NOBENA HA BIRHEN HAN PAGLAUM HAN PALO Pamaagi han pagnobena: 1. Santos nga Rosario 2. Pagampo ha Pagtikang 3. Ikinaadlaw nga Pamalandong (kanan hito la ngahaw nga adlaw) 4. Litaniya hin Panginyupo 5. Katapusan nga Pagampo (Pagampo ha Nuestra Señora de la Esperanza de Palo) PAGAMPO HA PAGTIKANG Langitnon nga Amay, imo ginpakita an imo kalooy dida han imo hinigugma nga Anak nga nakiusa og nakig-unong ha amon tungod han pagsugot han baraan nga Birhen Maria. Nadaraon kami ha imo basi padilaabon ug pakusgon an amon pagtoo ug pagtapod ha imo nga amo ngahaw an nag-aghat han Mahal nga Birhen hin pagkarawat han imo kaburot'on ha butnga han mga pagruhaduha, kasakit ug kagupong. Tungod hin mga pagsari ug kataragman nga inaatubang namon ibubo ha amon an Espiritu han kabakod nga imo ginhatag ha amon pinaagi han amon gud la paglaum, an imo Anak, hi Jesucristo, amon Ginoo, nga buhi ug hadi ha dayon nga katuigan. Amen. 1
IKINAADLAW NGA PAMALANDONG SYAHAN NGA ADLAW: AN PAGTOO HA PANAHON HAN KATARAGMAN Pagbasa tikang han syahan nga surat ni San Pedro (I Pd 4:12-13) Hinugugma ko nga kasangkasayan, ayaw hipausa han mapait nga pagsulay nga iyo gin-aantos, sugad nga talagsaon nga hinabo ha iyo. Lugod, paglipay kamo nga nakakaangbit kamo han mga pag-antos ni Cristo, basi magmalipayon kamo kon ipadayag na an iya himaya. An Pulong han Ginoo. (kun di man, Is 41;13 o Fil 4:6-8) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Langitnon nga Amay, diri ka nabaya ha panahon hin kakurian. Hatagi kami han grasya han kamainilubon basi, sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum, amon santopon og karawaton ha kasingkasing nga an amon mga pamakiana, pagduda og kakurian nga yana inaatubang ug nakakapabug-at ha amon makakaada la hin karaygan og kahulugan sumala ha imo larang ngan unina magdadara ha amon hin kaupayan. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 2
IKADUHA KA ADLAW: AN PAGTOO USA NGA UPA NGA NAHATAG HIN PAGLAUM Pagbasa tikang han surat ni San Pablo ha mga taga Roma (Rom 12:3-8) Tungod han grasya nga hatag han Dyos ha akon, nasering ako ha iyo ngatanan: ayaw paghunahunaa an iyo kalugaringon nga labaw han iyo tinuod nga kahimtang. Lugod magmananong kamo ha iyo panhunahuna ngan maghukom han iya kalugaringon an kada usa ha iyo sugad han kadako han pagtoo nga iginhatag han Dyos ha iyo. May damo nga bahin an usa ta nga lawas, ngan magkalainlain an mga buruhaton hini ngatanan nga mga bahin. Ha sugad nga kaagi, bisan kon damo kita, usa la kita nga lawas ha pakigkausa kan Cristo, nga urosa kita ngatanan nga magkalainlain nga mga bahin hin usa nga lawas. Sanglit angay ta gamiton an aton magkalainlain nga mga upa, sumala han mapay nga kaburut-on nga iginhatag ha aton han Dyos. Kun paghimangraw han mensahe han Dyos amo an upa ha aton, kinahanglan buhaton ta ito sumala han aton pagtoo. Kon pagtutdo, kinahanglan magtutdo kita. Kon pagdasig han iba, kinahanglan buhaton ta ini. An nagpapaangbit han iya mga butang ha iba nga mga tawo, kinahanglan nga kinasingkasing an iya pagbuhat; an nagdudumara, kinahanglan nga magmaduruto; an nagbubuhat hin kalooy ha iba, kinahanglan nga malipayon an iya pagbuhat hini. Kun pag-alagad, kinahanglan mag-alagad kita. An Pulong han Ginoo. (kun di man, Mt 16:17 o Mt 11:25) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Makagarahum nga Amay, waray bayad an imo paghatag han upa han pagtoo dida han pagbunyagi ha amon. Dayuday dugangi inin amon pagtoo basi, sugad han Mahal nga Birhen, Iroy han Paglaum, mag-ukoy kami nga malaumon ha imo tungod hin damo pa nga mga aatubangon namon dida han amon pag-ukoy han kinabuhi ha pagtoo. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 3
IKATULO KA ADLAW: AN PAGTOO USA NGA BATON Pagbasa tikang han Surat ni Pablo ha mga taga Roma (Rom 4:18-20) Nagtoo ngan naglaum hi Abraham bisan kun waray na niya paglaum, sanglit nahimo hiya nga "amay hin damo nga mga nasud." Sumala han sering han Kasuratan, "masusugad hini kadamo an imo katulinan. Harani na hin gatos an iya panuigon; kundi waray lumuya an iya pagtoo bisan kon lagas na hiya ngan baw-as pa liwat hi Sara nga iya asawa. Waray gud hiya magruhaduha han saad han Dyos; kundi naghatag hin kusog an iya pagtoo ngan gindayaw niya an Dyos. An Pulong han Ginoo. (kun di man, Buhat 16:25-28 o Heb 11:6) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Maloloy'on nga Amay, gintawag mo kami hin pagpasamwak han imo ngaran ngan han imo panuyo para han katalwasan han ngatanan. Buksi an amon mga durunggan ug mata, mga hunahuna ug kasingkasing basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum makadungog, makakita, makaabat ug makasantop han imo karuyag ipatuman ha amon. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 4
IKAUPAT KA ADLAW: AN PAGTOO AMO AN PAGTAPOD HAN KATUMANAN HAN IGINSAAD Pagbasa tikang han Surat ni Pablo ha mga taga Roma (Rom 4:13-14, 16-17) An saad han Dyos kan Abraham ngan han iya katulinan nga magtatag-iya hira han kalibutan ginhimo diri tungod nga nagtuman hi Abraham han balaod; kundi tungod nga tinmuo hiya, ngan gin-isip hiya nga matadong han Dyos. Kay kun an iginsaad han Dyos ihahatag ngadto han mga nagtutuman han Balaod, waray la kahulogan an pagtoo han tawo; ngan waray la pulos an saad han Dyos. Sanglit ipinasikad an saad dida han pagtoo, basi makita nga hatag ini han Dyos ha ngatanan nga mga tulin ni Abraham - diri la hadton mga nagtutuman han Balaud, kundi hadton mga natoo liwat sugad kan Abaraham. Kay hi Abraham amo an espirituhanon nga amay naton ngatanan; sumala han sering han Kasuratan, "ginhimo ko ikaw nga amay hin damo nga mga nasud." Sanglit may hinungdan an saad ha atubangan han Dyos nga gintuohan ni Abraham - an Dyos nga nagbabanhaw han mga minatay, ngan nagtutuha han ngatanan nga mga butang. An Pulong han Ginoo. (kon di man, Gen 12:1-4 , Heb 4:8-10 o Lk 1:38) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Langitnon nga Amay, ginpili nimo kami sugad han imo pagpili kan Abraham, amon amay ha pagtoo ug han Mahal nga Birhen, amon Iroy han Paglaum, basi maipatuman an imo saad nga katalwasan. Hatagi kami hin pagpaubos ug pagtapod hin paghingita han imo kaburot'on ngan pagsugot han imo kaladnganan ha adlaw ngatanan. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 5
IKALIMA KA ADLAW: AN PAGTOO NGA BUHAT HAN KADA TAGSA Pagbasa tikang han ikaduha nga Surat ni San Pablo ha mga taga Corinto (2 Cor 5:7, 9-10) Nabubuhi kita pinaagi hin pagtoo ngan diri pinaagi hin butang nga kinikita. Labaw han ngatanan karuyag naton makalipay ha iya, ma anhi kita ha aton urokyan o ma adto kita upod ha Ginoo. Kay kinahanglan umatubang kita ngatanan kan Cristo basi paghukman kita niya. An tagsatagsa makarawat han angay ha iya, sumala han maupay o maraot nga iya nabuhat dinhi ha kalibutan. An Pulong han Ginoo. (Kon di man, Gen 18:14 o Lk 1:37-38) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Makaragahum ug buhi nga Dios, nagpapabilin kami tungod han imo mahigugmaon nga panimangno. Ha butnga han mga panhitabo ha kalibutan, tudtoi kami hin pagkilala han imo pulong ug pagpamati han imo tingog basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum, an tagsa-tagsa ha amon makabaton dida han pagsugot ug pagsunod ha imo para han amon katalwasan ug kaupayan han ngatanan. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 6
IKAUNOM KA ADLAW: AN PAGTOO USA NGA BUHAT HAN KATILINGBAN Pagbasa tikang han Surat ni San Pablo ha mga taga Efeso (Ef 4:3-6) Talinguhaa an pagpadayon han pagkaurosa nga iginhatag han Espiritu, pinaagi han kamurayaw nga naggagapos ha iyo. Mayada usa nga lawas ngan usa nga Espiritu, sugad nga mayada usa nga paglaum nga tungod hini gintawag kamo han Dyos. Mayda usa nga Ginoo, usa nga pagtoo, usa nga pagbunyag; mayada usa nga Dyos ngan Amay han ngatanan nga katawhan, nga amo an Ginoo han ngatanan, nga nagbubuhat pinaagi han ngatanan, ngan aada han ngatanan. An Pulong han Ginoo. (Kon di man, Lk 4:16-22 o Jn 13:34-35 o 1 Jn 4:20) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Dyos han katawhan ug kanasuran, nagpili ka hin bungto nga magpapasamwak ug magsasaksi ha imo. Hingpita an amon pagkaurosa dida ha imo basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum, an amon katilingban, an imo bungto, dayuday mag-ataman og magdasig ha tagsa-tagsa nga bugto ha paghigugmaay ug pagtinabangay labi ha panahon hin kataragman. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 7
IKAPITO KA ADLAW: AN PAGTOO USA NGA KABAKOD Pagbasa tikang han Surat ni San Pablo ha mga taga Filipo (Fil 4:12-13) Maaram ako kon ano an pag-ukoy ha kawarayan, ngan kon ano man liwat an pag-ukoy ha kahuraan. Nahibaroan ko ini nga sekreto ha kinabuhi, sanglit bisan diin ngan bisan san-o, ma busog ako o ginugutom, ma mayada o mawaray, waray la ha akon. Mayada ako kusog hin pag- asdang han ngatanan tungod han gahum nga iginhatag ha akon ni Cristo. An Pulong han Ginoo. (Kon di man, Is 40:29 o Lk 22:31-32) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Makagarahum nga Dyos, kun waray ka waray namon mahihimo. Ha panahon hin kaluya, pagruhaduha og kapakyasan, hatagi kami hin kabakod basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum, diri kami lumitas lugod magpabilin dida ha imo tungod kay an kalampusan namon aada la ha imo. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 8
IKAWALO KA ADLAW: AN PAGTOO AN SUROK HAN KRISTOHANON NGA KINABUHI Pagbasa tikang han Syahan nga Surat ni San Pedro (1 Pd 1:3-5) Pagpasalamat kita sa Dyos, ngan Amay han aton Ginoo Jesucristo! Tungod han iya dako nga kalooy, gintagan kita niya hin bag-o nga kinabuhi pinaagi han pagbanhawa kan Jesucristo. Nakahatag ini ha aton hin buhi nga paglaum, sanglit naghihingyap kita hin pag-angkon han hura nga mga kaupayan nga gin-aandam han Dyos para han iya mga tawo. Gin-aandam ini niya didto ha langit para ha iyo, diin diri madudunot, o madadaan, o maaanaw. Para ini ha iyo ngan pinaagi hin pagtoo pinananalipdan kamo han gahum han Dyos tungod han katalwasan nga andam nga igpapadayag ha katapusan nga panahon, An Pulong han Ginoo. (Kon di man, Jn 17:3 o Heb 11:6) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Dyos han langit ug tuna, imo an kalibutan ug kami nga naukoy dinhi. Aada ha imo an kahulugan ug an kabirilhon han amon kinabuhi. Dayuday dasiga kami basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum makagsaksi kami ha imo ngan ha ngatanan nga higayon og panahon hin waray ruhaduha magpabilin hin kamainalagdon ha imo. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 9
IKASIYAM KA ADLAW: AN PAGTOO AMO AN PAGLAUM HAN TIDARAON NGA HIMAYA Pagbasa tikang han Surat ni San Pablo ha mga taga Efeso (Ef 1:11-14) Nahihimo an ngatanan nga mga butang sumala han kaburut-on ngan paglarang han Dyos. Ginpili han Dyos kami nga mga Judiyo nga maiya kalugaringon nga mga tawo pinaagi hin pakig-usa kan Cristo, tungod han iya kalugaringon nga tuyo nga pinasikad dida han iya pagbuot tikang pa gud ha tinikangan. Sanglit, kita nga una maglaum kan Cristo magdayaw kita han himaya han Dyos. Ngan amo liwat an mahitungod ha iyo: han pakabati niyo han matuod nga mensahe, an Maupay nga Sumat nga nagdara ha iyo han katalwasan, nahimo kamo nga mga tawo han Dyos. Nagtoo kamo kan Cristo, ngan ipinatik han Dyos dida ha iyo an pagkatag-iya ha iyo, pinaagi hin paghatag ha iyo han iya iginsaad nga Espiritu Santo. An Espiritu amo an karig-on nga makarawat kita han kanan Dyos iginsaad ha iya mga tawo, ngan nagpasarig liwat ha aton nga mahatag an Dyos hin hingpit nga kagawasan ngadto han iya mga sakop. Pagdayawon ta an iya himaya! An Pulong han Ginoo. (Kon di man, Rom 4:16-21 o Rom 8:18-25) Hilom nga Pamalandong Pagampo: Dyos ha kadayunan, ginlarang nimo basi an ngatanan nga imo tinuha magkaada hin kahingpitan Pun-a kami han grasya han pagtoo, paglaum ug paghigugma basi sugad han Mahal nga Birhen han Paglaum, magpabilin kami hin kamainampoon ug kamatinumanon ha butnga han mga kakurian nga dayuday inaatubang namon. Dad-a kami nga nagkakatititrok yana ug sugad man an ngatanan nga nahiuna ha amon, ngadto han amon puroy-anan nga dayon. Pinaagi kan Jesucristo nga amon Ginoo. Amen. 10
LITANIYA HIN PANGINYUPO Pangaro kita han panabang han Mahal nga Birhen, Nuestra Señora de Esperanza de Palo, Iroy ni Jesucristo, an katalwasan ug paglaum ha kinabuhi. Darayawon ka, O Maria, kay nakalipay ka han Dyos ngan pinaagi ha imo ginbendisyonan kami han kahingpitan han diosnon nga grasya An baton ha tagsa-tagsa nga panginyupo: IROY HAN PAGLAUM, BULIGI KAMI. - - - - tungod han imo susgaranan hin pagtoo ug pagpaubos, tungod han imo mga pagampo para ha amon, imo mga anak tungod han imo langitnon nga panginyupo para han amon katalwasan tungod han pandong han iroynon nga panalipod tungod han imo pagdara ha amon ngada kan Jesucristo basi dayuday magsubad kami han imo pag-alagad sa Dyos. - basi mahimo kami nga matinumanon nga mga anak han Dyos, - basi gaw'son kami ha sala og ha ngatanan nga nakakadarahig ha amon, - basi mag-ataman kami han amon kabugtoan para han kaupayan han ngatanan - basi diri kami mahingalimot hin pagsangpit han Dyos ha adlaw ngatanan ha mga kalamidad, maraot nga panahon og ha ngatanan nga nakakahibang han amon ginigiosan og han kanaypan ha takna hin kagupong og kaworok ha butnga hin kataragman - ha panahon nga aada kami ha kasisidman - ha mga higayon hin kapakyasan og kapukan - ha panahon nga kami nahisasalaag ha dalan tipakadto han Dyos, - - - - kun an tagsatagsa ha amon nawawarayan hin pagtapod sa Dyos, kun an amon panimalay kulang hin pagsinabtanay ug pagkaurosa kun an singbahan gintatamastamasan tungod hin mga pagtamay ug pagraugdaog kun an mga namumuno ha amon nagigin hinungdan hin kahulop kun kami maatubang han kamatayon. 11
KATAPUSAN NGA PAG-AMPO HA ADLAW NGATANAN (Pagampo ha Nuestra Señora de la Esperanza de Palo) Nangangaraba kami ha imo, O baraan nga Iroy han Dyos, mahal nga Señora han Paglaum, puno hin pagtapod, diri la ha panahon hin kalipay ug kalampusan kundi ha takna hin mga kabidoan og kahadlok. Ipakita ha amon an bunga han tiyan mo, si Jesus: amon lamrag ha butnga han kasisidman, amon kusog ha panahon hin kaluya, amon bulong ha panahon hin sakit amon paglaum ha higayon hin kapakyas Tutdoi kami hin pagsud-ong han iya mga mata hin pagkugos ha iya ha amon mga butkon ngan hin pagpas-an han iya kros ha amon sugbong. O Maria, Iroy namon, pamatii nga maloloy'on an amon mga pangamuyo ngan dayuday dad-a kami ngada han amo la nga Paglaum, an imo hinigugma nga Anak, hi Jesucristo, amon Ginoo. Amen. 12


Ang Mensahe sa Paska sa Patriarka sa Mosko ug tibuok Rus Kirill ngadto sa mga Kobispohan, Kaparian, mga Diakono, Monastikong han-ay, ug Tanang mga Anak sa Simbahang Orthodox sa Russia Mga minahal diha sa Ginoo nga talahurong mga obispo, halangdong mga kaparian ug mga diakono, nahigugma sa Dios nga mga monghe ug mga madre, minahal nga mga kaigsuonan. Kaninyong mga Orthodox nga Kristohanon nga lumulupyo sa mga kanasuran sa kalibutan, kinsa karon anaa sa mga kasimbahanan ug nagapangamuyo sa inyong mga panimalay, ako nagapahinungod kaninyo karon aron ipaabot gikan sa kasing-kasing nga napuno sa espiritohanong kalipay ang pagtimbaya niining bantugang kapistahan sa Balaang Paska; ug aron sa madaugong pagsangyaw subay sa tradisyon sa kakaraaanan: SI KRISTO NABANHAW Sulod sas duha ka libo ka tuig paagi niining mismong mga pulong ang Balaang Simbahan madaugong nagmantala sa gihatag sa Dios nga kaluwasan ngadto sa katawhan. Niining mga pulonga anaa ang silaob sa atong pagtuo, ang kusog sa gugma, ang pundasyon sa pagtuo, ang patukuranang bato sa Simbahan, ang tutok sa mensahe sa Bag-ong Kasabotan, ang dili maawop nga kahayag sa kalamdagan ug ang tuboran sa inspirasyon, ang kinauyokan sa Kristohanong kinabuhi ug ang tibuok nga umaabot. Sa bisag unsa mang panghitabo niining atong kalibotan nga kanunay- nagabag-o, ug usahay naghiwasa ug napuno sa kagubot, sa bisag unsa mang kalisod ug kapait nga atong mahiagoman; kita nasayod, nagatuo ug nagasangyaw nga ang Paskanhong kalipay sa Pagkabanhaw sa Manluluwas magpabilin nga dili mapakyas ug kanunayng madaugon. Unsa may buot ipasabot niining pinaka-importanteng Kristohanong kasaulogan? Sa kang kinsang ngalan ug alang kang kinsa ang Anak sa Dios mikanaog sa yuta: midawat sa hulagway sa usa ka ulipon (Fil. 2:7), nag-antos sa
kasakitan, gilansang sa krus ug nabanhaw? Ug unsay angay buhaton natong mga tawo niining ika-baynte-uno nga siglo, aron sa tinuoray mahimong umaambit ug sumusunod sa kadaugan nga naangkon ni Kristo batok sa kamatayon? Ang Simbahan nagahatag kanato ug tubag niining mga pangutana. Ang Simbahan nagapadayag nga pinaagi sa Anak sa Dios - Kinsa nahimong tawo pinaagi sa Labing Santos nga Theotokos - ang impyerno nahimong binilanggo; si Adan gipahaw-as gikan sa kamatayon; ang tawhanong tunglo nahimong walay kapuslanan; ang kamatayon namatay; ug kita nakabaton sa kinabuhi (Theotokion sa Pagkabanhaw, Stikihera sa Pagdayeg, ikaduhang tono). Sa pagkatinuod ang Ginoo nagadasig kanato diha sa Iyang gugma, nagapalingkawas kanato gikan sa kahadlok sa kamatayon ug pagkadaot, naga-ayo sa atong espirtohananon ug lawasnon nga mga kahuyang, nagahupay kanato sa panahon sa pag-antos ug kasubot, ug nagatabang kanato sa pagsunod sa makaluwas nga dalan padulong sa kinabuhing walay katapusan, sa panahon nga ang Dios magapahid sa mga luha gikan sa mga mata (sa mga tawo), ug ug wala nay kamatayon o kasubo, paghilak o kasakit (Pinadayag 21:4). Kay sa Iyang pagbuhat sa kahimoan sa pagtubos, ang Ginoo pinaagi sa Iyang sakripisyo sa krus ug sa Iyang mahimayaong pagkabanhaw nag-abli sa mga ganghaan sa langit alang sa tanan. Ug sukad niadto hangtod karon, ang matag tawo gihatagan ug kahigayonan sa kinasingkasing nga pagdawat kang Kriso isip matuod nga Dios ug Manluluwas, Kinsa nagahatag ug puno sa bendisyon nga kakusog aron sa pagkinabuhi nga makatarunganon ug aron asa madasigong pagsalmot sa kabag- ohan sa kalibotan. Mahitungod sa Paskha, si San Nikolas sa Serbia - usa ka iladong teologo sa niaging siglo - nisulat, "Si Kristo nabanhaw - sa ato pa, ang Kinabahi mas kusgan kay sa kamatayon. Si Kristo nabanhaw - sa ato pa, ang maayo mas kusgan kay sa daotan. Si Kristo nabanhaw - sa ato pa, ang tanang kalisod sa kinabuhi nasulbad na" (Mga hunahuna mahitungod sa maayo ug daotan). Ug kining kalipay sa Paska, kalipay sa pakighiusa sa Dios ug kalipay sa pagbaton ug bag-ong kinabuhi (Rom. 6:4) nga tinukod diha sa kaayo ug hustisya, nagatandog sa kasingkasing sa minilyon nga mga kristohanon, nagadasig sa pagsalmot sa mga bulahton sa gugma
ug kaluoy, nagahupay panahon sa kalisdanan, nagahatag ug paglaom sa mga nawad- an, ug nagalig-on sa mga huyang. Niining masanag nga kasaulogan sa Paska atong ihalad ang atong mga pag- ampo ngadto sa Dios pahinungod alang sa mga tawo nga karon nahimutang sa mga dapit sa gubat. Kita, isip mga kristohanaon, dili dapat mahimong mga walay- pagtagad sa mga katalagman ug mga kalisdanan sa atong mga kaigsuonan nga kinsang mga kasingkasing karon napagod na tungod sa kalayo sa panagbingkil sulod sa ilang nasod. Sa ingon, kinahanglan natong ipadangat sa Ginoo ang atong mga bug-os nga pangamuyo aron nga Siya unta, diha sa Iyang kaluoy ug kalumo, mo- ayo sa mga lawasnon, ug labaw sa tanan, mga espiritohanong samad, aron nga Siya unta mohupay sa matag kasubot ug nga Siya unta maghatag ug maluntarong kalinaw sa atong igsuong kabanayan nga niambit ug usa lang ka bunyag diha sa bunyaganan sa Dnepro. Ingon nga ang yutan-ong kinabuhi sa Manuluwas napuno sa paghago ug gugma nga magsakripisyo alang sa katawhan, kita usab ginaawhag aron mahimong sama Niya pinaagi sa atong pag-alagad sa atong isig-kaingon. Kay sa matag maayong buhat - bisag sa pinakagamay na lamang; sa matag kakugi nga ipadaplin ang atong kaugalingong kahakog aron sa kaayohan sa uban: nagapaduol kanato ngadto sa Dios - ang Tuboran sa kinabuhi ug kawalay-kamatayon, sa ato pa, nagahimo kanatong mas malipayon. Hinaot nga ang Nabanhawng Ginoo - Kinsa diha sa Iyang matinud-anong saad naga-uban sa Iyang mga sumodunod bisan hangtod sa katapusan sa kahangturan (Mat. 28:20) - motugot unta kanato - mga makasasala ug mga huyang, apan ginauhaw sa kamatuoran ug nagapangita sa kaluwasan - sa pagbaton sa bulahang kinabuhi human nato matapos ang atong yutan-ong panaw; nga unta diha sa Langitnong puloy-anan nga giandam nang daan gikan pa sa pagbuhat sa kalibotan (Mat. 25:34), kita uban sa mga santos maghari sa Iyang walay katapusang himaya (San Ambrosio sa Milan: Awit "Nagadayeg kami Kanimo, O Dios"). Kining malipayong pagpaabot sa moabot nga Gingharian sa gugma, sa panahon nga ang Dios maghari sa tanan sa hingpit gayod (1 Cor. 15:28) ang ginasangyaw sa
Simbahan sa kanunay, ug labi pa niining mahayagong mga adlaw sa kasaulogan sa Paska. Atong pamalandongan ang makaluwas nga tingog sa Simbahan nga nagatawag kanato pinaagi sa Santos nga Apostol Pablo sa pagsaulog sa Paska dili pinaagi sa daang patubo nga mao ang patubo sa sala ug kalaw-ayan kondili pinaagi sa tinapay nga walay patubo, ang tinapay sa kaputli ug sa kamatuoran (1 Cor. 5:8). Ato kining pamalandongan ug atong paningkamotan ang pagkinabuhi subay sa Diosnong kasugoan. Pinaagi sa kamatuoran sa Ebanghelyo, sa atong maayong mga buhat ug sa atong tibuok kinabuhi, atong ipadayag kanila nga anaa sa haduol ug kanila nga anaa sa halayo nga matuod nga nabanhaw si Kristo, kang Kinsa angay ang tanang himaya, dungog ug pagsimba hangtod sa kahangturan sa mga kahangturan. Amen. +KIRILL PATRIARKA SA MOSKO UG TIBUOK RUS Paska 2023


Aquaculture Extension Manual No. 2 ISSN 0115-5369 TULUN-AN SA PAGPABUAD SING LUKON Sinulat nanday Jurgenne H. Primavera kag Florentino D. Apud AQUACULTURE DEPARTMENT SOUTHEAST ASIAN FISHERIES DEVELOPMENT CENTER Tigbauan, Iloilo, Philippines
Aquaculture Extension Manual No. 2 ISSN 0115-5369 T U L U N -A N SA PAGPABUAD SING LUK O N Sinulat nanday Jurgene H. Primavera kag Florentino D. Apud Ginsulat sa Hiligaynon n i Teobaldo P. Saracho AQUACULTURE DEPARTMENT SOUTHEAST AS IAN FISHERIES DEVELOPMENT CENTER Tigbauan, Iloilo, Philippines
Copyright 1976 nanday J. H. Primavera kag F. D. Apud I n i nga b a la s a h o n n a h a u n a nga g in b a n t a l a sa T h e P h ilip p in e J o u rn a l o f F is h e rie s , 1 4 ( 2 ) : 1 6 0 - 1 8 2 .
P A N G U N A N G D IN A L A N Ang idea tu h o y sa pagsulat sing isa ka balasahon nahanungod sa pagpabuad sing lukon sa punong nabun-ag sang ginahiwat ang pila ka mga lektyur nga m ay kaangtanan sa nagkalainlain nga mga paagi sa pagdum ala sang punong nga ginhatag sang mga katapo sang "research staff" ukon hubon sang mga m anunoip sang D epartam ento sang A kuakultura (A quaculture D epartm ent, Leganes Station) sa mga salaligan, mga kabulig kag iban nga mga tinao sa punong hum alin sang Septiem bre tu b to b Nobiem bre 1975. Ang isa sang mga tagsulat may daku nga pinanilagan sa pagdumala sing pribado nga punong. Sa kaangtanan sina nga buko ang amo nga pagsulat ginsugoran sing maid-id sadtong 1976 m atapos ang mga isa ka tuig nga pangabudlay sa punong didto sa Leganes diin ginatun-an pinaagi sa mga eksperim ento ang teknolohiya sa papatubas sing lukon. Sa pila ka mga seminar tuhoy sa pagpabuad sang lukon nga ginhiwat sa mga katapo sang " Fishpond Coopera to r 's Program " kag ginpatigayon sang Training and E xtension Division sang D epartam ento, ginkaisahan nga kinahanglan gid ang isa ka balasahon sa sini nga bagay. ini nagakahulogan nga among ultim o nga balasahon tu h o y sa pagsagod ukon pagpatubas sing lukon. Ini ginbuhat lamang para m akatudlo ukon makagiya sa mga m anogpunong, mga alagad sa ekstension, kag iban pa nga mga tao nga gusto m akapatubas sing lukon nga sarang mabaligya sa luas kag subong m an diri sa aton. Sa kaangtanan sini ginabaton, ang mga panugyan tu h o y sa pag-uswag sanglit kinahanglanon ini sa palaabuton nga pagliwat ukon pagpauswag sining balasahon. Bisan ini bunga sang m adam o nga pagliwatliwat, wala A . Kabilogan nga Pagbinagbinag 1. Ang isa ka punong para sa lukon kinahanglan nga ipasuno gid sa mga sulondan tu h o y sa nagakadapat nga lokasyon u k o n duog, desinyo kag konstruksion nga ginapaathag sa nagakalainlain nga mga balasahon nga ginpabantala sang BFAR* kag iban pa nga nagatuip nga mga talapoanan kag mga eksperto sa sini nga bagay. 2. Ang pagbuhi sining sahi sang sapat nagakinahanglan gid sang tul-id nga mga tulom anon. Bilang katapo sang pam ilya sang mga ulang, a n g P . monodon (lukon) ** nagadako m atapos maghiluno kag sa sini nga tio n m ay katalagm an sa mga samong kag sa mga katulad niya nga lukon. Gani, kinahanglan gid nga ang punong hilw ay sa mga samong paagi sa nagakaigo nga pagbutang sang bulong sa waay pa m abutang ang mga binhi ukon semilya kag paagi m an sa m aayong pagdumala sang punong subong sa nagakaigo nga pagsala sang tu b i kag husto nga pagpatubig kag pagm entenar sang kahon sa tio n sang pagsagod sini. 3. Agod m alikawan ang pagkinan-anay, m ay im portante nga mga bagay nga kinahanglan m atapna ukon m ahaganhagan katulad sang pagkagutom , pagkakulang sing oksiheno kag pagtaas sang tem peratura sa tubig. Nagapabudlay ini sa ila, busa kon kaisa, amo ang tunaan sang pagkinan-anay nila. Isa sa paglubad sini am o ang pagbuhat sing kanal sa tunga ukon palibot sang punong. Makabulig ini bilang pasilongan ukon palalipdan sa tinion nga m ataas ang tem peratura sang tu b i ukon sa panahon sang ila paghiluno. Bureau of Fisheries and Aquatic Resources * * Penaeus monodon FABRICIUS 1
4. Ang nahauna nga mga pagsulay nagapakita nga madasig ang pagdako sang lukon sa mga punong nga mga isa ka m etro kadalom kag kubos sing kaalat ang tubig halin sa 10-20 ka ppt.* Ang m adalom nga punong m ahim o nga m akapondo sing nagakaigo nga kantidad sang tu b i nga m akahatag sing sampat nga pagkaon kag iban pa nga mga kinahanglanon sa pagkabuhi. Subong m an, sa punong nga m aalat ang tu b i, ang mga ginakaon sang lukon nagakausik ukon laban nagakadto lamang sa pagbalanse sang kaalat sa ila kalawasan sa baylo nga makapadasig ini sa ila pagdako. 5. Sa mga pagpanilag kag pagpanalawsaw sa pagdakop sing semilya kag ham tong nga lukon sa dagat nagapakita nga ang iban pa nga mga sahi sang ulang katulad sa P. merguiensis (hipong p uti), P. semisulcatus (bulik) Kag Metapenaeus spp. (suahe) nagaluntad sa kadagatan sang Pilipinas. Ang pagpabuad sini nga mga sahi upod sa P. m onodon ukon lukon makapadugang sang paghimulos sang nagkalainlain nga mga pagkaon sa sulod sang punong. Sa sini nga paagi mahimo madugangan ang patubas basta nga, sa pagtipon sang mga nagkalainlain nga sahi sa isa ka punong, dapat talupangdon sing m aayo nga indi m agpareho ang mga kalan-on. 6. Ang m asunson nga pagtam od sa mga Piguras 1-1d samtang nagabasa sini m akabulig sing daku. 90-95 porsiento ang tab-ang Pigura 1. Polyculture sang bangros kag lukon sa mga punong (mga sistema sa pagpondo). 2
Pigura 1a. Mga talamdan sa paghanda sang punong (kon para lablab) Pigura 1b. Mga talamdan sa pagsagod sang semilya 3
4 Pigura 1c. Mga talamdan sa paghanda sang punong (kon para lablab kag plankton) Pigura 1d. Mga Talamdan sa pagsagod (Kaluangan)
B. Paghanda sang Punong 1. Pahubsan sing m aayo ang punong, kapolan sing m aayo sang lunang ang prensa (Fig. 2) kag pam alahon ang punong sang bale isa ka semana (1 tu b to b 7-9 ka adlaw). Sam tang ginapam ala, him uon ining m asunod: a. kaayuhon ang kahon kag kanal b. kultibahon kag tapanon ang sulod sang punong (kon kinahanglanon) c. butangan sing salaan nga m apino (nylon screen) ang pasagayan ukon prensa 1) salaan nga kawayan nga m ay nylon kag nagaatubang sa kanal 2) salaan nga kawayan nga m ay nylon kag nagaatubang sa punong 3) nylon screen trap (bulon; Fig. 3) ukon lum pot (bagnet, Fig. 7) sa sulod sang punong sa tio n sa pagpasulod sang tu b i d. butangan sing apog kon maaslom ang d u ta sa punong (Dugang I) e. butangan sing organo nga hilu batok sa mga sapat-sapat f. butangan sing organo nga abono (Dugang III) subong sang iti sang m anok, (Dugang I) higku sang baboy, karabaw , baka kag iban pa. Pigura 2. Pagtampok sang pasagayan 2. Pasudlan sing diutay nga tu b i ang punong m atapos m akasalupsop ang hilu kag abono. (ika-8 tu b to b 10 ka adlaw) a. nahauna nga adlaw: 5 ka sentim etro ang kadalum on b . ikaduha nga adlaw : dugang nga 3 ka sentim etro 3. Pabayaan nga m ag-ebaporar ang tu b i kag sugori ang pagpatubo sang lablab (halin sa 9 tu b to b 18 ka adlaw). Iariya sing nagaynay ang tu b i kag pasudlan sing bag-o nga tubig tu b to b 10 ka sentim etro ang dalom . Pananglit indi m aayo ang tubo sang lablab: a. butangan sang kom ersyal nga abono katulad sing 16-20-0; 18-46-0 ukon urea (Dugang III) b. laptahi sing lablab nga gintipon halin sa iban nga punong 4. P atubuon ang lablab tu b to b m agham tong halin 18 tu b to b 30 ka adlaw 5
5. A m at-am at pahubsan ang punong. Usisaon kon m ay samong pa nga mga sapat subong sang tilapia kag iban pa nga isda nga m ahim o nakasulod ukon nabuhi m atapos ang pagbutang sing hilu. Ining mga samong nga nakaluwas ukon nakalusot pasulod kinahanglan gid nga paty o n sanglit m angitlog ini sila sa sulod sang punong. Pasudlan liwat sing tu b i ang punong, pahubsan kag lim pyuhon liwat sing isa tu b to b duha ka beses kon kinahanglanon 6. Bilang hingapos, ilisi ang tubi. B uhata nga 15-25 sentim etro ang kadalum on sang gin-ilis nga tu b i C. Ang Pagbuhi sing Semilya 1. Ang tio n sa pagbuhi sing semilya ukon binhi. Ang binhi dapat ibuhi a. Sa waay pa alas 9 sa aga ukon lam pas na ang ika-9 sa gab-i Kon m ainit ang panahon. Labing m aayo kon ang pagbuhi pagabuhaton sa aga pa gid. b. M ahimo m an m agbuhi bisan ano nga tio n samtang magal-om kag m anu bo ang tem peratura sang tu b i sa punong c. Sa bisan ano lang nga tio n nga ang tubig halin sa gua nagasulod sa punong lam haron katam a 2. Kagulangon sang Semilya: postlarva " P10 -P20 ang sarang m an m abuy-an kon m aayo ang lawas sang semilya Table 1. Ang Kadam uon sang buhos sa sahi sang pagsagod Kon Isaylo Kon Indi Isaylo Sem ilyahan 20-30 lukon Kon puro lu k o n : Kaluangan kon puro lukon: 5,000-20,000 layaw nga lukon kada ha. 10,000-30,000 semilya kada ha. Kon lukon kag bangros: kon lukon kag bangros: 5,000-10,000 layaw nga lukon kada ha. kag 500-1000 semilya sang bangros kada ha. 10,000-20,000 semilya sang lukon kada ha. kag 400-600 semilya sang bangros kada ha. (2-3 bulan nga pagsagod) 3. Ang kadam uon sang semilya nga ibutang (table 1) a. Para sa m ay sem ilyahan nga sistema sa pagbuhi. 1) Sem ilyahan: 20-30 ka similya kada m etro kuadrado (ukon 200,000 tu b to b 300,000 tagsa ka ektarya.) 2) Kaluangan: (basaha ang bahin sa Pagsaylo, seksyon D) b. Para sa palargo u k o n deretso nga sistema sa pagbuhi: 1-3 tagsa ka m etro kuadrado (ukon 10,000-30,000 tagsa ka ektarya) 4. Pag-abot sang similya 6
D. a. K uhaon ang yelo gikan sa mga sulodlan nga styrofoam . b. Magpili sing isa ka plastik bag, isipon ang mga semilya. Ini kon m edyo alalangay ang unod. 5. A ktual nga pag-isip a. Maghanda sing apat tu b to b lima ka mga labador (60 sentim etros ang diam etro) kag tungaa sing tu b i gikan sa punong. b. K uhaon ang plastik bag gikan sa sulodlan nga styrofoam , buksan kag am at-am at dugangan sing tu b i gikan sa punong ang sulod sang bag. c. Ipanagtag sing alalangay ang semilya sa lim a ka mga labador. d. Sugoran ang pag-isip nga m ay duha ka manog-isip kag isa ka m anoglista sa tagsa ka labador. e. Kabilogan nga kadam uon sang semilya = kadam uon sang naisip sa napili nga sulodlan x kabilogan nga kadam uon sang mga sulodlan (ini kon ginabulobanta nga alalangay ang kadam uon sang semilya sa tanan nga styrofoam nga sulodlan). f. Ang mga semilya nga naisip na kinahanglan nga m atipon kag buy-an sa gilayon sa sulod sang punong. 6. Ang pagbuhi sang semilya sa nabilin nga mga sulodlan. a. K uhaon ang plastik bag gikan sa sulodlan nga styrofoam . b. Palutaw on ang mga plastik bag sa nagkalainlain nga bahin sang punong sa sulod sang indi m agkubos sa 30 m inutos. c. Buksan ang mga bag kag kuhaon ang tem peratura sang tubi sa sulod sini paagi sa term om etro. K uhaon m an ang tem peratura sang tu b i sa punong. (Pananglit waay sing term om etro, itum -oy ang imo isa ka tudlo sa tu b i kag bulobantaon ang kainit). d. Kon ang diperensya sang tem peratura mga 2-3°C ukon kubos, mahimo buy-an gilayon ang semilya. Itum -oy sa tu b i sa punong ang baba sang plastik bag agod nga m akalangoy paggua ang mga semilya. G anoya ang bag agod m aglalapta ang semilya. e. Kon ang diperensya sang tem peratura mga 4-5°C ukon kapin, p atahaw ta haw on ang tem peratura paagi sa am at-am at nga pagbutang sing tu b i gikan sa punong sa sulod sang plastik bag. Pagkatapos m apatahaw , buy-an ang semilya suno sa ginapaathag sa ibabaw. f. G inarekom endar ang direkta nga pagbuhi sang semilya sa punong sangsa maggamit pa sing bitinan nga lam bat katulad sang hapa agod am at-am at sila m akasaho sa bag-o nga salayohan. Ining naulihi m akahatag sing daku nga kabudlay sanglit magaagaway sila sing lugar, pagkaon, kag iban pa nga bagay. Bangod sini, ang semilya m agaluya, kag subong m an sang nagahiluno, madali nga kaunon sang katulad niya. Pagsaylo (gikan sa semilyahan pakadto sa kaluangan). 1. Tion sang pagsaylo (basaha ang Pagbuhi, seksyon C). 7
8 2. K adakuon sang semilya: 1-2 g. (30-45 ka adlaw sa nursery pond). 3. K adam uon sang binhi (basaha Table 1). a. kon puro lukon: 5,000-20,000 layaw nga lukon kada ha. b. kon lukon kag bangros: 5,000-10,000 layaw nga lukon kada ha. kag 500-1,000 semilya sang bangros kada ha. 4. Mga m etodo. a. Pagdakop paagi sa bakikong Pig. 4). 1) M agbutang sing bakikong sa higad sang kahon nga mga 2-5 m gikan sa pasagayan sang punong. 2) Am at-am at buhinan ang tu b i tu b to b magtunga ang kadalum on sa duha tu b to b tatlo ka oras, sa wala pa ang m anog-abot nga taob sa gab-i. 3) Pagtaob, magpasulod dayon sing bag-ong tubig. 4) Butangi sing suga sa ibabaw sang bunoan sa pagpatipon sang lukon sa tio n sang gab-i. 5) Pagkaaga, haw-ason ang unod sang bakikong. 6) Isaylo ang mga nahaw-as paagi sa balde, ukon pinalutaw nga hawla (Pig. 5) ukon bitinan (Pig. 6). b. L um pot ukon bagnet (Pig. 7). 1) A m at-am at nga buhinan ang tu b i sa bloke sa sulod sang duha tu b to b ta tlo ka oras sa wala pa ang taob sa hapon ukon gab-i. Pigura 3. Bulon
Pigura 4. Bakikong 2) Pasudlan sing bag-o nga tu b i ang bloke tu b to b m apuno ini. 3) Paghunas sang tu b i gilayon nga ihulog ang lum pot. Ang labing m aayo nga tio n sa paggamit sang lum pot amo ang gikan sa mga alas 6:00 tu b to b alas 7 :00 sang gab-i, sa panahon sang daku nga tu b i sa palation. 4) Idul-ong ang semilya paagi sa pagsulod sa balde ukon hawla (shrimp cage). c. Mga m etodo sa kulongan (catching pond). 1) B atakon ang tanan nga bastidor ukon hawla kag mga tram pa sang pasagayan sang bloke. 2) Ipanubo ang tu b i sing mga m edya ang kadalum on sa kahapunanon ukon kagab-ihon, paagi sa pagm anehar sang pasagayan. 3) Magpasulod sing bag-o nga tu b i gilayon sa pagtaob. 4) Pagkagab-i ariyahi ang tu b i agod magdul-os ang semilya sa kolongan. 5) Ibalik ang bastidor sa pasagayan sang bloke kag dugangan ang tu b i kon ginakinahanglan sa m asunod nga adlaw. 6) Haw-ason ang mga lukon sa kulongan paagi sa sibot u k o n sagyap pagka- aga sa wala pa mag-init ang tu b i sa kulongan. 7) Isaylo nam an ini sa kaluangan paagi sa balde, hawla ukon bitinan. Pigura 5. Human sa kawayan nga kalargahan sang layaw ukon hamtong nga lukon 9
E. 10 Pigura 6. Bitinan d. Manual nga paagi tu h o y sa kom pleto nga ani. 1 ) Haw-ason ang unod sang bloke paagi sa mga m etodo nga ginpaathag sa ibabaw. 2) Pahubsan sing nagaynay tu b to b m agtupong ang tubig sa bibig sang kanal palibot sa bloke. 3) D akpon ang mga nabilin nga lukon nga yara sa kanal paagi sa sagyap. sudsod, sahid u k o n dredge net (Fig. 10). 4) Buhinan pa gid ang tu b i tu b to b nga m ahubas na ang kanal. 5) Pam uloton ang mga nabilin nga mga lukon. Ang Pagsagod 1. Pagmanehar kag pagtem pla sang tu b i a. K adalum on sang tu b i 1) Sem ilyahan: 20-25 ka sentim etros sa tio n sang pagbutang sang semilya, am at-am at dugangan sing 10 sentim etros tagsa ka pagtaob tu b to b m akaabot sa pinakam adalom nga 60 sentim etros; ini para sa lablab nga pagpakaon. 2) Kaluangan: 30-35 ka sentim etros sa tio n sang pagbutang sang binhi. Am at-am at dugangan ang tu b i sing 10 sentim etros tagsa ka pagtaob tu b to b sa kadalum on nga 110 sentim etros; ini para sa lablab ukon plankton kag supplem entaryo nga pagpakaon. b. Pag-ilis sang tubi. 1) Ilisan ang tu b i sa tagsa ka pag-abot sang sikla a) Buhinan ang tu b i pila ka tak n a sa wala pa ang m anog-abot nga ta o b . Pasudlon ang lab-as nga taob. b) Suliton sing duha ka beses ang nahinam bitan nga paagi sa hitaas natungod sa pagpasulod kag pagpahu b a s sang tubi.
Pigura 7. Lumpot naangot sa balayan Pigura 8. Lambat Pigura 9. Sudsod c) Magpasulod sing bag-o nga tubi sang taob sa punong kag indi na pagiariya ang tubi. d) Suliton ang pagpasulod sang taob tu b to b sa kadalum on nga suno sa kinahanglanon. 11
12 Pigura 10. Dredge Net e) Ang pag-ilis sing tu b i buhaton sing kis-a tagsa lima ka adlaw (3 ang tu h o y sa pagpahubas kag pagpasulod + 2 sa pagpasulod lamang) sa tagsa ka sikla. 2) Ilisan ang tu b i kon indi m aayo ang kahim tangan (kulang sa oksiheno, m ataas ang tem peratura sang tu b i, nagakam atay ang mga isda); kon hunas, maggamit sing bom ba sa tubi. Ang lukon nga m akita nga nagalangoy hapaw sa tubig kon adlaw nagapakilala nga indi maayo ang kahim tangan. 3) Sa tinion nga m ainit ang adlaw ukon kaagahon sa diin m anubo ang oksiheno sa tu b i, labugayon ini paagi sa paggamit sing bom ba sa tu b i ukon iban pa nga mga paagi. 4) Makaligad ang kasarangan tu b tu b m akusog nga ulan, palapaw on ang tu b i nga m atab-ang u k o n ulan. Sa gilayon ilisan sing tu b i halin sa taob ukon maggamit sing bom ba sa pagpasuyon sing bag-o nga tubi. 5) Kinahanglan m ay isa ka tu h ay nga palasudlan sang tubi sa pihak sang pasagayan agod m angin-epektibo ang pag-ilis sang mahigko nga tu b i sa sulod sang punong. 6) Sa tio n sang hunas u k o n ayaay, tam pokan sing lunang ang igutlan sang sang pasagayan kon husto na ang kinahanglanon nga seradura kadalum on sang tu b i agod m alikaw an ang pagtahos sang tubi. 7) Usisaon kag kaayuhon adlaw-adlaw ang mga kahon nga m ay buho sang alimango agod m atapna ang pagtahos sang tubi. 2. N atural nga pagpakaon a. Lablab 1) M agbutang sing laya nga sanga sang kahoy mga isa ka bugkos tagsa ka 20 m etros kuadrado ukon 500 ka bugkos tagsa ka ektarya agod m ay m apasilongan ang nagatubo nga mga lukon kag agod m atapna m an ang pag-anod kag pagsampay sang lablab sa higad sang punong. Ihilira nga nagahigda ang mga sanga pabalabag sa huyop sang hangin. Kon wala sing laya nga sanga sang kahoy, ang laya nga mga lukay kag mga kaging king sang kawayan mga m aayo nga salili. 2) Ang pagbuhin sang tu b i sa wala pa mag-ilis sini kinahanglan nagaynay lamang agod indi m aanod ang lablab kag labing maayo nga him uon ini sa tio n sang kagab-ihon ukon sa kaagahon nga m anubo ang tem peratura sang tubi.
F. K on ang tubo sang lablab nagakunol na sa tio n sang pagsagod kag pagpadalagko sang binhi suguran ang paghatag sang suplem ento nga pagkaon. b. Metodo Plankton 1 ) Ini nga paagi ginagamit sa kaluangan sa diin ang kadalom sang tubi m akaabot sa 60-110 sentim etros. 2) Maggamit sing kom ersyal nga abono m atapos ang pag-ilis sang tu b i sa tion sang sikla (Dugang III). Indi pagpahubsan ang tu b i tu b to b sa ika 12-14 kaadlaw. Mahimo ilisan nam an ang tubi, pag-abot sang sikla kag suliton ang pag-abono. c. Lum ot 1) Kon madamo na kaayo ang indi kinahanglanon nga lum ot, panipunon ini agod indi m akasangit ang mga lukon sa nagabanig nga lum ot. 2) Ibulad ini sa kahon sa sulod sa pila kaadlaw agod m aghum ok kag maggamit liwat bilang pagkaon sa amo nga bloke ukon sa bloke sang bangros. 3. Pangsupplem ento nga pagpakaon (5 g tu b to b sa kadakuon nga sarang maani; samtang nagadako ang lukon palakon sing unod sang hayop. a. Sahi: lab-as nga mga isda gikan sa mga punong (bidbid), bulan- bolan, tilapia kag iban pa), tahong, ulo sang pasayan, panit sang mga sapat kag iban pa nga mga unod nga sarang m atigayon kag waay ginagamit nga pagkaon sang tao. d. Kadam uon: 5-10% sang nakalkulo nga kabug-aton sang lukon sa sulod sang bloke (Dugang IV). c. Ang paghanda: T adtaron sing pakuadrado (mga 0.5 tu b to b 1.0 sentim etros ang diam etro) kag ang magamay ipakaon sa lukon nga lam haron pa. d. Makapila kag ang mga paagi sa pagpakaon: Adlaw-adlaw ukon makaisa sa tagsa ka duha ka adlaw sa kahapunanon ukon kasisid m on; Iwarawag sa bug-os nga punong; agod m aabot ang tunga sang punong, m agbutang sing latayan kon kinahanglanon. Paghaw-as (Basaha ang Pagsaylo, Seksyon D) 1 . K adakuon sang lukon: 15-30 ka bilog tagsa ka kilo ukon 30-60 gramos ang isa ka lukon (4-6 ka bulan ang pagsagod sa m atulotab-ang nga tu b i nga (10-25 ka p pt ang kaalat; ang pagdako m ahinay sa tu b i nga tam a kaalat. 2. Ang paghaw-as b u h a to n sing sagunson sa sulod sang tatlo ka adlaw ukon gab-i paagi sa paggamit sing bakikong, padul-os sa lu m p o t ukon halaw-asan (catch ing pond). Kinahanglan nga pasudlan gilayon sing tu b i ang punong kon ang gingamit nga paagi amo ang pagpadul-os ukon pagtipon sa halaw-asan. 3. Sa ikaapat nga adlaw, kom pletohon ang paghaw-as paagi sa pagbuhin sang tubi nga tupong lamang sa tu b i sang kanal kag ang pagpanahon sang nabilin pa nga mga lukon. 13
G. Ang paghanda kag ang pagpadala (Ang masunod nga mga paagi kinahanglan nga sundon gid sa labing madali nga m ay paghalong agod magahaganhagan ang kapierdehan kag mapreserbar ang kalidad). 1. Sa gilayon pagkatapos sing ani, klasipikahon suno sa kadalagko. Kon ibaligya sa luas, sundon ang standard nga kadako kag kuhaon ang mga ulo agod m agkubos ang bacterial counts kag m alikawan ang pagbalhin sang duag. B uhaton dayon sa duog nga ginanihan ang pag-ilada. Ang pagkuha sing ulo sang lukon sa duog diin gin-ani labing maayo sanglit m akapakubos sang kinahanglanon nga yelo. Ang mga ulo sarang m apakaon sa mga lukon sa iban nga bloke. 2. Sa sulodlan, ang mga lukon bal-otan sing manipis nga yelo. Ang pinakataas nga kadam ulon sang yelo kag lukon sa isa ka sulodlan indi magkapin sa 2-3 ka tap ak (60-90 sentim etros) agod malikawan nga pagkadunot sang naidalom. 3. Ang naim pake nga mga lukon dalhon sa m erkado kon ini para konsum o lokal ukon sa planta sang iladahan kon ibaligya sa luas. Dugang I Pagtapna sang mga H alit kag mga Samong 1. Mekanikal a. Ang pagpahubas kag pagbulad sing m aayo sang bloke m akaduha tu b to b m akatatlo ka beses m akapatay sang indi kinahanglanon nga mga sahi sang isda subong sang tilapia, bidbid, bulanbolan, bulgan, bagtis kag iban pa. b. Ang pagsuhol sing mga babae kag mga kabataan nga m agtipon sing mga suso (Fam ily Cerithidae) kon pila dira ang lata m akahatag sing dugang nga kita sa mga tao sa palibot. c. Ang mga suso nga nagapinunsokpunsok sa sarang m atipon paagi sa pala ukon rake. d. Ang regular nga pagtatap sang mga pasagayan kag mga kanal nagabuhin sang m akahalalit nga epekto sang mga barnacles kag mga sapat nga m ay alukaba. e. Ang pagbutang sing bastidor (kaw ayan kag naylon), bagnet, bulon, kag iban pa, m akatapna sang pagsulod sang indi kinahanglanon nga sahi sang mga punong. sapat sa tio n nga nagapasulod sing tu b i sa 2. Mga bulong ukon kem ikal (H im uon ini sa tio n nga wala pa m abutang ang binhi kag ang gam iton lamang sang kilo nga organo biodegradable organic pesticides nga nagaserbe m an sa pag-abono sang punong. a. Samtang hubas ang punong, apang m abasabasa pa, isabwag sing alangay ang m asunod: 1) Salin sang tabako (pulbos, kahoy/paklang) sa 200-40 kilos tagsa ka ektarya agod m apatay ang mga isda kag mga suso. 2) quicklim e (CaO) 100-600 kilos tagsa ka ektarya agod m apatay ang mga 14
isda. Ang gatas sang apog isa ka m alapuyot nga solusyon sang m atunaw sa tu b i nga apog (quicklim e); ginabutang ini sa mga bahin nga m ay tu b i kag m ay isda. Kon para pagkondisyon sa punong, labi na gid sa mga d u ta nga tam a kaaslom, ang kantidad nga ibutang m ahim o dugangan tu b to b 1,000-2,000 kilos tagsa ka ektariya. b. Makaligad ang 1-2 ka adlaw, butangan sing abono organo (A ppendex III). c. Pabaya-an anay nga ang abono m akasalupsop sa duta sa sulod sang 4-5 ka adlaw. d. Pasudlan sing diutay nga tu b i nga mga 5-8 ka sentim etros ang kadalom . e . Makaligad ang tatlo kaadlaw, dugangan ang tu b i sing m ay 15-25 sentim etros ang kadalom . f. Bisan ang tu b i sing m akaduha kag m ahim o butangan sing binhi ang punong makaligad and 1-2 ka semana. 3. Ang kom ersyal nga pinulbos nga tu b li (derris) (5-8% rotenone) mahim o maggamit sa wala pa m abutang ang binhi sa punong nga m ay kasarangan nga tu b i sa kadam uon nga 1 ppm (0.8 kilos tagsa ka ektariya) tu b to b 4 ppm (3.2 kilos tagsa ka ektariya) sa kadalom nga mga 8 sentim etros. Kon indi ini m abakal sa mga balaligyaan, ang tu bli nga pulbos sarang mahim o gikan sa tu bli ukon sa iban nga mga tanom . a. ibulad ang gam ot sing mga isa ka semana, ang iban nga bahin sang tanom sarang m atanom katulad sang kam ote. b. tad ta ro n ang ginbulad nga gam ot kag hulom an sa tu b i sing mga isa ka gab-i. c. bayuhon sing m aayo ang basa nga mga gam ot. d. hulom an liwat sa tubi, kag labugayon agod mahim o nga solusyon sang rotenone. e. ibutang ang solusyon sa punong. Ang solusyon halin sa 4 ka kilos nga gam ot sang tubli tum an makaigo sa isa ka ektariya nga 8 senti m etros ang kadalum on sang tubi. Dugang II Mga Balatian 1 . Ang labing im portante nga m icroorganism o nga ginatunaan sang balatian sang ginasagod nga lukon amo ang chitinoverous bacteria nga nagakaon sang alukaba kag ectocom m ensal protozoa nga nagatapik sa lawas, lakip sa mga hasang. Kon ining naulihi m adam o na sa mga hasang, m aiwat ang pagginhawa ukon lukon. pagpasulod nila sing oksiheno kag nagaluya ang 15
2. Ang m ay balatian nga mga lukon m am utikan sa m asunod: a. nagapalangit-om ang mga duog sang alukaba. b. nagakalahulog ang mga kam oy, gision ang ikog kag iban pa nga mga bahin sang lawas. c. madalag ang panit. d. m aluya ang hulag. 3. Ang pagtapna kag pagpahaganhagan sang balatian m atigayon paagi sa m asunod: a. m asunson nga pag-ilis sang tu b i sa punong. b. indi pagpakaunon sing sobra; ang sobra nga pagkaon nga indi m akaon m apundo kag m adunot sa idalom sang punong kag amo ini ang ginatunaan sang pagdamo sang m ikrobyo. Dugang III Pag-abono 1. Pag-abono (organo) a. Isa tu b to b duha ka adlaw m atapos ang pagbutang sing tabako (ukon iban nga mga bulong nga m akatapna sang halit) sa ginpahubsan nga punong, sabwagan ini sing m am ala nga iti sang m anok nga m ay kadam uon nga 1,000-3,000 ka kilo tagsa ka ektariya. b. Sarang m an maggamit ang mga ipot sang karabaw, baka, kag kabayo kag pinadunot nga dagami. c. Pabayai nga m agsalupsop ang bulong kag abono sa duta sa sulod sing 4-5 ka adlaw. d. Pasudlan sing tu b i nga 5-8 ka sentim etro ang dalom . e. Sunda ang paagi sa Dugang I (Seksyon 2, a). 2. Pag-abono (kom ersyal) a. T uhoy sa pagpatubo sang lablab kag paghanda sang punong: Sabwagan sing 100 kilos (2 k a bags) tagsa ka ektariya sang 18-46-0 ukon 200 kilos (4 bags) tagsa ka ektariya sang 16-20-0 nga abono. b. T uhoy sa pagpatubo sang plankton, ang kadalom sing tu b i indi m agkubos sa 60 sentim etros. 1. M agbuhat sing isa ka kuadrado nga plataporm a nga kawayan ukon kahoy nga m ay 0.75 m etros kuadrado ang kalaparon tuhoy sa tagsa ka ektariya. Ang plataporm a kinahanglan 15-20 ka sentim etro ang lugdang halin sa ibabaw sang tubi. 2. M agbutang sing 22 kilos (mga tunga sa sako) tagsa ka ektarya sang 18-46-0 ukon 50 kilos (mga isa ka bag) tagsa ka ektarya sang 16-20-0 nga abono m atapos m akapasulod sing tu b i sa punong sa kadalum on nga 60 sentim etros. 3. Suliton ini nga aplikasyon suno sa napaham tang sa hitaas m atapos ang tagsa ka pag-ilis sang tu b i ukon kinahanglanon. 16
Dugang IV Ang G inbulobanta nga Kantidad sang Supplem ento nga Pagkaon nga I gahatag. 1 . Tung-on ukon gabangon sang tu b i gikan sa punong ang isa ka nagaunod sing 25 letros nga balde. Pisahon ini sa labing m alapit nga napulo ka gramo ukon sa labing m alapit nga gramo ang 25 litros nga balde sing tubi sa punong kutob tunga ukon gabang. 2. M agkuha sing sampol ukon m uestra nga indi m agkubos sa 30 ka lukon gikan sa bakikong kag isulod sa balde. K ilohon ang balde upod ang tu b i kag mga lukon. Likawan ang pagkapot sa lukon ukon ano m an nga butang nga m akapaluya sini. Sa gilayon ibalik ang lukon sa sulod sang punong. 3. B ulobanta/K alkulasyon. a. Timbang sang isa ka lukon (ABW)g = tim bang balde + tubi + sample nga lukon - tim bang sang balde + tubi 30 b. Bulobanta nga kabug-at sang lukon sa punong (gramos ukon kilos)= ABW x kabilogan sang stock x bulobanta nga porsiento sang m abuhi. N abuhi = 50% halin sa semilya tu b to b nagdulodalagko nga daw lansang nga 2-1/2-3 pulgadas. 70-90% halin diri tu b to b maani. c. Kantidad sang suplem ento nga pagkaon (gramos ukon kilos) = bulobanta nga kabug-at sang lukon x 5-10% (dibidihon 2 ka bahin kon ang pagpakaon m akaduha sa isa ka adlaw). 4. Ang sampol sarang m akuha sa kada bulan kag ang kantidad sang pagpakaon nga igahatag ipasibo suno sa kuentada diri. 5. Kon ang stock nagapakita nga m aniwang ukon nasobrahan sa pagpakaon (pagtipon sang sobra nga pagpakaon sa idalom sang punong) ang kantidad sang pagkaon dugangan ukon buhinan suno sa situasyon. N A G A P A S A L A M A T A n g mga ta g s u la t n a g a p a a lin to n sing h u g o t nga pagpasalam at k a n d a y M bng. J. M . G aray, D ir e k to r tu h o y sa mga S e rb isyo A d m in is tra tib o kag Kausw agan, kag D r. T hom as G. F lores. K a b u lig nga D ir e k to r , A sian In s titu te o f A q u a c u ltu re , bangod sang ila d a k u kag m apu sla n o n nga mga b u lig . CREDITS: text figures - Hernando R. Juntaria, David Lactuan; cover photo - D. Valenzuela 17
Ang Departamento sang Akuakultura Ang D epartam ento sang A k u a k u ltu ra sang Sentro sa Pagpauswag sang mga Pangisda sa Nabagatnan Nasidlangan nga Asya ukon SEA FD E C isa ka talapoanan sang mga kapungsoran tu h o y sa pagtukib sa pagpauswag sang mga pangisda sa sini ta tlo ka mga nga re h iyon . Ginpasad sa Puod sang I lo ilo, Pilipinas, isa ini sa departam ento nga ginpasad sa idalom sang Kasugtanan sang S EAFDEC nga ginatapoan sang anom ka mga pungsod nga amo ang H apon, Malaysia, Pilipinas, Singapore, Thailand kag V ietnam . Ang duha pa gid amo ang Departam ento sa Paghanas d id to sa B angkok, Thailand kag ang departam ento sang Marine Fisheries Research d id to sa Singapore. AQUACULTURE DEPARTMENT SOUTHEAST ASIAN FISHERIES DEVELOPMENT CENTER T ig b a u a n , Ilo ilo , P h ilip p in e s