AN ATON MINISTERYO HA GINHADIAN P E B R E R O 2 0 1 2 SEMANA HAN PEBRERO 13 Karantahon 7 Ngan Pag-ampo Q Pag-aram ha Biblia han Kongregasyon: cl kap. 18 11-19 (25 min.) Q Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo: Pagbasa han Biblia: Isaias 52-57 (10 min.) Num. 1: Isaias 56:1-12 (4 min. o minos pa) Num. 2: Ano an Aton Hibabaroan ha Susbara- nan ni Pedro han Pagkamaunungon? - Juan 6: 68, 69 (5 min.) Num. 3: Inuuyonan ba han Biblia an Poliga- miya? - rs-E p. 250 1-p. 251 2 (5 min.) Q Katirok ha Pag-alagad: Karantahon 117 5 min: Mga Pahibaro. 2 Pag-auxiliary Payunir: Han naglabay nga tuig, nalipay an mga kabugtoan ha paghibaro nga gin-ibanan an ginkikinahanglan nga oras para ha mag-o-auxiliary payunir ha Abril. Usa nga bugto nga lalaki an nagsurat: "Hayskul pa la ako, ngan makuri para ha akon an pagregu- lar payunir. Pero mag-aaplay ako para ha 30 ka oras kondi pangangalimbasogan ko nga maa- bot an 50 ka oras ha Abril." Usa nga bugto nga babaye nga may full-time nga trabaho an nag- surat: "Trenta ka oras - masayon gud ito makab- ot!" Han igpahibaro ini nga probisyon, usa nga payunir hadto nga sobra 80 anyos na yana an nagsiring: "Maiha ko na ini ginhinulat! Maa- ram hi Jehova nga an pinakamakalilipay nga panahon ha akon kinabuhi amo an panahon han payunir pa ako!" An iba nga diri nakakag- payunir naghimo hin tumong nga dugangan an ira pakigbahin ha ministeryo. 10 min: Pauswaga an Abilidad Sugad nga Magturutdo - Bahin 1. Pahayag basado ha Es- kwelahan ha Ministeryo nga libro, pahina 56, pa- rapo 1, tubtob ha pahina 57, parapo 2. 10 min: An Dios an Nagpapatubo. (1 Kor. 3:6) Pakighisgot basado ha 2011 Yearbook, pahina 55, parapo 1-2, ngan pahina 138, parapo 3-4. Agha- ta an mamarati nga isumat an leksyon nga ira hinbaroan. 10 min: "Planoha Yana an Pagpahaluag han Imo Ministeryo." Pakiana ngan baton. Katapos hisgotan an parapo 3, ipasaysay ha paramang- no han pag-alagad an lokal nga mga kahikayan para ha mga katirok ha pag-alagad ha kanata- ran durante han Marso, Abril, ngan Mayo. Karantahon 107 Ngan Pag-ampo Planoha Yana an Pagpahaluag han Imo Ministeryo 1 An kada panahon han Memoryal naghaha- tag ha aton hin higayon ha pagdayaw kan Jeho- va. (Sal. 109:30) Mapapahaluag mo ba an imo ministeryo ha Marso basi maipakita an pagpa- salamat ha naghatag han lukat? Yana na an pa- nahon ha pagtikang pagplano. - Prob. 21:5. 1. Ano an importante nga mahihimo naton ha panahon han Memoryal, ngan paonan-o kita ma- kakapangandam para hito? 3 Maopay gud an pag-auxiliary payunir ha Marso tungod kay puydi na liwat kita makapili kon 30 o 50 ka oras an aton kakab-uton. Du- gang pa, tikang ha Sabado, Marso 17, makikig- bahin kita ha espesyal nga kampanya ha pag- imbitar ha iba nga tumambong ha Memoryal ha Abril 5. Damu an malilipay han ira nahimo salit maruruyag nga ipadayon an ira pag-aux- iliary payunir ha Abril ngan Mayo, nga 50 ka oras an kakab-uton. 4 Durante han iyo sunod nga gab-i para ha Pagsingba han Pamilya, alayon hisguti kon paonan-o mapapahaluag han tagsa nga mem- bro han pamilya an iya ministeryo ha pana- hon han Memoryal. (Prob. 15:22) Iampo nga bendisyonan ni Jehova an iyo pangalimba- sog. (1 Juan 3:22) Samtang iyo ginpapahaluag an iyo ministeryo, diri la kay madudugangan an iyo pagdayaw kan Jehova kondi maduduga- ngan liwat an iyo kalipay. - 2 Kor. 9:6. 2. Paonan-o mo o han iba gin-apresyar an gin- ibanan nga ginkikinahanglan nga oras para ha mga nag-auxiliary payunir han naglabay nga Abril? 3. Kay ano nga sadang naton tagdon an pag- auxiliary payunir ha Marso, Abril, ngan Mayo? 4. Paonan-o naton mapapahaluag an aton minis- teryo, ngan ano an mahimo magin resulta hito? km12 02-SA Ph Vol. 55, No. 2 2. Paonan-o mo o han iba gin-apresyar an gin- ibanan nga ginkikinahanglan nga oras para ha mga nag-auxiliary payunir han naglabay nga Abril? 3. Kay ano nga sadang naton tagdon an pag- auxiliary payunir ha Marso, Abril, ngan Mayo? 4. Paonan-o naton mapapahaluag an aton minis- teryo, ngan ano an mahimo magin resulta hito? km12 02-SA Ph Vol. 55, No. 2
SEMANA HAN PEBRERO 20 Karantahon 37 Ngan Pag-ampo Q Pag-aram ha Biblia han Kongregasyon: cl kap. 18 20-24, kahon ha p. 188 (25 min.) Q Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo: Pagbasa han Biblia: Isaias 58-62 (10 min.) Num. 1: Isaias 61:1-11 (4 min. o minos pa) Num. 2: Kay Ano nga an Dedikasyon Usa nga Kapahayagan han Gugma Ngan Pagtoo? (5 min.) Num. 3: Ano an Panhunahuna han Dios Ma- hitungod ha Pagbulag han Mag-asawa? - rs-E p. 251 3 (5 min.) 2 An Mahimo Naton Isiring: Mas maopay an halipot nga presentasyon. Mahimo kita su- miring: "Maopay nga adlaw. Karuyag namon ihatag ha iyo pamilya ini nga imbitasyon para ha importante nga tinuig nga selebrasyon nga pagsasaurugon ha bug-os nga kalibotan ha Abril 5. Didto magkakaada libre ngan basado ha Biblia nga pahayag nga magsasaysay kon ano nga mga kaopayan an nahimo han kama- tayon ni Jesus ngan kon ano an iya ginbubu- hat yana. Makikita dinhi hini nga imbitasyon an adres ngan oras han okasyon." Durante ha Sabado ngan Domingo, mahimo naton itanyag an mga magasin kaupod han imbitasyon kon angayan. Q Katirok ha Pag-alagad: Karantahon 87 10 min: Mga Pahibaro. Unabiha an tanyag para ha Marso, ngan magkaada usa nga pasundayag. 10 min: Ano an Aton Mahihibaroan? Pakig- hisgot. Ipabasa an Salmo 63:3-8 ngan Markos 1:32-39. Hisguti kon paonan-o ini nga mga teks- to makakabulig ha aton ha ministeryo. 15 min: "Magtitikang ha Marso 17 an Pagpa- naltag han Imbitasyon ha Memoryal." Pakia- na ngan baton. Kon may-ada na imbitasyon, tagi an ngatanan nga tinambong ngan hisgu- ti ito. Katapos hisgotan an parapo 2, magkaada halipot nga pasundayag kon paonan-o mahimo itanyag an imbitasyon, ngan katapos han para- po 3, ipasaysay ha paramangno han pag-alagad an iyo kahikayan ha pagpanaltag han imbitasyon. Karantahon 8 Ngan Pag-ampo 3 Pag-imbitar hin Damu Tubtob ha Mahi- himo: Tumong naton nga imbitaron an damu nga tawo tubtob ha mahihimo. Salit siguro- ha nga maimbitar an imo mga estudyante ha Biblia, ginbabalik-bisita, paryente, katrabaho, kaeskwela, amyaw, ngan iba nga kakilala. Itata- gana han mga tigurang an instruksyon kon pa- onan-o kukobrehan an iyo teritoryo. An aton tinuig nga kampanya ha pag-imbitar ha mga tawo nga tumambong nagkaada mag-opay nga resulta. Pananglitan han naglabay nga tuig, usa nga babaye nga tinambong an gindaop hin attendant basi buligan pamiling han nag-imbi- tar ha iya. Kondi an babaye siniring nga waray hiya kilala didto kay nakarawat la niya an imbi- tasyon hito nga aga tikang ha usa nga nagsa- sangyaw. Magtitikang ha Marso 17 an Pagpanaltag han Imbitasyon ha Memoryal 1 An pagsaurog han Memoryal kada tuig nag- papasamwak han kamatayon ni Jesus. (1 Kor. 11:26) Salit, karuyag naton nga makatambong an ngatanan ngan makapamati mahitungod han lukat - an regalo ni Jehova tungod han iya gugma. (Juan 3:16) Hini nga tuig, an kampan- ya ha pangimbitar para ha Memoryal magtiti- kang ha Sabado, Marso 17. Nagpaplano ka na ba ha pakigbahin hin bug-os? 1. Ano nga kampanya an magtitikang ha Mar- so 17? 4 Bangin may makatambong ha Memoryal tungod han imbitasyon nga imo ginhatag. Pero may kumarawat man o waray, an imo panga- limbasog nagtatagana la gihap hin pamatu- od. An imbitasyon nga imo ginpanaltag mag- papasamwak nga hi Jesus gamhanan nga Hadi na yana. Ngan an imo madasigon nga pakigba- hin magpapakita ha ngatanan ha iyo teritoryo, ha igkasi-Saksi, ngan labaw ha ngatanan, kan Jehova, nga ginpapabilhan mo an regalo nga lukat. - Kol. 3:15. 2. Paonan-o maitatanyag an imbitasyon? 3. Paonan-o maiimbitar an damu nga tawo tub- tob ha aton mahihimo? 4. Kay ano nga sadang kita madasigon nga ma- kigbahin ha kampanya? 2012 Christian Congregation of Jehovah's Witnesses. All rights reserved. Our Kingdom Ministry (ISSN 1067-7259) is published monthly by Watch Tower Bible and Tract Society of the Philippines, Inc., PO Box 2044, 1060 Manila. Printed in Japan. 2
SEMANA HAN PEBRERO 27 Karantahon 135 Ngan Pag-ampo Q Pag-aram ha Biblia han Kongregasyon: cl kap. 19 1-8 (25 min.) Q Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo: Pagbasa han Biblia: Isaias 63-66 (10 min.) Repaso ha Teokratiko nga Eskwelahan ha Minis- teryo (20 min.) Q Katirok ha Pag-alagad: Karantahon 114 10 min: Mga Pahibaro. Gamit an sampol nga pre- sentasyon ha pahina 4, ipapasundayag kon pao- nan-o makakagtikang hin pag-aram ha Biblia ha siyahan nga Sabado ha Marso. 20 min: Buligi Adton Diri Natoo ha Biblia. Pakig- hisgot basado ha Reasoning, pahina 64-68. Magka- ada usa o duha nga pasundayag. 5 min: "Mga Kapulsanan han Ginpasimple nga Edisyon." Pahayag. Kon posible, an gintokahan hini sadang magdara hin duha nga kopya hin print- out han ginpasimple nga edisyon tikang ha jw.org nga Web site. [Makikita ini ha ilarom han "Lat- est Magazines (English)." I-click an "Watchtower (Simplified)" ha PDF nga pormat.] Sadang ibu- tang ini ha magazine counter hin pipira ka sema- na basi makita han mga magwarali. (Kon waray ha iyo may access hini nga Web site, bangin puydi ito ipa-download hin bugto ha iba nga kongregasyon.) Karantahon 100 Ngan Pag-ampo Mga Kapulsanan han Ginpasimple nga Edisyon An aradman nga edisyon han An Barantayan may-ada na edisyon nga ginpasimple nga English. Ini nga edisyon ginpublikar para ha (1) mga magwa- rali nga bisan kon English an yinaknan mas simple nga mga pulong an ginagamit, bangin tungod han limitado nga edukasyon; (2) mga magwarali nga diri English an kalugaringon nga yinaknan; (3) mga batan-on, upod na adton aada ha elementarya ngan hayskul; ngan (4) mga estudyante ha Biblia nga nagkikinahanglan hin mas simple ngan direkta nga mga pulong basi masabtan an espirituwal nga mga butang. An mga numero han parapo, mga pakiana, ngan mga ulohan pariho ha regular nga edisyon, pati an impormasyon kondi ha mas simple nga mga pu- long. Bisan kon an regular nga edisyon an gagami- ton han nagdudumara han Pag-aram ha Baranta- yan ngan han parabasa han parapo gawas la kon an kadam-an han mamarati nagamit han ginpasimple nga edisyon, makikita hadton nagamit han ginpa- 3 simple nga edisyon an pariho nga mga teksto ngan mga ilustrasyon ngan makakasunod ha pagbasa han mga parapo ngan makakakomento. An naghuhunahuna nga makakapahimulos ha paggamit han ginpasimple nga edisyon sadang maghangyo hin regular nga order ha magazine ser- vant. Repaso ha Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo An masunod nga mga pakiana ha repaso paghihisgotan ha Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo durante han semana nga nagtitikang ha Pebrero 27, 2012. Igin-upod dinhi an petsa han eskedyol ha paghisgot han tagsa nga punto basi makapag-research kita durante han aton pagpangandam para ha Teokratiko nga Eskwelahan kada semana. 1. Husto ba an pagsiring nga an kalooy ni Jeho- va nagkukontrol han iya hustisya? (Isa. 30:18) [Ene. 9, w02 3/1 p. 30] 2. Ano nga leksyon an aton mahibabaroan ha pag- tangtanga kan Sebna sugad nga tinaporan ni Hesekia? (Isa. 36:2, 3, 22) [Ene. 16, w07 1/15 p. 8 par. 6] 3. Ano an aton mahibabaroan han asoy ha Isaias 37:1, 14-20 mahitungod han paglampos ha ka- sakitan? [Ene. 16, w07 1/15 p. 9 par. 1-2] 4. Paonan-o an ilustrasyon nga mababasa ha Isa- ias 40:31 nagpaparig-on ha mga magsiringba ni Jehova? [Ene. 23, w96 6/15 p. 10-11] 5. May kalabotan ha tiarabot nga pag-atake, ano an ginsiring ni Jehova ha Isaias 41:14 nga ma- kaparig-on ha aton yana? [Ene. 23, ip-2-E p. 24 par. 16] 6. Paonan-o naton maipapakita kan Jehova nga 'nasunod kita ha pagkamatadong'? (Isa. 51:1) [Peb. 6, ip-2-E p. 165 par. 2] 7. Hin-o an "dagku ["damu," NW ]" nga gin-unabi ha Isaias 53:12, ngan ano nga makalilipay nga leksyon an aton hibabaroan mahitungod ha paagi han pagtratar ni Jehova ha ira? [Peb. 13, ip-2-E p. 213 par. 34] 8. Ano an naieksperyensyahan han katawohan ni Jehova durante ha kataposan nga mga ad- law nga simboliko nga iginhulagway ha Isaias 60:17? [Peb. 20, ip-2-E p. 316 par. 22] 9. Ano an bili han "tuig han maopay nga kabu- rut-on" nga iginsugo kan Jesus ngan ha iya mga sumurunod nga ipasamwak? (Isa. 61:2, NW) [Peb. 20, ip-2-E p. 324-325 par. 7-8] 10. Ano nga maopay gud nga kalidad ni Jehova an ginpapabug-atan ha Isaias 63:9? [Peb. 27, w03 7/1 p. 19 par. 22-23]
SEMANA HAN MARSO 5 Karantahon 103 Ngan Pag-ampo Q Pag-aram ha Biblia han Kongregasyon: cl kap. 19 9-17 (25 min.) Q Teokratiko nga Eskwelahan ha Ministeryo: Pagbasa han Biblia: Jeremias 1-4 (10 min.) Num. 1: Jeremias 3:14-25 (4 min. o minos pa) Num. 2: Kon Kay Ano nga Kadungganan Para ha Aton an Pagrepresentar ha Ngaran han Dios - Isa. 43:12 (5 min.) Num. 3: Ano an Ginsisiring han Biblia Mahi- tungod han Diborsyo Ngan Pag-asawa Utro? - rs-E p. 252 1-4 (5 min.) Q Katirok ha Pag-alagad: Karantahon 94 5 min: Mga Pahibaro. 10 min: Magpahimulos Tikang ha Pag-usisa han Kasuratan Adlaw-adlaw - 2012. Pinaagi hin pahayag, hisguti hin madaliay an introduksyon, katapos aghata an mamarati ha pagsumat kon ano an ira eskedyol ha pagtagad han teksto ngan kon paonan-o hira nagpahimulos hito. Taposa pi- naagi ha paghisgot han tinuig nga teksto para ha 2012. 10 min: Lokal nga mga panginahanglan. 10 min: Mga Paagi ha Pagtanyag han mga Magasin ha Marso. Pakighisgot. Ha sulod hin usa tubtob duha ka minuto unabiha an pipira nga artikulo nga bangin maruyagan ha iyo teri- toryo. Gamit an nangunguna nga mga artikulo ha The Watchtower, katapos ha Awake!, aghata an mamarati nga magbangon hin makapainte- res nga pakiana ngan teksto nga babasahon. Kon may panahon pa, himoa liwat an pariho ha usa pa nga artikulo tikang ha bisan hain hito nga ma- gasin. Ipapasundayag kon paonan-o maitatan- yag an tagsa nga magasin. Karantahon 75 Ngan Pag-ampo Mga Pahibaro ˛ Tanyag para ha Pebrero: Itanyag an usa han masunod: Is There a Creator Who Cares About You?, An Sekreto han Kalipa- yan ha Pamilya, The Bible - God's Word or Man's? Marso: Ano Gud ba an Igintututdo han Biblia? Abril Ngan Mayo: Baran- tayan ngan Awake! ˛ Katapos han Pag-aram ha Barantayan ha Domingo, Pebre- ro 19, 2012, magkakaada halipot nga katirok an mga nagpa- plano pag-auxiliary payunir durante han Marso diin may-ada kita pagpipilian kon 30 o 50 ka oras an aton kakab-uton. Pag- dudumarahon ini han paramangno han pag-alagad ngan iya sisiguruhon nga may igo nga suplay han application form nga ipapanhatag ha matambong. ˛ Kon may-ada kamo plano pagbiyahe ngadto ha nasud nga waray ha lista ha bag-o nga report han tuig han pag-alagad o ha 4 lugar nga an adres diri nakalista ha ultimo nga pahina han bag-o nga Yearbook, alayon pakigkomunikar ha sanga nga opi- sina basi hibaroan an espesyal nga instruksyon nga sadang sun- don basi malikyan an peligro kay bangin may pipira nga res- triksyon ha aton buruhaton dida hito nga lugar. (Mat. 10:16) Ha pipira nga nasud, bangin peligroso para ha mga bisita an pa- kigkomunikar ha lokal nga mga Saksi o ha mga kongregasyon. Dugang pa, posible nga tagan ka hin iba pa nga instruksyon may kalabotan ha diri-pormal nga pagsangyaw o ha pagdara hin literatura. An pagsunod ha mga instruksyon makakabulig ha imo o ha aton buruhaton nga malikyan an mga problema. - 1 Kor. 14:33, 40. Sampol nga mga Presentasyon Ha Pagtikang hin Pag-aram ha Biblia ha Siyahan nga Sabado han Marso "Damu an nagsiselebrar han katawo ni Jesus, kondi para ha imo, importante ba gihap an pagse- lebrar han iya kamatayon?" Tuguti nga bumaton. Katapos tagi an tagbalay hin kopya han Marso 1 nga Watchtower, ngan hisguti niyo nga duha an ba- ton ha siyahan nga pakiana ha pahina 16 ngan pag- basa hin bisan usa la nga teksto nga gin-unabi. Pa- kigsabot ha pagbalik basi hisgotan an baton han sunod nga pakiana. 34567 Marso 1 "Damu an relihiyon ngan denominasyon nga may iba-iba nga gintotoohan ngan tradisyon. Para ha imo, ngatanan ba nga nag-aangkon nga Kristia- no tinuod nga Kristiano? [Tuguti nga bumaton.] Ha Juan 13:34, 35 mababasa an ginsiring ni Jesus nga usa han pangirilal-an han tinuod nga Kristia- no. [Basaha.] Ginhihisgotan hini nga magasin an lima nga punto nga ginsiring ni Jesus nga mabulig ha aton basi makilala an iya tinuod nga mga sumu- runod." !"#$ Marso "Nakikiistorya kami ha mga tawo mahitungod hin nakakaalarma nga sitwasyon ha sosiedad, diin an mga tawo yana baga hin mas nagtitikamaisog ngan mas madagmit masina. Ha imo opinyon, ano an hinungdan hini? [Tuguti nga bumaton.] Tigam- ni ini nga ginsisiring han Biblia mahitungod ha ka- sina. [Basaha an Salmo 37:8.] Ginhihisgotan hini nga magasin an pipira nga rason kon kay ano nga mas nagtitikamaisog an mga tawo yana ngan an mga paagi ha pagkontrol han aton kasina." Makatirigamnan nga Report ha Ministeryo Han Oktubre, duha nga pinakahitaas nga kadamu an aton naabot: (1) 176,757 nga magwarali, ngan (2) 30,572 nga regular payunir. Nalilipay liwat kita nga nakapahamutang kita hin dugang nga 216,243 nga magasin kay han Oktub- re 2010!


LIBRO NI MAMA UG BABY Numero sa Pamilya: Ibutang Diri ang hulagway sa Pamilya Ngalan sa Inahan: _________________ Tipo sa Dugo:________________ Grado na Nahuman: ________________ Trabaho:____________________ Ngalan sa Amahan:_________________ Tipo sa Dugo_________________ Grado na Nahuman:_________________ Trabaho:___________________ Ngalan sa Bata:_____________________ Petsa Pag-anak:____________ Numero sa Philhealth Card:________________________ Pinuy-anan:______________________________________________________ (House No.) Street Purok Barangay Municipality/City/Province 1
s o d b a m g a N g n a t m a S s a w a g n a P a s l n a n a d m a T 2 LIBRO NI MAMA UG BABY g a p g n o t s u h g u o y a a m a k a n p g n a t a w a d a m g n o k a i a g n n o h o r u g e s g n o k a a s u b , s o d b a m g a p g n o k a g n n k n o n a d g n u n h a M i i i : k a b a s g g n o k a a s i a n b a i l i , n a m i t a _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : ) g k ( g n a b m T i _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : d a d E _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : n o - k a d G i _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : ) m c ( n o - s a t i G _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : k a n a g n a p g a P a s a s t e P g n a d k a t i G _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : . a g e r - g a P g n a s o p a a K l t s o d b a m g a p o k a n i n k a n _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ i : a k I _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ : k a b a s g a p a s d a d E ) o r e m u n ( a s t e P h t 6 o t n e m o C a s t e P h t 5 o t n e m o C a s t e P h t 4 o t n e m o C a s t e P d r 3 o t n e m o C a s t e P d n 2 o t n e m o C a s t e P t s 1 o t n e m o C k a b a s g a P g n i g a i n a g M ) S C ( n a i r a s e C o ) N ( l a m r o N ) D O / ( n a t i n u p a N ) D O / ( k a n a - g a p a t a b g n a y a t a P n a m u h o k a b a s g a n g n a t m a s o g u d g a P ) D O / ( k a n a g n a p g a p a s i g a a n i p k a n a g n a p g a p a s g n a b a T . ) a p n a b u g u , s p e c r o f ( ) D O / ( k a n a - g a p a t a b g n a i h u B ; i l i D g n u k D o , o O g n u k O , n a e r a s e a C g n u k S C , l a m r o N g n u k N t a w u s i , o t n e m o c a g m a s a r a P . s p e c r o f a s a m a s y r e v i l e D d e t s s s A i i n k i g n u k n o h o r a k l
Kada Tulo Ka Bu- wan Petsa sa Pagbisita Timbang ( kilos) Blood Pressure Temperatura Taas sa Tiyan ( s entimetro ) Pulso ( FHB ) s a Bata ( k ada minuto ) Pagdugo sa Kinatawo ( O o/Dili ) Urinary Tract Infection ( Oo/Dili ) Pangluspad o Anemia ( O o/Dili ) Abnormal presentation ( D ili ulo ang nag-una ) Panghupong sa nawong ug mga kamot Impeksiyon sa Kinatawo ( O o/Dili ) Lab Test Results ( sama sa Hgb, ihi, RPR ( R apid Plasma Reagin) , blood film for malaria para- sites, , Hep B screen- ing ) . Karon nga Pagmabdos Una Ikaduha 1st 2nd 3rd 4th 5th 6th LIBRO NI MAMA UG BABY Ikatulo 7th 8th 9th 3
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Timailhan nga Angay Bantayan Samtang Nagmabdos Kung makasinati ako niining mga mosunod nga mga timailhan, kinahanglan nga mukonsulta dayon ako sa Health Center o sa pinakaduol nga Health Facil- ity. Butangi og tsek ( ✔ ) . □ Panghupong sa mga tiil, kamot o sa nawong □ Grabeng paglabad sa ulo, pagkalipong ug paghanap sa pananaw □ Pagdugo sa kinatawo □ Pangluspad o anemia □ Hilanat ug pagpanugnaw □ Pagsuka-suka □ Paglisod o paspas nga ginhawa □ Grabe nga sakit sa tiyan □ Nana, dugo o baho nga likido gikan sa kinatawo □ Sakit inig pangihi □ Tubigon nga mugawas sa kinatawo □ Grabe nga takig ( Kombulsiyon ) o nakuyapan □ Minus o ang kawala sa lihok sa bata sulod sa tiyan ( k ulang sa kasagarang 10 ka sikad sa bata sulod sa 12 ka oras 4
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang Miagi ug Karon nga mga Sakit/ Problema sa Panglawas Palihug og butang og tsek( ✔ ) sa sakto nga linya. Problema sa Panglawas/Sakit/ Bi- syo Oo/Dili History sa Pamilya Mga Komento O D O D Sakit sa Baga ( T B ) Sakit sa kasingkasing Diabetes ( taas nga Blood Sugar ) High Blood Hubak Urinary Tract Infection Panigarilyo Pag-inom og Ilimnong Makahubog Malaria Bitokon Goiter Anemia o Pagpangluspad Daut sa Ngipon o Sakit sa Lagos Impeksiyon sa Kinatawo ( Genital Tract Infection ) Immunization Record Tetanus Toxoid Immunization Petsa Gihatag Petsa Pag- balik Una ( TT1 ) - pinakasayo pagsugod sa pagsabak Ikaduha - human sa upat ka semana gikan sa TT1 Ikatulo - human sa unom ka bulan gikan sa TT2 Ikaupat - human sa usa ka tuig gikan sa TT3 Ikalima - human sa usa ka tuig gikan sa TT4 Lain nga mga bakuna ( Vaccines ) Nahatagan sa Kumpleto nga bakuna [ ] Oo [ ] Dili Seguroa nga makompleto nimo ang lima ka doses sa Tetanus Toxoid alang sa tibuok nga kinabuhi nga proteksiyon batok sa tetanus sa mama ug bata. 5
LIBRO NI MAMA UG BABY Kahimtang sa Ngipon, Lagos ug uban Parte sa Baba A. Butangi ug tsek ( / ) kung naa o ekis ( X ) kung wala 1st 2nd 3rd 4th 5th 6th 7th Petsa sa pagcheck-up sa ngipon Daot sa ngipon/Dental Caries Sakit sa Lagos/Gingivitis/Periodontal Disease Mga Tuod/Debris Calculus Abnormal nga pagtubo ( B ungi ) Lain pa ( s upernumerary/mesiodens, etc.) B. Palihug og sulat sa numero Gidaghanon sa Permanente nga ngipon Gidaghanon sa mga maayo nga permanenteng ngipon Gidaghanon sa Daot nga Ngipon Gidaghanon sa Nawala nga Ngipon Gidaghanon sa Gi-pastahan nga ngipon Sumada sa ngipon nga daot. Nawala ug gi- pastahan Serbisyong gihatag Hinumdumi: □ Dili tinuod nga mawala ang usa ka ngipon kada pagsabak. Ang pagdaghan sa hormones sa panahon sa pagsabak makapadaghan sa " plaque " sa ngipon. Kung dili kani makuha, makahubag kini sa lagos nga maoy hinungdan sa pagdugo. Pagbrush sa ngipon kada human pagkaon ang paagi para makalikay sa pagkadaot sa ngi pon. □ □ Kaon og masustansiyang pagkaon nga puno sa calcium ( milk, cheese, seafood ) , Vitamin C ( presko nga prutas ) , utanon ug B12 ( karne, nuts ) para makapahimsog sa inyong mga ngipon ug lagos. 6 8th 9th
) o m h a m g n u k i ) ✔ ( k e s t g o g u h i l a P ( t a w a d a N a g n o y s b r e S g n a P n a b U g u i l a b m a T a g M N A L U B h t 9 h t 8 h t 7 h t 6 h 5 t h t 4 d r 3 d n 2 t s 1 s t n e m e p p u s l t n e i r t u n o r c m g n a p i n a i l g u e t a o F n o r I l S D A V H / I / I T S a r a p I p u k c e h c a p g a N B s i t i t a p e H a s a t u s g a P n o p g n i a s p u k c e h C ) n o i t a n m a x e t s a e r b f l e s ( i o s u s a s n m a s k e - g a P i ) w a d a a k e s r o t a k a s a r b o s l a g n o b u , B T a s s a m o m s / s e a y n e s t i l y a n u d a g n u k ( a m e P a s n m a s k e - g a P l i ) ) n o i t i r t u n r o f . n o t a h u b a g n n a a g g u n o y s i r t u n g n o t k a s r e h t o n a d n a F B r o f w o r r e h o n a , t S B N , r o o s u s a p g a p f w o r 1 ; s w o r , g n n e e r c s n r o b w e n a s t i n e r e f f i d n i e s e h t e t a r a p e s : e t o N g a b m a t g a P ( a y l i m a p a s o n a p g a p a s d o g n u t i h a m g a b m a t g a P l a g r u p g a P a e r a a g n e b a r g a g m a s s x a y h p o r p a i r a a M i l l ) r a e m s p a p g n a l i p a i ( y a s y a s g u g u h i l a p , o y s b r e s a g m a g n n a L i i LIBRO NI MAMA UG BABY i I T S / s i l i h p y s o ) + ( g n u k g n i t s e t g u g n i l l e s n u o c V H a s I t o b a s a p g a N * o g s i r a g m a s p u - k c e h c a p g a p g n a r a g a s a K
g a g n a s u a s w a b a y a b a k a n u d a , n a u b l a k o u l t a g n y a b a l i m a S _ _ _ _ _ _ ? n a s a w a l i h g k a p i ? a g o r d a g n i l i d a n u g i g o a b a k m o n i g a n / t i m a g g a N _ _ _ _ _ _ a t i s b g a p a g n d o n u s a s a s t e P i a s s a g s a g o o g u d , a n a n y a a n , i h g a p a s t i k a s g o a b a k a y s n e i r e p x e a k a N _ _ _ _ _ _ i ? o w a t a n k i 7
i n i - i n o m h a n i a g m g n a g u i t a n s a n i a g n a m e b o r P a g m g n a b U l 8 LIBRO NI MAMA UG BABY i n i - i N g n a A o m h a N a g M l i a m e b o r P l a s t e P Mahinungdanon kaayo ang pag atiman sa panglawas sa pagsugod pa lamang sa pagmabdos. Mobisita sa Health Center sa dili moubos sa upat ( 4 ) ka beses sulod sa panahon sa pagmabdos, bisan og wala kay nasinat- ing problema.
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Pamaagi nga akong angay hinumdoman Pilion nako ang mga pagkaong puno sa protina, Vitamin A, folic acid ug lain pang mga nutrina. Seguruhon ko nga limpyo pirmi ang akong kala- wasan apil na ang regular nga pagbisita sa akong dentista. Sugdan ko ang pag-atiman sa akong suso isip pag pangamdam sa pagpasuso sa bata. Dili ko magpataka og inom og tambal kay maka- daut kini kanako ug sa akong gisabak. Segurohon nako ang pagdawat sa tetanus toxoid immunization (bakuna) alang sa akong proteksiyon ug sa akong gisabak. Mangandam ko sa posibling emerhensiya o kaku- lian (kwarta, blood donor, pamasahe, pagcheck up sa bag-ong anak nga bata/newborn screening, Hep. B, kakulian sa pagdungog ug lain nga mga kinahanglanon.) Matulog ko sa sulod sa moskitero nga 'treated' kung naa ko sa lugar nga adunay kaso sa malaria Magpatambag ako mahitungod sa pagplano sa pamilya para malat-angan ang sunod nako nga pagsabak o paghunong sa pagsabak kay nakab-ot na nako ang gusto nako nga gidaghanon nga anak. 9
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang Akong Kahimtang Sulod sa Tiyan ni Mama Mama, mao kini ang imong giya matag bulan nga naa ko sa sulod sa imong tiyan. Sa imong Ang imong kaonon ug buha- ton maka-apekto baya sa akong kahimtang ug pagtubo sulod sa imong sabakan. 0 hangtud 4 ka semana Magsugod og tubo ang akong utok, spinal cord ug maghinay na og porma ang akong nawong. Mga 2mm na ang akong gidak-on. Pagsige ug tan- aw sa mga maanindot nga mga talan-awon ug larawan. Paglikay sa mga tambal nga makadaot kanako. 4 hangtud 8 ka semana Sa ika-6 ka semana, magsugod na og pitik ang akong kasingkasing ug magsugod na og porma ang ubang mga bahin sa akong lawas. Maporma napud ang akong bukog sa nawong, mogawas na ang kolor sa akong mga mata ug maporma na ang akong kamot ug tiil. Paminaw kanunay sa maanindot ug makahupay nga musika. Magkuha ako og nutrisyon sa imong gikaon, busa pili-a ang mga pagkaon nga puno sa protina, calcium, iron, zinc ug folate. Apan ayaw palabi sa kaon Nay aron dili musobra ang imong timbang. 8 hangtud 12 ka semana Pormado na ang tanang bahin sa akong lawas. Pinakadako ang akong ulo aron paghatag og lugar sa paspas nga pagdako sa akong utok. Pormado na usab ang akong suwang, ilong ug tabontabon sa mata. Naglutaw ako sa amniotic fluid. Mosikad na usab ako og hinay panagsa. Ayaw og kalimot pagtumar sa imong inadlaw nga iron folate. Pag relaks kanunay ug paghanggap sa presko nga hangin. Paglikay sa mga parat nga pagkaon kay mao kini ang hinungdan sa paghupong sa imong mga kamot, tiil ug mga tuhod. 10
LIBRO NI MAMA UG BABY 12 hangtud 16 ka semana Mas taas ang akong mga tiil kung itandi sa akong mga bukton. Naporma na ang akong mga baga ug madungog na ang pitik sa akong kasingkasing sa ultrasound. Mag usab-usab na ang akong panagway ug magsugod na og tubo ang akong mga kilay ug pilok. Malihok na nako ang akong ulo, maukab napud nako akong baba. Mag-anam na og baga ang akong buhok nga aduna nay kolor. Pakigkita dayon sa imong health worker kung aduna kay problema sa panglawas. Kanunaya ang balanse nga pagkaon. 16 hangtod 20 ka semana Makalihok na ko og maayo bisan og mihinay og gamay ang akong pagtubo. Ako nang masupsop ang akong kumagko ug namatyagan na nako ang imong tingog. Aduna nay pamati ang akong dila ug ako nang mahibaluan ang tam-is ug pait. Aduna na pud koy finger- prints. Naghinay na pud og tubo ang pino nga balahibo sa akong lawas nga gitawag og lanugo. Estoryahi ko Mama. Pagpatukar og maanindot nga musika ug isaad nga hatagan ko nimo og gatas gikan sa imong suso. Paghimo og regular apan gaan lamang nga ehersisyo. 20 hangtud 24 ka semana Niwang gihapon ang akong lawas apan proporsiyon na kini sa akong ulo. Nag-anam na kalig-on ang akong mga bukog. Maklaro na ang akong kinatawo, abli na pud ang akong ilong nga mamatikdan na ang akong pagginhawa. Maantigo napud ko matulog. Pahulay, kay gusto pud ko mopahulay. Estoryahi ko bisag mga 15 minutos matag adlaw. Ipabati kanako ang imong pagmahal. Paminaw kanunay og maanindot ug makahu- pay nga musika. 11
LIBRO NI MAMA UG BABY 24 hangtud 28 ka semana Nangandam na ako sa akong paghimugso. Aduna nay tambok ang akong lawas, nitubo na ang akong buhok, mobuka na pud ang akong mga mata ug aktibo na ang akong utok. Makadungog na ako bisan sa mga kasikas sa gawas. Makaila na ako sa imong tingog ug mokusog ang pitik sa akong kasingkasing kung madungog ka nako. Pag amp- ing kay gusto nako mahimugso sa husto nga panahon. Palihog minusi ang imong pag lihok-lihok ug pagsugod na og kaon sa mga makaon nga puno o taas og calorie uban sa taas og protina nga mga pagkaon. 28 hangtud 32 ka semana Klaro na kaayo ang akong porma. Makita na nako ang kahayag sa gawas nga mosihag sa imong tiyan nga makapapilok sa akong mga mata. Dili na kaayo ko kalihok tungod sa akong pagdako. Dili pa kaayo hingpit ang akong mga baga apan dako ang akong pag- asa nga mabuhi kung ipanganak karon. Pahikapa si Papa sa imong tiyan ug ingna siya nga istoryahan ko. 36 ka semana Andam na ako mahimugso samtang nagkalingaw og ginhawa, sup- sop sa akong kumagko ug tulon-tulon. Ang nipis kaayo nga balahibo sa akong lawas mawala na. Puno ang akong tina-i og miconium nga ako unya unang ikalibang sulod sa duha ka adlaw human ko ma- tawo. Nag ung-ong na ang ako ulo sa imong pwerta, andam nako mogawas. Seguroha nga andam ka na sa akong pagkahimugso. 12
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Buluhaton sa Pag-atiman kang Baby Natun-an na nako ang mga mosunod nga bulahaton sa pag-atiman kang baby: □ Likayan nga tugnawon si baby pina-agi sa pag-gakos o pagputos sa habol diha-diha dayon human sa pag-gawas. □ Hugasan naku og maayo sa tubig ug sabon ang akong mga kamot sa dili pa mugunit ni baby ilabina sa paghuman og ilis sa diaper. □ Unya ra liguon si baby paghuman sa unom ka oras gikan sa pag- anak. □ Pasagdi nga walay tabon ang pusod ni baby hantud nga mauga kini. Wala akoy ibutang nga bisan unsa sa pusod ni baby. Mobulag la- mang og iyahon ang nahibiling pinutlan sa pusod ni baby human sa 7 hangtud 10 ka-adlaw. □ Ako dayong dad-on si baby sa Health Center o ospital kung mani- maho og lain ang iyang pusod o kaha nagpula kini. □ Akong ilikay kanunay si baby sa aso ug ubang makadaot nga butang. □ Akong pasusohon si baby kanunay sa hataas nga oras sa adlaw ug gabii. □ Akong dalhon si baby sa ospital kung: □ Dili mu-suso □ Pula o adunay nana ang pusod □ Init si baby (Temparatura mutaas sa 37.5) o dili normal nga kabug- naw (Temparature ubos sa 35.4) kung hikapon. □ Magcombulsiyon □ Naglisod sa pagginhawa o paspas ang iyang pag- ginhawa. □ Yelow ang tikod, mata ug panit □ Hinay o walay lihok-lihok 13
LIBRO NI MAMA UG BABY Plano sa Pag-anak ug Panahon nga adunay Emerhensya Ako nakabalo nga ang kumplikasyon mahimong mahitabo panahon sa akong pagpanganak. Nasayod ako nga kinahanglan sa health facility lamang matawo ang akong gimabdos. Atimanon ko sa akong pagpanganak ni (Ngalan sa doctor/nurse/midwife) Nagplano ako manganak sa (Ngalan ug address sa ospital/maternity clinic/rhu/bhs) PhilHealth accredited kini nga facilidad Oo Dili Ang bana‐bana nga gastos sa maternity/newborn package niini nga facilidad kay ______________________________ (apil ang pag‐atiman sa bag‐ong nahimugso) Ang pamaagi sa pagbayad : Cash ___ PhilHealth ___ Others ___ Ang puede masakyan sa panahon sa akong pagpanganak :____________ _____________________ Gi‐contact na nako si para dad‐on ako sa health center (Ngalan ug contact number sa tag‐iya sa sakyanan) o health facility. Ubanan ako ni ___________________ ___________ ug bantayan ang akong ubang anak o balay samtang atoa pa ako sa ospital. Sa panahon nga kinahanglan nako ang abono sa dugo, ang posible nga mudonar mao ang mga mosunod: Ngalan Pinuy‐anan/Address Contact Number Sa panahon nga aduna akoy komplikasyon, ipa‐atiman dayon ko ni: Pangalan sa Doctor Pangalan sa Ospital Tel.No./Cell no I Nag‐gahin na ako ug kwarta para sa newborn screening Oo Wala Ug pagsukod sa pandungog sa bata/hearing impairment Oo Wala Sa panahon sa emerhensya, palihug pagtawag kang: Ngalan sa tawo:________________________________________________________________ Pinuy‐anan/Address ug Contact No.:________________________________________________ Walay lain nakong ipasuso ni baby gawas sa akong gatas hangtud sa iyang pagkaunom kabulan Oo Dili 14
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Pangandam sa Pagpanganak Ako nang giandam ang akong pagpanganak. Mao kini ang mga butang nga akong kinahanglanon. Dili nako kalimtan ang pagdala ni-ining maong libro ni Mama ug Baby. Para sa Mama Para sa Baby 1. Sinina nga luag ug abli ang 1. Humok nga habol atubangan 2. Mga panty ug bra 3. Bath robe 4. Usa ka sinina panglakaw 5. Tu-alya 6. Sudlay 7. Maternity sanitary napkins 8. Shampoo/sabon 9. Toilet paper 10. Toothbrush/toothpaste 11. Tsinelas 2. Sinina 3. Lampin o diaper 4. Bonnet 5. Gwantes 6. Medyas 7. Sabon 8. Tu-alya Mga butang nga akong giandam alang kang Baby sa balay 1. Kona nga naay mattress 10. Dili mabasa nga hapin/ 2. Unlan rubber sheet 3. Moskitero 11. Ligo-anan/tub/ 4. Humok nga mga sinina planggana 5. Nilingin nga gapas/cotton balls 12. Cotton buds 6. Lampin/diaper 13. Humok nga tu-alya 7. Habol 14. Gwantes o mittens 8. Medyas 15. Sinina 9. Bonnet 16. Bib 15
LIBRO NI MAMA UG BABY Pagbati ug Pagpanganak Ang pagbutang sa bag-ong natawo nga bata sa ibabaw sa tiyan sa inahan ug ang pag pasuso sulod sa 30 minutes makadugang ug maka palig-on sa gugma ni Mama ug ni Baby. Nagsugod ako og bati niadtong oras ____________________________sa petsa Gihimugso nako si baby nga buhi niadtong petsa: _______________________ Oras : ____________________, Paagi sa pagpanganak : ___________________ Dapit diin gipanganak : Gi-atiman ni : Partograph use: ______________________________(gikabit) Akong na-obserbahan kang Baby human gui panganak nga Aksiyon nga gihimo □ Mihilak dayon □ Wala dayon mohilak □ Normal ang ginhawa □ Dili normal ang pagginhawa o wala nagginhawa _________________ □ Kusog molihok □ Luya o halos walay lihok □ Gibutang si baby sa ako tiyan para sa skin-to-skin contact __________ □ Nagsugod pagsuso si baby sa akong dughan sulod sa__________minutos (maayo kung sulod sa usa ka-oras) □ Uban naku si baby sa tanang higayon. □ Nahatagan og eyedrops si baby. □ Gibakunahan og Vitamin K si baby. Ang akong Baby usa ka : Sex: Babae ___ Lalaki ___ Timbang sa Pag-anak : ______ Gitas-on : _______ Sukod sa Dughan :________________ Sukod sa Ulo : ____________________ 16
p u - w o l l o F a s a s t e P ) y a a b l a s ( a t i s b g a P a s i a s t e P LIBRO NI MAMA UG BABY Mahimo kang magmabdos sulod sa pipila ka semana human manganak kung makighilawas ka ilabina og dili pirmi ang pagpasuso kang Baby sa adlaw ug gabi-i. Kung nakadesisyon na ka nga planuhon ang imong sunod nga pagmab- dos pinaagi sa paglat-ang ug 3 ka tuig kada pagmabdos, gamita ang napili nga method sa pagplano sa pamilya una ka mugawas sa ospital o birth- ing centers. Pakigkita sa usa ka health worker uban ang imong bana kalabot sa inyong pagpili sa paagi sa pagplano sa pamilya nga mohaum sa inyong pangina- hanglan. Pagplano sa Pamilya ) r e t n e C h t l a e H ( d o h t e m P F a g n n o n a h g a d G i y p p u s l y a n g n u k ( g a t a h G a s i n o n a h g G i ) y t i l i c a f h t l a e h o r e n e c g n a d a d i l i s a F a s n a a g N l r e d v o r i P a s n a a g n a P l y a k r a d n e m o k e r i g a g n d o h t e m P F y t i l i c a f h t l a e h o r e t n e c a s a a w l d o h t e m P F a g n t i m a g g i g n A ) a a n g n u k ( , a n u g n o t d a n i r e n t r a P y a a N ) a a W l / a a N ( O T N E M O C A G M a s r a d n e m o k e r i g e t n e y i l c g n a g n u k ( ) y a s y a s g u g u h i l a p , d a d i l i c a f a g n n a i l C S V a s e u d e h c s g n a l y a s y a s I ( ) s e c v r e S i 17
LIBRO NI MAMA UG BABY Pag-atiman Human Panganak Sulod sa 42 Ka Adlaw 24 ka Oras 1 ka semana, mga 2 hangtud 3 ka Adlaw 4 hangtud 6 ka semana □ Pagtsek ug pag manage sa emergency nga senyales (pananglitan paspas o naglisod pag-ginhawa, cyanosis, shock, pagdinugo, hilanat, grabe nga sakit sa pus-on) □ Pisikal nga Eksamin □ Pisikal nga Eksamin □ Vitamin Vitamin A 200,000 IU (ka-isa sulod sa ika-60 ka adlaw human sa panganak) Oo/ Dili □ Gi-tsek ang paggawas sa dugo gikan sa kinatawo/ baho nga likido migawas gikan sa kinatawo □ Iron/folic acid nga gi- hatag □ RPR kung wala gibuhat niad- tong panahon sa pagsabak □ Blood pressure □ Gi-tsek para sa mga dautan nga timaan □ Tetanus Toxoid kung wala pa nahatag □ Iron/folic acid nga gihatag □ Pag-tambag bahin sa saktong nutrisyon ug pagplano sa pamilya □ Iron/folic acid nga gihatag (hangtod sa tulo ka bulan) □ Vitamin A kung wala pa nahatag □ Pag-tambag bahin sa nutrition, pagplano sa pamilya ug paglat- ang sa anak, pag-atiman sa bag-ong anak nga bata, sunod nga pagbisita □ Gi-tsek para mahibaluan kung adunay problema sa pagpasuso □ Suporta para sa pagpasuso □ Gi-tsek para sa dautan nga mga timaan Hilanat - UTI - perineal pain - pagpangluspad Petsa sa Pag-atiman Human sa Panganak Uban pa: Kaligo matag-adlaw. Ilisi ang sanitary pad matag 4-6 ka oras. Kinahanglan makigkita ka sa usa ka health worker 4 ka beses human sa imong pagpanga- nak base sa eskedyol sa itaas. 18
LIBRO NI MAMA UG BABY ANG MGA SEKSUAL UG KATUNGOD SA MAAYONG PANGLAWAS SA INAHAN 1. Ang Katungod sa Kinabuhi 2. Ang Katungod sa Seguridad ug Kagawasan sa usa ka Inahan 3. Ang Katungod sa Kaangayan ug kagawasan sa tanang matang sa Diskriminasyon 4. Ang Katungod Kaugalingong Paminsar 5. Ang Katungod sa Impormasyon ug Edukasyon 6. Ang Katungod sa Pagpili sa Pagminyo o dili ug ang Pagplano sa Pamilya 7. Ang Katungod sa Pagdesisyon para Manganak o Dili 8. Ang Katungod sa Pag-atiman sa Lawas ug Seguridad sa Maayong Panglawas 9. Ang Katungod sa mga Benepisyo sa Pag-uswag sa Sensiya 10. Ang Katungod sa Gawasnon nga Partisipasyon sa Politika 11. Ang Katungod sa Kagawasan sa Pagbun-og ug Pagdaugdaug 12. Ang Katungod sa Kauswagan 19
LIBRO NI MAMA UG BABY Talaan sa Akong Pagkahimugso Litrato ni Baby Ngalan ni Baby : ______________________ Angga ni Baby :____________ Ngalan sa Ginikanan: Inahan: Amahan: Pa-agi sa Pagpanganak: Petsa sa Pagkahimugso: Semana sa pagmabdos usa gi-anak: _____________________ Usa o kaluha ang gipanganak: ___________________________ Lugar sa delivery: Attendant sa paghimugso: Tipo sa Dugo: _________________ Timbang sa pagkahimugso: _________________ Gitas-on: _________________ Sukod sa ulo: _________________Sukod sa dughan: _________________ Ikapila nga anak: Petsa sa pagpatala: diin: _______________ Grabe nga panghitabo, kung naa ( pananglitan grabe nga sakit o pagkamatay sa gini- kanan niadtong wala pa miabot ug lima katuig ang bata), Palihug ug saysay__________________________________________________________) (petsa) _________________(lugar)_________________ 20 Lalaki Babaye
LIBRO NI MAMA UG BABY Pag-atiman Human Manganak Sulod sa 24 ka Oras Unang Semana mas maayo 2-3 ka adlaw 2-4 ka Semana 6 ka Semana □ Skin-to-skin con- tact/kainit □ Pagtsek sa bag- ong natawo □ Pagtsek sa bag -ong natawo □ Pagtsek sa bata □ Pagsugod sa Pagpasuso □ Eksklusibo nga Pagpasuso □ Eksklusibo nga Pagpasuso □ Eksklusibo nga Pagpasuso □ Pagtsek sa bag- ong natawo □ Pagsukod sa bag- ong natawo/ New- born Screening □ Bakuna □ Eye prophylaxis □ Pag-atiman sa pusod □ Vitamin K □ Pagsukod sa Pandungog □ BCG □ Hep. B Petsa sa Postnatal Check-up Palihug og dala dayon ni baby sa health center kung naa ni-aning mo- sunod nga mga timaan: □ Gamay og kinan-an o dili na mukaon □ Kombulsiyon □ Hilanat □ Bugnaw kung hikapon □ Mihubag nga pusod nga may nana o dugo □ Dalag ang tikod, mata o panit □ Walay lihok-lihok o dili kaayo maglihok □ Nana sa mata □ Paspas o naglisod sa pag-ginhawa 21
LIBRO NI MAMA UG BABY Mao kini ang akong tala-adlawan. Dinhi matala ang mga serbi- syo sa panglawas nga akong gikinahanglan sa akong pagka- buhi. Dinhi usab matala ang mga hitabo nga dako og kalabutan sa akong pagdako. Aduna akoy katungod nga matagaan og pangalan ug nasyonalidad . Palihog ipa-rehistro ako sa Local Civil Registry. 22
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang Akong Mga Panginahanglan sa Unang Semana Ipabati kanako ang kainit sa imong pagmahal. Gusto kaayo nako ang kainit sa imong lawas. Ibu- tang ko sa imong tiyan kung wala pa maputol ang lawig sa akong pusod, ug sa imong dughan kung putol na kini. Putosa ako sa humok kaayo nga habol. Seguroha nga mahatagan ang akong mga mata og "eye ointment" aron malikay ako sa impeksiyon nga mahimong hinungdan sa akong pagkabuta. . Aron dili ako tugnawon, trapohi ug putsa dayon ako. Paglabay sa 6 ka oras, mahimo na akong kaligoo- on. Ibutang ako pirmi sa imong duol. Putsa dayon ako kanunay sa humok nga habol. Gusto kaayo nako ang imong paggakos kanako. Sugdi ako sa pagpasuso sulod sa 30 minutos hu- man ako gipanganak. Makatabang kini sa pag- padaghan sa imong gatas. Kahibalo ka nga ang imong gatas mao ang pinakamaayo alang kanako sulod sa unom ka bulan. Palihug ayaw ako taga-i og tubig o artipisyal nga gatas. Kung aduna kay kakuli-an sa paghatag sa imong gatas kanako, pakigkita dayon sa labing duol nga health worker. 23
LIBRO NI MAMA UG BABY Atimana og maayo ang akong pusod. Hugasi kanunay ang imong mga kamot sa dili pa ug pagkahuman nimo og gunit sa akong pusod. Hugasi lamang ang akong pusod kung aduna kini hugaw. Gamita ang binukalan nga tubig human kini mapabug- naw. Gamit pud og sabon. Ayaw trapuhi ang akong pusod, apan pasagdi lang kini nga mauga sa hangin aron mahilayo ako sa impeksiyon ( infection ) . Ayaw usab gamiti og bandage o bisan unsa nga medisina ang akong pusod. Pangayo dayon og tabang kung nagpula ang akong pusod. Sa ika-duha ka adlaw, dad-a ako sa ospital alang sa " Newborn Screening." Petsa: _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Ospital/Health Facility: _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Resulta: _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ - Ipa "Newborn Screening"ang imong Baby aron mahibaloan dayon kung aduna ba siyay "congenital metabolic disorder" ug malikayan ang "mental retardation" o kamatayon ni Baby. 24
n o i t a z n u m m i I / a n u k a B g n o k A a s n a n a d m a T g n A a m o k a i l i d g n u K . ) s e s a e s d i s u o i t c e f n i ( d o k a t a k a m a g n t i k a s a g m a s k o t a b o k a n a d p i l a n a p a m , a n u k a b a s i g a a n P i n a g n a h a n K l i . y a t a m a m a h a k o o d a d a b l , g n a b m i t a s g n a u k l g n o m h a m i , o k a t i k a s a k g a m t i m g a l , a n u k a b g o n a g a t a h h t l a e h a s o k a a - d a D . y a d h t r i b g n a n u g n o k a g n a a p a a w a s l a n u a b l a s e s a k l a g n n a n a t g n a o k a n a k g a t a h a m a g n . a s t e p a g m g n a d k a t i g a s l a t i p s o / r e t n e c e v o b a & s h n o m 6 1 s h t n o m 5 1 - 2 1 s h t n o m 9 s k e e w 4 1 s k e e w 0 1 s k e e w 6 s r h 4 2 ) h t r i n h t i i W B t a (
G C B ) t n e a v a n e P l t ( b H B p e H T P D i
/ V P O V B H ) s h n o m 9 ( V M A R M M s e n c c a v i r e h O t : y f i c e p S a g r u p g a P g u A n m a i t i V a s o k a n a g n a h a n k l i g a N LIBRO NI MAMA UG BABY p u S A n m a t i i V g n a o k a n n o y a d a p g u n a u b l a k 2 1 g o o k a n a n t o b a r a e y h t 5 r a e y h t 4 2 1 2 1 I . n a u b a k l 6 g o o k a n t o b a - g a p n o i t g a p a g r u p a p g o o k a b a s d o g u s g a M r a e y d r 3 r a e y d n 2 2 1 2 1 a n e m e p p u S A n m a t i t l i V g n o k a g n a d o g u s g a M . i n i i n n a m u h n a u b l a k 6 g a t a m n o i t a t n e m e p l . n a u b a k 6 g a t a m l i n k n o y a d a p i 2 r a e y t s 1 1 2 s h t n o m 6 1 e t a D i A n m a t i i V g n m r o w e D i 25
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Sugyot sa Pagpakaon kang Baby Panganak hangtud 6 ka bulan, gatas lamang ni Mama ang akong pagkaon ug wala nay lain bisag tubig. Ang bag-ong panganak sama nako kinahanglan pasusohon 10 hangtud 12 ka beses matag adlaw, 15 minutos ang kadugayon matag suso. Apan kung mangayo pa ako, tagai ko Mama. Gikan sa 6 ka bulan hangtud sa 12 ka bulan, gatas ni Mama gihapon akong pagkaon, walay limit basta gusto nako. Kinahanglan na pud nako ang mga komplementaryo nga mga pagkaon sama sa lugaw o kaha pagpili niining mga mosunod: Dinugmok nga utanon, monggo, patatas o kamote Pinulbos nga sinugbang bolinao o dinug- mok nga isda Ginagmay nga karne o manok Pughak sa itlog Gi-steam nga tokwa Prutas sama sa saging, mangga, avocado inubanan ug mantika o mayonnaise Hatagi ako niining maong mga pagkaon ka-usa o kaduha matag ad- law paghuman nako og suso. Inanay nga dugangan kini hantod katulo matag adlaw. Gusto pud nako ang snacks nga taho. 26
LIBRO NI MAMA UG BABY Gikan sa 12 ka bulan hangtud sa 2 ka tuig, gusto gihapon nako nga pirmi ang gatas ni Mama. Apan hatagi sab ko og mga pag- kaon sa pamilya sama sa kan-on, kamote, patatas, pinulbos nga sinugbang bolinao, itlog, mga berde nga gulay sama sa ka- munggay, kalabasa ug mga prutas ( saging, kapayas ) . Pwede butangan pud og margarine. Palihog pakan-a ko 5 ka beses matag adlaw. Mas maayo Mama ug imong ilain ang akong pagkaon sa usa ka plato. Mas gusto sab nako nga ikaw ang magpakaon kanako. Gikan sa 2 ka tuig hangtud sa akong pagdako, makakaon nako ha- los tanan nga klase sa pagkaon sa balay. Hatagi sab ko og snacks nga masustansya sama sa linung-ag nga dalag nga kamote ug mais, mani, saging sab-a, taho, prutas ug duga sa prutas kaduha matag adlaw. Ayaw kalimot paghatag kanako og bisag usa ka baso nga gatas matag adlaw. 27
28 LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Sugyot Aniay mga sugyot (tips) aron adunay makat-onan si Baby samtang imo siyang gipakaon: Isulti kang baby ang pangalan sa mga kubyertos, pag kaon ug mga kolor ni-ini Ipakita kang baby unsa ang gamay nga butang ug unsa ang dako Sulti-i ang imong baby unsa ang lami sa pagkaon Pasagdi si baby nga mohikap o mopunit sa pagkaon, pero siguruha na limpyo ang iyang mga kamot. Pasagdi si baby nga mohikap o mopunit sa pag mga kamo
LIBRO NI MAMA UG BABY GROWTH CHART ( Reference: WHO Child Growth Standards, Methods & Development, 2006) 29
LIBRO NI MAMA UG BABY Pagsubay sa Akong Pagtubo ug Pagdako Padayon pa ang akong pagtubo ug pagdako. Palihog iseguro nga normal ang akong pagdako sama sa ubang mga bata nga pareho nako og edad. Bantayi ang akong pagtubo pina-agi sa pagpatimbang kanako matag bulan gikan sa akong pagkahimugso hangtod sa duha ka tuig, ug maka-usa sulod sa 3 ka bulan gikan sa 2 ka tuig hangtud sa 6 ka tuig. Kinahanglan nga isulat ang akong timbang ngadto sa GROWTH CHART tun- god kay dinhi mahibaloan kung kulang, normal o sobra ang akong timbang. Diri sa growth chart, imong makita ang timbang ug ang tima-ilhan o corre- sponding codes . Unsaon Pagsabot sa akong Growth Chart Ang akong timbang kinahanglan mag-agi sa tunga-tunga sa mga "line curves." Kung nagpataas ang mga tuldok sa akong timbang, nagpasabot kini nga maayo ang akong pagtubo ! Dili maayo ang akong pagtubo kung ang mga tuldok o "plotted growth curve" naghigda lamang, sagad kini mahitbao kung kulang ang akong pagkaon o nagkasakit ako . Dako ang akong problema kung ang "plotted growth curve" nagpaubos sama ni-ini. Seryoso ang akong kahimtang, pali- hog dad-a ako sa ospital . Kung ang akong "plotted growth curve" mupataas sama ni-ini, nagpasabot kini nga aduna akoy problema sa hustong pag- kaon. Palihug og pakigsulti sa usa ka health worker kung un- saon pag mintinar sa balansi nga pagkaon. 30
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Simbolo nga Gigamit sa Growth Chart Gamit ang mga mosunod nga mga simbolo, ang health worker mo rekord sa impormasyon o kondisyon sa imong baby pagbisita sa health center/ clinic
Timbang B Pagpasuso CF Mga Gihatag na komplementaryo na pagkaon A Gihatag nga Vitamin A EB Ekslusibo nga Pagpasuso F Hilanat C Sip-on/Ubo CP Bungi D Kalibanga H Na-ospital I Napiang O Uban pa 31
d a d e - a s a r a p - g n a b m T N A L U B a k 6 d u t g n a h O S G U M H A K G A P i I : I K A L A L a g m a s a r a p t r a h C h t w o r G 32 LIBRO NI MAMA UG BABY t h g e w r e v o i 3 + 2 + l a m r o N 2 - r e d n u t h g e w i Weight (Kg) 3 - y e r e v e S l r e d n u t h g e w i s h n o M t ) s h t n o m d n a s k e e w d e t e p m o c ( e g A l s k e e W Measuring Month/Weeks of
d a d E a s a r a p - n o - s a t i G N A L U B a k 6 d u t g n a h O S G U M H A K G A P I : I K A L A L a s a r a p t r a h C h t w o r G 3 + l l a T 2 + l a m r o N 2 - d e t n u t S 3 - LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l d e t n u t S ) s h t n o m d n a s k e e w d e t e p m o c ( e g A l 33
n o - s a t i G - a s a r a p - g n a b m T N A L U B a k i 4 2 d u t g n a h O S G U M H A K G A P I : I K A L A L a s a r a p t r a h C h t w o r G 34 LIBRO NI MAMA UG BABY e s e b O 3 + r e v O t h g e w i 2 + l a m r o N 2 - d e t s a W 3 - Weight (Kg) y e r e v e S l d e t s a W ) m C ( h t g n e L
d a d e - a s - a r a p g n a b m T i N A L U B a k 4 2 d u t g n a h 6 : I K A L A L a r a p t r a h C h t w o r G t h g e w r e v o i 3 + 2 + l a m r o N 2 - t h g e w r e d n u i Weight (Kg) 3 - LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l t h g e w i r e d n u ) s r a e y d n a s h t n o m d e t e p m o c ( e g A l 35
d a d E a s a r a p - n o - s a t i G N A L U B a k 4 2 d u t g n a h 6 : I K A L A L a r a p t r a h C h t w o r G 36 LIBRO NI MAMA UG BABY l l a T l a m r o N d e t n u t S y e r e v e S l d e t n u t S ) s r a e y d n a s h t n o m d e t e p m o c ( e g A l
d a d E a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : I K A L A L a r a p t r a h C h t w o r G 3 + r e v O t h g e w i 2 + l a m r o N 2 - Weight (Kg) r e d n u t h g e w i 3 - LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l t h g e w i r e d n u ) s r a e y d n a s h t n o m d e t e p m o c ( e g A l 37
d a d e - a s a r a p - n o - s a t i G N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : I K A L A L a r a p t r a h C h t w o r G 38 LIBRO NI MAMA UG BABY l l a T 3 + 2 + l a m r o N 2 - d e t n u t S 3 - Height (Cm) y e r e v e S l d e t n u t S Measuring Month/Weeks of ) s r a e y d n a s h t n o m d e t e p m o c ( e g A l
n o - s a t i G - a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : I K A L A L a r a p t r a h C h t w o r G e s e b O 3 + t h g e w r e v O i 2 + l a m r o N 2 - d e t s a W 3 - Weight (Kg) LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l d e t s a W ) m C ( t h g e H i 39
d a d e - a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 6 d u t g n a h O S G U M H G A P I : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G 40 LIBRO NI MAMA UG BABY 3 + t h g e w r e v o i 2 + l a m r o N 2 - t h g e w i r e d n u 3 - y e r e v e S l r e d n u t h g e w i Measuring Month/Weeks of
d a d E a s a r a p n o - s a t i G N A L U B a k 6 d u t g n a h O S G U M H A K G A P I : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G l l a T 3 + 2 + l a m r o N 2 - d e t n u t S 3 - y e r e v e S l d e t n u t S LIBRO NI MAMA UG BABY Measuring Month/Weeks of 41
n o - s a t i G a s a r a p - g n a b m T N A L U B a k i 4 2 d u t g n a h O S G U M H A K G A P I : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G 42 LIBRO NI MAMA UG BABY e s e b O 3 + r e v O t h g e w i 2 + l a m r o N 2 - d e t s a W 3 - Weight (Kg) y e r e v e S l d e t s a W ) m C ( h t g n e L
d a d E a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 4 2 d u t g n a h 6 : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G t h g e w r e v o i 3 + 2 + l a m r o N 2 - r e d n u Weight (Kg) t h g e w i 3 - LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l r e d n u t h g e w i 43
d a d E - a s a r a p - n o - s a t i G N A L U B a k 4 2 d u t g n a h 6 : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G 44 LIBRO NI MAMA UG BABY 3 + l l a T 2 + l a m r o N 2 - d e n u S t t 3 - Length (Cm) y e r e v e S l d e t n u t S
d a d E - a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G 3 + t h g e w r e v O i 2 + l a m r o N 2 - t h g e w i r e d n u 3 - LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l t h g e w i r e d n u 45
d a d E - a s a r a p - n o - s a t i G N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G 46 LIBRO NI MAMA UG BABY l l 3 + a T 2 + l a m r o N 2 - d e t n u t S 3 - y e r e v e S l d e t n u t S
n o - s a t i G - a s a r a p - g n a b m T i N A L U B a k 1 7 d u t g n a h 4 2 : E Y A B A B a r a p t r a h C h t w o r G e s e b O 3 + t h g e w r e v O i 2 + l a m r o N 2 - d e t s a W 3 - Weight (Kg) LIBRO NI MAMA UG BABY y e r e v e S l d e t s a W ) m c ( t h g e H i 47
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang Linghod Nakong Mga Ngipon Bililhon ang akong mga linghod nga ngipon tungod kay : Mao kini ang agianan unya sa akong mga permanente nga ngipon • Makatabang kini sila sa akong maayong pagkaon • Makatabang kini sa normal nga pagtubo sa akong panga o suwang • Dako kini ug kalabotan sa pagtuon unya nako sa pagsulti, ilabina ang atubangan nga ngipon Ang Kahimtang sa akong Ngipon A. Palihug og (/) kung aduna (x) kung wala Petsa sa pagsusi sa ngipon Daut nga ngipon Sakit sa lagos Kiki sa ngipon (food debris) Sisi/tali-tali sa ngipon (tartar) Dili normal ang pagtubo Bungi Ug uban pa ( supernumerary/mesiodens, etc.) B. Isulat ang gidaghan Permanente nga ngipon Maayo nga ngipon (D) Daut nga ngipon (M) Nawala nga ngipon (F) Gui pastahan nga Sumada sa DMF nga ngipon Maayo nga ngipon apan dili permanente Daut nga ngipon apan dili permanente Gui pastahan nga dili permanente nga ngipon Gui daghanon sa ngipon 48
LIBRO NI MAMA UG BABY Sulod sa Unang 6 ka Tuig : • Limpyohi ang akong lagos ug dila pina-agi sa usa ka limpyo nga panapton o ga- pas nga gihumol sa binokalang tubig nga pinabugnaw, kausa matag adlaw • Magsugod na og tubo ang akong mga ngipon pag-abot sa 5-6 ka bulan. Hatagi ako og medyo gahi nga biskwet para makapahupay sa kasakit sa akong gibati sa pag ngipon Paggawas sa una nakong ngipon,sugdi paglimpyo ni-ini gamiti ang hu- mok kaayo nga toothbrush ug toothpaste pag bata nga adunay fluoride, ug dalha ko sa dentist alang sa unang dental check-up. Sa akong pagdako, tudloi ko sa ensakto nga pa-agi pagsipilyo • Anara ako sa pagkaon ug gulay ug sa pag-inom sa mga duga sa prutas ug gatas Ayaw ko tugoti nga mogamit og teether o pacifier nga mao unya ang hin- ungdan sa pagsungi sa akong mga gipon ug pagka-usab sa porma sa akong apapangig. Mahimo nimo akong taga-an og tam-is na pagkaon o dulse panagsa, apan siguroa nga manipilyo ako human pagkaon aron malikayan ang pagkadaot sa akong mga ngipon. Ayaw itugot nga magsupsop ako sa akong kumagko ( thumb sucking, magpaak-paak sa akong ngabil, magkagot sa ngipon o magkitkit sa kuko ) kay mao unya kini ang hinungdan sa abnormal nga tubo sa ngipon . 6 Ka tuig ug Kapin: • Magsugod na og tay-og ang akong mga linghod nga ngipon ug mang hingo kini, motubo na ang mga pirmanente nga ngipon pag-abot nako og 6 ka tuig. Anara ako nga manipilyo matag human og kaon. • Ipadayon ang akong pagkaon og mga masustansiya nga mga pagkaon ug paglikay sa mga " junk foods. " Dalaha ako sa dentista kaduha sa usa ka tuig aron sa check-up o pag ayo sa ako ngipon kung kinahanglan, ang dentist magbutang og pasta sa akong mga ngipon pag edad nako sa 5-6 anyos. Sa edad nga 12 anyos, tanan nako nga temporary teeth mapulihan na og permanente . Makumpleto na ang akong mga permanente nga ngipon pag-abot nako og 17 hangtud 22 anyos. 49
LIBRO NI MAMA UG BABY A. Kondisyon sa Ngipon Tuig I - Petsa________________ 55 54 53 52 51 61 62 63 64 65 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 85 84 83 82 81 71 72 73 74 75 Tuig II - Petsa_______________ 55 54 53 52 51 61 62 63 64 65 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 85 84 83 82 81 71 72 73 74 75 Tuig III - Petsa______________ 55 54 53 52 51 61 62 63 64 65 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 85 84 83 82 81 71 72 73 74 75 50
LIBRO NI MAMA UG BABY Tuig IV - Petsa______________ 55 54 53 52 51 61 62 63 64 65 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 85 84 83 82 81 71 72 73 74 75 Tuig V - Petsa______________ 55 54 53 52 51 61 62 63 64 65 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 85 84 83 82 81 71 72 73 74 75 Ang mga dagko nga letra gamiton para sa paglista sa kondisyon sa "permanent dentition" ug ang gagmay nga letra para sa "temporary dentition." P ermanent Toot h Condit ion Temporary Legend: ✔ S ound ✔ D Decayed d F Filled f M Missing m Un Unerupted un J C Jacket Crown jc P Pontic p Legend: S Sealant P F Permanent Filling (composite, AM/ART) TF Temporary Filling X Extraction O Others 51
g a t a h G a g n i o y s b r e S g n a n a T a s i n a h a t s L i 52 LIBRO NI MAMA UG BABY a m r i P n e m o K o y r a t a p n i a L a s g u h i l a p ( ) y a s y a s g a p a t l u s n o k g a P o x E t n a l a e S a m r e P a g n e t n e n a t s a P a m r e P i l i D a g n e t n e n a t s a P o y m i l g a P n o p g N a s i i G n o n a h g a d n o p g N a s i a s t e P
LIBRO NI MAMA UG BABY Husto nga Paagi sa Pagsipilyo Importante nga matudloan nimo si baby sa husto nga paagi sa pagpanipilyo aron malikayan ang pagkadaot sa iyang mga ngipon. Tudloi siya ni-ining mga mosunod : 1. I-brush ang gawas nga parte sa taas nga ngipon gikan sa lagos paubos. 2. I-brush ang sulod nga parte sa taas nga ngipon, gikan sa lagos paubos . 3. Sa hinayhinay nga pagnusnos, I-brush ang pang usap o tumoy (surface) sa taas ng ngipon . 4. Sa hinayhinay nga pagnusnos, i-brush ang ibabaw sa dila . 5. I-brush ang gawas nga parte sa ubos nga ngipon gikan sa lagos pataas. 6. I-brush ang sulod nga parte sa ubos nga ngipon, gikan sa lagos pataas. 7. I-brush usab ang tu- moy (surface) sa ngi- pon sa ubos. 8. Human sa panipilyo, gamit og dental floss sa paglimpiyo sa ngilit nga bahin sa mga ngipon . 53
LIBRO NI MAMA UG BABY Mga Paagi sa Sayo Nga Pagsukod (screening) sa Kahimtang ni Baby (Adopted from Coordinator's Notebook, an International Resource for ECD)
Ikaw ug ang imong bana o ang bantay sa bata ( c aregiver ) , nga dako kaayo og kalabutan sa pag- dako ni Baby, mahimong mogamit ni-ining maong mga pa-agi. Mahimong adunay problema si baby sa iyang mga kapabilidad kung magpakita siya ni-ining mosunod nga mga timailhan. Kung sa imong tan-aw adunay problema ang bata, pakigkita dayon sa usa ka health worker: Ang mga mosunod mao ang mga pa-agi nga imong magamit. Butangi ug tsek ( ✔ ) kung nagpakita si baby ni-ining timailhan. Hinumdumi nga makigkita dayon sa usa ka health worker kung adunay problema. PANDUNGOG - Kung si Baby: □ Dili mutan-aw sa gigikanan sa kasikas o sulti □ Kanunay nga adunay impeksiyon sa dunggan □ Walay reaksiyon kung imong tawagon gawas kung nagtan-aw siya kanimo □ Nagtan-aw sa imong baba samtang nagsulti ka □ Kusog kaayo o hinay kaayo ang sinultihan □ Dili makasulti o lain siya og sinultihan PANAN-AW - Kung si Baby: □ Kasagaran dili makakita sa mga gagmay nga butang nga iyang nabuhi-an gikan sa iyang kamot □ Adunay pula ang mga mata o magluha-luha kini, lubog ang mata sige og lugod sa iyang mata ug magreklamo nga mag sakit kini □ Kanunay mabangga sa mga butang sa iyang pag lihok-lihok. 54
LIBRO NI MAMA UG BABY □ Mogunit sa iyang ulo sa dili kasagaran nga posisyon kung na-ay tan-awon sa usa ka butang □ Usahay o kanunay nga malibat ang usa o duha ka mata ( human sa 6 ka bulan ang edad ) PANULTI - Kung si Baby: □ Dili maluwas o makasulti og mama sa pag-abot og 18 ka bulan □ Dili makangalan sa mga pamilyar nga mga butang o mga tawo sa edad nga 2 anyos □ Dili kasundog og mga sayon nga kanta o himig sa edad nga 3 anyos. □ Dili makasulti og sakto sa edad nga 4 anyos □ Dili masabtan ang sinultihan sa ubang tawo nga dili miyembro sa pamilya sa edad nga 5 katuig. □ Lain og sinultihan sa ubang mga bata nga pareho niya og pangidaron PANABOT - Kung si Baby: □ Walay reaksiyon sa iyang pangalan sa edad nga 1 ka tuig □ Dili makaila sa mga parte sa nawong sa edad nga 3 anyos □ Dili makatubag og sayon nga mga pangutana sa edad nga 4 anyos □ Dili makasubay sa gamay nga storya sa edad nga 5 anyos □ Murag mag lisod og sabot sa imong gipanulti kung ikumpara sa ubang bata nga sama sa iyang pangidaron. PAGDULA - Kung si Baby: □ Dili malingaw pagduwa duwa sa kamot sa edad nga 1 ka tuig □ Dili magduwa sa kasagarang mga butang ( sama sa kutsara ug kaldero ) sa edad nga 3 anyos □ Dili mo apil sa mga duwa kauban ang ubang mga bata sa edad nga 4 anyos ( pananglitan tago-tago ) □ Dili ganahan mag dula sama sa ubang mga bata nga iyang ka-edad PAGLIHOK-LIHOK - Kung si Baby: □ Dili maka lingkod nga iya lang kung walay ayuda sa edad nga 10 ka bulan □ Dili makalakaw og iya kung walay makatabang sa edad nga 2 anyos □ Dili maka balance og usa ka ti-il sa edad nga 4 anyos □ Lain ra kaayo ang panglihok-lihok sa ubang nga bata nga sama sa iyang pangidaron. 55
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang mga Yugto sa Pagdako ni Baby Sa 4 Ka Bulan ang Edad Malingaw nako sa mga nindot nga kolor, ma- sundan na nako og tan-aw ang mga nagalihok nga butang, mopahiyom ako labina makit-an nako ang nawong ug maka-ila nako og tingog. Ma-alsa na nako ang akong ulo ug mokatawa. Ang akong mga pahiyom espesyal kini kang Mama ug Papa. Pakit-a ko og mga butang nga ma-anindot og kolor . Istoryahi ko. Taga -i ko og igong lugar nga madulaan aron malihok nako ang akong mga kamot ug tiil . Sa 8 ka Bulan Ma-antigo na ako mukulob. Matarong na nako ang akong li-og samtang makalingkod ako og tul-id. Ma-antigo na ako mogunit sa mga gag- may nga butang ug ihungit sa akong baba. Ma- antigo nako mo ila sa mga tawo ug butang sa akong palibot. Makaila na ko sa akong mga kapamilya ug dili miyembro sa akong pamilya. Pasagdi nga kuguson ako sa ubang miyembro sa akong pamilya. Mao kini ang maayong higayon makat-on ako unsaon pakig-istorya sa ubang tawo . Pasagdi ako nga mo gunit sa mga limpiyo, luwas ug ma-anindot og kolor nga mga butang . Tagai ako og mga ma-anindot nga mga du- waan 56
LIBRO NI MAMA UG BABY 12 ka Bulan : Nakaila nako sa mga tawo. Maka-antigo nako mangita, ilabina kang Mama ug Papa. Makalingkod ug makatindog na ko ug tarong bisan walay tabang. Naa nay kahulugan ang akong mga pulong. Istoryahi ko ug itudlo kanako ang pangalan sa mga butang sa akong palibot. Mas dali ako makamao mo- sulti kung pirmi ko nimo istoryahan Tagai ko og higayon nga makalakaw ug makadagan-dagan apan ubos sa imong pagbantay. Palihog sabta nga kinahanglan nako ang imong pailob kay mao kini ang paagi nga ako makat-on. Sa 24 ka Bulan : Mapandol ako usahay apan hulata nga moabot ako og 20 ka bulan kay makamao nako modagan ug mosaka sa hagdan. Ma- lingaw nako og paminaw sa mga istorya ug duwa-duwa sa mga butang . Basahi ako og mga ma-anindot nga mga sugilanon. Istoryahi ako kanunay kay makasabot nako sa imong gi- panulti ug motuman nako sa imong mga sayon nga sugo. Sa 2-4 ka Tuig : Makahimo nako pagsaka ug kanaog sa hagdanan, sakay og sikad sa tuloy ligid nga bisekleta. Makontrol na nako ang akong mga kamot ug mga tudlo. Kini ang panahon nga gusto nako mohimo sa mga butang nga ako lang. Gusto usab nako nga daygon ako sa akong gui buhat bisag dili kaayo ma-antigo. 57
LIBRO NI MAMA UG BABY Pasagdi lang una ako sa akong pagkabadlungon, palihog pami- nawa lamang ako. Magpasalamat ako kung imong ipasabot sa ako ang hinungdan sa imong mga desisyon. Kini ang hustong higayon nga makat-on ako ug panag-ambit, panagbulig ug pagtabang Ipa-enroll ako sa Day Care nga duol sa ato aron makasagol ako sa akong higalang bata Around 5-6 Years old: Makahimo na ako sa pag drawing sa mga larawan nga gikan sa akong imahinas- yon ug makaila na ako sa mga kolor. Kahi- balo nako magbutones sa akong senina ug liston sa akong sapatos. Ako ang pa ilisa sa akong senina bisan ug madugay. Mag- sugod na sa pagklaro ang akong paglitok sa mga pulong subay sa akong pagpami- naw sa imong istorya. Karon na siguro ako makakaplag og mga suod nga mga higala. Mas maayo kung imo akong hatagan og bu- luhaton sa balay. Gusto nako nga magkina-ugalingon, busa kina- hanglan nako makat-on pagpugong sa akong kinaiya . Tagai ako ug dugang kahigayonan pagduwa ug pagsanay sa mga bag-ong butang. Ta- bangi ako sa akong tahas. Mao kini ang mga butang nga angay nako nga makat-onan isip pangandam sa akong pagsugod sa pormal nga pag-eskwela . Dasiga ako nga mahimong independente, apan butangi og utlanan aron malikay ako sa kada-ot. Ang paghimo ni-ini nga sayo sa akong kinabuhi, makatabang sa akong pag- tubo nga mahimsog ug disiplinado 58
LIBRO NI MAMA UG BABY Praktikal nga mga Giya Pagsiguro nga Ako Luwas Usa ako ka bata nga nagatubo. Kinahanglan nako ang husto nga giya ug pag-atiman aron akong maangkon ang hustong kahimsog. Apan dili malikayan ang disgrasya, bisan unsaon og bantay. Mahimo kining mo resulta sa trauma, pisikal man o imosyonal o ang pinaka grabe, kamatayon. Ang paglikay ni-ini dako kaayo og kalabotan kung ang akong kaluwasan ang hisgo- tan. Mas sayon ug mas gamay ang gasto sa pagtuman ni-ini. Sunda lamang kining mosunod nga mga giya aron malikayan ang aksidente. Ayaw gayud ako ibilin nga walay kauban nga dagko. • Sa kona ako pakatulga. • Pakatulga ako nga nakahapa o nakatakilid. • Ayaw gayud ako pasagdi nga maligo nga nag-inusara hangtud pag abot na nako og 6 ka tuig. Ayaw ipabilin ang balde o bath tub nga puno og tubig. • Ayaw ako i-itsa-itsa. • Ilikay ako gikan sa sobrang init sa adlaw para malikayan ang pag- kasunog sa akong panit. Ilikay ako sa mga posporo, lighter, gidagkutan nga kandila ug mga init nga likido. Ipalayo sa ako ang kerosene o gaas, medisina ug insecticides . • • Ayaw panigarilyo ug ayaw tugoti ang bisan kinsa nga manigarilyo
duol kanako. Ipalayo ang mga gagmay ug hait nga butang. Ipalayo ang mga plastic bag para malikayan ang pagka-suffocate. Ipalayo ako sa mga outlet sa kuryente ug mga wires. • • • Butangi og kandado ang mga cabinet, hunos ug kahoy nga kona. • Butangi og " s ideguards " ang mga kama. • Ta-uri ako kanunay og seatbelt kung naa ako sa sulod sa sakya- nan. Ayaw gayud ako paduwa-a sa kalsada. • Ayaw gayud ako biya-i nga mag-inusara sulod sa sakyanan . • Ayaw gayud ako pasagdi nga mag-inusara duol sa swimming pool, lim-aw, o sapa nga walay mga kauban nga dagko. 59
LIBRO NI MAMA UG BABY Himsog ang akong Pagdako □ Ako gihatagan lamang og gatas ni Mama ug walay lain nga pagkaon hangtud sa 6 ka bulan. Padayon ako nga gipasuso hangtud 2 ka tuig ang akong edad □ Ako nagsugod og kaon sa mga komplementaryo nga pag- kaon sa edad nga 6 ka bulan □ Ako nakadawat sa kompleto nga bakuna □ Ako nakadawat og Bitamina A matag 6 ka bulan □ Ako nakadawat sa akong primiro nga purga sa edad nga 12 ka bulan ug pagkahuman kada unom ka bulan □ Ako mukaon ug masustansiya nga pagkaon □ Ako adunay maayo ug himsog nga mga ngipon tungod sa akong regular nga pagbisita sa dentista □ Normal ang akong timbang □ Ako walay mga kakulian sa akong pagtubo ug pagdako □ Ako walay bisag unsa nga kakulian sa lawas ( isulat kung adunay kakulian ) □ Ako makapadayag sa akong kaugalingon □ Ako makaduwa ug makasagol sa ubang bata □ Ako nag-eskwela sa Day Care o pre-school Andam na ako sa eskwela. Palihog i-enrol ako sa Grade 1. 60
LIBRO NI MAMA UG BABY Ang akong mga Katungod Isip Bata Matawo nga adunay pangalan ug nasyonalidad Maka-angkon og pamilya nga magmahal ug mag- amuma Magpuyo sa usa ka malinawon nga komunidad ug hapsay nga palibot Mahatagan og igong pagkaon, maka-angkon og ma- himsog ug lagsik nga panglawas Maka-angkon og maayo nga edukasyon sa pagpalambo sa akong mga kahibalo Mahatagan og kahigayonan sa pagduwa- duwa ug paglingaw-lingaw Mapanalipdan batok sa abuso, pagpahimulos, pag- pasagad, pagpangdagmal ug peligro Mapanalipdan ug mahatagan og tabang sa gobyerno Makapadayag sa akong kaugalingong panglantaw Dasiga ang Uban bahin sa mga Katungod sa Usa ka Bata Maghimo kita og Mahigalaon sa mga Bata nga Komunidad! 61
LIBRO NI MAMA UG BABY Napulo ka Sugo ni Baby sa mga Ginikanan 1. Gagmay pa ang akong mga kamot. Dili ako perpekto sa pag-andam nako sa akong tulganan, pag-drowing o paglabay og bola. Gamay sab ang akong tiil, palihog hulata ako aron kita magkadungan. 2. Daghan pang mga butang sa kalibutan nga wala nako makit-an. Palihog pasagdi ako nga magsusi-susi inubanan sa imong pagbantay. Ayaw ako pugngi kung walay hinungdan. 3. Naa kanunay ang trabahuon sa balay. Dali ra mulabay ang akong pagka- bata - palihug hatagi ako og panahon nga imong masaysay kanako ang kaanindot sa kalibutan . 4. Huyang kaayo ang akong pagbati. Palihog atimana ang akong mga panginahanglan. Ayaw intawon ko kasab-i ( sama ra usab nga di ka gusto kasab-an tungod sa imong pagkamasukitsukiton ) . Tagda ako sama sa gusto nimo nga pagtagad . 5. Espesyal ako nga regalo gikan sa Ginoo. Palihug alimahi ako subay sa kagustuhan sa Ginoo - pinaagi sa paghatag og responsibilidad sa tanan nakong binuhatan, mga giya sa akong pagkabuhi ug pagpasabot kanako sa mahigugmaon nga paagi. 6. Kinahanglan nako ang imong pagdasig ug pagdayeg sa akong pagtubo. Sawaya ang akong gibuhat apan ayaw ang akong pagkatawo. 7. Palihug hatagi ako og kagawasan sa pagdesisyon sa akong kaugalingon. Pasagdi nga mapakyas ako, sa maong paagi, makat-on ako sa akong mga sayop. Ug ugma damlag, andam na ako nga mohimo og desisyon nga gikinahanglan sa akong kinabuhi . 8. Palihug ayaw himua ang akong trabaho. Maghatag kini kanako ug hu- nahuna nga dili nako mahimo ang imong gusto. Kahibalo ko nga lisod kanimo kini, apan palihug, ayaw ako itandi sa akong mga igsuon . 9. Ayaw kahadlok og lakaw sa gawas matag Sabado o Domingo. Nagkina- hanglan usab og bakasyon ang mga bata gikan sa mga ginikanan, sama usab nga ang mga ginikanan nagkinahanglan og bakasyon gikan sa ilang mga anak. 10.Ubana ako sa simbahan kanunay, guibuhaton kini nga maayong ehemplo alang kanako. Malingaw ako nga makat-on mahitungod sa Ginoo. 62
LIBRO NI MAMA UG BABY Iskedyul sa Pagbisita sa Balay sa Panahon sa Pagsabak ug Paghuman sa Pag-anak AOG: Age of Gestation 63
LIBRO NI MAMA UG BABY Lain pa nga Gihimo nga Pagbisita sa Balay Petsa sa Pagbisita Serbisyo nga Gihatag Petsa sa Sunod nga Pagbisita Ngalan sa Health- Provider o Health Center 64