AGOSTO 2024 ... EDITORYAL Pangmalawigon nga tiempos muertos sa idalom sang rehimen US-Marcos II ANG WALA-UNTAT NGA NEOLIB- ERAL kag pasista nga pagpang- atake kag pyudal kag mala-pyudal nga pagpamigos kag pagpanghi- mulos nga ginapatuman sang rehimen US-Marcos II dugang pa sa madamo nga natural nga kalamidad kaangay sang isa ka tuig nga El Niño phenomenon, paglupok sang Bulkan Kanlaon, pagpameste sang armyworm kag karon ang peligro sang La Niña ang nagtuga sang nagapadayon nga tiempos muertos ukon tigkiriwi sa bug-os nga isla sang Negros. Imbes sang tradisyonal nga pa- nahon sang kagutom kag pag- antos tungod sa kawad-on sang trabaho kag pang-ekonomiko nga oportunidad sa tunga sang tig- galing, masami halin sa Abril tub- tob Agosto, mayoriya sang mga Negrosanon ang nagapos sa wala sang katapusan nga pang-eko- nomiko nga kabudlayan. Ginapas-an na sang mga mamumugon sa katubuhan ang kabudlayan sang tuman nga pag- salig sang isla sa monocrop nga ekonomiya sa kalamay. Ang abe- reyds nga inadlaw nga sweldo sa mga katubuhan yara sa ₱300- ₱400 kada adlaw kon tig-galing (bisan pa nga ang minimum nga sweldo sa agrikultura sa Western Visayas gintalana sa ₱440 kag sa Central Visayas, ₱415-₱425) kag nagasarurot manubo pa sa ₱200 sa panahon sang tiempos muertos. Bisan ang kita sa tem- poraryo nga mga trabaho kag trabaho gwa sa pagpanguma apektado man tungod sa manubo nga ikasarang sang populasyon nga magbakal, kag kadam-an sang mga obra sa isla nahigot sa negosyo sa kalamay. Indi makatarunganon ang dako nga kinatuhay sang matuod nga kita kada kapita kag maka- buhi nga sweldo sang pamilya nga kapin sa ₱1,000 sa bug-os nga isla sang Negros. Tungod sang mataas nga presyo sang mga sandigan nga balaklon kag pagbukas sang klase, ang ma- gamay nga kita sang mga Neg- rosanon haluson makasuporta sa adlaw-adlaw nga kinahang- "Pangmalawigon. . . " sundan sa pahina 2 ... Oil palm nga plantasyon sa Candoni, malaparan nga pagpang-agaw sang duta, p7 ... #NPANegrosOffensives: Detatsment sang 15th IB, ginharas sang ASJC-NPA, p3 ISKULHAWS: Mala-pyudal nga sistema sang ekonomiya sa pungsod Pilipinas, p14 ... 1 ...
2 ... AGOSTO 2024 "Pangmalawigon. . . " halin sa pahina 1 lanon sang kinaandan nga pamil- yang Negrosanon. Ang ining pang- ekonomiya nga krisis wala lang nagakahulugan sang gutom kag kaimolon para sa mga mamumugon sa katubuhan, kundi sa bug-os nga pumuluyong Negrosanon. Dugang pa, ang liwat nga pag-eksport sang 25,300 ka met- riko tonelada sang hilaw nga kalamay sa US sa maabot nga Setyembre kag ang pag-import sang 240,000 ka metriko tone- lada sang refined sugar magapa- lala lang sa mabudlay na nga daan nga kahimtangan sa Negros. Yara man ang nagahabok nga pung- sodnon nga utang nga ₱15.48 trilyones ukon nagalupok nga ₱129,968 kada Pilipino. Tungod sa malawigon nga tiempos muertos, ang mga Neg- rosanon mapilitan nga mag-obra sa temporaryo kag manubo sang sweldo nga mga trabaho ka- angay sang trabaho sa kon- struksyon, timbang sa balay, kag iban pa nga mga semi-skilled nga obra sa nagkalain-lain nga mga negosyo. Bisan ginapabugal ini ni Marcos Jr kag iya mga ali- pores bilang mga "oportunidad," indi ini malawigon nga maka- sustener kag makatuga sang lap- nagon nga kahalitan sa kapalibu- tan kag palangabuhian sang pu- muluyo. Mapilitan man ang mga mangungumang Negrosanon nga itugyan ang ila kadutaan sa neo- liberal nga tinutuyo kag mangin kabahin sang daku nga pwersa sang mga mamumugon nga wala sang trabaho nga desperado mag-obra bisan pa manubo ang sweldo. Ang pangkatilingban kag pang- ekonomiko nga krisis sa isla sang Negros kag sa bug-os nga pungsod nagapakita nga ang "Bagong Pilipinas" ni Marcos Jr indi tuhay sa "Bagong Lipunan" sang iya anay diktador nga amay. Maathag sa iya bag-o lang nga State of the Nation Address nga nagpakuntento lang si Marcos Jr sa mga band-aid nga solusyon kag wala sang pulos nga mga tinaga samtang nagamaniobra agud pabakuron ang iya politikal nga posisyon sa reaksyonaryong eleksyon sa masunod nga tuig. Nagpatuman siya sang kontra- pumuluyo, kontra-imol kag maki- imperyalista nga mga polisiya agud magserbi sa madugay na nga interes sang iya nga agalon nga imperyalistang US. Ang banggianay sang mga grupo nila Marcos kag Duterte nagpalala lang sa krisis bangud ginatinguhaan sang kada paksyon ang pagpabakud sang ila nga kaugalingon nga politikal nga tindog nga wala gid sang matuod nga plano para sa mga Negrosanon kag sa bug-os nga pumuluyong Pilipino. Wala sang kongkreto nga mga tikang nga ginhimo agud madasig nga ma- katibawas ang agrikultura kag palangabuhian sa isla. Imbes, gin-una sang reaksyonaryong gob- yerno ang pagtukod sang Negros Island Region agud konsolidahon ang interes sang nagahari nga sahi sa isla. Bangod sini, ang mga pang- publiko nga yutilidad ginhugakom sang nagahari nga sahi pareho sang ginapanag-iyahan sang mga Villar nga Prime Water, Negros Electric Power Corporation sang mga Razon kag ginsakdag sang World Bank nga PUV Modern- ization program. Agresibo man ang mga proyekto sang rekla- "Pangmalawigon. . . " sundan sa pahina 3 AGOSTO 2024 Nagapasalamat ang Ang Paghimakas sa mga agud mangin madinalag-on ang ini nga isyu. Sa pagpauswag sang aton Ang Paghimakas, ginapangabay sa tanan nga bumalasa nga padayon nga mag-amot sang mga balita, piktyur, istorya kag iban pa nga sinulat. Nagapangayo man kami sang inyo mga suhestyon kag komentaryo paano pa gid ini pauswagon. kontribusyon
AGOSTO 2024 ... Detatsment sang 15th IB, ginharas sang ASJC-NPA GINHARAS SANG MGA PULANG HANGAWAY sang Armando Suma- yang Jr Command-New People's Army Southwest Negros Guer- rilla Front (ASJC-NPA) ang de- tatsment sang 15th IB sa Sityo Bagtic, Brgy. Camindangan, Sipa- lay City, Negros Occidental sad- tong Mayo 28. Suno kay Ka Andrea Guerrero, tagpamaba sang ASJC-NPA, nga indi mangin madinalag-on ang ini nga operasyon sang mga Pu- lang hangaway kon wala sang partisipasyon sang masa halin sa preparasyon tubtob sa aktwal nga pagpatigayon. Samtang, gindis-armahan sang isa ka tim sang Mt. Cansermon Command-New People's Army South Central Negros Guerrilla Front (MCC-NPA) si Danilo Garces sa Sityo Danlugon, Brgy. Tan- awan, Kabankalan City, Negros Occidental sadtong ikaduha nga semana sang Enero. Nakumpis- "Detatsment. . . " sundan sa pahina 4 ... "Pangmalawigon. . . " halin sa pahina 2 masyon sa mga syudad sang Bacolod kag Du- maguete kag mga operasyon sang makahalalit nga mina kag kwari agud hingalitan ang naga- grabe nga krisis sa bug-os nga isla. Subong man, ginapatuman ang ₱2 ka bilyon nga plantasyon sang oil palm sa sur nga bahin sang Negros Occi- dental nga ginpundohan sang pamilya Consunji, ang proyekto sa pagmina sa tabon sang "Tamlang Valley Zone of Peace" sa Negros Oriental, kag pagpananum sang komersyal nga mga kahoy paagi sa National Commission of Indigenous Peoples (NCIP) sa mga kagubatan kag ginpanubli nga kadutaan. mabugnaw nga tubig sa pagbato sang pumuluyo, sa gihapon naga-indakal ang kaakig sang mga Negrosanon sa ila nga ginaatubang nga grabe nga bug-os nga tuig nga tiempos muertos. Gani, mas nagpanikasog pa sila nga organisahon ang ila kaugalingon batok sa mga neoliberal nga pang- ekonomiko nga proyekto, manubo nga sweldo, pagtaas sang presyo, pagpang-agaw sang ka- dutaan, pyudal kag mala-pyudal nga pagpang- himulos kag pasista nga pag-atake sang terorista nga rehimen US-Marcos II. Nagatindog man ang mga Negrosanon upod sa bug-os nga pumuluyong Pilipino sa pagpamatok sa mga gyera nga gina- lunsar sang mga imperyalistang pungsod nga US kag China. Agud mapaseguro nga mahapos ang dalagan sang mga neoliberal nga proyekto, ang mersenaryo nga AFP kag PNP nga ginapaisog sang Anti-Ter- ror Law kag ginasakdag sang NTF-Elcac, naghimo sang mga paglapas sang tawhanon nga kina- matarung sa kasyudaran kag kaumhan para pahipuson ang bisan ano nga porma sang pakig- bato. Halin sa rehimen Duterte kag tubtub subong, ang isla sang Negros nagapabilin nga nagapangu- na sa mga biktima sang mga pagpamatay, indi makatarunganon nga pag-aresto, pag-abdak, pag- pang-agaw sang duta kag iban pa agud ipalapnag ang kultura sang kahadlok kag impyunidad sa pumuluyo. Ang krisis nagabun-ag sang pakigbato. Bisan pa sa mga kapaslawan kag kabudlayan, ang New People's Army sa idalom sang absoluto nga pag- pamuno sang Communist Party of the Philippines ginatadlong ang mga kasaypanan sini kag naga- padayon nga nagapanguna nga hinganiban sang pumuluyong Pilipino batok sa pagpamigos kag pagpanghimulos. Ang lima ka larangan gerilya sa isla sang Negros aktibo nga ginataya ang ila mga armas sa mga nagahari nga sahi kag ila pang- atake nga mga ido. Nagapabilin nga matambok ang mga kahimtangan agud isulong ang de- mokratiko nga rebolusyon sang banwa paagi sa pangmalawigon nga inaway banwa. Bisan ano pa nga pagbubo ni Marcos Jr sang 3
4 ... Paghiliusa, gamhanan nga hinganiban sang masang mangunguma WALA NA SANG MAS GAMHANAN pa sa mga sandigan nga sahi nga kubos kag ginahimuslan kundi ang maghiliusa para mahilway sa pyudal kag mala-pyudal nga pagpanghimulos sa kamot sang mga nagapigos kag nagahimulos nga sahi nga nagagapos kag naga-ulipon sa ila. Amo ini ang na-reyalisar sang mga mamumugon sa kampo sa Brgy. Kahil, sa sur nga bahin sa isla sang Negros sang nagpatigayon sila sang kampanya sa pagpasaka sweldo sang nagligad nga Hunyo. May ara 19 ka bubong ukon 44 ka indibidwal nga mga mamumugon sa kampo halin sa lima ka sityo ang nakabe- nepisyo sang napadaog nila ang ila demanda sa pagpasaka sang sweldo sa duha ka agalon mayduta. Paagi sa ila ululupod nga paghimakas, napasakaan sang ₱30-₱50 kada adlaw halin ₱200-₱220 padulong sa ₱250 ang inadlaw nga pagtrabaho sa kampo. Subong man, nag- saka ang pag-arado halin sa ₱700 padulong sa ₱1,300 sa duha ka agi sa kada ektarya. Daku gid ang kalipay ni Tatay Astong nga napasakaan ang ila sweldo bangud daku na ini nga piyan-piyan sa ila pangabuhi tungod sa grabe ka taas nga presyo sang mga balaklon subong. "Kon wala kami nagmaisog nga magde- manda seguro wala man namon ini naangkon nga kadalag- an." Siling man ni Nanay Isyang, "tuman na gid kapiot sang amon kahimtangan sa pangabuhi, indi na gid makatrespaser ang amon sweldo sa kampo. Salamat kay ginbuligan kami sang mga kaupod nga mag-organisa kag maghulag, na- padaug namon ang amon demanda nga may kumpyansa." Ikaduha na ini nga serye nga paglunsar sang kontra- pyudal nga paghimakas sining panahon sang tiempos muer- tos. Sang nagligad nga Mayo, inisyal sila nga naglunsar sang paghimakas masa, apang ang subong nga paghimakas amo ang ila pinakadako nga kadalag- an. Paagi sa giya sang Partido, natukod sang mga mangu- nguma ang ila rebolusyonar- yong organisasyon masa. Li- wat nila nakita ang ila gamha- nan nga kusog nga masa- rangan nila nga madaug ang ila lehitimo nga demanda sa kaaway sa sahi sa tunga sang grabe kasingki nga militari- sasyon sa ila lugar... AGOSTO 2024 . Mangunguma, 2 ka hors de combat ginpatay sang 15th IB ... SUNUD-SUNOD NGA KASO SANG BRUTAL nga pagpamatay ang ginhimo sang 15th IB kag Philippine National Police (PNP) sa sur nga bahin sang Negros sa sulod lang sang apat ka adlaw halin Hulyo 29 tubtob Agosto 1. Tatlo ka beses nga nagpagwa sang peke nga engkwentro ang nasambit nga militar para mahi- nabonan ang ila mga krimen. Ginpatay sang kombinado nga mga pwersa sang 15th IB kag Special Action Force (SAF) sang Philippine National Police (PNP) si Ramon Enseniales, 69 anyos, isa ka mangunguma, sadtong Hulyo 29, ala-1:00 sang hapon sa Sityo Pasto, Brgy. Ba- sak, Cauayan, Negros Occi- dental. Gin-reyd sang nasambit nga mga tropa ang balay nga iya gintineran, gindakop siya kag "Mangunguma. . . " sundan sa pahina 5 ... "Detatsment. . . " halin sa pahina 3 ka sa iya posisyon ang isa ka shotgun, pito ka bala sang armas luthang kag iban pa nga mga kagamitan militar. Isa ka lokal nga aset sang militar si Garces kag masami nagapalupok sang iya armas luthang sa tion sang kagab-ihon. Ginpaandaman man siya sang mga Pulang hangaway sang nagligad nga mga tinuig bangud sang pagmaoy. Nakapatigayon man sang apat pa ka punitibo nga aksyon ang NPA-Negros sadtong Enero kag Hunyo nga nakakumpiska sang mga kagamitan militar.
AGOSTO 2024 ... "Mangunguma. . . " halin sa pahina 4 gindala sa lasang. Gintortyur siya antes ginpatay. Ginpanginwala sang Ar- mando Sumayang Jr Command- New People's Army (ASJC-NPA) nga katapo sang NPA si En- seniales. Napilitan nga mag- palagyo si Enseniales sa ila lugar bangud malawig na nga gina- initan kag ginalagas sang militar. Samtang, duha ka hors de combat nga mga Pulang ha- ngaway sang ASJC-NPA ang ginpatay sang mga tropa sang 15th IB sa Brgy. Camindangan, Sipalay City, Negros Occidental. Gindakop sang mga soldado si Reggie Fundador (Ka Tata), 23 anyos, sadtong Hulyo 29, sang nagalakat sa dalan pakadto sa Sityo Badjang sa amo nga barangay. Pagkabwas, Hulyo 30, nasapwan ang patay nga lawas ni Ka Tata sa Crossing Mag- tanday kag maathag nga gin- paidalum siya sa tortyur antes ginpatay. Samtang, sadtong A- gosto 1, ginpatay man sang mga pwersa sang 15th IB si Alvin Lu- magsao Sinsano (Ka Zian), 34 anyos, sa Sityo Cambuguiot, sa amo gihapon nga barangay, sang ginpalibutan sang nasam- bit nga militar ang balay nga iya ginpahuwayan sa nasambit nga sityo. "Dapat manabat ang Armed Forces of the Philippines (AFP) kag PNP kag paramilitar sini, sa idalum sa pagpamuno ni US- Marcos Jr, sa ila mga kalapasan sa laye sang gyera kag sa in- ternasyunal nga makitawhanon nga laye," hambal ni Guerrero. Mabaskog man nga ginkun- denar sang Communist Party of the Philippines (CPP) ang pag- patay sa mga hors de combat nga mga Pulang hangaway. "Isa ini sa mga brutal nga taktika nga ginagamit sang mga pwer- sang militar kag pulis sa tinu- tuyo nga pahugon ang malapad nga masa sang pumuluyo," siling ni Ka Marco Valbuena, tigpa- maba sang CPP. Subong man, ginmilitarisa sang mga tropa sang 79th IB ang napulo ka mga barangay sang Calatarava, Negros Occi- dental sa bulan sang Hulyo. Gin- okupar sang nasambit nga militar ang mga kabalayan sang mga mangunguma kag mga pampub- liko nga mga istruktura kaangay sang simbahan, gymnasium, bu- luthuan kag mga sentro sang baryo. Hugot nga ginbantayan sang mga soldado ang mga hu- lag sang pumuluyo. Ginharas kag ginpahug sang mga aset sang 79th IB ang mga residente nga ginpasibangdan nga mga suporter sang NPA ukon may angot sa rebolusyonaryo nga kahublagan. Sa Central Negros, wala untat ang militarisasyon sa mga komunidad sang mangunguma halin Hulyo. Ginharas sang mga tropa sang 62nd IB si Isko Marco kag ginransak ang iya balay sa Sityo Kabulay, Brgy. Trinidad, Guihulngan City, Negros Ori- ental, sadtong Hulyo 24, pasado alas-11:00 sang aga. Iligal nga gindetine sang nasambit nga militar si Marco kag ang iya nga mga kaingod nga ara sa iya balay sa sina nga panahon kag ginpaidalom sila sa interogasyon. Sa banwa sang Cauayan, Negros Occidental, biktima man sang pagpamahug kag intimi- dasyon ang mga asosasyon sa amo nga banwa sadtong bulan sang Hunyo. Nagapangbalay- balay ang mga elemento sang 15th IB nga nagapangita sang mga upisyal kag katapuan sang mga asosayon para usisaon ang ila nga mga aktibidad kag pilit man nga ginakuha ang mga dokumento sang ila nga grupo kaangay sang constitution and by-laws. Nagpatawag sang miting ang militar para pasungkaon ang mga residente kag ginapanglista ang ngalan sang nagapuyo sa ila tagsa ka balay. Ginpasibangdan sila sang nasambit nga militar nga mga suporter sang NPA. 5
6 ... AGOSTO 2024 Amnestiya, desperado nga tikang kag pagpaniplang ni Marcos Jr ISA KA MATIPLANGON NGA ISKEMA ang ginatanyag nga amnestiya sang rehimen US- Marcos II sa mga anay rebelde, suno kay Ka Bayani Obrero, tag- pamaba sang National Demo- cratic Front of the Philippines (NDF)-Negros sang nagpatigay- on ang National Amnesty Com- mission (NAC) sang pagbaton sang aplikasyon para sa am- nestiya sang mga sadto rebelde sa Bacolod City, Negros Occi- dental halin Hulyo 8 tubtob Hulyo 12. Siling pa niya, "Ang pagtan- yag sang amnestiya isa ka des- perado nga tikang sang rehimen US-Marcos II agud malab-ot ang iya handum nga mawasak ang bug-os nga rebolusyonaryo nga kahublagan sa sini nga tuig. Tuyo sini nga dugang mapalig- on ang istatus sang Stable In- Security ternal (SIPS) sa isla kag ipokus ang mga tropa sang Armed Forces of the Philippines (AFP) sa naga- hana nga gyera sang US batok sa Tsina." Peace and Gintikal sang AFP nga naga- huyango na ang rebolusyonaryo nga kahublagan, apang mayori- ya sa ginasiling sang militar nga mga 'surenderi' mga mangu- nguma nga ginpasibangdan nga mga katapo kag tigsakdag sang NPA. Ginapanawagan sang NDF- Negros sa mga Negrosanon nga "indi dapat matiplang kag ma- haylo sa kwarta kag wala sang unod nga promisa nga ginatan- yag sang pasista nga AFP kag NTF-Elcac." Samtang, ginsiling ni Ka An- drea Guerrero, tigpamaba sang Armando Sumayang Jr Com- mand-New People's Army South- west Negros Guerrilla Front (ASJC-NPA) nga "peke ang am- nestiya nga ginapatuman sang korap kag kontra-pumuluyo nga gobyerno ni Marcos Jr kag sang lunod-patay nga AFP, Philippine National Police (PNP) kag NTF- Elcac." Ang mga surenderi wala sang matuod nga garantiya halin sa reaksyonaryo nga gobyerno. "Imbes nga irespeto kag ibalik ang ila mga kinamatarung sibil, bulnerable, kag sa madamo nga kaso, pilit nga ginahimo pa sila nga espiya, impormer, kag giya sa panahon sang mga operasyon kombat kag Retooled Community Support Program (RCSP) sang AFP," suno kay Ka Andrea... Rebo Ang ordinaryo nga tawo Natural lang maghandom Para sa ila kaugalingon Ug sa ila mga hinigugma. Pero para sa uban nga namuklat Sa reyalidad ug kamatuoran, Ang sakripisyo ug kalisdanan Permi nila ginapanginbabawan. Ang ila kaandamong mukat-on Sa panginabuhian sa masa Nagtudlo og mga batakang pamatasan Ug magpalig-on pa sa ilang paglantawan. Sa pagpadayon nga pagpatuman Sa mga rebong gimbuhaton, Nakita nila ang husto nga dalan Padulong sa hingpit nga kadaugan. Bisan pipila lang ang nangahas, Nagsakripisyo silang biyaan Ang komportableng kahimtang sa ila Para makighiusa sa mayorya. Kinabuhi man nila ihalad, Kanunay silang naga-abante Para sa katilingban Nga wa'y gipahimuslan. Ang higayong mag-atras Kanunay gapaduol Pero kini sige ginapanginbabawan Tungod ang mga rebolusyonaryo, Prinsipyado ug dili ordinaryo. Para kay Atty. Hannah Jay Cesista (Ka Maya), isa ka gradweyt sang UP-Cebu kag University of San Carlos, nga ginsalbeyds sadtong Pebrero sa Pilar, Bohol upod sa apat pa ka mga hors de combat. Ang mga kasinatian Kuyog ang masa'g kauban Nahimong giya para mabalikan Ang pangutana, kung "para kang kinsa?" Normal lang nga makasinati Og krisis sa kaugalingon Kay bisan ang mga pukaw Padayon pang nagremolde. Pebrero 28, 2024
AGOSTO 2024 ... Oil palm nga plantasyon sa Candoni, malaparan nga pagpang-agaw sang kadutaan SA LARGADA NGA PAGPATU- MAN SANG neoliberal nga pa- takaran sang rehimen US-Mar- cos II, panguna nga ginapaburan sini ang mga dumuluong mono- polyong korporasyon kag lokal nga agalon mayduta-kumprador sa mga kaumhan kag kabukiran. Sa idalum sining patakaran ang reaksyunaryong estado mismo, paagi sa iya mga ahensya, ang agud malaksam nagapadihot sang mga kag imperyalista nagahari nga sahi ang malagpad nga kadutaan agrikultural para tukuran sang agro-industriyal nga mga plantasyon pareho sang oil palm. Wala konsensya nga mapintas nga ginapalayas ang mga mangunguma kag tuman- dok nga nagapuyo kag naga- pangabuhi sa ila nga lugar sa pila na ka dekada ukon siglo halin pa sa ila katigulangan. Amo ini ang natabo sa mga mangu- nguma kag tumandok sa ka- bukiran sa banwa sang Candoni, Negros Occidental. Paagi sa laway lang, katuso kag pagpanghamham nakuha sang Hacienda Asia Plantation, Inc (HAPI), nga joint venture sang duha ka agalon mayduta- kumprador nga Alfred Joseph Araneta kag Sirawai Plywood and Lumber Corporation nga ginapanag-iyahan sang pamilya Consunji, ang 6,652 ka ektarya nga kadutaan sa Brgy. Gatuslao, Agboy kag Payauan sa banwa sang Candoni. Tungod sa Integ- rated Forest Management Agree- ment (IFMA) sang Department of Environment and Natural Re- sources (DENR), ginpahanugutan ang HAPI nga magtanum sang oil palm sa nasambit nga ka- dutaan sa sulod sang 25 ka tuig. Maapektuhan diri ang 1,000 ka pamilya sang mga mangunguma lakip ang mga katapo sang pungsodnon nga minorya (IPs) nga 60-70 ka tuig na nga nagapuyo kag nagapangabuhi sa Candoni. Sa 6,652 ka ektarya 4,000 ka ektarya sini ginasakup sang IPs. Sa subong nagasugod na ang inisyal nga preparasyon para sa plantasyon. May nursery ini sa Brgy. Gatuslao nga gintamnan sang 870,000 ka seedling halin sa iban nga mga pungsod nga nagatanum sang oil palm. Sa proseso sa paghanda sang duta para pagatamnan, may yara na 100 ka pamilya nga nahalitan ang ila mga uma nga ginatamnan sang mga mais, pinya, tubo, kag mga utanon. Sa Negros, isa ang kagula- ngan sang Candoni ang gin- pangkalbo sang Insular Lumber Corporation (ILCO), Amerikano nga monopolyo nga logging nga korporasyon nga ginpaburan ni anay diktador Ferdinand Marcos sang 1970s sang kinamatarung nga magpang-utod sang kaka- huyan sa bug-os nga isla. Sa malawig nga panahon wala gin- pahiuli sang DENR ang kagu- langan diri. Ang mga nagapuyo diri nga pumuluyo amo ang nag- inisyatiba nga mahimo ini nga dutang agrikultural para ma- tamnan sang ila kinahanglanon nga pagkaon. Ang mga mangu- nguma nagpasa sang aplikasyon sa DENR para sa IFMA agud sila ang magdumala sining dutang publiko para may kaseguruhan sila sa ila puluy-an kag panga- buhian. Apang nautod ang ila paglaum sang gin-award sang DENR ang IFMA sa mga agalon mayduta-kumprador imbes sa ila. Sang Oktubre 14, 2009, gin- award sang DENR ang IFMA sa kay Atty. Juan Orola, anay kong- resista kag tag-iya sang dako nga maritime nga eskwelahan kag kumpaniya sa Bacolod City. Paagi ini sa mapaniplang nga pagtukod sang Agropolis Forest Farmers Association (AFFA) nga amo ang nag-aplay para sa IFMA. Wala pa sang lima ka bulan nga nahatag ang IFMA, gin-negosyar niya nga masaylo "Oil Palm. . . " sundan sa pahina 8 7
NegrosRevPortal ... 8 ... AGOSTO 2024 nga negosyo sa kalibutan tungod sangkap ini nga kinahanglanon sa industriya sang pagkaon, produkto pangpa-gwapa kag bio- fuels. Ang Pilipinas sang 2022, ika-39 nga pinakadako nga tig- eksport sang krudo nga palm oil sa kalibutan. Ikasiyam man ini nga pinakadako nga tig-import sang naproseso nga palm oil. Sa Philippine Palm Oil Industry (PPOI) Road Map 2024-2033, target nga magpalapad ang talamnan sang oil palm sa bug-os nga pung- sod sang dugang nga 975,300 ka ektarya. kag intuon ang mga mangungu- ma kag tumandok. Ang malag- pad nga kadutaan nga gin- paidalum sa repormang agraryo sang estado wala mabenipisyu- han sang mga mangunguma tu- ngod ginpaidalum ini sa iskemang leaseback kag contract growing sa tuman ka lawig nga tinuig kag sa tuman ka nubo nga arkila. Ang mga mamumugon sa plan- tasyon naga-antus sang maka- ulipon nga kahimtangan sa pag- trabaho kag sweldo. Wala ini sang kinalain sa kapintas sang militar sa mga kabukiran kag siglo nga pagpang-ulipon sang mga mamumugon sa industriya sang kalamay sa isla sang Negros. "Oil palm. . . " halin sa pahina 7 ini sa kay Alfred Joseph Araneta nga tag-iya sang HAPI sa kan- tidad nga ₱10,150,000. Iligal ini sa probisyon sang IFMA. Dapat tatlo ka tuig nga gindumalahan ang kadutaan nga ginpaidalum sa IFMA antes ini matransaksyon nga masaylo. Gin-aprobahan ini sang mismo sekretaryo sang DENR sang Marso 12, 2010. Gintonto ni Araneta si Orola paagi sa pag-isyu sang tseke nga ₱3 mil- yones para sa pauna nga bayad nga wala unod ang akawnt sa bangko tubtob nga wala gid may nakuha bisan singko si Orola sa bug-os nga kantidad nga ila na- kasugtan. Napamatud-an man sa bug-os nga kalibutan, nga ang indus- triya sang palm oil makahalalit sa kapalibutan tungod sa ma- laparan nga pagpangkalbo sang mga kabukiran kag paggamit sang makahililo nga mga kemi- kals. Ini nagtuga sang tuman nga pag-init sang kalibutan, pagbaha kag paghilo sang ka- dutaan kag katubigan. Gingamit sang dumuluong monopolyong korporasyon kag lokal nga nagahari nga sahi ang estado paagi sa mga ahensya sini nga DENR, National Com- mission on Indigenous Peoples (NCIP) of Agrarian Reform (DAR) upod sa Armed Forces of the Philippines (AFP) nga instrumento para sa pwersahan nga malaparan nga pagpang-agaw sang kadutaan sang mga mangunguma kag mga tumandok sa kabukiran. Na- paseguro man sini ang protek- syon sa ila pangapital paagi sa pagpakat sang tropa sang AFP sa mga lugar kon diin nagalun- tad ang mga plantasyon. Ang pag-ibwal sang pumuluyo sa paglapas sang ila kinamatarung sa duta, pagatapatan sang kapintas sang militar. Ang mga Sa 13 ka tuig nga nabalhin sa kamot ni Araneta ang IFMA wala niya madebelopar ang na- sambit nga duta. Makapila ka beses nga ginreklamo sang lokal nga gobyerno kag residente ang HAPI sa DENR. Sa ginhiwat nga imbestigasyon sang DENR Re- gion VI kag Forest Management Bureau sang Nobyembre 2018, nagpaguwa ini sang resolusyon nga kanselahon ang IFMA sang HAPI kag ipanghatag sa mga benepisyaryo nga mangunguma tungod sa mga bayolasyon. Apang sa gihapon, ginpaburan sang sekretaryo sang DENR ang HAPI kag sang Agosto 2023, ginpa- hanugutan ang HAPI nga mag- sulod sa joint venture sa pamilya Consunji para sa pagtanum sang oil palm. kag Department Ang malagpad nga mga plantasyon sang oil palm sa pungsod makita sa Mindanao, Luzon-Palawan kag Bohol nga sang 2023 naglab-ot na sa 63,933 ka ektarya. Nag-uswag ini paagi sa madata nga pagpang-agaw sang kadutaan sang mga mangu- nguma kag tumandok sa ka- bukiran sang mga dumuluong kag lokal nga korporasyon sang palm oil halin pa sang dekada 70, sa panahon sang anay dikta- dor Marcos Sr. Naggamit ini sang kapintas sang militar kag pribado nga mga goons agud pahugon, harason, pamatyon Ang palm oil, lana halin sa bunga sang oil palm tree, dako "Oil palm. . . " sundan sa pahina 9 Leaseback arrangement - gilayon nga ipaidalum sa aryendo ang bug-os nga kadutaan nga ginpaidalum sa repor- mang agraryo sa bili nga ginkasugtan sa tunga sang kooperatiba sang mga Agrarian Reform Beneficiaries (ARBs) kag agro-industriyal nga korporasyon nga ginpasilidar sang DAR. Contract growing - kasugtanan sa tunga sang kooperatiba sang ARB kag agro-industriyal nga korporasyon nga pagatamnan ang bug-os nga kadutaan nga napaidalum sa repormang agraryo sang pananum pang-eksport. Pagapinansyahan sang korporasyon paagi sa loan ang pagtanum kag eksklusibo nga ibaligya ang ani sa sining kor- porasyon sa bili nga gusto sini.
AGOSTO 2024 ... Pagbato sa proyektong plantasyon sang oil palm sa Candoni, nagapadayon NAGPATIGAYON SANG DAYA- LOGO ANG MAY 100 ka mga mangunguma sa lokal nga pa- munuan sang Candoni, Negros Occidental sadtong Hulyo 26 kaangot sa nahitabo nga pag- pang-bulldoze sa ila mga ka- dutaan para mahatagan sang ligwa ang ₱2 ka bilyones nga plantasyon sang oil palm nga ginapanag-iyahan sang pamilya Consunji. Gintambongan ini sang mga residente sang mga barangay sang Gatuslao, Agboy kag Pa- yauan sa nasambit nga banwa. sang mga mangunguma ang joint venture sa tunga sang Hacienda Asia Plantations Incorporated (HAPI) ni Alfred Joseph Araneta kag Sirawai Plywood and Lumber Cor- poration nga ginapanag-iyahan sang pamilya Consunji. Ginpakamalaut ... "Oil palm. . . " halin sa pahina 8 pumuluyo sa kabukiran tungod wala na sang pangabuhian, maka-ulipon nga magtrabaho sa mga plantasyon, magsalo sang halit sa kapalibutan, kag mag-antus sang tuman nga gutom kag kaimolon. Wala sang may nabag-o sa kontra-pumuluyo nga mga pa- takaran sang mag-amay nga Marcos Sr kag Marcos Jr. Pagalauman pa ang lapnagon nga pagpang-agaw sang kadutaan sang mga mangunguma kag tumandok sa paglargada sang neoliberal nga patakaran sang estado sa Negros. Magadagsa ang mga agro-industriyal nga plantasyon sa mga kabukiran diri lang sa Candoni. Kinahanglan ang maisog nga sa isla indi paghimakas sang mangunguma kag tumandok upod sa mga demokratikong sektor agud pangapinan ang ila kinamatarung sa duta kag amligan ang kapalibutan. Ang pagsulong kag pag- pasingki sang armadong paghimakas napamatud-an na sa maragtas sang Negros nga amo ang makapalayas sang mga mapiguson kag mahimuslanon nga sahi sa mga kabukiran kag kaumahan. Amo man ini ang nakapabalik sang duta nga ginata- lauma sang mga mangunguma kag tumandok nga ginpang- agaw sa ila... Ginakahangawa sang mga mangunguma nga ang amo nga proyekto magadislokar sa ila mga puluy-an kag magaguba sa ila palangabuhian. Ginhambal nila nga sa 6,652 ka ektarya nga gin- klasipika nga forest land, 4,000 ka ektarya diri ang sakop sang an- cestral domain sang mga Indi- genous Peoples (IPs). Ginkwestyon sang mga mangunguma ang desisyon sang Department of Environment and Natural Re- sources (DENR) sa pagtugyan sang Integrated Forest Manage- ment Agreement (IFMA) sa HAPI kag ngaa nga gintugutan sang amo nga ahensya ang pagrekla- sipika sang ila kadutaan pakadto sa plantasyon sang oil palm sa sulod sang 25 ka tuig. Sa pihak nga bahin, natu- kiban man sang mga mangu- nguma nga sugod pa 2009 nga ginauyatan sang HAPI ang IFMA kag ang ini nga kasugtanan ang mahimo pa nga ipadayon sa masunod nga 25 ka tuig. Sa amo nga dayalogo, gin- pasalig man ni Mayor Rey Ruiz, nga iya protektaran sa gihapon ang interes sang iya mga pu- muluyo kag ipadangat ang ila kabalaka sa igtalupangod sang HAPI. Nagsiling man ang mga abo- gado sang mga mangunguma kag sa Gatuslao Agro-Forestry, Banana and Sugarcane Farmers' Association (GABASFA) nga handa "Pagbato. . . " sundan sa pahina 10 9
10 ... AGOSTO 2024 SONA ni Marcos Jr, wala sa reyalidad GINTAWAG SANG NATIONAL DEMOCRATIC FRONT (NDF)- Negros nga "nagalutaw sa hangin kag wala nagasanto sa reyalidad" ang ikatatlo nga State of the Nation Address (SONA) ni Mar- cos Jr sadtong Hulyo 22. Suno kay Ka Bayani Obrero, tigpamaba sang NDF-Negros, "ginpasada- han lang ni Marcos Jr ang prob- lema sang gutom kag kapigaduhon sang pumuluyo apang wala man sang gintanyag nga kongkreto nga solusyon kundi puro mga indi signipikante nga ayuda." Dugang pa ni Obrero, wala man ginlakip sa iya SONA ang negosasyon pangkalinong bisan pa sa ginpirmahan nga joint com- munique sa tunga sang Gobyerno sang Republika sa Pilipinas kag sa NDFP sadtong Nobyembre 2023. Mas ginpadaku pa ni Marcos Jr ang isyu sang POGO kag pag- asta niya nga nasyunalista para matabunan ang iya pagkapapet sang US sa iya paghimo sang Pilipinas bilang base militar sini para sa nagahana nga inter-im- peryalista nga gyera sang US batok China. Samtang, ginpahayag sang tsapter sang Pambansang Ka- tipunan ng mga Magbubukid (PKM) sa Central Negros nga nabatyagan sang pumuluyo ang 'Bigong Pili- pinas' sa idalum sang iya paggi- nahum. Suno sa grupo, nagpabi- lin nga bulag kag bungol si Mar- cos Jr sa kahimtangan sang mga mangunguma sang Central Negros gani, ang iya ginatawag nga 'kauswagan' wala gid naglakip sa sektor sang mangunguma. Dismayado ang Kabataang Makabayan (KM)-Central Negros sa SONA ni Marcos Jr bangud wala gintalakay ang gina-atu- bang nga kabudlayan sa sektor sang pamatan-on. "Maathag ang adyenda sang rehimen kag DepEd nga ligwaton ang kasaysayan kag ang pagmilitarisa sang mga es- kwelahan. Makita ini sa ila des- perado nga pagtinguha nga ipa- tuman ang Matatag Curriculum kag mandatory ROTC. Dugang pa, kada tuig ginakaltasan ang badyet sang mga state universities agud pahabukon ang pondo para sa gasto militar," suno kay Ka EK Jacolbe, tigpamaba sang KM- Central Negros. Para kay Ka JB Regalado, tigpamaba sang Leonardo Pana- ligan Command-New People's Army Central Negros Guerrilla Front (LPC-NPA) wala sang ma- lauman ang sahing anakbalhas sa SONA ni Marcos Jr bangud puro pasalig kag 'singgit sa bu- lan' ang unod sini kag nagaserbi sa ekonomiko kag pulitikal nga kagustuhan kag interes sang mga dalagkung agalon may duta, lokal nga burgesya kumprador kag mga burukrata kapitalista. Wala sang kinatuhay ang SONA ni Marcos Jr sa mga nag- liligad. "Sa esensya, ang SONA ni Marcos Jr nagapahamot sa ma- tuod nga pasista, neoliberal kag imperyalista nga tinutuyo sang rehimen US-Marcos II," siling ni Ka Dionesio Magbuelas, tigpamaba sang MCC-NPA. Subong man, nagpatigayon sang bilog-adlaw nga puasa ang isa ka gatos ka mga bilanggong pulitikal sa isla sang Negros sa tion sang SONA ni Marcos Jr. Ila ginpanawagan sa rehimen ang hinanali nga pagpagwa sang mga bilanggong pulitikal sa makitaw- hanon nga basehan kaangay sang mga nagamasakit kag ang mga may edad, kag liwat nga pagpabalik sa negosasyon pang- kalinong sa tunga sang GRP kag NDF... "Pagbato. . . " halin sa pahina 9 sila nga magpasaka sang Writ of Kalikasan sa Korte Suprema batuk sa nasam- bit nga proyekto bangud magadala ini sang kade- likaduhan sa kapalibutan kag sa seguridad sang pagkaon. ginbatikos sang Kilusang Magbubukid ng Pilipinas-Negros ang DENR, environment com- mittee sang local govern- ment unit (LGU) kag LGU mismo sa pag-aprobar sa reklasipikasyon sang amo nga kadutaan nga wala sang nagakaigo nga pag- konsidera sa epekto sa kabuhi kag palangabuhian sang mga residente kag sa kapalibutan. Samtang, Nagpaabot man sang kabalaka ang Paghidaet sa Kauswagan Development Group (PDG), isa ka non- government organization nga nagabulig sa mga ma- ngunguma, sang potensyal nga epekto sa kapalibutan kag sa pumuluyo sa plan- tasyon sang oil palm. Subong man, ang Negros Initiative for Cli- Environment mate (NICE), isa ka organisas- yon nga tigsakdag sa kapalibutan, paagi sa ila ginpagwa nga position pa- per sang Agosto 12, nag- panawagan sa DENR nga pauntaton ang pagtanum sang oil palm kag dapat liwat nga padalman ang madamo nga mga impor- tante nga mga isyu nga dapat sabton kaangay sang impak sa kapalibutan, pag- kabalido sang ila gingamit nga instrumento (IFMA), kag epekto sa lokal nga komunidad. and
AGOSTO 2024 ... Pagpang-atake sa mga NGO sa Negros, nagasingki ASUD-ASOD ANG PAGPANG-ATAKE SANG REAKSYONARYO nga gob- yerno sa Paghida-et sa Kauswagan Development Group (PDG) Inc, isa ka non-government organization (NGO) sa sur nga bahin sang Negros. Ginpasakaan sang reaksyonar- yo nga gobyerno sang pato-pato nga kaso nga "terrorist financing" ukon paglapas sa Terrorism Fin- ancing and Suppression Act of 2012 sadtong Abril 18 sila ni Clarissa Ramos, Felipe Levy Gelle, Federico Salvilla, kag Perla Pavil- lar, upod man si Darryl Albañez nga indi katapo sang PDG Inc. apang nagapakigbinuligay sa ila mga aktibidad. Suno sa PDG Inc. nga indi makatarunganon ang pagsampa sang kaso nga "terrorism finan- cing" batok sa mga aktibo kag anay nga mga katapo sang NGO. Dugang pa grupo nga sang gingamit sang estado ang ini nga alegasyon para ipagwa nga ilehi- timo ang ila organisasyon kag papanaugan sang sangksyon. Bilang pakig-isa sa PDG Inc, naglunsar sang isa ka piket-rali ang mga taga-suporta sini sa atubang sang Hall of Justice sa Bacolod City sadtong Mayo 10. Ila ginpanawagan nga ibasura ang kasubong nga kaso sang mga de- velopment worker. Samtang, sadtong Hulyo 17, nakadawat naman sang pag- pahibalo ang talatapan sang PDG Inc nga nasirado ang ila akawnt sa Rizal Commercial Banking Cor- poration (RCBC), sa Kabankalan City, Negros Occidental kon sa diin sang akawnt para sa pondo nga nag- halin sa lokal kag internasyunal naga-mentina sila ... "Pagpang-atake. . . " sundan sa pahina 12 ... 5 ka organisador nga biktima sang patu-patu nga kaso, nahilway GINBASURA SANG KORTE ANG GINPASAKA nga kaso nga illegal possession of firearms and explosives batuk kay Imelda Sultan, lider-mamumugon sa idalom sang National Federation of Sugar Workers (NFSW)-North Negros sadtong Hulyo 10. Samtang nahilway naman ang apat sa gintawag nga Escalante 8 nga sila ni Joel Guillermo, tag- pamaba sang NFSW-North Negros, Leon Charita nga katapo sang NFSW-Toboso, kag Rolly Hernando kag Ken- neth Serondo nga pareho nga katapo sang Teatro Obrero matapos ginbasura man sang korte ang kapareho nga kaso sadtong Hulyo 31. Madumduman nga gindakop si Sultan upod kay Linda Perocho, katapo man sang NFSW sadtong Nobyembre 1, 2019 gamit ang isa ka depektibo nga search warrant halin kay Judge Cecilyn Burgos-Villavert sang Quezon City Trial Court. Una nga naabswelto si Perocho sang ginbasura ang iya kaso sadtong Mayo. Ang nasambit nga mandamiento ang indi makataru- nganon nga basehan sa pag-aresto kag pagbilanggo sa 57 ka mga aktibista sa Negros sa ginpatigayon nga asud-asod kag malaparan nga crackdown sa mga upisina sang mga progresibo nga organisasyon sadtong Oktobre 31 kag Nobyembre 1, 2019. Gani, ginapanawagan sang mga grupo sang tawhanon nga kinamatarung ang pag- diskwalipika kay Villavert sa bisan ano nga mataas nga pusisyon sa hudikatura sang ginrekomendar siya sa pusisyon sang Court of Appeals sadtong Mayo. Samtang, biktima naman sang pagpangtanom sang ebidensya ang Escalante 8 matapos ginbalabagan sang 79th IB sa isa ka tsekpoynt ang ila salakyan nga gingamit sa rekorida para sa preparasyon sa komemorasyon sang Escalante Massacre sadtong Setyembre 18, 2019 sa Brgy. Jonob-jonob, Escalante City, Negros Occidental. Suno sa NFSW, naangkon ang kadalag-an tungod sa padayon nga pagkampanya paagi sa pag-away sa korte, paglunsar sang mga protesta sa kadalanan kag paglab-ot sa mga internasyunal nga talatapan. "Tuyo lang sang mga ahente sang gobyerno nga pakagamayon, hadlukon kag pauntaton sa paghulag ang kubay sang mga mamumugon sa kampo nga nagahimakas." Nagapabilin pa gihapon sa bilangguan sila Bienvinedo Ducay nga katapo sang NFSW, Aiza Obreso sang KADAMAY, kag Carlo Apurado kag Reynaldo Saura nga mga katapo sang Teatro Obrero. Dugang pa sang NFSW, kabahin ini nga kadalag-an sa panawagan nga hilwayon ang tanan nga mga bilanggong pulitikal nga biktima sang kapintas sang reaksyonaryo nga estado. 11
12 ... AGOSTO 2024 Kahimtangan sang mga poldets sa mga prisohan sa Negros Ang poldets (ukon political detainees) kag iban pa nga mga priso naga-antus sang grabe nga pag- pabaya sang reaksyunaryo nga gobyerno sa ila mga ginpang-tanggong sa prisohan. Isa ka dagway sini amo ang kapi-ot sang mga prisohan, kon diin nahuya gani ang Pilipinas bilang siya amo ang ikatatlo sa tanan nga kapungsuran sa bug-os nga kalibutan nga pinaka-nagapinun- sok nga mga priso. Magluwas lang sa isa ukon duha ka matawag nga kuno modelo nga prisohan sa bug-os nga isla, tuman gid ka piot ang mga prisohan sa Negros. Halimbawa, sa isa ka city jail sa norte nga bahin sang isla, mayoriya sa mga poldets ang napilitan nga maghigda sa semento sa sulod na sang pila ka tuig tungod sa kakulang sang tarima (ukon double deck nga katri). Sa isa man ka municipal jail sa sentral Negros may yara sobra 100 ka priso, 30 lang sa ila ang maka-oku- par sang tarima, amo nga magsinardinas na lang sila sa paghigda para makalikaw sa pagtulog sa semento ang iban pa nga mga priso. Bisan pa, madamo gihapon sa mga priso ang mapilitan nga magtulog sa semento. Dugang nga risgo sa ikaayong lawas-pisikal ukon mental-sa mga poldets kag iban pa nga mga priso ang pagdingot sa ila sa pagpainit sa adlaw, ilabi na halin sa alas 6:00 tubtob alas 9:00 sa aga. Sa isa ka city jail sa sur nga bahin sang Negros, tugutan lang ang mga priso sang 30 minutos kada adlaw nga sunning, kag sunod, i-padlock na sila sa ila tuman ka piot nga selda tubtob na sa gab-i. Sa isa man ka municipal jail sa sentral nga bahin sang isla, may yara lang isa ka oras nga sunning ang mga priso kada bulan. Isa pa ka mabug-at nga problema sang mga poldets kag iban nga mga priso ang kakulang sang badyet sa pagkaon. Sa subong, naga-alokar lang sang ₱70 nga adlawan nga badyet kada priso ang reaksyonaryong Kongreso. Apang, tungod sa grabe nga pagpangkurakot, kag sa li- "Kahimtangan. . . " sundan sa pahina 13 ... "Pagpang-atake. . . " halin sa pahina 11 halin pa 1995 nga ginagamit para sa ila nga mga proyekto. Wala naghatag sang nagakaigo nga rason ang bangko kon ano ang ila bayolasyon. Ginpahug man sang militar ang mga upisyales kag myembro sang asosasyon sang mangu- nguma nga ginbuligan sang PDG Inc. sa mga barangay sang Orong, Salong kag Hilamonan, tanan sang Kabankalan City kag Brgy. San Juan, Binalbagan, Negros Occi- dental. Ginpilit sila sang militar nga papirmahon sang resolusyon nga isikway ang PDG Inc. nga gin-akusaran sang mga soldado nga may angot sa Communist Party of the Philippines (CPP) kag New People's Army (NPA). Ginkondena man sang Hu- man Rights Advocates Negros (HRAN) ang 15th IB sa pag- pangharas kag pagpamahug sa kabuhi ni Joselito Macapobre, isa ka mangingisda kag isa man sa mga testigo sang PDG Inc. batok sa kaso nga gin-atubang sang mga istap sini. Pilit nga ginsulod ang iya balay sadtong Hunyo 11, sa Brgy. Guiljungan, Cauayan kag ginpang-abukay ang ila mga kagamitan. Antes pa man sini, ginpatawag si Maca- pobre sang mga soldado para ipaatras ang iya panaysayon kag pagsuporta sa PDG Inc. Nagasingki ang pagpang- atake sang reaksyonaryo nga estado sa PDG Inc. sugod sang ginpatay si Atty. Benjamin Ramos Jr, nagatindog nga executive director sini, sadtong 2018. Ang PDG Inc gintukod sadtong 1980 nga nag-adbokasiya sang pag- sulong sang kinamatarung sang mga mangunguma kag mga ma- ngingisda para sa sustenable nga agrikultura kag reporma pang- katilingban. Subong man, tatlo ka NGO sa Negros Oriental nga amo ang Negros Oriental Network of NGOs (NegOrNet), Panaghug- pong sa Tuburan for Rural Wo- men Empowerment & Development Inc. kag Panaghupong sa mga Gagmay nga Bayanihang Grupo sa Negros Oriental (PaGBaG-o) ang ginpasakaan sang kasubong nga kaso nga "terrorism finan- cing" sadtong Mayo 13. Halin pa sang nagligad nga tuig nga ginpang-red-tag sila sang Armed Forces of the Philip- pines (AFP) nga nagahatag sang pundo sa NPA. Ginpanginwala ini sang sining mga grupo tungod mga partner man sila gani sang probinsyal kag lokal nga gobyer- no sa pagpatigayon sang mga sosyal nga serbisyo sa mga pi- gado sa komunidad.
AGOSTO 2024 ... "Kahimtangan. . . " halin sa pahina 12 wat, sa kakulang sang madugay na nga kulang nga pondo para sa iban pa nga kinahanglanon sa prisohan, ginagasto ini indi lang para sa pagkaon sang mga priso, kundi lakip na sa krudo sa panahon sang hearing, sa pag- abi-abi sang mga bisita, kag iban pa nga mga galastuhan. Mag- luwas pa diri, ang amo nga pondo wala na gid madugangan halin pa sang 2018, bisan pa man sa grabe nga pagsaka sang presyo sang mga sandigan nga balaklon kag serbisyo. big halin sa gripo. Samtang sa isa ka municipal jail sa sentral nga bahin sang isla, wala na gid bisan gamay nga agas ang gripo, amo nga mapilitan ang mga priso nga maggasto sang lapit ₱1,500 kada bulan para sa mineral water nga ila ilimnon kag gamiton sa pagpangluto, kag subong man, para panghugas sang pinggan, pangligo kag pangbubo sa kasil- yas. Kulang man kaayo, sa pangka- bug-osan, ang mga programa sa serbisyo para indi mag-antus sa kapung-aw ang nagakamingaw nga mga priso. Ang nagpalala pa sa amo nga kapait nga kahimtangan sang mga priso ang paglimita sang mga prisohan sa pagpasu- lod sang pipila ka mga sandigan nga kinahanglanon nga ginadala sang mga magbisita nga mga pamilya sang priso. Ginahimo ini agud mapilitan ang mga priso nga magbakal sa siling tindahan nga gina- padalagan sang mga gwardya sa prisohan. Halimbawa, sa isa ka city jail sa sentral Negros, 3-5 lang ka stick sang kape kag 3 lang ka sachet sang shampoo ang gintugutan nga mahatag sa mga priso nga may mga bisita. Ang mga sandigan nga balaklon sa sulod sang prisohan may yara 50-90% nga patong sa presyo, kag ini amo ang nagapaseguro nga kada bulan, may yara ma- dawat nga "dibidendo" ang mga gwardya sa prisohan. kooperatiba nga Isa pa ka lain nga dako nga problema sa kadam-an nga pri- sohan amo ang kakulang ukon kawad-on sang tubig. Sa isa ka city jail sa norte nga bahin sang Negros, mapilitan ang mga priso nga maggasto sang malapit sa ₱1,000 kada bulan para sa ilim- non nila nga mineral water nga ginabaligya sa tindahan nga ko- operatiba sang mga gwardya, tungod hinay kaayo ang agas sang kolor-lutak pa gid nga tu- Mas nga dako nga hambala- non sini amo ang paghatag sang kahigayunan nga maka-kontak ang mga priso sa ila mga pamil- ya, himata kag mga abyan. Samtang halos tanan nga priso- han ang nagatugot sang video call ukon bisan man lang voice call, kadam-an sini may bayad (para kuno sa load), ginpaidalum sa areglo nga turno-turno (kaisa lang makagamit kada bulan ukon kada semana), limitado ang ka- dugayon (5-10 ka minutos kada higayon), kag wala sang privacy (yara lang sa tupad ang gwardya). Tatlo tubtob anum ka adlaw kada semana, pwede nga mabisi- ta sang ila pamilya ang mga priso. Apang, madamo nga mga prisohan sa Negros ang tuman nga nagalimita sa kadugayon sang pakig-estorya nila sa ila malapit nga pamilya. Sandig sa reaksyonaryo nga layi nga Re- public Act 7438-ukon Layi Para sa Pipila ka Kinamatarung sang mga Priso, ang malapit nga pamilya sang mga priso amo ang iya asawa ukon bana (ukon pala- manhon ukon palangasaw-on), mga anak, mga ginikanan, mga utod, mga tiyo kag tiya, kag mga hinablos. Ang amo nga indi makatarungan nga regulasyon, matuod nga nagalapas sa mga katuyuan kag handum, indi lang sang nasambit nga reaksyonaryo nga layi, kundi subong man, sa ginatawag nga 2015 nga United Nations Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (o Nel- son Mandela Rules). Suno sa reaksyonaryo nga gobyerno, ang katuyuan kuno sang mga prisohan amo ang ginatawag nga rehabilitasyon sang mga ginpriso. Sa subong, ang mas kumon nga dagway sini amo ang pagpasulod sang ma- damo nga grupo sang relihiyoso nga nagahiwat sang misa, prayer meeting kag mga kasubong nga aktibidad. Pipila man ka priso- han ang may programa nga Al- ternative Learning System (ukon ALS), para makaangkon ang mga priso sang diploma sa elementarya kag junior high school. Apang talagsahon kaayo ang mga priso- han nga may yara produktibo nga income-generating project, ka- angay sang pagpananum sang utanon kag paghimo sang tinapay. Indi tanan nga prisohan ang may yara bastante nga pasilidad para sa kalingawan sang mga priso. Halimbawa, sa isa ka mu- "Kahimtangan. . . " sundan sa pahina 14 13
14 ... AGOSTO 2024 Mala-pyudal nga sistema sang ekonomiya sa pungsod Pilipinas MALAHALON PARA SA TANAN NGA mga tampad nga proletaryong rebolusyonaryo ang paghakus sa analisis nga mala-kolonyal kag mala-pyudal ang sistema sang aton pungsod Pilipinas. Ngaa man? Bangud diri ginapasad ang makasahi nga basehan sang estratehiya kag taktika nga de- mokratikong rebolusyon sang banwa (DRB) paagi sa pangmalawigon nga inaway banwa (PIB). Pun- damental ini nga madalum nga mahangpan sang tanan nga rebolusyonaryo. dekada '90. Naglapnag sa pungsodnon nga pamunuan sang Partido nga indi na mala-pyudal ang sistema pang-ekonomiya sang Pilipinas kundi mala-kapitalista na. Ini tungod gindeklarar sang naglihis nga mga elemento nga urbanisado na ang Pilipinas sa simple nga basehan nga nagdamo na ang paktorya kag populasyon sa kasyudaran gani nagdamo na ang mga mamumugon sang sa mangu- nguma. Ang ining sayup nga pag-analisar nag- bunga man sang sayup nga estratehiya kag tak- Isa ini sa mayor nga gintadlong sa Ikaduha nga Dungganon nga Kahublagan Panadlong sang "Mala-pyudal. . . " sundan sa pahina 15 ... "Kahimtangan. . . " halin sa pahina 13 nicipal jail sa sentral Negros, ginhimo nga turno- turno ang paggamit sang gamay nga basketball court sa mga priso. Sa lain nga prisohan nga may yara sobra sa 100 ka priso, isa lang kada selda ang may yara sang TV para sa kalingawan sang tanan. Sa pangkabug-osan, ini nga ginasiling nga programa para sa kuno "rehabilitasyon" naga- serbe lang bilang pangkonswelo-de-bobo sa mga ginpriso nga kadam-an biktima man sang mahimuslanon nga sistema sa katilingban. Sa pi- pila man ka higayon, ginagamit ini para sa kontra- insurhensya nga katuyuan sang reaksyonaryong gobyerno. Halimbawa, sa isa ka city jail sa sentral nga bahin sang isla, may yara mga higayon nga nagasabwag ang isa ka relihiyoso nga grupo sang kontra-rebolusyonaryo nga propaganda sa pa- nahon sang pagwali. Kag sa isa man ka city jail sa sentral Negros gihapon, ginproklamar ang pag- gradwar sang mga poldets sa ALS bilang kuno buhi nga pamatuod nga "nagbalik na ang mga anay NPA sa sabak sang layi, kag nagtalikod na gid sila sa armadong pakig-away sa gobyerno." Standard Operating Procedure) nga ang badyet para sa pagkaon sang mga ginpangpriso ginakaltasan daan sa lebel nasyunal kag rehiyu- nal, antes pa ini mag-abot sa kada prisohan. Sa kadam-an man nga prisohan, hugot nga gina- monitor paagi sa mga gwardya kag mga aset nila nga priso man, ang tanan nga hulag kag bisita sang mga poldets, kag ginadilian man sila nga makaangkon sang posisyon sa grupo (ukon aso- sasyon sang mga priso). Ang pinakagrabe halimbawa sini amo ang sa isa ka city jail sa norte nga bahin sa Negros, kon diin gindingutan ang mga poldets sang ila kinamatarung nga makig- estorya sa ila mismo isig-ka-poldet nga indi nila ka selda. Ang tuman ka pait nga kahimtangan sang mga poldets nagapakita nga ginapigos kag gi- nahimuslan man gihapon sang reaksyonaryo nga gobyerno ang mga rebolusyonaryo kag aktibista nga ila ginpangtanggong sa prisohan. Amo nga, adlaw-adlaw ini nga ginapabutyag sa madamo pa nga mga priso kag sa bug-os nga katawhan ang pagka-inutil sang isa ka reaksyonaryo nga sis- tema sang hustisya sa isa ka dunot nga pangkati- lingban nga sistema. Ang madamo nga mga problema sa prisohan ginpalala pa gid sang indi malalis nga reyalidad sang korapsyon kag subong man, sa pagpatuman sang mapiguson nga mga polisiya, ilabi na sa mga poldets. Halimbawa, matawag nga "SOP" (ukon Sa masunod nga isyu: Ang indi-madugmok nga espiritu sang mga poldets para sa pag-alagad sa katawhan
AGOSTO 2024 ... 15 "Mala-pyudal. . . " halin sa pahina 14 tika nga estratehikong kontra- agud mag- opensiba lumpat pakadto sa hinanali nga kadalag-an taliw-as sa teorya nga pangmalawigon nga inaway banwa. Ang mayor nga patag- awayan indi na sa kaumhan kundi parlyamentaryo na ukon yara na sa kasyudaran para sa paglunsar sang insureksyonis- mong urban. (SCO) Nagapakita lamang ini sang pagdistrungkar sang sandigan nga prinsipyo ukon tuman ka nabaw nga paghangup kag ihibalo sa sistema pang-ekonomiya sang aton pungsod. Nagasalamin man ini sang kakulang sang teoritikal nga pagtuon kag ihibalo, kag praktikal nga hilikuton SICA (so- cial investigation and class ana- lysis ukon pagpanayasat sa sosyedad kag pag-analisar sa mga sahi). Wala nila gingamit ang gintumod ni Lenin nga kalag sang Marxismo-Leninismo nga "kongkreto nga pag-analisa sa kongkreto nga kahimtangan" kag ang gintudlo ni Mao Zedong nga "pagpangita sang kamatuoran halin sa mga hitabo ukon datus." Ano bala ang mala-pyudalis- mo? Suno sa pagpaathag ni Kau- pod Joma, "ang inter-aksyon sang dumuluong nga imperyalismo (par- tikular ang imperyalismong US sa Pilipinas) kag tumandok nga pyu- dalismo nagbunga sang ginatawag nga mala-pyudalismo." Sang ginsakup sang imperya- lismong US ang Pilipinas sang 1900 ginpabilin sini ang tuman- dok nga pyudalismo nga napundar sa idalom sang kolonyalismong Espanyol sa sulod sang masobra 300 ka tuig. Ini agud magserbi nga iya nga baseng sosyal kag bilang tuburan sang hilaw nga materyales kag barato nga kusog- pangabudlay para sa iya nga mga industriya kag subong man tambakan sang nahuman na nga produkto kag sobra nga kapital. Ang ekonomiya nga paigo- sa-kaugalingon nga duna sa pyu- dal nga sistema nabuslan sang sistemang komoditi (ukon balig- yaanay) kag ang paggamit sang kwarta bilang instrumento sang pagbaligyaanay sa idalom sang paghari sang imperyalismong US. Nangibabaw sa pungsod ang produksyon kag baligyaanay sang mga hilaw nga materyales para sa mga industriya sang mga kapitalistang pungsod ilabi na ang produktong agro-industriyal kag pagmina, indi na produksyon kag baligyaanay para sa mga sandigan nga kinahanglanon sang pungsod kag pumuluyong Pilipino. Nagakaputo ang lokal nga produk- syon kag agrikultura bangud sang kakulang sang suportang ser- bisyo sa tuyo nga mapahapos ang pagsulod sang mga imported nga nahuman na nga produkto halin sa mga kapitalista nga pungsod. Sa amo sini natuga ang kinaiya sang ekonomiya nga nagasandig sa importasyon kag nakasentro sa eksport nga duna sang sistemang mala-pyudal. Sa ekonomiyang mala-pyu- dalismo, indi na sahing agalon mayduta (AMD) ang mayor nga nagagahum kundi ang sahing dalagku nga kumprador burgesya (DKB) na bilang mayor nga tig- baligya kag pinansyal nga ahente sang dumuluong monopolyo ka- pitalismo nga nagapanag-iya sang dalagku nga puna sang kadutaan kag pang-ekstraksyon nga mga enterpresa nga nagaserbe bilang base para sa pag-eksport sang mga hilaw nga materyales ka- baylo sa mga kagamitan kag iban pa nga manupaktura gikan sa luwas sang pungsod. Ang mga kilala nga DKB sa pungsod amo ang pamilya Sy, Razon, Villar, Ang, Tan, Zobel de Ayala, Consunji, Aboitiz kag iban pa. Ginatawag man sila nga mga aga- lon mayduta-kumprador tungod indi lang sila mga DKB kundi mga agalon mayduta man. Ang Negros isa sang halim- bawa sang ekonomiyang mala- pyudalismo - ang pagkahigot sang isla sa industriya sang kalamay para masabat ang kinahanglanon nga hilaw nga materyales sang mga industriya sang mga du- muluong monopolyo kapitalista. Bilang "sugar bowl" sang Pilipi- nas, duha sang tatlo (2/3) sang produksyon sang kalamay ang gikan sa Negros. Ginatamnan sang tubo ang 62 porsyento sang iya kadutaan kag 12 sa 27 ka galingan sang kalamay yari diri. Ang mga mamumugon sa kampo nga kapin sa 380,000 ang nagabaton sang indi maka- buhi nga sweldo kag ginapaida- lom sa maka-ulipon nga kondisyon "Mala-pyudal. . . " sundan sa pahina 16
16 ... Mga grupo sa Negros nagpakamalaut sa ikatatlo nga SONA ni Marcos Ang mga multi-sektoral nga grupo nga ginapamunuan sang Bayan-Negros naghiwat sang rali-protesta sa Fountain of Justice sa Ba- colod City, Negros Occidental nagligad nga Hulyo 22 agud pakamalauton ang administrasyon ni Marcos sa iya mga indi matuod nga mga promisa sa sining tuig nga State of the Nation Address (SONA). Ang mga grupo nagsiling nga wala sang signipikante nga mga pagbag-o ukon pag-uswag sa Bagong Pilipinas ni Marcos. Imbes, ang gina- atubang nga pang-ekonomiko nga krisis sang or- dinaryo nga pumuluyo mas nga naglala pa. Ila man ginpakamalaut ang administrasyon ni Mar- cos sa magarbo nga paggasto sa SONA. Ginaduso man nila si Marcos nga seryoso nga padayunon ang hinun-anon sa kalinong sa NDFP agud masabat ang ugat sang armado nga kon- plikto. Ang iya pagpamatuk nagakahulugan lang nga luyag niya sang inaway pareho sa iya gin- sundan nga si Duterte, siling sang Bayan-Negros. Mga drayber sa tradisyunal nga dyip ginsaulog ang pagka-suspenso sang PUVMP Sang Agosto 1, ang mga opereytor sang tradisyunal nga dyip sa Bacolod City, nga ginapamunuan sang Kabakod Negros Transport "Balita. . . " sundan sa pahina 17 ... AGOSTO 2024 "Mala-pyudal. . . " halin sa pahina 15 sa mga asyenda. Subong man, ang kapin sa 18,000 ka mamumugon sa sentral ang nagabaton sang tuman ka nubo nga sweldo kag wala sang kaseguro-han sa trabaho. Ang malagpad nga kabukiran sini ginamina sang mapangwasak kag makahalalit nga mga minahan sang dumuluong nga kor- porasyon kag ginatamnan sang mga pananum pang-eksport pareho sang oil palm, kape, pinya kag saging. Ang nagalala kag nagadalom nga per- manente nga krisis sang mala-kolonyal kag mala-pyudal nga sistema sang pungsod kasugpon sa nagalawig na nga depresyon sang kalibutanon nga sistemang kapita- lista. Dapat hugot nga uyatan sang tanan nga rebolusyonaryong pwersa ang husto nga pag-analisar sang sosyedad Pilipino bilang mala-kolonyal kag mala-pyudal agud mas mapahugot ang pagkapot sa husto nga pangpulitika nga linya sang DRB paagi sa PIB agud matapos ang ini nga mahimuslanon nga sistema kag mabuslan sang sistema nga sosyalista.
AGOSTO 2024 ... "Balita. . . " halin sa pahina 16 Coalition (KNETCO) kag UN- DOC-PISTON, naghatag sang libre nga sakay sa mga pasahero halin alas tres tubtob alas singko sang hapon agud saulugon ang ila temporaryo nga kadalag-an pagkatapos sang resolusyon sang Senado nga nagpanawagan para sa pagsuspenso sang PUV moder- nization program. Gin-unahan ini sang karaban sang masobra 200 ka mga drayber. Bisan sa sining malip-ot lang nga panahon nga kadalag-an, nagapadayon sila nga nagapanawagan para sa lubos nga pagbasura sang programa sa modernisasyon. Mga imol nga taga-syudad nagapamatuk sa pamahog sang dislokasyon sa ila puluy-an Masobra sa 4,060 ka bu- bong ang yara sa katalagman nga madislokar tungod sa sini lang nga kasugtanan sa tunga sang Department of Environ- ment and Natural Resources (DENR) kag sang Bacolod Local (LGU). Ang Government Unit kasugtanan, nga ginapamunuan ni Bacolod City Mayor Benitez, may kahilabtanan sa pag-aplay sang special patent sa mga pang- publiko nga mga kadutaan sa 10 ka mga barangay sang syudad. Gintalakay ini sa panahon sa porum sang pangpubliko nga kadutaan nga ginpamunuan sang mga grupo sang mga imol nga taga-syudad sadtong Hulyo 28. Ang katuyuan sang porum amo nga palig-unon ang panin- dugan sang mga komunidad sang imol nga taga-syudad kag iban nga mga apektado nga sek- tor agud militante nga makig- bato para sa ila kinamatarung sa matarung kag disente nga puluy-an nga balay. Mga pamatan-on kag mga estudyante sa Negros gin- graduhan ang administrasyon Marcos nga "failure" Masobra sa 60 ka pamatan- on kag mga estudyante ang nagtipon para sa Negros State of the Youth Address nagligad nga Hulyo 27, isa ka semana pagkatapos sang State of the Nation Address ni Pres. Marcos. Ila gintumod ang padayon nga komersyalisasyon sang edukas- yon kag atake sa academic free- dom bilang basehan sa pag- batikus sa masobra duha ka tuig ni Pres. Marcos bilang "failure ukon wala nakapasar." Nagbalay man sila sang mga demanda sang mga pamatan-on, nga naga- unod sang pagpanawagan sa mga administrador sa mga eskwela- han nga pinahan ang red-tag- ging sa mga kampus kag itib-ong ang academic freedom sang mga lideres sang mga estudyante. 17
18 ... AGOSTO 2024 13 ka mangunguma, 7 ka menor de edad, gindakop sang 74th IB sa Samar GINDAKOP SANG MGA PWERSA SANG 74th IB ang duha ka mga mangunguma nga sanday Ryan Arnesto kag Marlo Turbanada sadtong Hulyo 8 sa Sityo Canong- han, Brgy. Osmeña, Palapag, Northen Samar sang nagkadto sila sa koprasan para magkuha sang uling. Sandig sa mga nakasaksi, gintortyur kag ginpatay sang nasambit nga mga militar si Ar- nesto pagkatapos sa pag-aresto sa iya. Gingapos siya sa puno sang lubi, ginhigtan ang ulo kag ginbutong-butong kag pagkata- pos, ginpaarakan siya sang bala. Indi pa kontento ang mga mili- tar, ila ginguyod ang patay nga lawas ni Arnesto pakadto sa kaingod nga barangay. Samtang si Turbanada, na- kaagum man sang pisikal kag mental nga tortyur kag ginpilit nga mangin giya sang nasambit nga mga militar sa ila mga ope- rasyon kombat batok sa mga Pulang hangaway. may angot ukon nagabulig sila sa rebolusyonaryo nga kahub- lagan. Lakip man sila sa mga mangunguma nga nagpangayo sang bulig sa mga opisyal sa ila nga barangay agud makagwa ang ila mga himata nga iligal nga gindakop sang militar. Ara pa sa prisohan subong ang asawa ni Arnesto nga si Myrna nga gindakop sadtong Mayo. Lakip man ang iya utod nga menor de edad nga gindakop sang mga soldado sadtong Hunyo 2. 7 ka menor de edad gin-hostage Iligal nga gindakop sang mga pwersa sang 74th IB ang pito ka mga menor de edad sad- tong Hunyo 2 sa Sityo Canong- han sa amo gihapon nga barangay. Lakip sila sa 11 ka mangunguma nga gin-aresto pagkatapos nga ginpalukpan sang nasambit nga mga militar ang nahamtangan nila nga koprasan. Ginpagwa sang militar nga ila gin-'reskyu' ang mga kabataan nga ginhimo nga 'kuryer sang pagkaon' sang NPA. Suno sa pahayag sang RUC- NPA, wala sang engkwentro nga natabo. Ginhimo nga hostage ang mga bata agud pilit nga pasungkaon ang ila mga ginika- nan bisan sila mga sibilyan nga mga mangunguma. Samtang, ginpahayag ni Coni Ledesma, pangulo sang National Democratic Front of the Philip- pines-Special Office for the Protection of Children (NDFP- SOPC) nga "ang pag-hostage sang mga menor de edad sa konteks- to sang armado nga konplikto isa ka maathag nga bayolasyon sang internasyunal nga tawhanon nga kinamatarung kag custom- ary humanitarian laws, lakip sa United Nations Convention on the Rights of the Child, kon sa diin ang Pilipinas isa sa nag- pirma." Ginapanawagan man niya nga hinanali nga buhian ang mga menor de edad kag ibalik sa ila mga pamilya. Ginpanawagan sang Rodante Urtal Command-New People's Army sang Northern Samar (RUC- NPA) ang pumuluyo sa Palapag, mga tawong simbahan, mga opisyal sa banwa sang Palapag kag mga independyente nga or- ganisasyon sang tawhanon nga kinamatarung nga usisaon ang kahimtangan sang mga residente sang sityo, depensahan sila kag buligan nga makakuha sang hustisya gikan sa pagpang-abuso sang mga pwersa sang AFP kag rehimen US-Marcos II. Sila Arnesto kag Turbanada malawig na nga gin-initan sang militar sa pagpasibangud nga
AGOSTO 2024 ... Mga martir sang NPA-Panay, ginsaludohan MATAAS NGA PAGPASIDUNGOG KAG PAGSA- LUDO ang ginhatag sang Jose Percival Estocada Jr Command-New People's Army Central Panay (JPEJC-NPA) sa pito ka mga Pulang hangaway nga namartir sa pila ka serye sang mga depensi- bang aksyon nga natabo halin Agosto 5 tubtob Agosto 8 sa mga banwa sang Lambunao kag Calinog, tanan sakop sang Iloilo. Ginkilala ang mga namartir nga sila Benjamin Cortel (Ka Mamang/Ruby) nga napatay sa Brgy. Aglonok, Calinog sadtong Agosto 5, Jose Jerry Takaisan (Ka Miller) nga napatay sa Brgy. Cabata- ngan, Lambunao sadtong Agosto 7, kag ang lima nga napatay man sa Brgy. Aglonok, sadtong Agosto 8 amo sanday Romulo Ituriaga Gangoso (Ka Pedik/Regan), Armando Rogelio Sabares (Ka Nene/Kulot), Aurelio "Boy" Bosque (Ka Rio/Zar- ko/Baijan), Jovelyn Silverio (Ka Akay/Purang), kag Jielmor Gauranoc (Ka Tango/Doc). "Ang ila pagtaliwan mitsa sa padayon nga pag-igrab kag pagsulong sa paghatag katumanan sa ginapakig-away nga matarung nga kawsa sang malapad nga masang pumuluyo sa isla sang Panay kag sa bug-os nga pungsod," siling sa pa- hayag sang JPEJC-NPA. Ang sunud-sunod nga inaway amo ang resulta sang mas ginpasingki kag mas ginpapintas nga mga operasyon militar sa mga dulunan sang Janiuay, Lambunao kag Calinog sa Iloilo, Val- derama sa Antique kag Libacao sa Aklan. Malawig na nga ginpaidalom ang amo nga mga lugar sa focused military operation sang madamu nga mga pwersa sang kombinado nga mga tropa sang 12th IB, 82nd IB, 61st IB kag Division Reconnaissance Company sa idalom sang 3rd ID, mga katapo sang Regional Public Safety Battalion sang Philip- pine National Police (RPSB-PNP) kag mga pwersa sang CAFGU. Samtang, may panagupnop ang mga pamilya sang pito nga namartir nga mga Pulang hangaway sa posible nga paglapas sang militar sa tawhanon nga kinamatarung kag sa internasyu- nal nga tawhanon nga laye sa pagkapatay sang ila himata. Ginpahayag sang Bayan-Panay kag Panay Alliance Karapatan, nga natalupangdan sang mga pamilya ang nagkalain-lain nga tipo sang pilas, lakip ang dalagku kag gagmay nga mga buho sa dughan, nagkalautod nga tul-an sa "Mga martir. . . " sundan sa pahina 20 ... 2 ka nabilin nga kaso batok sa Cebu 8, ginbasura sang korte MATAPOS ANG APAT KA TUIG, ginbasura sang korte sa Cebu sadtong Hunyo 27 ang duha ka nabilin nga kaso sang gintawag nga Cebu 8 bangud sa kakulang sang ebidensya. Ginpagwa sa publiko ang ini nga desisyon sadtong Hulyo 3. Sadtong Hunyo 5, 2020, iligal nga gindakop sang mga kapulisan ang mga aktibista nga sila Jaime Paglinawan Sr, April Dyan Gumanao, Joahanna Ve- loso, Janry Ubal, Bern Cañedo, Ingking kag Nar Porlas Al samtang naghiwat sang rali ba- tok sa hagna pa sadto nga Anti- Terrorism Law sa University of the Philippines (UP)-Cebu. Gin- lakip sa pagdakop si Clement Corominas Jr nga nag-agi lang sa lugar sa sina nga panahon. Gin-aresto sila sang mga pulis bangud sa akusasyon sang pag- bayolar sa quarantine protocols sa pandemya nga COVID-19 sa tion sang ila protesta. Suno kay Jaime Paglinawan, pangulo sang Bagong Alyansang Makabayan (Bayan)-Central Vi- sayas, "ang pagbasura sa nabilin nga mga kaso sang Cebu 8 nag- pamatuod sa kadalag-an batok sa pagpang-abuso sang mga pu- lis nga gingamit ang ila gahum para mag-aresto, magbilanggo sang mga indibidwal paagi sa laye kag pahipuson ang mga magbato." bisan sin-o ang pwede nga kasohan ukon kilalahon nga kriminal sa pagpartisipar ukon pagtambong sa mga malinong nga protesta. Siling man ni Cañedo, isa sa gin-aresto nga nagprotesta, nga ang pagbasura sang ila mga kaso isa ka signipikante nga tikang sa paggiit sang demokratiko nga kinamatarung kag pag-angkon sang hustisya. Una na nga ginbasura sang korte ang duha ka kaso sang Cebu 8 nga paglapas sa laye kaangot sa Covid-19 kag sa pampubliko nga ikaayong lawas sadtong Septembre 2020. Dugang niya nga wala sang 19
20 ... AGOSTO 2024 Inspirasyon sang mga rebolusyonaryo SA SINI NGA ARTIKULO, GINDUMDOM naton ang mga Pulang hangaway nga hugot nga gin-uyatan ang ila rebolusyonaryo nga panindugan sa pihak sang mga kabudlayan kag kapintas sang reaksyonaryo nga estado. Sa ila pagkamartir, ila ginpakita ang diwa sang kaisog nga magserbi nga inspirasyon sa mga re- bolusyonaryo para sa dugang nga pagpabaskog sa armado nga rebolusyon agud isulong ang interes sang pumuluyo nga ginapigos kag ginahimuslan. Ka Zian Si Alvin Lumagsao Sinsano (Ka Zian/Land), 34 anyos, nabun-ag sadtong Agosto 11, 1989 sa Brgy. Asia, Hinoba-an, Negros Occidental. Nag- halin siya sa sahi nga imol nga mangunguma. Na- katapos sa elementarya kag nagtimbang sa iya ginikanan sa ila gamay nga ulumhan. sa paminsaron sang mga kaupod ang permi niya nga ginahambal nga "Kondisyon!" ilabi na sa tion nga maglakat na. Nagtungod si Ka Tata bilang tim lider, vice squad leader kag sang ulihi, nangin istap sa hilikuton nga lohistika kag pinansya upod ni Ka Zian. Impluwensyado ang pamilya ni Ka Zian sang rebolusyonaryo nga kahublagan. Namartir ang iya utod nga si Ka Bobby sa isa ka engkwentro sadtong Sept. 14, 2021 sa Ilog, Negros Occidental. Nagkomit si Ka Zian nga magpultaym sadtong 2017. Grabe siya nga magkabalaka sa kahimtangan sang mga kaupod kag masa, permi nga handa nga mag-amot sang iya ikasarang kag kusog kag mataas ang rebolusyonaryo nga optimismo. Gina- tib-ong man niya ang kamalahalon sang matag sentimo nga suporta sang masa. Mahilig man siya sa pagkanta kag pagsaot. Matutom kag mapisan nga gintungdan ni Ka Zian ang iya nga mga hilikuton halin sa pagka- food and logistics officer, giya pampulitika, iskwad lider, tubtob nangin istap siya sa pinansya sang larangan. Si Ka Zian brutal nga ginpatay sang mga katapo sang 15th IB sang ginpalibutan ang balay nga iya ginpahuwayan sa Sityo Camboguiot, Brgy. Camindangan, Sipalay City, Negros Occidental sadtong Agosto 1. Ka Tata Naghalin sa pamilya nga mangunguma si Reggie Fundador (Ka Tata), 23 anyos, sa Brgy. Cabia-an, Candoni, Negros Occidental. Nagpultaym si Ka Tata sadtong 2020. Palakadlaw kag laka lang nimo siya makita nga masubo. Bisan nga may kabudlayan sa pagbasa kag pagsulat, wala siya naga-atras sa pagtuon. Mapisan siya sa pagpangita sang pagkaon kag pagluto para sa mga kaupod kag masa. Natanom Wala kaluoy nga ginpatay si Ka Tata sang mga pwersa sang 15th IB sa Brgy. Camindangan, Sipalay City sadtong Hulyo 30. Antes sini, gindakop siya sang nasambit nga militar sadtong Hulyo 29, sang nagalakat siya sa dalan pakadto sa Sityo Badjang, sa amo nga barangay. Pagkab- was, nasapwan ang iya patay nga lawas sa "Inspirasyon. . . " sundan sa pahina 21 ... "Mga martir. . . " halin sa pahina 19 braso, madamu nga mga lagub halin sa ulo tubtob sa tiil nga nagpakita nga posible nga ginpaidalom sila sa grabe nga pagpasakit kag tortyur antes ginpatay. Hugot nga nagapati ang Bayan-Panay nga gintinguhaan sang militar nga hinabonan ang matuod kaangot sa mga engkwentro. Ginpilit nga papirmahon ang mga pamilya sang mga biktima sa mga dokumento nga nakasulat nga indi sila magpasaka sang kaso batok sa militar kag ginkadtuan pa sang mga soldado ang ila mga balay. Ginpangako man sang Communist Party of the Philippines nga "determinado ang Partido nga angkonon ang hustisya para sa tanan nga mga biktima kag pasabton si Marcos Jr kag ang iya hubon sa ila mga kri- men sa inaway sa atubang sang hukmanan sang katawhan ukon sa nagakaigo nga mga internasyunal nga tribunal."
AGOSTO 2024 ... "Inspirasyon. . . " halin sa pahina 20 Crossing Mag-tanday sa amo gi- hapon nga barangay. Gintortyur siya antes ginpatay. Ka Rustom Halin sa pamilya nga imol nga mangunguma si Edmar Su- lano (Ka Rustom), 24 anyos, sa Brgy. Nagbinlod, Sta. Catalina, Negros Oriental. Nabun-ag siya sadtong Oktobre 9, 1999 kag ikalima sa 10 ka mag-utod. Grade 3 lang ang iya natapos bangud sa kapigaduhon. Myembro siya sang Kabataang Makabayan (KM) kag sang yunit milisya sa ila lugar. Nagdaku si Ka Rustom sa progresibo nga pamilya. Gani, pirmi nga gina-redtag ang iya pamilya kag ginapato-patoan sang mga kaso. Panahon sang Oplan Sauron 2 sang 2019, ginpatay ang iya bayaw kag pilit nga gin- pasurender sang militar ang iya duha ka utod kag amay nga naglab-ot sa ila pagkapriso tub- tob subong. Bangud sini, nagdesisyon si Ka Rustom nga magpultaym sad- tong 2021. Maayo siya sa hili- kuton pang-rekon. Nangin medi- kal opiser siya kag giya pampu- litika. Kilala man siya nga maayo sa kultural nga mga presentasyon nga amo ang nakapasuod sa iya sa mga kaupod kag masa. Pirmi nga ginapahanumdom ni Ka Rustom ang mga kaupod nga ang armado nga paghimakas lamang ang maghatag sang paglaum sa pumuluyo batok sa tiraniya sang reaksyonaryo nga gobyerno. Si Ka Rustom namartir sadtong Enero 18 sa isa ka kon- tra-opensiba sang Rachelle Mae Palang Command-New People's Army (RMPC-NPA) batok sa 11th IB sa Sityo Sug-ong, Brgy. San Francisco, Sta Catalina. 27 anyos, nabun-ag sadtong 1996 sa isa ka pamilya nga nahanunga nga mangunguma kag subang sa lima ka mag-utod. Grade 9 ang iya natapos. Nagbulig siya sa iya pamilya sa pagtalauma agud makasuporta sa iya mga utod nga naga-eskwela. Nag-obra man siya sa tawo para dugang makabulig sa ila pangabuhian. Tuig 2020, nakaagum sang pagpang-redtag sang militar si Ka Kendi kag ginpahug nga pa- sakaan sang pato-pato nga kaso lakip ang iya amay. Bangud sini, nagkomit siya nga magpultaym sa NPA. Napauswag ni Ka Kendi ang iya ihibalo sa hilikuton sang pro- paganda, medikal kag kultura. Sang ulihi, nangin giya pampu- litika. Mapagsik siya sa hilikuton masa ilabi na sa pagbuslot sang mga bag-o nga erya kag pagbulig sa pagtukod sang mga organi- sasyon masa. Palakadlaw siya kag bisan sa mga mabudlay nga sit- wasyon, nagapangita sang paagi agud makakadlaw ang mga ka- upod. Sa atubang sang nagasingki nga militarisasyon kag bisan pa sa pagkumbinsi sang iya pamilya nga magsurender, wala naga- kahuyang si Ka Kendi. Siling niya, "ang rebolusyon lamang ang ma- kabag-o sang sosyedad kag ang kamatayon lamang ang makapa- bulag sa akon sa armado nga paghimakas." Namartir si Ka Kendi sa isa ka engkwentro sa tunga sang RMPC-NPA kag 11th IB sadtong Agosto 24, 2023 sa Sityo Taleo, Brgy. Milagrosa, Sta. Catalina, Negros Oriental. Ka Jorge Naghalin sa sahi nga na- hanunga nga mangunguma si Joshua Sultan (Ka Jorge), 19 anyos, sa Brgy. Winaswasan, Ca- latrava, Negros Occidental. Na- gaatipan siya sadto sa ila gamay nga katubhan kag naga-obra man si Ka Jorge sa pagkarga-tapas. Naresolba ni Ka Jorge ang iya kaugalingon nga magpultaym sa NPA sadtong Mayo 2023 sang naghulag ang mga Pulang hangaway sa ila lugar kag iya nahangpan ang papel sang NPA bilang tigpangapin sang mga pigado. Palakadlaw si Ka Jorge. Pursigido siya nga makatuon kag aktibo sa mga pagtuon kag mga paghanas. Nangin instruk- tor man siya sa literasiya kag numerasiya. Namartir si Ka Jorge upod kay Emarie Pastidio (Ka Jandy) sa isa ka engkwentro sa tunga sang Roselyn Jean Pelle Com- mand-New People's Army (RJPC- NPA) kag mga katapo sang 79th IB sadtong Pebrero 21 sa Sityo Mansulao, Brgy. Pinapugasan, Escalante City, Negros Occi- dental. Ka Arnold Si Amado Atoy (Ka Arnold), 33 anyos, naghalin sa Brgy. San Pablo, Manapla, Negros Occi- dental. Subang siya sa walo ka mag-ulutod kag nagbulig suporta sa iya pamilya kag mga utod nga naga-eskwela. Impluwensyado ang iya ginikanan sang rebo- lusyonaryo nga kahublagan pa- nahon sang dekada 80. Bangud nakita niya ang grabe Ka Kendi Si Ruby Almines (Ka Kendi), "Inspirasyon. . . " sundan sa pahina 21 21
22 ... AGOSTO 2024 "Inspirasyon. . . " halin sa pahina 21 nga pagpanghimulos sang mga agalon mayduta sa iya bilang mamumugon sa kampo, nag- desisyon si Ka Arnold nga makigbahin sa NPA sa norte nga bahin sang Negros sadtong 2021. Para kay Ka Arnold, paagi sa re- bolusyon lamang maangkon ang maayo nga bwasdamlag sang mga mamumugon sa kampo. Nakilala si Ka Arnold nga hipuson kag matutom sa iya mga hilikuton. Namartir si Ka Arnold sang gin-reyd sang mga tropa sang 79th IB ang balay nga ila gin- pahuwayan sa Sityo Tabunoc, Brgy. Libertad, Escalante City, sadtong Abril 20, 2023. "Mapatay anay ako antes ko magsurender!" Ini ang katapusan nga mga tina- ga nga nabatian sang iya mga upod sang maisog nga gin-atubang ni Ka Arnold ang kaaway para luwas sila nga makaatras... Kalaw "Kalaw-ay Uy" ang iya ginpakilala, Sa pinakauna namong panagkita, Didto sa lugar kung diin ang masa, Nidawat namo nga waay pagduha-duha. Bisan pa sa pariha ni Ka Kalaw nga lawig na sa kahublagan. Amo nga padayon siya nga nagasandig sa proseso. Sa likod ni Ka Juanito Magbanua, Ara si Kalaw nga perti siawa. Amo nga bisan diin pa man siya magsalhin, Sa masa kag kaupod siya nangin kabahin. Subong nga brutal siya nga gipatay sa mga berdugo, Buwas magadamo pa ang mangin rebolusyonaryo, Magabaskog pa gid ang mga hangaway sang pumu- luyo, Agud dugmukon ang kaaway sa atubangan kag luyo. Way duda nga bakod ang iya baruganan Kay taliwala sa sakit sa kalawasan, Giatubang niya ang sakripisyo kag kabudlayan Para sa interes kag kaayohan sa kadamuan. May adlaw ang mga AFP nga tikalon Bangud ang mga NPA magapadayon, Sa pagsulong tubtob sa estratehikong opensiba Kun diin ang Partido, Hukbo kag masa mubirada. Nagpamatuod ini nga ang iya panan-awan, Nakabasi gid sa kun ano man ang kahimtang Kung diin dako ang panginahanglan, Agud malab-ot gid ang kadalag-an. Ang kahuyangan sa pamaagi sa paghulag indi ma- likawan, Ang kamatayon ni Ka Kalaw o ni Ka Juanito Mag- banua, Magserbi nga hangkat para pabakuron ang aton kawsa, Para perdihon ang mga tonto nga imperyalista Nga sa tuta nga gobyerno desperadong nagadikta. Para kay Romeo Nanta (Ka Juanito Magbanua), tagpamaba sang Apolinario Gatmaitan Command- New People's Army Negros Island Regional Operational Command tubtob sa iya pagkadakop kag pag-salbeyds sadtong Oktobre 2022) Oktubre 13, 2022
AGOSTO 2024 ... 23 Ano ang dengue fever? ISA KA SAKIT NGA NAGHALIN sa kagat sang lamok nga nagadala sang dengue virus. Ang sintoma sini pareho sang hilanat pwede nga maglala nga mangin dengue hemorrhagic fever kag makatalagam sa kabuhi. Ang dengue indi makalalaton nga sakit. Kalabanan nga matapikan sang dengue wala nagatuga sang sintoma. Kon may sintoma man, amo ang mataas nga hilanat. Mabatyagan ang sintoma halin sa apat tubtob sa 10 ka adlaw. Mga sintomas sang indi malala nga dengue: 1. Hilanat ukon wala hilanat 2. Rashes (bitog-bitog nga nagapula sa panit) 2. Masakit ang palibot sang mata 3. Masakit ang tiyan ukon nagapalanuka 4. Pagpalanakit sang mga maskulo, tul-an kag luta-lutahan Mga bulong: 1. Tawa-Tawa 2. Duga sang dahon sang kapayas 3. Dahon sang Kapayas 4. Paracetamol Pabugnawon kag ipainum sa pasyente 4 tubtob 5 ka beses sa isa ka adlaw. Ang pasyente kinahanglan painumon sang madamo nga likido tungod kinahanglanon ini sang may dengue: 1. Tubig 2. Tubig sa lubi (butong) - katumbas ini sang dextrose 3. Juice (Kalamansi ukon Lemon) 4. Gatas 5. Pakaunon linugaw, utan kag prutas nga mahumok kag dali matunaw Pamaagi sa pagpreparar: Hugasan sang maayo ang tanan nga mga herbal nga gamiton, lakip na ang iban nga mga galamiton (tapalan, kutsilyo, kaldero, luwag, baso kag kutsara). Panugyan: Ang pasyente indi pagpakaunon sang gisado ukon mantikaon kag makahang nga pagkaon. Kalawigon sa pagbulong: Painumon ang pasyente sang ginlaga nga herbal sa sulod sang 10 ka adlaw. 1. Tawa-Tawa - magkuha sang 100 gramo ukon isa ka komkom nga lawas sang tawa-tawa kag pabukalan sa 1 ka litro nga tubig sa sulod sang 15 minutos. Pabugnawon kag ipainum sa pasyente 4 tubtob 5 ka beses sa isa ka adlaw. Sa malala nga dengue (hemorrhagic fever), makita ang mga senyales sini halin 24 tubtob 28 ka oras matapos madula ang hilanat sang pasyente. Gani, indi magkompyansa tungod wala na sang hilanat, maayo na ang pasyente. Kon positibo sa sintomas, dal-on gilayon ang pasyente sa ospital agud kinahanglan ang insigida nga pagbulong kag pagtatap sang doktor. 2. Duga sang Kapayas - Magkuha sang 2 ka paklang sang kapayas kag kiharon sang gagmay ang dahon, pugaon kag sala-on sa matinlo nga tela. Ipainum ang duga sang kapayas, 2 ka kutsara kada adlaw . Mga sintomas sang malala nga dengue: 1. Masakit ang tiyan 2. Sigi-sigi nga pagpalanuka 3. May dugo ang tae 4. Pagdugo sang ilong ukon lasi 5. Grabe nga pagpalangapoy sang kalawasan, indi mapahamtang 3. Dahon sang Kapayas - magkuha sang 2 ka paklang kag kiharon ang dahon kag pabukalan sa 1 ka litro nga tubig sa sulod sang 15 minutos. "Laygay. . . " sundan sa pahina 24
24 ... AGOSTO 2024 "Laygay. . . " halin sa pahina 23 Komplikasyon sang dengue sa mga nagabusong: 1. May posibilidad nga mahulugan 2. Premature nga pagbun-ag sang lapsag Paano mapanubo ang risgo ukon makalikaw sa dengue fever? 1. Maggamit sang moskitiro kon gab-i 2. Magpanglimpyo sa sulod balay kag sa palibot 3. I-ula ang mga tubig nga nakapundo sa mga sulodlan nga wala sang tabon pareho sang mga botilya, goma, misitira, bukong sang lubi kag iban pa nga pwede matiniran kag ma- itlogan sang lamok. Mga acupuncture points para bulig sa pasyente: Large Intestine 4, Large Intestine 11, Large Intestine 10, Large Intestine 9, Stomach 36, Yentang, Spleen 6, Liver 3, Kidney 3 ...