Ikaw Ang Akon Bayani A n p a g - a t o h a n m g a b a t a k o n t r a h a C O V I D - 1 9 !
An paghimo han "Ikaw an Akon Bayani" Usa ini nga libro nga proyekto nga ginhimo han Inter-Agency Standing Committee Reference Group on Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings (IASC MHPSS RG). Ginsuportahan ini nga proyekto han magkaduru-dilain nga mga eksperto tikang han mga miyembro nga ahensiya han IASC MHPSS RG, kaupod an mga kag-anak, mga nag-aataman, mga maestra, ngan mga kabataan tikang ha 104 nga mga nasod. Usa nga surbey nga gindumara ha bug-os nga kalibutan an iginpapanhatag ha magkaduru-dilain nga lengwahe sugad han Arabic, Eng- lish, Italian, French ngan Spanish basi usisahon an kahimsog han hunahuna han mga kabataan pati na gihap an ira mga sikolo-sosyal nga panginahanglan ha panahon han pagsarang han COVID-19. An mga topiko nga ginhisgotan hini nga istorya kay igin-uyon ha mga resulta han surbey. Ini nga libro kay iginpasumat pinaagi hin pag-istorya ha mga bata ha mga nasod na apektado han COVID-19. Gin gamit liwat an mga reaksyon tikang ha mga kabataan, mga kag-anak ngan mga nag-aataman pagrepaso ngan pag update han istorya. Sobra 1,700 nga mga kabataan, kag-anak, nag-aataman ngan mga maestra ha bug-os nga kalibutan an naghat- ag han ira oras para ipaangbit kun paonan-o nira gin aatubang an pagsarang han COVID-19. Damo nga salamat para han mga kabataan, kag-anak, nag-aataman ngan mga maestra han pagkumpleto han amon mga surbey ngan pag-impluwensya hini nga istorya. Ginhimo ini nga istorya tikang ha mga kabataan ngan para ha mga kabataan ha bug-os nga kalibutan. An IASC MHPSS RG nagpapasalamat kan Helen Patuck han pagsurat han istorya ngan paghimo han mga ilustrasyon hini nga libro. Pasasalamat gihapon ha Center for Disaster Preparedness para han paghubad ha Waray nga dialekto. ©IASC Reference Group MHPSS, 2020. All rights reserved. Para han pag-imprenta ngan pagtugot ha paghubad, makig-istorya ha: Makigkomunikar ha IASC MHPSS Reference Group para han mga iginhubad nga ber- syon o han pag-aro hin pagtugot para han paghubad hini.
Introduksyon "Ikaw an Akon Bayani" in usa nga libro nga ginsurat para ha mga kabataan nga naapektohan han pagsarang han COVID-19. Angay basahon an libro nga "Ikaw an Akon Bayani" hin usa nga kag-anak, nag-aataman o usa nga maestra upod an usa nga bata o usa nga gutiay nga grupo hin kabataan. Dire gin-aaghat an mga kabataan nga basahon ini nga libro hin waray kau- pod ngan waray suporta tikang ha kag-anak, nag-aataman o maestra. Ha sunod nga mga adlaw, may ada pa usa nga ginhi- himo nga istorya nga may ulohan nga "Buruhaton Han Mga Bayani" basi makahatag hin dugang nga pag-giya ha pag-atu- bang han COVID-19. Hingyap hini nga makabulig ha pag-proseso han mga emosyon nga gin-aabat han mga kabataan, pati na gihap an paghatag hin dugang nga mga aktibidad nga pwede nira mahimo.
Para kan Sara, usa nga bayani an iya nanay ngan amo ini an pinakamaupay nga nanay ngan pinakamakarit nga 'scientist' ha bug-os nga kalibutan. Pero, diri la gi- hapon ini nakakabiling hin tambal para han coronavirus. "Ano it hitsura hit COVID-19?" nagpakiana hi Sara kan iya nanay. "Duro ka gutiay han COVID-19 o coronavirus, diri ngan naton ini kaya makita," baton han iya nanay. "Pero nag- sasarang ini kun naubo o nahatsing an mga tawo nga may sakit, pati gihapon kun nakapot hira ha iba nga tawo o ha mga butang ha ira palibot. Nagkakamay-ada hin hiranat, ubo ngan pagkuri ha paghinga an mga tawo nga may sakit hini." "Karuyag signgon, diri naton pwede atohan kay diri man naton nakikita?" pakiana ni Sara. "Pwede naton ini atohan," siring han nanay ni Sara. "Nakakaapekto ha damo nga tawo an COVID-19 pero pwede kita ngatanan magburubligay para maatohan ini. Espesyal an mga bata ngan ha iyo pagiging es- pesyal, pwede kamo makabulig. Kinahanglan safe ka pirme para ha aton nga tanan. Kinahanglan ko ikaw nga maging akon bayani.
Hadto nga kagab-ihon, humigda hi Sara ha iya higdaan ngan iya naabat nga diri man hiya usa nga bayani. Nasubo hiya. Karuyag niya sumulod ha eskwelahan pero sarado man. Karuyag niya makigkita ha iya mga kasangkayan pero diri pwede. Karuyag ni Sara nga humunong na an coronavi- rus ha paghadlok han iya kalibutan. "It mga bayani may superpowers," yakan niya ha iya kalugaringon samtang ginpipiyong niya an iya mga mata para kumaturog. "Ano ba it ako may ada?" Diri la naiha, tigda la may nabatian hi Sara nga mahinay nga tingog nga nagtatawag ha iya ha kasisidman. "Hin-o ka?" humuring hi Sara. "Ano it imo kinahanglan para maging bayani, Sara? nagpa- kiana an tingog ha iya. "Kinahanglan ko hin pamaagi basi mayaknan an nga tanan nga kabataan ha bug-os nga kalibutan nga protektaran an ira mga kalugaringon para maprotektaran liwat an iba..." baton ni Sara.
"Ano man it makakabulig ha imo?" nagpakiana an tingog. "Kinahanglan kun hin usa nga butang nga nakakalupad... usa nga may ada dako nga tingong... ngan usa nga makakabulig ha akon ngan ha iba pa nga mga bata!" Diri la naiha, tigda la nga naglamrag an kwatro ni Sara ngan nagpakita an iya ginhihingyap nga makakabulig ha iya. "Hin-o ka?" pakiana han napapa-usa nga hi Sara. "Ako hi Ario," baton liwat niya. "Waray pa ako makakita hin sugad ha imo Ario," yakan ni Sara. "Nakanhi la ako tikang pa han una," siring ni Ario. "Nagti- kang ako ha imo kasingkasing." "Yana nga upod ko na ikaw... karuyag signgon mayayak- nan ko na an tanan nga kabataan ha bug-os nga kalibutan mahitungod han coronavirus!" nalilipay nga yakan ni Sara. "Pwede na ako maging bayani! Pero Ario, okay la ba lumakat bisan may coronavirus yana?" "Sara, waray makakadaot ha imo samtang mag-upod kita."
Sumakay hi Sara ha luyo ni Ario ngan gumawas hira tikang ha bintana han iya kwarto tikadto ha kalangitan. Lumupad hira tikadto ha mga bituon ngan ginkumusta nira an bulan.
Ha pagsirang han adlaw, nakaabot hira ha lugar han maghusay nga mga pyramids, kun diin may ada gu- tiay nga grupo hin mga kabataan an nagmumuruglay. Duro an kalipay han mga kabataan ngan ira ginkam- pay hi Sara ngan an iya upod nga hi Ario. "Maupay nga pag-abot, ako hi Salem!" pagpakila- la han usa nga lalake. "Ano it iyo ginhihimo dinhi? Pasensya, diri kami gintutugotan nga humirani, kina- hanglan namon magpabilin nga usa ka metro an kahirayo ha kada tagsa." "Tungod ba han coronavirus? Amo gihapon ito an amon ginkanhi," yakan ni Sara. "Ako ngay-an hi Sara ngan ini liwat hi Ario. Maaram ba kamo nga puydi makabulig an mga bata ha pagsiguro nga ligtas an ira mga amyaw, sangkay, kag-anak, bugto, lolo, lola ngan an iba pa nga ira mga hinigugma ha kinabuhi tikang han coronavirus? Simple la...kinahanglan la naton..." "Maghugas han aton kamot gamit han sabon ngan malimpyo nga tubig," pagpadayon nga yakan ni Sara. Bumaton liwat hi Salem, "Maaram kami Sara. Kun maubo kami, kinahanglan tabonan namon an amon baba ngan irong gamit an amon braso. Na- kampay nala kami ha mga tawo kay diri man puydi humangkop ngan makiglamano. Nananalimbasog gi- hapon kami nga magpabilin la ha balay. Naukoy liwat kami ha usa nga mahout nga syudad ngan diri tanan nagpapabilin ha sulod han ira mga balay." "Hmmm...puydi ako makabulig ha iyo," sumat ni Ario. "Diri nira nakikita an coronavirus pero Nakita hira ha akon. Tara! Sakay kamo ha akon." Sumakay hira nga may usa ka metro nga distansya ha kada tagsa.
Lumupad hi Ario upod hi Salem ngan Sara. Ginlibot nira an bug-os nga syudad samtang nagkakanta. Gamit an dako nga boses ni Ario, iya ginpapahinumdom an mga bata nga aada ha kalsada. "Su- mati niyo an iyo mga pamilya nga matatalwas kamo kun magpabilin kamo ha sulod han iyo panimalay. Ha sugad nga paagi, puydi naton matimangno an aton mga pami- lya." Nalipay an mga bata han ira nak- it-an ngan nabati sanglit tumuod dayon hira ngan nanguli ha ira mga balay.
Nagpadayon ha paglupad hi Ario ngan may nakadungan hiya nga usa nga eroplano. Nakit-an hira han mga sakay sanglit waray gihapon hira nga mag-alang nga pahinum- doman an mga ini. "Kinahanglan diri la anay kita maglinakat ha mga masunod nga mga adlaw. Temporaryo nga ginsasara an mga borders han mga nasod ngan teri- toryo. Sanglit, likayi la anay naton an pag-travel ngan sig- uruhon nga kaupod niyo yana an iyo mga pamilya." "Damo na an nabag-o tikang han nagkamay-ada coronavirus. Usahay, nahadlok ako," pagsumat ni Sara. "Makaharadlok gud ngan malipat gihap an mga bag-o nga na- tatabo Sara. Maaram ka, kun nahadlok ako, may nagawas nga kalayo ha akon baba." Ginpakita ni Ario an iya paghinga hin dako nga kalayo. "Gin-aano man niyo pagkalma kun nakaabat kamo hin kahad- lok?" pakiana ni Ario.
"Ginhihinumdom ko nala an mga tawo nga nagpapaabat ha akon nga safe ako," baton ni Sara. "Sugad gihap ako. Ginhihinumdom ko an mga nag- papaabat ha akon nga safe ako, sugad nala han akon lolo ngan lola," dugang liwat ni Salem. "Nami-miss ko na hira. Diri ko man liwat hira puydi hangkopan yana kay bangin ko hira matapnan hin coronavirus. Han una, nakadto kamo ha ira kada Sabado ngan Dominggo, pero diri la anay yana para makasiguro nga safe hira. "Nagka-istorya na ba kamo?" seryoso nga pakiana ni Sara. "Oo gad," baton ni Salem. "Kada adlaw natawag man hira ngan ginkukumusta kami nga tanan ha balay. Na- gaan tak gin-aabat kun natawag hira ngan maaram ako nga sugad gihap it ira naaabat." "Normal man la nga ma-miss naton an mga tawo nga diri naton nakikita yana," yakan ni Ario. Nagpapamatuod la ini nga na-care kita ngan nahigugma ha ira. Gusto ba niyo gihap makita an iba nga mga bayani." "Oo," dungan nga baton ni Sara ngan Salem. "Tara!... may special powers gihapon an akon sangkay na hi Sasha," sumat ni Ario.
Lumupad liwat hira tikadto han usa nga gutiay nga komunidad. Nakit-an hira Ario han usa nga babaye nga nangunguha hin bukad ngan nagtitinawa han pakakita nga sakay ni Ario an mga bata ha iya sug- bong. "Ario," tawag han bata nga babaye. "Diri ak puydi dumaop asya hahangkopan nala ha hangin! Kumus- ta, nag-aano kamo ngado?" Naabat ko an imo paghangkop ha hangin Sasha," malipayon nga siring ni Ario. "Karuyag namon mabati-an ang mga pulong han pag-alaga ngan paghigugma. Kumanhi ako para mapakita ha akon mga sangkay kun ano an imo powers." "Powers?... ano tak powers?" pakiana ni Sasha. "Di ba tikang han nagkasakit an imo pamilya, nag- pabilin ka la ha iyo balay para diri makatapon ha iba?" yakan ni Ario. "Oo, tikang han nagkasakit an akon tatay ngan hasta yana samtang nagpapadayon hiya ha pag- pa-upay, pirme la hiya ada ha iya kwarto. Ako liwat nagpapabilin la gihap ha sulod han amon balay," istorya ni Sasha.
"Pero malipayon la gihap kami! Nagmumulay kami, na- gluluto, namamasyada ha amon bungsaran ngan durun- gan nga nangangaon. Nasayaw gihap kami han akon mga bugto. Usahay, nagbabasa ako hin mga libro kay nami-miss ko na pag-eskwela. Tinuod nga nanibag-o ako han una nga mga adlaw ha pag-inukoy la ha balay. Pero tika-iha nasanay man gihap"... yakan ni Sasha. "Maaram ako nga diri masayon Sasha," siring ni Ario. "Pero nagbibiling kamo hin mga pamaagi para malibang ngan makamay-ada malipay nga pag-ukoy ha sakob han iyo balay. Tungod hini, ikaw an akon bayani Sasha!" "Nag-aaway ba gihap ha iyo pamilya?" seryoso nga pa- kiana ni Salem. "Mayda gihap mga diri pagkaintindihay," baton ni Sa- sha. "Kinahanglan namon magkamay-ada hin hilaba nga pasensya, dugang pa nga pag-intindi ngan madagmit nga pagso-sorry. Powers gihap ini hira tungod nga na- kakahatag ini hin kailpay ha aton mga kalugaringon pati na gihap ha iba nga tawo. Usahay, karuyag ko mag-us- aan. Nasayaw ako ngan nakanta hin ako la! Usahay liwat gintatawagan ko an akon mga sangkay." "Pero Ario, kumusta naman la an mga tawo nga harayo ha ira mga balay o an mga waray balay?"... pakiana ni Sara. "Maupay ito nga pakiana Sara," yakan ni Ario. "Tara, aton kitaon."
Nagsarit hira kan Sasha ngan nagpadayon ha paglupad. Naabat nira an mapaso nga hangin samtang nagtitikahirani ha usa nga isla. Didto nakakita hira hin mga temporary nga balay han pira nga pamilya.
Nakit-an hira han usa nga bata nga babaye nga nakam- pay kan Ario. "Kumusta Ario? Nalilipay ako nga makit-an ka utro!" malipayon nga yakan niya. "Ginsusunod namon an usa ka metro nga distansya kun nakikig-istorya asya adi la anay ako. Pero karuyag ko makilala an mga upod mo nga kasangkayan. Ako ngay-an hi Leila." "Hi Leila, ako hi Sara, ngan hiya liwat hi Salem," mali- payon nga baton ni Sara. "Maupay kay ginproprotek- taran niyo it iyo mga kalugaringon kontra ha coronavi- rus. Ano pa it iyo mga ginhihimo?" "Naghuhugas kami han amon kamot gamit hin sabon ngan malimpyo nga tubig," siring ni Leila. "Gintatakpan ba niyo an iyo baba gamit han iyo braso kun naubo kamo?" pakiana ni Salem. "Bag-o ha amon ito nga imo ginyakan...pwede mo ba ipakita ha amon kun gin-aano," yakan ni Leila. Ngan ginpakita ni Salem kun gin-aano paghimo an iya mga ginsumat kanda Leila. "Nananalimbasog kita nga tanan nga maging maisog, pero ginkukulba ako," sumat ni Leila. "Puydi ba ko mag-istorya ha iyo? Nakabalita ako nga may nagkasakit ngan namatay na tungod han COVID-19 asya nahadlok ako. Tinuod ba nga mga mga tawo nga namatay tun- god han coronavirus?"
Guminhawa hin hilarom hi Ario ngan lumingkod. "Oo, mga gudti nga bayani" ...sumat ni Ario. "May ada mga natatapnan han coronavirus nga diri naabat han mga sintomas han sakit o diri gud nagkakasak- it. May ada liwat grabe it pagkasakit ngan puydi ini makapatay ha ira. Sanglit kinahanglan naton bantayan an mga lagas ngan an mga tawo nga mayda mga sak- it kay hira an mas madagmit matapnan han coronavi- rus. Ha mga panahon nga nahadlok kita, makakabulig ha aton kun maghunahuna kita hin usa nga safe nga lugar. Dungani ako niyo ha paghunahuna hin sugad hini nga lugar." "Dudrungan hira nga nagyakan hin "sige", sanglit gintugon ni Ario an mga bata nga ipiyong an ira mga mata ngan maghunahuna hin usa nga lugar nga safe hira. "Hinumdoma an mga panahon nga naabat mo nga safe ka," yakan ni Ario. "Iya liwat ginpakianhan hira kun ano an ira nakikita, ano an ira gin-aabat, ngan ano an ira nahahamotan hadto nga safe nga lugar. Kahuman, ginpakianhan hira kun may ada espesyal nga tawo nga karuyag nira nga makaupod hadto nga safe nga lugar ngan kun ano it ira pag iistoyahan. "Puydi kamo kumadto ha iyo safe nga lugar kun na- huhulop or nahadlok kamo," siring ni Ario. "Amo ini it iyo superpower, ngan puydi niyo ini igpasamwak ha iyo mga pamilya ngan kasangkayan. Ngan hinumdo- ma niyo nga hinigugma ko kamo ngan damo pa nga tawo it nahigugma ha iyo."
"Maaram ba kamo, puydi naton alagaan an kada tagsa," sumat ni Leila. "Oo, Leila," baton ni Ario. "Puydi naton alagaan an kada tagsa, bisan man hain kita. Gusto ba niyo umupod ha amon ha amon urhi nga pagbiya- he Leila? Umupod hi Leila kanda Ario ngan han iya mga bag-o nga sangkay. Duro an kalipay ni Sara nga umupod ha ira hi Leila kay maaram hiya nga kina- hanglan naton suportahan an kada usa. Padayon hira nga lumupad hin waray nagyayakan pero maaram hi Leila nga importante hiya ha iya mga bag-o nga sangkay.
Mga bukid nga puno hin snow an ira gin-agian hasta makaabot hira ha usa nga guti nga bungto. Natan-aw nira nga may malipayon nga mga bata nga nagmu- mulay. "Ario!" tawag han usa nga bata nga nakampay. "Hello Kim! Sara, Leila ngan Salem, karuyag ko ipa- kilala ha iyo an akon mga sangkay nga nagkasakit ng hin COVID-19, ngan naupay. "Ano an iyo gin-abat han nagkasakit kamo," pakiana ni Salem. "Gin-ubo ako hadto ngan sobra ka mapaso an ako gin-aabat usahay. Pirme la ako ginkakapoy ngan waray ako makagmulay hin pira ka adlaw," istorya ni Kim. "Sukot ako kumaturoog ngan ginbabantayan ako han akon pamilya. An iba namon nga mga kag-anak, mga lolo ngan lola nga natapnan han coronavirus gindara ngan kinahanglan magpabilin ha ospital. Buotan an mga doctor ngan nurse nga nag-atiman ha ira. An mga tawo nga nabilin ha amon komunidad amo an bumulig ha amon samtang waray kami kaupod. Pag- katapos han pira ka semana, katapos namon sundon an tanan nga angay buhaton para maatohan an coro- navirus, nagging maupay na an amon gin-aabat.
"Sangkay ako ni Kim," yakan liwat han usa pa nga bata. "Diri karuyag signgon nga nagkamay-ada coronavirus hi Kim diri na namon hiya sangkay. Bisan man diri namon hiya nakikit-an hadto, waray kami hunong ha paghunahuna ha iya. Yana, malipay kami kay nakakagmulay na kami utro." "Usahay, an pinaka-importante nga butang nga puydi naton mahimo ha aton mga sangkay amo an pagtimangno ha kada usa," siring ni Ario. "Bisan man usahay harayo kita ha kasa tagsa."
"Oo, pwede naton ini mahimo para ha aton kasangkayan," yakan ni Leila. "Ngan sunod, makakagmulay na kita utro nga makakabalik ha eskwelahan sugad han una," dugang ni Salem. Nasubo hi Sara tungod nga diri anay hira puydi magka-urupod han iya mga bag-o nga sangkay. Pero nahinumdoman niya an mga ginyakan han sangkay ni Kim. Diri makakaulang an diri pagkirigta para humunong kita ha paghigugma ha aton mga sangkay.
Usa-usa nga gindurayhag ni Ario an mga bata ha ira mga balay. Ugsa lumakat ha balay nira Sara, ginhulat anay niya nga mangaturog ini. "Puydi ba naton ini utrohun buwas?" pakiana ni Sara. "Diri Sara, panahon na para makaupod mo liwat an imo pamilya," baton ni Ario. "Hinumdoma an aton istorya. Puydi mo maging talwas an imo mga hinigug- ma kun pirme ka maghuhugas hit imo kamot ngan magpabilin nganhi ha iyo balay. Diri ako mapahirayo. Puydi moa ko makaupod kun makadto ka ha imo safe nga lugar." "Ikaw an akon bayani," huring ni Sara. "Ikaw gihap an akon bayani, Sara. Bayani ka han mga tawo nga nahigugma ha imo," baton ni Ario.
Nangaturog hi Sara ngan pagma- ta niya kinabuwasan, waray na hi Ario. Kumadto hiya dayon han iya safe nga lugar para makaistorya hiya. Pagkatapos, iya gin-drawing tanan nga ira nakit-an ngan nahi- baroan. Dumalagan hiya ngadto ha iya nanay dara an iya drawing para igsumat ha an nahinabo. "Puydi naton buligan an mga tawo nga matalwas, Nanay," yakan niya. "Damo an akon nakilala nga mga bayani han amon ginkadtoan!" "Tuod ito nga imo yakan, Sara!" siring han iya nanay. "Damo an mga bayani nga nabulig ha mga tawo nga maging talwas kontra han coro- navirus, sugad nala han mga doctor ngan mga nurse. Pero ginpahinum- dom mo ha akon nga tanan kita puydi maging bayani, kada adlaw, ngan akon pinakadako nga bayani kay ikaw."


Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay ANG PAGSUL-OB UG MASK NAGPAKITA SA IMONG PAG-ATIMAN HAWAII DEPARTAMENTO SA PANGLAWAS Home Care for Persons with COVID-19 - Cebuano
Aloha, Ang pag-atiman sa nasakit og COVID-19 kay usa ka hagit. Dugang 90% sa mga taga-Hawaii nga nataptan sa COVID-19 ang gi-atiman sa ilang panimalay. Maong hinungdanon nga ang mga hamtong adunay igo nga kaalam sa pag-atiman sa mga nasakit og COVID-19 alang sa ilang kaugalingon o sa ilang minahal sa panimalay. Ang Estado sa Hawaii adunay daghang abag para ninyo. Kining librito naghatag og kasayuran aron makaplano ka ug ang imong mga minahal kon ikaw o ang miyembro sa imong pamilya o higala ang nataptan og COVID-19. Tawagi ang 2-1-1 aron makontak ang Aloha United Way para makakuha og impormasyon kalabot sa komunidad nga pwede makatabang nimo karon. Kini nga librito dili hulip sa tambag medikal. Ang mga nataptan og COVID-19 kinahanglan mahatagan og attensyong medikal gikan sa mga licensyadong healthcare provider. Kung wala ka'y healthcare provider, kini nga librito adunay kasayuran sa pagpangita. Padayong gi-update ang mga kasayoran bahin sa COVID-19 samtang ubay- ubay pa ang nahibaw-an mahitungod sa bayrus. Makita ang mga updates sa Nangandoy kami og maayong panglawas alang kaninyo! Aloha, Estado sa Hawaii Departamento sa Panglawas Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 3
Talaan sa Sulod Pag-ugmad og Plano Batok sa COVID-19 ... 6 Listahan sa mga mahinungdanong tawo ... 7 Katibuk-an bahin sa COVID-19 ... 8 Mga Simtomas ... 8 Mga tawo nga mas risgo mataptan og COVID-19 ... 9 Unsa-on pagkaylap sa COVID-19 nga bayrus? ... 10 Pugngi ang pagkaylap sa COVID-19 ... 11 Ngano kinahanglan nimo sundon ang mga rekomandasyon aron MASUGPO ang pagkaylap sa COVID-19? ... 12 Say-ri ang kalainan tali sa pagkahimulag ug sa kuwarentena ... 13 Unsa ang Contact Tracing? ... 15 Pag-atiman sa nataptan og COVID-19 dinha sa balay ... 16 Mga Kinahanglang Hitso sa Inyong Panimalay Pakigstorya sa healthcare provider sa masakiton ... 17 Kung wala ka'y healthcare provider ... 17 Mga butang nga histogan uban ang healthcare provider ... 17 Pagkahimulag dinha sa balay ... 18 Mga angay mahibaw-an kon dili makalain sa inyong balay ... 19 Angay mga Tig-Atiman ... 20 Mga kahilwasan alang sa nag atiman sa nasakit og COVID-19 ... 21 Saktong kalimpyohon sa mga kamot og dili paghikap sa imong nawaong ....22 Pagpanghugas sa kamot ... 22 Dili paghikap sa imong nawong ... 23 Personal Protective Equipment ... 24 Masks ... 24 Pagsul-ob Paglimpyo sa Masks ... 24 Pagsuot ug paglimpyo sa imong mga mask ... 25 4 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Face Shield o Goggles ... 26 Insakto nga pagsul-ob ug pagtangtang sa face shield o goggles ... 26 Disposable ng Guwantes ... 27 Pagsuot sa gloves sa saktong pamaagi ... 27 Pagtangtang sa gloves sa saktong paagi ... 27 Hinloan ug Disimpiktahan ang Balay ug Kalikopan... 29 Mga kasayoran sa panghinglo ug dis-impikta ... 30 Pag-atiman sa Panglawas, Panghuna-huna, ug Galamhan ... 32 Pag-monitor sa Nasakit Dinha sa Balay ... 32 Mga Timailhan nga ang Nataptan sa COVID-19 Nagkadiyupo ... 33 Unsaon Pagkuha ang Temperatura ... 34 Kontrol sa Kahilwasan ug Impeksyon ... 34 Temperatura sa Baba ... 34 Temperatura sa Rectal ... 35 Infrared Non-Contact ... 35 Unsaon Pagkuha sa Pulso ug Pag-ihap sa Ginhawa ... 36 Pagkuha sa Pulso ... 36 Pag-ihap sa Ginhawa ... 37 Pulse Oximeter ... 37 Unsaon paggamit ang pulse oximeter ... 38 Mga kahinguhaan Aloha United Way 211 ... 38 Suporta sa krisis, kahimsog sa pangisip o pagtambal sa paggamit sa mga ginadiling sangkap nga serbisyo ... 39 Sento sa Kahimsog sa Komunidad ... 39 Sistema sa panglawas sa mga lumad nga taga Hawaii ... 42 Mga pagkaon ... 45 Tabang sa Paglain ug pag Kuwarantin sa COVID-19 ... 46 Medikal nga Serbisyo sa Emergency ... 47 Temperature, Breathing, Pulse, ug Pulse Oximetry Log ... 49 Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 5
Pag-ugmad og Plano Batok sa COVID-19 COVID-19 CHECKLIST Mga butang nga angay planohon:
I-edukar ang imong kaugalingon: Susiha kung unsa'y kinahanglan kon mag-atiman sa nasakit og COVID-19. Huna-hunaa kung unsa'y nahibaw-an ug wala nahibaw-an mahitungod sa COVID-19.
Ilista ang tanang kinahanglan'g hitso ug gamit sa pag-atiman sa nasakit og COVID-19 dinha sa balay.
Sabta unsa'y isulti nimo sa uban nga na-ekspos sa imo.
Kinahanglan nga lidir ka sa inyu'ng panimalay. Tudlo-i ang ubang sakop sa imong pamilya mahitungod sa pag-atiman sa nasakit og COVID-19. Ang unang buhaton mao ang pagduki aning librito sa Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay booklet. 6 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Listahan sa mga mahinungdanong tawo Kompletuha ang form para nimo ug sa uban nga mo-atiman: Healthcare Provider Pangalan: _______________________Telepono: ________________ Adres/Pinuy-anan: Parmasya Pangalan: _______________________Telepono: ________________ Adres/Pinuy-anan: Contak sa Pamilya Kon Emerhensya Pangalan: _______________________Relasyon: ________________ Telepono: ______________________Email: ___________________ Miyembro sa Pamilya nga Makadesider Para Nimo Pangalan: _______________________Relasyon: ________________ Telepono: ______________________Email: ___________________ Eskwelahan sa Miyembro sa Pamilya Pangalan: _______________________Telepono: ________________ Pangalan: _______________________Telepono: ________________ Pangalan: _______________________Telepono: ________________ Panangga sa Pamilya (Pagkaon, tambal, mga suplay) Pangalan: _______________________Relasyon: ________________ Telepono: ______________________Email: ___________________ Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 7
Katibuk-an bahin sa COVID-19 Ang hinungdan sa Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) mao ang bag-ong matang sa coronavirus nga gitawag og Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS CoV-2). Hapit tanang nasud sa kalibutan adunay mga kaso sa COVID-19. Sa Hawaii, pito hangtud sa napulo ka porsyento (7-10%) sa mga nasakit ang kinahanglan ma-ospital. Kung ang bayrus mausab (mutation), ang mutumaw nga bayrus gitawag na og variant. Ang Delta usa ka variant sa SARS CoV-2 nga mas dali motakod, nagdugang sa pagkaylap sa COVID-19 ngadto sa mga tawo, apil na ang mga nabakunahan. " Hilanat 100.4°F o mas taas pa " Ubo " Hamubo nga pagginhawa " Panugnaw " Pagkawala sa panlasa o baho " Sakit sa totonlan " Pamaol " Pagsuka o kalibanga " " Labad sa ulo Pangapoy 8 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Mga Simtomas • Motumaw ang mga simtumas dangtan 2-14 ka adlaw human ma- ekspos sa bayrus gikan sa laing tawo. Simtomas sa COVID-19: Makatakod ang mga nakaptan sa COVID-19 ngadto sa uban sulod sa duha ka adlaw sa wala pa ang simtomas hangtod sa napulo ka adlaw human motungha ang mga simtomas. • Aduna'y mga tawo nga mataptan og COVID-19 nga wala'y simtomas ug makatakod ngadto sa uban. Ang mga simtomas mahimong gikan sa malumo hangtod sa grabe. Mga Tawo nga Mas Risgo Mataptan og COVID-19: • Mga Tawo nga Aduna'y: Edad-edaran (65+) " " Impeksyon sa HIV Immunocompromised state (mahuyang nga immune system) " Kanser " Laygay nga sakit sa kidney " COPD (laygay nga bronchitis " " Sakit sa atay Sobra sa timbang ug gibug-aton ug emphysema) " Dementia o ubang pang neurological nga sakit " Diabetes Mellitus " " " Pagmabdos Sickle cell disease Pagpanigarilyo (karon o kanhi) (Type 1 or 2) " Down Syndrome " Mga sakit sa kasingkasing " " Stroke Pag-abuso sa mga droga o tambal (pagkapakyas sa kasingkasing, sakit sa coronary artery, o cardiomyopathies) " Mahuyang nga immune system gikan sa solid organ o stem cell transplant Mao nga importanteng himsog ang panglawas ug dapat makontrolar ang mga laygay nga sakit samtang naa'y pandemya. Kung ikaw manigarilyo o mag-vape, gi-rekomenda namo ang pag- undang. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 9
Unsa-on pagkaylap sa COVID-19 nga bayrus? Direktang Kontak Tawo-sa- Tawo Ang COVID-19 bayrus motakod gikan sa usa ka tawo paingon sa lain pinaagi sa: Ang mga tulo gikan sa ubo o bahing o lanog nga pagstorya o pagkanta (taboni ang imong baba kun mo-ubo o mohatsi, palayo sa mga tawo kon mostorya).
Paghanggap sa hangin nga aduna'y naglutaw nga lagdo sa COVID-19 - ablihi ang inyong mga bintana. Dili Direktang Kontak Ang COVID-19 bayrus magpabilin sa nahikapang butang. Laing tawo ang mohikap sa butang, ug hikapon ang nawong, maong makasulod ang kagaw pinaagi sa ilong, baba o mata. Mao nga importante ang kanunay nga panghunaw sa kamot og panglimpyo sa palibot! Dili hinuon molungtad og dugay ang COVID-19 bayrus sa mga butang. Dili sab kini maoy kasagaran nga paagi nga mokaylap ang COVID-19. Importanteng pahinumdom: Ang mga tawong nataptan ug wala'y mga simtomas nga nakita pwedeng makatakod sa uban pinaagi sa direkta o dili direkta nga pakighimamat. Mamahimo silang makatakod sa bayrus (makatakod ngadto sa kadaghanan.) 10 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Pugngi ang Pagkaylap sa COVID-19 • PUYO sa balay kon ikaw naa'y gipamati gawas kon ikaw magpatambal. Ayaw og duol sa mga masakiton.
Panghunaw sa imong mga kamot sa makanunay. Ang tig-atiman dapat manghunaw sa ilang mga kamot human makaduol sa sakop sa pamilya nga natakdan og COVID-19.
Undangi og hikap ang imong nawong!
Pagsul
ob og face mask.
Social distance ug palayo sa nagtapok. Distanya og labing menos 6 ft gikan sa mga tawo nga dili sakop sa inyong panimalay.
Sakto nga pag-ubo - taboni ang imong baba ug ilong kung mo-ubo o mangatsi.
Limpyohi ang mga gamit sa inyong balay gamit ang household disinfectant.
Pagpaturok og flu shot kada tuig aron dili magkatrangkaso. Ang trangkaso ug COVID-19 parehas og simtomas nga makapalibog sa tawo. Ang flu makapahuyang sa imong immune system.
Pagpabakuna batok sa COVID-19. Ang bakuna makatabang nga dili ka matakdan sa COVID-19. Kung masakit ka sa COVID-19 human ka mabakunahi, ang bakuna makatabang nimo nga dili ka grabeng masakit. Kompleto na ka sa bakuna 14 ka adlaw human ka makadawat sa ikaduhang dose kon 2-dose series o usa ka dose sa one-dose nga bakuna. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 11
Kīnā'ole Ang pagbuhat sa sakto nga butang, sa saktong paagi, sa saktong lugar, sa saktong hinungdan, uban ang saktong pamaati... sa unang higayon! Ngano kinahanglan nimo sundon ang mga rekomandasyon aron MASUGPO ang pagkaylap sa COVID-19? Siguroa nga luwas ang imong pamilya ug ikonsiderar ang pwedeng mahitabo sa inyo kung naa'y matakdan og COVID-19.
Kinahanglan aduna kita'y diwa sa kīnā'ole buot ipasabot nga buhaton nato ang sakto! Naa ka'y gahom para pugngan ang pagkaylap sa COVID-19 ngadto sa imong higala o pamilya. " Aduna ta'y mahimo nga mga lakang aron maminusan ang pagtakod sa atong mga higala ug pamilya. Wala'y bisag usa kanato ang gusto nga makatakod og COVID-19 sa atong minahal sa kinabuhi. Buhata ang imong bahin aron magpabiling luwas ang komunidad batok sa COVID-19. Magtinabangay kitang tanan (hana pū 'ana) ang atong komunidad, pamilya ug atong kaugalingon. 12 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Say-ri ang kalainan tali sa pagkahimulag ug sa kuwarentena Ang pagpalain sa usa ka tawo nga nataptan og COVID-19 kinahanglan bisan pa nabakunahan o wala. Kinahanglan nga magpabilin ka sa balay o sa pasilidad gawas kung nanginahanglan kag attensyong medical hangtod:
Labing menos napulo ka adlaw ang milabay sukad nagpakita ang simtomas o kung wala na'y simtomas, sukad nagpa-COVID 19 testing UG Wala na ka'y hilanat sulod sa 24 oras (wala ka niinom og tambal para sa hilanat) UG Ang ubang simtomas ni-arang na (e.g. ubo, hamubo nga pagginhawa). Kinahanglan ka mopa-abot og 20 ka adlaw kung lagiting ang imong kaso sa COVID-19 o kung immunocompromised ka. Kinahanglan susihon ni sa imong healthcare provider. Ayaw pakighimamat sa bisan kinsa nga dili sakop sa inyong panimalay. Nagkuwarantina ang mga dili bakunadong sakop sa balay. Ang kuwarantina ang kuwarantina alang sa katong dili bakunado* ug nakahimamat sa nataptan og COVID-19. Nagpasabot kini nga nakahimamat ka og tawo nga may simtomas o nagpositibo sa COVID-19 (bakunado o dili bakunado). Kung mamahimo nga dili ka makighimamat sa nataptan og COVID-19, ang kuwarantina napulo lang ka adlaw†. Kinahanglan ka magpabilin sa balay samtang ang nasakit og COVID-19 nag-isolate pa UG sa dugang nga 10 ka adlaw. Ikonsidera ang 14 ka adlaw nga kuwarantina kung na-ekspos ka sa mga edad-edaran, immunocompromised, o mas makuyaw kun matakdan og SARS CoV-2. Kompleto na ka sa bakuna duha ka semana human sa imong ikaduhang dose kung 2-dose ang imong bakuna o duha ka semana human sa imong single-dose nga bakuna. †Ang 14 ka adlaw nga kuwarantina kinahanglan gihapon sa mga congregate settings (e.g., long-term care facilities, group care homes, assisted living facilities, correctional facilities, shelters, residential rehabilitation and treatment settings, military housing, etc.). Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 13
Ang mga sakop sa panimalay mao ang mga tawo nga nagpuyo sa usa ka balay ug nakahimamat ang nasakit og COVID-19. " Ang mga wala pa mabakunahi nga tig-atiman ug sakop sa panimalay kinahanglan magkuwarantina samtang nasakit pa ang sakop sa pamilya og laing 10 ka adlaw human nga makagawas na ang nasakit nga sakop sa pamilya. Tungod ni kay pwede ka matakdan bisag hapit na maayo ang miyembro sa imong pamilya. Magpa-test dayon ug magpabilin sa imong balay hangtod mahuman ang kuwarantina. Magpa-test usab sulod sa 5-7 ka adlaw human sa katapusang himamat nimo sa nasakit og COVID-19 o mas sayo pa kung aduna'y mga simtomas. " Ang mga kompletong nabakunahan na nga tig-atiman ug sakop sa panimalay, wala'y simtomas, dili kinahanglan nga mag-kuwarantina o dil-an sa pagtrabaho.* Ang mga kompletong nabakunahan na nga tig-atiman og mga sakop sa panimalay kinahanglan magpa-test 3-5 adlaw human sa katapusang pagkighimamat sa nasakit, bisag wala sila'y simtomas. Padayona ang pagsul-ob og mask bisan naa ka sa sulod nahimutang alang sa 14 ka adlaw hangtod negatibo ang resulta sa test. Kinahanglan bantayan ang mga simtomas sa COVID-19 sa 14 ka adlaw pagkahuman ka na-ekspos. Ang mga kompletong nabakunahan na nga sakop sa panimalay o tig-atiman nga nakasinati og simtomas sa COVID-19, kinahanglan magpa-test og magpalain kon positibo ang resulta. " Tanang nakahimamat bisag nabakunahan ba o wala, kinahanglan magbantay sa mga simtomas sa COVID-19 14 ka adlaw human ma-ekspos. " Ang mga tig-atiman og sakop bisag nabakunahan o wala kinahanglan mogamit og personal protective equipment ug mo-uyon sa mga pasidaan. Testing ang kinahanglan, dili kuwarantina alang sa mga kompletong nabakunahan na mga sakop sa panimalay, tig-atiman, mga trabahante sa detensyon ug ubang pasilidad. IKung apil ka ani nga grupo, kinahanglan magbantay sa mga simtomas sa COVID-19 14 ka adlaw human ma-ekspos ug magpa-test 3-5 ka adlaw human ma-ekspos kun aduna'y mga simtomas nga modebelop. 14 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Kung wala ka magpuyo uban sa nasakit og COVID-19 UG wala ka'y simtomas: Magpabilin ka sa balay sulod sa napulo ka adlaw kun ikaw ang katapusang nahimamat sa nataptan og COVID-19 gawas kon ikaw nabakunahan na. Ang mga sakop sa balay dili kinahanglan magpabilin gawas kon nagpositibo o nasakit. Isiparar ang imong kaugalingon sa uban dinha sa inyong pamilya kon ikaw nag-isolate o nagkuwarantin. Pagsul-ob og face mask kung kinahanglan mogawas ka o aduna'y kuyog nga lain. Ayaw pagsakay sa pampublikong sakyanan o taxi. Unsa ang Contact Tracing? Ang Contact Tracing mao kung ang sakop sa Hawaii Departamento sa Panglawas o ubang organisasyon motawag nimo ug mangutana kabahin sa mga tawo ug lugar nga nahimamat sa nasakit. Aron kini mahibaw-an kinsa ang na-ekspos sa nasakit og COVID-19. Alerto! Nataptan og COVID-19 Alerto! Alerto! Kung makadawat ka'g tawag gikan sa Hawaii Departamento sa Panglawas, naghangyo kami nga tubagon ang among mga pangutana sa telepono. Ang kasayuran nga inyong ihatag sa Hawaii Departamento sa Panglawas kinahanglan aron masugpo ang pagkaylap sa COVID-19 nga bayrus. Alerto! Wala magpasabot nga ang Contact Tracing mas bililhon kaysa sa tambag gikan sa imong healthcare provider. Maong kinahanglan nimo'ng tawagan ang imong healthcare provider kon nagtuo ka nga aduna ka'y COVID-19 o gi-ubo, gihilantan, o nawad-an sa panlasa o panimaho. Kung wala ka'y healthcare provider, o kung aduna ka'y mga pangutana, tawag sa 2-1-1 o duawa ang Puwede nimong tawagan ang community health center (pahina 39). Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 15
Kung nataptan ka sa COVID-19, paglista sa tanan nimong nakahimamat sukad ka nasakit (gikan atong mga nahimamat nimo duha ka adlaw sa wala ka pa masakit o wala magpakita ang simtomas, hangtod sa duha ka adlaw sa wala pa ka ma- test.) Ipahibalo kanila nga pwede sila ma-ekspos sa COVID-19. Hinumdomi ang kı¯na¯'ole, ug tawagi ang suod nga kaila. Pag-atiman sa Nataptan og COVID-19 dinha sa balay Mga Kinahanglang Hitso sa Inyong Panimalay Importante nga aduna'y GI-ANDAM nga mga hitso engkaso naa'y miyembro sa pamilya nga masakit og COVID-19. Ania ang girekomenda nga hitso alang sa nasakit og COVID-19. Termometer Mga tambal (tambal kasagaran para sa hilanat) Mga pagkaon (giluto ug dili dali mapan-os) Planohi sa sakop sa imong pamilya kung kinsa ang makatabang og luto ug hatod sa mga pagkaon Mga gamit sa pagpanghinglo og pagdis-impikta (sabon, tubig, disinfecting wipes, kloroks/bleach o pangontra-kagaw*) " Pahinumdom: Ayaw ilimpyo ang purong kloroks (bleach). Ang kusog nga aso gikan sa kloroks (bleach) makadaot sa baga. Tan-awa ang pahina 30 alang sa paglasaw sa kloroks (bleach).	... Sabon, alkohol based hand sanitizer Masks, guwantes, face shield, goggles Gihapinang basurahan Mga gamit para sa bata, kung aduna'y bata sa balay 16 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Mga gamit para sa alaga/binuhi Kalingawan (karta/baraha, duwaan, libro, magasin, duwang tanghaga, etc. samtang nagpalain o nagkuwarentena) Mga gamit sa komunikasyon ngadto sa uban (selpon ug charger para sa telehealth ug pagkontak sa pamilya ug higala) Pakigstorya sa healthcare provider sa masakiton Tawagi ang ilang opisina ug ipahibalo nga nasakit og COVID-19 ang sakop sa imong pamilya. Pangutan-a ang healthcare provider kung unsaon pag-atiman sa nasakit og COVID-19. Ipahibalo kanila ang mga laygay nga kahimtang sa panglawas sa nasakit, ang panuigon, ug kun nabakunahan na o wala pa. Kung wala kay healthcare provider Kung wala kay healthcare provider, pwede: Tawag sa Community Health Centers (CHC) sa inyong lugar. Ang CHC modawat og pasyente bisan unsa ang ilang katakos sa pagbayad. Mabasa sa likod aning librito ang CHC information. O Tawagi ang Queens Health Systems COVID-19 Infoline sa (808) 691-2619 (daghang kasayuran bahin sa Queens Health Systems COVID-19 Infoline nahimutang sa likod ani nga libro). O Tawag sa 2-1-1 Mga butang nga histogan uban ang healthcare provider COVID-19 testing ug resulta alang sa nasakit. Mga tambal para sa hilanat o ubang simtomas. Medikal nga palo-ap ug tambag. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 17
Ang mga gamitong lagda bahin sa COVID-19 inig susi sa mga pasyente. " Kung telehealth ang gigamit sa imong healthcare provider, siguroha nga aduna ka'y internet connection. Mangutana kung unsang mga simtomas ang kinahanglan nimo ug dugang nap ag alaga or kung kanus-a mutawag sa 911 para sa tawo nga adunay sakit. Mangutana kung pila ka adlaw ang naay sakit kinahanglan mag- isolate. Mangutana kung pila ka adlaw magquarantine ang direkta na naga- alaga ug ang uban na nagpuyo sa balay. Pagkahimulag dinha sa balay Ang tawo na nagtest positive sa COVID 19 mahimong:	... Mupirmanente sa balay puwera na lang kung kinahanglan ug tabang medikal. DILI MUADTO SA TRABAHO, ESKWELAHAN, OR MASKI ASA NA MGA PAMPBLIKO NA MGA LUGAR (grocery stores, gasolinahan, library, park, ug uban pa) UG DILI MUSAKAY SA PAMPUBLIKO NA MGA SAKYANAN (The Bus, taxi, ride share sama sa Uber o Lyft, ug uban pa.). DILI MUSUGOT magpasulud ug mga bisita sa balay. Ang mga fully vaccinated na mga bisita na dili at risk sa mga seryoso na komplikasyon gikan sa COVID-19 puwede mubisita. Ang mga fully vaccinated na bisita mahimong/dapat magsuot ug face mask.	... Ang tawo nga adunay COVID-19 kinahanglan mag-isolate sa ilang kaugalingon sa ubang mga tawo sa balay. " Magpuyo sa lain na kuwarto na wala gigamit sa uban ug sarad-an ang pultahan. " Kung mahimo, mugamit ug lahi na banyo. " Ayaw guniti ang mga butang na ginagamit usab sa uban sa panimalay (remote sa TV, countertops, microwave, etc.). " Kung ang tawo na naay sakit kinahanglan makauban ang uban, tanan sa balay kinahanglan magsuot ug face mask. " Ang tawo na naay sakit dapat magsuot ug face mask, kung kaya nila. 18 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Tanan pagkaon kinahanglan kanoon nan aka-isolate ug layo sa ubang tawo. Mag abli ug bintana nga naay fan na nagabuga ug hangin padulung sa gawas sa balay para sa nindot na pagtoyok sa hangin ug maminos usab ang COVID-19 na virus sa hangin. Kung ang tawo na naay COVID-19 walay lahi na kwarto para mag- isolate, puwede ka maghimo ug physical na barrier sa pamaagi sa pag sab-it sa shower curtain, tela, o habol para makahimo ug espasyo. Mga angay mahibaw-an kon dili makalain sa inyong balay Ang Hawaii Department of Health nag gahin ug mga panginahanglan kung ang COVID-19 positive na tawo dili kaya mag isolate na plastar sa iyang balay. Tawag sa Aloha United Way 2-1-1 ug pangayo ug interpreter kung kinahanglan nimo ug isa. Ingni ang Aloha United Way 2-1-1 na adunay miyembro sa pamilya nga naay COVID-19 ug walay kapasidad para mag-isolate sa balay. Pagbutang ug pamalihug na mangayo ug lain na akomodasyon. (Tabang sa Paglain ug pag Kuwarantin sa COVID-19 sa page 46). Kinahanglan magpalayo ang mga miyembro sa pamilya ug dili mubisita sa tawo na naa sa isolation hangtod maayo kining infected na tawo ug makagawas sa isolation puwera na lang Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 19
kung sila fully vaccinated. Siguraduha na gamiton ang mga rekomendado na supplies sa COVID-19 na makita sa page 16 nga imong kinahanglan bag-o mag isolate gawas sa imong balay. Ang miyembro sa pamilya puwede ingnan na magsuot ug mask ug idrayb ang tawong naay sakit, na nakamask sab, padulung sa isolation na pasilidad gawas sa inyong balay. Kinahanglan abli ang mga bintana sa sakyanan kung oyon sa panahon. Angay mga Tig-Atiman Kung mahimo, dapat fully vaccinated ang caregiver. Kung dili man, limitahan ang caregiver sa isa lang ka tawo. Ang usa ka caregiver magpagamay sa posibilidad sa mga tawo na ma-expose to infected na tawo. Dapat magpuyo sa balay ang caregiver samtang nag-atiman sa COVID-19 positive na miyembro sa pamilya. Dapat magquarantine ang caregiver ug diyes (10) o katorse (14) ka adlaw isip pagsunod sa mando sa representante sa public health pagkatapos mupasa sa tawong naay sakit nga COVID-19 sa mga gikinahanglan para matapos ang isolation sa balay. Ang mga fully vaccinated na caregivers dili na kinahanglan magquarantine, pero dapat magpatest pagkatapos sa tulo (3) hangtod lima (5) ka adlaw pagkahuman sa pagsugud nila sa pag atiman or kung magpakita ug simtomas sa COVID-19. Magpadayon mugamit ug personal protective equipment samtang naga-atiman sa tawong naay sakit. Tungod kini kay ang caregiver ginakonsiderar na exposed sa COVID-19. DILI KA dapat magcaregiver sa tawo na positibo sa COVID-19 kung:
Saisintay-singko (65) anyos na o mas tiguwang pa
Kung immunocompromised
Kung buntis 20 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Naay isa o mas daghan pang gibati na medikal na kondisyon na wala macontrol ug tarong, sama sa: " " COPD (chronic bronchitis o emphysema) " Diabetes Mellitus type 2 " Cardiovascular (heart) disease Laygay nga sakit sa kidney Kung naa may isa diini na imong ginabati, naa ka sa high risk na magka magrabehan ug sakit gikan sa COVID-19 ug mahimong manginahanglan ug dugang na pag-amping. Mga kahilwasan alang sa nag atiman sa nasakit og COVID-19 Mahimong ilayo ang imong kamot sa imong nawong. Bantayi na DILI nimo gunitan ang imong nawong, ilong o mata. • Magsuot ug mask kung naa sa kwarto sa naay sakit o kung ang inyo distansya dili muabot ug six (6) feet o 1.83 metros. • Maghugas o magsanitize pirmi ug mga kamot. • Magsuot ug gloves pag mag gunit ug mga butang na nagunitan sa tawong naay sakit. • Unahan pag huna-huna ang mga panginahanglan sa tawong naay sakit para dili na sila mugawas pa sa ila kwarto. • Siguradohon na pirmi sakto o maayo ang hangin (well ventilated) sa kwarto sa tawong naay sakit (abli ang bintana, ang fan nagbuga ug hangin pagawas).
Imonitor imong kaugalingon para sa mga simtomas sa COVID-19. " Kuha ug imong temperature duha ka beses kada adlaw (buntag ug gabii o kung naay bag-o nga bati- on na simtomas sama sa hilanat, mabaw na pag ginhawa(shortness of breath), paghugut sa dughan, o paglisod ug ginhawa). " Imonitor imong kaugalingon para sa ubo ug mabaw na pag ginhawa (shortness of breath).
Tawagi dayon ang imo healthcare provider kung magpakita ka ug maski isa ani na mga simtomas. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 21
Saktong kalimpyohon sa mga kamot og dili paghikap sa imong nawaong Pagpanghugas sa kamot Ang paglimpyo sa kamot mao ang isa sa mga pinaka epektibo na pamaagi para labanan ang pagkalat sa COVID-19 na makuha pinaagi sa direkta na paggunit (direct contact) sa mga butang naa nay virus. Importante na hinumdumon na hugasan pirmi ug sa saktong pamaagi ang kamot. Maghugas ug kamot bag-o ug pagkahuman mag-atiman sa naay sakit na tawo. Hugasan ang kamot gamit ang tubig ug sabon sa sulod sa dili muobos sa baynti Segundo (20 seconds).
Kung walay sabon ug tubig, gamit ug hand sanitizer na naay dili muobos sa saisinta porsyento (60%) na alcohol. 22 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Dili paghikap sa imong nawong Nakahibalo ba ka na ang usa ka tawo mugunit sa iyang nawong anaa sa baynti (20) ka beses sa isa ka oras? Ang mga kagaw sa imong kamot muadto sa imong nawong ug puwede musulod sa imo lawas sa pamaagi sa mata, ilong, ug ba-ba.
Bantayi ang pag-gunit sa nawong. Uban nga mga tambag para makatabang sa pag layo sa imong kamot sa imong nawong maong ang mga:
Ingna ang amigo na sultian ka pag magunitan nimo imong nawong.
Iremind o pahibal-a ang uban pag makita nimo sila na nagagunit sa ilang nawong. Himuang busy ang imong kamot sa pinaagi sa pagbutang diini sa imong bulsa o gunit ug maski unsa sa imong kamot.
Lingkuri imong kamot.
Relax Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 23
Personal Protective Equipment Mga Mask Ngano man kinahanglan nato magsuot ug mask? Ang mask makatabang na mubara sa droplets gikan sa tawong naay sakit ug muprotekta sa atong mga pinalangga ug mga amigo. Importante ang pagsuot sa mask sa saktong pamaagi. Kinahanglan adunay duha o mas daghan pang layers sa breathable ug washable na tela ang mga mask. Kinahanglan matabunan sa mask ang intiro sa imong ilong ug ba-ba. Kinahanglan sakto ang sukod o pagkahugut sa mask sa kilid sa imong nawong ug dapat walay espasyo o gaps. Pagsul-ob Paglimpyo sa Masks
Pirmaninti magsuot ug mask pag kauban sa parehong kwarto ang miyembro sa pamilya na nasakit.
Pangutan-a ang tawong naay sakit na magsuot sab ug mask pag naa ka sa parehong kwarto.
Pulihi imo mask pag mahugaw na, mapigtas, o mabasa.
Itago imo mask sa paper bag o isab-it o ihayhay sa ilalom sa adlaw.
Puwede nimo labhan imo mga cloth mask, kung kaya, pag gamit ug init na tubig ug kung naa, ibutang sa dryer na naka set sa high heat.
Siguradua na isuot ug tangtangon na sakto o tarong ang mask.
PIRMANINTI hugasan ang mga kamot bag-o o pagkahuman magsuot ug magtangtang sa face mask. Ang gawas sa mismong mask posible na naay virus. 24 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Pagsuot ug paglimpyo sa imong mga mask Para masuot ang mask sa saktong pamaagi: • • Una, hugasi ang imo mga kamot. Kung gamitong nimo otro ang mask, AYAW guniti ang tela sa mask. Guniti lang ang ear loops, o hukot/strings. Mga mask na naay ear loops: " Guniti ang mask sa iyang ear loops ug " isuot palibot sa talinga. SIguradua na matabunan sa mask ang ilong, ba-ba, ug gakson ang ilalom sa ba-ba. Mask na naay mga hukot o strings: " Una, Ihigot ang hukot o strings. " Gamit ang mga tumoy, biraha ang mask palibot sa imong ilong, ba-ba ug sa ilalom sa ba-ba. Ihigot ang tumoy sa mga hukot o strings. Para matangtang ang mask sa saktong pamaagi: • " Kung gamiton otro ang mask, pirmi mag andam ug paper bag ug abliha para imo mahulog didto ang mask ug dayon mahugasan nimo imong mga kamot. Kung wala kay paper bag, puwede sab mugamit ug breathable na sudlanan. AYAW guniti ang tela sa mask. Ang ear loops lang o ang hukot/ strings. Mask na naay ear loops: " Guniti ang loops sa likod sa imong talinga gamit imo duha " ka kamot. Biraha ug tangtanga ang mask ug ihulog sa paper bag. Mask na naay mga hukot o strings: " " Tangtanga ang pagkahigot sa tomoy na parte. Tangtanga ang pagkahigot sa ibabaw samtang gunit nimo kini sa imong mga tudlo. " Ihulog ang mask sa bag. " Hugasi imong mga kamot. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 25
Face Shield o Goggles Kung ang tawo na imong gi-atiman naay ubo, puwede sab nimo gamiton ang face shield o goggles. Ang pagsuot ug face shield o goggles makatabang nga magpunggan ang respiratory droplets na musulud sa imong mga mata. Siguraduha na magsuot ug mask kauban sa imong face shield ug goggles. Insakto nga pagsul-ob ug pagtangtang sa face shield o goggles: Pagsuot sa face shield o goggles:
Una, sunda ang mga steps sa pagsuot sa mask.
Isuot ang face shield o goggles pagkahuman sa mask. Pagtangtang sa face shield o goggles:
Tangtanga ang face shield o goggles.
Tangtanga ang mask. Hugasi imong mga kamot. 26 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Disposable na Guwantes Pirmi magsuot ug gloves pag mugunit sa miyembro sa pamilya na adunay COVID-19 o nag gunit sa maski unsang butang sama sa mga gamit sa pagkaon (dinnerware), sheets, ug sanina (clothing). Gamit ug gloves pag maglimpyo sa maski unsa na lugar kung asa ang nasakit na miyembro sa pamilya nagpirmi. Siguraduha na naay lined na trash can o bag duol sa imo pag hubo nimo sa imo gloves. SA TANAN SITWASYON, KUNG WALAY GUWANTES, KANUNAY NGA HUGASAN ANG MGA KAMOT DAYON. Pagsuot sa gloves sa saktong pamaagi
Una, tangtanga ang ha-it na rings o bracelets. Hugasi ug pamalha imong mga kamot.
Suota kada isa ka glove.
Susiha ang gloves kung naay gisi o boslot. Kung naay gisi o boslot, pulihi ang gloves. Pagtangtang sa gloves sa saktong paagi
Kuha ug bag o lined trash can na abli ang ibabaw para ihulog o ilabay ang gloves. Gamit ang kamot na pinakapirmi nimo gamiton, biraha ang parte sa palad sa pikas na glove ug biraha pahubo ang glove samtang ginakosmot nimo sa imong kamot.
Pirmamintiha na nakakumot ang glove sa imo kamot.
Unata ang kamot na pay suot na glove. Gamit imo kamot na wala nay glove, isuksuk ang duha ka tudlo sa ilalom sa cuff sa glove tonong lang sa ibabaw sa imong palad. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 27
Aswata ug kusi-a ang punyos gikan sa sulod sa imong gwantes gamit ang imong mga tudlo ug kumagko.
Panita ang glove paibabaw sa nakalukut na glove sa imong kamot. Ang glove nga gikan lang nimo gitangtang mahimong "inside out" kung asa ang kinumot na glove na sa sulod diini.
Ilabay ang gloves sa bag o lined trash can. Hugasi imong mga kamot. Dali ra makakuha ug kagaw gikan sa masakiton na tawo kung tangtangon ang guwantes. Dapat mag praktis sa makapila higayon ug unsaon pag-hubo ang guwantes nga wala pa magamit sa masakiton na tawo. SA TANAN SITWASYON, KUNG WALAY GUWANTES, KANUNAY NGA HUGASAN ANG MGA KAMOT DAYON. 28 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
DISINFECTANT Hinloan ug Disimpiktahan ang Balay ug Kalikopan Ang regular paglimpyo ug pag dis-impiktag sa panimalay makatabang sa pagpaubos sa pagkaylap sa coronavirus sa atoa panimalay ug malikayan ang pagkaylap sa virus. It is important to know not all cleaning products are used in the same manner. Ang lugar dapat limpyohan una mag dis-impikta. Ang pagbasa ug pagsunod instruksyon sa direksyon sa pag-gamit sa produkt makatabang sa pagdugang sa ka epektibo and pag ubos sa kadaot sa mogamit. Kung maglimpyo ug mag dis-impikta, ang caregiver o tig-atiman, dapat mo sul-ob sa ginarekomendar nga guwantes, proteksyon sa mata, o bisan unsa proteksyon nga naka lista sa label. Ang pagpanlimpyo makatangtang sa kagaw ug hugaw gikan sa palibot. Ang paglimpyo dili makapatay sa kagaw. Ang paglimpyo makatabang likay sa kagaw gikan sa palibot makapaubos sa gidaghanon and pagkaylap sa impeksyon. Ang pag dis-impikta kay mogamit ug kemikal para mopatay sa kagaw sa palibot. Dapat limpyohan ang mga hugaw ug nang gahi nga hugaw sa palibot sa dili p mag dis-impikta. Ang pag dis-impikta makatabang sa pagpa-ubos sa risgo sa pagkaylap sa impeksyon. Ang disinfectants nga mopatay sa virus nga hinungdan sa COVID-19 makita sa US Environmental Protection Agency website coronavirus-covid-19.) Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 29
Mga Kasayoran sa Panghinglo ug Dis-impikta
Pag sul-ob ug personal proteksyon nga kagamitan nga gi- rekomendar sa produkto sama sa mask,goggles, face shield, guwantes ug uban pa.
Pagsunod sa label instruksiyon sa produkto sa paggamit. If mogamit ug bleach: " Basaha ng label para ma sigurado ang sulod sa bleach. 5% - 9% sodium hypochlorite. Ang bleach sa panimalay nga walay sulod nga 5%-9% sodium hypochlorite or dili masablig nga produkto sa bleach dili angay sa pag dis- impikta. " Sunda ang instruksiyon sa sudlanan para pagtunaw sa bleach. Kung ang sudlanan walay instruksiyon para pagtunaw sa bleach, ang impormasyon makita sa
Tang-tanga ang personal nga proteksyon nga mga ekipo o gamita kada instruksiyon ani nga handbook ug paglabay ani sa sakto nga basurahan. Hugasi dayon ang kamot inig human ug tangtang sa proteksyon nga mga ekipo o gamit. 30 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Labhanan sa Masakiton nga Tawo
Pag sul-ob ug guwantes ibase sa instruksiyon ani nga booklet. Ang hugaw nga labhanan gikan sa masakiton nga tawo pwede labhan sa uban miyembro sa pamilya. Ayaw uyoga ang labhunon sa masakiton nga tawo nga pwede mopadala virus sa hangin. Hugasi ibase sa instruksiyon sa tiggama gamit ang pinaka-init nga pagpahimutang sa tubig. Gamita ang taas nga init na anaa sa dryer ug pa-ugha ang mga butang sa hingpit.
Limpyohi ug i-idisimpikta ang nga sinina sa basket. Kung mahimo, i-linya ang mga basket nga pwede ilabay o labhan.
Kuhaa ang guwantes sumala sa instruksiyon ani nga booklet. Plato ug Galamiton Mag guwantes kung kuptan ang plato, tasa, baso, o mga gamit sa pagkaon. Hugasi ang mga plato ug gamit ng malabay nga guwanted, sabon ug init na tubig dishwasher. Hugasan ang mga kamot human tangtang sa guwantes o human kupot sa ginamit nga butang. Basura
Kung mahimo, usa lang ka basurahan gamiton para sa masakiton nga tawo.
Paggamit ug guwantes kon tangtangon ang gisudlan sa basura. Hugasi ang mga kamot pagkahuman. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 31
Pag-atiman sa Panglawas, Panghuna-huna, ug Galamhan Kun ikaw ang tig-atiman, huna- hunaa ang lawas, pangisip, ug diwa sa masakiton ug sa imong kaugalingon. Sa pag-amping sa kaugalingon dapat:
Pahulay maayo, kaon ug himsog, inom daghan tubig, and pag ehersisyo.
Susiha kung naa ka sa mga suplay ug mga butang nga kinahanglan.
Padayon sa pakig-istorya sa mga mahal sa kinabuhi ug mga higala pinaagi sa telepono o internet. Dapat masayod nga naa tay daghan resources nga magamit para makatabang nimo. Hinumdomi nga malagpasan kini nato tanan kun magtinabangay. Pag-monitor sa nasakit dinha sa balay Siguraduha ang pagbantay sa tawo sa iyahang adlaw-adlaw ug sa tibuok adlaw kung mosaka sa kagrabe sa sakit. Pagkuha ug pag rekord sa temperatura, pagsusi kung unsa ka paspas ang ginhawa sa masakiton, ug pagkuha sa ilahang pulso makahatag bililhon nga kasayuran kung makig-istorya sa healthcare provider. Impormasyon mahitungod sa pagkuha ug temperatura, pag-ihap sa ginhawa, ug pagkuha sa ilahang pulso, and paggamit sa pulse oximetry gilakip aning booklet (magsugod sa panid 34).
Pagkuha ug temperatura labing menos ang duha ka higayon sa usa ka adlaw, sa buntag ug gabii. Kung ang temperatura mosaka sa 100.4°F, tawagi ang healthcare provider.
Susiha kung unsa ka paspas ang ginhawa sa masakiton nga tawo ug kung naa sila pagkadiutay sa ginhawa. 32 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Kung naa kay pulse oximeter, sukda ang oxygen sa dugo sa masakiton.
Susiha aron makita kung anaa na-develop nga bag-ong kabalaka o paglibog sa pamatasan sa masakiton. Ang talaan naa nahimutang sa luyo ani nga booklet para i-rekord and impormasyon. Mga timailhan nga ang nataptan sa COVID-19 Nagkadiyupo Pagbantay sa ilhanan nga ang masakiton nga tawo ni-grabe ang sakit. Monitora ang masakiton nga tawo ug ang mga kauban sa panimalay para sa simtomas sa COVID-19. Ang mga simtomas para sa COVID-19 kay nakalista sa pahina 8 ani nga booklet. Simtomas nga nagpakita kung ang tawo ni grabe ang sakit ug balatian kay mas grabe lakip: Maglisod ug ginhawa • • • • Kung adunay bisan unsa nga mga simtomas nga nagsugod, pangayo dayon ug medikal nga tambag or tawag sa 911. Kung motawag sa 911: Kanunay nga pagsakit o pressure sa dughan Kalibog Kalisud sa pagpabiling nagmata o kalisud sa pagmata Blue nga kolor sa mga ngabil o nawong
Ipahibalo kanila nga nataptan og COVID-19 ang pasyente ug mas nigrabe ang ilang mga simtumas. Siguroha nga naay mask gisul-ob ang masakiton nga tawo ug kto mga tawo nga nahiduol niya kauban ang trabahante sa ambulasiya o departamento sa bombero. Kung mahimo, pakigkita sa departamento sa bombero o ambulansiya sa gawas. Pag-andam og lista sa mga tambal/dosis/oras/paagi (baba, indiksyon, etc.). Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 33
Hinumdumi 4 sa 5 ka tawo makabaton ug hinay o kasarangan nga simtomas, pero 1 sa 5 ka tawo ang uban anaay grabe nga sintomas. Naghatag og kinatibuk-ang kasayuran ang Emergency Medical Serivces (ambulance) inig tawag sa 911 para sa ambulansya. And impormasyon nahimutang sa pahina 47. Unsaon pagkuha ang temperatura Kontrol sa Kahilwasan ug Impeksyon
Kanunay limpyohi ang thermometer gamit ang alkohol kada human ug gamit. Hugasi ang mga kamot gamit ang sabon ug tubig sa wala pa ug pagkahuman ug kuha sa temperatura. Ayaw paggamit ug pareho nga thermometer para sa oral ug temperatura sa dunggan.
Klaroha ug label ang oral ug rectal thermometers. Temperatura sa Baba
Paghulat ug 30 minutos para pagkuha ug temperatura kung aduna kamo makaon or mainom.
I
on ang digital thermometer.
Ibutang ang tumoy sa thermometer ilawn sa dila padulong sa luyo duol sa bag-ang ug duol sa baba.
Para sa digital thermometers, huwata ang beep una tangtangon ang thermometer.
Para sa mercury thermometers, paghulat ug 3-5 minutos una tangtangon ang thermometer. 34 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Saktong pagbutang sa oral thermometer Tunga-tunga sa ilawm sa dila. Sublingual pocket. Ang litrato sa ibabaw nagpakita sa lugar sa baba ilawom sa dila. Temperatura sa Rectal Ang pagkuha ug rectal temperatura sa dunggan pwede sa masuso, bata or dagko na tawo nga dil makahimo butang sa ilaha baba.
Ipadanlog ang tumoy sa termometerng pangtumbong gamit ang tubig o Vaseline.® Gidak-on sa bata: " Bata nga gamay: ihigda sa luyo, ibaliko ang mga tuhod pataas " Bata nga dagko: ihigda sa kilid, ibaliko pataas ang usa ka paa
Isulod ang tumoy sa thermometer usa ka pulgada ngadto sa dunggan.
Para sa digital thermometers, huwata ang beep una tangtangon ang thermometer.
Para sa mercury thermometers, paghulat ug 3-5 minutos una tangtangon ang thermometer. Infrared Non-Contact
Sunda ang instruksiyon sa tiggama. Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 35
Unsaon Pagkuha sa Pulso ug Pag-ihap sa Ginhawa Kung kapila nippulso mao sad nay sukod kung pila ka higayon nipitik imo kasingkasing. Ang imo pagginhawa mao sad ang sukod kung pila ka ni ginhawa sa usa ka minuto. Pagkuha sa Pulso Hugasi imong mga kamot.
Pwede nimo gamiton pulso o atubangan sa tunga sa imoha bukton sa pagkuha ug pulso.
Pulso " Idungan ug butang imoha ikaduha tudlo gikan sa kumagko ug tunga nga tudlo. " Hinaya ug butang ang imohang kumagko kung asa dapit imohang kamot ug magtagbo ang pulso. " Pislita ug ibalhin hangtod makabati ka ug pulso.
Lumi sa bukton: " Idungan ug butang imoha ikaduha tudlo gikan sa kumagko ug tunga nga tudlo. " Hinaya ug butang ang sulod nga bahin kung asa ang ubos ug babaw nga bukton mag abot. " Pislita ug ibalhin hangtod makabati ka ug pulso.
Paggamit ug orasan sa ikaduhang kamot o orasan sa cell phone.
Batia ang pulso ug ipha ang pitik nga mabati nimo sa 60 ka segundo. And gipaspason sa pulso kung ang tawo mopahulay kasagaran mga 60 - 100 kapitik kada minuto ug mahimo 50s kung atleta nga tawo. Kung permi magpabilin imo pulso kay nakapahulay sa 5 minutos gawas sa sukod, konsulta sa imohang healthcare provider.
Pag-practice sa imong miyembro sa pamilya. 36 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Pag-ihap sa Ginhawa Tip: Ayaw sultihi ang tawo nga nagkwenta ka sa iyahang ginhawa. Pwede mausab kung giunsa nila pagginahawa.
Bantayi ang pagsaka ug pag-ubos sa dughan.
Pagginhawa ug lawom (pataas) ug paggawas (paubos) kay usa ra ka ginhawa.
Ipha ang ginhawa sa usa ka minuto. Para sa hingkud, ang normal nga pagginahawa kada minuto masukod tali sa 12 ug 20. Ipha kung pila ang ginhawa sa usa ka minuto samtang nagpahulay ug relaks. Para sa hingkud, ang normal nga pagginahawa kada minuto masukod tali sa 12 ug 20 kung gapahulay. Kung ang imong ginhawa nilapas kanunay sa 20 kada minuto, konsulta sa imohang healthcare provider. Kung ikaw nakasinati ug paglisud sa ginhawa tawag sa 911. Matikdi ang pipila ka timailhan kada ginhawa: o Kalawom: normal, mabaw, or lawom. o Ritmo: regular o dili regular. o Pareho: inspiration (pagginhawa ug lawom) ug expiration (pagawas ng ginhawa). o Pagpaminaw sa dili normal nga tingog. Pulse Oximeter Ang uban panimalay anaay pulse oximeter nga pwede magamit. Ang pulse oximeter mosukod kung pila ang oxygen sa imoha dugo. Ang imoha healthcare provider mahimong gustong bantayan maayo kung giunsa pagtrabaho sa imong baga para makakuha ug oxygen ngadto sa imoha lawas pinaagi sa pagsusi sa imohang oxygen level gamit ang pulse oximeter. Kung gihangyo ikaw nga mogamit ug pulse oximeter, ang imohang healthcare provider mosulti kanimo kung pila sa usa ka adlaw sukdon Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 37
ang oxygen level sa masakiton na tawo. Ang lebel sa imohang oxygen kay ginatawag sad nga oxygen saturation level (sPO2). Ang Normal sPO2 lebel kay 95% o mas taas pa. If ang masakiton nga tawo kay naay sPO2 kay ubos sa 95%, kinahanglan nimong tawagan ang ilang healthcare provider. Unsaon paggamit ang pulse oximeter Mga lakang sa pagsukod sa oxygen saturation level ang: 1. Ablihi ang pekete sa pulse oximeter ug basaha ang instruksiyon. Isulud ang mga baterya. 2. Siguroha nga walay nail polish sa mga kuko. 3. Siguroha nga dili bugnaw ang mga kamot sa masakiton. 4. I-on ang pulse oximeter. 5. Kumota ang clip og ibutang sa pulse oximeter sa kumagko o sa dalagangan o sa anlalabaw. Buhii ang clip. 6. Lingkod gihapon, paabot og 30 minutos, dayon tan-awa ang resulta. 7. Tawagi ang healthcare provider kung ang oxygen saturation kay ubos sa 95%. 8. Pangayo ug medikal nga atensiyon kung ang oxygen saturation level kay ubos sa 90% or naglisud ka ug ginhawa. Mga kahinguhaan Aloha United Way 211 Naa alas 7 sa buntag ngadto sa alas 10 sa gabii, pito ka adlaw sa usa ka semana.
Tawag: 211 or 1-877-275-6569 bisan asa sa Hawaii.
Text: 877-275-6569, I-type ang imong zip code dinhi sa message.
Email: info211@auw.org Website: 38 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
211 maka-konek nimo sa panglawas ug sosyal nga serbisyo. " Pagkaon " Kapuy-an " Pinansyal nga tabang " Kakulangan nga serbisyo Suporta sa krisis, kahimsog sa pangisip o pagtambal sa paggamit sa mga ginadiling sangkap nga serbisyo
Tawagi ang Hawaii CARES sa 1-800-753-6879 (TTY 7-1-1)
I-text ang ALOHA to 741741 SENTRO SA KAHIMSOG SA KOMUNIDAD Isla sa Hawaii Bay Clinic, Inc 1178 Kinoole Street, Building B Hilo, HI 96720 Telepono: (808) 333-3600 Website: Hamakua Health Center 45-549 Plumeria Street Honokaa, HI 96727 Telepono: (808) 775-7204 Website: West Hawaii Community Health Center 75-5751 Kuakini Highway, Suite 104 Kailua-Kona, HI 96740 Telepono: (808) 326-5629 Website: Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 39
Kauai Kauai Community Health Center 4800D Kawaihau Road Kapaa, HI 96746 Telepono: (808) 240-0170 Website: Lanai Lanai Community Health Center 333 Sixth Street Lanai City, HI 96763 Telepono: (808) 565-6919 Website: Maui Malama I Ke Ola Health Center 1881 Nani street Wailuku, HI 96793 Telepono: (808) 871-7772 Website: Hana Health 4590 Hana Highway Haiku, HI 96713 Telepono: (808) 248-8294 Website: Molokai Molokai Community Health Center 30 Oki Place Kaunakakai, HI 96748 Telepono: (808) 553-5038 Website: 40 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Oahu Kalihi-Palama Health Center 915 North King Street Honolulu, HI 96817 Telepono: (808) 848-1438 Website: Kokua Kalihi Valley Comprehensive Family Services 2239 North School Street Honolulu, HI 96819 Telepono: (808) 791-9410 Website: Koolauloa Health Center 56-119 Pualalea Street Kahuku, HI 96731 Telepono: (808) 293-9216 Website: Wahiawa Center for Community Health 302 California Ave., Suite. 106 Wahiawa, HI 96786 Telepono: (808) 622-1618 Website: Waianae Coast Comprehensive Health Center 86-260 Farrington Highway Waianae, HI 96792 Telepono: (808) 697-3300 Website: Waikiki Health 45-277 Ohua Avenue Honolulu, HI 96815 Telepono: (808) 922-4787 Website: Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 41
Waimanalo Health Center 41-1347 Kalanianaole Highway Waimanalo, HI 96795 Telepono: (808) 259-7948 Website: SISTEMA SA PANGLAWAS SA MGA LUMAD NGA TAGA HAWAII Anaay lima ka nag-alagad sa daghang isla. Ang paghatud aning mga sistema sa healthcare mohatag ug nahauna, dental, behavioral healthcare, ug sa pagpalambo sa panglawas ug programa sa pagpugong sa mga sakit, pagsangyaw, pagpaenrol ug kwalipikasiyon, ug mga referrals sa mga taga Hawaii nga nagpraktis sa pagpanambal. Hawaiian Healthcare, ang Native Hawaiian Health Scholarship na programa ug Papa Ola Lōkahi naglangkob sa federal Native Hawaiian Health Program. Kauai Mga lokasyon sa Hoola Lahui Hawaii: (Kauai and Niihau) Kaua'i Community Health Center 4800-D Kawaihau Road Kapaa, Hawaii 96746 Medikal: (808) 240-0170 Dental: (808) 240-0180 Kinaiyang Panglawas: (808) 240-0194 Website: hoolalahui.org Waimea Medical, Dental & Behavioral Health Clinic 4653-B Waimea Canyon Road Waimea, Hawaii 96796 Medikal (808) 240-0140 Dental (808) 240-0150 Kinaiyang Panglawas (808) 240-0194 Website: hoolalahui.org 42 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Hoola Fitness Center 3-3204 Kuhio Highway, #105-106 Lihue, Hawaii 96766 Telepono: (808) 245-8933 Website: hoolalahui.org Pharmacy & Administrative Offices 4491 Rice Street Lihue, Hawaii 96766 Telepono: (808) 240-0200 Website: hoolalahui.org Oahu Mga lokasyon sa Ke Ola Mamo: Ke Ola Mamo Medical Clinic 321 North Kuakini Street, Suite 308 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 440-6852 Website: keolamamo.org Urban Honolulu Lomilomi, Hooikaika Fitness Center, Dental Program, Health Promotion 680 Iwilei Road, Suite 500 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 848-8000 Website: keolamamo.org Waianae 87-2070 Farrington Highway, Suite C Waianae, Hawaii 96792 Telepono: (808) 668-1110 Website: keolamamo.org Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 43
Hauula Koolauloa 54-10 Kukuna Road. Hauula, Hawaii 96717 Telepono: (808) 232-2222 Website: keolamamo.org Waimanalo Koolaupoko 41-253 Ilauhole Street Waimanalo, Hawaii 96795 Telepono: (808) 259-6666 Website: keolamamo.org Lanai Na Puuwai Telepono ra: (808) 565-7204 Website: napuuwai.org Maui Mga lokasyon sa Hui No Ke Ola Pono: Wailuku (Cameron Center) 95 Mahalani Street, #21 Wailuku, Hawaii 96793 Telepono: (808) 244-4647 Website: hnkop.org Hana Community Center 5101 Uakea Road, #D18 Hana, Hawaii 96713 Telepono: (808) 442-6860 Website: hnkop.org Molokai Na Puuwai 604 Maunaloa Highway, Bldg. C Kaunakakai, Hawaii 96748 Telepono: (808) 560-3653 Website: napuuwai.org 44 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Isla sa Hawaii Mga lokasyon sa Hui Malama Ola Na Oiwi: 1438 Kılauea Avenue Hilo, Hawaii 96720 Telepono: (808) 969-9220 Website: hmono.org/ Family Medicine Clinic 82 Puuhonu Place, Suite 209 Hilo, Hawaii 96720 Telepono: (808) 796-3125 Website: hmono.org/ Mga pagkaon Isla sa Hawaii Pag-apod-apod sa pagkaon Website: Kauai Kauai Hawaii Food Bank Telepono: (808) 482-2224 Website: Kauai Independent Foodbank Telepono: (808) 246-3809 Website: Maui Maui Food Bank Telepono: (808) 243-9500 Website: Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 45
Oahu Hawaii Food Bank Telepono: (808) 836-3600 Websites: Mga kapanguhaan sa pagkaon Website: Tabang sa Paglain ug pag Kuwarantin sa COVID-19 Kung di malain o ma-kwarantin sa panimalay: Honolulu County: Tawagi sa Hawaii CARES 1-800-753-6879 (TTY 7-1-1) Tawag sa We Are Oceania helpline: 808-913-1364 Hawaii County: Hilo: Tawag sa 808-974-6006 Kona: Tawag sa 808-322-4880 Maui County: Tawag sa 808-984-8213 Lunes - Biyernes 7:45 sa buntag hangtod 4:30 sa hapon. Tawag sa 1-800-360-2575 human sa pila ka oras Kauai County: Tawag sa 808-241-3563 Lunes - Biyernes 7:45 sa buntag hangtod 4:30 sa hapon. Tawag sa 808-241-3496 human sa pipila ka oras The Queen's Health Systems COVID-19 Infoline - Pakigsulti sa usa ka nagparehistro nga nars bahin sa COVID-19 Tawag sa: Abli: Lunes - Biyernes Alas 8:00 sa buntag hangtod sa alas 8:00 sa gabii. Sabado - Domingo Alas 8:00 sa buntag - 4:30 sa hapon. Website: (808) 691-2619 46 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Medikal nga Serbisyo sa Emergency Magamit ang impormasyon sa tanang lungsod sa Estado sa Hawaii. Kanus-a ka dapat manawag sa 911 para sa Emergency nga Medikal na Serbisyo? Samtang ang kahulugan sa emerhensya magkalainlain, tawagi dayon ang 911 kon pananglitan mahitabo kini. 1. Kung ang pasyente nakasinati ug sakit sa dughan, maglisod ug ginhawa o mubo nga pag-ginhawa 2. Ang pasyente kay nagdugo nga dili mapugngan 3. Ang pagpanganak kay hapit na 4. Ang pasyente kay nakasinati ug kahuyang o paralisis sa usa ka bahin sa lawas Kung motawag sa 911, pagdahom nga ang EMS nga tigpadala mangutana ug pila ka pangutana. 1. Ang unang pangutana kanunay, unsa ang lokasyon sa emergency? 2. Ang mga mosunod nga pangutana maghatag sa EMS crew og igong mga kasayuran kung unsa ang kahimtang sa pasyente. 3. Pangutan-on ka: a. Naghuwat ka ba sa resulta sa COVID-19 test o nakaduol ka ba sa bisan kinsa nga naghuwat pod? b. Positibo ka ba sa COVID-19 o bisan kinsa sa inyo ang nakaduol sa nagpositibo og COVID-19? c. Naa ba ka'y hilanat, ubo, nawad-an sa panlasa o panimaho, nagsuka o kalibanga? Nakaduol ka ba kang bisan kinsa nga naa'y ining mga simtomas? Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 47
d. Nakabyahe ka? Nakaduol ba ka kang bisan kinsa nga nibyahe? 4. Palihog pabilin nga kalmado ug tubaga nga sakto ug tukma ang mga pangutana. 5. Magpadala ang dispatyer og crew/ambulansya sa dihang makuha na ang imong adres/pinuy-anan. 6. Kung mamahimo, adto sa gawas aron mosugat sa mga sakop sa Emergency Medical Services. Palihog pag-andam inig abot sa EMS sa imong balay 1. Sa panahon sa pandemyang COVID-19, palihog isul-ob ang face mask samtang anaa ang mga paramedics ug EMTs sa imong balay, lugar sa trabaho, o lugar sa emerhensiya. 2. Padayon og social distance gikan sa mga nagpundok. Hulata ang crew nga moduol nimo. 3. Pahibaw-a ang EMS crew inig abot nila kon ikaw o ang sakop sa inyong panimalay positibo nga nataptan sa COVID-19. 4. Ipalayo ang mga alaga/binuhi. 5. Pag-andam sa imong mga kinahanglang tambal. 6. Kung ang sakop sa imong pamilya aduna'y Physician Orders for Life-Sustaining Treatment o POLST form, palihog og andam niana. 48 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
Temperature, Breathing, Pulse, ug Pulse Oximetry Log Ika-1 nga Adlaw Ika-2 nga Adlaw Ika-3 nga Adlaw Ika-4 nga Adlaw Ika-5 nga Adlaw Pahinumdom Temp AM Temp PM Ginhawa (AM) Ginhawa (PM) Pulse AM Pulse PM Pulse Ox Pulse Ox Pulse Ox Pulse Ox Ika-6 nga Adlaw Ika-7 nga Adlaw Ika-8 nga Adlaw Ika-9 nga Adlaw Ika-10 nga Adlaw Pahinumdom Temp AM Temp PM Ginhawa (AM) Ginhawa (PM) Pulse AM Pulse PM Pulse Ox Pulse Ox Pulse Ox Pulse Ox Ang Pagsul-ob ug Mask Nagpakita sa Imong Pag-atiman 49
Mga Pag-ila Giila ang mga mosunod alang sa ilang pagsalmot aning proyekto. Medikal nga Serbisyo sa Emergency Dakbayan Ug Lalawigan sa Honolulu Dibisyon sa Serbisyong Emerhinsyang Medikal Korey Chock, MICT Buro sa EMS, Departamento sa Bombero sa Hawaii Chris Honda, Battalion Chief Disease Outbreak Control Division Disease Investigation Branch Chantelle Matagi Nichole Pulver Immunization Branch Marcia Nagao, M.D., M.P.H. Douglas Hatch, M.D., M.P.H. Katherine E. Center, PhD Hawaii National Guard Maui County Curt Morimoto, Maui Operations Manager David Mendonsa, PA-C, MICT Task Force Medical Col. Mark Young LTC Jason Iyomasa Kauai County Tito Villanueva, Kauai Operations Manager Hawaii Departamento sa Panglawas Hawaii Primary Care Association Robert Hirokawa, Dr.PH Papa Ola Lo¯kahi Kim Ku'ulei Birnie Sheri-Ann Daniels, Ed.D. Chronic Disease Prevention and Health Promotion Division Lola Irvin Chris "CJ" Johnson Gail Ogawa University of Hawaii School of Nursing and Dental Hygiene Kristine Qureshi, PhD, RN, FAAN, CEN, PHNA-BC Communicable Disease and Public Health Nursing Division Glenn Wasserman, M.D., M.P.H. Public Health Nursing Branch Gloria Fernandez, DNP, RN, PHNA- BC Holly Ann Kataoka, BSN, RN Jodie Sanada, MSN, APRN Christina Takara, BSN, RN 50 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay
David Ige, Gobernador sa Hawaii Elizabeth A. Char, MD, Direktor sa Panglawas Alang sa dugang kasayuran, kontaka ang: Hawaii State Department of Health Communicable Disease and Public Health Nursing Division Public Health Nursing Branch 1700 Lanakila Avenue, Room 201 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 832-3773 WALA'Y DESKRIMINASYON SA PANIRBISYO Modangat kami og mga programa ug kalihokan nga dili motan-aw sa lahi, kolor sa panit, nasodnong kagikan, pinulongan, edad, relihiyon, o kakulangan. Suwati o tawagi ang Public Health Nursing Branch o ang Affirmative Action Officer sa P.O. Box 3378, Honolulu Hawaii 96801-3378 or (808) 586-4110 (voice/TTY) sulod 180 ka adlaw sa suliran. 52 Paagi sa Pag-atiman sa mga Nasakit og COVID-19 sa Panimalay Agosto 2021