BARADERO
"I	am	a	leper.	I	was	torn	away	from	the	love	of	my	family.	I	live	in	Culion,	exiled	to	the	island	of	pain.	High	mountains	entomb	me,	a	vast	sea	imprisons	me.	You,	who	listen,	have	compassion	for	a	leper.	Help	him	to	be	healed." - On	display	at	the	Culion	Hospital	museum Banabana	nga	dul
an	sa	kwarenta	diyas	pa	silang	matanggong	niining gamayng	pantalan	sa	Bantayan.	Wala	mahitsurang	napislo'g	napangag	ang	palabad sa	sampot	sa	kasku	sa	Arko	Niño	sa	dihang	misteryuso	kining	nasangko	sa	wa	gayud nila	mahibaw
i'g	unsa.	Ang	lawud	sa	may	norte	sa	Sugbo,	sa	Visayan	Sea,	wala	bisan makausang	gidungog	nga	dunay	piliwng	bahin.	Puro	kini	laglum,	kantilado,	ngitngit.
Wa	man	puy	balyenang	milutawng	nagkadugo'g	nabungi	kon	balyena	na	man	lang gani	ang	hinungdan	sa	pagkagusbat	sa	palabad.
"Submarino	sa	Amerikano!"	sulti	pang	Andot,	usa	sa	mga	kargador,	apan	way bisan	usa	nga	mitagad	kaniya.
"Lagmit	agtang	o	kasway	sa	higanteng	barawan	kon	mao	man	gani	to,"	sulti pud	ni	Kiko,	nangumbitay	pa	ang	mga	sagbot	sa	bitiis	niini	human	gilangoy	ang ilawm	sa	barko.
"Nya,	kita	ka'g	ata,	nagkaitom	ba's	tan
aw	mo?"	tubag	pud	ni	Emil.
"Ay,	sus,	mga	tabugok	tingaling	giutgan,	aw,	gisul
an!"	bugal
bugal	pud	ni Emyot.
Si	Enrikong	kinamanghuran	nila	igo	lang	kining	mitutok	sa	napislong	palabad ug	wala	na	moantog	pa'g	pasiaw.
Gilangoy	kini	nila	sa	ilalom	ug	wala	silay	nakit
an	nga	hinungdan	sa	pagkapangag	sa piraw.	Igo	na	lang	miungot	makadiyot	ang	barko	ug	bisan	pa	og	nag
andar	ang makina,	wala	na	kini	modis
ug	bisag	dangaw	man	lang,	gawas	kon	kini	modailos	inig huyatid	sa	lawud.
Nangahilom	silang	nangahubsa'g	mga	tag
an	sa	matuod	nga	hinungdan samtang	nag
alirong	sa	palabad	nga	daw	kinumot	nga	papel.	Lagmit	matag	usa kanila	nabalaka	pud	sa	ilang	dangatan	sa	mga	mosunod	nga	oras.	Mga	adlaw.
Semana.
Gikan	human	nakadyakpat	sa	pamukot	duol	sa	Busuanga,	nanganaway	kini sila	paingon	balik	sa	kasingkasing	sa	Kabisay
an.	Miagi	kini	sila	norte	sa	Coron	ug	sa Kapuluan	sa	Calamian.	Namidpid	sila	sa	Isla	sa	Caluya,	Tambaro	ug	Libagao,	norte	sa Caluya.	Tadlas	sa	isla	sa	Carabao	ibabaw	sa	may	Boracay,	lusot	na	dayon	sa	Jintolo ug	ngadto	na	dayon	sa	bukana	sa	Dagat	Kabisay
an,	norte	sa	Sugbo,	paingon	na	unta dayon	lahos	sa	dakbayan	kon	diin	unta	nila	itumod	ang	kuha	nilang	tagsa'g
katunga ka	dupa	nga	mga	tuna.	Unta,	apan	sa	dihang	didto	na	sila	tungod	sa	may	Placer	sa Masbate,	didto	na	natay
og	ang	Arko	Niño,	nag
utaw
utaw	na	lang	sila	sa	halapad nga	lawud	ug	kamingaw.
"Mobagting	man	gyud	tinuod	ning	atong	dunggan	kon	makadungog	tag tumang	kahilom,"	sulti	pang	Kap	Joe,	ang	kapitan	sa	barko.
"Basin	wala	gyud	tingali	tinuod	nga	kahilom,	Kap,"	tubag	sa	batan
ong Enriko.
"Lagmit...Sa	kinabuhi	ning	Arko	Niño,	pipila	na	man	gyud	ka	kapitan	ang mikupot	ini,	karon	ra	ni	mabaradero."
2
"Way	siguro,	Kap	Joe,	uy.	Sa	edad	ining	barutoha,	kasuway	sad	tingali	ni'g palyar,"	tubag	ni	Enriko. "Barko,	dili	baruto,"	tubag	ni	Kap	Joe,	apan	nahipadpad	sa	halayong	dapit	ang iyang	panan-aw.	Sa	tinuod	lang,	walay	laing	nangapitan	ining	barkoha.	Walay	laing nasuhito	ning	Arko	kon	dili	siya	lang.	Dunay	kasaysayan	ang	Arko	Niño	sa pagkapalyado.	Gamayng	hapak	sa	lawud	ug	hangin,	dayong	kurog	ug	hutoyon	ang makina	niini.	Wala	pud	siya	nahinumdom	kon	bisan	kausa	man	lang	natarong	ang balanse	niini,	ang	harag	niini	dili	na	lang	mabantayan	taliwa	sa	iyang	tuya	ug	kiling matag	laparo	sa	balud.	Aduna	kini	sangkiig	sama	sa	tawong	nagduhaduha'g	biya	sa gigikanan.	Kon	magsangkiid	man	gani	ka,	ang	usa	sa	mga	paagi	nga	dili	ka	maunlod, mao	ang	pag-abante,	dasdas	ngadtos	kabangis	sa	padulngan.	Apan	kining kasamtangang	kahimtang	sa	palabad,	bag-o	kini.	Unsaon	pag-abante?	Talagsaon kining	panghitaboa,	wala	sila	masayud	sa	hinungdan	niini. Maayo	na	lang	dunay	pipila	ka	mananagat	nga	nakasaksi	sa	pagtakilid	gamay sa	barko	ug	dali	kining	mipaduol	aron	motabang. Gitaliwad-an	kining	dagata	sa	isla	sa	mga	Sugbuanon,	Waray,	Hiligaynon, Ilonggo,	Karay-a.	Dul-an	sa	napulo	ka	sakayan	ug	pambot	ang	miguroy	sa	Arko	Niño paingon	sa	pantalan	sa	Bantayan - mga	mananagat	gikan	sa	mga	kasikbit	nga kaislahan	sa	Kabisay-an.	Nagkasinabot	ra	man	pud	sila	ug	miabot	ra	gyud	sila'g ginuyod	sa	Arko	Niño	ngadtos	Bantayan.	Gitunolan	unta	nila	og	pipila	ka	kilo	nga kuha	matag	mananagat	nga	mitabang	apan	wa	gayud	kini	nila	dawata.	Lagmit mahitabo	pud	kuno	ni	nila,	simba	ko	lang,	ug	nanghinaot	silang	dunay	susamang tabang	nga	moabot.	Baluron	ang	Dagat	Kabisay-an,	mag-abot	ang	su'og	ngadtos 3
pagka
aliluyok,	ug	dili	lalim	kon	hisakpan	kas	tilwa	niini.	Pastilan	og	haing	ispidnoha sa	kapuloan	kaha	puniton?	Simbako'g	ibugwak	ka	ngadtos	Pasipiko	o	kaha	sa kadagatan	sa	China.
"Lagmit	taudtauran	pa	mong	matanggong.	Maayo	na	lang	na	ninyo	ikabawn,"
sulti	pa	sa	usa	ka	hamtong	nga	mananagat	nga	mitabang	pud	nila.
"Di	na	tingali	namo	matumod	ning	tuna	sa	dakbayan,	bai,"	tubag	pud	ni	Kap Joe.	"Lagmit	hutdan	mi	ani'g	ice.	Konsumo	na	lang	ni	namo	samtang	magpaabot	sa bag
ong	propeller.	Daghan	kaayong	salamat,	bai."
Sa	adlawng	mahibalik	kadtong	palabad	o	duna	man	silay	bag
o,	sulti	pa	ni Kap	Jo,	molahos	na	lang	kuno	sila	ngadto	sa	isla	sa	San	Juan	duol	sa	may	Surigao	kon diin	misteryuso	kunong	nangabunda	sa	kaisdaan	human	sa	linog	ug	humbak	nga gihatud	sa	bagyong	Yolanda	ug	sa	dakong	linog	nga	mitay
og	sa	kaislahan	niadtong 2013.
"Mga	balyenang	laksot	og	dagway	lagi	kuno	ang	manglutaw,"	sulti	ni	Kap	Jo.
"Kita	mo	anang	nawng	ni	Emyot,	kanang	ilong	nga	morag	kaluhas	butanding?	Ingon ana	ang	nawng	sa	manglutaw	didtos	San	Juan!"
"Laksota	gud	diay,	Kap	Jo,"	tubag	pud	ni	Emil.
"Ay	na	lang	ta,	Emil,	nawng	nimo!	Salig	pud	nis	Kap	Jo	nga	taliwtiw	kaayo'g pangilong,"	tubag	ni	Emyot.
Usahay,	lisud	pud	baya	mokatawa	kon	kalit	kang	masangad	sa	honasang ambot	og	unsay	ngan,	ni	Kap	Joe	pa	ngadto	sa	iyang	kaugalingon	mahitungod	sa	dili niya	masabtang	kasubo.	Pipila	ka	katuigan	sa	iyang	pagkabatan
on,	gianggaan	siya'g
"Tsila"	tungod	sa	iyang	ilong.	Unsang	Katsilaa	ba?	Loslos	ninyo!
4
Adlaw	1.
Makabuhi'g	patay	ang	pagpagawas	sa	ilimnong	makahubog	ni	Kap	Jo.
Nangawala	ang	laay	ug	katulugon	sa	katawhan.
Apan	ania	si	Enriko	sa	may	sampot	sa	Arko	Niño,	nangunay	og	tiltil	sa	taya.
Taud
taud	na	pud	nga	wala	malimpyohi	ning	barkoha.	Bag
ong	baid	iyang	tigib.
Bisan	tuod	og	wala	magkinahanglan	og	hait	nga	tumoy	ang	pagtiltil	sa	taya,	iyaha lang	gyud	kining	gibaid.	Mas	bug
at	og	kandos	ang	habolan	nga	tumoy,	apan	mas tukma	ang	tirada	sa	hait.	Niya	pa,	tingali	mas	dali	ang	trabaho	kon	hait	ang	tigib.
Walay	maapil	nga	walay	labot.	Kadto	ra	gyuyng	partes	taya	ang	mangatipak.
Bisan	tinuod	og	init	ang	adlaw,	bugnaw	pud	ang	hangin	nga	nahasuroy	sa Bantayan.	Hitugkan	kaha'g	sisi	ang	sampot	sa	Arko?	Dili	tingali,	sulti	pa	niya,	kay wala	man	kini	magpundo	sa	dugayng	panahon.	Niabot	kini	siyag	tiniltil	sa	ubos	nga bahin	sa	sampot	sa	barko	sa	dihang	duna	siyay	nabatyagan	nga	nagtibugol	nga	taya.
Iyaha	kining	gisugdan	og	tiltil	og	sa	dihang	nagpangatagak	na	ang	mga	sapaw
sapawng	pintura	niini,	duna	siyay	nakit
ang	morag	sisi	nga	lagmit	mipilit	sa panahon	pas	mga	Amerikano,	niya	pa.	Iyahang	gilugit	and	ngilit	niini	og	dayon kining	katagak	ngadto	sa	dagat.	Dako
dako	ang	tipaka	sa	taya	nga	nabaklas	kuyog	sa pagkatagak	sa	sisi	ug	nagbilin	kini	og	dakong	pahak	sa	pintal	sa	Arko.	Dunay mitumaw	nga	mga	letra:	ILO.	Iyahang	gitiwas	og	tiltil	ang	taklap	sa	pintal	ug natiwasa'g	kaukal	and	dakong	bahin	niini.	Migawas	ang	mga	letrang	"POLILIO."
Dunay	migawas	usab	nga	bandila	sa	Amerikano	ug	ang	pulong	nga	"US	Navy."
5
Padayong	naniltil	si	Enriko	sa	mga	taya	sa	Arko	sa	hilom.	Banha	ug	sadya	na ang	iyang	mga	kauban	sa	barko.	Naduhaan	gyud	ka	botilya	ug	lagmit	midungan	nag tuya	ilang	pamuot	sa	bawd	sa	Bantayan.	Pagkahuman	niya	sa	iyang	bulohaton, misulod	siya	sa	lawak	ug	nagpakahilom	tibuok	adlaw. Adlaw	2 Sa	Poblacion	sa	may	Bantayan	duna	ra	may	Internetan,	apan	gisulat	na	lang daan	ni	Enriko	ang	gusto	niyang	isulti	ni	Aurora	nga	nagtiwas	pa	sa	iyang	kursong Business	sa	Ateneo	sa	Manila.	Kon	makanaug	siya	sa	barko	karong	adlawa,	iyaha kining	i-email	sa	iyang	hinigugma. Dearest	Aurora, Kumusta	na	man	ka?	Sorry	kaayo	nga	di	na	pud	ta	magkita	karong	summer	break nimo.	Na-busy	kaayo	ko	sa	trabaho.	Kinahanglan	kong	makaabot	sa	quota	every month.	Daghan	ang	akong	ka-kompetensyang	ahente	dinhi	sa	Mindanao	area.	Sorry pud	na	wala	tika	matubag	katong	pag-offer	nimo	nga	ikaw	ang	molarga	dinhi	sa Davao.	Delikado	ang	panahon	karon.	Kusog	ang	patay	ug	mahadlok	ko	nga	basin	ma- ambush	ka	sa	pagpaingon	mo	diri.	Martial	Law	pa	dinhi	sa	Mindanao,	ug	dili	maayo magsuroy-suroy	kay	madudahon	ang	military.	Sagdi	lang	magkita	ra	unya	ta. Makatigom-tigom	lang	ko	gamay,	bisitahon	tika	diha	sa	Ateneo. I	love	you. Enriko 6
Gipilo	ni	Enriko	ang	iyang	gisulatang	papel	nga	gikan	sa	kaha	sa	sigarilyo	ug gisuksok	kini	niya	sa	garter	sa	iyang	purol.	Pila	ra	man	unta	kon	iyang	tawagan	si Aurora,	apan	dili	gayud	kini	niya	mabuhat.	Dili	siya	makamaong	motago	sa	matuod kon	makigstorya	na	siya	kaniya. Duha	na	ka	tuig	si	Enriko	nagtrabaho	sa	Arko.	Anak	siya'g	mananagat	nga Waray	nga	naminyo	og	Ilongga,	apan	unsang	pagkaunsaa	nga	sa	opon	sa	Tubigon nahidagsa	ang	katuigan	sa	ilang	kaminyuon	tungod	kuno	kay	mas	abunda	ang kadagatan	didtong	dapita	ug	mas	mabuhi	silang	pamilya.	Sa	iyang	pangidaron	karon nga	21,	mora	na	kini	og	hamtong	manabi.	Gani,	sinaligan	kini	siya	ni	Kap	Jo	tungod kay	responsable	kini	nga	bata.	Mobuhat	gayud	og	unsay	isugo.	Niadtong	18	pa	lang siya,	niundang	og	panagat	iyang	amahan	ug	nag-negosyo	na	lang	kini	og	takubo. Apan	usa	ka	adlaw	niana,	giinitan	kini	sa	mga	taga-DENR	ug	gidakop	and	iyang	mga ginikanan	tungod	sa	ilang	pagnegosyo	og	usa	ka	endangered	species.	Natanggong	og pipila	ka	buwan,	apan	gipagawas	kinis	taga-DENR	sa	sekretong	kondisyon	nga mohatag	kini	og	komisyon.	Nahibaw-an	pud	niya	sa	wala	madugay	nga	ang	ilang pagkagawas	sa	bilanggoan	agi'g	tabang	pud	ni	Bokal	Eloy	Salubre,	ang	suki	nila	sa takubo.	Nagpadayon	ang	amahan	sa	negosyo	apan	wala	abti'g	duha	ka	bulan,	giatake kini	sa	kasingkasing	ug	namatay.	Wala	magdugay,	misunod	pud	ang	iyang	inahan	sa sakit	sa	baga.	Gipadayon	ni	Enriko	ang	negosyong	takubo	apan	agi	sa	mga panghitabo,	kinahanglan	siyang	mopanaw	sa	laing	dapit. Gibilin	ni	Enriko	ang	iyang	manghud	ngas	Ermie	nga	dyis	anyos	pa	lang	sa ilang	silingan	aron	pagpangita	na	lang	og	trabaho	sa	laing	dapit.	Gitagaan	kini	niya 7
og	pipila	ka	lugas	sa	perlas.	"Kon	wala	ka	na	gyuy	malingian,	mabuhi	ka	niini.
Balikon	ta	ka.	Saad	ni	nako	nimo,	balikon	ta	ka,"	ni	Enriko	pa	ngadto	sa	iyang manghud.
Apan	atras	gamay	sa	panahon:	Susamang	perlas	pud	ang	iyang	gihatag	ni Aurora.	"Bisag	asa	ka,	dad
a	ni,"	tugon	niya	ni	Aurora,	iyang	tago
tago	nga hinigugma	nga	anak	ni	Bokal	Salubre.	Human	namatay	ang	amahan	ni	Enriko,	siya na	ang	nangunay	og	hatud	sa	order	nga	mga	takubo	sa	panahon	nga	adunay	salo
salo	sa	balay	sa	mga	Salubre.	Didto	niya	hikit
i	si	Aurora,	daw	perlas	nga	miturok	sa takubo.
Usa	ka	higayon	niana,	giapil	niya'g	sulod	sa	planggana	ang	usa	sa	mga	takubo nga	adunay	buhing	perlas.	Ug	tuod	man,	giatol	niyang	nag
inusara	si	Aurora	sa dakong	kamalig	sa	mga	Salubre	sa	iyang	pagtumod	sa	mga	takubo.	"Kanang	naa	sa ibabaw,	sulayi	og	abli,"	sulti	niya	ni	Aurora.
Misiga	ang	mata	ni	Aurora	sa	pagkakita	niya	sa	puti	kaayong	perlas,
mihangad	ngadto	ni	Enriko,	ug	miingon,	"Alive	siya?"
"Sa	saktong	kondisyon,	o,	modako	pa	na.	Imo	na	na,"	tubag	niya	ni	Aurora.
"Ay,	di	ko	ganahan	padak
on	siya.	Ganahan	ko	gamay	lang.	Uyyy,	thank	you ha.	Enriko	to	imong	name	sa?"
"O,	Enriko."
O,	Enriko.	Mao	pud	kana	ang	gitubag	ni	Aurora	sa	dihang	nangutana	si	Enriko kon	gidawat	na	ba	ang	iyang	gitanyag	nga	gugma	human	sa	pipila	ka	bulan	nilang kinawat
kawat	nga	panagkuyog	sa	mga	giring
giring	nga	kabaybayonan	libot	sa 8
Bohol.	O,	Enriko.	Morag	kalit	lang	nga	misakar	nga	nagsumpot	ang	tanang	kaislahan sa	Kabisay
an	sa	gisulti	ni	Aurora.
Apan	kay	wala	may	asong	makumkom,	naapasan	gyud	sila	usa	ka	higayon	ni Bokal	Salubre	kuyog	sa	iyang	mga	tawo	didto	sa	panas	sa	Anda,	pikas	bahin	sa	isla sa	Bohol.	Diryot	kini	masukmagan	si	Enriko,	maayo	na	lang	napugngan	sa	usa	sa mga	batos	si	Bokal.
"Botante	ka	lang!"	Ug	mao	ra	kadto	ang	nasulti	ni	Salubre	samtang	gipasakay niya	sa	SUV	si	Aurora.	Luspad	ang	kalisang	sa	nawng	ni	Aurora,	daw	perlas	nga gitakyopa'g	balik	sa	bayanang	takubo.	Nangahilom	tanan	sa	ilang	pagbiya.	Nag
iyahay	og	panago	ang	mga	agukoy	sa	tagsa
tagsa	nilang	buho	sa	panas,	daw	gibiyaan ang	batan
ong	nag
inusara	sa	pagbiya	sa	gamhanang	bokal.
Ni	Enriko	pa,	wala	man	gani	intawn	siya	marehistro	pa.	Dili	siya	botante.
Wala	siya	mahalista	bisan	asa.
Adlaw	3 Sa	dihang	nananghid	na	si	Enriko	nga	mokanaog	ngadtos	Poblacion,
gipugngan	kini	siya	ni	Kap	Jo.	Nagtuo	kining	naglikay	siya	sa	inom.
"Tambag	ko	lang,	Dong	Riko.	Makigsandurot	pud	kas	imong	mga	kauban.
Labi	nang	dia	kas	barko.	Dili	maayo	nang	mag
idya
idya	ka.	Moabot	ang	panahon nga	magkinahanglan	kas	imong	isig	ka	tawo,"	sulti	ni	Kap	Jo,	samtang	miagbay	ni Enriko.	"Isipa	nga	amahan	ko	nimo."
Sa	tinuod	lang,	sakto	pud	si	Kap	Jo.	Makigsandurot	gyud	tinuod	ka	sa	imong mga	kauban	sa	Arko,	apan	duna	siyay	gamayng	pagsupak	niini.	Dili	ang	tibuok 9
kalibotan	ang	nahikarga	niining	barkoha.	Arko	tuod,	apan	Arko	Niño,	dili	kang	Noah.
Tua	si	Aurora	sa	kaulohan,	didtong	bahina	siya	nahipadpad	sa	kapalaran.	Halapad,
bangis	ang	lawud	nga	nagpataliwa	nilang	duha.
"Mao	na	kini	imong	kalibotan	ron,	Dong	Riko.	Dawata	na	lang	na.	Lingiang dagat.	Sa	kadako	sa	hawan,	mangita	man	gyud	kag	kaubang	ikaistorya,"	sulti	ni	Kap Jo.
Nagpagawas	si	Kap	Jo	og	laing	botelya	gikan	sa	iyahang	lawak	ug	pwerteng lipaya	sa	mga	kauban	niini.
"Mao	ni	ang	palabad	nga	mokandos	nato	ngadtos	pag
abante!"	ni	Kap	Jo	pa.
"Palabad	tinuod.	Palabad	sa	ulo	inig	ka	ugma.	Hahaha!"	tubag	pud	ni	Andot.
"Kana	kung	makuwangan	kas	pulutan!"	ambit	pud	ni	Emil.
"Ugma,	Emil,	ikaw	kanaug	didtos	lungsod	ug	pangitaa	nis	Iyo	Juan	Pugaldo.
Manghimuay	ni	siya'g	sundang.	Mopanday	pud	ni	siya'g	palabad,"	sulti	ni	Kap	Jo ngadto	sa	batan
on.
Wala	mahimutang	si	Enriko	ug	miingon,	"Pero,	Kap,	naa	man	koy	tuyo	sa lungsod.	Ako	na	lang	kaha	ang	sugoa."
Wala	kini	siya	paminawa	ni	Kap	Jo	ug	padayon	nga	mitagay	sa	ilimnon	ang kapitan	ngadto	sa	iyang	mga	ginsakpan.	Kahibulong	sagol	kapungot	ang	gibati	ni Enriko.
"Karon	ra	gyud	ni	naingon	ani	ning	barkoha,"	sulti	ni	Kap	Jo,	"Apan magpahimo	tag	mas	lig
on	nga	palabad	aron	bisag	ma
barawan	ba	na	o	ma
submarinos	Amerikano,	way	dag
aganan!"
Uyon!	Uyon	mi	nimo	ana,	Kap!	Tubag	pud	sa	mga	ginsakpan.
10
"Bisan	pa'g	lig
on	ning	palabad,	Kap,	kung	pirming	kahubog	ang	nagdalas timonil,	kiling
kiling	ra	gyud	ta	ani,"	ni	Enriko	pa.
Si	Emil	nga	maoy	sarang	magdala	sa	timonil	nahaigpot	sa	komentaryo	ni Enriko.	"Klaroha	na,	dong	Enriko,	ha.	Mas	maayo	ko	modalas	timonil	kung	nakainom ko.	Mas	hisabtan	ko	ang	dagat!"
"Yati	ra!"	tubag	ni	Kiko.	"Lawma's	kagaral!"
"Aw,	ingnon	tang	kantilado	gyud	nuon	ning	pangisip	ko,	bay	Kiko!"
"Derecho'g	lawm	man	gyud,	way	pupananghid,	Bai	Emil,"	tubag	pud	ni	Kiko.
Sa	dihang	nagpakusog	na	sa	tukar	ang	mga	ginsakpan,	miduol	si	Enriko	ni Kap	Jo	ug	mihunghong,	"Kap	Jo,	hangyo	lang	ko	nga	akoy	kanaug	sa	lungsod,
makigkita	ni	Pugaldo."
"Imoha	ni?"	pangutana	ni	Kap	Jo,	samtang	nagkupot	sa	pinilo	nga	papel	sa kaha	sa	sigarilyo	nga	maoy	gisulatan	ni	Enriko	sa	iyang	mensahe	kang	Aurora.	Sa wala	pa	katubag	si	Enriko,	mipadayon	si	Kap	Jo.	"Mao	ra	ni	kasangitan	nimo.	Mao	ra ni	ang	makatanggong	nimo.	Naa	man	kaha	kay	daghang	ambisyon	sa	kinabuhi,	dong,
ayaw	pabira	ani,"	sulti	ni	Kap	Jo,	samtang	miagbay	ni	Enriko.
"Pero,	Kap,	siya	ug	akong	manghud	ang	rason	nganong	naningkamot	ko.
Balikon	ko	sila	kung	makatigom
tigom	na	pud	ko,"	tubag	ni	Enriko.
"Gilimoran	nimo	siya,	Riko.	Sa	tanto	nimong	pamakak,	moabot	ka	gyud	sa panahon	nga	bisan	unsa	na	lang	ang	imong	tuohan."
Sultian	tika	sa	sugilanon	sa	akong	amahan,	Dong	Enriko...
11
(Adlaw	500) Nanumpa	si	Kilum	nga	kataposang	kudlit-kahon	na	lang	kini	karong	adlawa. Misangko	na	sa	alkobang	bahin	sa	haligi	sa	payag	ang	mga	kinudlit	niyang	ihap	sa mga	adlaw	dinhi	sa	Culion.	Human	sa	napulo'g	duha	ka	adlawng	nabaradero	ang Polilio,	higayon	na	kini	nila	samtang	magsaulog	ang	tibuok	pook	sa	adlawng natawhan	ni	Dr.	Heiser.	Karon	ka	lang,	Polilio,	dumot	pa	niya. Didto	sa	tiilan	sa	gikudlitan	niyang	haligi	nahasulat	ang	petsang	Mayo	27, 1906.	Magsapaw-sapaw	man	ang	mga	takna	ug	higayon,	aduna	gayuy	mga	lugas	nga mokupot	daw	sisi	sa	panumduman:	Didto	sa	sampot	sa	Polilio	siya	nahimutang samtang	nangamayng	nanamilit	ni	Leonore	nga	mitiyabaw	sa	pantalan	sa	Sugbo. Mayo	27,	1906.	Milayat	ang	dalaga	ngadto	sa	dagat	aron	sawmon	og	apas	ang naglawig	nang	Polilio.	Milayat	pud	siya	aron	pagsalbar	sa	iyang	hinigugma	apan	dul- an	sa	napulo	ka	mga	sundalong	puti	ug	lagum	ang	miapas	pud	og	layat	aron	sila buwagon	didto	sa	dagat.	Ang	gugma	kon	maglayog,	mora	man	gyud	og	barawan makakupot,	mobugwak	pa'g	ata.	Apan	daw	tibuok	kasaysayan	sa	kapuloan	ang milugnot	nilang	duha.	Krimen	ang	sangla!	Karong	adlawa - ikakinyintos	ka	adlaw sukad	dul-an	ka	kwatro	sintos	ka	mga	sanglahon	sa	Sugbo	gihakot	ngadto	sa	Culion sa	Palawan	sa	mga	way	puangod	nga	kasundalohan - tauran	niya	og	bag-ong	piraw ang	Polilio.	Gabiing	dako,	gawasnon	na	unya	silang	maglawig	palawud.	Karon	ka lang,	Polilio. Adlaw	4 Abta'g	dyis	minutos	nga	nagtutok	si	Enriko	sa	pultahan	sa	internetan	sa Poblacion.	Naungot	siyang	nagduha-duha	sa	pagsulod	niini	samtang	nagkupot	sa 12
papel	sa	sigarilyo	nga	iyang	gisulatan	daan	sa	iyang	buot	imensahe	ni	Aurora.	Di	na niya	buot	paabtong	mulalom	daw	lawud	and	limud	niya	ngadto	sa	iyang	hinigugma.
Kon	mahibaw
ang	tigpamukot	ra	siyag	tuna	ug	langsa	ang	matang	sa	iyang panarbaho,	ikapasigarbo	pa	ba	kaha	siya	sa	iyang	hinigugma?	Kon	gidalitan	niya kaniadto	og	takubo	lang	nga	walay	mutya	si	Aurora,	mao	ra	ba	kaha	gihapon	ang padulngan	sa	iyang	balatian?	Kon	gani	mausab	siya	kon	mahibaw
an	niyang	ania siya	sa	Arkong	palyado,	natanggong	sa	isla	kuyog	ning	mga	tripolanteng nangalipong,	ning	barko	sa	mga	tonto,	bagal	ra	siya.	Bagal	ra	siyang	way	unod	ug labaw	nang	walay	mutya.	Bagal	usab	ang	iyang	kasingkasing.	Haw
ang.	"Balasong bagal!"	Wala	nay	lain	pa.
"Nang,	hain	gani	ning	pandayan	ni	Iyo	Juan	Pugaldo?"	pangutana	niya	sa edaran	nga	naglukdo	og	basket	sa	itlog.
"Lisud	man	tultulon,	dong,"	tubag	sa	tigulang.
"Mamalihug	kog	iskets,	nang,	aning	papel,"	ni	Enriko	pa,	samtang	naghapnig sa	papel	sa	sigarilyo.	"Diay	bolpen,	nang."
"Di	ka	maglibog	ani,	dong,	nga	duna	na	man	ni	sulat	daan?"
"Sapawi	lang,	nang.	Di	na	tingali	ko	masaag	ana."	Iduot	nang	bolpen,	nang,
tabuni	nang	bakak	nga	nahipatik	diha.	Ang	katunga	ray	tinuod	niana.
Layo
layo	pud	ang	gibaktas	ni	Enriko	paingon	sa	ka	Pugaldo.	Sa	dihang miabot	na	siya	sa	gitumbok	nga	balay,	dunay	tigulang	nga	kabhang	og	nawng - ang katunga	sa	tuo	namuti.	Mibugwak	kini	og	bagang	aso	gikan	sa	giugom	niyang	tustos.
Pagkahanaw	sa	aso,	mihangad	kining	nakakita	kaniya	og	miingon,	"Uy,	Dong	Enriko,
ayaw	padalas	paghots	iro,	dong!"
13
Tuod	man,	nagdungan	og	paghot	ang	bana-bana	niyang	napulo	ka	iro	nga misugat	kaniya.	"Isabelo!	Paterno!	Luna!	Jose!	Marcelo!	Andres!	Gomez!	Zamora! Lapu-Lapu!	Pastilan	ning	mga	bat-ana!" "Kuyawa	gud	og	ngans	imong	mga	iro,	noy!" "Mabuhat	nako	ang	palabad	sulod	sa	napulo	ka	adlaw,"	tubag	ni	Iyo	Pugaldo. "Taym	pa,	kahibaw	lagi	kas	akong	tuyo.	Ikaw	diay	si	Pugaldo?" "At	your	service,	Dong	Enriko." "Giunsa	nimo	pagkahibaw?" "Ayaw	na	lang	pangutana,	Dong." "Tagpila	man	pud	ang	imong	palabad?	Kinahanglan	tingali	nimo	adtuon	ang barko	aron	nimo	masukdan,	Iyo?" "Ayaw	na.	Nasuhito	na	ko." Palis	nang	nahiuli	si	Enriko	sa	Arko	Niño	ug	nagbalon	kini	og	daghang pangutana.	Nganong	nakaila	man	kaniya	si	Iyo	Pugaldo?	Nganong	nasayud	na	man kini	sa	iyang	tuyo?	Ug	unsay	iyang	pasabot	nga	nasuhito	na	siya	sa	barko?	Nga	dili na	niya	kinahanglang	sukdon	ang	karaang	palabad?	Buot	unta	kini	niya	ipangutana sa	tigulang	nga	Pugaldo,	apan	wala	siya	pamatia.	"Matay	pa,	kining	arthritis	ko, maglisud	na	man	gyud	kog	tira	aning	mga	kurbada's	sanggot,"	ni	Pugaldo	pa.	Ug wala	na	kini	dayon	moundang	og	istorya	kabahin	sa	iyang	arthritis. Adlaw	500 Bag-ohay	pa	lang	gyud	gisuksok	og	balik	ni	Kilum	ang	palabad	nga	igtataud	nila	sa Polilio	sa	dihang	misulod	si	Sister	Veronika	nga	nagdala	sa	chaulmoogra	oil	nga idapat	sa	sangla	sa	mga	pasyente. 14
Sa	madre	pa,	aron	kuno	dili	na	lang	sila	molinya	ngadtos	infirmary.	Kuno,
apan	mikalit	kini	og	luhod	atubangan	ni	Kilum	ug	miingon,	"Please	take	me	with you!"
"What	are	you	talking,	sister?"
"Please,	Kilum.	I'm	going	to	die	here.	Please,	take	me	with	you,"	ni	Sister Veronika	pa.	"Your	men	told	me.	Please,	take	me	with	you."
Nagtan
aw	siya	sa	madreng	lamurok	kaayo	og	aping	ug	hunahuna	ni	Kilum,
magamit	tingali	niya	si	Sister	Veronika,	apan	kon	sa	unsang	paagiha,	wala	pa	siya masayud.	"If	you	really	know,	you	also	know	what	time	we	meet	and	where,"	sulti	ni Kilum	sa	madre,	"So	I'm	not	tell	you."
"Yes,	please,	Kilum."	Ug	migakos	si	Sister	Veronika	ni	Kilum,	mihalok	sa	aping sa	ulitawo,	og	midagan	paingon	sa	gawas.
Si	Sister	Veronika	lamang	ang	bugtong	tawo	sa	tibuok	Culion	nga	mituo kaniya	nga	wala	siyay	sangla.	Didto	sa	Sugbo,	kadtong	Amerikanong	opisyal	nga	si Maj.	Stephen	White	dunay	dakong	kaibog	ni	Leonore	ug	sa	dihang	nahibaw
an	sa maong	sundalo	nga	managtrato	na	sila	ni	Kilum	ug	pasabot	nga	naunhan	na	siya,
gipadakop	dayon	niya	si	Kilum.	Didto	sa	usa	ka	selda	sa	baraks,	gibubuan	siya	og asido	sa	iyang	kalawasan,	gikulata	ug	gitanggong	uban	sa	gatosan	ka	mga	sanglahon.
Si	Leonore	intawn	nga	tigtumod	lang	og	puto	sa	may	pantalan,	gidaginot	pas	puti'g itlog.	Sinuholang	maniltilay	og	taya	si	Kilum	sa	may	pier,	sa	mga	barko	sa Amerikano,	maong	nakaila	kaniya	si	Maj.	White.	Sa	tingpaniudto,	itsahan	ra	sa puting	opisyal	ang	mga	trabahante	og	tagsa	ka	pan.	Gikalipay	lang	pud	ni	nila,
makakusgan	man	kuno	to,	imported.
15
Adlaw	10
"Kita	ka	aning	ngipon
ngipon	sa	pangunahan	ning	palabad?"	Gitudlo	ni	Iyo Pugaldo	ang	duha	ka	managhut
ong	ug	manag
atbang	nga	daw	mga	sima
sima	sa drowing	sa	palabad	nga	iyang	gibuhat.
"Para	unsa	diay	na,	Yo?"	pangutana	ni	Enriko	ni	Iyo	Pugaldo.
"Mao	ni	ang	mopang
it	o	motagud
tagud	sa	kon	unsa	man	ang	mahimong makaguba	sa	palabad.	Sama	pananglit	sa	pukot.	Walay	pukot	nga	mabubod	sa palabad	kay,	matay	pa,	kunis
kunison	man	gyud	niining	mga	ngipona.	Protektado ang	palabad	niini,"	ni	Iyo	Pugaldo	pa.
"Imoha	nang	inimbento,	Yo?"
"Matay	pa,	og	nahunahunaan	pa	ni	kaniadto,	wala	untay	mga	biyaheng mangalangay,"	tubag	ni	Pugaldo	og	kalit	kining	naghinuktok.
"Nasuhito	kas	Arko	Niño,	Yo?"
Miginhawa	kini	og	lawm,	ug	dayon	miingon,	"Polilio,	Dong	Enriko.	Polilio	ang tinuod	pangan	anang	barkoha.	Gipanag
iya	kana	sa	mga	Amerikano."
Adlaw	11
"Mahimo	nimong	ibunal	tanan	nimong	kaligutgot	sa	kalibotan	ngadto	sa puthaw,	Dong	Riko.	Maoy	modugang	sa	imong	kusog?"	ni	Iyo	Pugaldo	pa	samtang gibutang	ang	dakong	palad	sa	puthaw	ngadto	sa	landasan.
"Sakto	gyud,	Noy."
"Sayop,	Dong.	Wala	kana	sa	gikusgon.	Mas	gikinahanglang	hingigo	ka."
16
"Kinahanglang	ig-on	ang	eskinang	buot	nimong	bawgon.	Di	ba,	Yo?" "Mabuhat	mo	lamang	kana	kon	sakto	ang	imong	kupot	sa	puthaw.	Mao	nang magkinahanglan	ka'g	saktong	mga	kimpit.	Kanang	mogunit	sa	insakto,	hugot,	pilit	og hawid,	dili	daling	makabuhi." "Di	ba	diay	maapil	og	kainit	ang	kimpit,	Noy?" "Labing	siguro,	Dong,"	tubag	ni	Iyo	Pugaldo.	"Lamano	ta." Nahibulong	si	Enriko	kon	nganong	makiglamano	ang	tigulang.	Apan	sa dihang	nakuptan	na	niya	ang	palad	sa	tigulang,	didto	niya	nabati	ang	baga	kaayong kubal. "Di	na	ni	madutlan,	Yo,	bisag	bala	pas	kontra?" "Usahay,	Dong,	sa	paglikay	sa	hasol,	kuptan	ko	na	lang	derecho	ang	puthaw." "Diin	pud	ka	nakat-on,	Yo?" Adlaw	12 Mao	ni	ang	sugilanon	nga	modispuga	sa	tanang	wala	nimo	mahibaw-i,	Dong Riko.	Kana	si	Kap	Jo	anak	kana	sa	usa	ka	Amerikanang	madre,	Jose	ang	tinuod	niyang pangan.	Ang	iyang	amahan	ngas	Kilum	usa	ka	Sugbuanon	nga	naapil	sa	mga	gatosan ka	mga	sanglahon	nga	gihakot	kaniadto	sa	Culion	gikan	sa	Sugbo.	Human	sa	kinyintos ka	adlaw	sa	pagkatanggong	sa	Culion,	mi-eskapo	iyang	amahan	uban	ang	madre ginamit	ang	barkong	Polilio	sa	US	Navy.	Katorse	ka	adlawng	nabaradero	ang	maong barko.	Nahakuyog	nila	ang	akong	amahan	nga	maoy	mipanday	sa	palabad	nga	gitaud nila	sa	Polilio.	Mi-eskapo	si	Kilum	kay	buot	niyang	balikon	sa	Sugbo	ang	iyang hinigugma	nga	si	Leonore.	Nakuha	tuod	nila	ang	Polilio	apan	sa	dihang	naglawig	na 17
sila	sa	lawud	duol	sa	Masbate,	nahutdan	kini	og	lana.	Wala	na	modis-og	bisan	gamay ang	Polilio.	Maayo	na	lang	dunay	mga	mananagat	nga	miguyod	kanila	paingon nganhi	sa	Bantayan.	Didto	sa	isla	sa	Lipayran	gibilin	ang	Polilio	ug	gitiwas	ni	Kilum ang	biyahe	ngadto	sa	Sugbo	nga	nag-inusara.	Nagpabilin	ang	akong	amahan	ug	si Sister	Veronika	sa	Lipayran.	Sa	pag-abot	ni	Kilum	sa	Sugbo,	didto	niya	nahibaw-an nga	naminyo	na	si	Leonore	sa	Amerikanong	opisyal	nga	si	Maj.	White	nga	maoy nagpapriso	kaniya.	Apan	ang	mas	labaw	nga	miluba	sa	iyang	galamhan	mao	ang balita	nga	nahigugma	si	Leonore	sa	Amerikano.	Niadtong	puntoha,	nabatyagan	pud niya	ang	hapdos	sa	iyang	mga	panit.	Og	bisan	pa	og	ipatungod	niya	sa	naglagiting nga	baga	ang	iyang	mga	tudlo,	dili	na	kadto	makabati	pa	og	gamayng	sakit.	Tungod niini,	mibalik	siya	sa	Lipayran	sa	may	Bantayan	kay	sayud	siya	nga	ang	madre	lang ang	bugtong	makaatiman	kaniya.	Sayud	siya	nga	niadtong	panahona,	hingpit	kang isalikway	sa	kaparyentihan	kon	hitaptan	ka	sa	sangla,	kriminal	ka	o	makasasala, gisilotan	sa	kahitas-an.	Sulod	sa	mga	katuigan	ug	hangtud	namatay	si	Kilum,	wala gayud	siya	biyai	ni	Sister	Veronika.	"Jesus	loved	people	like	you,"	sa	madre	pa	kaniya. Mitago	si	Kilum	sa	payag	sa	madre	ug	wala	na	kini	makig-istorya	og	laing	tawo	sulod sa	pipila	ka	katuigan.	Wala	mahigugma	si	Kilum	sa	maong	madre,	apan	nahimugso	si Kap	Jo	human	sa	pipila	ka	dekada	nilang	panagkuyog.	Sulti	pa	sa	akong	amahan, gidaug-daug	ni	Kilum	si	Sister	Veronika	kay	samtang	magtan-aw	siya	sa	nawng	sa madre,	mahinumdum	siya	ni	Maj.	White,	ang	mikampat	sa	iyang	nawng	ug	ang nagkawat	sa	iyang	hinigugma.	Naabtan	na'g	buot	si	Kap	Jo	nga	nakasaksi	sa	pag- antos	sa	iyang	inahan.	Ug	pipila	lang	ka	adlaw	human	sa	kamatayon	ni	Kilum, milangoy	si	Sister	Veronika	ngadto	sa	lawud	ug	wala	na	sukad	hikit-i.	Ang	akong 18
amahan	ang	misalo	sa	responsibilidad	sa	pagpadako	ni	Kap	Jo.	Didto	na	pud	naminyo sa	Lipayran	ang	akong	amahan.	Bota	kadto	akong	inahan,	anak	og	mananagat	sa Lipayran.	Nagdako	kong	nagtuo	nga	igsuon	nako	si	Kap	Jo,	hangtud	nga	nahibulong na	lang	ko	sa	dihang	duna	na	koy	buot	nga	taliwtiw	man	diay	siya	og	ilong,	asul	og mata,	ug	puwahon	og	pamanit.	Dili	mahimo	nga	kami	magsuon.	Apan	gipamugos gayud	sa	akong	amahan	nga	igsuon	mi.	Sa	dihang	ulitawo	na	mi,	gidala	mi	ni	Tatay ngadto	sa	may	pangpang	sa	Lipayran	ug	didto	diay	gitago	taliwa	sa	pagatpatan	ang Polilio.	"Mao	ni	ang	arko	ninyo,"	sulti	sa	akong	amahan	ngadto	kanamo	ni	Kap	Jo. Nahimong	kapitan	ang	akong	igsuong	sunoy.	Ako,	dia	sa	landasan,	sa	kainit mamunalay	og	puthaw. Adlaw	13 Hugot	nga	migakos	si	Kap	Jo	kang	Iyo	Pugaldo	sa	pantalan. "Mag-usab	pay	layog,	di	na	mo	matanggong	aning	pirawa,	Noy	Jose,"	sulti	ni Iyo	ngadto	kang	Kap	Jo.	Wala	molingi	si	Kap	Jo	ngadto	sa	palabad	nga	gidayongan	ni Iyo	ug	ni	Enriko	paingon	sa	pantalan. "Unsay	nakalahi	ani	niya?" "Pangutan-a	si	Dong	Enriko." "Tigulang	na	ko,	Juanito.	Lagmit	ipasa	na	nako	ang	pangapitan	sa	Arko	sa	mga batan-on,"	tubag	ni	Kap	Jo. "Hain	ka	na	man	tigpauli,	Noy	Jose?" "Dagat	ray	adres	nako,	Juanito.	Lagmit	wa	nay	taga-mama'a	nga	nakaila nako,"	ni	Kap	Jo	pa. 19
"Kon	mao	na,	sakto	kaayo	ning	kalig
on	sa	bag
o	mong	palabad,"	sulti	ni Pugaldo.
"Daghan	kaayong	salamat,	Juanito."
"Nagsapaw
sapaw	na	ning	kubal	ko,	Noy	Jose,	lagmit	sulod	ning	katuigan,
gitugkan	na	pud	kag	himbis."
Nangatawa	silang	duha	ug	ang	mga	trioplante	nga	naglibot	kanila.	Nag
gakos nga	luhaan	ang	duha	ka	tigulang.
June	23,	2018
"Unsa	man	gyuy	naa	sa	isla	sa	San	Juan,	Kap	Jo?"	pangutana	ni	Enriko.
"Imong	kaugmaon,	Enriko,"	tubag	ni	Kap.
"Aw	kung	makabaling	tag	bulawan,	Kap,	solbad	tingali	akong	kaugmaon."
"Labaw	pas	bulawan,	Dong."
Matud	pa	ni	Kap	Jo,	ang	isla	sa	San	Juan	anaa	duol	sa	Surigao,	sa	sidlakang bahin	sa	Mindanao.	Niya	pa,	sama	kuno	kalapda	sa	Bohol.	Gihapnig	ni	Kap	Jo	ang karaan	kaayong	mapa	sa	lamesa	ug	gitudlo	niya	ang	St.	John	Island.
"Dili	man	lagi	na	San	Juan	ang	nakasulat,	Kap?"
"Sa	kinaraan	na	nga	pagkasulat,	Dong."
"Inig	balik	ninyo	sa	Sugbo,	Dong,	o	kon	asa	man	gani	itumod	ninyo	ang	kuha sa	San	Juan,	presyohi	sa	insakto	ang	merkado.	Layo
layu	pud	tag	naabtan	makakuha lang	tag	tarong."
Makita	sa	nawng	ni	Kap	Jo	ang	kakapoy	nga	iyang	gibati.	Mga	abuhong panganod	ang	mingkatag	gikan	sa	uyok	sa	iyang	kalimutaw.	Kanhi	asul	kuno	ang 20
mata	ni	Kap,	libak	pa	sa	ubang	tripolante.	Dunay	kaliwat	nga	dili	ingon	nato,	sulti	pa ni	Andot.	Ang	kanhi	kusog	nga	paglabtik	sa	pulso	niini	sa	may	liog	nga	kanunay mabantayan	ni	Enriko	kon	magtan
aw	siya	sa	kapitan,	wala	na.	Kausa,	kaduha,	anaa pa,	apan	panagsa.	Katulo,	apan	tulo	pud	ka	minuto	ang	milabay	usa	milabtik.
"Ayaw	limori	imong	hinigugma,	Dong	Enriko."
June	24,	2018 Human	sa	hagip
ot	ug	liloan	nga	kapuloan	lusot	sa	Dinagat	ngadto	sa	Bucas Grande	sa	may	Siargao,	nakaginhawa	na	ang	makina	sa	Arko	Niño.	Madungog	ni	Kap Jo	ang	kondisyon	sa	makina	niini,	kusgan,	walay	tingog	sa	pagkapalyado.
Nabantayan	pud	niya	nga	bisan	kalmado	ang	dagat	rong	buntaga,	wala	magharag ang	barko.	Sakto	ang	lawig	niini.	Lagmit	mao	ni	ang	kondisyon	sa	Polilio	sa	dihang misutoy	kini	gikan	sa	Culion	kaniadto,	sulti	ni	Kap	Jo	sa	kaugalingon.
Sa	du'ong	nga	bahin	kini	siya	nagbarog	sa	barko	ug	mihanggap	sa	lunhawng hangin	nga	misugat	sa	ilang	pagbiyahe.	Nangatulog	pa	ang	mga	bata,	niya	pa.
Mahigmata	silang	mangita	sa	islang	ilang	padulngan.	Sila	na	ang	masayud	unsaon paglubag	sa	timonil	ug	hain	nila	hikaplagan	ang	isla	nga	ginganlan	sa	santos	nga magbubunyag.	Sagol	paglaum,	sagol	kapungot	iyang	gibati.	"Mga	kampat	mo'g dagway!"	hunghong	niya	ngadto	sa	kahanginan.
Milayat	si	Kap	Jo	ngadto	sa	dagat,	miapas	sa	iyang	inahan.	Miapas	sa	tanang nangawala	sa	atong	kinabuhi,	sa	kasaysayang	buot	nilang	hikalimtan.	Mitidlom kining	nagluko	daw	puya.
"Naay	milayat!	Kinsa	to?!"	ang	siyagit	ni	Enriko	ngadto	sa	iyang	mga	kauban.
21
Nanggawas	sila	ngadto	sa	dulong	aron	sa	pagsusi,	apan	walay	milutaw	og balik. "Basin	naay	nahagbong?	Unsa	kaha?" Milingi	si	Enriko	sa	iyang	mga	kauban	ug	dunay	nabantayan.	"Asa	si	Kap?" Midagan	siya	paingon	sa	lawak	ni	Kap	Jo,	apan	wala	kini	didto.	Nakahapnig pa	ang	mapa	sa	lamisa,	ang	kompas	lang	ang	nagpugong	nga	dili	kini	paliron	sa hangin.	"Kap?	Kap?"	Walay	mitubag. "Asa	si	Kap?"	singgit	ni	Enriko	ngadto	sa	iyang	mga	kauban. Milayat	si	Andot	ug	Kiko	ngadto	sa	dagat	aron	pagpangita	sa	kapitan. Hanginan	kining	duha	ug	gilangoy	niini	ang	lawud.	Gawas	sa	mga	saag	nga	bokya	ug pawikan,	wala	na	silay	lain	pang	nakit-an.	Pila	lang	ka	sikad,	mongitngit	na	ang dagat	sa	ilalom.	Makalilisang	ang	kangitngit,	wala	silay	igong	kaisog	nga mopatighulog	pa	sa	unahan.	Mibalik	na	lang	sila	og	langoy	paingon	sa	taas,	makita nila	ang	dughan	sa	kasku	sa	Arko	Niño.	Apan	dunay	nabantayan	si	Kiko	sa	sampot nga	bahin	sa	kasku.	Gibira	niini	ang	abaga	ni	Andot	ug	mitudlo	sa	iyang	nakit-an. Wala	na	ang	palabad	sa	barko.	Wala	na	sa	tumoy	sa	tubo	ang	hinimong	piraw	ni	Iyo Pugaldo.	Unsay	nahitabo?	Gisuginlan	nila	ang	ilang	mga	kauban	sa	ilang	nakit-an. Dunay	kahilom	sa	Arko	Niño.	Nagkakusog	ang	hangin	ug	kalit	nga	mitabon ang	habaga	kaayong	panganod.	Morag	mata	ni	Kap	Jo,	sulti	ni	Enriko	sa	iyang kaugalingon.	Nagpaka-paka	ang	dugdog	ug	makita	niya	nga	walay	timailhan	sa mama'a	sa	palibot	kada	labtik	sa	kilat	ngadto	sa	kanawkanawan.	Gikuso-kuso	ang Arko	Niño	sa	balud	ug	wala	silay	laing	mabuhat	kon	di	pagpangupot	sa	unsa	man ang	makuptan	nila.	Taud-taud,	miharag	ang	barko	og	nahalabay	silang	tanan	sa 22
usang	bahin	niini.	Gisabak	ang	Arko	sa	dako	kaayong	balud	sa	wala	pa	kini	gitukob sa	tubig	nga	way	kinutuban.
Hain	na	man	ang	giingon	mong	labaw	pa	sa	bulawan,	Kap?!	Hain	na?!!	Singgit ni	Enriko	ngadto	sa	mga	alimpulos	taliwa	sa	kadagatan.	Asa	akong	kaugmaon?!
Enriko,	72 Nihangyo	siyang	ibton	na	lang	ang	mga	tubo	nga	gitaod	sa	iyang	kalawasan.
Buot	niyang	makakita	sa	dagat	sa	makausang	higayon.	Kana	na	lang.	Wala	na	iyang mga	anak,	tua	na	sa	Estados	Unidos,	sa	Australia,	sa	Germany,	sa	France.	Lagmit	di na	nila	hiabtang	buhi	pa	siya.	Pipila	na	ka	tuig	nga	mitaliwan	si	Aurora.	Mao	tingali kadto	ang	kataposang	unos	nga	mibanlas	kaniya.	Apan	buhi	siya.	Nag
inusara	na lang,	apan	buhi.	Sama	niadtong	pista	ni	San	Juan	lima	na	ka	dekada	ang	milabay.
Nag
inusara	siyang	nag
utaw
utaw	sa	bangis	nga	kadagatan,	apan	buhi.	Mipahiyum kini	siya	sa	nars	nga	maoy	nagtukmod	sa	iyang	wheelchair	paingon	sa	baybayon.
Bugnaw	ang	mihalok	niyang	amihan.	Dili	baluron	ang	kadagatan	karon.	Mitikyop iyang	mga	mata	samtang	naghandum	sa	mga	kaislahan.	Sa	kataposan,	usa	ka	lawm nga	ginhawa.
END!
23


Tuig 39, Numero 11 Hiligaynon nga Edisyon Nobyembre 2016 Editoryal Mga Pamatan-on, Mag-entra sa NPA! ng Nobyembre 30, 2016 amo ang ika-153 nga kaadlawan sang baganihan nga si Andres Bonifacio. Siya ang nagpamuno sang Rebolusyon 1896. Okasyon man ini sang ika- 52 nga anibersaryo sang Kabataang Makabayan (KM) nga isa ka rebolusyonaryo nga organisasyon sang mga pamatan-on. A Sa pagsaulog sang anibersaryo sang KM, hangkat sa mga pamatan-on ang liwat nga pagba- likid sa kasaysayan. Isa ka importante nga katung- danan nila ang pagsugpon agud padayunon ang wala nakumpleto nga Rebolusyon 1896. Ini ba- ngud sang pagtraidor sang pamunuan ni Agui- naldo kag agresyon sang imperyalismong US sa Inaway Pilipino-Amerikano sadtong 1899-1902. Sa subong nga Isyu Editoryal: Mga pamatan-on, Mag-entra sa NPA . . . .p. 1 Ang KM kag pagbinhi sang rebolusyon sa Panay . . .p. 3 Mga kadalag-an sa Rebolusyong Agraryo Pangapinan, NPA pabaskugon... p. 5 Mga Paglapas sang Miliar sa GRP ceasefire kag CARHRIHL sa Panay... p. 8 Gin-agaw sang imperyalismong US ang kadalag-an sang mga pumuluyo sa pagbagsak sang paghari sang Espanya sa Rebolusyon 1896 kag gin-imponer ang kaugalingon nga kolonyal nga paghari gilayon pagkatapos ang Inaway Pilipino- Amerikano. Gintukod ang papet nga republika sang Pilipinas pagkatapos sang Ika-2 nga Inaway Kalibutanon paagi sa paghatag ang paltik nga kahilwayan sadtong 1946. Nagadalom, Kapaslawan sang mga biktima sang Yolanda ... p.10 Kabataang Makabayan naglunsar sang lightning rally sa Iloilo City ... p.11 Ginlunsar, Kapayapaan Peace Advocay Network sa Panay ... p.12 Protesta: MARCOS INDI BAGANIHAN... p.13 CNL-Panay naghiwat sang ika-5 nga Asembleya . . .p.14 Alipalok ... p.14 Binalaybay ... p.15 Komiks: CADUY ... p.16 Apang sa tunga sini tanan, wala nag-untat sa pagbato ang pumuluyong Pilipino sa paggahum sang mga dumuluong kag mga papet sini. Nabun- ag ang KM sa tunga sang daba-daba sang pag- himakas sang mga mamumugon, mangunguma, kag mga kabataan-istudyante upod ang iban nga demokratiko kag patriotiko nga grupo batuk sa imperyalismong US kag diktador Ferdinand Mar- cos. Ginsulong sang KM ang pungsodnon-demo- kratikong linya sang bag-ong demokratikong rebolusyon. Nagbaskog ang hublag sang mga pamatan- on-istudyante nga nangin taludlod sini ang KM,
2 Daba-Daba, Nobyembre 2016 upod sa mga mamumugon kag imol nga sektor sa kasyudaran sa bug-os nga pungsod. Sa putuk-putukan sini, nagluntad ang ginatawag nga First Quarter Storm (FQS) sang 1970. Kaangay sang mabaskog nga bagyo, ginbunalan ang rehimeng Marcos kag imper- yalismong US sang mabaskog nga mga protesta. Asta nga gindeklarar ni Marcos ang Martial Law sang 1972. Madamo ang mga ginpangdakup nga mga demokratiko kag patriotiko nga pwersa, amo man ang mga kontra-Marcos nga oposisyon. Gindeklarar nga iligal ang KM. Madamo ang nadakpan, ginpriso, ginpangsalbeyds nga mga kabataan-istudyante. Ang iban, nagpabukid agud isulong ang pungsodnon- demokratikong rebolusyon paagi sa malawigan nga inaway banwa sa kaumhan. kadalag-an kag napundar nga gahum pangpulitika nga nagahalin man sa baba sang pusil. Pangunahon nga pagahatagan sang pagtamud kag pagpaninguha ang pagpadaku sang NPA. Ilunsar ang malaparan kag madamuan nga pagpasampa sa hukbo sa kaumhan man ukon kasyudaran. Ang kabaskog sang rebolusyon nakabase sa armadong kusog. Ang paghimakas sa kasyudaran dapat hugot nagaserbi sa armadong paghimakas sa kaumhan kag dapat tayuyon ini nga nagapatuhaw kag nagapadamo sang pwersa kag mga resorsa nga ginapadala sa kaumhan. Ang mga katapu sang KM nga nagpadayon sang paghimakas sa kaumhan amo ang una nga mga Pulang hangaway sang NPA upod sa mga nakamuklat nga mga pamatan-on nga mga mangunguma. Isa ini sa mga dungganon nga marka sang KM sa kasaysayan. Nagapadayon pa ang armadong paghimakas sa kaumhan nga ginasulong sang NPA sa pagpamuno sang Partido Komunista sang Pilipinas. Wala pa nahilway sa paghari sang imperyalismong US ang pungsod. Bisan pa nagapostura nga progresibo ang Presidente Duterte, nagapabilin nga malakolonyal ang estado sang Pilipinas. Ginagamhan gihapon ini sang imperyalismong US kag sang mga reaksyunaryo nga kahimbon sini sa kubay sang militar kag iban nga sanga sang gubyerno sa sibilyan nga burukrasya. Bisan pa may nagaluntad nga temporaryo nga ceasefire kag peacetalks sa tunga sang NDFP kag GRP, padayon ginapatuman sang mga reaksyunaryo kag AFP ang ginpapintas pa nga Oplan Bayanihan. Maathag nga ginabayolar sini ang unilateral ceasefire nga gindeklarar sang GRP. Paglapas man ini sa Comprehensive Agreement on Respect for Human International Humanitarian Law Rights (CARHRIHL). and Sa ini nga dalagan sang sitwasyon, wala sang kapat-uran ang masanag nga padulungan sang peace- talks kag ceasefire. Ang kondisyon para sa pag- padayon sang armadong paghimakas nagapabilin. Ang kakinahanglanon sang labi nga pagpadaku sang rebo- lusyonaryong pwersa kag pagpabaskog sang Pulang Gahum sa kaumhan nagapabilin man. Dapat maga- padayon ang pagpabaskog sang NPA bilang armadong nga kusog sa pagwasak sang mapiguson nga estado sang reaksyonaryo kag madepensahan ang mga Sa kaumhan kag kasyudaran, kinahanglan ikampanya ang dugang nga pagpadaku sang suporta sa kaumhan kag sa armado nga paghimakas. Naga- lakip ini sa pagbuyok sa mga pamatan-on nga mag- entra sa NPA sa pag-alagad sa interes sang mga pumuluyo. Ang KM mismo bilang abanse kag pangunahon nga organisasyon sang mga pamatan-on may katungdanan nga magmapisan sa pagpaathag sang rebolusyonaryong kawsa agud makamuklat ang mga pamatan-on kag mangin modelo sa aktwal nga buhat. Ang KM dapat magbulig nga mapakita ang aktwal nga kahimtangan sang mga pamatan-on nga madulom ang ila palaabuton sa subong nga sistema sang sosyedad. Ginabulag sila sang nagadominar nga sistema kag komersyalisado kag ginabanga sa pagkonsumo sang mga hi-tech nga kagamitan sa internet kag ginapa- palayo sila sa husto nga paghangup sa reyalidad. sang edukasyon nga kolonyal Buyukon ang mga pamatan-on sa pagkadto sa mga komunidad sa syudad man ukon kaumhan kag magtuon sa aktwal nga pagpangabuhi sang masa. Buyukon sila nga mag-eksposyur kapin sa kaumhan
3 Daba-Daba, Nobyembre 2016 upod sa rebolusyonaryong organisasyong masa kag mga pormasyon sang NPA agud makita nila ang ang tunay nga kahimtangan kag makadisisyon sa pag- alagad sa pumuluyo bilang mga maayo nga inanak sang banwa. Hangkat subong sa mga pamatan-on ang mangin bag-ong Andres Bonifacio, mga bag-ong Teresa Magbanua. Hangkat subong sa KM kag iban pa nga pamatan-on nga isuklob nila ang isganan nga diwa sang mga aktibista kag mga kadre nga nagpabukid pagkatapos sang First Quarter Storm agud mag-upod sa una nga mga pormasyon sang NPA nga nagbukas sang una nga mga sonang gerilya sa kaumhan kag nagpundar sang gahum pangpulitika. Hangkat sa mga pamatan-on: Mag-entra sa New People's Army. # Pagbalikid sa kasaysayan: Ang KM kag pagbinhi sang rebolusyon sa Panay ng Kabataang Makabayan (KM) gintukod sadtong 1964 bilang ligal nga organisasyon sang mga pamatan-on-istudyante, paagi kay Jose Ma. Sison. Kabahin sa mga nagtukod amo ang mga katapu nga naghalin sa Student Cultural Association of the Philippines (SCAUP), Lapiang Manggagawa, mga lider-istudyante sa Lyceum kag Philippine College of Commerce kag iban nga progresibo halin sa Sentral Luzon, Naaminhan nga Luzon, Nakatundan nga Luzon, Bisayas kag Mindanao. A the University of Natukod ang mga tsapter sini sa mga iskwe- lahan, palamugnan kag mga komunidad. Madasig nga naglapnag ini sa Manila-Rizal. Sa kumperensya sini sadtong Disyembte 12-13, 1970, nag-abot na sa 60,000 ang katapuan sang KM sa bug-os nga pungsod. May natukod man nga orga- nisasyon nga Samahan ng mga Demokratikong Kabata- an (SDK) sa amo nga sektor, apang nagtingob sila sa KM sang 1971. Daku ang nangin papel sang KM sa pagsulong sang kahublagan propaganda para sa pungsodnon nga demokrasya kag pagsulong sang armadong paghimakas sa kaumhan. Indi madyik ang pag- tuhaw sang KM. Nabun-ag ini sa indakal sang pagpagsik sang kahublagang masa. Ma- dumduman nga sadtong ulihi nga bahin sang dekada 1950 kag temprano nga bahin sang dekada 1960, nangin aktibo ang mga pungsudnon nga burges sa pagpamuno ni Claro M. Recto. Nagpro- paganda sila kontra sa pagkontrol sang imper- yalismong US sa Pilipinas. Sadtong 1961, nagsugod ang liwat nga pag- baskog sang rebolusyonaryo nga kahublagan pang- masa. Ginmarka ini sang demonstrasyon sang mga pamatan-on kontra sa Komite sa mga Aktibidad nga Anti-Filipino (CAFA) sang papet nga Kongreso. Nag- tinguha ang CAFA nga gamiton ang Layi nga Anti- Subersyon agud dumilian ang mga istudyante, manu- nudlo kag pumuluyo sa pagpahayag sang mga kawsa nila nga makibanwahanon kag demokratiko. Nagpadayon ang pagsulong sang rebolusyo- naryong kahublagang masa sa kasyudaran. Naglapnag ang propaganda nga makibanwahanon kag nagdaku ang mga demonstrasyon nga ginabuylugan sang mga mamumugon, mangunguma, istudyante kag iban pa nga nagapalangga sa kahilwayan sang pungsod. Asta nga natukod ang KM sang 1964. Nagbaskog ang pag- sulong sang paghimakas sang mga mamumugon, ka- bataan-istudyante sa kasyu- daran sa nagkalain-lain nga lugar sang pungsod kapin sa Manila-Rizal. Nagluntad ang bantog nga First Quarter Storm sang 70 nga ginakilala man nga isa ka hublag pro- paganda para sa bag-o nga pungsodnon-demokratikong
4 Daba-Daba, Nobyembre 2016 kawsa - ang paghimakas para sa tunay nga kahilwa- yan kag demokrasya. Sunod-sunod ang mga demonstrasyon nga ginapasakupan sang mga mamumugon, mangunguma kag istudyante. Ginbuyagyag kag ginpamatukan nila ang pag-entra sang Pilipinas sa pagpanalakay sang US sa Indotsina; pagkontrol sang mga monopolyong US sa ekonomya sang pungsod; pagpabilin sang mga base militar sang US kag mga pagpamintas nga nagaluntad sa mga ini; pagpahugot sang kontrol sang imperya- lismong US sa sistema sang edukasyon sa Pilipinas kag iban pa nga isyu. teoritikong pundasyon sang Maxismo-Leninismo- Maoismo. Gin-athag ang linya nga nagaubay sa pag- sulong sang demokratikong rebolusyon sang banwa. Natukod man ang New People's Army (NPA) Marso 29, 1969. Ang Kabataang Makabayan sa Panay Natukod ang KM sa Nakatundan nga Kabisay- an sang 1967. Nakakontribwer ang mga kabataan- istudyante nga naorganisa sa mga unibersidad sa KM, SDK kag iban nga kultural nga organisasyon, sa pagpalapta sang kalayo sang paghimakas sadtong panahon FQS sang 1970. Ang mga pwersa diri naghalin sa Cultural Association of the University of San Agustin, sa University of Iloilo, Central Philip- pine University, kag iban nga kolehiyo sa Iloilo kag Bacolod. Nakaamot man ang KM sa pagbandera sang pangkabilugan nga linya sang pagrebolusyon kag partikular nga mga isyu sa kinamatarung, hustisya sosyal kag iban nga demanda sa pag-updanay sa iban pa nga sektor kag organisasyon. Ini pareho sang Makabayang Kilusan nga Bagong Kababaihan (Makibaka), ang organisasyon sang Kababainhan, organisasyon sa mga imol nga komunidad, mga propesyunal, pareho sang Makabayang Samahan ng Masang Propresyunal (Masang Prop) kag iban nga demokratiko kag progresibo nga personahe sa mga iskwelahan kag institusyon sang mga Kasimbahanan. Ang pagdeklarar sang rehimen sang Layi Militar sang Septyembre 21, 1972 nagpadasig lang sang pagpalapad sang armadong paghimakas sa nag- kalain-lain nga rehiyon sang pungsod. Panugod nga naglapad ang mga lugar nga ginahulagan sang NPA upod sa pagsulong sang hublag mangunguma sa kaumhan. Sa nagsunod nga mga tinuig, nagbaskog kag naglapad ang rebolusyonaryong kahublagang masa sa bug-os nga kapuluan. Natukod ang nagkalain- lain nga organisasyong masa sang mga mamumugon, pamatan-on, manunudlo, kag mga nahanunga nga pwersa. Antes pa man sini, sa kubay sang mga naga- sakdag sa Marxismo-Leninismo, nagsugod na ang pagtuon sa kasaysayan sang Partido Komunista kag ang pagsaway sa mga kasaypanan sang mga Lava kag Taruc. Liwat nga gintukod sang Partido Komunista sang Pilipinas sadtong Disyembre 26, 1968 sa Naabtan pa sining mga bag-ong henerasyon sang mga rebolusyonaryo ang Panay-Negros Labor Farmers Union (PANELFU), ang solo nga nabilin nga organisasyon sang nalusaw na nga daan nga Partido sa Panay sadto. Nagamartsa ini nga nagapuganggang sa mga banderang pula nga ginabitbit sang libo nga mga mamumugon sa uma/asyenda kag mangunguma sang Iloilo-Capiz kon Mayo 1 asta sa syudad sang Iloilo. Upod sa iban nga mga kadre kag aktibista halin sa Metro-Manila nga gindeploy sa Rehiyon 6, ang mga kadre kag aktibista halin sa lokal mga tsapter sang KM amo ang nagtawo sa una nga mga Social Investigation (SI) Teams sang Partido kag una nga mga team kag iskwad iskwad sang NPA sa Panay (kag Negros) agud maumpisahan ang liwat nga pag- ugat sa masang mangunguma.
5 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Sang pormal nga gintukod ang Rehiyunal nga organisasyon sang Partido Komunista sang Pilipinas sa Nakatundan nga Kabisay-an sadtong Hulyo 1971, ang mga KM nga narekrut sa Partido amo ang una nga mga kadre nga nangin katapu diri. Sila ang mga kadre nga ginbun-ag kag gin- debelopar sang FQS sang 1970 sa Metro-Manila kag sa lokal nga mga tsapter sang KM kag Makibaka (rebolusyonaryong organisasyon sang kababaihan) sa Bacolod, Iloilo kag iban nga kapitolyo sang Panay. Sang pagdeklarar sang layi militar, nangin iligal ang KM. Apang ang mga komitido nga mga kadre kag aktibista nagpadayon sa tago nga paghulag. Ang kadam-an sa ila nagpabukid sa pagsulong sang armado nga pungsodnon demokratiko nga rebolusyon lakip diri sa Panay. Nagapadayon ang rebolusyon asta subong sa malapit na 50 ka tuig. Madamo na sang mga kadalag-an ang mga pumuluyo nga dapat panga- pinan kag isulong pa sa mas mataas nga halintang. Gani, kinahanglan nga padayunon ang mas rebolusyonaryong madasig nga pagpadaku sang pwersa sa kaumhan. Ini lakip na ang kusog sang hangaway sang banwa nga dapat magpadamo sang mga iskwad kag mga platun. Ang hangkat sa mga KM kag iban pa nga mga pamatan-on sa subong nga henerasyon amo ang pagsuklob sang diwa sang FQS sang dekada 70, ang mapangahas nga panindugan sa pagsulong sang rebolusyonaryong kawsa sa kaumhan paagi sa malawigan nga inaway banwa.# Mga kadalag-an sa Rebolusyong Agraryo Pangapinan, NPA pabaskugon K on ako ang pamangkuton,"ano gid ang naganar ko sa rebolusyonaryong hublag, ngaa magpadayon pa ako sa pagsuporta diri?" "Ngaa sugot ako nga ang akon mga anak kag kaapuhan mag-entra sa NPA?" mo sang mga organisasyong masa ang natukod agud padayon nga ilunsar sang nagkalain-lain nga kampan- yang masa. Inagihan sa kabukiran sang Calinog May akon gid isabat sa nagapamangkot: arma- dong rebolusyon ang naghatag sa amon sang duta nga matalauma. Ang pagsulong namon sang armadong paghimakas paagi sa NPA ang rason kon ngaa naka- uma kami subong sa kabukiran. Kon wala ang NPA, wala kami sang istable nga baryo nga mateniran. Ha- lin sang una, kon wala ang NPA, mga sindikato sang mga kawatan ang nagasalakay sa amon. Ini ang aktwal nga mga natabo sa Sentral Panay, partikular sa mga malapad nga kabukiran sang magkatalambi nga kabanwahanan sang Calinog (Iloilo)-Tapaz-Jamindan (Capiz). Sadtong dekada 70, sang mag-abot ang NPA, ila ginbungkag kag ginsilutan ang mga sindikato kag mga tulisan. Ila ginapalayas ang mga montero nga manug-agaw mismo sang duta nga kakunsabo sa mga agalon nga mayduta kag kapulisan. Bunga sini, mada- Nangisog ang mga Tumanduk sa pagtalauma liwat sa ila kaugalingon nga ridor, pareho sa kaso sang kabukiran sang Calinog. Ang ridor amo ang sistema sang pagpanag-iya sang kadutaan sang mga Tuman- duk. Wala ginakilala sang reaksyunaryong gubyerno ining sistemang sang mga Tumanduk sang pagpanag- iya kag gindeklarar sa Forestry Act sang 1950 kag Revised Forestry Code sang 1975 nga dutang publiko ang bilog nga kabukiran. Ini bisan pa nga ginapuy-an ini sang mga tumanduk nga mga mangunguma kag ila ini ansestral nga duta. Mas o menos 27,446 ektarya ang kalaparon sang duta sang Calinog kag mga 14,954.25 ektaryas ang deklarado nga timberland kag ginakontrol sadto sang Bureau of Forest Development (BFD). Ang BFD ang nagakontrol sa duta kag ang mga masa nga ma- dakpan nga nagauma ginapriso. Indi ini pwede mapa-
6 Daba-Daba, Nobyembre 2016 tituluhan sa pribado nga mga indibidwal, apang gina- pasugtan sang gubyerno ang pamilya Celo-Carreon, ang mag-uyat sang pinakadaku nga konsesyon sa pastuhan sa bukid sa dulunan sang Calinog kag Tapaz. Ginatus-gatus ka baka ang ginbuhian sang pamilya Celo-Carreon sa kabukiran na nagdalasa sang mga pananom sang mga Tumanduk. Ginapalayas sila sa ila ridor kag nag-umpisa na ang ila dugang nga kalbaryo bangud ginaagawan sila sang kadutaan. Isa ka daku nga agalon nga mayduta kag mayor sadtong sang Calinog si Jose Celo. Magbayaw sila ni Severino Carreon, isa ka mataas nga upisyal militar nga mabaskog ang impluwensya sa burukras- ya, kapulisan kag militar. Nagagamit sila sang gin- himo nga layi nga nagapanglanggab sang kadutaan. Apang sang mag-abot ang NPA, nagbulig sila sa pag-organisa ang mga Tumanduk kag ginpabaskog ang koorperasyon lakip ang mga kababaihan kag pamatan-on kag ginduso nila ang pagtalauma. Ginkumbinar diri ang pagpaintyende sa tagbantay sang pastuhan ni Meyor Celo kag pagpangumpiska sang NPA kag lokal nga milisya sang mga baka kapin pa nga wala ini ginakudalan. Ini para indi maharab ang mga pananom sang mga mangunguma kag pabatyagon ang mga agalon may duta sa poder sang rebolusyon. Nagpadayon ang mga mangunguma sa pagta- lauma sa tunga sang atake ni anhing PC Sgt. Porping Cataluna kag mga CHDF sadto. Nagbato ang mga mangunguma, nag-armas man kag nag-entra sa NPA agud pangapinan ang ginatalauma nga kadutaan. Halin sa pagsalig gid lang sa kaingin kag pag-uma sa mga bantod, upod sa mga kadre kag hangaway, gintudluan sila sa pagpundar sang mga talamnan asta ang pagpananom sang malawigan nga tanom - pareho sang lubi, kape, langka, kag iban nga ulutanon. Halin diri, napundar kag relatibo may istabili- dad nga pagpanguma sang mga pumuluyo sa mga barangay subong sang Masaroy, Buri, Tacayan, kag iban pa nga mga sityo sa lindero sang Tapaz kag Calinog. Kon wala ang rebolusyonaryong kahublagan, wala ang mga mangunguma sang matalauma nga kadutaan diri kag wala man nga istabilidad ang baryo. Inagihan sa Tapaz-Jamindan Nagaabot sa 33,310 ektaryas nga kadutaan sa kabukiran sang Tapaz kag Jamindan ang deklarado nga "army reservation". Nagasakop ini sang indi magnubo sa 26 ka malagpad nga area sang mga barangay sang duha ka nasambit nga munisipalidad. Gindeklarar ini bilang "army reservation" paagi sa Presidential Proclamation #67 sadto sang presidente Diosdado Macapagal sadtong 1962. Ang amo nga deklarasyon wala nagakilala sang sistema sang pagpanag-iya sang mga Tumanduk sang ila mga ridor sa sulod sang ila ansestral nga kadutaan. Ang militar ang nangin agalon nga mayduta bangud sila ang nagapanukot sang tumado sa mga Tumanduk bilang arkila sa duta sa nasakpan nga mga kabaryuhanan bilang "army reservation". Kon isa ka sako ang binhi, isa man ka sako ang bayad nga tumado, sang ulihi nahulog ini sa sagahay kon sa diin, ang isa ka sako, bayran sang isa ka saku kag tunga. Pag-abot sang NPA, nagbulig sila sa pag- organisa ang mga Tumanduk kag nagkampanya nga untatan na ang pagbayad sang tumado sa militar sa ano man nga pamaagi. Ini asta sa ang pagkomprontar sa militar mismo nga nga pangkolekta nga indi sila magbayad. May panahon man nga gin-am-busan sang NPA ang mga armi nga nagahakot sang tumado sa Tomloy, Tapaz sadtong 1978 kag nakum-piska sang NPA ang isa ka M79. Asta sang ulihi, indi na makaobligar ang militar ang mga Tumanduk sa pagbayad. Kadalag-an ini sang mga Tumanduk sa ila paghimakas sa problema sa lupa. Lakip man nga nakaganar ang mga mangu- nguma sa mga katambi nga kabaryuhanan sang Jamin- dan nga indi sakup sang "army reservation". Ang mga mangunguma nag-upod man sa kampanya kag wala na nagbayad sang medisyon bilang arkila sa duta sa mga nagaako-ako nga agalon nga mayduta nga sila
7 Daba-Daba, Nobyembre 2016 ang tag-iya sang duta nga ginatalauma sang mga mangunguma sa bukid. Asta sa subong, ang mga Tumanduk padayon nga nagahimakas nga mapangapinan ang ila kadutaan sa pagpang-agaw sang gubyerno kag militar. (Sa an- sestral nga kadutaan nakatungtong ang hedkwarters sang 3rdID/PA sa Brgy. Jaena Norte, Jamindan). Amo man, batuk sa mga proyekto sang gubyerno nga nagapanglaksam sang kadutaan, pareho sa National Greening Program, kag proyektong megadam sa Suba sang Jalaur. hangaway ang pagpauswag sang produksyon. Ini paagi sa pagtanom sang mga prutas, kape, lubi, langka, kag iban nga pangmalawigan nga pananom. Ginakumbinar man ang pagsagud sang kasapatan kag pagpananom sang mga ulutanon pareho sang kadyos, balatong, mani, patane, kag ginpadamo saging, udag, pa gid ang pagpananom kamote/balingka, gabi, palawan kag iban pa. Kadungan sini, nagtuon man ang mga hangaway sa mga mangunguma sang iban pa nga sarang makaon para sa inaway gerilya kag surbaybal. sang Sa kabaryuhanan sang Tapaz nga wala nasa- kup sang "army reservation," bangud sa presensya sang NPA bilang tagpangapin sang pumuluyo, maisog nga ginpamatukan sang mga mangunguma kag Tumanduk ang pagpang-agaw sang iban pa nga mga agalon nga mayduta. Nagkampanya ang mga hangaway sa mga kabaryuhanan sa pagtipon sang binhi, nag-upod sa masa sa pagpas-an sang mga gutok sang kape, saha sang saging, talamnunon nga lubi halin sa iban nga lugar kag gintanom sa kilid sang ila sityo ukon baryo. Sa mga uluhan sang kasapaan kag luyan nga mga lugar, gintudluan ang mga mangunguma sa paghimo sang mga uyapad para sa paray kag iban nga pananom kag naghimo sang mga pasakaan bilang natural nga irigasyon. ang paglubad sang problema sa kagamitan kag umpisa nga istablisar ang mga pandayan sang binangon, lipya sang arado kag mga pakaras, asta ang pag-alila sang mga karabaw, baka, kabayo nga kabulig sa produksyon. Kadungan sini, ginpalibugan man Ginatus-gatus ka ektaryas ang kalaparon sang kalupaan nga kumpiskado sang rebolusyonaryong hublag. Ini halin sa mga absentee landlords na wala na nagaobligar sa pagpanukot sa mga mangunguma sang arkila. Ginbatuan man sang mga mangunguma ang pagpang-agaw sang Central Philippine University (CPU) sang mga 90 ektaryas nga ulumhan sa may Hope Vale (Sitio Laugan, Aginab, Tapaz). Pagdebelopar sang palangumhan Naabot man sang mga mangunguma sa sentral Panay kapin sa intermidya kag patag nga lugar, ang pagsulong sang demanda antipyudal pareho sa pag- pataas suhol sa mga mamumugon sa uma; pagpanubo sa interes sa pautang; pagpanubo sang arkila sa duta; kag kampanya sa pagpataas sa presyo sang ila bisaya nga paray. Sa tunga sini tanan, sa tagsa ka kalamidad nga nagatupa, ang mga hangaway, kadre, kag mga akti- bista ang walay pagpang-alang-alang sa pagbulig agud makabangon ang palangabuhian sang mga apektado nga pumuluyo sa sakup nga area. Sa malapad nga lugar sa atrasado nga kabu- kiran sang Sentral Panay, nagapadayon asta subong ang pagpauswag sang palangumhan kag produksyon. Halin sa pagsalig gid lang sa paray sa pagkaingin ukon pagtanom sa mga bantod/bat-ol, pagpangayam kag pagpangisda sa kasapaan kag kasubaan, nga amo ang naabtan sangmga NPA, malayo na ang naabtan sang mga mangunguma kag Tumanduk sa subong. Ining mga ganar sang mga mangunguma kag Tumanduk sa pagsulong sang rebolusyong agraryo ang padayon nga depensahan kag dugang nga iabante pa. Kinahanglan dugang nga padakuon ang pwersa sang NPA para sa pangapin sini. Ini sa tunga sang wa- la untat nga atake sang 3rd ID nga makita sa ila padayon nga pagpaniktik, civil-miliary operations kag mga pagpatrolya maskin pa may ila deklarasyon sang ceasefire. # Nagbulig ang NPA kag gintudluan ang mga mangunguma kag ginsampulan sang mga kadre kag
8 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Mga paglapas sang militar sa GRP ceasefire kag CARHRIHL sa Panay I tampad ang AFP sa pagpatuman sang ndi unilateral sang nga Gubyerno sang Pilipinas (GRP). Padayon sini nga ginapaigting ang pagpatuman sang Oplan Bayanihan. Gani nagalubha man ang paglapas sang AFP sa ceasefire nga gindeklarar sang gubyerno paagi kay Pres. Duterte, kag pagbayolar man sang CARHRIHL. Halin pa sadtong una nga deklarasyon ni Duterte sa unilateral ceasefire sa okasyon sang iya State of the Nation Address (SONA) sadtong Hulyo, ang AFP wala nagbalik sa ila mga mayor nga kampo kag mga baraks. ceasefire gindeklarar pagpamuno sang 301st Brigade. Kasunod sini ginpu- sisyon nila ang mga Peace and Development Team (PDT ukon pangsaywar nga mga yunit) sa mga punsok sang mga barangay sa kabanwahanan sang Tubungan, Leon, Miag-ao, Maasin kag Janiuay. Antes pa gindeklarar ni Duterte ang ceasefire sa iya state of the nation address (SONA) sang Hulyo nag-abanse nga ang amy sa nainteryor nga kabaryuha- nan. Sang liwat nagdeklarar ang GRP sang ceasefire sadtong Agosto 21 sang nagbukas ang peace negotiations sang NDFP kag GRP nagpabilin ang pagpusisyon sini sa kadam-an nga baryo kag may dugang pa sa Sibalom kag San Remegio, Antique. Nagdutdot man ang mga ditatsment sang 82nd IB sa ginapaggwa nga rason nga pagbantay sang Century Peak sa Igbaras. Ginakaugtan sang pumuluyo ining kumpanya sang Centruy Peak bangud sila ang nagahatag pondo sa AFP sa pagmilitarisa sang Igbaras kag Tubungan. Sa Nasidlangan nga Panay naman, sadtong una nga semana sang Oktubre 2016, nagsulod kag nagtenir ang mga40 ka tropa sang Phil. Army sa idalum sang 3rdID sa Brgy. Bungsuan, Dumarao, Capiz. Ang ila rason amo nga ginpadala sila para magpusisyon kag mag- ayuda sa PSMC (Public Safety Management Company) sang PNP-Capiz nga daan na nga naka-ditatsment sa amo nga barangay kag padayunon ang gyera kontra-druga. Mismo ang pamunuan sang reaksyunaryong AFP, pareho kay Hen.Visaya (bata-bata sang berdugo nga si Jovito Palparan) ang nagpaggwa insigida sang direktiba sa AFP nga wala sa ila sang may magbalik sa mga kampo kag mga baraks sa panahon sang ceasefire. Magapabilin sila sa mga lugar sa kaumhan sa pagpatuman sang civil-military operations (CMO) kag operasyon sa pagpaniktik/ Sa Panay, padayon ang 3rd ID sa pagpaigting sang pagpatuman sang Oplan Bayanihan. Partikular sa Nabagatnang Panay, daw mga ido-buang nga nag- pangturag sa kabaryuhanan ang 82nd kag 61stIB upod ang 31st Division Reconnaissance Company (DRC) sa Apang ang kamatuoran sa likod sini amo ang padayon nga pag-agaw nila sang 120 ektaryas nga palangumhan sang mga pumuluyo sa stockfarm nga malawig na nga ginhimakasan kag ginatalauma sang mga mangunguma.Masami ining pwersa sang AFP kag PSMC nagapangbalay-balay sa Bungsuan kag palibot nga baryo kag nagapang- imbestigar sa pumuluyo sa mga personahe nga ila ginadudahan nga may angut sa rebolusyonaryong kahublagan. Nagalunsar tsek-poynt kag nagapatrolya. sang Luwas sini pa sini nga pwersa militar kag PSMC, nagapabilin gihapon ang mga ditatsment sang 12th IB/PA sa Manayupit, Maayon, Capiz kag
9 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Agpipili, Lemery, Iloilo. Amo man ang iya sang PSMC sa Tuburan, Maayon, Capiz. Talalupangdon man sa areya sang rebolus- yonaryong pwersa sa nasidlangan nga Panay ang pagsulod sang mga ahente sa pagpaniktik sang militar. Amo man ang pagpasingki sang operasyon saywar paagi sa paggamit sang masmidya, kag pahumot- humot kag pangsaywar nga mga aktibidad, Ini pareho sang mga medical mission kaangay sa natabo sa Brgy. Tagubong sa lindero sang Passi kag Dumarao. Ginatipon man nila ang mga pumuluyo para sa ila pulong-pulong sa pagsabwag sang mga intriga sa mga ginapatihan mga lider-aktibistang masa, kag pag- pakalain sa rebolusyonaryong kahublagan. sa pagpadayon sang mga sangkap sang Oplan Bayanihan nga amo ang operasyon sa pagpaniktik kag saywar ukon Civil-Military Operations (CMO). May mga yunit militar sang AFP ang gindeploy sining ulihi lang, sa tatlo ka barangay sang Roxas City. Partikular sa Brgy. Diginan, indi na gani makagamit bisan ang mga benepisyaryo sang 4Ps kay inagamit sang AFP ang barangay hall. Ginapaggwa sang mga tropa militar ang kuno state of lawlessness kon ngaa ara sila sa amo nga mga barangay. Mga babayolasyon sang militar sa GRP Ceasefire kag CARHRIHL Sa Sentral Panay, mentinado ang patrol base sang 61st IBsa Brgy. Katipunan kag Acuna halin pa sang gindeklarar ang unilateral ceasefire sang GRP asta sa subong. May mga pwersa pa sang AFP-CAA sa nainterior nga lugar sang Brgy. Daan Sur, Brgy. Roxas (Otso), Brgy. Cahigon, kag sa intermidya nga barangay sang Abangay, tanan sa Tapaz. Ang pagbase mismo sang mga yunit sang AFP sa sentro sang mga sibilyan nga komunidad isa na ka paglapak sa peacetalks kag ceasefire. May mga lugar nga gintalana sang AFP bilang ditatsment nila sa kabaryuhanan, ukon mga lugar nga ginpaidalom sa yunit nga pangsaywar nga ginatawag Peace and Development Teams (PDT). Ini nga mga yunit ang nagapatrolya sa palibot sang mga baryo kag mga sityo. Ginalimitahan nila ang paghulag sang populasyon paagi sa pagtalana sang kurpyu ukon paglisensya sa militar kon sila magkadto sa ila mga uma, magpanulo sa mga sapa kon gab-i ukon iban nga aktibidad. Militar ang ang nadala sang garuk nga kultura sa baryo - ang pagpasugal, pagduso kag paggamit sang makaaladik nga druga, pagpalapnag sang porno- grapiya kag iban nga binastos kag pag- amulit sa mga kababaihan sa baryo kag iban nga pagpangganyat sa mga pamatan- on kag pagbanga sa ila sa cellphone kag internet. Apang sini, nagapaniktik ang yunit sang PDT kag nagatakud sang mga asset nila kapin sa mga durugista. Kabahin ini sa paglabag sa sa proseso Halin sang una nga simana sang Septyembe asta sa una nga simana sang Nobyembre may 10 ka mga operasyon militar (combat kag pagpatrolya, CMO kag pagpaniktik) ang 61st IB na narekord ang NPA-Sentral Panay halin sa kabanwahanan sang Tapaz (Capiz), Calinog, kag Lambunao (Iloilo). Komon sa mga operasyon sang tropa sang AFP sa Panay ang pag-agaw-agaw nila sang mga serbisyo nga katungdanan sang sibilyan nga ahensya sang gubyerno. Ini para mahapinan ang katuyuan nila CARHRIHL kag sa ceasefire. Nagapadayon ang AFP sa pagpaniktik kag saywar ang ginahimo sang militar nga makita sa pagpamalay-balay, pagmiting sa mga barangay kag pag-impluwensya sa disisyon sang mga miting sang iban nga sibilyan nga barangay konseho, kag aktibidad nga ginapatawag sang AFP. Ang ila pagpaniktik kag pangsaywar, may tuyo nga tumuron, pahugon ang mga aktibista kag mga pamilya ukon himata sang mga Pulang
10 Daba-Daba, Nobyembre 2016 hangaway, mga lider-masa kag mga katapu sang Partido sa lokalidad kag Lokal nga Milisya sa handum nga waskon ang organisasyong masa, ukon ang Sanga sang Partido sa baryo. Ang presensya sang armado nga tropa kaba- hin sang maduguon nga Oplan Bayanihan. Baliskad ini sa ginpahayag nga patakaran ni Duterte nga "mangin mainabyanon" sa mga rebolusyonaryong pwersa. Ginahambal sang mga tropa sa mga sibilyan nga residente nga "NPA lang ang may cease- fire"ukon"indi kami mapasunod ni Duterte"kag iban pa nga mga binutig agud rasunan ang ila presensya sa lugar. Ang presensya sang mga armadonga tropa sa mga komunidad kag paggamit ng mga sibilyan nga pasilidad ukon istruktura pareho sang barangay hall, iskwelahan, day care center, mini-market lunsay mga bayolasyon sa CARHRIHL kag sa mga layi sang inaway. Ini ang direkta nga paggamit nila sang mga sibilyan bilang taming. Nagatublag ang mga tropa sang AFP sa kalinungan kag kabuhian sang masa, amo man sa kabilugan nga normal nga dalagan sang kabuhi sa mga komunidad. Nagadulot ini sang kahadlok kag truma sa mga residente, ilabi na sa mga kabataan. Nagatublag man ini sa pagpanguma sang mga pumuluyo sa lugar. Nagahimo sang propaganda ang AFP kadu- ngan sang armadonga pagpamahug para pakama- lainon ang NPA kag ang bug-os nga rebolus- yonaryonga kahublagan. Ginagamit nga panabon ang "gyera kontra-druga" para ilunsar ang propaganda batuk sa NPA, sa mga aktibisa kag sa rebolusyo- naryong kahublagan sang pumuluyo. Ang mga pagdakup kag pagpamatay, padayon nga pagpaniniktik kag pangapormasang pagpamigos sa mga aktibista kag pumuluyo, tanda man sang pagpadayon sang Oplan Bayanihan kag sang pangkabilugan nga antagonismo sang AFP kag mga pwersapangsiguridad sang estado batuk sa mga progresibo kag patriyotikong grupo. iban Ginapresyur sang militar ang mga pamilya nga ginasuspetsahan nila may mga paryente nga Pulang hangaway, ukon mga aktibista nga pasurenderon gamit ang Oplan Tok-hang. Padayon subong nga ginabuyagyag sang mga pumuluyo sa kaumhan ang mga bayolasyon sang mga tropa sang AFP. Ginalunsar nila ini bilang kabahin sang ila kahublagan sa pagkampanya sa propaganda.# Sa ikatatlo nga tuig sang superbagyong Yolanda Nagadalom, Kapaslawan sang mga biktima M ga 12,000 ka biktima sang bagyong Yolan- da sa isla sang Panay, ang nagdagsa sa mga dalanon sa mga mayor nga sentro kag syudad sang probinsya sadtong Nobyembre 8. Ginpangunahan sang Kusog sang Pumuluyo, isa ka isla-kalapad nga alyansa sang mga biktima kag ila mga tagasuporta ang mga aksyon-protesta sa rehi- yon, amo man ang pagplastar sang mga lamesa kon sa diin pwede nga makapalista ang mga wala nakabaton sang "ayuda" kag ang may mga reklamo kaangut sa Emergency Shelter Assistance (ESA). Sa Roxas City, ginpangunahan sang Buylog sa Pagbangon Capiznon kag Bagong Alyansang Maka- bayan (Bayan) ang hublag-protesta nga naglibot sa mga mayor nga dalanon sang syudad. Ginsunog man nila ang isa ka "effigy" nga nagasimbolo sang pagpa- antus sa mga biktima sang Yolanda.
11 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Padayon nga nagaantus sang kapurauton bangud sang tuman ka hinay nga rehabilitasyon sang ila nga mga pangabuhian para sa madasig nga pagbangon kag paghatag sang nagakaigo nga serbisyo pangkatilingban. Ang malala pa madamu sa mga biktima ang ginpahalin sa ila nga mga lugar bangud sang "no dwell zone" kag proyekto pangturismo pareho sang mga Ayala sa isla sang Sicogon kag "Save Panay River Program" sa Capiz. mga pulitiko kag maanomalya nga implementasyon sang ESA. Masobra 19,000 ang tubtub subong wala nakabaton sang ESA. Samtang dugang nga mga 16,000 ka pamilya ang nalista sang Rise Up Aklan ang nagakinahanglan sang ayuda. Ang proposal nga ginpasaka sang DSWD sa Department of Budget and Management (DBM) nga P1.17B para sa mga benepisyaryo sang ESA sa rehiyon 6 ang wala gin-aprubahan. Sa Aklan, nagalab-ot sa 2,000 ang natambong sa isa ka misa sang pagdumdum sa mga nagtaliwan, nadula kag nahalitan ang ginhiwat sa Pastrana Park antes magmartsa-protesta padulong sa probinsyal nga kapitolyo para sa isa ka programa. Nag-organisa man sila sang pagtilipon-talakayan kag dayalogo upod sa kay Asec. Hope Hervilla sang DSWD. Makaligad ang tatlo ka tuig nga pagpangdalasa sang bagyong Yolanda, wala pa gihapon natapos ang pagpanagtag sang ESA nga magarot, puno sang korapsyon kag patronahe sa pulitika. Indi na ini pang- emerhensya nga ayuda kundi utang nga danyos na sa kriminal nga pagpapabaya sang gubyerno. Nagalab-ot naman sa 25,000 ka pamilya sa Aklan ang wala pa nakabaton sang ayuda halin sa gubyerno. Kadam-an sini ang ginpangkakas sa lista- han sa ila nga master lists bangud sang patronahe sang Sa Estancia sa Iloilo, masobra 500 ka mga biktima ang nagmartsa padulong sa munisipyo agud idemanda ang pagpadasig sang mga proyekto nga pabalay para sa mga pamilya nga kinahanglanon nga irelokar. Gindemanda man sang mga protester ang resolusyon sang P225 milyon nga class suit batuk sa mga ahensya sang gubyerno kag pribado nga kon- traktor kaangut sa oil spill nga nag-igo sa mga bay- bayon sang Estancia sadtong panahon sang Yolanda. Gintuga ini sang pagkaula sang 900,000 litro sang langis sang Power Barge 103 sang NAPOCOR/ PSALM bangud sang dalagku nga mga balod. Resulta sini ang pagkamatay sang lima ka tawo, dislokasyon kag pagkasamad sang palangabuhian sang libo-libo ka pamilya nga nagasalig sa pangisda.# KABATAANG MAKABAYAN naglunsar sang lightning rally sa Iloilo I sa ka lightning rally ang ginlunsar sang Kabataang Makabayan (KM) sa ika-52 nga anibersaryo sini sadtong Nobyembre 30, 2016 sa syudad sang Iloilo. Bitbit ang mga plakard kag strimer, gin- panawagan nila ang paghugpong sang mga pamatan- on upod sa malapad nga pumuluyo kag ang pagpatapu sa New People's Army (NPA). kahublagan sang pamatan-on nga mag-amot para sa kalinungan nga nakabase sa pangkatilingban nga hustisya. Ginapanawagan nila sa tanan nga mga demok- ratiko kag rebolusyunaryo nga pamatan-on nga pabaskugon pa ang kahublagan paagi sa pag-organisa sang malapad nga pamatan-on sa mga eskwelahan, ulubrahan, komunindad, kag sa kaumhan. Suportado man nila ang ginahiwat subong nga sugilanon pangkalinungan sa tunga sang gubyerno sang Pilipinas kag National Democratic Front of the Philippines (NDFP) kon sa diin katapu ang KM. Suno sa ila nga pahayag, determinado ang bilog nga
12 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Gani, hugot nila nga ginakundenar ang padayon nga pagbayolar sang Armed Forces of the Philippines (AFP) sa ila kaugalingon nga ceasefire paagi sa pagdeploy sang mga Peace and Development Teams (PDT), mga ahente paniktik kag mga tropa sang AFP para sa pagpaniplang sang mga pumuluyo sa kaumhan sang Panay. Amo man ang padayon nga pagpatuman kag pagpasingki sang Oplan Bayanihan. Dugang pa nila nga samtang wala masolbar ang mga basehan nga problema sang pumuluyo kaangay sang kawawad-on sang duta, ang monopolyo sa ekonomya sang mga dumuluong, kag ang malapad nga pagpangawat sang mga burukrata sa kaban sang gobyerno, magapadayon ang armado nga kahublagan sa kaumhan. Suno sa ila maathag nga dapat usuyon sang pamatan-on ang rebolusyunaryo nga banas sa kaumhan. Wala sila sang ilusyon nga pagbag-o kon indi mapukan ang imperyalismo, pyudalismo, kag burukrata-kapitalismo sa pungsod.# Ginlunsar, KAPAYAPAAN PeaceAdvocacy Network S adtong Nobyembre 23, nagtilipon ang mga organisasyon kag indibidwal nga tagatib-ong sang kalinungan sa Iloilo para tukuron ang Kapayapaan Network, isa ka alyansa nga nagasuporta sa ginahiwat nga sugilanon pangkalinungan sa tunga sang GRP kag NDFP kag ang pagbulig monitor sang pagsunod sa mga pagahisugtan sang duha ka bahin. Sa ini nga pagtilipon-talakayan, ginganyat ni Concha Araneta nga kinahanglan nga padayon nga iduso sa duha ka magtimbang nga bahin ang pag- sugilanon sa baylo nga padayunon ang armado nga banggianay. Suno pa sa konsultant nga bisan pa may mga progresibo nga deklarasyon si President Duterte, may mga ginahimo ini nga tikang nga nagabutang sa sugi- lanon pangkalinungan sa katalagman. Pila sa mga ini ang padayon nga pagpamatay sang mga suspetsado sa iligal nga baligyaanay sang druga, ang mga bayolas- yon sa ceasefire sang AFP kag kapulisan, kag ang pagpalubong sa anay diktador Ferdinand Marcos sa Libingan ng mga Bayani nga nagpaindakal sang kaa- kig sang mga pumuluyo. Dugang pa ni Araneta nga mangin mabudlay ang paalabuton nga ikatatlo nga bahin sang sugilanon nga pagahiwaton sa ikatatlo nga semana sang Enero sa pagtalakay sang adyenda para sa Socio-economic Reforms. Ang NDFP nagpasa na sang mga proposal kaangut sa pagtapos sang armado nga banggianay, nga amo ang pag-ugat sang mga kabangdanan sini, paagi sa pungsudnon nga industriyalisasyon, repormang agraryo, kag anti-imperyalista kag independyente nga polisiya pangluwas, nga amo ang mayor nga kaundan sang Socio-economic Reforms. Sa ini pa lamang nga mga isyu, pat-ud nga magapamatuk ang iban nga bahin sang nagaharing sahi, ang pila ka dalagku nga kumprador kag agalon nga maylupa nga yara sa likod ni Duterte. Sa pihak sini tanan, nagalaum si Araneta nga ang mga proposal sang NDFP ang pwede gihapon nga matigayon, kon ang mga pumuluyo maghugpong sa pagpursiger nga iduso sa duha ka bahin ang paghisu- got sa pang-ekonomya kag pangkatilingban nga mga demanda pabor para sa pumuluyo. Nagtambong man sa paglunsar sang Kapa- yapaan Network si anay Cong. Siegfred Deduro, bise presidente sang Makabayan para sa Visayas bilang isa sa mga ispiker amo man ang mga organisasyon kag indibidwal nga yara sa akademya, pamatan-on-istud- yante kag mga propesyunal, mga tawong simbahan kag negosyante kag tagpangapin sang tawhanon nga kinamatarung. Nagpahayag sila sang pagsuporta sa sugilanon pangkalinungan kag komitment nga padayon nga iduso ang ini nga kawsa para mabutang ini nga pung- sudnon nga prayoridad ni President Duterte, paagi sa pagbulig hiwat sang mga pagtilipon-talakayan kag pagpalapta sang importante nga mga pagtulun-an kaangut sa sugilanon pangkalinungan.#
13 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Protesta: MARCOS INDI BAGANIHAN N agaabot sa 1,500 ka mga pumuluyo, kadam- an mga pamatan-on-istudyante upod ang mga lideres sang progresibo nga mga organi- sasyon ang nagsulay sa ulan sadtong Nobyembre 25 sa Iloilo City sa pag-protesta sang lipot kag tuso nga pag-lubong kay diktador Marcos sa Libingan ng mga Bayani. Gintawag nga #Black Friday Protest, may kasubong man nga protesta nga ginhiwat sa Aklan kag Capiz. Ining aksyon-protesta amo ang tubong sang mga Panayanon sa pungsodnon nga protesta sa amo man nga adlaw nga ginbansagan bilang "Adlaw sang Paghiliusa kag Kaakig batuk sa paglubong kay Marcos bilang Baganihan." Sa Iloilo City, sa pihak sang maulanon nga adlaw dala sang Bagyong Marce, nagmartsa ang mga protester sa halin sa UP Visayas-Iloilo Campus pa- kadto sa Provincial Capitol grounds kon sa diin sila naghiwat sang isa ka malip-ot nga programa. Ginpa- ngunahan sang Campaign Against the Return of the Marcoses to Malacañang (CARMMA), upod sa Karapatan kag Bagong Alyansang Makabayan (Bayan). Suno sa pahayag sang Bayan-Panay, ang lipot nga pagpalubong kay Marcos sadtong Nobyembre 18, ang nagpaakig sa mga pumuluyong Pilipino. Ang tuyo sang pamilya Marcos amo ang pagbaliswa sang imahen sang patay na nga si Marcos halin sa pinakamalain nga diktador kag manugdambong kag paggwaon pa nga baganihan. Apang gin-ukay lang sini ang mga pilas nga gin-antus indi lang sang mga direkta nga mga biktima sang Martial Law kundi sang nasyon Pilipinas sa kabilugan. Ginsinggit nila ang islogan nga si Marcos indi Baganihan! Ginpahayag man sang Bayan-Panay nga indi sila magtugot nga hatagan sang administrasyon Duterte sang baganihan nga pagkilala kay Marcos paagi sa pagpalubong sa Libingan ng mga Bayani. Ginbuyok man sang Makabayan-Panay (bloke nga alyansa sang mga progresibo nga mga Partylist) ang mga pamatan-on nga padayon ang pagpamatuk sa pagrebisa sang kasaysayan nga paggwaon si Marcos nga diktador bilang baganihan kag pabalikon ang mga Marcos sa mataas nga pusisyon sang gubyerno. Ginbagsak na sang pumuluyong Pilipino ang diktadurang Marcos kag gintabog na ang pamilya sini sa Malacañang sang 1986. Madumduman nga ang CARMMA kag Makabayan-Panay ang naglunsar man sang protesta sandtong Abril 2016 sa Iloilo sang magkampanya diri si Bongbong Marcos. Ginsundan pa gid ini nga aksyon protesta sadtong Nobyembre 30 sa okasyon sang ika 153 nga kaadlawan ni Andres Bonifacio nga gin-updan man sang ginatos ka mga pumuluyo. Ginpangunahan ini sang Bayan-Panay upod ang Carmma , Marcos No Hero Movement-Panay, NUPL (National Union of People's Lawyer), Selda (Samahan ng mga Ex- detainees Laban sa Detention at Amnestiya) kag iban pa nga mga organisasyon kag patriotiko nga mga indibidwal halin sa UPV, University of San Agustin, kag iban nga mga empleyrado sang gubyerno.#
14 Daba-Daba, Nobyembre 2016 CNL, Naghiwat sang ika-5 nga Asembleya A ng Christians for National Liberation (CNL) isa ka rebolusyonaryo nga pungsodnon- demokratiko nga organisasyon sa kubay sang mga pastor, pari, madre, seminarista, layko kag mga iban pa nga tumuluo halin sa mga relihiyuso nga sektor. Ang CNL kaalyado nga katapu sang National Democratic Front (NDF). Sa Panay kag Guimaras, ang CNL madinalag- on sa paglunsar sang ika-5 nga asembleya sadtong Nobyembre 21-22 nga gintambungan sang mga katapuan sini nga epektibo nga makaapirmar sang ila rebolusyonaryong pusisyon, makahimo sang pagtasa sang nangin hilikuton sini, makaplano naman nga ipatuman sa masunod nga panahon kag makapili sang panibag-o nga mga upisyales sa organisasyon. Suno sa CNL, sila ang nagapati kag naga- pasakup sa armadong paghimakas nga ginalunsar sang CPP-NPA kag NDF. Ang armado nga pag- himakas ang solo nga solusyon agud maagum ang handum nga punsodnon-demokratiko sang mga tumuluo nga mga pumuluyo. Ginasakdag sang CNL ang matarung nga armadong paghimakas nga ang tuyo amo ang pagdula sang ugat sang mapintas, malaut kag indi matarung nga inaway nga ginalunsar sang estado batuk sa mga pumuluyo nga nagahimakas para sa tunay nga kahilwayan kag demokrasya. Ginapanawagan namon sa tanan nga mga tumuluo nga kinahanglan naton aktibo nga pasakupan ang pungsodnon-demokratiko nga rebolusyon nga ginasulong sang CPP-NPA-NDF. Indi naton pagtugtan nga ang kasimbahanan gamiton sang estado sang mga sahing kapitalista, agalon nga mayduta kag agalon nila nga imperyalista agud padayon nga patalangon kag gamhan ang mga tumuluo paagi sa pagbantala sang kamatuoran kag makatarungan nga rebolusyon." Ini ang pahayag ni Fr. Ireland, ang bag-ong napilian nga chairperson sang CNL sa Panay kag Guimaras.# Alipalok kultura. Sa malapad nga kaumhan, ipatuhoy ang abilidad kag ikasarang. Magtubong sa pagpadaku kag pagpabaskog sang Hukbong Bayan. A ng ALIPALOK, ang liwat magapayuhom, magapakunot sang inyo agtang, magapataas kag magapasampok sang inyo kilay. Sundan sa kolum nga ini ang alipalok halin sa naga-DABA- DABA sa isyu kag mga hitabu sa kabukiran, kapatagan kag kon diin man nga hilit sang kalibutan. * * Panginbulahan sa madinalag-on ang lightning rally sang Kabataang Makabayan-Panay! * * Maga-apat ka bulan na ang unilateral ceasefire nga gindeklarar sang CPP-NDFP kag amo man sang GRP. Temporaryo nga nag-untat matuod ang linukpanay. Kay man ginapalampas man lang sang NPA ang panggarit-garit nga hulag sang armi. Sipata bala ang inyo mata kag angtinga ang mga dulunggan. Ginahimo na sang PDT nga ditatsment, kampo, sugalan, ilimnan kag "drug den" ang mga kabaryuhanan. Daw kilat gid nga nagtuhaw kag nagdaguob ang panawagan sang "Pag-entra sa NPA". * * Mabuhay ang "mabubuting mga anak ng bayan! Bugrason ang kadena sang kolonyal nga PDT... pormula sang AFP agud ilikaw ang pamatan-on nga mag-entra sa NPA. Gina-organisa sa
15 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Youth for Peace and Development (YPD) kuno. Samtang sa sulod sang YPD, ginatiplang para maabusuhan ang kadalagahan kag mangin impormer, ginapagamit druga para madula sa matarung nga pamensaron, ginaterorisa para indi magbatu sa kapigusan. Ang kahulugan angay nga pagkahulugan. Paniplang, Druga, Terorismo. kag pagpaniktik. Ginatabunan lang nila ini sang mga pahumot-humot nga aktibidad sa kuno mga medical mission... "Hump! " Hambal sang masa sa Tapaz. "pakitang-tao lang ina! Aber, testingi abi, kon managtag sila lupa! Ina ang kinahanglan sang mga mangunguma! Sila man gani ang nagapang-agaw duta bilang armi reservation!" * * * * Segi ang balik-balik sang mga tropa sang AFP sa kabaryuhanan para sa ila civil-military operations Binalaylay Nakita ko ang pag-antus sang masang pigos Sa subong nga sistema nga mapanghimulos Sa katilingban wala na sang puturo Sa pagpatrabaho sa ila nga wala sang kabaylo. Sa lideratu sang sahing reaksyonaryo Kita tanan sa kaimulon nagaagunto Wala nila mahatagi palangabuhian ang pumuluyo Gani resulta, ang iban anti-sosyal ang nahimo Gani mga kaupdanan Ang masa aton kadtuan Kag kitang hukbo sila ang ubayan Para ang ila problema masolusyunan Sa kahublagan masa dapat kita mag-isa Agud aton tawhanon nga kinamatarung i-demanda Dapat naton dumdumon sa paglab-ot sa ina nga handum Armadong paghimakas gid amo ang pangunahon. -- Golden Road
16 Daba-Daba, Nobyembre 2016 Ang hukbo nagikan sa imol kag pobre nga nagbatu Sa subong nga garuk nga sistema kag gubyernong pasista Sa ila mga kamot masa nagaagwanta Ila gid ginhimuslan kusog pangabudlay sang mangunguma Gani sa aton nga mga hukbo ang interes sang masa padayon nga ipakigbatu Sa sakripisyo kag kabudlayan, krisis sa panindugan Pirme naton dumdumon milyon ka pumuluyong pigos Ang nagahulat sa aton Sa mga pamatan-on, inyo gid huna-hunaon Sa sistema inyo kinamatarung ginadingot nila Gani magkadto sa kaumhan, dululungan kita magmartsa. Gikan sa kasyudaran pakadto sa kaumhan. Bitbit ang handum nga waskon kadena sang kaimulon Lakip na ang gubyerno nga mapiguson Sa ubay sang Partido nga sa inagihan manggranon Handum nga kahilwayan maabot naton. --Bambie Habagat


Biblia para sa Kabataan Ginpresentar Han Pagtuha han Ginoo han Ngatanan Ginsurat ni: Edward Hughes Igin-ilustrar ni: Byron Unger; Lazarus Alastair Paterson Sino an nagtuha sa ato? An Biblia, pulong han Ginoo, nagsusumat san tinikangan san katawhan. Sadto pa, an Ginoo gin tuha an pinaka-una nga lalaki ug iya gin ngaranan nga Adan. Ginpahiuyon ni: Bob Davies; Tammy S. Iginhubad ni: Ginhimo ni: Bible for Children ©2021 Bible for Children, Inc. Lisensya: Mayaon ka katungod nga magcopya or mag imprita sito ini nga storya basta diri mo ini ig babaligya. 1 2
Gin tuha san Ginoo si Adan tikang han tapotapo sa tuna. Han paghatag kinabuhi han Ginoo kan Adan, nabuhi siya. Nakita niya an iya kalugaringo sulod sin maupay nga harden nga gintatawag Eden. Hinay-hinay an Ginoo nagbuhat hin bungtod ug patag nga mga lugar, maghamot nga mga bukad ug higtaas nga mga puno, mga tamsi nga maglamrag an barahibo ngan maaringasa nga mga bubuyog, nagpupuropulilid nga ma balyena ngan magdalunot nga mga suso. Sa kamatooran, gin buhat san Ginoo an ngatanan - ngatanan. Sa tinikangan, an Ginoo nagtuha san langit ug san tuna. 3 5 7 Antis pa pagtuhaa han Ginoo si Adan, naghimo siya hin kalibutan nga puno sin mag upay nga mga butang. Tikang pa gud san tinikangan, antis pa buhaton san Ginoo an ngatanan, wara gud bisan nano kundi an Ginoo. Wara mga tawo o mga lugar o mga butang. Wara. Wara lamrag ngan kasisidman. Wara bawbaw ngan ilarom. Wara kahapon ngan buwas. An mayaon la an Ginoo nga wara tinikangan. Ngan ginios an Ginoo! Ug an tuna wara pa kaporma ug wara pa sulod. Ug putos sin kasisidman an kalalawdan. Ngan nagsiring an Ginoo. "Mag ka mayaon kapawa." 4 6 8
Ngan nagkamayaon kapawa. Gin ngaranan san Ginoo an kapawa hin Adlaw ngan an kasisidman gin ngaranan hin Gab-i. Ug an gab-i ug aga an una nga adlaw. Gin sugo liwat san Ginoo nga magpakita an kabanwaan, mga bukad ug mga kakahoyan. Ngan nagpakita ini sira. Naglabay an kagabihon ug inabot an aga mao adto an ika tulo ka adlaw. Gin tuha san Ginoo an sunod sa iya lista mao an mananap sa kadagatan ug mga isda ug mga tamsi. Sa ika lima ka adlaw iya gin himo an dagku nga mga malasugi ug digto nga mga sardinas, an hagtaas nga bitiis san abestros ug an malipayon nga huni sa digto nga katamsihan. 9 11 13 Sa ika duha ka adlaw, an Ginoo nag dara tubig sa kalawdan, kadagatan ug kadanawan ubos san Langit. Sa ika tulo ka adlaw, an Ginoo nagsiring, "Magpakita an kamad-an." Ngan na tuman ini. Ngan ginbuhat san Ginoo an sudang, ug an bulan, ug an gi damu-i nga mga bituon nga diri maihap bisan nino. Naglabay an kagabihon ug inabot an aga mao adto an ika upat ka adlaw. Gin himo san Ginoo an ngatanan nga klase san mga isda aron mag puno san kadagatan san kalibutan ug ngatanan nga klase san tamsi para maglipay panhimulos san tuna, dagat ug kalangitan. Naglabay an kagabihon ug inabot an aga mao adto an ika lima ka adlaw. 10 12 14
Kahuman sini, nagyakan balik an Ginoo. Nagsiring siya, "Magkamayada buhi nga kamananampan an tuna ..." Ngatanan nga magkaduro-dilain nga insekto ug reptilya na buhi. Nagkamayada nagbabay-og nga elepante ngan nababarikaso nga kastor. Mayaangyaang nga mga unggoy ngan mga kimas nga buwaya. Malubaylubay nga bulati ngan mga pilyo nga chipmunks. Mantiw nga mga girape ngan nagdidinaguob nga misay. Ngatanan nga mga hayop gin tuha san Ginoo siton nga adlaw. Sa ika unom ka adlaw may gin himo nga kakaiba na Ginoo - espisyal. An ngatanan yana andam na para sa Tawo. Mayaon na pagkaon an kahumayan ug mga hayop para sa iya. Nagsiring an Ginoo, "Maghihimo kit sin tawo ha akon panagway. Siya an maghahadi sa bugos nga tuna." SALIT AN GINOO NAGBUHAT SIN TAWO SA IYA PANAGWAY; SA PANAGWAY SAN GINOO NAHIMO AN TAWO ... Ug nagsiring an Ginoo, "Diri maupay nga magsayuan la an tawo. Maghihimo kaupod niya." Gin dara san Ginoo an ngatanan nga mga katamsihan ug hayop kan Adan. Gin ngaranan ni Adan ini nga tanan. Maalam ini siya para mabuhat ini niya. Pero san ngatanan sini wara gihapon inangay nga kapareho niya. 15 17 19 Naglabay an kagabihon ug inabot an aga mao adto an ika unom ka adlaw. Nag sugad an Ginoo kan Adan. "Kauna an ngatanan nga imo karuyag sa harden. Ayaw la an puno nga may kaalam san maupay ug maraot. Pag kumaon ka tikang sito iton nga puno ikaw mamamatay." Gin pakaturog san Ginoo si Adan sin gihilarumi. Ginkuhaan sayo ka gusok an nakaturog nga lalake, an Ginoo nagtuha sin babaye tikang san gusok ni Adan. An babaye nga gin tuha san Ginoo an angay nga kapareho para kan Adan. 16 18 20
Gin tuha san Ginoo an ngatana sulod san unom ka adlaw. Ug gin bendisyonan san Ginoo an ika pito ka adlaw ug gin himo ini nga adlaw san pagpahuway. Sa harden sa Eden, si Adan ug Eva nga iya asawa bugos an kalipay pagtuman san karuyag san Ginoo. An Ginoo an ira Diyos, an ira tagahatag ug ira sangkay. Katapusan 21 23 Han Pagtuha han Ginoo han Ngatanan An istorya tikang san mga pulong san Ginoo, an Biblia, makikita sa Genesis 1-2 "An aragian san Imo mga Pulong naghahatag lamrag." Salmo 119:130 Ini nga Bibliahanon nga storya nag susumat ha ato han kaupaya ha Ginoo nga naghimo ha ato ngan iya buot nga kumila ka ha iya. Maaram an Ginoo nga kita naka himo hin magraot nga mga butang, iya ini gintatawag nga sala. An silot hini nga sala mao an kamatayon, tungod kay hinigugma ka hin ungod han Ginoo iya gin padara an iya bugtong Anak, hi Jesus, para mamatay ha kros ug silotan para sa imo mga sala. Ngan hiya nabanhaw ug sinaka sa langit! Kon ikaw na too kan Jesus ug naaro ka kapasayluan han imo mga sala, iya iton bubuhaton. Makadi hiya yana ug pagpuyo ha imo, ug ikaw liwat ha iya hangtod ha kadayunan. Kon ikaw na too nga mao ini an kamatuoran, e sugad ini ha Ginoo: Hesus, na too ako nga ikaw an Ginoo, nagpakatawo ug namatay para ha ako mga sala ug ikaw nabanhaw. Pakadi ha ako kinabuhi ug pasaylo-a an akon mga sala, para magkayaon ak bago nga kinabuhi, ug sayo ka adlaw ako makaupod ha imo ngadto ha kahangtoran. Buligi ako han pagsunod ha imo ug mabuhi para ha imo nga imo anak. Amen Basaha an Bibliya ug paki istorya han Ginoo kada adlaw! Juan 3:16 22 24