ANG LAWAS SA TABAKO Makamatay ang tabako sa bisan unsang porma. Ang mga produkto sa gipaaso nga tabako, lakip na ang mga waterpipe, adunay sobra sa 7000 nga mga kemikal, lakip ang labing menos 250 nga kemikal nga nailhan nga makahilo o hinungdan sa kanser. Ang paggamit sa mga produkto sa walay aso nga tabako mahimo magresulta sa seryoso - usahay makamatay - nga problema sa kahimsog. Ang pagkahayag sa second-hand nga aso naangin usab sa dili maayo nga sangpotanan sa kahimsog, lakip ang kamatayon. Ang mas bag-ong mga produkto sa tabako adunay parehas nga mga kemikal sa tradisyonal nga mga produkto sa tabako ug makadaot sa kahimsog. Ang mga nanabako sa tibuok kinabuhi nawad-an sa labing menos 10 ka tuig sa kinabuhi sa abirids. Sa tibuok kalibutan, sobra sa 22, 000 nga mga tawo ang namatay gikan sa paggamit sa tabako o pagkahayag sa second-hand nga aso kada adlaw - usa ka tawo matag 4 ka segundo. Ang paggamit sa tabako nakaapekto sa hapit tanan nga mga organo sa lawas sa tawo. Pipila sa mga epekto sa panglawas gihulagway sa ubos - gikan sa ulo hangtod sa tudlo sa tiil. MGA SAKIT NGA HINUNGDAN SA TANANG PORMA SA TABAKO ATAKE SA KASINGKASING, ESTROK UG UBAN NGA KARDYOBASKYULAR NGA MGA SAKIT Hapit usa sa tulo nga pagkamatay sa tibuok kalibutan gipahinungod sa kardyobaskyular nga sakit. Ang paggamit sa tabako ug pagkahayag sa second- hand nga aso mao ang kinalabwan magtatampo, hinungdan sa gibana-bana nga 3 milyon nga kardyobaskyular nga kamatayon sa tibuok kalibutan kada tuig. Ang mga nagtabako adunay doble nga peligro sa estrok ug usa kap-atan-ka-pilo nga dugang nga peligro sa sakit sa kasingkasing. Ang aso sa tabako makadaot sa mga arterya sa kasingkasing, hinungdan sa pagka-ipon sa mga plak ug pagpalambo sa mga apol sa dugo, sa ingon gipugngan ang pagdagayday sa dugo ug sa katapusan miresulta sa mga pag-atake sa kasingkasing (1) ug mga estrok (2). Ang limitado nga pag-agos sa dugo, kung pasagdan nga wala tambali, mahimong mosangput sa gangrene (pagkamatay sa tisyu sa lawas) (3) ug pagputol (4) sa mga apektadong lugar. Ang estrok, sama sa sakit sa kasingkasing, adunay taas nga peligro sa pagkamatay, ug ang mga nakaluwas sa estrok mahimong makasinati sa makalilisang nga makabaldado nga mga kahimtang, sama sa pagkalumpo o pagkawala sa panan-aw o pagsulti. Makadaot ang pagpanigarilyo, bisan unsa ang kadaghan sa paggamit niini. Kadtong nagapanigarilyo og usa lang ka sigarilyo kada adlaw naa na sa katunga na ang kalagmit nga makitaan og sakit sa kasingkasing ug estrok ingon sa mga nag-sigarilyo og 20 matag adlaw. Hinuon, dili ra ang pagpanigarilyo sa tabako ug pagkahayag sa second-hand nga aso ang nagpadako sa peligro sa kardyobaskyular nga sakit. Ang paggamit sa produkto sa walay aso nga tabako nakaugang usab sa peligro sa pagkamatay tungod sa atake sa kasingkasing o estrok. KANSER SA BABA UG UBANG MGA SAKIT SA BABA Ang paggamit sa tabako (pareho nga may aso ug walay aso) ang responsable alang sa usa ka mahinungdanong kabug-at sa sakit sa baba. Ang duha ka mga porma nahibal-an nga hinungdan sa kanser sa baba (5). Sa daghang mga nasud, mubo ang kahigayonan nga mabuhi og labaw pa sa lima ka tuig human ma-diagnose og kanser sa baba. Kadtong nakalahutay sa kanser sa baba kanunay nga nakasinati og daghang kadaot sa nawong ug nawad-an sa abilidad sa pagsulti, pagtulon o pag-usap. Ang paggamit sa tabako nagdugang usab sa peligro sa sakit nga periodontal, usa ka nagbalik-balik nga sakit nga nagpadunot sa mga gilagid ug nagguba ang bukog sa apapangig, nga motultol sa pagkawala sa ngipon (6). Ang pagpanigarilyo ug ang paggamit sa mga produkto sa tabako nga walay aso nakabalda sa kemistri sa baba, naghimo og dugang pang taliti ug pagdilaw sa ngipon, ug hinungdan sa baho nga pagginhawa. 1212 99 1414 66 8a8a 55 77 22 1111 11 MGA SAKIT NGA HINUNGDAN SA ASO SA TABAKO KANSER SA BAGA Ang mga nanigarilyo hangtod sa 22 ka beses nga lagmit nga makahimo sa kanser sa baga (9) sa ilang kinabuhi kaysa mga wala nanigarilyo. Ang pagpanigarilyo sa tabako mao ang panguna nga hinungdan sa kanser sa baga, hinungdan sa sobra sa duha sa tulo ka pagkamatay sa kanser sa baga sa tibuuk kalibutan ug pag-angkon nga gibanabana nga 1.2 milyon nga kinabuhi matag tuig. Ang mga wala nanigarilyo nga nahayag sa second-hand nga aso sa balay o sa trabahoan nameligro usab nga makitaan og kanser sa baga. HUBAK Ang pagpanigarilyo nahibal-an nga nagpasamot sa hubak sa mga hamtong, gipugngan ang ilang kalihokan, nga nakaamot sa pagkabaldado ug pagtaas sa peligro sa grabe nga hubak nga nanginahanglan og pag-atiman sa panglawas sa emerhensya. Ang mga naa sa edad sa pag-eskwela nga mga bata sa mga ginikanan nga nanigarilyo nahayag sa mga makadaot nga epekto sa second-hand nga aso ug nameligro sa pagsugod ug pagpasamot sa hubak pinaagi sa panghubag sa mga agianan sa hangin sa baga. NAGBALIK-BALIK NGA OBSTRAKTIB NGA SAKIT SA BAGA Usa sa lima ka mga manigarilyo og tabako makitaan og nagbalik-balik nga sakit sa baga (COPD) (10) sa ilang kinabuhi, labi na ang mga tawo nga nagsugod og pagpanigarilyo sa ilang pagkabata ug tin-edyer nga tuig, tungod kay ang aso sa tabako nagpahinay sa pagtubo ug pag-uswag sa baga. Ang mga nanigarilyo 3-4 ka beses nga lagmit maglambo og COPD kay sa mga wala nanigarilyo. Ang pagpanigarilyo nga tabako hinungdan sa paghubag ug pagbuto sa mga air sac sa baga nga nakamenus sa kapasidad sa baga sa pagkuha og oxygen ug pagpagawas sa carbon dioxide. Gipahinabo usab niini ang pagtukod sa puno sa nana nga mucus, nga miresulta sa usa ka masakit nga ubo ug panghingutas nga mga kalisud sa pagginhawa. Ang mga hamtong nga nahayag sa second-hand nga aso sukad pagkabata, ug ingon nga miresulta sa kanunay nga impeksyon sa lower respiratory, nameligro usab sa paglambo og COPD. TUBERKULOSIS Hapit sa usa ka kuwarter sa populasyon sa kalibutan ang adunay tinago nga tuberkulosis, nga ginabutang sila sa peligro sa paglambo sa aktibo nga sakit. Ang pagpanigarilyo sa tabako labaw pa nga nagdoble sa peligro sa pag-usab sa tuberkulosis gikan sa usa ka tinago nga kahimtang ngadto sa usa ka aktibo nga kahimtang, ug naila usab nga nagpasamot sa natural nga pag-uswag sa sakit. Dugang pa, ang pagkahayag sa second-hand nga aso mahimo nga magdugang sa peligro sa pag-uswag gikan sa impeksyon sa tuberkulosis sa aktibo nga sakit. Ang tuberkulosis nagguba sa mga baga, naglangkob sa pagkunhod sa lihok sa baga tungod sa pagpanigarilyo, ug nagdugang nga peligro sa daghang kapansanan ug pagkamatay gikan sa respiratoryo nga kapakyasan. KANSER SA TUTUNLAN Ang paggamit sa mga walay aso nga mga produkto sa tabako nagdugang sa peligro sa mga kanser sa ulo ug liog, lakip ang mga kanser sa mga ngabil, tutunlan (pharynx ug larynx) ug esophagus. Ang panisdis nga pagtangtang sa larynx nga adunay kanser mahimo nga motultol ngadto sa panginahanglan og tracheostomy (7), ang paghimo sa usa ka lungag sa liog ug windpipe nga magpaginhawa sa pasyente. Ang radyesyon ug chemotherapy alang sa kanser sa tutunlan adunay makadaot ug labihan ka makapaluya nga mga epekto, lakip ang pagkawala sa panlasa, pagkunhod sa produksiyon sa laway ug pagdugang sa mucus sa tutunlan, nga nga magpasakit ug usahay makapa-imposible sa pagkaon. 8f8f 8e8e 1010 UBAN PANG RESPIRATORYO NGA MGA SAKIT UG MIKUNHOD NGA LIHOK SA BAGAA Ang pagpanigarilyo og tabako nahibal-an nga hinungdan sa pulmonya ug tanan nga kinalabwan nga mga sintomas sa respiratoryo, lakip na ang pag-ubo, wheezing ug plema. Ang pagtubo ug paglihok sa baga mas lagmit usab nga madaot taliwala sa mga nanigarilyo og tabako. Ang mga anak sa mga ginikanan nga nanabako nag-antus sa susama nga mga sintomas sa respiratoryo ug mikunhod nga lebel sa paglihok sa baga sa tibuok pagkabata. Ang mga masuso nga natawo sa mga inahan nga nanabako sa panahon sa pagmabdos mao ang labinang dali matakdan, ingon nga nahayag sa mga kemikal nga makit-an sa tabako sa panahon sa kritikal nga mga yugto sa paglambo sa utero. UBAN PANG MGA KANSER Ang paggamit sa tabako nahibal-an usab nga hinungdan sa sobra sa 10 pa ka mga matang sa kanser. Sa matag huyop sa usa ka sigarilyo, ang mga hilo ug carcinogens gihatod ngadto sa lawas. Sa daghang mga kemikal sa aso sa tabako, labing menos 70 ang nailhan nga hinungdan sa kanser. Ang mga nanigarilyo adunay labi ka taas nga peligro sa paglambo og myeloid leukemia; kanser sa ilong ug paranasal sinus cavities (8a); kolorectal (8b), bato (8c), atay, pancreatic (8d), tiyan (8e) o kanser sa ubaryo; ug kanser sa ubos nga urinary tract (lakip ang pantog, ureter ug renal pelvis). Ang mga bag-ong pagtuon nga nagpakita usab og usa ka kalambigitan tali sa panigarilyo sa tabako ug dugang nga peligro sa kanser sa suso (8f), labi na sa mga grabe nga nanigarilyo ug mga babaye nga nagsugod sa pagpanigarilyo sa wala pa ang ilang unang pagmabdos. Nahibal-an usab nga ang pagpanigarilyo makapataas sa peligro sa cervical nga kanser (8g) sa mga kababayen-an nga nataptan og human papillomavirus. Ang peligro niini nga mga kanser kasagaran nagkataas uban ang kakusog ug gidugayon sa pagpanigarilyo, tungod sa padayon nga pagkahayag sa mga hilo ug mga carcinogens. Ang walay aso nga tabako naglangkob sa 28 ka mga carcinogen nga hinungdan sa kanser sa lungag sa baba, esophagus ug pancreas. Ang pagpadayon sa paggamit sa tabako nga pagkahuman sa usa ka diagnosis sa kanser nagpagrabe sa tagna sa sakit, tungod kay ang mga hilo sa aso sa tabako mahimong makapausab sa biology sa selyula, nga mahimong mosangput ngadto sa pagtubo pag-usab sa tumor; makabalda sa mga tambal nga anticancer; ug pagdugang sa mga komplikasyon nga may kalabutan sa pagtambal. 8c8c 8b8b 8d8d 1313 TYPE 2 DAYABITIS Ang peligro sa paglambo sa diabetes mas taas sa mga nanigarilyo, ug kana nga peligro naglangkob samtang nagdugang ang gidaghanon sa mga sigarilyo nga gisigarilyo kada adlaw. Ang pagkahayag sa second-hand nga aso adunay usab kalabutan sa type 2 diabetes. DEMENSYA Ang pagpanigarilyo usa ka hinungdan sa peligro sa demensya, usa ka grupo sa mga sakit nga resulta sa pagkunhod sa pangisip ug nga sa pagkakaron walay epektibo nga pagtambal o pag-ayo. Ang demensya kasagaran nga nag-uswag, nakaapekto sa panumduman, pamatasan ug uban pang kognitibo nga mga abilidad ug pagpanginlabot sa adlaw-adlaw nga kalihokan. Gawas sa pag-tampo sa labihan nga kabaldado sa tawo nga adunay demensya, ang sakit mahimong emosyonal nga masuktanon sa mga tig-atiman sa pasyente. Ang sakit nga Alzheimer mao ang kasagaran nga porma sa demensya, ug gibanabana nga 14% sa mga kaso sa Alzheimer sa tibuok kalibutan mahimong gipanhinungod sa pagpanigarilyo. PAGKAMATAY SA PETUS Ang paggamit sa tabako ug pagkahayag sa aso sa tabako sa panahon sa pagmabdos nagdugang nga peligro nga mamatay ang petus. Ang mga kababayen-an nga nanigarilyo o nahayag sa second-hand nga aso sa panahon sa pagmabdos adunay dugang nga peligro nga makuhaan. Ang mga stillbirths (ang pagpanganak sa petus nga namatay sulod sa matris) mas kasagaran usab utangan sa pag-agaw sa oxygen sa petus ug mga abnormalidad sa inunlan nga gidani sa carbon monoxide sa aso sa tabako ug pinaagi sa nikotina sa aso sa tabako ug walay aso nga tabako. Ang mga nanigarilyo adunay mas taas nga peligro sa ectopic nga pagmabdos, usa ka kalagmitan nga makamatay nga komplikasyon alang sa inahan diin ang giabonohan nga itlog mingkapit sa gawas sa matris. Tungod niini, ang paghunong sa pagpanigarilyo ug pagpanalipod gikan sa pagkahayag sa second-hand nga aso hinungdanon alang sa mga babaye nga anaa sa reprodaktib nga edad nga nagplano nga magmabdos og sa panahon sa pagmabdos. 33 8g8g 44 MIKUNHOD NGA PERTILIDAD SA MGA LALAKI KAG BABAYE Ang mga nanigarilyo lagmit nga makasinati sa pagka-baog. Ang mga babaye nga nanigarilyo mas lagmit pa makasinati og kalisod sa pagpamabdos, mas dugay nga panahon sa pagpamabdos, ug dugang nga peligro nga makuhaan kaysa sa mga wala nanigarilyo. Ang pagpanigarilyo usab nagpamenus sa ihap, motility, ug morphology sa sperm, (porma sa sperm) sa mga lalaki. Ang mga nanigarilyo nga misulay sa pagmabdos gamit ang gialalayan nga teknolohiya sa reproduksyon adunay daghan nga pagkunhod sa mga rate sa kalampusan, usahay nga nanginahanglan og kaduha sa gidaghanon sa mga siklo sa in vitro fertilization aron makab-ot ang pagmabdos.sometimes requiring twice as many cycles of in vitro fertilization to achieve conception. ERECTILE DYSFUNCTION Ang pagpanigarilyo nagpugong sa pag-agos sa dugo sa penis, nga mahimong hinungdan sa impotense (kawala sa abilidad sa pagpabarog sa penis). Ang erectile dysfunction labi nga kasagaran sa mga nanigarilyo ug lagmit nga magpadayon o mahimong permanente gawas kung ang tawo sayo nga mohunong sa pagpanigarilyo sa kinabuhi. MIKUNHOD NGA PAGTUBO SA PETUS, UBOS NGA GIBUG-ATON SA PAG-ANAK UG PRETERM NGA PAGPANGANAK Ang bisan unsang matang sa paggamit sa tabako sa panahon sa pagmabdos mahimong makadaot sa paglambo sa bata. Ang mga masuso nga natawo sa mga babaye nga nanigarilyo, naggamit sa tabako nga walay aso, o nahayag sa second-hand nga aso sa panahon sa pagmabdos adunay mas taas nga peligro sa preterm nga pagpanganak ug ubos nga gibug-aton sa pagpanganak. Ang mga bata nga natawo nga preterm ug adunay gamay nga gibug-aton sa pagkapanganak mahimong makasinati og mga komplikasyon sa panglawas sa tinuok kinabuhi, lakip na ang paglambo sa mga nagbalik-balik nga mga sakit sa pagkahamtong. SUDDEN INFANT DEATH SYNDROME Ang Sudden Infant Death Syndrome (SIDS) mao ang kalit, wala mapatin-aw nga kamatayon sa usa ka bata nga ubos sa 1 tuig ang edad. Nahibal-an nga ang pagpanigarilyo sa panahon sa pagmabdos nagdugang sa peligro sa SIDS, ug ang peligro mas nadugangan sa mga anak sa mga ginikanan nga nagpadayon sa pagpanigarilyo pagkahuman sa pagkatawo sa bata. REGLA UG MENOPAUSE Ang mga babaye nga nanigarilyo lagmit nga nakasinati og sakit nga pagregla ug labi ka grabe nga mga sintomas sa pagmenopause. Ang menopause nahitabo 1-4 ka tuig nga mas sayo sa mga babaye nga nanigarilyo tungod kay ang pagpanigarilyo nagpakunhod sa paghimo og mga itlog sa mga ubaryo, nga miresulta sa pagkawala sa reprodaktib nga kalihokan ug sa sunod-sunod nga pagnubonga lebel sa estrogen. Gipa-aso nga produkto sa tabako: bisan unsang produkto nga gihimo o nakuha gikan sa tabako pinaagi sa proseso sa pagsunog. Ang mga pananglitan naglakit sa mga gi-manufacture nga sigarilyo, kaugalinongong girolyo nga tabako, mga cigar, shisha (nailhan usab nga waterpipe), kreteks ug bidis. DEPEKTO SA PAGPANGANAK Ang pagpanigarilyo mahimong makadaot sa sperm ug makadaot sa DNA niini, nga mahimong hinungdan sa mga depekto sa pagpanganak. Ang pipila ka mga pagtuon nakakita nga ang mga lalaki nga nanigarilyo adunay dugang nga peligro sa pagpanganak sa usa ka bata nga nakakuha og kanser. Ang pagpanigarilyo sa inahan sa unang bahin sa pagmabdos nagdugang sa kahigayonan sa usa ka bata nga matawo nga adunay usa ka cleft lip ug/o palate. Namatikdan usab nga ang mga lalaki kansang ang mga inahan nanabako sa panahon sa pagmabdos adunay mas ubos nga sperm density kaysa mga lalaki nga ang mga inahan wala manigarilyo. Walay aso nga tabako: bisan unsang produkto nga gilangkuban sa gigupit, gigaling, gipulbos, o dahon nga tabako ug gituyo nga ibutang sa lungag sa baba o ilong. Ang mga pananglitan naglakip sa pagsimhot, pag-usap og tabako, gutka, mishri ug snus. Second-hand smoke (SHS): ang kombinasyon sa "mainstream" nga aso nga gisabwag sa nanigarilyo ug "side-stream" nga aso nga gibuga sa kalikopan gikan sa gisindihan ng mga sigarilyo ug uban pang gipa-asohan nga produkto sa tabako. Ang mga termino nga "pasibo nga pagpanigarilyo" o "dili aktibo nga pagpanigarilyo" kanunay gigamit aron ihulagway ang pagkahayag sa SHS. 44 PAGKAWALA SA PANAN-AW Ang pagpanigarilyo hinungdan sa daghang mga sakit sa mata nga, kon magpabilin nga dili matambalan, mahimong magdala sa permanente nga pagkawala sa panan-aw. Ang mga nanigarilyo mas lagmit pa kaysa sa wala nanigarilyo nga maglambo og macular degeneration nga may kalabutan sa edad, usa ka kondisyon nga moresulta sa dili na maayo nga pagkawala sa panan-aw. Ang macular degeneration nga may kalabutan sa edad nakaapekto sa abilidad sa mga tawo sa pagbasa, pagmaneho sa sakyanan, pag-ila sa mga nawong ug kolor ug pagtan-aw sa mga butang sa pino nga detalye. Ang mga nanigarilyo aduna usab mas taas nga peligro sa mga katarata, usa ka pagpanganod sa lente sa mata nga nagbabag sa kahayag. Ang mga katarata (11) hinungdan sa pagkadaot sa panan-aw, ug ang pag-opera lamang ang kapilian aron mapasig-uli ang panan-aw. Ang bag-ong ebidensya nagsugyot nga ang pagpanigarilyo hinungdan usab sa glaucoma, usa ka kondisyon nga nagdugang sa presyur sa mata ug makadaot sa mga mata. Ang aso sa tabako maka-iritar sa mga mata ug magpagrabe sa uga nga mata nga syndrome sa mga nanigarilyo ug mga tambay nga nahayag sa second-hand smoke, labi na sa mga nagsul-ob sa mga kontak lens. PAGKAWALA SA PANDUNGOG Nahibal-an nga ang pagpanigarilyo sa ginikanan hinungdan sa sakit sa tunga sa dalunggan sa mga bata nga ubos sa 2 ka tuig ang edad nga nahayag sa second-hand nga aso sa panimalay. Ang sakit nga otitis media (sakit sa tunga sa dalunggan) sa mga bata usa ka kasagaran nga hinungdan sa pagkawala sa pandungog (12) ug pagkabungol. Ang mga tigulang nga nanigarilyo mas lagmit nga mag-antos sa pagkawala sa pandungog tungod sa mga epekto sa dugay nga panigarilyo sa suplay sa dugo sa cochlea. Ang wala madakup nga pagkawala sa pandungog ug pagkabungol mahimong adunay hilabihang nga epekto sa sosyal, emosyonal ug pang-ekonomiya. Ang tanan nga mga matang sa tabako makadaot, ug walay luwas nga lebel sa pagkahayag sa tabako. Ang pagpanigarilyo mao ang kasagaran nga porma sa paggamit sa tabako sa tibuok kalibutan. Ang uban pang mga produkto sa tabako naglakip sa bidis, kreteks, cigars, sigarilyo, lainlain nga mga walay aso nga produkto sa tabako, roll-your-own nga tabako, waterpipe nga tabako, ug uban pang mga bag-ong produkto sa tabako. 1313 GASTROINTESTINAL NGA MGA SAKIT Ang mga nanigarilyo lagmit nakasinati og mga gastrointestinal nga mga sakit, sama sa ulser sa tiyan, inflammatory bowel disease, sama sa Crohn's disease, ug mga kanser sa gastrointestinal tract. Ang inflammatory bowel disease kanunay nga may kalabutan sa mga pagbikog sa tiyan, padayon nga pagkalibanga, hilanat ug rectal nga pagdugo. MIHINAY NGA RESISTENSYA Ang mga sangkap sa aso sa tabako magpaluya sa resistensya, ginabutang ang mga naningarilyo sa peligro sa impeksyon sa baga. Dugang pa, ang mga nanigarilyo nga adunay usa ka genetic predisposition sa autoimmune nga mga sakit adunay dugang nga peligro sa daghang mga sakit, lakip ang rheumatoid arthritis, Crohn's disease, bacterial meningitis, posturgical nga impeksyon, ug mga kanser. Ang pagpanigarilyo nagbutang usab sa immune-compromised nga mga indibidwal, sama sa mga nagpuyo nga adunay cystic fibrosis, multiple sclerosis o kanser, sa mas taas nga peligro sa comorbidities nga may kalabutan sa sakit ug sayo nga kamatayon. Ang mga immunosuppressive nga epekto sa tabako nagbutang sa mga tawo nga nagpuyo nga may HIV sa dugang nga peligro sa pag-uswag sa AIDS. Lakip sa mga nanigarilyo nga positibo sa HIV, ang kasagaran nga gitas-on sa kinabuhi nga mawala mao ang 12.3 ka tuig, labaw pa sa doble ang gidaghanon sa mga tuig nga mawala sa mga dili positibo sa HIV. MGA BENEPISYO SA PAGHUNOG Dili pa gayud ulahi nga mohunong. Ang paghunong sa paggamit sa tabako adunay potensyal sa pagpakunhod sa peligro sa daghan niining mga sakita ug, sa pipila ka mga kaso, magpagamay ang peligro sa usa ka tawo nga wala manigarilyo. Alang sa dugang nga kasayuran ug mga reperensya, palihug bisitaha ang: 33 HUYANG NGA MGA BUKOG Ang carbon monoxide, ang panguna nga makahilo nga gas sa mga tambutso sa awto ug aso sa tabako, mogapos uban sa hemoglobin sa dugo nga labi ka dali sa oxygen, pagkunhod sa pagdala nga oxygen sa mga tisyu sa lawas. Ang mga nanigarilyo lagmit nga magwala ang Densidad sa bukog, dali nga mabali ug makasinati og grabe nga mga komplikasyon, sama sa pagkalangay sa pagkaayo o pagkapakyas sa pag-ayo. KADAOT SA PANIT Ang pagpanigarilyo sa tabako nagdugang sa peligro sa pagpalambo sa psoriasis (13), usa ka dili makatakod nga kondisyon sa panghubag sa panit nga nagbilin og katol, nagduga nga pula nga mga tampal sa tibuok nga lawas. Ang pagpanigarilyo sayo nga pagpa-edad sa panit pinaagi sa pagguba sa mga protina nga naghatag pagkamaunat sa panit, nagpahimo niini nga kulang sa bitamina A ug nagpugong sa pag-agos sa dugo. Ang mga nanigarilyo lagmit nga makapalambo sa uga, murag leder, ug kun-ot nga panit (14), labi na sa palibot sa mga ngabil ug mga mata. 12 ka oras Ang lebel sa carbon monoxide sa imong dugo mahulog ngadto sa normal. 1 hangtod 9 ka bulan Mikunhod ang imong pag-ubo ug pagkulang sa gininhawa. 5 ka tuig Ang imong peligro sa estrok mikunhod susama nianang sa dili tigpanigarilyo 5-15 ka tuig pagkahuman sa paghunong. 15 ka tuig Ang imong peligro sa coronary nga sakit sa kasingkasing mibalik susama nianang sa usa ka dili tigpanigarilyo. 20 minutos Mihinay ang rate sa imong kasingkasing. Tinubdan: WHO Western Pacific Region 2 ka semana hangtod sa 3 ka bulan. Ang imong peligro sa atake sa kasingkasing nagsugod nga pagmubo. Nagsugod nga molambo ang lihok sa imong baga. 1 ka tuig Ang imong dugang nga peligro sa coronary heart disease mao ang katunga sa usa ka tigpanigarilyo. 10 ka tuig Ang imong rate sa pagkamatay sa kanser sa baga katunga sa bahin sa usa ka tigpanigarilyo. Ang imong peligro sa mga kanser sa baba, tutunlan, esophagus, pantog, kidney ug pancreas mikunhod. Mga litrato ug mga paghulagway: © Australian Government Department of Health; © Convention Secretariat WHO Framework Convention on Tobacco Control; © Georgios Kekos; © Ministry of Public Health, Thailand; © Richard Schneider/lndiana University; © WHO/NMH/PND/19.1 © World Health Organization 2019. Ang pipila ka mga katungod gigahin. Kini nga buhat magamit ubos sa lisensya sa CC BY-NC-SA 3.0 IGO.


GAD-7 Sa niaging 2 ka semana, makapila ka nahasul sa bisan asa niining mga mosunod nga problema? Wala gayud Pipila ka adlaw Sobra sa tunga sa mga adlaw (Gamita ang "✔" aron ipadayag ang imong tubag) 1. Gibati og nerbiyos, kabalaka, o kahadlok 0 1 2 2. Dili makahunong o makakontrol sa pagkabalaka 0 1 2 3. Sobra nga nabalaka bahin sa lain-lain nga mga butang 0 1 2 4. Lisod pagkalma 0 1 2 5. Nag-alindasay pag-ayo nga lisod pagpabilin nga maglingkod 0 1 2 6. Nahimong dali maglagot o iritable 0 1 2 7. Nahadlok nga basin naay dautan nga mahitabo 0 1 2 (For office coding: Total Score T____ = ____ + ____ + ____ ) Gibuhat ni Dr. Robert L. Spitzer, Dr. Janet B.W. Williams, Dr. Kurt Kroenke ug mga kauban, nga dunay dunay pondo pang-edukasyon gikan sa Pfizer Inc. Wala kinahanglana ang pagtugot sa paghimo'g kopya, paghubad o pag-apod-apod. Hapit kada adlaw 3 3 3 3 3 3 3


Leksyon 14 nANG CRISTO- HANON UGANG IYANG KAUGA- LINGON"' 1. Ang Cristohanon ba maoy tag-iya sa iyang kinabuhi? • Dili. Ang Ginoo maoy tag-iya sa kinabuhi sa usa ka Cristohanon, tungod kay kini iyang gipalit sa iyang kaugalingong dugo. I Pedro l: 18, 19. Kamo sayud nga gikan sa walay hinungdan nga paggawi nga in- yong napanunod gikan sa inyong mga ginikanan kamo gitubos, dili pinaagi sa mga butang madugta ingon sa salapi o bulawan, kondili sa bililhong dugo ni Cristo, nga daw sa nating karnero nga walay buling o hugaw. 75 Internatianal Correspcndeoce Institute
76 Ang Atong Gitoohan 2. Sa unsa nga paagi gamiton sa usa ka Cris- tohanon ang iyang kinabuhi?
Iya kining gamiton alang sa himaya sa Dios. I Mga taga-Corinto 6: 20. Gipalit na kamo sa usa ka bili. Busa himayaa ninyo ang Dios diha sa inyong lawas. 3. Sumala sa Bibliya, unsay bili nga pagabay- ran aron mahimong usa ka Cristohanon? Ang Bibliya nagsulti kanato nga aron ma- himong Cristohanon, gikinahanglan ang paghikalimot sa atong kaugalingon ug mo- sunod kang Jesus. Lukas 9:23. Ug siya miingon sa tanan, "Kon adunay buot mosunod kanako, kina- hanglan magdumili siya sa iyang kauga- lingon ug magpas-an sa iyang krus ma- tag-adlaw ug magasunod kanako". 4. Unsay buot kaugalingon? ipasabot sa paghikalimot Mahikalimot kita sa atong kaugalingon sa dihang batonon nato ang kabubut-on sa Dios, ug dili ang atong kaugalingong ka- bubut-on. Juan 6: 38. Kay ako nanaug gikan sa langit, dili sa pagbuhat sa akong kauga- lingong kabubut-on, kondili sa kabubut- on sa nagpadala kanako. teo 7: 21. Dili ang tanang nagaingon kanako Ginoo, Ginoo makasulod sa ging- Internatianal Correspondence Institute sa
Ang Cristohanon ng Kaugalingon harian sa langit, kondili ang nagatuman sa kabubut-on sa akong Amahan nga anaa sa langit. 5. Unsaon sa usa ka Cristohanon ang pag .. pas-an sa iyang krus adlaw-adlaw? Ang Cristohanon magabuhat gayud sa matarung adlaw-adlaw bisan supak kini sa iyang naandan nga kinaiya. Mga taga-Roma 13: 14. Hinonoa isul-ob ninyo ang Ginoong JesuCristo, ug ayaw kamo pagtagana alang sa unod, sa pag- tagbaw sa mga pangibog niini. Mga Taga-Galacia 2: 20. Dili na ako ang nabuhi kondili si Cristo ang nabuhi sa sulod nako; ug ang kinabuhi nga akong gikinabuhi sa lawas akong ginakinabuhi pinaagi sa akong pagtoo sa Anak sa Dios, nga nahigugma kanako ug mitug- yan sa iyang kaugalingon alang kanako. 6. Nganong gikinahanglan sa usa ka Cristo- hanon ang mahusay ug mahinlo nga lawas ug hunahuna? Gikinahanglan sa usa Ka cnstonancn ang malunsay ug mahinlo nga lawas ug huna- huna tungod kay siya puy-anan sa Espiri- tu Santo. I"Corinto 6:19. Wala ba kamo masayud nga ang inyong lawas templo sa Espiritu Santo nga nagapuyo sa sulod ninyo, ug ug kini inyong nabatonan gikan sa Dios? Kamo dili na inyo sa inyong kaugalingon. Jnlernallonal Correspondence Inslilule 77
78 Ang Atong Gitoohan I Corinto 3: 17. Kon adunay molaglag sa templo sa Dios, siya pagpalaglagon sa Dios. 7. sa unsang paagi ang mga bisyo sama sa pagpanabako ug paggamit sa mga tambal nga kontrabando sama sa opium, marijua- na ug uban pang maingon-ingon niini, ma- kadaot sa lawas? • Kining mga bisyoha makadaut sa lawas sa tawo ug maka pahamubo sa iyang kina- buhi. Mga taga-Roma 6:16. Wala ba kamo masayud nga kon itugyan ninyo ang in- yong kaugalingon ingon nga mga masi- nugtanong ulipon ngadto sa bisan kinsa, kamo nga ulipon niya nga inyong gina- sugot, mga ulipon nga iya sa sala nga nagahatud ngadto sa kamatayon, o iya sa pagkamasinugtanon nga nagahatud ngadto sa pagkamatarung? 8. sa unsang paagi kining mga bisyoha ma- sumpa? • Kining mga bisyoha masumpo pinaagi sa paghangyo sa Dios nga iya kitang taba- ngan nga bag-ohon ang atong pagkina- buhi. Nga magatutok kaniya lamang ad- law adlaw alang sa kalig-on aron dili kita madaldal sa pagkasala. Salmo 37: 5. Itugyan mo kang Jehovah ang imong dalan; ug sumalig ka uasb ka- niya, ug siya magabuhat niana. M~a Taga-Efeso 4: 13. Mahimo ko ang Inlernatianal correspondenal Instilule
Ang Cristohanon ug Kaugalingon 79 tanang butang pinaagi kaniya nga naga- pa1ig-on kanako. Internatlonal Correspondence Institute


Waray - Maupay-Maraot Hunahuna Kasuratan - Good-Bad Mind Scriptures Maupay Hunahuna Kasuratan - Good Mind Scriptures Marcos 5:15 Dinmaop hira kan Jesus ngan kinmita hira han tawo nga may- ada anay mga yawa. Nalingkod hiya, diri na lubas ngan maupay na igkahimangraw. Ngan nahadlok hira ngatanan. Lucas 8:35 Ginmawas an mga tawo hin pagkita han nahinabo. Kinmadto hira kan Jesus, ngan hinkit-an nira an tawo nga iniwasan na han mga yawa nga nalingkod ha tiilan ni Jesus, may bado na, ngan maupay na an panhunahuna; ngan nahadlok hira ngatanan. Buhat 17:11 An mga tawo didto mas andam hin pagkarawat han mensahe kay han mga taga-Tesalonica. Kinasingkasing an ira pamati han pulong, ngan kada adlaw nag-aaram hira han Kasuratan hin pagkita kon matuod ba an iginyakan ni Pablo. Buhat 20:19 An akon buruhaton gintuman ko sugad nga surugoon han Ginoo upod an tim-os nga pagpaubos ngan mga pagtangis ha butnga han mga kakurian nga inmabot ha akon tungod han mga pagbudhi han mga Judiyo. Roma 7:25 Salamat han Dyos, may-ada ko Magtaralwas, hi Jesu-Cristo nga aton Ginoo! Sanglit amo ini an akon kahimtang: nag-aalagad ako han balaod han Dyos pinaagi la han akon hunahuna, kundi nag-aalagad ako han balaod han sala pinaagi han akon lawasnon nga kinaiya. Roma 8:6 Adton dayuday naghuhunahuna han mga butang nga lawasnon, an ira sangpotanan amo an kamatayon; kundi adton dayuday naghuhunahuna han mga butang nga espirituhanon, an ira sangpotanan amo an kinabuhi ngan an kamurayaw. Roma 8:27 Ngan an Dyos nga nakita han mga kasingkasing han tawo maaram han ginhuhunahuna han Espiritu; kay an Espiritu han Dyos nanginginyupo para han iya mga tawo, ngan sumala han iya kaburut-on. Roma 11:34 Sumala han siring han Kasuratan, "Hin-o in maaram han hunahuna han Ginoo? Hin-o in makakawaydong ha iya? Roma 12:2 Ayaw na kamo pag-uyon han mga paagi hini nga kalibutan, kundi tugoti niyo an Dyos hin pagbag-o ha iyo pinaagi han hingpit nga pagkabalhin han iyo hunahuna. Ngan mahibabaro na kamo han kaburot- on han Dyos - kon ano an maupay, an hingpit, ngan nakakalipay ha iya. Roma 12:16 Pagpakita kamo hin pareho nga panginlabot ha ngatanan. Ayaw pagpalabilabi, kundi karawata niyo an ubos nga mga katungdanan.
Ayaw kamo pagpakamaaram ha iyo kalugaringon. Roma 14:5 Nakahunahuna in usa ka tawo nga in usa nga adlaw labi ka importante kay han iba, samtang nakahunahuna in lain nga tawo nga pareho la ka importante an ngatanan nga mga adlaw. Kinahanglan magdig-on an kada usa han iya kalugaringon nga panhunahuna. Roma 15:6 basi mag-urusa unta kamo ngatanan hin pagdayaw han Dyos nga Amay han aton Ginoo Jesu-Cristo. 1 Corinto 1:10 Nahangyo ako ha iyo, kabugtoan, pinaagi han pagburot-an han aton Ginoo Jesu-Cristo, nga magkauruyon kamo ngatanan dida han iyo mga iginyayakan, basi mawaray dida ha iyo pagkabahinbahin. Mahingpit unta an iyo pagkaurosa dida hin usa la nga panhunahuna ngan panuyo. 1 Corinto 2:16 Sumala han siring han Kasuratan, "Hin-o an nakakasabot han hunahuna han Ginoo? Hin-o an makakagwaydong ha iya?" Kundi aanhi na ha aton an hunahuna ni Cristo. 2 Corinto 7:7 Diri la han iya pag-abot, kundi han iya sumat liwat kon ginpaunan-o niyo pagdasig ha iya. Ginsumatan kami niya han iyo duro nga kahidlaw ha akon, han iyo pagkabido, ngan han iyo kaandam hin pag-ugop ha akon. Sanglit dinmugang pa gud an akon kamalipayon yana. 2 Corinto 8:12 Kon karuyag gud niyo humatag, kakarawton ini han Dyos sumala han sadang niyo ihatag, diri han waray dida ha iyo. (1 Chronicles 28:9) 2 Corinto 9:2 Maaram ako nga andam kamo hin pagbulig ngan iginparayaw ko ngani kamo ngadto han mga tawo ha Macedonia. Nagsiring ako, "Andam hin pagbulig an mga kabugtoan ha Acaya tikang pa hadton una nga tuig." Nakapukaw an iyo kasindak han kadam-an ha ira. 2 Corinto 13:11 Ha kataposan, kabugtoan, adyos! Tinguhaa niyo an pagkahingpit; pamatii an akon mga hangyo; upaya an iyo pagkasarabot ngan pag-ukoy kamo nga malinawon. Ngan maada unta ha iyo an Dyos han gugma ngan kamurayaw. Efeso 4:23 Kinahanglan mabag-o hin hingpit an iyo mga kasingkasing ngan mga hunahuna. Filipos 2:2-5 Kon sugad, nag-aaghat ako ha iyo nga paghingpiton niyo an akon kalipay pinaagi hin kamay-ada sugad nga mga panhunahuna, pag- inangbitay hin sugad nga paghigugma, ngan pagkaurosa ha kasingkasing ug kalag. 3 Ayaw kamo pagbuhat nga tikang hin hinalot nga tinguha, o tikang hin waray la pulos nga ungara hin paghinambog; kundi pagpaubos kamo ngatanan, ngan waray hunahuna nga kamo maoruopay kay han iba. 4 Paghunahunaa niyo an kaupayan han iba, diri an iyo la kalugaringon. 5 Angay angkonon niyo ini nga panhunahuna nga nakada
kan Cristo Jesus: Filipos 4:2 Euodia ngan Sintique, upaya an iyo pagsabot nga duha sugad nga magbugto kamo dida han Ginoo. Filipos 4:7 Ngan an kalinaw han Dyos nga diri natutugkad han hunahuna han tawo mag-upod han iyo mga kasingkasing ug hunahuna dida han iyo pakig-usa kan Cristo Jesus. (Isaias 26:3) Colosas 3:12 Hi kamo amo an mga tawo han Dyos; ginhigugma kamo niya ngan ginpili nga magin iya kalugaringon. Sanglit, kinahanglan maloloy-on kamo, mapuanguron, mapinaubsanon, buotan, ngan may-ada pagpaid. 2 Tesalonica 2:2 nga diri kamo malisang dayon o kalasan tungod han sumat nga inmabot na daw kono an Adlaw han Ginoo. Bangin may nagpanagna o may nagwali hito o bangin may nagsiring nga iginsurat ini namon. 2 Timoteo 1:7 Kay an Espiritu nga iginhatag ha aton han Dyos diri espiritu hin kaawod; lugod, Espiritu hin gahom, gugma, ngan pagpugong han kalugaringon. Tito 2:6 Ha amo nga paagi aghata an batan-on nga kalalaken-an hin pagpugong han ira kalugaringon. Hebreo 8:10 Yana, amo ini an ginsaaran nga hihimoon ko han mga tawo han Israel ha mga adlaw nga tiarabot, nasiring an Ginoo, Ibubutang ko an akon mga balaod ha ira mga hunahuna, ngan isusurat ko ha ira mga kasingkasing. Magigin Dyos ako nira, ngan hira magigin akon mga tawo. 1 Pedro 1:13 Sanglit, andama an iyo mga hunahuna. Pag-ikmat ngan bug- osa an iyo paglaom dida han mga kaupayan nga ihahatag ha iyo kon igpadayag na hi Jesu-Cristo. 1 Pedro 5:2 mangnoi niyo an panon nga igintapod ha iyo han Dyos, ngan tumana niyo nga malipayon, sugad han karuyag han Dyos ha iyo, ngan diri tungod kay ginpirit kamo. Tumana an iyo buruhaton, diri tungod hin suhol la, kundi hin tinuod nga tinguha hin pag-alagad. 2 Pedro 3:1 Hinigugma ko nga kasangkayan, ikaduha ko na ini nga surat ha iyo. Dida hini nga duha nga akon surat gintinguha ko hin pagpukaw hin putli nga mga panhunahuna pinaagi hin pagpahinumdom ha iyo hini nga mga butang. Santiago 1:17 Natikang ha langit an tagsa nga maupay ngan hingpit nga hatag, tikang han Dyos nga Magburuhat han langitnon nga mga kapawa, nga diri nababalhin o nahatag hin kasirom kon hiya nabirik. (Job 23:13) Ginpadayag 17:9 "Kinahanglan nga may-ada kinaadman nga hibaro hin pakasabot hini nga mga butang. An pito nga mga ulo amo an pito nga mga pungtod nga linilingkoran han babaye. Mahimo liwat nga pito ini nga mga hadi.
Maraot Hunahuna Kasuratan - Bad Mind Scriptures Marcos 7:21 Kay tikang ha sakob, tikang ha kasingkasing, naguwa an magraot nga mga panhunahuna nga nakakaaghat hin panikas, pamatay, (Eziquiel 38:10) Lucas 12:29 Sanglit ayaw kamo pagpinangarit, nga dayuday la nababaraka hiunong han iyo kakaonon ngan iimnom. Buhat 12:20 Nasina hin duro hi Herodes han mga tawo ha Tiro ug ha Sidon. Sanglit nagkaurosa hira hin pakigkita kan Herodes. Syahan nadara nira hi Blasto nga tinaporan han palasyo hin pagbulig ha ira. Niyan kinmadto hira kan Herodes ngan nakigsangkay ha iya, kay an pagkaon han ira nasod natikang man ha tuna han hadi. Buhat 14:2 Kundi an mga Hentil gintukso han mga Judiyo nga diri natoo, sanglit nasina hira han mga magtinuohon. Roma 1:28 Tungod nga nadiri an mga tawo hin pagkilala han matuod nga Dyos, ginpabay-an na la hira ha ira magngil-ad nga mga panhunahuna ngan han diri angay nga ira ginawian. Roma 8:6,7 Adton dayuday naghuhunahuna han mga butang nga lawasnon, an ira sangpotanan amo an kamatayon; kundi adton dayuday naghuhunahuna han mga butang nga espirituhanon, an ira sangpotanan amo an kinabuhi ngan an kamurayaw. 7 Sanglit nagigin kaaway han Dyos an tawo nga lawasnon la an iya panhunahuna; kay diri hiya nasugot han Balaod han Dyos, ngan ha pagkatinuod, diri gud hiya makakahimo hin pagsugot. Roma 11:20 Matuod ito. Ginbanggi hira kay waray man hira tumoo, samtang nagpapabilin kamo kay natoo man kamo. Kundi ayaw pagparayaw; lugod kahadlok kamo. 2 Corinto 10:5 ginpupukan namon an tagsa nga mapahitas-on nga makaurulang nga nakontra han hibaro han Dyos; ginbibihag namon an tagsa nga panhunahuna ngan amon ginpapasugot kan Cristo. 2 Corinto 11:3 Nahahadlok ako nga mahiloan an iyo mga panhunahuna ngan bayaan niyo an iyo tim-os nga paghigugma kan Cristo - sugad kan Eva nga nalimbongan han mga limbong han halas. Efeso 2:3 Sugad kita ngatanan ha ira hadto anay, ngan nag-ukoy kita sumala han aton lawasnon nga mga karuyagon ngan asay naton ginbuhat an naangay han mga karuyagon han aton kalugaringon nga mga lawas ngan hunahuna. Sugad han iba, dida hini nga aton hin-aaraan nga kamutangan, aton kapalaran an pag-antos han kapungot han Dyos. Efeso 4:17 Sanglit ha ngaran han Ginoo, ginpapahimangno ta kamo: ayaw
kamo pagpadayon hin pag-ukoy hin kinabuhi sugad han mga diri nakilala han Dyos nga waray pulos an mga panhunahuna, Colosas 1:21 Hadto anay hirayo kamo han Dyos, ngan mga kaaway kamo niya, tungod han magraot nga mga butang nga iyo ginbuhat ngan ginhunahuna. (Proverbio 21:27; Eziquiel 23:17) Colosas 2:18 Ayaw kamo tugot nga paghukman kamo hin bisan hin-o nga nagpapakalabaw ha iyo tungod hin ira linain nga mga panan-awon, ngan nagpipirit pagpakita hin diri tinuod nga pagpaubos ngan han pagsingba hin mga anghel. Hin waray ano man nga hinungdan naparayaw la in sugad hito nga tawo pinaagi han iya panhunahuna, 1 Tesalonica 5:14 Nag-aaghat kami ha iyo, kabugtoan: sagdoni an mga hubya, dasiga an mga awdanon, buligi an mga magluya, ngan ipakita ha ngatanan an iyo kamailobon. 2 Tesalonica 2:2 nga diri kamo malisang dayon o kalasan tungod han sumat nga inmabot na daw kono an Adlaw han Ginoo. Bangin may nagpanagna o may nagwali hito o bangin may nagsiring nga iginsurat ini namon. 1 Timoteo 6:5 ngan dayon nga pakiglaris han mga tawo nga waray na maupay nga mga panhunahuna, ngan nawad-an na han kamatuoran. Naghuhunahuna hira nga an toluohan usa nga paagi hin pagparigko. 2 Timoteo 3:8 Sugad han pagsupak nira Janes ug Jambres kan Moises, amo man pagsupak han kamatuoran hini ng mga tawo - kanay mga hunahuna waray gamit ngan pakyas na an ira pagtoo. Tito 1:15 Para hadton mga putli putli an ngatanan nga mga butang; kundi para hadton mga maghugaw ngan diri matinuohon waray putli nga butang kay nahugawan na an ira mga konsensya ngan mga panmurubuot. Hebreo 12:3 Palandonga daw niyo kon ano an iya gin-agian, kon gin-unan-o niya pag-asdang han damo nga mga pagdumot han mga makasasala! Sanglit ayaw gud kamo pagturaw ngan pagtalikod. Santiago 1:7/8 In sugad hini nga tawo nga waray buot nga tinipigan ngan diri katataporan, kinahanglan diri maghunahuna nga may-ada niya kakarawaton tikang han Ginoo. Pastor T. John Franklin Church of Salvation, Healing, and Deliverance COS-HAD.org


M E N S A H E S A N G U N A N G P A N G U L U H A N , N O B Y E M B R E 2 0 1 7 Ni Pangulong Henry B. Eyring Unang Manuglaygay sa Unang Panguluhan Indi Magkahadlok sa Paghimo sang Maayo Ang Ginuo nagasiling sa aton nga kon magtindog kita nga may pagtuo sa Iya bato, ang duda kag kahadlok nagabuhin; ang kaluyag sa paghimo sang maayo nagadugang. Pinalangga ko nga mga utod, gina- pangamuyo ko nga ang Espiritu sang Ginuo magaupod sa aton samtang nagahambal ako subong. Ang akon tagipusuon puno sang kapasa- lamatan sa Ginuo nga nagapanag- iya sining Simbahan, sa inspirasyon nga nabatyagan naton paagi sa hugot nga mga pangamuyo, inspirado nga pamulong- pulong, kag mala- anghel nga pag- amba sa sining komperensya. Sang nagligad nga Abril, si Pangu- long Thomas S. Monson naghatag sang mensahe nga nagpukaw sang mga tagipusuon sa bug- os nga kalibutan, lakip na ang akon. Naghambal sia parte sa gahum sang Ang Libro ni Mormon. Ginlaygayan niya kita nga tun- an, binagbinagon, kag ipangabuhi ang mga panudlo sini. Nagpromisa sia nga kon hatagan naton sang tiempo kada adlaw ang pagtuon kag pagpa- malandong kag pagtuman sang mga kasuguan nga yara sa Libro ni Mor- mon, maangkon naton ang importante nga panaksihon sang kamatuoran sini, kag ang nagasunod nga panaksihon sa buhi nga Cristo magatipig sa aton sa mabudlay nga mga panahon. (Tan- awa sa "The Power of the Book of Mormon," Liahona, Mayo 2017, 86-87.) Pareho sang madamo sa inyo, nag- pamati ako sa mga pulong sang pro- peta bilang pahayag sang Ginuo sa akon. Kag, pareho man sa madamo sa inyo, nagdesisyon ako nga tuma- non yadtong mga pulong. Karon, halin sang bata pa ako, nabatyagan ko ang pamatuod nga ang Libro ni Mormon pulong sang Dios, nga ang Amay kag ang Anak nagpakita kag nakighambal kay Joseph Smith, kag ang dumaan nga mga Apostoles nagpakita sa Propetang si Joseph agud ipanumbalik ang mga yabi sang priesthood sa Simbahan sang Ginuo. Nga may amo sina nga panaksi- hon, ginbasa ko ang Libro ni Mormon adlaw- adlaw sing masobra 50 ka tuig. Gani basi may rason ako sa pagpa- numdom nga ang mga pulong ni Pangulong Monson para sa iban nga tawo. Apang, pareho sang madamo sa inyo, nabatyagan ko ang pagpaisog 1 sang propeta kag ang iya promisa nga nagaagda sa akon sa paghimo sing dugang nga pagtinguha. Madamo sa inyo ang nakahimo na sang akon ginhimo: nagpangamuyo sing mas hugot, ginbinagbinag ang balaan nga kasulatan sing mas maid- id, kag nag- himakas sa pag- alagad sa Ginuo kag sa iban para sa Iya. Ang malipayon nga resulta para sa akon, kag para sa madamo sa inyo, amo ang ginpromisa sang propeta. Kita nga nagbaton sang iya inspirado nga laygay sing hugot sa balatya- gon nakabati sing mas maathag sa Espiritu. Nakasalapo kita sing mas daku nga ikasarang sa pagbato sa tentasyon kag nakabatyag sing mas daku nga pagtuo sa nabanhaw nga Jesucristo, sa Iya ebanghelyo, kag sa Iya buhi nga Simbahan. Sa panahon sang nagadugang nga kagamo sa kalibutan, inang mga pagtubo sa panaksihon nagtabog sang duda kag kahadlok kag nag- hatag sa aton sang mga balatyagon sang kalinong. Ang pagsunod sa laygay ni Pangulong Monson may duha ka manami nga epekto sa akon: Una, ang Espiritu nga iya ginpromisa naghatag sang paglaum sa palaabu- ton, bisan pa nga ang kinagamo sa kalibutan dawsa nagadugang. Kag, ikaduha, ang Ginuo naghatag sa akon - kag sa inyo - sing mas dugang pa gid nga pagbatyag sang Iya pagpa- langga sa mga nagaantos. Nabatyagan naton ang dugang nga kaluyag sa pagtabang sa iban. Inang kaluyag ang nangin sentro sang pag- alagad kag pagpanudlo ni Pangulong Monson. Ang Ginuo nagpromisa kay Prope- tang Joseph Smith kag Oliver Cowdery sang pagpalangga sa iban kag kaisog
sang ang mga hilikuton nga ila gina- atubang nangin daw tuman kabug- at. Ang Ginuo nagsiling nga ang kina- hanglanon nga kaisog magahalin sa ila pagtuo sa Iya bilang ila bato. "Indi magkahadlok sa paghimo sang maayo, mga anak, kay kon ano ang inyo itanom, amo man ina ang inyo anihon; gani, kon magtanom kamo sang maayo magaani man kamo sang maayo bilang inyo padya. "Gani, indi magkahadlok, diutay nga panong; maghimo sang maayo; pabay- i ang duta kag ang impiyerno nga magtingob batok sa inyo, kay kon napasad kamo sa akon bato, indi sila magmadinalag- on. "Tan- awa, wala ko kamo ginakon- denar; maglakat sa inyo padulongan kag indi na magpakasala; himoa sing seryoso ang buluhaton nga ginsugo ko sa inyo. "Magtulok kamo sa akon sa inyo tanan nga panghunahuna; indi kamo magduda, indi kamo magkahadlok." "Tan- awa ang mga pilas nga nag- lapos sa akon mga kilid, kag ang mga agi sang lansang sa akon mga kamot kag mga tiil; mangin matutom, tumana ang akon mga kasuguan, kag maga- panubli kamo sang ginharian sang langit" (tan- awa sa D&C 6:33- 37). Ang Ginuo nagsugid sa Iya mga lider parte sa Pagpanumbalik, kag ginasugiran Niya kita, nga kon magtindog kita sa Iya bato nga may pagtuo, ang pagduda kag kahadlok nagabuhin; ang kaluyag sa paghimo sang maayo nagadugang. Sa aton pagbaton sang pangagda ni Pangu- long Monson nga itanom sa aton mga tagipusuon ang panaksihon kay Jesucristo, maangkon naton ang gahum, ang kaluyag, kag ang kaisog sa pagtabang sa iban nga wala naga- panumdom sang aton kaugalingon nga mga panginahanglan. Nakita ko inang pagtuo kag kaisog sing madamo nga beses sang ang nagatuo nga mga Santos sa Ulihing mga Adlaw nagpangatubang sang makahaladlok nga mga pagtilaw. Sa isa ka halimbawa, yara ako sa Idaho sang ang Teton Dam nawasdak sang Hunyo 5, 1976. Daw pader kataas nga tubig ang nagdaganas papanaog. Linibo ang nagpalalagyo halin sa ila mga puluy- an. Linibo ka mga pama- lay kag mga negosyo ang nagkala- guba. Milagro nga wala makalab- ot 15 ka tawo ang napatay. Ang nakita ko didto, nakita ko na sa bisan diin nga ang mga miyem- bro sang Simbahan nagatindog sing malig- on sa bato sang panaksihon kay Jesucristo. Bangod wala sila nagaduda nga ginabantayan Niya sila, wala sila sang kahadlok. Wala nila ginasapak ang ila kaugalingon nga mga pagtilaw sa paghikot nga magtabang sa iban. Kag ginahimo nila ini tungod sang ila pagpalangga sa Ginuo, nga wala nagapaabot sang balos. Halimbawa, sang pagkawasdak sang Teton Dam, isa ka mag- asawa nga miyembro sang Simbahan ang nagabi- yahe, madamo nga milya ang kalayuon halin sa ila puluy- an. Pagkabati gid nila sang balita sa radyo, nagdalidali sila balik sa Rexburg. Imbes nga magdi- retso sa ila puluy- an agud tan- awon kon naguba ini, ginpangita nila ang ila bishop. Yara sia sa isa ka bilding nga ginagamit bilang sentro nga tilipunan. Nagabulig sia dumala sang linibo ka mga volunteer nga nagainabot sakay sa dalag nga mga school bus. Ang mag- asawa nagkadto sa bishop kag nagsiling, "Bag- o lang gid kami nakabalik. Bishop, diin kami makadto agud makabulig? Ginhata- gan niya sila sang mga ngalan sang isa ka pamilya. Ang mag- asawa nagti- ner kag nagpangdagnas sang lunang kag tubig halin sa madamo nga mga pamalay. Nag- obra sila halin sa kaagahon tubtob maggab- i sing pila ka adlaw. Sang ulihi nagpahuway sila agud usisaon ang ila kaugalingon nga puluy- an. Naanod ini sa baha, nga wala sing ginbilin nga tilinloan. Gani, nagbalik sila gilayon sa ila bishop. Namangkot sila, "Bishop, may ara ka pa bala sang pabuligan sa amon? Yadtong milagro sang mahipos nga kaisog kag gugma sa isigkatawo - ang putli nga gugma ni Cristo - nasulit sa madamo nga mga tinuig kag sa bilog 2 nga kalibutan. Natabo ini sa makaha- ladlok nga panahon sang mga paghi- ngabot kag mga pagtilaw sang tiempo sang Propetang si Joseph Smith sa Missouri. Natabo ini sang ginpangu- nahan ni Brigham Young ang pag- panglakaton halin sa Nauvoo kag dayon gintawag ang mga Santos sa mga disyerto nga lugar sa nagkalain- lain nga bahin sang nakatundan nga Estados Unidos, agud magbinuligay sa pagtukod sang Sion para sa Ginuo. Kon basahon ninyo ang mga sinulatan sa journal sadtong mga pionero, makita ninyo ang milagro sang pagtuo nga nagatabog sang duda kag kahadlok. Kag mabasahan ninyo ang parte sa mga Santos nga nagabiya sang ila kaugalingon nga mga kaayuhan agud buligan ang iban para sa Ginuo, antes magbalik sa ila kaugalingon nga mga karnero ukon sa ila kaugalingon nga mga talamnan nga wala pa naarado. Nakita ko ang amo man nga milagro pila pa lang ka malip- ot nga inadlaw ang nagligad pagkatapos sang bagyo Irma sa Puerto Rico, Saint Thomas kag Florida kon sa diin ang mga miyembro sang Simbahan nag- ugyon sa iban nga mga simbahan, lokal nga mga grupo sa komunidad, kag pungsudnon nga mga organisas- yon agud sugdan ang pagpaninlo. Pareho sa akon mga abyan sa Rexburg, isa ka mag- asawa sa Florida nga indi mga miyembro sang sim- bahan ang nagtutok sa pagbulig sa komunidad imbes nga magpangabud- lay sa ila kaugalingon nga propyedad. Sang nagtanyag sang bulig ang pila nila ka kaingod nga mga miyembro sang Simbahan sa paghawan sang duha ka dalagko nga mga kahoy nga nagabalabag sa ila alagyan, ang mag- asawa nagpaathag nga nabudlayan gid sila kag gani nagtuon na lang sa pagbulig sa iban, nga may pagtuo nga ang Ginuo magahatag sang bulig nga ila kinahanglanon sa ila kaugali- ngon nga puluy- an. Ang bana nagpa- nugid nga antes ang mga miyembro sang aton Simbahan nag- abot sa pagtanyag sang bulig, ang mag- asawa
nagapangamuyo. Nakabaton sila sang sabat nga ang bulig magaabot. Nag- abot ini pila lang ka oras pagkatapos sadtong pagpasalig. Nakabati ako nga ang panawag sang iban sa mga miyembro sang Simbahan nga nagasuksok sang dalag nga mga kamiseta nga may ngalan Helping Hands amo ang "Dalag nga mga Anghel." Isa ka miyembro sang Simbahan ang nagpatan- aw sang iya awto sa mekaniko, kag ang tawo nga nagbulig sa iya nagpanugid sang iya "espirituhanon nga eksperiyensya" sang ang mga tawo na nagasuk- sok sang dalag nga mga kamiseta nagpanghawan sang mga kahoy sa iya ugsaran kag dayon, siling niya, "nagkanta sila sang isa ka ambahanon parte sa pagkaanak sang Dios." Isa pa gid ka pumuluyo sang Florida - nga indi man miyembro sang Simbahan - nagpanugid nga ang mga miyembro sang Simbahan nagkadto sa iya balay sang nagaobra sia sa iya nahapay nga ugsaran kag naluyahan na, nainitan, kag daw mahibi. Ang mga boluntaryo naghimo, sa iya mga pulong, sang "tunay nga milagro." Nag- alagad sila indi lang nga may katutom kundi upod man ang pagkadlaw kag mga yuhum, nga wala nagabaton sang bisan ano nga balos. Nakita ko inang katutom kag nabatian inang pagkadlaw sang, sa talipuspusan sang isa ka Sabado, nag- bisita ako sa isa ka grupo sang mga miyembro sang Simbahan sa Florida. Gin- untatan sang mga boluntaryo ang ila pagpaninlo sa kalawigon nga husto lang agud makapangamusta ako. Naghambal sila nga 90 ka mga miyembro sang ila stake sa Georgia ang naghimo sang plano nga mag- buylog sa pagtabang sa Florida sang nagligad gid lang nga gab- i. Naghalin sila sa Georgia alas 4:00 sang aga, nagbiyahe sing inoras, nag- obra sing bilog nga adlaw hasta maggab- i, kag nagplano nga mag- obra naman sa madason nga adlaw. Ginsugid nila ini tanan sa akon nga nagayuhum kag masinadyahon. Ang ila gid lang huol nga akon namutikan amo nga luyag nila nga untaton na ang pagpasalamat agud makaobra na sila liwat. Ang pangulo sang stake nagpaandar sang iya serahi kag naga- obra na sa natumba nga kahoy kag ang isa ka bishop nagapanghakot na sang mga sanga sang nagsakay kami sa salakyan agud magkadto sa isa naman ka rescue team. Sang tulotemprano sina nga adlaw, samtang nagapagwa kami sa isa ka lugar, may tawo nga nagpalapit sa salakyan, naghukas sang iya kalo kag nagpasalamat sa amon para sa mga nagboluntaryo. Siling niya "indi ako miyembro sang inyo simbahan. Indi ako makapati sang inyo nahimo para sa amon. Pakamaayuhon kamo sang Dios." Ang LDS nga boluntaryo nga nagatindog sa tupad niya nga naga- suksok ang dalag nga kamiseta nagyu- hum kag nagkido sang iya mga abaga nga daw indi sia dapat dayawon. Samtang ang mga boluntaryo halin sa Georgia nagkadto sa pag- bulig sining tawo nga indi makapati sini, ginatos ka mga miyembro sang Simbahan halin sinang tuman ka nahalitan nga bahin sang Florida ang nagpadulong ginatos ka milya pa- Sur sa isa pa gid ka lugar sa Florida nga ang mga tawo suno sa ila nabatian, mas labaw pa nga nahalitan. Sadto nga adlaw akon nadum- duman kag naintiendihan sing mas maayo ang mapanan- awon nga mga pulong sang Propetang si Joseph Smith: "Ang tawo nga napun- an sang pagpalangga sang Dios indi makontento sa pagbugay sang iya lang pamilya, kundi nagadab- ot sa bilog nga kalibutan, nga nalangkag sa pagbugay sang bilog nga katawhan" (Teachings of the Presidents of the Church: Joseph Smith [2007], 426). Makita naton ang amo nga pag- palangga sa mga kabuhi sang mga Santos sa Ulihing mga Adlaw sa bisan diin. Sa tagsa ka tion nga may masubo nga hitabo bisan diin sa kalibutan, ang mga miyembro sang Simbahan nagaamot kag nagabolun- taryo sa buluhaton sang Simbahan sa paghatag sang tawhanon nga bulig. 3 Ang pagpangayo talagsa gid lang ginakinahanglan. Sa pagkamatuod, sa pila ka tinion, kinahanglan namon mag- ayo sa mga boluntaryo nga maghulat- hulat anay antes magkadto sa lugar nga talabangan tubtob nga ang mga nagadumala sang buluhaton handa na sa pagbaton sa ila. Inang kaluyag nga magbugay amo ang bunga sang katawhan nga nagaangkon sang panaksihon kay Jesucristo, sang Iya ebanghelyo, sang Iya ginpanumbalik nga Simbahan, kag sa Iya propeta. Amo ina kon ngaa ang katawhan sang Ginuo wala nagaduda kag wala nagakahadlok. Amo ina kon ngaa ang mga misyonero nagabolun- taryo sa pag- alagad sa tagsa ka lugar sang kalibutan. Amo ina kon ngaa ang mga ginikanan nagapangamuyo upod sa ila kabataan para sa iban. Amo ina kon ngaa ang mga lider nagahangkat sa ila mga lamharon nga tumanon ang pangabay ni Pangulong Monson nga magpaayaw sa pagbasa sang Libro ni Mormon. Ang bunga maangkon indi paagi sa laygay sang mga lider kundi paagi sa mga lamharon kag mga miyembro nga nagaakto sa pag- tuo. Inang pagtuo nga ginaaktohan, nga nagapangayo sang sakripisyo nga wala sing kadalok, nagadala sang pagbag- o sang tagipusuon nga nagatugot sa ila nga mabatyagan ang pagpalangga sang Dios. Ang aton mga tagipusuon ugaling, magapabilin nga nabag- o lamang mientras nga nagapadayon kita sa pagsunod sa laygay sang propeta. Kon mag- untat kita sa pagtinguha pagkatapos sang isa ka bulyada sang pagpanikasog, ang pagbag- o madula. Ang matutom nga mga Santos sa Ulihing mga Adlaw nagpadugang pa gid sang ila pagtuo sa Ginuong Jesucristo, sa Libro ni Mormon bilang pulong sang Dios, kag sa pagpanum- balik sang mga yabi sang priesthood sa Iya matuod- tuod nga Simbahan. Inang pagdugang sang panaksihon naghatag sa aton sing dugang nga kaisog kag kabalaka para sa iban nga mga anak sang Dios. Apang ang palaabuton nga mga hangkat kag
mga oportunidad magapangayo sing masobra pa. Indi naton makita sa karon ang mga detalye, pero nakahibalo kita sang importante nga mga matabo. Nakahibalo kita nga sa katapusan nga inadlaw, ang kalibutan magakinagula. Nakahibalo kita nga sa tunga sang bisan ano nga kalisdanan nga magaa- bot, ang Ginuo magatuytoy sa matu- tom nga mga Santos sa Ulihing mga Adlaw sa pagdala sang ebanghelyo ni Jesucristo sa tagsa ka nasyon, kaliwa- tan, hinambalan, kag katawhan. Kag nakahibalo kita nga ang matuod- tuod nga mga sumulunod sang Ginuo mangin takos kag handa sa pagbaton sa Iya kon magkari Sia liwat. Indi kita dapat magkahadlok. Gani, sa bagay nga nakapasad na kita sang pagtuo kag kaisog sa aton mga tagipusuon, ang Ginuo nagapaabot sing labaw pa halin sa aton - kag halin sa mga henerasyon nga nagasunod sa aton. Kinahanglan nila mangin mas mabakod kag mas maisog tungod magahimo sila sang mas dalagku kag mas mabudlay nga mga butang sangsa aton nahimo. Kag magapangatubang sila sang nagadu- gang nga oposisyon halin sa kaaway sang aton mga kalag. Ang paagi nga mangin positibo sa aton pagsulong ginhatag sang Ginuo: "Magtulok sa akon sa tanan ninyo nga panghunahuna; indi magduda, indi magkahadlok" (D&C 6:36). Si Pangulong Monson nagsugid sa aton kon paano ina himuon. Dapat naton binagbinagon kag ipanga- buhi ang mga panudlo sa Libro ni Mormon kag ang mga pulong sang mga propeta. Magpangamuyo pirmi. Magmangin matinuohon. Mag- alagad sa Ginuo sa bug- os naton nga tagipu- suon, ikasarang, panghunahuna, kag kusog. Dapat kita magpangamuyo sa bug- os nga kapagsik sang aton tagipusuon para sa dulot sang paghi- gugma sa isigkatawo, ang putli nga gugma ni Cristo. (tan- awa sa Moroni 7:47-48). Kag labaw sa tanan, dapat kita mangin tayuyon kag pursigido sa pagsunod sang mga laygay sang propeta. Kon ang alagyan mabudlay, maka- salig kita sa promisa sang Ginuo - ang promisa nga ginpahanumdom sa aton ni Pangulong Monson sa iya masunson nga pagsambit sining mga pulong sang Manluluwas: "Sa bisan sin- o nga magabaton sa inyo, mangin yara man ako, kay maga- panguna ako sa inyo. Mangin yara Ako sa inyo natuo nga kamot kag sa inyo nawala, kag ang akon Espiritu mangin yara sa inyo mga tagipu- suon, kag ang akon mga anghel magapalibot sa inyo, sa pagtib- ong sa inyo" (tan- awa saD&C 84:88 Nagasaksi ako nga ang Ginuo nagapanguna sa inyo kon ginahimo ninyo ang Iya buluhaton. Kon kaisa kamo ang anghel nga ginapadala sang Ginuo sa pagtib- ong sa iban. Kon kaisa kamo ang pagalibutan sang mga anghel nga magatib- ong sa inyo. Pero pirmi ninyo maangkon ang Iya Espiritu nga mangin yara sa inyo tagipusuon, suno sa ginapromisa sa inyo sa tagsa ka pangsakramento nga miting. Kinahanglan lang ninyo tumanon ang Iya mga kasuguan. Ang pinakamaayo nga mga adlaw magaabot pa sa ginharian sang Dios sa duta. Ang oposisyon magapaba- kod sang aton pagtuo kay Jesucristo, pareho sang nahimo sini sumugod pa sa panahon sang Propetang si Joseph Smith. Pirmi ginadaug sang pagtuo ang kahadlok. Ang pagtindog sing ululupod nagaresulta sa pag- isa. Kag ang inyo mga pangamuyo para sa mga nagakinahanglan ginapamatian kag ginasabat sang isa ka mapina- langgaon nga Dios. Wala Sia ginatuyo kag wala man Sia nagatulog. Nagapamatuod ako nga ang Dios nga Amay buhi kag luyag nga makapauli kamo sa Iya. Ini amo ang matuod nga Simbahan ni Jesucristo. Kilala Niya kamo; Palangga Niya kamo; Ginabantayan Niya kamo. Ginbayaran Niya ang inyo mga sala kag ang akon kag ang mga sala sang tanan nga mga anak sang Amay nga Langitnon. Ang pagsunod sa Iya sa inyo kabuhi kag sa inyo pag- alagad sa iban ang nagaisahanon nga alag- yan sa kabuhi nga wala'y katapusan. Sa sini nagasaksi ako kag ginabilin sa inyo ang akon pagpakamaayo kag pagpalangga. Sa sagrado nga ngalan ni Jesucristo, amen. Mga Panudlo para sa Aton Panahon Halin sa Nobyembre 2017 tubtob Abril 2018 ang mga leksyon sa Melchizedek Priesthood kag sa Relief Society sa ikap- at nga mga Dominggo dapat maghalin sa isa ukon mas madamo pa nga mga pamulong- pulong nga ginhatag sa pang- kabilugan nga komperensya sang Oktubre 2017. Sa Abril 2018, ang mga pamulong- pulong mahimo nga kuhaon gikan sa Abril 2017 ukon sa Oktubre 2017 nga pang- kabilugan nga komperensya. Ang mga stake kag district president ang nagapili kon ano nga mga pamulong- pulong ang pagagamiton sa ila mga lugar, ukon mahimo nila itulin ini nga responsibilidad sa mga bishop kag mga branch president. Ang mga pamulong- pulong sarang mabasa sa madamo nga mga lengguahe sa conference .lds .org. © 2017 iya sang Intellectual Reserve, Inc. Tanan nga kinamatarong ginahuptan. Ginbalhag sa Pilipinas. Petsa sang pagtugot sa Ingles: 6/17. Petsa sang pagtugot sa paglubad: 6/17. Paglubad sang First Presidency Message, November 2017. Hiligaynon. 97931 861 4
M E N S A H E S A V I S I T I N G T E A C H I N G , N O B Y E M B R E 2 0 1 7 Ni Pangulong Dieter F. Uchtdorf Ikaduhang Manuglaygay sa Unang Panguluhan Tatlo ka Mag- ulutod nga Babayi Responsable kita sa aton kaugalingon nga pagkadisipulo, kag diutay lang - kon may ara gid man - ang kaangtanan sini sa pagtrato sa aton sang iban. Pinalangga ko nga mga sister, pinalangga nga mga abyan, ang pagsugod sang pangkabilugan nga komperensya sa isa ka kalibuta- non nga sesyon sang mga sister maka- hulugan kag manami gid. Hunahunaa lang: ang mga sister sa nagkalainlain ang pangidaron, ginhalinan, pungsod, kag lenggwahe nagaisa sa pagtuo kag pagpalangga sa Ginuong Jesucristo. Sa amon pagpakigkita sa aton pinalangga nga propeta nga si Pangulong Thomas S. Monson sang sini lang, nagpabutyag sia sa amon kon ano niya kapalangga ang Ginuo. Kag nakahibalo ako nga si Pangulong Monson nagapasalamat gid sa inyo pagpalangga, mga pangamuyo, kag inyo debosyon sa Ginuo. nagagwa nga balik- awot kon kis- a, kag ang mga tawo nagakinadlaw. Kon may magsaway sa iya ukon "malipat" nga mag- agda sa iya sa kon ano, mapala- mula sia, malakat palayo, kag mangita sang tago nga lugar kon sa diin mang- hayhay sia kag manumdom kon ngaa ang kabuhi madulom kag masubo. Ang ikaduha nga utod akig. Ang panan- aw niya sa iya kaugalingon tama ka alam, pero may mas mataas gid pirmi sang grado sa mga eksa- minasyon sa eskwelahan sangsa iya. Ginakabig niya ang iya kaugalingon nga makalilingaw, maanyag, elegante, kag makawiwili. Pero daw pirme gid, nga may mas makalilingaw, mas maanyag, mas elegante, ukon mas makawiwili sangsa iya. Sang una nga panahon sa malayo nga lugar, may pamilya sang tatlo ka mag- ulutod nga babayi. Wala gid sia nagapanguna sa bisan ano kag indi sia sini makaagwanta. Ang kabuhi indi dapat amo sini! Ang una nga utod masinulub- on. Ang tanan- tanan halin sa iya ilong pakadto sa iya sag- ang kag halin sa iya panit pakadto sa iya mga kumalagko sa tiil daw indi manami para sa iya. Kon maghambal sia, ang iya mga tinaga Kon kaisa ginalaslasan niya ang iban, kag daw pirmi lang sia madali maakig sa bisan ano nga butang. Natural, wala ini nagahimo sa iya nga mas makaluluyag ukon popu- lar. Kon kaisa ginaugtom niya ang 1 iya mga ngipon, ginakuom ang iya inumol, kag nagapanumdom, "Ang kabuhi indi patas!" Dayon may ikatatlo nga utod. Indi pareho sang iya masinulub- on kag akig nga mga utod, sia - masiling naton nga, malipayon. Kag indi ini tungod nga mas maalam sia ukon mas matahom ukon mas may ikasarang sangsa iya mga utod. Indi, kon kaisa ang mga tawo nagalikaw ukon wala man nagasapak sa iya. Kon kaisa ginakadlawan nila ang iya ginasuksok ukon iya mga ginapanghambal. Kon kaisa nagahambal sila sing malain nga mga butang parte sa iya. Pero wala niya ginatugotan ang bisan isa sina nga magtublag sa iya sing sobra. Ini nga utod nanamian magkanta. Indi gid man manami ang iya tingug, kag ginakadlawan ini sang iban, pero wala ini nagpugong sa iya. Nagasiling sia, "Indi ko pagtugotan ang iban nga tawo kag ila mga opinyon nga mag- pugong sa akon sa pagkanta!" Mismo ang pagpadayon niya sa pagkanta naghimo sa una niya nga utod nga masubo kag sa ikaduha niya nga utod nga akig. Nagligad ang madamo nga tinuig, kag sang ulihi nag- abot ang tagsa ka utod sa katapusan sang ila kabuhi sa duta. Ang una nga utod, nga sa liwat- liwat nakatukib nga wala nagakulang ang mga kapaslawan sa kabuhi, sang ulihi napatay nga masinulub- on. Ang ikaduha nga utod, nga adlaw- adlaw nakakita sang bag- o nga indi mauyonan, napatay nga akig. Kag ang ikatatlo nga utod, nga naghinguyang sang iya kabuhi sa pagkanta sang iya ambahanon sa bug- os niya nga kusog kag may piho
nga yuhum sa iya nawong, napatay nga malipayon. Siyempre, ang kabuhi indi lang amo sina ka simple, kag ang mga tawo indi lang isa ka tinindogan pareho sang tatlo ka mag- ulutod nga babayi sa sining sugilanon. Pero bisan ang sobra- sobra nga mga ehemplo pareho sini may matudlo sa aton parte sa aton mga kaugalingon. Kon ikaw pareho sang kadam- an sa aton, siguro may nakita ka nga bahin sang imo kaugali- ngon sa isa, duha, ukon bisan pa gani sa tatlo sining mag- ulutod. Tan- awon naton sing maayo ang kada isa. Ang Biktima Ginalantaw sang una nga utod ang iya kaugalingon nga biktima - bilang isa nga pahulagon.1 Para sa iya, sunod- sunod ang mga hitabo nga nagahimo sa iya nga makaluluoy. Sa sining panan- awan sa kabuhi, gina- hatagan niya ang iban sang gahum sa iya balatyagon kag paggawi. Kon himuon naton ini, palidon kita sang lainlain nga hangin sang opinyon - sa sining panahon sang wala untat nga social media, nga ang hangin nagahu- yop sa kabaskugon sang bagyo. Pinalangga nga mga sister, ngaa itugyan ninyo ang inyo kalipayan sa isa, ukon grupo sang pila, nga halos wala nagaulikid sa inyo ukon sa inyo kalipayan? Kon masalapuan ninyo ang inyo kaugalingon nga nagakabalaka kon ano ang ginahambal sang iban sa inyo, ginapanugyan ko ining bulong: dumduma kon sin- o kamo. Dum- duma nga halin kamo sa harianon nga puluy- an sa ginharian sang Dios, mga anak nga babayi sang Langitnon nga Ginikanan, nga nagagahum sa bilog nga uniberso. Yara sa inyo ang espirituhanon nga kinaiya sang Dios. May pinasahi kamo nga mga hiyas nga nagsugod sa pag- tuga sang inyo espiritu kag ginpaus- wag sa daku nga kalawigon sang inyo kabuhi antes sa duta. Mga anak kamo sang aton maluluy- on kag wala'y katapusan nga Amay sa Langit, ang Ginuo sang mga Kasoldadohan, Sia nga nagtuga sang uniberso, naghum- lad sang nagatiyog nga mga bituon sa masangkad nga kalaparon sang kahawaan, kag nagbutang sang mga planeta sa ila natalana nga alagyan. Yara kamo sa Iya mga kamot. Maayo gid nga mga kamot. Mapinalanggaon nga mga kamot. Maatipanon nga mga kamot. Kag wala sing bisan ano nga ginahambal sang iban sa inyo ang makabag- o sina. Ang ila mga pulong wala sing pulos ikomparar sa kon ano ang ginhambal sang Dios parte sa inyo. Iya kamo malahalon nga anak. Palangga Niya kamo. Bisan pa nga madasma kamo, bisan pa nga magtalikod kamo sa Iya, palangga kamo sang Dios. Kon nagabatyag kamo nga nadula kamo, napabay- an, ukon nalimtan - indi magkahadlok. Pangitaon kamo sang Maayong Manugpahalab. Alsahon Niya kamo sa Iya mga abaga. Kag dalhon Niya kamo pauli.2 Pinalangga ko nga mga sister, palihog tugoti ining diosnon nga mga kamatuoran nga magsulod sa inyo mga tagipusuon. Kag inyo masala- puan nga may madamo nga mga rason nga indi magkasubo, kay may nagahulat sa inyo nga wala'y katapu- san nga palaabuton. Ang pinalangga nga Manluluwas sang kalibutan naghatag sang Iya kabuhi agud nga makapili kamo sa paghimo sinang palaabuton nga realidad. Gindala ninyo sa inyo mga kaugalingon ang Iya ngalan; Iya kamo mga disipulo. Kag tungod sa Iya, mabayoan ninyo ang inyo mga kaugalingon sang mga biste sang wala'y katapusan nga himaya. Ang Madumot Ang ikaduha nga utod akig sa kali- butan. Pareho sang iya masinulub- on nga utod, nagbatyag sia nga ang iya mga problema sa kabuhi gintuga tanan sang iban nga tawo. Ginbasol niya ang iya pamilya, iya mga abyan, iya amo kag mga kaupdanan sa trabaho, ang pulis, ang mga kaingod, mga lider sang Simbahan, ang bag- o 2 nga moda, bisan pa ang kalayo nga ginabuga sang adlaw, kag ultimo ang malain nga swerte. Kag ginalaslasan niya sila tanan. Wala niya ginkabig ang iya kau- galingon nga mapintas nga tawo. Sa kabaliskaran, pamatyag niya nga ginadepensahan lang niya ang iya kaugalingon. Ang iban nga tawo, sa iya pagpati, ginatulod sang kada- lok, pagkawiti- witi, kag dumot. Sia, sa pihak nga bahin, ginatulod sang maayo nga katuyuan - hustisya, integridad, kag pagpalangga. Sa indi maayo nga palad, ang klase sang pamensaron sang akig nga utod ordinaryo na. Nakit- an ini sa isa ka pagtuon sining karon lang nga nag- usisa sang konplikto sa tunga sang magkaribal nga mga grupo. Bilang kabahin sang pagtuon, ang mga mana- lawsaw nag- interbyu sa mga Palestino kag mga Israelinhon sa Middle East, kag sa Republicans kag Democrats sa Estados Unidos. Natukiban nila nga ang "tagsa ka partido nagabatyag nga ang motibo sang ila grupo pagpa- langga labaw sangsa dumot, pero kon pamangkuton kon ngaa ang ila karibal nga grupo nadalahig sa konplikto, ginatudlo [nila] ang dumot nga amo ang motibo sang [pihak nga] grupo." 3 Buot silingon, ang tagsa ka grupo ginakabig ang ila kaugalingon nga "maayo nga mga tawo" - wala sing may pagpasulabi, maluluy- on, kag indi butigon. Sa kabaliskaran, panulok nila sang ila mga karibal mga "malain nga mga tawo" - kulang sang ihibalo, madaya, bisan pa gani malaut. Sang tuig nga natawo ako, ang kalibutan nagumon sa isa ka giyera nga nagdala sing tuman nga kalisod kag makahalawhaw nga kasubo sa kalibutan. Ang ini nga giyera gintuga sang akon kaugalingon nga nasyon - sang isa ka grupo sang katawhan nga nagkabig sang pila ka mga grupo nga malain kag nagasulsol sang pagdu- mot patuhoy sa ila. Ginpahipos nila ang mga indi nila nanamian. Ginpakahuy- an kag ginpakamalaut nila sila. Ginkabig nila sila nga manubo nga klase sang mga
tinuga - nga halos daw indi tawo. Kon ginapakanubo mo ang isa ka grupo sang katawhan, laban- laban nga ipakatarong mo ang mga pulong kag mga buhat sang kasingki kontra sa ila. Nagakurog ako kon panumdumon ko ang natabo sa Germany sa ika- 20 nga siglo. Kon may nagakontra ukon nagabais sa aton, matentar kita nga magpanum- dom nga may diperensya sila. Kag halin dira mahapos na lang magdu- gang sang pinakamalain nga motibo sa ila mga pulong kag mga buhat. Siyempre, kinahanglan naton pirme magtindog sa husto, kag may mga tinion nga kinahanglan naton alsahon ang aton mga tingug sa sina nga kawsa. Ugaling, kon himuon naton ini nga may kaakig ukon pag- dumot sa aton mga tagipusuon - kon maglaslas kita sa iban agud saki- ton, pakahuy- an ukon pahipuson sila - laban- laban nga wala naton ini ginahimo sa pagkamatarong. Ano ang gintudlo sang Manluluwas? "Nagasiling ako sa inyo, Higugmaa ang inyo mga kaaway, kag panga- muyo kamo tungod sa mga nagahi- ngabot sa inyo; "Agud nga mangin- anak kamo sang inyo Amay nga yara sa langit." 4 Amo ini ang paagi sang Manluluwas. Amo ini ang una nga tikang sa pagguba sang mga upang nga nagatuga sing tuman nga kaakig, dumot, pagbinahin- bahin kag pag- ilinaway sa kalibutan. "Huo," ayhan mahambal kamo, "Handa ako magpalangga sa akon mga kaaway - lamang kon handa sila sa paghimo sang amo man." Pero indi ina importante, indi bala? Responsable kita sa aton kaugalingon nga pagkadisipulo, kag diutay gid lang - kon may ara gid man - ang kahi- labtanan sini kon paano kita tratohon sang iban. Klaro nga nagalaum kita nga mangin mahinangpanon kag maalwan sila bilang kabaylo, pero ang aton pag- palangga para sa ila wala sing labot sa ila mga balatyagon para sa aton. Basi ang aton mga pagpaninguha nga palanggaon ang aton mga kaaway magapahumok sang ila mga tagipusuon kag magaimpluwensya sa ila sa kaayuhan. Basi indi man. Pero wala ina nagabaylo sang aton pangako nga sundon si Jesucristo. Gani, bilang mga miyembro sang Simbahan ni Jesucristo, palanggaon naton ang aton mga kaaway. Daugon naton ang kaakig ukon dumot. Pun- on naton ang aton mga tagi- pusuon sang pagpalangga para sa tanan nga mga anak sang Dios. Magdab- ot kita sa pagbugay sa iban kag pag- alagad sa ila - bisan pa sinang mahimo nga "maghingabot sa [aton]." 5 Ang Matuod- tuod nga Disipulo Ang ikatatlo nga utod nagarepre- sentar sang matuod- tuod nga disipulo ni Jesucristo. Ginhimo niya ang isa ka butang nga mabudlay kaayo himuon: nagsalig sia sa Dios bisan pa sa pihak sang pagyaguta kag kabudlayan. Bisan paano namentinar niya ang iya pagtuo kag paglaum, sa pihak sang mga pagmulay kag pagtamay sa iya palibot. Nagkabuhi sia nga malipayon indi tungod ang iya kahimtangan malipa- yon kundi tungod sia malipayon. Wala sing bisan sin- o sa aton nga makatapos sang pagpanglakaton sa kabuhi nga wala sang upang. Sa kadamo sang mga pwersa nga nagati- nguha sa pagpatalang sa aton, paano naton masentro ang aton panulok sa mahimayaon nga kalipay nga ginpro- misa sa mga matutom? Nagapati ako nga ang sabat masa- lapuan sa damgo sang isa ka propeta linibo katuig ang nagligad. Ang nga- lan sang propeta amo si Lehi, kag ang iya damgo nasulat sa malahalon kag dalayawon nga Libro ni Mormon. Sa iya damgo, nakita ni Lehi ang isa ka malapad nga wayang nga may makatalanhaga nga kahoy, nga ang katahum indi malaragway. Naka- kita man sia sang madamo nga mga grupo sang katawhan nga nagapa- kadto sa kahoy. Luyag nila matilawan ang mahimayaon sini nga bunga. Nabatyagan nila kag nagsalig nga magahatag ini sa ila sang tuman nga kalipay kag dalayon nga paghidaet. 3 May makitid nga banas padulong sa kahoy, kag sa tupad sini may baran- dilya nga salsalon nga nagabulig sa ila nga magpabilin sa alagyan. Pero may alipuop man sang kadulom nga nagta- bon sang ila panan- awan sang alagyan kag amo man sang kahoy. Kag siguro mas makatalagam ang tunog sang mabaskog nga pagkinadlaw kag pag- yaguta nga nagahalin sa isa ka daku kag malapad nga bilding sa unhan. Makakilibot, nga ang pagyaguta nagkumbinse sa pila ka mga tawo nga nakalab- ot na sa kahoy kag nakatilaw na sang manami nga bunga nga mag- batyag sang kahuya kag magtalang.6 Siguro nagsugod sila sa pagduda kon ang kahoy matuod gid nga pareho katahum sang ila ginahuna- huna sadto. Siguro nagsugod sila sa pagduda sang kamatuoran sang ila mga naeksperiyensyahan. Basi nagpanumdom sila nga kon talikdan nila ang kahoy, mangin mas mahapos ang kabuhi. Basi indi na sila pagyagutaon ukon kadlawan. Kag sa pagkamatuod, ang mga tawo nga nagayaguta sa ila mga tawo nga kon tan- awon malipayon kag nagasinadya. Gani basi kon talikdan nila ang kahoy, batunon sila sang kadam- an sa daku kag malapad nga bilding kag palakpakan sa ila pagpili, kaalam kag kamoderno. Magpabilin sa Dalan Pinalangga nga mga sister, pina- langga nga mga abyan, kon nabudla- yan kamo magkapyot sing hugot sa barandilya nga salsalon kag maglakat sing tayuyon pakadto sa kaluwasan; kon ang pagkinadlaw kag pagyaguta sang iban nga daw piho sa ila kau- galingon kabangdanan nga magdu- haduha kamo; kon ginatublag kamo sang wala masabat nga mga pamang- kot ukon doktrina nga indi pa ninyo mahangpan; kon ginasubuan kamo tungod sang mga kapaslawan, gina- paisog ko kamo nga dumdumon ang damgo ni Lehi. Magpabilin sa dalan! Indi gid magbuya sa barandilya nga salsalon - ang pulong sang Dios!
Kag kon may bisan sin- o nga naga- pabatyag sa inyo sang kahuya bangod sang pag- ambit sang gugma sang Dios, indi sila pagsapaka. Indi gid pagkalimti nga mga anak kamo sang Dios, dalagko nga mga bugay ang nagahulat; kon tun- an ninyo nga himuon ang Iya pagbuot, magapuyo kamo liwat upod sa Iya! 7 Ang mga promisa sang pagdayaw kag pag- abiabi sa inyo sang kalibutan indi masaligan, indi matuod- tuod kag indi makapalipay. Ang mga promisa sang Dios segurado, matuod, kag makalilipay - subong kag sa wala'y katapusan. Ginaagda ko kamo nga panumdu- mon ang relihiyon kag pagtuo sa mas mataas nga panan- aw. Wala sing bisan ano nga ginatanyag sa daku kag mala- pad nga bilding ang makakomparar sa bunga sang pagpangabuhi sang ebanghelyo ni Jesucristo. Matuod gid nga "ang wala makit- i sang mata, kag wala mabatii sang idulungog, ukon wala mapainu- ino sa hunahuna sang tawo, ini gin- aman sang Dios sa nagahigugma sa iya." 8 Natun- an ko sa akon kaugalingon nga ang dalan sa pagkadisipulo sa ebanghelyo ni Jesucristo amo ang alagyan pakadto sa kalipay. Amo ini ang alagyan pakadto sa kaluwasan kag paghidaet. Amo ini ang alagyan pakadto sa kamatuoran. Nagapamatuod ako nga paagi sa bugay kag gahum sang Balaan nga Espiritu, matun- an ninyo ini para sa inyo kaugalingon. Samtang wala pa ina, kon ang dalan mangin mabudlay sa inyo, nagalaum ako nga makasalapo kamo sang dalangpan kag kusog sa aton dalayawon nga mga katilingban sa Simbahan: Primary, Young Women kag Relief Society. Pareho ini sila sa mga palahuwayan sa dalan, sa diin mabag- o ninyo ang inyo pagsalig kag pagtuo para sa padayon nga pag- panglakaton. Luwas ini nga puluy- an sa diin makabatyag kamo sang pag- abiabi kag makabaton sang pagpaisog halin sa inyo mga utod nga babayi kag kasubong nga mga disipulo. Ang mga natun- an ninyo sa Primary nagahanda sa inyo para sa dugang nga mga kamatuoran nga matun- an ninyo bilang mga bataon nga babayi. Ang dalan sang pagka- disipulo nga inyo ginalaktan sa inyo mga klase sa Young Women nagapa- dulong sa pagpakig- upod kag paghi- liutod sang Relief Society. Sa tagsa ka tikang sa alagyan, ginahatagan kamo sang dugang nga mga oportunidad nga ipakita ang inyo pagpalangga sa iban paagi sa mga buhat sang pagtuo, kaluoy, paghigugma sa isigkatawo, kaayo, kag pag- alagad. Ang pagpili sining dalan sang pagkadisipulo magapadulong sa indi malaragway nga kalipay kag katuma- nan sang inyo diosnon nga kinaiya. Indi ini mangin mahapos. Magaki- nahanglan ini sang pinakamaayo nga yara sa inyo - tanan ninyo nga kaalam, pagkamatinugahon, pagtuo, integridad, kusog, determinasyon, kag pagpa- langga. Pero pila ka adlaw balikdon ninyo ang inyo mga pagpanikasog, kag o, mangin daw ano kamo ka mapina- salamaton nga nagpabilin kamo nga mabakod, nga nagpati kamo, kag wala kamo nagbiya sa dalan. Magpadayon May madamo nga mga butang sa kabuhi nga ayhan indi ninyo makon- trolar. Pero sa katapusan, may gahum kamo sa pagpili sang inyo padulo- ngan kag amo man sa madamo sang inyo mga eksperiyensya sa alagyan. Indi ang inyo mga ikasarang kundi ang inyo mga pagpili ang magahimo sang kinalain sa inyo kabuhi.9 Indi ninyo pagtugtan ang mga sirkumstansya nga himuon kamo nga masinulub- on. Indi ninyo pagtugtan ang mga ini nga himuon kamo nga akig. Makapangalipay kamo nga kamo mga anak nga babayi sang Dios. Makasalapo kamo sang kasadya kag kalipay sa grasya sang Dios kag sa pagpalangga ni Jesucristo. Ginalaygayan ko kamo sa pag- puno sang inyo mga tagipusuon sang kapasalamatan sa bugana kag wala'y katapusan nga kaayo sang Dios. Pinalangga ko nga mga sister, masarangan ninyo ini! Nagapanga- muyo ako sa bug- os nga gugma sang akon kalag nga pilion ninyo ang pagsulong pakadto sa kahoy sang kabuhi. Nagapangamuyo ako nga pilion ninyo ang pag- alsa sang inyo tingug kag paghimo sang inyo kabuhi nga mahimayaon nga musika sang pagdayaw, nga nagakalipay sa ginadala sang gugma sang Dios, kahalangdon sang Iya Simbahan kag sang ebanghelyo ni Jesucristo sa kalibutan. Ang ambahanon sang matuod- tuod nga pagkadisipulo ayhan daw libagon ukon bisan pa gani tam- an katunog para sa pila. Halin sa ginsuguran sang panahon, nangin amo na sini. Pero sa aton Amay nga Langitnon kag sa mga nagapalangga kag nagata- hod sa Iya, tuman ini ka malahalon kag matahom nga ambahanon - ang dala- yawon kag nagapakabalaan nga amba- hanon sang nagatubos nga gugma kag pag- alagad sa Dios kag isigkatawo.10 Ginabilin ko sa inyo ang akon pagpakamaayo bilang Apostoles sang Ginuo nga masalapuan ninyo ang kusog kag kaisog nga mag- uswag sing masinadyahon bilang anak nga babayi sang Dios sa adlaw- adlaw ninyo nga pagpanglakaton sa mahimayaon nga dalan sang pagkadisipulo. Sa sagrado nga ngalan ni Jesucristo, amen. MGA TANDA 1. Tan- awa sa 2 Nefi 2:14, 26. 2. Tan- awa sa Lucas 15:4-6. 3. Boston College, "Study Finds Intractable Conflicts Stem from Misunderstanding of Motivation," ScienceDaily, Nob. 4, 2014, 4. Mateo 5:44- 45. 5. Mateo 5:44. 6. Tan- awa sa 1 Nefi 8 7. Tan- awa sa "I Am a Child of God," Children's Songbook, 2-3. 8. 1 Mga Taga- Corinto 2:9 9. Tan- awa sa "The Most Inspirational Book Quotes of All Time," Mahimo kamo nga magkasadya. 10. Tan- awa sa Alma 5:26 © 2017 iya sang Intellectual Reserve, Inc. Tanan nga kinamatarong ginahuptan. Ginbalhag sa Pilipinas. Petsa sang pagtugot sa Ingles: 6/17 Petsa sang pagtugot sa paglubad: 6/17. Paglubad sang Visiting Teaching Message, November 2017. Hiligaynon. 97931 861 4