan kondi basi magserbi ngan magha- lad han iya kalag sugad nga lukat para ha damu nga tawo." Salit ito an rason kon kay ano nga nagkakati- rok an mga Saksi ni Jehova kada tuig ha anibersaryo han kamatayon ni Jesus - basi hinumdoman an halad- lukat nga iya iginhatag. An iya kamatayon nanganga- hulogan hin kinabuhi para ha ngatanan nga masinug- tanon nga katawohan. Shirley: An Ultimo nga Panihapon? Megan: Oo. Gintatawag liwat ito nga Panihapon han Ginoo. Durante hito nga pangaon, gintagan ni Jesus an iya mga sumurunod hin matin-aw nga KAY ANO NGA GINKIKINAHANGLAN AN LUKAT? Shirley: May mga nasiring nga namatay hi Jesus basi magkaada kita kinabuhi. Pero ha tinuod la, diri ko gud nasasabtan kon paonan-o ito nahitabo. Makausa kada tuig, an mga Saksi ni Jehova nagkakatirok para ha anibersaryo han kamatayon ni Jesus sugad nga paghi- numdom han iya halad. Yana nga tuig, iginsaurog ito han Biernes, Abril 3. Megan: Damu liwat an naabat hin sugad hito, Shir- ley. Hilarom nga topiko an mahitungod han halad- lukat ni Jesus. Kondi usa liwat ito han pinakamaopay HULYO-SEPTYEMBRE 2015 13
nga kamatuoran ha Pulong han Dios. Okey la ba ngay- an nga magpadayon kita pag-istorya? Shirley: Okey la, waray pa man ak' bubuhaton. Megan: Salamat. Katatapos ko pa la basahon an mahitungod han lukat, ngan pangangalimbasogan ko nga isaysay ito ha simple nga paagi. Shirley: Sige. Megan: Basi masabtan naton an lukat, kinahang- lan masabtan anay naton an kahimtang han nakasala hira Adan ngan Eva ha hardin han Eden. Mabubuli- gan kita han Roma 6:23 basi masabtan naton an isyu nga nahidadabi. Puydi mo ba ito basahon? Shirley: Sige, nasiring ito: "An bayad han sala amo an kamatayon, pero an regalo nga iginhahatag han Dios amo an kinabuhi nga waray kataposan pinaagi kan Kristo Jesus nga aton Ginoo." Megan: Salamat. Usisahon naton ito nga mga pu- long. Siyahan, tigamni kon paonan-o nagtikang an bersikulo: "An bayad han sala amo an kamatayon." Simple ini nga prinsipyo nga iginhatag han Dios ha ti- nikangan han kasaysayan han tawo - an bayad, o sirot, han sala amo an kamatayon. Syempre, ha tinikangan, waray tawo nga makasasala. Hira Adan ngan Eva gin- larang nga perpekto, ngan an ngatanan nga ira magi- gin mga anak matatawo unta nga perpekto. Salit wa- ray hinungdan nga an usa mamatay. Hira Adan ngan Eva pati an ira mga anak may paglaom nga mabuhi nga malipayon ha kadayonan. Kondi sugad han aton hinbabaroan, waray ito mahitabo, diri ba? Shirley: Oo, kay hira Adan ngan Eva kinaon han igindidiri nga bunga. Megan: Husto. Ngan han ginbuhat nira ito - han ginsupak nira an Dios - nakasala hira. Hito nga paagi, ira ginpili nga magin diri perpekto ngan magin maka- sasala. Ito nga ira ginbuhat nagkaada peligroso gud nga mga resulta diri la ha ira, kondi pati ha ngatanan nira nga anak. Shirley: Ano an imo karuyag sidngon? Megan: Basi masabtan naton ini, maghahatag ako hin ilustrasyon. Mahilig ka ba magluto? Shirley: Oo. Megan: Pananglitan, may-ada ka bag-o nga hurma- an hin tinapay. Pero waray mo pa ito kagagamit, na- hulog ito ngan nakipi. Ano daw la an mahitatabo ha mga tinapay nga imo lulutoon dida hito? Diri ba mag- kakaada liwat ito kipi? Shirley: Syempre. 14 AN BARANTAYAN Megan: Sugad liwat hito an nagin kahimtang nira Adan ngan Eva han ginpili nira nga diri sumugot ha Dios. Nagkaada hira "kipi," o hugaw, pinaagi han sala ngan pagin diri perpekto. Ngan tungod kay na- kasala hira antes pa magkaada mga anak, an ngata- nan nga ira magigin mga anak matatawo nga may-ada "kipi." Matatawo hira ha makasasala nga kahimtang. Ha Biblia, an pulong nga "sala" diri la nagtutudlok ha usa nga buhat kondi pati ha kahimtang nga aton napanunod. Salit bisan kon waray kita nabuhat nga sayop - waray pa ngani kita matawo han nakasala hira Adan ngan Eva - ginhukman na kita, an ira magigin An halad-lukat amo an pinakadaku nga kapahayagan han gugma han Dios para ha aton mga anak, ngan an aton magigin mga anak hin pagin makasasala ngan hin kinabuhi nga diri perpekto nga magriresulta hin kamatayon. Sugad han aton ginbasa ha Roma 6:23, an sirot han sala amo an kamatayon. Shirley: Baga hin diri man ito makatadunganon. Kay ano nga kinahanglan mag-antos ha kadayonan an ngatanan nga tawo tungod han sala nira Adan ngan Eva? Megan: Oo, baga hin diri ito makatadunganon. Pero tungod kay hingpit an hustisya han Dios, nagde- sisyon hiya nga hira Adan nga Eva sadang mamatay tungod han ira sala, kondi kita nga ira mga anak gin- tagan han Dios hin paglaom. May ginhimo an Dios basi matalwas kita hinin makasurubo nga kahimtang. Amo ito nga iginhatag hi Jesus sugad nga halad-lukat. Kitaon naton utro an Roma 6:23. Katapos unabihon nga "an bayad han sala amo an kamatayon," an teks- to nagpadayon: "Pero an regalo nga iginhahatag han Dios amo an kinabuhi nga waray kataposan pinaagi kan Kristo Jesus nga aton Ginoo." Salit an kamatayon ni Jesus an nagpapahinabo nga makatalwas kita ti- kang ha sala ngan kamatayon. Hihisgotan ha sunod nga artikulo hini nga serye kon pao- nan-o an halad-lukat ni Jesus nagpapahinabo nga makatalwas kita tikang ha sala ngan kon ano an kinahanglan naton buhaton basi makapahimulos han lukat.
AN LUKAT - AN PINAKADAKU NGA REGALO HAN DIOS Megan: May usa pa nga detalye hini nga teksto nga karuyag ko isaysay ha imo. Shirley: Ano man ito? Megan: Tigamni nga an teksto nasiring: "An re- galo nga iginhahatag han Dios amo an kinabuhi nga waray kataposan pinaagi kan Kristo Jesus nga aton Ginoo." Kon hi Jesus an nag-antos ngan namatay para ha aton ngan naghatag han iya kinabuhi para ha aton, kay ano nga nasiring an teksto nga an lu- kat "regalo nga iginhahatag han Dios" diri "regalo nga iginhahatag ni Jesus"? Megan: Sugad nga kag-anak, hunahunaa kon ano an gin-abat han langitnon nga Amay ni Jesus, hi Je- hova nga Dios, han adlaw nga ginpatay hi Jesus. Ka- ruyag ko sidngon, ano daw la an gin-abat ni Jehova samtang iya nakikita tikang ha langit an iya hini- gugma nga Anak nga gin-aaresto, gin-iinsulto, ngan ginkakastigo? Ngan ano daw la an iya gin-abat sam- tang an iya anak iginraraysang ha poste nga kahoy ngan ginbayaan didto basi hinay-hinay nga mama- tay? Shirley: Sigurado nga duro gud an iya kasakit. Waray ko gud ito mahunahuna! Shirley: Ahm, diri ako maaram. Megan: An Dios an naglarang kanda Adan ngan Eva, ngan ha iya hira nakasala han gintalapas nira hiya ha hardin han Eden. Sigurado nga nasakitan gud hiya han magrebelde inin iya siyahan nga duha nga tawhanon nga anak. Kondi hi Jehova naghatag dayon hin solusyon. Iya ginsugo an usa han iya mga anghel nganhi ha tuna basi magkinabuhi sugad nga hingpit nga tawo ngan ighalad an kinabuhi su- gad nga halad-lukat. Salit an tagana nga lukat rega- lo han Dios. May usa pa nga rason nga masisiring naton nga an lukat regalo han Dios. Nahunahuna mo na ba kon ano an gin-abat han Dios han ginpa- tay hi Jesus? Shirley: Waray pa. Megan: May mga uyagan man kamo, may mga anak ka? Shirley: May-ada - usa nga lalaki ngan usa nga ba- baye. Sumala ha Biblia, an Dios ngan hi Jesus magkaiba nga perso- na. Para ha dugang nga impormasyon, kitaa an kapitulo 4 han lib- ro nga Ano Gud ba an Igintututdo han Biblia? nga iginpublikar han mga Saksi ni Jehova. Mababasa liwat ini ha Megan: Syempre, diri naton bug-os nga maihuhu- lagway kon ano gud an gin-abat han Dios hito nga panahon. Pero maaram kita nga may-ada hiya pag- bati, ngan maaram kita kon kay ano nga gintugotan niya nga mahitabo ito. Matin-aw nga iginsaysay ito ha aton han usa nga pamilyar nga teksto, ha Juan 3:16. Puydi mo ba ito basahon? Shirley: Sige. Nasiring ito: "Hinigugma gud han Dios an kalibotan salit iginhatag niya an iya bug- tong nga Anak basi an tagsa nga nagpapakita hin pagtoo ha iya diri mamatay kondi magkaada kina- buhi nga waray kataposan." Megan: Salamat. Aton kitaon utro an tinikangan hini nga teksto. Nasiring ito: "Hinigugma gud han Dios an kalibotan." Gugma an nagpagios ha Dios nga sugoon an iya Anak nganhi ha tuna basi mama- tay para ha aton. Oo, an halad-lukat amo an pina- kadaku nga kapahayagan han gugma han Dios para ha aton. Salit ito an hinungdan kon kay ano nga an mga Saksi ni Jehova nagkakatirok kada tuig ha ani- bersaryo han kamatayon ni Jesus. Matin-aw na ba ha imo kon kay ano nga kinahanglan hinumdoman an kamatayon ni Jesus? Kitaa an Genesis 3:15. Shirley: Oo. Salamat han imo panahon. ˇ
May-ada ka ba pakiana mahitungod hin partikular nga topiko ha Biblia? Interesado ka ba hibaroan an gintotoohan ngan mga buruhaton han mga Saksi ni Jehova? Kon amo, ayaw pag-alang pagpakiana ha ira. Malilipay hira pagbaton hito. HULYO-SEPTYEMBRE 2015 15
KAY ANO NGA AN ADLAW HAN PAGHUKOM MAGIGIN MAKALILIPAY NGA PANAHON? Para ha dugang nga impormasyon, kitaa an pahina 213 hini nga libro nga iginpublikar han mga Saksi ni Jehova ANO Gud BA AN IGINTUTUTDO HAN BIBLIA? Mababasa liwat ha Alayon padad-i ako hin kopya han libro nga Ano Gud ba an Igintututdo han Biblia? YINAKNAN NGARAN ADRES
Para han adres, kitaa an pahina 2 s Libre an pag-download n o hini nga magasin ngan han naglabay nga mga gowa p BATON HA MGA PAKIANA MAHITUNGOD HA BIBLIA Ano an Adlaw han Paghukom? Ha panahon han Biblia, gin-gamit han Dios an mga hu- kom basi talwason an iya katawohan tikang ha kawaray- hustisya. (Hukom 2:18) Iginhuhulagway han Biblia an ti- arabot nga Adlaw han Paghukom sugad nga makalilipay nga panahon diin an katawohan tatalwason ni Jehova, an Hukom ha bug-os nga tuna, tikang ha kawaray-hustisya. - Basaha an Salmo 96:12, 13; Isaias 26:9. Ginpili han Dios hi Jesus nga magin hukom han mga buhi ngan han mga patay. (Buhat 10:42; 17:31) Damu nga tawo an namatay nga waray mahibaro mahitungod ha Dios. Ha Adlaw han Paghukom, babanhawon hira ni Jesus basi ma- hibaro ngan magsingba ha tinuod nga Dios. - Basaha an Buhat 24:15. Kay ano nga maabot hin usa ka yukot ka tuig an Adlaw han Paghukom? An mga patay babanhawon durante han usa ka yukot ka tuig. (Pahayag 20:4, 12) Kinahanglan nira hin panahon basi hibaroan an mga paagi han Dios ngan sundon hiya. Ka- baliktaran ha opinyon han kadam-an, iginpapakita han Bib- lia nga huhukman an mga tawo uyon ha ira mga buhat ka- tapos han ira pagkabanhaw. - Basaha an Roma 6:7. May iginhuhulagway liwat an Biblia nga usa nga adlaw han paghukom nga tigda nga mahitatabo antes magtikang an usa ka yukot ka tuig. Ito nga adlaw gintatawag liwat nga kataposan, sugad han ginhisgotan ha nangunguna nga mga artikulo hini nga magasin. Hito nga adlaw, pupoohon han Dios an ngatanan nga magraot ngan diri diosnon nga mga tawo. (2 Pedro 3:7) Salit sadang gud naton pamatud- an an aton gugma ha Dios. - Basaha an 2 Pedro 3:9, 13. BASAHA ONLINE AN DUGANG NGA BATON HA MGA PAKIANA MAHITUNGOD HA BIBLIA Mababasa an Biblia online ha sobra 100 nga yinaknan Kitaa an o ig-scan an code A S 1 0 / 7 0 5 1 p w
7 1 3 0 5 1


Paglangoy sa Kinabuhi Sulpicio Osorio "Multo! ... Multo! ... Nagmulto si Iyo Teban!"... Mao kana ang gutobgutob nga bisan gihilum, apan makaylapon. Gihilum lamang kana sama sa hunghong aron si Iya Ponsay dili masilo, sanglit ang multo nagakahulogan man sa usa ka kalag nga sinilotan. Maikog ang mga tawo kang Iya Ponsay kay kini gitamud man nila ug gihigugma... pagtamud ug paghigugma nga sama sa gidak-on sa ilang pagsaway ug pangpanghimaraut sa kinaiya sa iyang bana-anhing Iyo Teban. Dili diriyut ang nanagpakakita sa tawong-kalayo nga magsuroy-suroy sa tugkaran ug sa silingan sa balay ni Iya Ponsay sa mga taknang halawom sa mga kagabhiong madulom. Ang nanagpakakita mokuros sa ilang tudlo pagmatuod sa ilang nakita. Daghan upod ang gihikawan sa pagpakakita nga buot untang motan -aw ug managbantay sukad sa mga pantawan sa mga silingan sulod sa daghnan nang mga gabii. Matuod kon bakak ang gutobgutob, daghan ang mangahadlok ug dili na moagi sa tugkaran ni Iya Ponsay bisan sa sayong kagabhion ug bisan gani sa mga gabiing bulanon. Mao ray dili mahadlok ug wala managtoo ang mga tinon-an sa mga hatag-as tunghaan. Nahimong "tema"ang maong gutobgutob sa mga lantugi sa mga maalam batok mga burong, ug sa mga santulon batok mga kabus nga sinati sa kinaiya ni anhing Iyo Teban. "Dili ako motoo!" Nagkanayon si Dolly atubangan sa pipila ka mga maalam ug pipila ka mga burong nga nagkapundok sa tindahan ni Sinay-Anas. "Kapid-an na ka gabii ang pagtukaw ko ug pagbantay, wala ko man makita." "Dili man ugod magpakita sa tanang kagabhion, panalagsa man lamang." Tubag ni Diyano. "Itugot nato nga samag bantang sa tawo kanang tawong-kalayo nga inyong nakita. Malisud katuhoan nga siya mao si anhing Iyo Teban, kay sanglit naputos man kaha sa kalayo, dili maila ang dagway." "Wala nimo makita, apan nakita namo. Buot tingali nimong ipasabut nga walay kalag nga mangamulto." Sagbat-tubag ni Banut. "Wala kana sa Ciencia." Tubag-sagbat upod ni Adodo." Hibaloi ninyo nga ang Ciencia nakatukib gani sa kahiladman sa yuta ug sa ibabaw sa atmospera. Ang Ciencia nakahimog sakayan sa ilawom sa dagat ug sa kahanginan. Tanang kahibulongang mugna nga atong nakita, hinimo sa ciencia. Kon tinuod pa kanang giingong kalag nga
magmulto kana naba alang ang dili masusi ug matukib sa ciencia nga makita man kaha gani lakip sa mga burong?" "Daghan pa man kono, sumala sa akong nabati, ang mga butang nga wala matukib nianang ginganlag ciencia." Sagbat ni Oyong. "Labut pa", sumpay ni Tolyo "kanang ginganlag ciencia aduna konoy daghang matang- usa niana mao ang ginganlag ciencia oculta. Niana konong ciencia oculta anaa ang katukiban sa mga multo ug sa nanagpuyo sa ginganlag kalibutang-astral." "Dili kana ciencia", tubag ni Ruping. "Usa lamang kana ka lalang sa yawa sumala sa mga ministro sa atong tinuhoan. " "Kon mao kana," sagbat ni Oman, "usa lamang diay ka lalang sa yawa kanang tawong- kalayo sa silingan ni Iya Ponsay" ... "Dili kana lalang sa yawa", tubag-sagbat ni Dulpo. "Mao kana ang ginganlag phosphorus sa ciencia ning atong buhilanan. Pananglit - ang santilmo-kanang kalayo sa dagat nga ang uban magahunong ug ang uban makusog modagan; ingon man ang pantasma-kanang kalayong-pugaran, kalayong-kabaw, kalayong-kawayanan, kalayong- tawo ug uban pang dagway sa kalayo-kanang tanan mao ang ginganlag phosphuros. Malagamit motungha kana sa mga dapit nga mahumig kun tubigon labi pa sa mga lunangan sa mga gabiing madulom ug mabugnaw labi pa sa ting-ulan. Malagmit upod makita kana sa ibabaw sa mga lubong sa mga mananap ingon sa kabayo ug kalabaw labi pa sa lubong sa tawo, kay ang lawas sa mananap, labi pa ang sa tawo, adunay daghan ug nagkalainlaing mga gasses. Sa hinuros sa hangin, molakaw kana ug modagan. Mobugtaw gani kana kon kita modagan kay suyopan man sa hangin gikan sa atong lawas" ... Midaug ang pangatarungan sa mga higala sa ciencia, apan ang ilang pangatarunan wala maka-ukal sa pagtoo sa mga tawong-komun nga ang tawong-kalayo sa silinganan ni Iya Ponsay maoy usa ka multo ug ang nagamulto dili lain-mao si anhing Iyo Teban. o0o- Lain upod ang lulantagi sa pipila ka mga inilang santulon batok sa pipila ka mga kabus nga nagkapundok sa laing tindahan. "Ang paghukom sa kalag sa tawo maoy usa ka dakung sala kay si Bathala ra ang may katungod niana. Ang pagtoo nga kanang giingong multo mao si anhing Teban ug paghukom nga siya nakondenar, maoy usa ka dakung sala ug panamastamas." Nagkanyon si Endoy, usa ka santulon kun makidiyosnon. "Ug mipuno; "Nasayud ako nga si anhing Teban nagsimba sa tanang adlaw ug matagsemana nagkompisal ug nagkalawat. Sa iyang dughan nagbitay kanunay ang Karmenug Santokristo nga iyang gikolentas. Lupig gani niya ang iyang asawa sa pagka-makidiyosnon kay si Ponsay makausa ra man mosimba matagsemana ug matagbulan makausa ra mokompisal ug
mokalawat. Kon ang katarong ug kamakidiyosnon maoy salamin sa kalag sa tawo, may katarungan pa gani kita sa pagtoo nga si anhing Teban atua karon sa Langit" ... "Tinuod kana", tubag ni Teboy. "Tinuod nga si anhing Teban hinimbahon, hingumpisal, ug hingalawat samtang si Iya Ponsay talagsa ra nga mosimba, mokompisal ug mokalawat. Si Iya Ponsay ugod mao man kanunay ang mahimong binilin sa ilang balay ug tig-andam sa pamahaw sa mga sakop sa banay nga manimba. Gipalahi niya pagpasimba ang ilang kabataan nga nagkinahanglan pa sa pag-agak sa Tinuohan, pagtambong sa misa ug pagpamati sa wali, kay siya maantigo man nga mosimba kang Bathala sa alampoanan sa kaugalingong balay. Bisan itugot pa nato nga talagsa ra siyang mangadye, aduna siyay kinaiya nga dalayegon ug langitnon. Malumo siya, maloloy-on ug matinabangon. Daku kaayong kalainan ang kinaiya ni Iya Ponsay ug ni anhing Iyo Teban. Bisan si anhing Iyo Teban hingadyeon (nga magmalinaw unta ang iyang pagkatulong ug nga pasayloon siya sa kahitas-an) maoy usa ka dakung daginutan, tihik, hakogan, mahinatahaon ug hubo ang kasingkasing sa kalooy sa angayng kaloy-an. Sa akong pagtoo - diyutayng pangadye apan daghan ang maayong buhat - maoy sinagop sa Kahitas-an kay sa daghang pangadye apan walay maayong buhat" ... o0o- Nakatagna ang naglulantagi sa nagkasumpaking kinaiya ug taras ni Iya Ponsay ug ni anhing Iyo Teban. Ila pang nasayran ang kahamogaway sa naasoyng magtiayon nga matawag pa ganing sapian kay nakagugol man pagpatoon sa ilang mga anak nga ang uban kanila nangahimo nang propisyonal. Ang wala lamang hisayri mao nga, bisan sa kahamogaway sa naasoyng magtiayon, wala makakaplag sa kalipay ubos sa atop sa ilang panimalay. Ang ila ugod nga panagsumpaki dili man sama sa ubang magtiayon kansang panaglalis itinda sa mga dalunggan sa mga tawo. Ang ilang panagsumpaki namatikdan kaayo sa duha nila ka anak nga wala pa nangaminyo ug nanagtoon pa sa hay iskol sa ilang lungsod. Ang mga magulang nga nangahimo nang propisyonal ug nangaminyo na, wala maksalinggat kay gi-"interno" man ug gi-"interna" sila sa mga kolihiyo sa siyudad ug namuyo sa siyudad dihang nanagbansay na sa ilang propisyon. Nagsulat ang duha ka manghud sa ilang mga magulang, nagtaho nga wala maghoyhoy ug wala nagmalipayon ang ilang mga ginikanan. Gidapit ang mga magulang nga magtigum sila aron paghilot ug pag-ayumayuma sa ilang taras ug kinaiya. Nangabut tuod ug nagkapundok ang managsuon. Gidapit upod nila si Colas, halayo nilang kabanay, nailang manggialamon nga magtatambag, basin makaamut nga maayong hunahuna alang sa kahusay sa magtiayon. Gihimo ang panagkabildo sulod sa lawak nga tinakpan ang ganghaan. "Dugay na nga kanunayng magkasungi ang among kinaiya", sugod ni Iya Ponsay. "Sa dinayganay, kanang inyong amahan labihan ra ka-inut, katihik, kamabintahaon, ug ka
walay kalooy sa isigkatawo. Tungod sa iyang kainut, nga dili gani motugot kon mopalit kitag maayong sud-an ... anaa ... tan-awa ... nagniwang kanang duha ninyo ka manghud. Daw wala siya masayud nga ang maayong pagkaon makahatag maayong lawas, ug ang maayong lawas makahatag maayong salabutan. Bisan ang hungog nahibalo man gani nga ang maayong pagkaon mao ang gasoline nga makahatag kusog ug kabaskog sa tawo." "Binata kana!" Pakgang ni Iyo Teban. "Kanang maayong pagkaon, mahimong mabarawo kana sama sa antog sa hantak. Ang dili mahimong barawohon mao ang bayranan sa matrikula ug ubang kagugolan sa mga anak nga nanagtungha." "Mahintahaon ug malunigon kayo kanang inyong amahan", padayon sumbong ni Iya Ponsay. "Pananglit mahago siyag diyutay kay gipalihug paghatud pamalaye kun gipahimo usa ka sulat pangomusta sa usa ka amahan ngadto sa anak nga atua sa laing dapit, mobalus siya pagsugo sa mga mapait nga sugo sama sa pagkuhag kamote sa halayong bukid. Pananglit makabaylo siyag haliging tul-id ug lubason kay gidugang pag-ugbok sa atong balay, ilisan lang niya haliging gabok ug bakilid. Usa namo ka kompareng sapatero nga migasa kaniyang sinilas ug sapatos nga tinuyo pagtahi, gibaslan lang niya sa mga butang nga dili gani makatunga sa bili sa gigasa kaniya." "Ingnon niana paglangoy ang kinabuhi!" Pakgang gihapon ni Iyo Teban. "Sa bisan unsa ... kinahanglang moginansya kita"... "Tihik nga daku kanang inyong amahan, dili gani mopahulam sa bisan unsang ginamiton ingon sa parakol, bunglay ug uban pa" ... "Walay gibug-aton kanang sumbonga", pakgang na upod ni Iyo Teban. "Ang mga oban sa atong buhok maoy buhing saksi nga "99 por 100" sa mga nanghuhulam dili maantigong manguli. Kanang hulamhulam maoy nakahanaw sa daghan tang butang." "Dili ikaw maantigong malooy sa mga hangol ug timawa." Masuk-anon ang tingog ni Iya Ponsay. "Usa ka batang nagkagidlay nga nagbaligya kanimog kahoyng-igsusugnod nag gibilhan ug malaksot nga kahoy, sa walay pagpalandong sa gilay-on sa paglukdo gawas sa kabudlay sa pagpangahoy. Nasuko pa ikaw dihang giagpas ko ang bata ug gipon-an 10 sentabos. Mga silingan ta nga manginahanglan alang sa panginabuhi, mobagolbol ikaw kon hatagan ko tagsa ka sipi nga saging ug tagsa ka pudyot dawa. Wala gayud ako namatikud nga nakahimo ikaw bisan diyutay lang buhat sa kalooy. Wala ka lang masayud nga ang mga tawo nanghimaraut kanimo. Sa tinuod, kon dili pa sa pagtamud kanako, gibato, gitulis kon gidaoban na kining atong balay" ... "Kanang kokalooy, makapahimo kanatong makalolooy." Madasigong tubag ni Iyo Teban. "Kon kita mao pa karon ang timawa ug makalolooy, makita mo unta nga sa matag-libo ka tawo nga atong ikahibalag, makuling igakita ang usa nga maantigong malooy sama kanimo. Ang anaa sa kalaut ug kalisod, iduot pa gani sa kahiladman. Mao kana ang kinabuhi!"
Mihari kadiyut ang kahilum. Misud-ong si Iyo Teban sa iyang mga anak ug mipadayon: "Dili ako mangulipas nga ako inut kun daginutan, tihik, mabintahaon ug walay kalooy. Apan ... kon wala ko pa ingna niana paglangoy ang kinabuhi, dili kamo makalampus sa propisyon nga inyong nakab-ut. Kon wala ko pa alihi ang kamaloloy-on ug kamanggihatagon sa inyong inahan, nahabwa una ang among pinangitaan - walay hinipus, walay tinigum nga gikagugol kaninyo. Nangahimo unta kamong bugoy, ug gikan sa kabugoy wala hibaw-i kon nangahimo ba unta kamong kawatan, tulisan ug mamumuno. Sa kaalam nga gihatag ko kaninyo sama ra nga nakahatag ako diyutayng amut paghinglo ning mahugawng kalibutan!" "Kon ingnon mo niana paglangoy ang kinabuhi, malumos ang imong kalag. Wala ikaw makaabut pagpalandong nga ang kalag angayng bahandion labaw sa kinbuhi!" Nahinayng tubag ni Iya Ponsay. "Nahibalo ako niana. Nahibalo ako nga sala batok sa kasugoan sa Diyos ang pagkamalupigon ug pagka-walay-kalooy; apan nahibalu upod ako nga walay gidak-on sa sala nga dili ibanlas sa paghinulsol ug pagpangayog pasaylo kang Bathala. Sa takna nga ako hapit nang mamatay, pilopiluon ko ang paghinulsol ug pagpangayog pasaylo kang Bathala." Nahilum na usab. Unya, ang anak kamagulangan, ang doktor, milingi kang Colas ug misukot: "Unsa man, Iyo Colas, ang sarang mong ikatambag?" ... Miyangud ang manggialamong magtatambag. Misubsob pagpamilok ang iyang mga mata. Nakutaw ang alimpatakan. Maikog siya nga modatug sa usag-usa. Unya miingon: "Ang inyong amahan ug inahan pulos makatarunganon. Kon atong ipananglit sa sakayan ang ilang panagtiayon, moingon ako - pulos sila maayong mohinimbang sa katig. Kon magluon tuod sila sa usa ka katig - sa ato pa, kon pulos sila maloloy-on ug manggihatagon - malunod ang sakayan. Kon adto upod sila sa magtipon sa pikas katig - sa ato pa, mapulos sila tihik ug walay kalooy - matugob ug matundag ang sakayan sa panghimaraut sa mga tawo. Tungod sa kamaayo sa ilang panghinimbang, nahisakay ug natipon sa sakayan ang gugma ug ang panghimaraut sa mga tawo. Sa ingon niana, dili baton ang inyong balay, dili tulison, kay anaa nagapuyo man ang usa nga tinamud ug hinigugma sa mga tawo" ... o0o- Wala matarug ang baruganan sa taras ug kinaiya ni Iyo Teban. Ang mga anak nga propisyonal walay nahimo ug namauli sa siyudad. Gidangtag pila ka bulan, namalik sila dihang gipahibalo nga ang ilang amahan namatay sa kalit nga kamatayon. Sakit sa kasingkasing, kanang malipitong sakit, maoy mipatay kang Iyo Teban sumala sa doktor nga nagtambal, samtang ang mga burong nag-ingon - gihampak sa hangin! Wala si anhing Iyo Teban makatuman sa iyang laraw paghinulsol ug pagpangayog pasaylo kang Bathala sa ganghaan sa kamatayon.
Ug si Colas, ang giilang utokan sa lungsod, samtang naghinuktok, ang iyang hunahuna nakaingon: "Kon ang tawong-kalayo sa silinganan ni Ponsay usa man ugaling ka pantasma nga ginganlag phosphuros sa ciencia, dan wala diay makondenar si anhing Teban ug aduna pa ganiy magduhaduha may kalag ba ang tawo. Sa laing bahin, kon matinuod nga kana multo ni anhing Teban dan, ang paglangoy diay sa tawo ning lawod sa kinabuhi may dakung labut sa dunggoanan sa iyang kalag."


Empowered lives. Empowered lives. Resilient nations. Resilient nations. PENAGMANNAK Pilipinas Mga Pagtulun-an Gikan sa Equator Initiative Mga lokal nga mga sustenableng solusyunes sa pagdumala alang sa mga katawhan, kinaiyahan, ug mga komunidad
GASUNOD NGA MGA PAGTULUN-AN SA UNDP EQUATOR INITIATIVE Ang mga lokal ug mga lumad nga mga katawhan ug ngadto na usab sa tibuok kalibutan, gauna sa pag patigayun ug mga malahutayung kalihukan ug mga kasulbaran sa pagdumala alang sa mga katawhan ug kalikupan. Diyutay ra kaayu ang namantala nga mga pagtulun-an arun masangyaw ang kinatibuk-ang sugilanon kung giunsa kining mga kasuha gimugna, mga limtunganay nga rason sa ilang kalambuan, ug giunsa kini pag-usab sa paglabay sa panahon. Diyutay pa gihapun ang nagasangyaw sa maong sugilanon diin ang mga katawhan mismu maoy nag giya sa pagbatbat. Agig pagsaulog sa iyang ika napulo nga anibersaryo, ang Equator Initiative naningkamot nga kining tanan mapunaan. Ang musunod nga kaso sa pagtulun-an usa sa mga gapadayun o kun gatubo nga mga detalyadong kalihukan nga gipatigayun sa mga mananaug sa Equator Prize, diin kining tanan gipamatud-an ug gibetohan sa ilang mga kinamaayuhang kalihukan sa mga kinaiyanhong pag konserbar ug pagpalahutay sa mga panginabuhian sa mga lumadnong pamaagi. Kini nga mga pagtulun-an gaikag sa paghatag ug inspirasyon diin ang mga pangagamhanang lokal makahatag ug sukdanan sa mga ginagmayng kalihukan, arun mapalambo ang kahibalo sa tibuok kalibutan basi sa mga lokal ug kinaiyanhong mga pagdumala sa mga solusyones, ug arun maoy mamahimung basehanan sa pagpadaghan. Kini nga mga pagtulun-an gitan-aw ug gisabot subay sa 'Ang Gahum sa Aksiyong Lokal: "Mga Pagtulun-an sulod sa Napulo ka tuig sa Equator Prize", diin ang tanang mga nakat-unan sulod niining pagtulun-an giniyahan sa mga polisiya. I-klik ang mapa arun mabisita ang pwedeng mapangita nga mga pagtulun-an. Mga Editor Hepe nga Editor: Editor nga Tig-dumala: Editor nga Magsasalmot: Joseph Corcoran Oliver Hughes Dearbhla Keegan, Matthew Konsa, Erin Lewis, Whitney Wilding Mga Magsasalmot nga Tig-Sulat Edayatu Abieodun Lamptey, Erin Atwell, Toni Blackman, Jonathan Clay, Joseph Corcoran, Larissa Currado, Sarah Gordon, Oliver Hughes, Wen-Juan Jiang, Sonal Kanabar, Dearbhla Keegan, Matthew Konsa, Rachael Lader, Patrick Lee, Erin Lewis, Jona Liebl, Mengning Ma, Mary McGraw, Gabriele Orlandi, Juliana Quaresma, Peter Schecter, Martin Sommerschuh, Whitney Wilding, Luna Wu Desinyo Oliver Hughes, Dearbhla Keegan, Matthew Konsa, Amy Korngiebel, Kimberly Koserowski, Erin Lewis, John Mulqueen, Lorena de la Parra, Brandon Payne, Mariajosé Satizábal G. Mga Pagpasalamat Ang Equator Initiative gapasalamat ug dakung kabubut-on sa PENAGMANNAK, ilabi na sa mga tampo ug giya ni Apolinario B. Carino nga Executive Director sa grupo. Ang mga hulagway nagagikan kini sa PENAGMANNAK ug kang Apolinario Carino. Ang mga mapa usab nagagikan sa CIA World Factbook ug Wikipedia. Gisugyot nga Kinutlong Basahon United Nations Development Programme. 2012. PENAGMANNAK, Philippines. Equator Initiative Case Study Series. New York, NY.
PENAGMANNAK Pilipinas KASUMAHAN SA PROYEKTO Ang Pederasyon sa Nagkahiusang mga Mag-uuma nga Nanalipud ug Nagpasig-uli sa Kinaiyahan Inc. (PENAGMANNAKI) usa ka pederasyon sa dise siete (17) ka mga kapunungan - diin galangkub kini sa mga grupo o kun kooperatiba nga nagtrabaho alang sa pag konserbar sa kinaiyahan sa bukiran sa Mt. Talinis ug Twin Lakes sa Probinsiya sa Negros Oriental. Kini nga grupo nagagikan pa sa Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project sa tuig 1996-1999. Ang ilang mga kalihukan naglangkub sa paghimu ug mga komunal nga kakahuyan ug pagsangyaw sa importansiya sa kinaiyahan. Tungod sa pagdeklarar sa Twin Lakes nga protektado na sugod sa tuig 2000, ang grupo nag tutok gayud sa ilang mga kalihukan pinaagi sa pagmugna ug plano arun madumala pag-ayo ang maong lugar. Kini nga plano naglangkob sa pagdumala sa 15,287 ka ektarya sulod sa protektado ug mga gibahin-bahin pang mga luna sa maong lugar. Ang Pederasyon maoy nag timbaya arun maimplementar ang pagdumala sa ilang malungtarung pag panguma pinaagi sa ginagmay nga pagpautang, pagpadaghan sa mga hayup nga ginalam, paggamit sa organik o natural nga abono, ug uban pang mga malungtarong kalihukan. ANG MGA SULOD Pasiuna Mga Kalihukan ug Mugna Mga Impak sa Biodiversity Mga Impak nga Socioeconomic Mga Impak sa Polisiya Pagpalahutay Pagpadaghan Mga kasangkayan 4 6 8 9 9 10 10 10 3 MGA YABE SA KAMATUORAN MGA MANANAUG SA EQUATOR PRIZE: 2006 KASUMARAN: 2001 DAPIT: Probinsiya sa Negros Oriental MGA TAGADAWAT: 17 ka mga Kapunungan BIODIVERSITY: Rehiyon sa Mt. Talinis - Twin Lakes
Pasiuna Ang kalasangan sa Pilipinas maoy pinaka adunahan sa mga nagkalain-laing mga matang sa tanaman ug kahayupan sa tibuok kalibutan, lakip na niini ang mga baki, mga hayup nga mukamang, mga hayup nga may balahibu ug suso, ug ang tanang mga kalanggaman. Tungod sa pagkataas sa pagkalumad aning mga hayupa ug mga tanum, ug sa peligroso na nila nga sitwasyong mapuo, maoy hinungdan nga ang Pilipinas usa sa pinaka taas nga biodiversity hotspots sa tibuok kalibutan. sa ilang mga abot sa umahan sama sa mga lagutmon ug utanon, mga prutas, mais, abaka, kape, kakaw, mga bulak, mani ug doldol. Apan kining tanan gamay lang gyud kaayu ug abot. Tungod niini nagkataas usab ang ilang panginahanglanon sa pagpadaku sa ilang mga kaumahan ug ang pagpadayun sa pag kaingin sa mga kalasangan, pagpangayam (para kaon ug ibaligya) ug ang sobrang pagpangolekta sa mga ihalas nga mga tanum ug uban pang mga buhi laman sa kalasangan. Ang tumoy sa Mt. Talinis sa Probinsiya sa Negros Oriental nagabarug lapaw sa 1,700 ka metros above sea level. Kini nga bukid nahilakip sa Cuernos de Negros nga kabukiran diin kanhiay kini nga sanktwaryo sa mga nihit na kaayung mga tanum ug kahayupan. Ang mga karsada nga gigamit sa pagpamutol ug kahuy kanhi maoy nag anam na karun sa pagsaka sa mga kabukiran, diin kining mga karsadaha ang nag-ukit sa sugilanun kun giunsa paghurot sa logging nga industriya ang mga kakahuyan nga diin kini nagahatag usab ug epekto sa iya karun nga ekonomikanhong lokal. Ang kusug kaayu nga pagpamutol sa mga kahuy niadtong 1981 maoy hinungdan nga gipaundang ang mga kumpaniya sa logging. Ang mga katawhan nga empleyado sa kumpaniya sa logging inanay nga namalik sa ilang kanhiayng mga kalihukan sa pagpanguma. Apan tungod sa kakulangan sa panginabuhian ug pagka hawung sa mga kayutaan, maoy hinungdan diin ang mga mag-uuma namalik pagpamutol ug mga kahuy, nga nahimung problema sa Probinsiya sa sunod pang mga dekada. Ang mga mag-uuma nagasalig lamang Mga Nag-unang Kalihukan, 1996-1999 Agig pagsanong sa maong mga problema, ang Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project namugna sugod sa tuig 1996 diin dinhi usab nahimugso ang Pederasyon sa Nagkahiusang mga Mag-uuma nga Nanalipud ug Nagpasig-uli sa Kinaiyahan Inc. (PENAGMANNAKI). Ang maong pederasyon naga implementar sa mga kalihukan mahitungod sa community-based resource management pinaagi sa upat ka programa: una mao ang community organizing, ikaduha ang resource management, ikatulo ang mga panginabuhian ug ang ikaupat mga adbokasiya. Sa unang mga hut-ong sa ilang pag gula niadtong 1996-1999, mao ang pagpanaghugpong sa mga miembro sa komunidad ngadto sa usa ka kapunungan ug ang pagpatigbabaw sa mga kalihukan para sa kinaiyahan. Niining tungura 16 ka mga kapunungan ang namugna; walo sa amihanang bahin sa Mt. Talinis ug walo usab sa habagatang bahin. Kini ng amga kapunungan gihatagan ug mga pagbansay-bansay mahitungod sa mga malungtarung prinsipyo "Sobra na kaayu ang gikuha sa atong kinaiyahan, panahon na para atong ibalik kun unsa kadtong atong gipanguha gikan kaniya." Apolinario Cariño, Executive Director, PENAGMANNAK 4
sa pagkonserbar sa kinaiyahan, community-based natural resource management strategies, mga malungtarung pagpanguma ug pagpanguma pinaagi sa agroforestry. Mga nursery ug komunal farms ang usa sa mga proyekto aning panahona sa 16 ka mga kapunungan. Tuig 1999, adunay ebalwasyon nga gihimu alang sa Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project ug nasuta nga adunay kausaban gayud nga nakita sa mga katawhan ilabi na sa ilang mga panghunahuna ug gimbuhaton sa pagkonserbar sa kinaiyahan. Kini makita usab sa ilang mga tagsa-tagsa ka mga kalihukan sa pagpanguma gamit ang mga malungtarung pamaagi sama sa paggamit ug natural o organik nga abono, ecoagriculture, ug ang pagpananum gamit ang hedgerows nga maoy nahimong natural nga mga ali sa ilang mga kaumahan. Pagkamugna sa Mt. Talinis-Twin Lakes Area, 2000 Niadtong Nobyembre 2000, ang Twin Lakes na proklama isip usa ka Natural Park tungod sa Presidential Proclamation No. 414. Kini nga lugar ubos sa pangagamhanan sa Department of Environment and Natural Resources. Tungod sa Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project, ang mga kapunungan abtik kaayung nimugna ug mga kalihukan alang sa kinaiyahan lakip na ang pag ayuda nga mahimu ang ordinansa sa pag-undang ug pag-pangayam, ihalas nga mga pagpamusil, pagdakup, pagbaligya sa mga kahayupan ug tanaman sa tibuok probinsiya ug ang pagpahamtang ug mga silot sa mga hingtungdan. Niining tungura usab na mugna ang Area Management Framework Plan, diin nahimu ang mga gambalay ug sumbanan sa pagdumala sa 15,287 ka ektarya sulod sa nagkalain-laing parte sa Parke. Ang Pagdumala Gipadangat Ngadto sa mga Kapunungan (2001-2003) Sulod niining mga tuig 2001 hangtud 2003, ang pag-implementar sa Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project nagatutuk sa paghatag ug mga katakus sa pagdumala ngadto sa 16 ka mga kapunungan. Ang tumung niini mao nga mamahimung may katakus ang kada grupo pinaagi sa pagdumala sa ilang tagsa tagsa ka Pederasyon. Gipatigayun ang mga pagbansay-bansay sa pagdumala sa proyekto ug pinansyal; ang kada kapunungan nagmugna ug bantay lasang nga mga grupo diin ang tahas nila mao ang pag patrolya ug pag monitor sa mga mangangayam ug mamulutol sa mga kahuy; ug ilang gipalapdan ang mga agroforestry nga umahan. Dugang niini, namugna ang pamaagi sa biodiversity monitoring and evaluation sa tuig 2003, diin ang mga kapunungan gitudluan usab unsaon pagkolekta sa mga datus. Ang pagpadayun paingun sa pagdumala sa proyekto nga gipatigayun sa mga kapunungan gitapus sa pagkamugna sa duha ka Pederasyon nga nipayung sa tanan, usa niini ang Pederasyon sa Nagkahiusang mga Mag-uuma nga Nanalipud ug Nagpasig-uli sa Kinaiyahan Inc. (o kun ang Pederasyon sa PENAGMANNAK). Inubanan sa iyang igsuon nga kapunungan, ang Pederasyon niaku sa tanang responsibilidad arun sa pag patigayun ug pagdumala sa mga kalihukan sa mga kapunungan ug sa paghatag ug dugang katakus sa mga lokal nga mga komunidad arun sa pag dumala sa kinaiyahan ug mga rekorsus naturales sa ilang tagsa tagsa ka mga lugar. 55 Ang kinaimportantehan mao nga ang mga kaakuhan sa pagdumala galangkub sa mga programa sa malungtarung panginabuhian, lakip na ang ginagmay nga pagpangutan, pagpasanay sa mga baboy, sari- sari nga mga tindahan, pagpanglugit o pangupras ug pagbaligya, paghimu ug mga organik nga abono, pagpasanay sa mga pato o bebe, paghimu ug mga silhig nga tambo, ug uban pa. Ang mga kasaypanan ug kalampusan niining panahona maoy nag silbing sumbanan sa tanang mga pagsulay arun makab-ot ang mga tiunay nga sustinableng kapanginabuhian. Diin ang pagpasanay sa mga baboy ang nilambu pag-ayu unya nipalyar ang mga ginagmayng pagpangutang tungod sa dili maayong pamaagi sa pagpangolekta. Unya kasamtangan usab nga nagkadaghan na ang pagpangita sa mga pumapalit, ang paghimu ug pagpamaligya sa organik nga mga sabon nagkagamay na kaayu. Dili tiaw ang pagpalahutay, usa kini ka dakung hagit. Sa pagkakarun, ang PENAGMANNAK adunay 17 ka mga kapunungan. Ang tumong ug tinguha niini nga mao ang pagprotektar sa mga luna ug buhi laman diha sa Mt. Talinis ug Twin Lakes ug ang pagdugang ug igung katakus o mga kakulangan sa mga lokal ug lumadnong mga katawhan. Ang Kapunungan gahimu ug makiangayun nga kinaiya sa pagkonserbar, ug kasamtangan nga gisiguro ang mga panginahanglanon sa mga mag-uuma ug pagdumala sa ilang malungtarun nga mga panginabuhian. Ang pakiglambigit ug pagtamud sa mga nagkaraiyang mga hut-ong sa katawhan sa paghimug mga plano ug mga pagdumala sa kapunungan maoy nahimong sumbanan o prinsipyo sa pagpatigayun sa mga kalihukan.
Mga Kalihukan ug Mugna Ang Pederasyon adunay tulo ka mga tumong diin maoy nahimung sumbanan sa paghimu sa mga kalihukan mao ang: pag patigbabaw sa lokal nga pagkonserbar sa kinaiyahan ug paghimug mga sustinableng mga kalihukan, pakigdugtung sa mga ahensiya sa gobyerno ug uban pang mga hut-ong sa pangagamhanan; ang pagkonserbar ug paggamit sa sustinableng pamaagi sa mga rekorsus naturales sa Mt. Talinis ug Twin Lakes; ug ang pagpalambu sa panginabuhian sulod ug gawas sa pagpanguma sa mga katawhan pinaagi sa mga maka kinaiyanhung kalihukan. Ang mga kalihukan naglangkub sa upat ka pamaagi nga namugna sa Mt. Talinis and Twin Lakes Biodiversity Conservation Project: pagpaniubra sa komunidad, pagdumala sa rekorsus naturales, adbokasiya, ug paghimug panginabuhian. bantay lasang nga grupo, adunay opisyal nga maoy tig tan-aw sa mga kalihukan ug tig taho sa mga impormasyon sa mga kaubanan ug ngadto na sa kapunungan. Padayun nga pagtuon ang gihatag ngadto sa mga kapunungan sa pag monitor ug pag ebalwar nga mga pamaagi. Gihimu kini arun masiguro ang insaktong pagkuha sa mga impormasyon kabahin sa estado sa kalikupan ug mga rekorsus naturales ug arun mahatagan ug bili ug kridibilidad ang mga kalihukan sa adbokasiya ug pag plano sa mga kayutaan. Gi mintinar ang mga hinimung modelong mga kakahuyan nga gipalapdan sulod sa nagkaraiyang mga tubig saluran arun mamahimu kining kakuhaan ug pagtulun-an ug sumbanan alang sa ubang mga kapunungan, mga opisyales sa gobyerno ug uban pang mga hut- ong sa katawhan. Ang pagpatigayun sa mga pagkonserbar lokal nga suporta sa Pagpatigayun sa mga komunidad gipadayun nga maoy importanteng kalihukan sa lugar, ug ang Pederasyon nag ayuda sulod sa 17 ka mga kapunungan arun sa pagpadaghan sa pagkuyanap sa mga programa. Ang Pederasyon maoy tig ayuda, tigsuporta ug tig tuon sa mga katawhan sa paghimug mga hiniusang mga solusyon nga diin maoy tugbang sa mga panginahanglanon ug mga hagit sulod sa ilang mga lugar. Usa ka panagdugtong ug hiniusang pagdumala sa istraktura sa duha ka Pederasyon ang namugna arun sa pagsiguro nga ang mga nakat-unan ug mga maayong pamaagi nga niayo ug dili matagamtaman sa tanan. Ang pagdumala sa community-based natural resources Ang pagdumala sa mga rekorsus naturales gasugod gikan sa pagka porma ug mga grupo alang sa pag protektar sa kinaiyahan (bantay lasang), apan kini nilambu arun sa paglakip sa pag monitor ug pag ebalwar sa mga nagkalain-laing mga buhi laman ug pagpalambu ug pagpalapad sa mga agro-forestry nga mga umahan. Sa kada 6
Adbokasiya alang sa kausaban sa lokal nga mga polisiya Ang PENAGMANNAK maoy nahimung epektibo sa iyang mga kalihukan, ug kalagmitan kini nakigdugtong sa iyang kauban nga Pederasyon ug uban pang mga grupo para sa mas maayong kalambuan. Ang mga kanhiayng mga kalihukan nagatutuk sa paghatag ug ayuda ngadto sa Area Management Framework Plan, arun nga ang panan-aw sa mga katawhan, mga ilhanan sa mga lokal nga mga panghitabo ug hagit, mamantala sa mga pamaagi sa pagdumala sa mga kayutaan. Kini nagapamatuod nga magmalampuson inubanan sa mga nagkalain-laing mga hut-ong sa katawhan sa pag konserbar ug pagdumala sa mga kapunungan, ug mga kaayuhan pagpalabi sa ilang mga kaugalingong interes. Ang Pederasyon usab nag ulo ug usa ka kampanya alang sa pagpakgang sa gobyerno arun mapausbaw ang gidak-un sa Lake Balinsasayao Natural Park ug ang paghimug Symposium on Biodiversity Conservation sa Mt. Talinis ug Twin Lakes. Ang kinaimportantehan nga ang Pederasyon gahimug mga adbokasiya sa lokal ug tibuok probinsiya. Sa Probinsiya, ang Pederasyon magmalampuson nga nipaapil sa ilang mga pangulo sa Balinsasayao Twin Lakes Protected Area Management Board, sa Negros Oriental Wildlife Conservation Council, ug sa Negros Island Integrated Water Resources Management Council. Ang pakiglambigit sa lokal nagatutok kalagmitan sa pagpangitag pondong pinansiyal ug teknikal nga suporta. Pagpalambu sa Panginabuhian Sa katapusan, ang Pederasyon makanunayung gamugnag mga gakariiyang kapanginabuhian nga alang sa mga miembro sa kapunungan. Ang plataporma sa pagsiguro niining tanang mga kalihukan maoy kanunay nga gambalay sa Mt. Talinis - Twin Lakes Area Management Framework Plan, diin nagangkob kini sa uban pang mga lokal nga plano sa pagdumala ug mga tumong arun sa pagpaduyog sa mga kalihukang pag konserbar ug sustinabling kapanginabuhian. Dugang niini, mao ang paghatag ug pagbansay bansay sa agro-forestry management techniques, farm-based diversification, ug sa pag galam sa mga kahayupan, diin ang Pederasyon nagmugnag ginagmay nga negosyong nakaikag ug na tuyok sa tanang mga miembro, ug paghatag ug tugbang mga pagbansay bansay sa pagplano sa negosyo, ekoturismo, ug market supply-chains. Ang rehiyon sa Mt. Talinis ug Twin Lakes maoy pinuy-anan sa kinadak-ang mga kabog sa amihanan ug kasagpang bahin sa isla sa Negros, lakip niini ang mga higanteng kabog o kun ang Pteropus vampyrus ug ang Kabog Dobdoban nga may bulawanong korona nga kabog o kun ang Acerodon jubatus. 7
Mga Impak MGA IMPAK SA BIODIVERSITY Ang rehiyon sa Mt. Talinis ug Twin Lakes adunay taas kaayong kalidad sa mga nagkalain-laing matang nga buhi laman ug pagkalumadnon. Niadtong tuig 1994, usa ka pagtuon nga gipatigayun sa Foundation for the Philippine Enviroment sulod sa maong lugar ug nasuta nga adunay 68 ka mga klases mga matang sa baki, 24 ka mga hayup nga adunay balahibo ug mga suso, ug 102 ka klase sa mga matang sa kalanggaman. Sa pagkakarun, adunay 23 nga gikan sa 180 ka mga matang sa hayup sa Twin Lakes ang hapit nang mapuo sa tibuok kalibutan. Lakip na niini ang gitawag natug kalaw, talusi, pugngan, white-throated jungle flycatcher, butiktik sa lasang, flame-templed babbler, tamsing pulahun ug dughan, sikop, uliyak, pikoy, bakatin, lagsaw, ug minyat sa Negros. Matud pa sa 2007 IUCN Red List, nga ang hinungdan niini mao ang pagpamutol sa mga kakahuyan diin gisagulan kinig pagkaingin ug pagkagun-ob niini. Ang mga ihemplo nga namantal naglangkub sa gitawag natug kalaw o ang Aceros waldeni, nga gikahadlukang mapuo tungod sa pagkapuo sa mga kalasangan, ang talusi o Penelopides panini, nga gikahadlukang mapuo tungod sa pagkagun-ob sa kalasangan ug pag pagpanguha o pagpamaligya sa mga kuyabog niini; u gang pugngan o kun Gallicolumba keayi, nga diin gikahadlukan usab kining mapuo tungod sa pagkagun-ob sa iyang pinuy-anan, pagpangaingin, pagpanguling ug pagpamutol sa mga kahuy. Sukad sa tuig 2004, ang Pederasyon naga implementar sa usa ka proyekto nga gitawag ug BIOME o kun Biodiversity Monitoring and Evaluation. Ubos niining proyektoha, ang mga kapunungan gibansay arun sa pagkuha ug siyentipikong impormasyon sa mga nagkalain laing mga matang sa buhi laman niining lugara. Ang maong mga impormasyon gikuha pinaagi sa pagsulbod sa lima ka mga transek. Pinaugbukan sa mga mohon isip ilhanan subay sa tig 50 ka metros ang gilay-un sa kada transek. Ang mga partisipante niini gagamit ug field diary arun sa pagsulat sa mga na obserbar sa kada transek. Pinaagi niini, ang mga gidaghanun sa mga matang sa hayup nga nagkapuo na ang gi monitor ug gi mapa sulod sa lugar. Sama pananglit nga ang Pederasyon naka establisar ug usa ka luna diin ang mga kabog sa habagatang bahin sa Probinsiya namahimong protektado. Kining mga kaboga naglangkob sa duha ka klase o matang sa mga kabog nga mao ang higanteng kabog o kun Pteropus vampyrus ug ang kabog dobdoban nga Acerodon jubatus. Tungod sa maong kalihukan sa Pederasyon, nimaba ang mga insidente sa pagpangayam ug pagpanakup sa mga hayup nga ihalas. Inanay nga nidaghan na usab pagbalik ang gidaghanon sa panun sa mga kabog. Ang gi mantala na kanhi nga napuo na nga pugngan o kun ang Gallicolumba keayi sa pagkakarun nakit-an na Gikan sa wala patuo: Ang higanteng kabog (Pteropus vampyrus); Punyalada o Pugngan (Gallicolumba keayi); Butiktik sa Lasang (Stachyris nigrorum). 8
pagbalik apan nihit na lamang kaayu kini. Ang pagpadaghan sa usa ka paresan niini anaa na karun sa pagdumala sa usa ka pasilidad arun maulian pagbalik ang ilang mga kalidad. Adunay bag-ong klase sa tabili nga gitawag ug Luperosaurus corfieldi ang nadiskubrean sa lugar ba-uhay pa lamang. Kini gatimaan nga ang pagkagun-ob sa kalasangan ug pagkapuo sa uban pang mga matang sa mananap gakaanam na usab sa pagka diskubre sa uban pang wala makit-i nga mga mananap. MGA IMPAK NGA SOCIOECONOMIC Usa sa mga nag-unang mga kapanginabuhian sa Pederasyon mao ang paghimu ug mga narseri sa mga lumad nga kahuy ug ang pagpananum niini. Upat ka mga kapunungan nakahimu ug narseri sa mga lumad nga mga kahuy. Ang kalagmitan nga tinuig nga abot nila sa halin sa mga binhi usa ka libo dolyares. Lima ka pamilyang mag-uuma ang nagsugod ug himug narseri sa mga lumad nga kahuy ug mga prutas nga punuan. Ang ilang halin sa tibuok tuig dili mo minus sa 500 dolyares. Nanuhid na usab ang uban pang mga miembro sa kapunungan kay lagi daghan na kaayu ang pumalalit karun sa lumad nga mga kahuy. Ang kapunungan sa Calinawan mao tingali ang pinaka malambuon sa tanang mga grupo tungod sa ilang labag daghang klase sa kapanginabuhian. Ang grupo nakamugna ug ga ayuda karun sa 17 ka ektaryang kasagingan, lansones, ug rambutan. Nakahimu usab silag kontrata sa Community Environment and luna pagadumalaun lamang kini sa lokal nga pagkonserbar sa ilang mga rekorsus naturales. Ang kapunungan sa Calinawan maoy nahimong modelo ug gikopya karun sa uban pang mga kapunungan sa tibuok nga Pederasyon, lakip niini ang pagdumala sa ilang kasagingan ug abaka nga plantasyon ug mga proyekto sa agroforestry. Ang ubang mga kapunungan usab nimugna ug mga kapanginabuhian sama sa banana chips, pag padaghan sa mga anthurium, pagpamalit ug pagpamaligya sa mga isdang bangus ug tilapia, pagpamaligyag karne, ug pagpamrenda ug mga kalubinhan. Sa makausa pa, adunay duha ka kapunungan karun ang nakigsabot sa Nestlé. Kini nga panagsabot napanday tungod sa community-based forest management agreement plan nga ang kapunungan maoy nag han-ay diin kini giayudahan usab sa Pederasyon. Aduna usay nakitang dugang kaayuhang pinansiyal sa ilang mga kalihukan sa panginabuhian. Ang mga mag-uuma karun naka paeskwela na sa ilang mga kaanakan. Ang uban nakapamalit nag rice cookers, diin wala na kaayu sila gasalig ug gamit ug mga sugnod sa pagpangluto. Ang Pederasyon nagahimug gambalay arun papalambu ang mga katungod sa kababayen-an diin adunay usa ka kapunungan nagatutok ra gayud kabahin niini nga kalihukan. MGA IMPAK SA POLISIYA Ang mga representante sa Pederasyon mga miembro usab sa mga nagkalainlaing mga councils ug management bodies sa kada lungsod o kaha sa tibuok Probinsiya. Sa pagkakarun ang Pederasyon miembro sa Protected Area Management Board sa Balinsasayao Twin Lakes Natural Park, miembro usab ang Pederasyon sa Konseho sa pagkonserbar sa mga hayup ug buhi laman sa Negros Oriental, ug sa Konseho sa Negros Island Integrated Water Resources Management. Ang pagka miembro sa mga nagkalain laing mga konseho, diin ang mga miembro nga representante niini gahatag ug teknikal nga pag-ayuda ngadto sa pagmugnag mga sustinabling mga pamaagi sa pag maneho sa mga trabahoonon, biodiversity monitoring and evaluation findings, paggamit ug mga organik nga abono ug organik nga pagpanguma, ug mga kasinatian sa paghimu ug mga plano sa land-use. Pinaagi niining mga konseho, ang Pederasyon nakahimug action plan nga nagamit sa mga munisipyo ug sa tibuok probinsiya, sama pananglit sa pag ban sa genetically modified organisms o ang GMO sa tibuok probinsiya sa Negros. Natural Resources Office nga sulod sa 25 ka tuig, ang ilang mga "Arun nga ang pagkonserbar sa kinaiyahan pinaagi sa mga katawhan magmalampuson sa nasud nga Pilipinas, ang atong Gobyerno gikinahanglan nga walaun ang kurapsyon ug ipatigbabaw ang pulitikanhong kaakuhan sa pag implementar ug mga kinaiyanhong mga kalihukan sa pagkonserbar ug pagpalahutay sa mga kapanginabuhian sa tanan. Ug wala kining duha ka mga hut-ong, walay sustenable nga pagdumala sa mga kalihukan ug dili maayo ang kapadulngan ug walay kalambuan nga mahitabo gikan sa kinaubsang bahin ngadto sa tibuok kapupud-an." Apolinario Cariño, Executive Director, PENAGMANNAK 9
Pagpalahutay ug Pagpadaghan PAGPALAHUTAY sa Ang Foundation kinaimportantehan sa tanang mga kaubanan ug kaabin sa Pederasyon sa iyang sustenabling pagpalahutay. Ang FPE ni komiter sa kadugay nang panahon arun sa paghatag ug pundo ug suportang pinansiyal arun mamahimu ang mga kalihukan sa komunidad nga nakahatag ug kaayuhan sa ilang mga lokal nga pagkonserbar ug pagdumala sa ilang mga rekorsus naturales. Ang FPE usab maoy instrumento sa pakig dugtong sa uban pang mga ahensiya nga nagahatag ug mga pondo ug impormasyon arun mapalambu ang panudlanan sa Pederasyon. Ang PENAGMANNAK usab nagasalig sa mga lokal nga pangagamhanan sa pag padangat sa mga polisiya diin maoy makatabang ug daku ngadto kanila. PAG PADAGHAN for the Philippine Environment usa Ang Foundation for the Philippine Environment makanunayun nga gahatag ug kusug arun nga mapadaghan ang kasinatian sa PENAGMANNAK, diin ginamit ang gambalay sa community-based resource management. Ang maong model gigamit na karun sa ka kapin 50 ka kapunungan sa tibuok kapupud-an sa Pilipinas. Ang PENAGMANNAK usab maoy usa sa mga nag-una sa paghimug 'rainforestation' nga demonstration farm nga ang kanhiayng upaw na nga kalasangan mahimung maulian pinaagi niini. Kini nga pamaagi sa pagpahiuli sa kalasangan mao usab karun ang gigamit sa uban pang mga kaubanan, mga business nga organisasyones, pundasyones, lokal nga mga gobyerno ug mga kapunungan. Ang biodiversity monitoring and evaluation o BIOME sa Pederasyon sa pagkakarun gikopya na usab sa ubang mga protected areas sa tibuok Pilipinas. MGA KAUBANAN • Silliman University: ang naghimu sa unang rapid site assessment sa lugar Ang Foundation for the Philippine Environment: maoy gaunang gasuporta sa mga biodiversity conservation and sustainable development nga mga kalihukan. Ang Philippine Tropical Forest Conservation Foundation: maoy gahatag ug pondo para sa among mga reforestation nga mga kalihukan Ang Visayas State University: maoy gahatag kanamu ug teknikal nga ayuda arun maimplementar namu ang 'rainforestation' nga mga proyekto ug mga kallihukan. Environmental Leadership and Training Initiative: naghatag kanamu ug teknikal nga suporta sa pag establisar sa among 10 ka ektarya nga pilot rainforestation site
Nagkalain-laing mga ahensiya sa gobyerno - gasuporta sa mga teknikal nga training ug mga ayuda sa among mga programa sa panginabuhian ug community mobilization Negros Oriental Wildlife Conservation Council: among kauban sa provincial government sa pag-implementar ug mga wildlife conservation initiatives Ang mga Provinces of Negros Oriental and Occidental
"Sa pagkuyanap sa mga miembro niining among Pederasyon, nakaikag kanamu arun maimplementar ang mga nagkaraiyang mga kalihukan sa pagpahiulli sa mga kalasangan arun matagaan ug pagtagad ang kausaban unya sa atong klima. Nagmugna kami ug 15 ektarya nga rainforestation demonstration farm arun mamahimu kining sumbanan o modelo arun ang 1,000 ka ektaryang talamnan sa Negros among magam-an ug plano." Apolinario Cariño, Executive Director, PENAGMANNAK 10
DUGANG MGA TALAMDAN Pagpalahutay ug Pagpadaghan • PENAGMANNAK Photo Story (Vimeo) (English) (Cebuano) Presentation on PENAGMANNAK (PowerPoint) I kilik ang mga thumbnails sa ubos arun mabasahan ang uban pang mga kaso sa pagtulun-an: Equator Initiative Environment and Energy Group United Nations Development Programme (UNDP) 304 East 45th Street, 6th Floor New York, NY 10017 Tel: +1 646 781-4023 Ang United Nations Development Programme o kun ang UNDP usa ka development network sa Nagkahiusang mga Nasyon sa tibuok kalibutan, nga gapatigayun ug mga kausaban ug pagpakigdugtong sa mga nasud pinaagi sa kahibalo, kasinatian, ug ang rekorsus arun sa pagtabang sa mga katawhan sa pagtukod ug maayong kinabuhi. Ang Equator Initiative ga aghat sa paghiusa sa mga Nasyon, mga gobyerno, nagkalain-laing hut-ong sa mga katawhan, mga kanegosyohan, ug mga lumadnong kapunungan arun mabutyag ug mapalambu ang lokal nga mga solusyon sa sustenableng kalambuan ngadto sa kalikupan ug sa mga katawhan. ©2012 by Equator Initiative All rights reserved