1 PAGTUKOD SA LIG-ON NGA PUNDASYON 2 IHIGOT GIKAN SA UBOS PADULONG SA IBABAW 3 SUPORTA BATOK SA BAGYO Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter 8 KA MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK Si Yolanda nagpakita kanato nga ang mga paagi sa pagtukod sa atong mga balay kinahanglan nga himoon nga malig-on. Kini mao ang walo ka yawe nga mga mensahe sa kon sa unsang paagi sa pag-ayo sa imong balay, ug sa pagtukod sa pagbalik sa mas luwas nga paagi UNSAON PAG APEKTO SA BAGYO SA IMONG BALAY? Ang hangin luparon ang atop sa balay Ang hangin luparon ang atop sa balay Itulod sa hangin pad- ulong sa ibabaw ang atop Ang hangin suyopon imong balay paibabaw Ang hangin kusog ang pwersa aron iduso imong balay paibabaw 4 LIG-ONA ANG MGA SINUMPAYAN SA BALAY 5 ANG USA KA MAAYO NGA BALAY NAGKINAHANGLAN UG USA KA MAAYO NGA ATOP 30° 8 7 6 V1.1 CEBUANO PAG PANGANDAM PAGBAKWIT KOMUNIKASYON PAGDALA SA BAG ANG USA KA YANO NGA BALAY ANG MAS MAAYO UG LUWAS ANG LOKASYON SA BALAY NAA SA LUWAS NGA LUGAR
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 1 of 8 V1.1 CEBUANO A Protektahan ang balay sa pagbaha Pagtukod sa lig-on nga pundaysono F Pugngan ang balay sa pag unlod paubos sa yuta ¼ katas.on sa poste Ang pundasyon importante kaayo nga sila mokupot sa imong balay ngadto sa yuta. Pagsiguro nga ang pundasyon angay sa imong balay nahimutangan ug ang yuta sa pagpanalipod sa kahimtang sa imong balay gikan sa kusog nga mga hangin, linog ug sa pagbaha B Protektahan ang balay batok sa mga pesti labi na sa anay C Ipalayo ang kahoy sa tubig para dili dali magabok D Pakgangon ang balay sa pagkatumba E Ginapa bug-at ang balay aron dili paliron sa hangin o gamit sa kemikal nga mopatay sa peste UNSA AKONG GAMITON NGA PUNDASYON SA AKONG BALAY? Nasa ibabaw sa yuta ang kahoy nga poste Ubos sa yuta ang poste nga kahoy Angkla sa pagdu- gang sa kalig-on nga pundasyon Pagtratar sa hardwood post sa ubos sa yuta panalipod gikan sa pagka gabok Hardwood post ngadto sa kongkreto nga pundasyon Butangan ug kabilya ang kongreto nga pundasyon Butangan ug bolted flat bar ang poste nga naay distansya para malikayan ang pagka gabok Huyang Lig-on Mas lig-on Labing lig-on Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 2 of 8 Ibakus hangtud manggi- Ihigot gikas sa ubos padulong sa ibabaw gunitay ang tanang sumpay nagdto sa pundasyon E Ihigot gikan sa ubos padulong sa ibabaw C D Sa usa ka bagyo, ang imong balay mahimong gisus-an gawas o hinuyop sa pinaagi sa hangin. Ihigot sa matag bahin sa imong balay padulong sa yuta. Sugdi sa paghunahuna mahitungod niini gikan sa ubos pa ibabaw A Ihigot ang poste paubos sa pundasyon B Ihigot ang mga sinumpayan sa balay paubos sa mga kuwadro niini C Ihigot ang mga sagbayan sa atop paubos sa poste B A UNSA AKONG GAMITON SA PAGHIKOT PAUBOS SA AKONG BALAY? Pisi o nylon wire Baga nga alambre (galvanized steel) Pinutlan apan lig-on nga kahoy Galvanized metal strap Lig-on Labing Lig-on Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter V1.1 CEBUANO E Ibakos ang katsaw sa babag nga nabakog usab sa haligi CD Ihigot ang kuwadro sa atop paubos sa poste KUSOG NGA HANGIN MOABOT? Ihigot kung ang kusog nga hangin moabot
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 3 of 8 V1.1 CEBUANO A Suporta sa kada dingding Suporta batok sa bagyo G Suporta palibot sa pultahan ug bintana gikan sa lig-on nga punto sa lig-on nga punto! Lig-on nga suporta pag pugon sa imong balay nga giduso o birahon gawas sa hangin. Ang suporta nagkinahanglan nga lig-on batok sa pagkahugno sa iyang gitas-on o sa pagbira gawas. Suporta taliwala sa mga lig-on nga mga punto sa imong balay B Suporta sa ilalom sa atop C Suporta taliwala sa trases sa atop D Suporta taliwala sa mga poste E Suporta sa duha ka mga paagi nga gikan sa lig-on nga punto sa lig-on nga punto! F Suporta 45°. Dili mo ubos sa 30° ug molabaw sa 60° 60° 45° ang maayo 30° UNSA AKONG GAMITON SA PAG BUTANG UG SUPORTA SA AKONG BALAY? Hiktan ug baga nga alambre (galvanized steel) wire Hiktan ug daan nga kabilya Lansangan nga lig-on ang kahoy Lansangan gamiton ang galvanized steel strap Lansangan nga lig-on ang kahoy ubanan sa galvanized steel strap Lig-on Mas lig-on Labing lig-on Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 4 of 8 A Ipalapas ang sinumpayan sa kahoy aron mapugngan ang pagkabulag sa kahoy Lig-ona ang mga sinumpayan sa balay Ang imong balay lamang sama sa lig-on nga ingon sa labing huyang nga sinumpayan. Paglig-on sa matag sinumpayan mao nga kini dili giduso o gibira gawas. Pinahigda nga pag lansang mas maayo ingon nga sila dili na mabulag sa hangin masuso sa imong balay o nagbira niini B Ayaw palabihi ug putol ang mga poste o mga sagbayan C Ayaw e level ang imong paglansang para malikayan nag pagka buak sa kahoy D Ang pag lansang sa kahoy sa pinahigda nga pamaagi magdungag sa kalig-on E 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 UNSA AKONG GAMITON SA PAGLIG-ON SA JOINTS SA AKONG BALAY? Nag inusara nga lansang Pag lansang Paggamit sa screw Pagyawi o paglubong sa mga sinumpayan sa balay Interlock joint ug lansang o cleats o flat bar Huyang Lig-on Mas lig-on Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter V1.1 CEBUANO F Pag gamit ug gusset plates aron lig-onon ang mga sinumpayan sa imong balay Butangi ug brace ang duha ka sinumpayan nga parte sa balay Bolt Labing lig-on
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 5 of 8 V1.1 CEBUANO A Kinahanglan nga ang balisbisan mubo sa pagpahunong sa atop sa pag lupad ug kinahang- lan ang katas-on igo sa pagpanalipod sa mga paril gikan sa ulan Ang usa ka maayo nga balay nagkinahanglan ug usa ka maayo nga atop E Isapaw gamay ang atop para kini mas molig-on 45cm/ 1.5 ft kinadak-an Ang design sa pagtukod nimo sa imong atop dili lig-on aron proteksyonan mo sa kusog nga hangin ug ulan mag resulta sa peligro. Itukod imong atop sa insakto nga hulma ug insakto nga mga lansang aron likay sa pag kaguba tungod sa bagyo Pagsapaw B Ang labing maayo nga atop 30° C Pag gamit ug mas daghan ug ego nga mga lansang sa kada kanto sa atop D Pag gamit ug rubber washer o silicone nails sa imong atop 15° sobra kalapad 30° Lig-on 3 50° sobra ka habog 2 2 30° 1 f t 2 f t 1 2 3 4 5 2 5 kalapdon, 3 katas-on f t 1 f t Kabagaon sa CGI 0.4mm UNSA MAN AKONG GAMITON PARA SA LIG-ON AKONG ATOP? UNSA NGA PORMA SA AKONG ATOP ANG MAAYO GAMITON? Ordinaryo nga lansang Umbrella nail, head nail ug washer German wire, maayo gami- ton sa kawayan Twisted Umbrella, head nail ug washer Roofing screw ug washer Shed type Dos aguas Quatro aguas Huyang Lig-on Labing lig-on Huyang Lig-on Labing lig-on Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 6 of 8 V1.1 CEBUANO A Itukod imong balay nga kini dili mabahaan Ang lokasyon sa balay naa sa luwas nga lugar E Mas maau nga adunay makapugong sa hangin aron ma protectionan imong balay sa kusog ug makadaut nga hangin Tun-i pag ayo ang lugar nga imong tukuran sa imohang balay nga likay kini sa mga peligro B Ayaw itukod imong balay dool sa pangpang ug sa dool sa humok nga yuta nga naay higayon kini modahili D Sa pagtukod sa imong balay kinahanglan layo kini sa dagkong kahoy nga naay posibilidad matumba kini o mahimong putlon kini kung kinahanglanon C Likayi ang peligro sa paagi nga itukod imong balay sa insakto ug luwas nga lugar Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 7 of 8 A Ang balay nga dili solid ang porma dako ug resgo sa peligro Ang usa ka yano nga balay ang mas maayo ug luwas D Ang hulma sa imohang atop dako ug epekto sa imohang balay, ang yano nga desinyo sa imong atop mas nindot ug mas lig-on B Ang yano apan sakto sa porma nga balay layo sa peligro sa kadautan C Ayaw pag extension ug sobra sa imong balay Ang gitas-on dili molapas katulo ka bahin sa gilapdon UNSAON PAG PLANO UG TUKOD SA MGA BALAY? Ang balay nga sobra ka sikit dili maayo kay ang hangin dili makalahos ug dako kini ug resgo sa makusog na hangin, sa sunog ug sa linog Butangi ug insakto nga hawanan o agi-anan ang matag balay . Kini ang insakto nga pagtukod niini Shelter Cluster Philippines ShelterCluster.org Coordinating Humanitarian Shelter V1.1 CEBUANO Ayaw isapaw ang atop sa imong balay sa imohang extension mas maayo kini medyo ubos
MAHINUNGDANONG MENSAHE SA PAGTUKOD OG BALIK 8 of 8 V1.1 CEBUANO A UNSAY MGA PELIGRO SA AQONG PALIBOT? Pag pangandam C KON MAY NAGSINGABOT NGA KATALAGMAN, UNSA MAY MAHIMO SA PAGPALIG-ON SA BALAY? Bagyo Baha Ibangan ang balay nagdto sa mga pundasyon Pagtaas satubig Tsunami Linog Landslide Pagbuto sa Bulkan Pag pangandam, mao kini ang kritikal tungod kay kini mao ang nag-unang paagi sa pagpakunhod sa epekto sa usa ka kalamidad. Kini mao ang pinaka importante sa pagsugod sa pagkuha lihok ug sa pag-andam karon tabunan ang mga bintana ug mga giwang ihiklin ug tipigan ang mga importanteng butang nga mabasa kon may baha ibangan ang mga butang nga mahimong mapalid B KUNG KINI MOA BOT UNSA AKONG KINAHANGLAN E PREPARER SA AKONG BALAY? tangtanga sa mga saksakan ang mga himan nga de-korente Dungagi ug tukod imong balay Pagbutang ug pang sirado sa mga bintana ug pang abli Pag mugna ug pang panalipod sa hangin Pag andam ug lugar sa imong balay nga layo sa peligro Kung mahimo tangtangon ang dagkong kahoy nga magresulta sa peligro sa imohang balay UNSAON NAKO PAG PANGANDAM SA AKONG KAUGALINGON UG SA AMOANG KOMUNIDAD? PAGBAKWIT KOMUNIKASYON PAG DALA SA BAG Himoa nga ang usa ka plano ug kini praktisan nimo Hibaloi ang mga senyales o pasidaan nga dunay katalagman Pag-andam og usa ka waterproof, grab bag-sa wala pa ang usa ka kalamidad Desisyoni sa sayo kon kamo pagbakwit o magpabilin sa dapit nga Hibaloi kon sa unsang paagi ikaw makadawat sa impormasyon mahitungod sa usa ka katalagman Himoa nga ang 'grab bag-sayon aron sa pag- dala nga naglakip sa: Pag-andam sa luwas nga evacuation nga rota Hibaloi diin ang mga evacuation sites Hibaloi kon unsa ang transportasyon mahimo nimo magamit Mopahibalo sa imong mga paryente ug mga higala diin ikaw mobakwit Hibaloi kon sa unsang paagi ikaw makig-estorya sa mga paryente ug mga higala human sa kalamidad Hibaloi kon sa unsang paagi ug kinsa kini sa pagpahibalo sa imong kahimtang human sa usa ka kalamidad Panambal sa kahinaman o galamiton Dugang mga sinina ug luwas nga sapaTos Battery Sulo ug posporo Nag unang mga kalan-onon Gamit pang luto Nag unang mga himan o tools. Mga importanteng dokomento Hibaloi diin sa pagpangita sa impormasyon sa missing nga mga tawo Ug limpyo nga tubig mainum


An mga angay buhaton ha aton mga anak nga nka ekperyensiya hin kahadlok han nglabay nga kalamidad Ha kalamidad na umagi normal ha aton na tanggalon an ugmad ngan kahadlok nga gin-again hit aton mga anak. Kun iyo maobserbaran, it aton mga anak ng-iinop hin makaradlok, ngyayamang , nakurian pagkaturog, tapos ngkikinahadlok. Nareklamo na gin-ul-ulan hira it ira mga tiyan, naul-ol it ira ulo, nasuka, taposnahadlok perme bisan waray man rason. Ini nga tanan amo ini it gin-aabat hit aton mga anak dara han ira gin-agian na kakurian. It mga masunod na pamaagi makabulig para hira maupay: 1. Pamatii it iyo mga anak kun karuyag nira mg-istorya tungod han bagyo , bisan man maulo-ol ha dughan. Karawta it ira kahadlok nga kakurian. 2. Tagi it iyo mga anak hin oras na ipaabat ha ira nga higugmaon niyo hira bisan man kamo damo it 3. 4. 5. ginbubuhat na iba para mahatag ha ira it ira mga kinahanglan. Ipaabat ha iyo mga anak na diri na delikado ngan mkaharadlok. Ipaabat ha iyo mga anak na diri na delikado ha pamaagi hin pgharok ngan paghangkop ha ira, pg-istorya hin mga maupay na mga istorya, pangadi ngan pagmulay. Ipaabat ha iyo mga anak nga makusog ira dughan hin pagpakita hin kaisog, pgkaluoy ngan pagbulig han mga naging biktima han bagyo ngan waray nira sala han mga nahatabo. 6. Tutdui hira kun ano it bagyo, kun paano hira mghirot para hit sunod nga maabot na mga bagyo. It iyo mga anak ngkahadlok na hito han bagyo nga ira gin-again sanglit mas maupay na tutduan hira dayon kun paonan-o mghirot para hit mga maabot pa nga bagyo para mawara ira kahadlok. Ipaabat ha iyo mga anak na mas maupay kun makabulig hira hit pag-andam ngan paghirot para hit sunod nga mga bagyo. 7. 8. Pangaro hin bulig ha maestra, social worker, or health worker kun it iyo mga anak nag-agi hin sobra nga kakurian. It mga masunod nga importante na mahibaruan niyo ngan siguraduhon na it iyo mga anak maproteksiyonan tikang yana: 1. Siguraduhon niyo nga it iyo mga anak mahibaro hira hit ira mga ngaran (diri la kay agnay) , kun taga diin, kamo ngan hain naukoy, it ira idad ira kapanganakan ky makabulig ini para mabilngan niyo hira kun mawara ha iyo. 2. Siguraduhon niyo nga urupod kamo ngan hit iyo mga anak, ayaw bayai nga waray nanginano ngan kun mabalhin man kamo dapat urupod kamo ngatanan. 3. Updi it iyo mga anak na mga gudti pa perme labi na it mga babaye kun nakaturog. 4. Siguraduhon niyo na mayda niyo pagkikitaan nga lugar kun burublag kamo (pwede simbahan or it kilala ngada ha iyo nga lugar) labi na kun kakabalhin pala niyo . Siguraduhon niyo na kamo ngatanan maaram hito na lugar ngan it pasikot-sikot. 5. Ayaw bayai niyo it iyo mga anak na mgbantay/manginano hit ira kamanghuran hin maiha
6. Siguraduhon na mayda matatapuran nga dako na para mgbantay/manginano hit iyo mga anak kun it iyo kabulig or yaya waray. Ayaw bayai it iyo mga anak ha diri niyo kilala mas maupay mg- urusa kamo hit iba liwat na pamilya para bantayan it iyo mga anak. 7. Ayaw tuguti it iyo mga anak na maglakat ha iyo panimalay bisan pa maaro hin bulig , o ha mga ampunan. Maghirot kamo ha mga tawo na naghingyap pagbantay iyo mga anak labi na an mghatag kuno hin trabaho ha siyudad ky bangin mayda nira maraot na plano. 8. Ayaw pabay-i it iyo mga anak mgmulay ha gawas hit iba liwat na kabataan kun waray nanginano o mglinakat ha karsada. Kun karuyag nira kumita hit iyo mga amyaw o it mga nahanabo ha gawas siguraduha na upod kamo. Siguraduhon liwat na it mga durodako niyo nga mga anak diri liwat harayo ha iyo hin maiha. Ig-isplekar ha iyo mga anak nga diri hira humarani hit mga patay nga lawas ngan mahugaw na tubig kay dilikado ha ira lawas. Ngan diri liwat hira mgkadto hit mga lugar nga mayda mga ruba kay bangin hira madisgrasya. 9. 10. Ipasabot ha Brgy officials, pulis (Unicef) kun ngtitimangno o mayda niyo bata nga ginkit-an na diri niyo anak. 11. Kun mayda niyo mahikit-an nga bata nga nawara pakianhi kun tagi diin hira. Pamakiana hit mga tawo dida hito nga lugar kay bangin hira makabulig paghatag hin impormasyon. Ilakat it bata hito nga lugar kun diin niyo nakit-an kun dilikado para hit iya kinabuhi o waray talaga manginano hito na bata. Tigamni kun diin nahatad-an ngan kun mayda impormasyon na makabulig para mahikit-an ira pamilya ngan ipasabot ha barangay officials or (UNICEF). DEPARTMENT of SOCIAL WELFARE and DEVELOPMENT COUNCIL for the WELFARE of CHILDREN CHILD PROTECTION WORKING GROUP Kon myda mga problema mahitungod sa kahadlok san kabataan puydi mangaro tambulig sa DSWD Field 08, Tacloban City ngan tawagan ine nga contact number 0920-4955879 or 0917-3108863


Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) AFC Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) n ISSN 1394-4444 Para sa Pagbag-o Gimantala sa Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW), Batan-on ug Talandugon: Ang Kamatuoran sa Dili Luwas nga Aborsyon Tali sa Kabatan-onan ug mga Batan-ong Kababayen-an Labaw sa usa ka bilyon ka kabatan- onan nga nag-edad 10-24 ang nagpuyo sa Asya-Pasipiko. Apan nihit, wala maglarawan ug dili hingpit ang mga kasayuran mahitungod sa mga panghitabo sa aborsyon o ang pagpakuha sa bata sa sabakan ilabi na ang kabahin sa kababayen-an nga dili minyo. Ginamit ang mga nasudnon/tipik sa nasudnong mga kasayuran, gibana-bana nga sa Asya mokabat sa 1-15% ang milangkob sa kinatibuk-ang gidaghanon sa nagpakuha1; ang mga ginagmay nga pagtuon nagpadayag sa mas taas nga gidaghanon.1,2 Sa pikas bahin, wala'y kasayuran ang makuha gikan sa Pasipiko, gawas lamang sa Australia ug New Zealand.3,4 og pagkababaye (gender inequalities), mga programa sa pagplano sa pamilya nga wala magtagad sa mga panginahanglan sa mga bag-ong minyo ug dili minyo nga mga babaye, ug ang pagka-komon sa pugsanon nga pakighilawas. n a a h k i L Ang Dili-luwas o Peligrosong Pagpakuha tali sa mga Kabatan-onan. Gibana-bana ni Shah ug Ahman6 : y b n o i t a r t s u l l I nga 9% sa di-luwas nga pagpakuha sa Asya gihimo sa mga babaye nga nag-edad 15-19 ug laing 23% sa mga babayeng nag-edad 20-24. Hamubo ra kini nga mga sukdanan o t o h P kaysa sa Afrika ug Latino Amerika; bisan pa niana, tungod sa kadako sa populasyon sa Asya nangahulogan nga ang rehiyon milangkob sa halos katunga (45.7%) sa 7.2 milyones ka peligrosong aborisyon tali sa kababayen- an nga nad-edad 15-24 nga mahitabo matag tuig diha sa naglambo nga mga nasud. Sa Asya-Pasipiko, gamay ra kaayo ang impormasyon ug walay opisyal nga lista o ihap sa bisan- unsa nga kabahin sa tinuyo nga pagpakuha. Ang mga pakighinabi uban sa mga mahinungdanong mga tawo ug ang resulta sa mga ginagmay nga mga pagtuon nagpunting nga adunay mga batan-ong kababayen-an nga kinaugalingon nga nag-aborsyon ug miadto sa mga ospital aron magpatambal sa mga komplikasyon, o mibiyahe ngadto sa gawas sa nasud alang sa pagpakuha (pananglitan sa Australia).3,4 Sa daghanang mga dapit sa Asya-Pasipiko, dili minyo ang kadaghanan sa mga batan-on ang nagpakuha. Apan sa Habagatang Asya, diin minyo ang 32% sa mga nag-edad 15-19 ug halos ang tanan minyo na pag-abot sa edad 24,5 ang kasagaran sa wala-gituyo nga pagkamabdos mahitabo diha sa kaminyoon ubos sa paninguha nga mapalangan ang unang pagsabak o sa paglangay sa sunod nga pagkamabdos. Hinuon, bisan dinhi niining tipik-sa-rehiyon, nagkadaghan ang panghitabo sa pagkamabdos tali sa mga kabatan-onan nga dili minyo, ilabi na diha sa mga dakbayan.1 Halos walay bili ang gidaghanon sa naggamit ug mga pamugong sa pagmabdos kon "contraceptives" tali sa mga dili minyo nga babaye ug bisan tali sa mga minyo nga nag- edad 15-19; mas ubos pa gayud ang paggamit niini tali sa mga mas hamtong nga kababayen-an.5 Kini naggumikan sa kakulang sa kahibalo mahitungod sa paggamit og mga pamaagi sa paglikay sa pagkamabdos, ang kalisod sa pagpadangat sa kahibalo (ilabi na sa mga dili minyo nga kababayen-an), ang ka-walay kaangayan tali sa pagkalalaki Ang mga kasayuran gikan sa ospital ug sa mga ginagmay nga pagtuon nagpakita, nga mas daghan ang nangamatay tungod sa komplikasyon sa pagpakuha tali sa kabatan-onan, hilabi na sa dili minyo.1,7 Tungod kini kay: (1) mas malagmit nga magpakuha sila diha na sa ikaduha nga trimestre (sulod sa 4-6 ka buwan) nga bisan kon diha pa sa pinakaluwas nga kahimtang, nag-atubang gihapon sa Para sa Pagbag-o 1 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
l A y r o t i D e Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) dakung risgo kaysa sayong pagpakuha.; (2) mas malagmit magpakuha sila pinaagi sa usa ka tawo nga dili hanas o sila na mismo ang mokuha gamit ang kaugalingong pamaagi; ug (3) malagmit nga mas dili sila mangita'g alima sa mga komplikasyon sa sayo pang panahon. Karon, unsa man gayud kaha ang magtukmod sa mga batan-ong kababayen- an nga mo-atubang niining dugang nga mga risgo? Mga Legal nga Babag. Halos wala gidungog ang peligroso o dili luwas nga pagpakuha didto sa mga nasud diin luag ang balaod ug lapad ang mga kahigayonan sa pagbaton sa mga serbisyo, sama sa mga nasud sa Sidlakang Asya. Kon limitado ang ang kahigayonan bisan luag ang balaod, sama didto sa India, o kon gipig-otan ang pagpakuha, lain-lain ang mahimong resulta niini ngadto sa mga batan-on, mga dili minyo, ug mga kabus nga kababayen-an.1 Bisan ang mga luag nga mga bala-od usahay magbaton gihapon og mga dili tataw nga mga probisyon kalambigit sa katungod sa mga dili minyo nga kababayen-an,8 nagpahamtang og mga limitasyon sa edad o nagkinahanglan sa pagtugot sa ginikanan/magbalantay. Bisan wala gimando sa balaod, ang mga ospital mahimo nga mopugos sa pagpatambong sa ginikanan panahon sa operasyon.9 Ang pirma sa bana malagmit nga gikinahanglan sa mga minyo nga mga babaye isip lakip sa balaod (pananglitan sa Habagatang Korea) o kabahin sa pagpatuman sa katungdanan.1 Lama sa Kaulaw, Kakulang sa Suporta, Kakulang sa Kasayuran. Sa daghanang mga dapit sa Asya-Pasipiko, ikaulaw ang pakighilawas kon dili pa minyo. Sa mga dapit sa Habagatang Asya, giila nga "ilegal" o supak sa balaod ang pagkamabdos sa usa ka dili minyo nga babaye, ug ang kababayen-an nagtuo usab nga ilegal ang pagpakuha niini bisan kon malagmit nga dili.1 Ang kaulaw maoy hinungdan sa pagtago niini, nga inubanan sa kakulang sa suporta sa kapikas ug/o sa pamilya, ug ang ekonomikanhong kalisud, malagmit maoy magpalisud sa pipila ka mga batan-on nga kababayen-an nga modangop sa mga luwas nga serbisyong medikal1 labaw na kon ang mga tinago nga mga serbisyong luwas malagmit nga maningil sa mahal nga bayad. Sulod niini nga kahimtang, ang walay igong kahanas sa pagkuha sa gisabak maoy lagmit nga madangpan bisan pa sa kahimtang nga adunay nagtunhay nga mga luwas ug legal nga maga alternatibo.1 Sa ubang mga dapit (pananglitan sa Tsina o India)1 nagkadaghan ang mihimo sa kinaugalingon nga pagkuha gamit ang tambal nga misoprostol. Sa pipila ka kahimtang, (pananglitan sa Pilipinas) kusog usab kaayo nga ginadili sa relihiyon ug kultura ang aborsyon. Bisan pa man niining mga babag, ang mga babaye magpakuha lang gihapon bisan kon ang nagtunhay nga kapili-an, nga daan nang gipig- otan sa balaod nagkahiktin. Malagmit nga ang kakulang sa kahibalo mahitungod sa mga mekanismo sa pagpasanay o pagpanganak (reproductive physiology) maoy hinungdan nga dugay nga mamatikdan sa uban ang ilang pagmabdos, 2 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o makadugang usab sa kalangay sa pag-ila ang kahadlok o pagdumili sa pagdawat nga nagsabak na sila. Sa mga dapit nga gawasnon ug luag ang balaod, ang luwas nga mga serbisyo sa pagpakuha hiatol sa ikaduhang trimestre (sulod sa 4 ngadto 6 ka bulan sa pagkamabdos) gamay ra, ug anaa lamang kini sa mga dakbayan, malagmit nga aduna pa'y kinahanglanon nga gimando sa balaod (pananglit, opinyon nga gikan sa laing doktor), makalangay ang pagpa- ospital sa tumong nga pagpakuha sa gisabak. Mao kini ang mga hinungdan nga mas madugay ang pagpa-alima o maoy makapugos sa mga kababayen-an nga mangita na lang sa dali ra apan dili luwas nga pamaagi.1,9 Dugang pa, mosagubang ang kadaghanan sa mga dili minyo nga magpakuha sa mahukmanon ug mangil-ad nga mga kinaiya sa mga doktor o mga tig-atiman. Bisan ang mga masinabuton nga mga tig-atiman magduhaduha sa pag-ila sa kamatuoran sa pakighilawas sa mga dili minyo. Tungod niini, imbes hatagan ang kababayen-an og pagtambag mahitungod sa ilang panginahanglan sa paggamit og mga pamaagi sa pagpugong sa pagkamabdos, mahatagan hinuon sila og tambag mahitungod sa paglikay sa pakighilawas.10 Mga Babag nga Gisagubang sa mga Batan-ong Minyo. Wala magsagubang ang mga batan-ong minyo sa kaulaw nga gisagubang sa ilang mga ka-edad nga dili pa minyo apan namabdos na. Bisan tuod niini, ang ilang kahimtang sulod sa ilang pamilya, ang ilang gahum sa pagbuot, ang ilang katakus sa salapi,ug ang ilang paglihok malagmit mas limitado kaysa niadtong may-edad na nga mga kababayen- an.1 Kini posibleng maoy hinungdan nga dugay ang mga batan-ong minyo mo-desisyon sa pagpakuha o moadto na lang sa mas dili-hanas nga mo-atiman kanila.1,11 Sa kaulahian, malagmit nga daghan kaayo ang mga babag busa mahimong imposible ang pagduol sa maski unsang mga pamaagi sa pag-alima kabahin sa pagpakuha. Ang mga batan-ong mga babaye niining kahimtanga magpadayon na lamang sa ilang pagkamabdos, ug biyaan o ibaligya ang ilang anak, o patyon kini inig panganak. Ang mabdos nga babaye posible usab nga patyon na lang sa pamilya aron pag-amping sa dungog o siya matukmod nalang sa pagtubok.1,12 Unsa-on nga mapa-usbaw ang kahigayonan sa pagkab-ot sa luwas nga serbisyo? Bisan tuod lisud kuhaon ang mga kasayuran mahitungod sa pagpakuha, kinahanglan nga mangita gayud og pamaagi ang mga pangagamhanan ug mga magsususi nga makuha ug mabutyag ang impormasyon subay sa han-ay sa mga lain-laing edad bahin sa mga panghitabo, pagkasakit, ug pagkamatay tungod sa dili luwas o peligrosong pagpakuha. Mao kini ang yawe alang sa haom nga kasayuran alang sa pagduso niini nga hisgutanan. Gikinahanglan pa nga dugang nato'ng makat- onan ang mga pamaagi sa mga batan-ong babaye'ng dili minyo sa pagkaplag sa mga serbisyo nga adunay kalabutan sa pagpakuha ug ang dili-pormal nila nga mga kasayuran lakip na ang ilang mga kaabag. Kini angayan nga hatagan Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Sa mga dapit nga adunay mga serbisyo, angay mapadasig ang mga tigpahigayon niini nga dili sila mobuhat og mga babag nga wala sa balaod, samtang ang mga kababayen-an usab angay mapahibalo kon unsa ang gitugot sa bala-od. luwas ang pagpakuha. Apan daghan pang pagpakisayod ug buhatonon ang kinahanglan diin ang paggamit sa tambal dugang nga makatubag sa panginahanglan sa mga bata-on ubos sa nagkalain-laing kahimtang sa Asya-Pasipiko apan sa susamang higayon dili sila mabutang sa kadaut. Ang pagkabatan-on usa ka panahon nga puno sa saad ug paglaum. Dili angay nga ikatugot nga ang batan-ong babaye kinsang kinabuhi, kabaskog, kaugmaon ug bili mapagan lamang diha sa kawalay pagla-um, kaulaw ug pagkamahukmanon sa katilingban nga nagdumili pag-ila sa iyang gimbut-an, katungod ug pagkatawo. Panapos nga pahinumdum 1 Ganatra, Bela. 2006. "Unsafe abortion in South and South-East Asia: A review ug gibug-aton sa mga magtutudlo ug magsusi diha sa ilang pagpanuki-duki. Ang pagsabot niini mao ang yawe alang sa pagpahigayon sa haom nga paghatag ug igong kasayuran alang sa kababayen-an diha sa ilang komunidad, maski unsa pa ang ligal nga kahimtang. Kung asa kini mahimo, kinahanglan usbon ang mga palisiya diin gikinahanglan pa ang kinatibuk-ang pagtugot haom sa edad. Angay ilhon ang kamatuoran nga nag-tubo na ang kaantigo sa mga batan-on karon, lakip na ang pag-ila sa katakus sa mga batan-ong babaye nga mobuhat sa ilang kaugalingong pagbuot, lakip ang ilang katungod sa panglawas ug sa ilang pagkababaye. of evidence," in Warriner, I.K. & Shah, I.H. (eds.). Preventing Unsafe Abortion and Its Consequences: Priorities for Research and Action. New York & Washington: Guttmacher Institute. pp. 151-186. 2 Warakamin S.; Boonthai, N.; Tangcharoensathien, V. 2004. "Induced abortion in Thailand: Current situation in public hospitals and legal perspectives." Reproductive Health Matters (RHM). Vol. 12, No. 24 (supplement). pp. 147-56. 3 UNFPA Office for the Pacific. 2005. Before It's Too Late: Pacific Experiences Addressing Adolescent Reproductive Health. Suva, Fiji: UNFPA Office for the Pacific. 48p. Available at 4 UNFPA Office for the Pacific. 2006. Situation Analysis in Adolescent Sexual Reproductive Health in the Pacific Series. Suva, Fiji: UNFPA Office for the Pacific. Available at Sa mga dapit nga adunay mga serbisyo, angay mapadasig ang mga tigpahigayon niini nga dili sila mobuhat og mga babag nga wala sa balaod, samtang ang mga kababayen-an usab angay mapahibalo kon unsa ang gitugot sa bala-od. Kinahanglang paninguhaon gayud nga atimanon sa tago, tinipigan o masaligang paagi ang mga kababayen-an ug nga dili sila mabutyag sa publiko sa wala'y igong panginahanglan. Aron dili-mahukmanon ang mga pamaagi sa mga tigpahigayon diha sa ilang pakighinabi sa mga batan-ong babaye, angayan nga maabli ang ilang huna-huna sa mga pagtulun-an sa mahitungod sa mga katungod sa mga kabatan-onan kabahin sa parte sa ilang lawas nga alang sa pagpasanay o pakighilawas. 5 Population Reference Bureau (PRB). 2006. "The world's youth: 2006 data sheet." Washington, DC: PRB. pp. 9-11. 6 Shah, I.; Ahman, E. 2004. "Age patterns of unsafe abortion in developing country regions." RHM. Vol. 12, No. 24 (supplement). pp. 9-17. 7 Olukoya, A. [et al.]. 2001. "Unsafe abortion in adolescents." International Journal of Obstetrics and Gynecology. Vol. 75, No. 2. pp. 137-147. 8 Hirve, Siddhivinayak S. 2004. "Abortion law, policies and services in India: A critical review." RHM. Vol. 12, No. 24 (supplement). pp. 114-121. 9 Gallo, M.; Nghia, N.C. "Real life is different: a qualitative study of why women delay abortion until the second trimester in Vietnam." Social Science & Medicine. Available online 13 March 2007. 10 Klingberg-Allvin, M. [et al.]. 2006. "Perspectives of midwives and doctors on adolescent sexuality and abortion care in Vietnam." Scand J Public Health. Vol. 34, Ang mga programa sa pagplano sa pamilya---bisan kon No. 4. pp. 414-21. sa pangagamhanan, sa pribadong sektor, o sa mga NGO o grupong dili iya sa gobyerno ba kaha---kinahanglan adunay mga palisiya o pamaagi nga dili lamang mohatag ug komprehensibong kasayuran ug edukasyong pangsekswal apan lakip usab ang kahigayunan nga makabaton sa "contraceptives" o pamaagi sa paglikay sa pagkamabdos. Human sa pagpakuha, angay nga i-apil diha sa pag-alima ang pagtambag mahitungod sa mga pamaagi ug kalakbit nga hisgutanan kabahin sa epektibo nga paglikay sa pagkamabdos bisan sa mga dili minyo ug batan-on nga mga babaye. Dako ang matabang sa paggamit og tambal--- sama sa misoprostol ug mifepristone--- aron mamahimong 11 Kapil Ahmed, M.; van Ginneken, J.; Razzaque, A. 2005. "Factors associated with adolescent abortion in a rural area of Bangladesh." Trop Med Int Health. Vol. 10, No. 2. pp. 198-205. 12 Puri, M.; Ingham, R.; Matthews, Z. "Factors affecting abortion decisions among young couples in Nepal." Journal of Adolescent Health. Article in Press. Sinulat ni Dr. Bela Ganatra, Senior Research & Policy Advisor for Asia, Ipas. Email: ganatrab@ipas.org Website: Para sa Pagbag-o 3 Vol. 12 No.3 2006
N A G A y A D A K Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Ang Pagpatin-aw sa Pagpakuha o Aborsyon Alang sa Batan-ong Kababayen-an sa Pilipinas Sa Pilipinas, ang mga makastigohong mga bala-od ug mga konserbatibong mga panglantaw naghimong lisud sa pagpahigayon sa luwas nga mga pamaagi sa pagpakuha alang sa kababayen-an.1 Mas malisod pa kini alang sa mga batan-ong kababayen-an nga kasagaran nagsalig pa sa ilang mga ginikanan alang sa panginahanglan sa kwarta o kaha wala hatagi sa katakus sa kaugalingong gimbut-an isip mga hingkod bisan kon pinaagi sa ilang sweldo nagtampo sa kita sa pamilya. Ang mga hinungdan alang sa kadaghanan sa mga kababayen-an nga padayonon na lang ang ilang wala tuyo-ang pagkamabdos mao ang kakulang sa kwarta (ang usa ka operasyon alang sa pagpakuha diha sa usa ka klinika mokabat og US$73-2732), ang halos wala'y kasayuran mahitungod sa luwas nga pamaagi ug kung asa kini makaplagan, ug ang kabalaka mahitungod sa panglantaw unya sa pamilya kon masakpan nga nagpakuha. Bisan pa niining mga babag, sob-sob o komon ang tinuyo nga pagpakuha. Gibana-bana sa Guttmacher Institute nga adunay 473,000 ka tinuyo nga pagpakuha ang mahitabo matag tuig.2 Nasuta usab sa usa ka nasudnong pakisusi sa kababayen-ang anaa sa edad nga mamahimong nang magsabak o "reproductive age" nga hapit katunga sa mga pagsulay sa pagpakuha mahitabo sa mga batan-ong mga babaye; 16% niini anaa sa batan- ong mga babaye ug 30% anaa sa edad 20-24.2 Apan, tungod sa mga nahisgutang mga kalisdanan kadaghanan sa mga batan-ong kababayen-an modangop na lang sa dili luwas ug peligrosong pamaagi sa pagpakuha. Ang Guttmacher Institute mitaho nga 78,000 ka mga babaye ang gitambalan sa mga ospital kada tuig tungod sa komplikasyon o kadaot gumikan sa dili luwas nga pagpakuha. Ang uban walay swerte- 800 ang gibana-bana nga mamatay matag tuig tungod sa kadaot gumikan sa peligrosong pagpakuha.2 Sa Pilipinas talagsaon ra kaayo mahisgutan ang pagpakuha, bisan diha sa mga pribadong kahimtang, ug ang lama sa kaulaw nga nalambigit sa pagpakuha grabe kaayo nga mas malagmit itago na lang sa usa ka babaye ang iyang dili tinuyo ug supak sa kabubut-on nga pagkamabdos ug modangop na lang siya sa dili luwas ug peligrosong pagpakuha. Sa laing bahin, ang publikong paghisgut- hisgut naglantaw sa pagpakuha isip "pagpatay sa mga bata". Talagsaon ra kaayo ang paghulagway sa kamatuoran kabahin sa mga kababayen-ang nagpakuha, ang pagpangatarungan sa pagpakuha isip katungod sa kababayen-an, o ang pagpadangat sa peligro o dili-luwas nga pagpakuha isip usa ka hisgutanan sa publikong panglawas o kahimsog Ang Pagpapha sa mga Kalibug Kabahin sa Pagpakuha. Taliwala niini nga kahimtang, ang ubang mga grupo sa kababayen-an, sama sa Likhaan, mipunting sa ilang mga paningkamot ngadto sa pagmugna ug pagpalambo sa mga luwas ug pangpublikong mga kahigayonan alang sa paghisgut-hisgut mahitungod sa pagpakuha. Pinaagi niini, naglaum ang Likhaan nga daghan sa mga kababayen-an ang moputol sa ilang pagpakahilom ug pag-inusara kabahin niini nga isyu, mopa-ambit sa ilang kahimtang ngadto sa mga tig-alima sa panglawas o kahimsog ug makahibalo sa mamahimo nilang kapili-an. Gawas sa mga pagpamulong diha sa mga tunghaan, sa mga kalihukan sa ubang mga grupo, ug ubos sa pag-awhag sa taga media naglunsad usab ang Likhaan ngadto sa nagkalain-laing mga komunidad og mga pagtu-on ug pagpasalida kabahin sa pagpakuha. Naninguha usab ang Likhaan nga maabot ang mga batan-ong kababayen-an pinaagi sa ilang pagpakiglambigit sa PiLaKK Youth, usa ka panaghugpong sa mga kabus nga taga-dakbayan nga naglaban sa katungod sa kababayen-an, mga bayot, mga lakin-on, kinsa usab nagpasundayag og mga hamubong drama nga naghulagway sa pagpakuha ug uban pang 4 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) nahilambigit nga mga isyu. Ang paghatag sa mga pasiunang kasayuran, makatabang sa mga batan-ong kababayen-an pag-abli sa ilang kasing-kasing ug huna- huna aron dugang nila nga mailhan ang kaugalingon. Sa kadugayan, makatabang kini kanila sa pagkab-ot ug hukom taliwala sa mga malisud unya nga kahimtang, sama kon mahitabo ang wala-tuyo-a nga pagkamabdos. Ang ubang mamugnaon nga pamaagi, sama sa dula ug mga nobela, gihiusa sa mga kalihukan sa pagpakuyanap sa mga kasayuran mahitungod sa pagpakuha. Ang dula nga "Buhay Namin" (Among Kinabuhi) naghulagway sa lain-laing mga kahimtang nga gisagubang sa mga kababayen-an ug ang ilang nagkadaiyang mga pagbati kabahin sa pagpakuha. Ang maong dula nga namugna subay sa pakisusi sa Likhaan diha sa mga kaagi sa mga kababayen-ang nagpakuha, gikuhaa-an og "video" ug gigamit na karon sa mga pagtu-on sa mga batan-on. Ang serye sa mga librong nobela mahitungod sa pagpakuha, nga gimugna sa mga "feminist writers" o manunulat nga naglaban sa katungod sa mga kababayen-an naghulagway sa mga kahimtang ug mga bayani nga kinutlo sa mga kasinati-an sa tinuod nga kinabuhi ug naggumikan sa tiunay nga mga panglantaw sa mga kababayen-an. Lapas pa sa Kasayuran. Nagtanyag og mga pagtambag ang Likhaan alang sa mga kababayen-an nga anaa sa malisud nga kahimtang sa pag-atubang sa wala- tuyoa nga pagkamabdos. Sa ngadto-ngadto, ipasa kining maong mga kababayen-an ngadto sa mga may kahanas nga propesyunal nga mas maka-tambag kanila. Ang paghatag ngadto sa kabatan-onan og mga pamaagi sa paglikay sa pagkamabdos-usa ka labing mahinungdanong serbisyo nga makatabang pagsanta sa pagkamabdos- anaa usab sa problemadong kahimtang susama sa pagpakuha. Nagdasig ang Likhaan ug PiLaKK sa mga batan-ong aktibo sa pakighilawas nga mogamit sa mga kontraseptibo, kon pamugong sa pagkamabdos. Tungod kay ang pakighilawas gawas sa kaminyoon gidumili gayud sa katilingban (ilabi na sa mga kababayen-an), daghan ang mopalabi nga dili sila makit-an diha sa mga klinika sa Likhaan bisan sa mga pasalig nga ang mga serbisyo ihilom ug dili-mahukmanon. Kini tungod, sa ilang kahadlok nga mahibalo-an unya sila sa ilang mga ginikanan. Gitubag kini sa Likhaan ug PiLaKK pinaagi sa tago nga pagtambag mahitungod sa paggamit sa mga pamugong sa pagkamabdos diin ang mopatin- aw mao ang mga kabatan-onan nga mga pangulo sa maong dapit, ug hisgutan nila ang mga sayon nga mga pamaagi sama sa paggamit og kondom. Mahimo usab mokonsulta ngadto sa mga mananambal diha sa ilang komunidad ang mga kabatan-onang sakop sa grupo. Buhaton kini nila diha sa usa ka balay sa barkada o sa mall. Ang mananambal og tig-alima mahimo usab nga maoy moadto, sa panahon nga nagtapok-tapok ang mga kabatan-onan aron maka-ambit sila og mga tambag ug Ang paghatag ngadto sa kabatan- onan og mga pamaagi sa paglikay sa pagkamabdos-usa ka labing mahinungdanong serbisyo nga makatabang pagsanta sa pagkamabdos-anaa usab sa problemadong kahimtang susama sa pagpakuha. serbisyo. Magsugod ang mga paglaban alang sa mas lapad nga pagpahigayon og mga serbisyo alang sa luwas nga pagpakuha diha sa pagpangita og mga kasulbaran sa mga kalisud sa tinuod nga kinabuhi. Tuod dili igo ang paghatag lamang og kasayuran apan makatabang kini sa pagluwas sa mga batan-on nga kababayen- an. Sa kadugayan, nanghinaut ang Likhaan nga ang pagpakaylap sa kasayuran nga ilangkob sa pagtambag ug sa paghatag sa mga pamaagi sa paglikay sa pagkamabdos, maoy makadasig sa mas daghan pang mga kababayen-an nga molaban aron makatabang pagluwas sa uban pang kinabuhi. Panapos nga pahinumdum 1 Ang balaod sa Pilipinas mahimong sabton nga ngatugot sa aborsyon, kon papakuha, alang sa pagluwas sa kinabuhi sa usa ka nag mabdos apan pipila lamang ka mga doktor ang mangahas sa pagbuhat niini. Ang aborsyon usab nahilantawan man gud nga law'ay ug supak sa pamatasan niining naghilabi nga Katoliko nga nasud. 2 Singh, S. [et al.]. 2006. Unintended Pregnancy and Induced Abortion in the Philippines: Causes and Consequences.New York: Guttmacher Institute. 40p. Sinulat ni Ge Olivares, Public Information Officer, Likhaan, 88 Times St., West Triangle Homes, Quezon City 1104 Philippines. Tel: +632-926-6230. Fax: +632-411-3151. Email: office@likhaan.net office@likhaan.org or Para sa Pagbag-o 5 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
N A G A y A D A K Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Ang Pagpahigayon sa Luwas ug Tago nga Serbisyo sa Pagpakuha o Aborsyon Sa Nasud sa Pakistan Pahimangno sa Tigmantala: Subay sa paghangyo sa mga hingtungdan, among gitago ang mga ngalan ug nahimutangan sa mga organisasyon nga nagdumala sa mga klinika o tambalanan. Mabangis nga Kamatuoran. Sa mga nasud sama sa Pakistan, diin gipig-otan ang proseso o pamaagi sa luwas nga mga serbisyo sa aborsyon ug malisud ang pagpahigayon niini, dako ang kalisud ug kahingawa alang sa mga kababayen-an ang paghukom nga magpakuha. Bisan pa niini, mga 890,000 ka supak sa kabubut-on nga pagkamabdos ang nilungtad sa tinuyong pagpakuha ("induced abortion") didto sa Pakistan.1 Sanglit wala'y madangpan nga luwas ug otorisado nga serbisyo sa pagpakuha, kadaghanan sa kababayen-ang kabus nga anaa sa kabanikanhan mosugot na lamang sa tradisyonal nga pamaagi o modangop sa gitawag nga mga "dais" (mananabang).1 Ang pagpasok og dagum sa gansilyo o putos sa kemikal nga "arsenic" ngadto sulod sa matres2 maoy himuon sa mga dais. Sa laing bahin, ang mga kababayen-an nga anaa sa mga dakbayan kasagaran modangop sa "safias" o mga klinika nga anaa lamang sa suok-suok nga dili hinlo2 ang palibot. Dili ikahibulong nga dako nga nahulga ang kahimsog ug kinabuhi sa daghan nga kababayen-an: gibana-bana nga 197,000 ka mga babaye ang nahidangat sa mga ospital nga pampubliko o kaha nagbansay sa mga umaabot nga mga espesyalista gumikan sa komplikasyon sa dili luwas nga pagpakuha.1 Ang mga komplikasyon sa dili luwas nga pagpakuha usa ka dakong bahin sa mga hinungdan sa kamatayon sa mga nagmabdos. Hinuon, dili masuta 6 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) ang tukma nga gidaghanon sa nangamatay tungod kay gihilom kini.2 Ang mga pakisusi nagkanayon nga 65% sa mga kababayen-an nga tuyo nga nagpakuha nag-edad og 30 o pataas, samtang 80% kanila aduna nay tulo o sobra pa nga mga buhing anak (sa ato pa, gigamit nila ang pagpakuha aron dili madugangan ang ilang anak). Nagpasabot usab nga adunay hataas nga ang-ang sa pagdawat sa aborsyon tungod kay 80% sa kababayen-an nga nagpakuha nakigsabot sa ilang kapikas bahin sa ilang laraw ug 89% sa mga bana ang nakahibalo sa maong plano. Dugang pa, 66% sa higayon, ang bana ug asawa nagkasinabot alang niini. Apan Unsa Man ang Kahimtang sa Mga Batan-ong Kababayen-an? Samtang ang pakisusi sa "Population Council" nagpadayag nga "gamay ang gidaghanon sa mga pagpakuha tali sa dili minyo", angay usab tan- awon nga 21% sa mga batan-ong babaye edad 15-19 ang naminyo3. Dugang pa, tungod kay walay sukod o ihap base sa han-ay sa edad, dili masuta ang gidaghanon sa mga batan-ong babaye sa Pakistan nga nagpakuha. Apan dili usab buot ipasabot nga wala kini mahitabo kanila. Si Shirkat Gah nagpadayag nga subay sa hisgot sa mga anaa sa NGO o non-government organizations, kasagaran sa magpakuha anaa sa kabanikanhan. Sa laing bahin, ang mga pakisusi diha sa gagmay nga ospital o klinika sa mga dakbayan nagkanayon nga 3.3% - 20% sa mga nagpakuha o natambalan tungod sa mga komplikasyon gikan sa mga batan-ong kababayen-an. 4 Angay hinumduman nga sa maong pakisusi malagmit daghan ang natala nga batan- ong kababayen-an tungod kay dili sayon para kanila ang paglakang aron maatiman. Kini nagbutang kanila sa mas dakong kahigayunan sa komplikasyon. Apan tungod kay nihit ang matanyag nga serbisyong panglawas sa kabanikanhan ug malisod ang pagduol niini sa mga dakbayan, adunay dili masukod nga gidaghanon sa mga babaye ang dili nalang mangita ug pag-atiman. Mas malisod pa gyud niini ang kahimtang sa mga batan-ong babaye sa Pakistan, hilabi na sa mga dili minyo, tungod kay limitado ang ilang gahum sa pagbuot ug limitado usab ang ilang paglihok. 4 Mga Pag-alibyo sa Sitwasyon. Gawas sa mga klinika ug dais, anaa ang mga organisasyong dili sa gobyerno (mga NGOs) nga nagtanyag og mga luwas nga serbisyo alang sa pagpakuha tungod kay sila nagtuo nga ang babaye adunay katungod nga magbuot alang sa iyang kaugalingon, sa iyang lawas, ug sa iyang pagpanganak. Kining mga "walay-alkanse, walay ganansya" nga mga organisasyon naghatag sa daghang mga serbisyong pang- sekswal ug pangkinatibuk-ang kaayuhan sa panglawas (o reproductive health), lakip sa paghatag og mga kasayuran, pagpasa ngadto sa laing mga tig-alima, ug luwas nga pagpakuha sulod sa unang 12 ka semana sa pagsabak. Lig-on na nga nagbarug ang mga maong organisasyon diha sa komunidad ug naka-angkon sa pagsalig sa mga tawo. Kini ilang nahimo pinaagi sa way paglubad nga pagtan-yag ug mga serbisyo nga haom sa panginahanglan ingon man sa nagkinahanglan base sa kahimtang sa komunidad, sa nahimutangan sa maong dapit, sa mga nagtunhay nga pasilidad ug sa makaya sa lumulupyo nga balayranan sa natanyag nga serbisyo.Dugang pa niini, ang ilang hugot nga pagtuman sa kalidad, mga sumbanan, ug ang ilang pagka- propesyunal naghatag ug kahamugaway ug pagsalig sa ilang mga gi-alagaran. Sa babaye nga buot magpakuha sa luwas nga paagi o kaha magpa-atiman sa wala mahingpit nga pagpakuha adunay gitawag nga "Manual Vacuum Aspiration" o MVA nga gitanyag alang kanila. Gitawag usab ang MVA isip "menstrual regulation" o ang pagpa-ursa sa regla ug legal nga gipakuyanap sa nasod sa Bangladesh, India ug uban pa. Niining bag-o lang, adunay mga pasilidad nga nisulay paghimo ug "medical abortion" o ang pagkuha gamit ang tambal, sanglit nadugangan ang mga serbisyo nga mahimong kapili- an sa mga nanginahanglan. Mas bentaha ang paggamit sa mga tambal sa pagpakuha tungod kay dili kini magkinahanglan og operasyon, dili mogamit og anestesya, pwedeng maggamit bisan sa sayong bahin sa pagsabak, luwas ug epektibo. Kini nga paagi mahimong gamiton sa hilom ug subay sa kabubut-on sa nagkinahanglan. Alang sa mga kababayen-an nga maglisod magpa-MVA sulod sa usa ka klinika nga daghan kaayong tawo-sama sa mga batan-on og dili minyo nga mga babaye nga mapugos na lang pagdangop ngadto sa mga peligrosong pamaagi sa pagpakuha-ang pagpasiugda niining paagiha maoy lagmit nga makaluwas sa ilang kinabuhi. Mga Hagit. Bisan natukod sulod sa usa ka katilingban diin gidili ang paghisgut-hisgut mahitungod sa sekswal ug kinatibuk-ang panglawas, kini nga mga pasilidad halos wala makasinati og pagsupak gikan sa komunidad, lokal Gawas sa mga klinika ug dais, anaa ang mga organisasyong dili sa gobyerno (mga NGOs) nga nagtanyag og mga luwas nga serbisyo alang sa pagpakuha tungod kay sila nagtuo nga ang babaye adunay katungod nga magbuot alang sa iyang kaugalingon, sa iyang lawas, ug sa iyang pagpanganak. Para sa Pagbag-o 7 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) nga daku-daku, pangulo sa mga relihiyosong pundok o mga opisyales. Gani, ang naulahi mao pa ang mopasa sa babaye ngadto sa mga pasilidad sa pagpakuha. Hinuon, sa talagsa-ong higayon nasinati niining mga pasilidad ang kasilo sa mga bana ug mga ma-impluwensya nga tawo kinsang sugyot sa pagdugang ug empleyado diha sa pasilidad wala masunod o kaha gikan sa mga empleyado nga natangtang tungod sa kadanghag sa pagsubay sa mga sumbanan o sa uban pang hinungdan. Usab adunay pipila ka mga negatibong mga kampanya sa media nga gipasiugdahan tungod sa linilong nga motibo batok sa mga organisasyon. Niini nga sitwasyon ang mga trabahante sa mga pasilidad nagsagubang sa pagpakaulaw, mga panghulga pinaagi sa mga tawag sa telepono, lakip pa gani ang mga paghugpa sa mga kapulisan. Ang mga organisasyon sa kanunay hingpit nga naghatag og suporta ug proteksyon ug paghimo sa legal nga mga lakang sa panahon kanus-a mahilambigit ang mga kapulisan. May mga panahon nga mismo ang nagtanyag sa mga serbisyo makahagit. Naandan nga ang dawaton sa trabaho sulod sa mga pasilidad mao lang kadtong nagtuo sa katungod sa babaye ibabaw sa iyang lawas. Apan dili malikayan nga human mahatagi sa pagbansay ug sa pagsugod na sa mga buluhaton, adunay pipila nga dili mosugakod sa pagpadayon. Nagsagubang usab karon ang Pakistan sa pagkuyanap sa gitawag nga "extremism" sa tibuok kalibutan. Sa amihanang bahin sa maong nasud adunay lakang sa pagpakita sa Islam diha sa panagway pinaagi sa pagpasira sa mga barberohan aron ang mga lalaki tubo-an ug bungot, pinugos nga pagsira sa mga CD/DVD shops , pagdaut sa mga "non government organizations" (NGO) ug "fieldworker" sa gobyerno nga nagdala sa programang panglawas ug kaayuhan sa katawhan isip mga ahente sa langyaw sa kasadpan ug ang paghulga sa pagkandado sa mga tulunghaan alang sa mga batang babaye. Kini nga mga panghitabo magsugod og paghatag og negatibong epekto diha sa paggahin og mga serbisyo alang sa kinatibuk-ang panglawas. Kini dugang nga makabalda sa pagpahigayon sa mga pamaagi sa pagpugong sa pagkamabdos ug molungtad ngadto sa pagdaghan sa mga panghitabo sa peligrosong pagpakuha. Ang Dalan sa Pag-uswag. Kinahanglan atubangon kining nagkalapad nga ekstremismo ug ang ubos nga kahimtang sa kababayen-an. Angay mapahibalo nga ang abortion dili man illegal apan gipugngan. Ang pagpakahilom tali sa kamatuoran sa peligrosong pagpakuha nga nanghitabo tungod sa kakulang sa luwas nga serbisyo angay nga pukanon. Labing mahinungdanon ang pagsusi sa pagpakuha ug paggamit sa pamugong sa pagkamabdos base sa han-ay sa edad busa dugang nga masabtan ang nagkadaiyang panginahanglan sa batan-ong kababayen-an lakip na ang paghatag ug programa hilabot niini. Kinahanglan igahin sa kababayen-an, lakip na sa 8 Vol. 12 No.3 2006 Para sa Pagbag-o dili minyo, ang komprehensibo nga impormasyon ug mga serbisyo tali sa mga sekswal ug kinatibuk-ang panglawas nga mga katungod. Angay nga dugang masabtan sa kalalakin-an ang hisgutanan sa aborsyon, ang iyang kamatuoran sa kinabuhi sa kababayen-an, ug lakip na ang katungdanan sa lalaki pagpugong sa dili planadong pagkamabdos. Sa katapusan, ang anaa sa "reproductive health sector" angay nga mobuhat niining mga buluhaton. Angay isulong ang pagtangtang sa mga balaod nga nagpugong sa aborsyon kay kini katungod man sa kababayen-an ug tilokon ang kahigayunan nga gitagana na sa balaod alang sa luwas ug makatawhanon nga serbisyo sa pagpakuha o pag-atiman sa mga komplikasyon gumikan niini para sa kababayen-an sa tanang edad. Kining tanan mahimong makadawat og pagsupak. Apan ang pagbaliwala sa angay nga buhaton magtagana sa daghang kababayen-an bata man o tigulang ngadto sa ilang hinanaling lubnganan. Panapos nga pahinumdum 1 Population Council. 2004. Unwanted Pregnancy and Post-Abortion Complications in Pakistan:Findings from a National Study. Pakistan: Population Council. 57p. 2 Women Living Under Muslim Laws, Shirkat Gah. 1996. Time to Speak Out: Illegal Abortion and Women's Health in Pakistan. Special Bulletin. December 1996. 34p. 3 Population Reference Bureau (PRB). 2006. "The world's youth: 2006 data sheet." USA: PRB. 4 POLICY Project. 2003. Adolescent and Youth Reproductive Health in Pakistan: Status, Issues, Policies and Programmes. USA: Futures Group International. 48p. Sinulat ni Insha Hamdani, Email: Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) PAGSUBAY SA MGA KALIHUKAN SA NASUD Internasyunal reproductibong kahimsog (sexual and reproductive rights). Ang gipadayag sa AI ngadto sa mantalaan o peryodiko niadtong Hunyo 14, 2007 nagkanayon nga ang gimbut- an misuporta nga dili isipon nga krimen ang aborsyon (decriminalization of abortion) aron maseguro nga adunay maduolan nga serbisyong panglawas ang kababayen-an ilabi na kon adunay mga komplikasyon gumikan sa aborsyon, ug mapanalipdan ang ilang pagduol sa aborsyon, sulod sa ikatugot nga buwan sa pagmabdos kon ang ilang panglawas o tawhanong katungod mahimutang sa peligro. Ang IPAS, usa ka internasyonal nga organisasyon alang sa reproduktibong katungod ug nakabase sa Estados Unidos, naghiusa o nag-organisa sa 50 ka mga kapunungan sa tibuok kalibotan (lakip ang ARROW, Network of Asia-Pacific Youth ug Sisters in Islam) sa pagpirma sa sulat suporta alang sa Amnesty International (AI) sa iyang pagsagop ug gimbut-an tali sa aborsyon. Kining sulat gipadala niadtong Marso 2007 ngadto kang Larry Cox, Executive Director sa Amnesty International, Estados Unidos. Ang pasiunang palisiya nga sa pagkakaron gitun-an sa AI magpanday sa iyang baruganan tali sa pagpahiduol sa serbisyong panglawas tali sa komplikasyon gumikan sa aborsyon. Ang pagtugot sa aborsyon sa higayon sa lugos, lugos nga buhat sa kadugo (incest) o kun nahulga ang kinabuhi sa babaye; ug pagtangtang sa silot batok sa nagpakuha ug nagkuha. Gisuportahan sa IPAS ang pagsagop sa AI og gimbut-an tali sa aborsyon apan nagtuo sila nga ang mas kusganon nga mga gimbut-an nga magsubay sa mga sukaranan sa tawhanaong katungod maoy hul-os nga makapauswag sa katungod sa babaye. Napunting na sa United Nations Special Rapporteur on the Right to Health, sa African Union, ug sa United Nations Treaty Monitoring Committee ang mga implikasyon ngadto sa tawhanong katungod sa mga delikado o peligroso nga aborsyon. Kon walay kaduolan nga serbisyong luwas, duol sa 70,000 ka mga babaye ang mamatay, ug gibana-bana nga 5 ka milyon (5M) ang ma-ospital kada tuig tungod sa komplikasyon. Ang mga kabus nga kababayen-an mao ang magsagubang niining mapintas nga alantuson. D U S A N A S N A K U H i l A K A G M A S y A B U S G A P Ang Sex Selective nga Aborsyon. (Aborsyon nga nagdepende kon babaye o lalaki ba ang bata) maoy usa sa mga isyu nga nahimong sentro sa panaglantugi didto sa ika-51 nga tigum sa Commission on the Status of Women (CSW ) nga nahitabo niadtong 26 sa Pebrero hangtud 9 sa Marso 2007, didto sa New York City ug gitambongan sa 91 ka nasud, 2,000 nga nagkalain-laing grupo sa katilingban, ug sa gibana- bana nga 4,000 ka tawo. Ang tema karong tuiga, "Ang Pagwagtang sa Tanang Klase sa Pagpihig ug Kapintas Ngadto sa Batang Babaye" (The Elimination of All Forms of Discrimination and Ang atensyon nga gihatag sa mga magsisibya mahitungod sa paggamit ug ultrasounds sa India ug China aron mahibaw-an daan ang pagkatawo sa bata (fetal sex), tungod sa ilang pagpihig pabor sa anak nga lalaki, nahimong usa ka grasya alang sa mga konserbatibo nga grupo. Violence Against the Girl Child), usa unta ka luwas nga isyu, apan gigamit kini sa mga konserbatibo nga mga grupo (right-wing groups) aron ilang mapaduso ang mga kontra-sa-kapili-an (anti-choice) nga katuyo-an. Ang resolusyon sa "sex selective abortion" gipa-ila sa Estados Unidos ug gisuportahan sa mga organisasyon nga kontra-sa-kapili-an. Ang resolusyon nakita sa SRHR (Sexual and Reproductive Health and Rights) nga usa ka malimbongon nga lakang aron mahilakip sa internasyunal nga kasabutan ang mga pinulungan nga sa umaabot mahimong makahagip-ot sa kahigayunan alang sa aborsyon ug uban pang serbisyo tali sa reproduktibong kahimsog. Nagtaho: Patty Skuster, Policy Associate, IPAS, USA, Tel. +1-919-960-5589. Email: skusterp@ipas.org Si Elisha Dunn-Georgio sa Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS) mihatag og katin-awan sumala sa mosunod: Ang atensyon nga gihatag sa mga magsisibya mahitungod sa paggamit ug ultrasounds sa India ug China aron mahibaw-an daan ang pagkatawo sa bata (fetal sex), tungod sa ilang pagpihig pabor sa anak nga lalaki, nahimong usa ka grasya alang sa mga konserbatibo nga grupo. Imbes tutukan ang mga katilingbanong hinungdan sa dili patas o makatarunganon PAHIBALO GIKAN SA MGA TIGMANTALA: Ang ARROW gihangyo sa paghatag og usa ka pagtuki niadtong pasiunang gimbut-an nga nakatutok sa kababayen-an hiatol sa AI Malaysia Annual General Meeting niadtong Abril 15, 2007 didto sa Kuala Lumpur. Nasagop sa AI ang gimbut- an ug gi-apil ang mga pinili nga aspeto sa aborsyon sa mas halapad nga gimbut-an kabahin sa katungod sa sekswal o Para sa Pagbag-o 9 Vol. 12 No.3 2006
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) nga pagtan-aw sa babaye o lalaki sanglit mas nahatagan og gibug-aton ang lalaki gigamit hinuon kini sa mga konserbatibo nga grupo aron adunay baruganan ang ilang mga pangatarungan sa mga katungod sa wala pa matawo nga bata (fetal rights and personhood). Ang pagtambong niining grupoha sa UN nakahatag og alarma, sa yano nga pagkasulti. Apan ang labaw pa nga makakulba tingali mao ang nagkalapad nga impluwensya nga ilang gihuptan ug ang ilang kahanas sa pagpaugong sa tingog sa mas hilabihan ka konserbatibo nga baruganan sa pag-ugmad og mga internasyunal nga mga palisiya nga naglangkob sa mga katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog (SRHR).2 Ang paglantugi batok sa sex selective abortion (aborsyon nga nagdepende kon babaye o lalaki ba ang bata) nga nanukad sa "katungod nga mahimugso" (right to be born) usa ka malimbungon nga pamaagi sa mga konserbatibo nga grupo aron mahaguka ang SRHR sa kababayen-an ug mga batan-ong babaye. Ang pagpalabi sa lalaki ug ang aborsyon nga nagdepende sa pagkatawo sa bata walay duhaduha nga usa ka klase sa diskriminasyon o pamihig kontra sa mga bata nga babaye ug kababayen-an. Pero, si Yakin Enturk, U.N. Special Rapporteur on Violence Against Women, nagpunting sa nagkalain-laing butang, nga kining klase sa diskriminasyon may kalabutan sa kalisud, ekonomiya, ug sa dili patas nga pagtan-aw sa babaye o lalaki. Ug, hangtud dili nato mahatagan og kasulbaran, dili nato makab-ot ang mga tumong sa CSW (Commission on the Status of Women) sa pagpaundang sa tanang diskriminasyon ug pamintas sa mga bata nga babaye.2 Ang Ambassador sa Estados Unidos nga si Patricia Brister, sa iyang pagsaysay nganong gibakwi sa U.S. ang resolusyon tungod sa kakuwang og suporta, miingon nga ang mga taga U.S. nga mitambong wala mahimuot sa mga nasabutang hukom nga nagpalapad sa SRHR sa mga bata'ng babaye pinaagi sa pag-apil sa 'kadaghanang mga basihanan' (multiple references) sa mga programa ug mga kalihukan aron sila makasabot sa ilang sexuality.1 Sa katapusan, ang mga nasabutang hukom sa CSW aduna'y usa ra ka paghisgot sa "pagpili og pagkatawo sa wala pa ipanganak ang bata" (prenatal sex selection), sa mga mosunod:"Wagtangon ang tanang klase sa diskriminasyon batok sa bata nga babaye ug ang mga hinungdan sa pagpalabi sa anak nga lalaki, nga miresulta sa kuyaw ug sayop nga mga binuhatan mahitungod sa pagpatay sa babaye nga bata (Female infanticide) ug pagpili sa pagkatawo sa wala pa kini gipanganak (prenatal sex selection), nga posibleng adunay mga importante nga epekto sa kinatibuk-ang katilingban (14.9).3 Mga Tinubdan: (1) SIECUS. March 2007. International Right Wing Watch (IRWW). (2) Dunn-Georgiou, Elisha. "Right-wingers at the Commission on the Status of Women." Available at: 10 Vol. 12 No.3 2006 Para sa Pagbag-o SIECUS, 1706 R Street, NW Washington, DC 20009. Tel.: +1-202-265-2405. Fax.: 202-462-2340, (3) CSW Agreed Conclusions, available at: csw/51sess.htm#outcomes Malaysia Ang pagmabdos nga supak sa kabubut-on ug ang reproduktibong kapili-an ug katungod lakip na ang pagpahaduol sa serbisyo alang sa pagpugong sa pagkamabdos ug aborsyon maoy mga mahinungdanong nahisgutan sa Kehamilan yang tidak diingini: Pilihan wanita dun hak-hak reproduktif ke atas kontrasepsi dan pangguguran didto sa sa Fiesta Feminista-Malaysia, niadtong Hunyo 17, 2007 sa Kuala Lumpur. Gipahigayon kini sa Reproductive Rights Advocacy Alliance of Malaysia (RRAAM). Ang tigum nilungtad ug duha ka oras ug gitambongan sa 30 ka tawo nga kadaghanan anaa sa mga organisasyon sa mga kababayen ug media sa tibok Malaysia. Si Rashidah Abdullah, RRAAM co-coordinator, ARROW co-founder ug dugay nga aktibista sa Reproduktibong Katungod, nagpakita sa tinud-anay nga kahimtang sa mga kababayen-an sa Malaysia ug sa dili maayo nga programa sa pagplano sa pamilya sa gobyerno, nga miresulta sa nihit nga paggamit og mga kontraseptibo sa kababayen-an ug daghan nga pagmabdos nga supak sa kabubut-on. Iyang gilatid ang mga nagkalain-laing lakang nga gihimo sa kababayen-an sa pag-atubang sa dili tinuyo nga pagmabdos. Nahisgutan usab ang mga isyu nga may kalabutan sa pagpahaduol sa serbisyo alang sa aborsyon (pananglitan, kalidad sa serbisyo, isyung legal, ekonomikanhon ug katilingbanong mga babag, pagtunhay sa serbisyong pagtambag human sa aborsyon ug uban pa) ug natapos kini sa paghisgut mahitungod Ang Reproductive Rights Advocacy Alliance sa Malaysia namugna sa tuig 2007 isip alyansa sa matag-usa ug NGOs nga nanumpa sa pagpahaduol sa luwas, legal ug barato nga serbisyo sa aborsyon ug pamugong sa pagkamabdos pinaagi sa kasayuran, pagtuon, ug pagpaduso gamit ang kamatu- oran. Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) sa reproduktibong katungod sa mga kababayen-an. Si Mr. S. Radhakrishnan, abogado ug kanhi Presidente sa Medical Legal Society, naghisgut sa mga legal nga Katungod sa kababayen-an tali sa aborsyon. Iyang gitumbok nga, sukwahi sa kasagaran nga pagsabot, ang balaod nagtugot sa doktor nga makabuot sa paghunong sa pagmabdos gumikan sa pisikal ug mental nga mga hinungdan. Sa katapusan, Si Dr. S.P. Choong, RRAAM co-coordinator ug direktor sa klinika nga nagtutok sa kababayen-an sulod na sa 20 ka tuig, naghisgut sa tinuod nga sukod sa aborsyon sa Malaysia. Iya usab gipunting ang mga elemento sa serbisyo sa aborsyon nga nagtutok sa kababayen-an ug ang mga hagit sa pagpahaduol niining maong serbisyo. Iyang gitataw ang legal nga kahimtang sa aborsyon ug iyang gihingusgan ang panginahanglan sa paghugpong sa nagkalain-laing grupo sa nasud aron mapalambo ang pagpahaduol sa luwas nga serbisyo sa aborsyon ngadto sa kababayen-an. Ang Reproductive Rights Advocacy Alliance sa Malaysia namugna sa tuig 2007 isip alyansa sa matag- usa ug NGOs nga nanumpa sa pagpahaduol sa luwas, legal ug barato nga serbisyo sa aborsyon ug pamugong sa pagkamabdos pinaagi sa kasayuran, pagtuon, ug pagpaduso gamit ang kamatu-oran.Ang tigum Fiesta Feminista session maoy unang pangpublikong kalihukan sa RRAAM; kini sundan og panagtigum sa 200 ka mga doktor ug nurses didto sa Sesemban sa Hulyo 3, 2007. Tinubdan: Reproductive Rights Advocacy Alliance Malaysia (RRAAM), Email: Nepal Human sa pipila ka tuig nga pagpaduso, ang aborsyon, sa katapusan gitugot na sa balaod sa Nepal niadtong a r i e v i l O e d a m L o d r a u d E i : y b o t o h P Para sa Pagbag-o 11 Vol. 12 No.3 2006
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) 2002. Gisugdan ang mga serbisyo diha sa mga publikong tambalanan, inubanan sa taho gikan sa Ministro sa Panglawas niadtong Marso 2007 nga labaw sa 100,000 nga luwas nga serbisyo sa aborsyon ang nahatag ngadto sa mga kababayen-an pinaagi niining mga tambalanan. Bisan pa niining makapa-aghat nga taho, daghan pa ang angay buhaton aron mahibalo-an sa katawhan sa kabanikanhan nga sa pagkakaron gitugot na sa balaod sa Nepal ang aborsyon, si Dr. Aruna Upreti nagkanayon sa iyang namantala nga pakisusi.450 ka mga babaye ug 50 ka lalaki (miyembro sa komunidad nga miboluntaryo og serbisyo sa panglawas, miyembro sa mga organisasyon sa komunidad, mga nagtrabaho sa NGO, mga magtutudlo ug mga trabahante) ang nahi-apil sa panagtapok-tapok sa pakisusi. Gibutyag sa maong pakisusi nga 90% sa kababayen- an wala makahibalo nga ang aborsyon gitugotan na sa balaod. Sa laing bahin, labaw sa 80% sa mga kalalakin-an nakahibalo nga ang aborsyon gitugot na sa balaod apan wala mopa-ambit niining kasayuran sa ilang mga asawa ug mga kadugo. Apan tingali mas labaw nga makahingawa nga bisan ang mga tigpahigayon sa serbisyong panglawas wala usab makahibalo niini. Ang mga tigtabang nga mga nars ug komadrona sa mga nagkalain-laing lugar, ingon usab ang mga staff nurses sa ospital gawas sa Kathmandu, wala makahibalo sa pagtugot sa aborsyon sa ilang balaod. Lunlon doktor ug nars lamang nga nakaagi 12 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o ug pag-bansay sa pag-atiman human sa aborsyon ang nakahibalo sa maong balaod. Apan makasubo nga kining mga tigpahigayon sa serbisyong panglawas kulang sa panglantaw sa katungod Imbes sabton nga ang pagdangop sa aborsyon usa ka batakan nga katungod sa kababayen- an, kadaghanan kanila nagmando sa pagtugot gikan sa mga bana o mga kadugo sa dili pa ihatag ang serbisyo. Sa usa ka grabeng kaso, ang ospital sa Bheri nga nahimutang sa Halayo nga Rehiyon sa Sidlakang Nepal nag-awhag sa mga kababayen-an nga magdala og rekomendasyon gikan sa komitiba sa distrito sa ilang komunidad una sila mahatagan og serbisyo. Ang pakisusi usa ka panawagan sa gobyerno ug katilingban alang sa paghatag og igo nga kasayuran mahitungod sa balaod hilabina sa mga probinsya; ang pagwagtang sa babag nga administratiba, ingon pananglitan sa pag-uyon sa bana, nga nakahatag og kalisod sa mga kababayen-an nga makadawat og luwas nga serbisyo sa aborsyon; ug mapalig-on ang pagpatuman sa mga program tali sa maki-angayon nga pagtan-aw sa babaye ug lalaki aron siguro nga ang aborsyon maila isip katungod sa usa ka babaye. Tinubdan: Dr. Aruna Uprety, Independent Consultant and ARROW Programme Advisory Committee member. Email: arunauprety@yahoo.ca e t r a M n y e d o R : y b o t o h P Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) MGA KAHINGUHAAN NGA GIKAN SA SENTRO SA KASAYURAN UG DOKUMENTASYON Center for reproductive rights (Crr). 2005. "Adolescents need safe and legal abortion." New York: CRR. 5p. Available at adolescents.pdf Tel +917-637-3600. Fax.: +917-637-3666 Kining hamubo nga sinulat usa ka maayo nga tamdanan alang sa mga tigpanday og mga palisiya ug sa mga tigpaduso og tighimo og mga programa sa katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog sa kabatan-onan. Pinaagi sa paghatag og ebidensya nga ang kabatan-onan mas anaa sa dakung risgo sa dili tinuyo'ng pagmabdos, malagmit nga mas modangop sa dili luwas nga pamaagi sa pagpakuha, ug adunay mga panginahanglan sa panglawas nga lahi sa mga edaran, kining dokumento naghatag og mga lig-on nga pangatarungan nga nanukad sa katungod aron ang gobyerno motangtang sa tanang mga babag sa luwas nga mga serbisyo sa aborsyon alang sa kabatan-onan. Kini nagpunting usab og mga rekomendasyon sa isyu gikan sa United Nations Committee on the Rights of the Child. N A A H U G N i Cook, R. & Dickens, B.M. 2000. "Recognizing adolescents' evolving capacities to exercise choice in reproductive health care. International Journal of Gynecology & Obstetrics. Vol. 70, Issue 1, pp. 13-21. Contact: rebecca_ cook@utoronto.ca and bernard.dickens&utoronto.ca Kini nga dokumento naghisgut og mga isyu mahitungod sa mga katungod sa ginikanan (parental rights) ug mga katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog sa mga kabatan-onan. Kini nagtan-aw sa UN Convention on the Rights of the Child (Kombensyon sa Tinipong Kanasuran Mahitungod sa Katungod sa Bata) nga gidawat ug gipirmahan sa tanang gobyerno gawas lamang sa Somalia ug USA, ug naglatid og mga konsepto sa naglipang nga katakus sa kabatan-onan alang sa mga kapili-an sa pag- atiman sa reproduktibong kahimsog. Sa ingon niana mahimong modoul ang kabatan-onan sa serbisyong pag-atiman sa reproduktibong panglawas bisan sa walay pagsanong sa ginikanan. Pinaagi sa paggamit sa CRC, gisusi nila ni Cook ug Dickens ang mga katungdanan sa gobyerno ug sa mga tigpahigayon sa serbisyong panglawas aron mapatuman ug matubag ang mga katungod ug panginahanglan sa sekswal ug reproduktibong kahimsog sa kabatan-onan. Kini gitapos sa usa ka mubo nga pagtuon sa Profamilia, usa ka NGO sa nasud sa Colombia nga nagdumala sa mga sentro ug serbisyo alang sa kabatan- onan ug mahimong sumbanan sa pagsuporta sa naglipang nga katakus sa mga kabatan-onan. Daghang mga kahinguhaan mahitungod sa katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog sa mga kabatan-onan ang wala magtagad sa aborsyon, samtang ang mga basahon sa aborsyon walay lawom nga pagtuki sa panginahanglan sa kabatan-onan. Kini nga dokumento maoy mipuno niini nga mga pagkulang, pinaagi sa paghatag ug kasayuran ug mga sugyot sa pagtubag sa sangputanan sa dili tinuyo nga pagkamabdos sa kabatan-onan hilabi na mahitungod sa abortion, pagtambag ug pag-atiman. H A K Gitinguha niining balasahon ang pagtabang sa mga tigpanday sa palisiya ug tigpatuman sa mga programa sa pagsiguro nga ang mga batan-ong babaye kinsa mohukom alang sa ilang dili tinuyo nga pagsabak hilayon makaduol sa de-kalidad ug malangkubon nga serbisyong panglawas. Ang Adolescents nabahin ngadto sa upat. Ang "Introduksyon" nagtin-aw sa hisgutanan sa pagkamabdos sa batan-on, tinuyo nga pagpakuha, katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog lakip na ang mga balaod nga may kalabutan sa aborsyon tali sa mga batan-on sa mga piniling nasud. Ang seksyon sa "Gambalay sa Gimbut-an" (Policy Framework) naghisgut sa mga mahimong lakang sa pagpugong sa dili tinuyo nga pagkamabdos tali sa kabatan- onan, paghatag kanila sa kasayuran bahin sa aborsyon, pagpahaduol sa malangkubong pag-atiman human sa aborsyon, ug paghatag ug kahigayunan nga sila makaduol sa luwas ug mga legal nga aborsyon. Ang seksyon sa De Bruyn, M.; Packer, S. 2004. Adolescents, Unwanted Pregnancy and Abortion: Policies, Counseling and Clinical Care. Chapel Hill NC, USA: Ipas. 50p. Available at Asp Tel: +919- 967-7052. Fax: + 919-929-0258. Para sa Pagbag-o 13 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) "Counseling and Clinical Care" (Pagtambag ug Klinika nga Pag-atiman) nagpakita sa mga rekomendasyon sa psychosocial ug klinikang pag-alima nga gihugpong gikan sa nagkalain-laing tamdanan sa sekswal ug reproduktibong kahimsog. Ang "Appendices" (Mga Gipataban) naglakip og mga sinulat gikan sa mga dokumento sa tawhanong katungod kalambigit sa reproduktibong kahimsog sa kabatan-onan, mga pagtibuok sa mga nasudnong bala-od mahitungod sa aborsyon tali sa kabatan-onan, ug sa mga galamiton sa pagtudlo ug pagtambag. Ang katapusan nga seksyon naghatag og mga lista sa mga magamit nga mga kahinguhaan alang sa mga tigpanday og mga gimbut-an, mga panuki-duki, mga tigtambag, mga tigpahigayon, sa pag-alima, ug sa kabatan-onan mismo. Ang sinulat ni Sarah Parker, "Danger Ahead: How restricting teens' access to safe abortion threatens their lives and health" gihimo usab sa IPAS niadtong 2005 pinasikad sa dokumento nga Adolescents. Faundes, A.; Barzelatto, J.S. 2006. The Human Drama of Abortion: A Global Search for Consensus. Nashville, USA; Vanderbilt University Press. 200p. For purchase details go to: Tel: +615-322- 3585. Fax: +615-343-8823 Isip tinun-an sa medisina ug mananambal, ang duha ka manunulat nahimong saksi sa kamatayon ug kadaot nga dangat sa dili luwas nga pagpakuha. Ang ilang mga kasinati-an nagmugna sa usa ka libro nga nagpadayag ug tataw nga sumbanan sa pakighinabi lagmit mahiusa ang nasiak-siak nga panglantaw sa aborsyon. Ang una sa upat ka bahin mao ang "The Human Drama of Abortion (Ang Tawhanong Dula sa Aborsyon)." Kini naghisgut sa personal ug katilingbanong suliran tali sa aborsyon. Ang ikaduhang bahin nagbatbat sa nagsumpaking mga hiyas nga gi-atubang sa mga propesyunal sa kahimsog kalambigit sa aborsyon. Ang ikatulong bahin, naglambigit sa pagpa-uswag sa kahimtang, nagsusi sa mga nahimo na nga lakang nga napamatud-an nga epektibo sa pagpakunhod sa aborsyon ug sa pagpa-ubos sa tawhanon, katilingbanon ug ekonomikanhong bugti sa aborsyon. Ang ika-upat nagtuki sa panginahanglan sa mga katilingban nga makakab-ot og usa ka politikanhong kahiusahan sa isyu. Sa kinatibuk-an, kini nagsugyot nga kadaghanan sa katawhan nagtuo nga ang kalibutan mas haruhay nga puy-an kun ang aborsyon, wala man gidili apan mapugngan. Apan gidawat sa kadaghanan nga ubos sa mga piniling kahimtang, ang aborsyon mahimong hatagan og pagtugot. Ilang gipasabot nga kun dili lang ipasulabi sa duha ka nanagsumpaking pundok ang ilang panaglahi, maablihan ang mabungahon nga panagsabot- 14 Vol. 12 No.3 2006 Para sa Pagbag-o sabot ug maluwas ang daghang kinabuhi. Sila nagtuo nga kun ang daghan nga nagpakahilom mahatagan sa kasayuran, kini makausab sa mga panglantawaron makab- ot ang politikanhong kahiusahan. Shah, I.; Ahman, E. 2004 "Age patterns of unsafe abortion in developing country regions." Reproductive Health Matters. Vol. 12, No. 24 (supplement), pp. 9-17. Contact: shahi@who.int Ang dagan sa pangidaron sa mga nagpakuha mahinungdanong yawi alang sa haum ug epektibo nga mga lakang sa pagpugong sa peligrosong pagpakuha ug sa paghatag og pag-alima human sa aborsyon. Kini nga dokumento nagtuki sa kalapad sa peligrosong aborsyon sumala sa edad ug rehiyon diha sa naglambong kanasuran ginamit ang mga namantalang pakisusi sukad sa 1985 ngadto sa 2002. Kini nagpakita sa mga kasayurantali sa panghitabo sa tinuyong pagpakuha subay sa han-ay sa nagkalain-laing edad sa Africa, Asia ug Latin America/ Caribbean regions. Kini nagpadayag nga 9% sa peligrosong pagpakuha sa Asya nahitabo tali sa mga nag-edad ug 15- 19, ug ang mas daghan nga 23% nahitabo tali sa mga nag- edad 20-24. Ang pagtuki ni Shah ug Ahman nagpakita nga ang mga lakang sa Africa angayan itutok sa nag-edad ug 25 pataas, sa edad 20-35 alang sa Latin America ug sa Caribbean. Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Warriner, I.K.; Shah, I.H. (Eds.). 2006. Presenting Unsafe Abortion and Its Consequences: Priorities for Research and Action. New York & Washington: Guttmacher Institute. 243p. Available at: Preventing Unsafe Abortion.pdf Tel.: +212-248-1111. Fax: +212-248-1951. Kining maayo nga kasayuran nagpundok sa tanang mga dokumento nga gihatag ngadto sa konsultasyon nga gipasi-ugdahan sa WHO (World health Organization, aron pagtuki sa kalibutanon ug rehiyonal nga problema tali sa dili luwas nga aborsyon. Kini usab nagpunting sa usa ka gambalay sa pakisusi sa tinguha nga mapaubos ang mga dili tinuyo nga pagkamabdos, peligrosong pagpakuha ug ang bagô ngadto sa mga babaye, ilang pamilya ug sa sistemang panglawas sa publiko. Niadto nga tigum, gisusi sa mga eksperto ang nagtunhay nga kamatuoran tali sa dili luwas nga aborsyon. Gisusi usab ang mga hinungdan sa maong kahimtang nga nagpadayon ang problema, ug gipunting ang mga oportunidad para malikayan ang dili luwas nga aborsyon ug ang mga nakababag sa pagpugong niini. Gihatagan ug pagtagad sa mga nisalmot ang mga teyoritikal ug medikal nga mga isyu nga adunay kalabutan sa pagpanuki-duki sa dili luwas nga aborsyon ug gipanday ang rehiyonal nga mga prayoridad sa paglikay sa dili luwas nga aborsyon. Ang basahon nagpunting sa mga mahinungdanon nga hisgutanan alang sa mga panukiduki ug lakang sa paglikay sa dili luwas nga aborsyon. Ang mga tigbasa sa Asya-Pasipiko nagpakita og interes sa sinulat ni Bela Ganatra, "Unsafe Abortion in South and in South- East Asia: A review of the evidence" nga misusi sa mga pagmatuod sa mga dangpanan sa luwas nga aborsyon, nagpunting sa mahinungdanong mga prayoridad sa pagpanukiduki ug programa ug sa mga kakulang tali sa kasayuran. milyones ka tinuyo nga pagpakuha (halos katunga sa 46 ka milyon nga tinuyo nga aborsyon sa matag tuig) ang gibanabana nga dili luwas, ug nga 13% sa mga kamatayon nga kalambigit sa pagkamabdos naggumikan sa mga komplikasyon sa dili luwas nga aborsyon. Kini nga dokumento miila nga, sa halos tanang nasud sa kalibutan, ang aborsyon gitugotan sa balaod aron maluwas ang kinabuhi sa usa ka babaye; sa sobra sa 3/5 sa mga nasud, gitugotan aron mapanalipdan ang pisikal ug mental nga kahimsog sa kababayen-an; ug diha sa halos 40%, gitugotan kini alang sa mga kaso sa lugos o lugos hinimo sa kadugo o kun may deperensya ang gisabak. Ang dokumento alang sa teknikal ug pang-palisiya nga giya, gimugna uban ang sugyot sa daghang mga internasyunal nga eksperto sa pamalaod, medisina, lagda sa pamatasan, katilingbanong siyensya, ug pangpublikong panglawas. Usa kini ka malangkubon nga panglantaw sa mga aksyon nga angay buhaton sa mga propesyunal sa panglawas sa sulod ug gawas sa gobyerno aron pagseguro nga mahatag ang luwas, de-kalidad nga mga serbisyo sa aborsyon ubos sa pagtugot sa balaod. Kini nagtanyag sa usa ka tinibuok nga panglantaw sa mga hagit nga gi-atubang sa pangpublikong panglawas mahitungod sa dili luwas nga aborsyon, naghatag og mga detalye sa nagkalain- laing aspeto sa pag-alima alang sa luwas nga aborsyon, mga isyu nga gi-atubang sa sistema sa panglawas diha sa pagpahiluna sa mga serbisyo, ug mga konsiderasyon pinasubay sa mga balaod, kalagda-an ug mga gimbut-an alang sa pagpalambo sa kalidad ug pagtanyag sa pag- alima. Ang ubang dokumento naglakip sa "Abortion, human rights and the International Conference on Population and Development (ICPD)" ni Rebecca J. Cook; "The incidence of unsafe abortion: A global review" ni Susheela Singh; ug "Reducing the complications of unsafe abortion: The role of medical technology" ni David A. Grimes. World Health Organization (WHO). 2003. Safe Abortion: Technical and Policy Guidance for Health Systems. Geneva, Switzerland: WHO. 106p. Available at safe_abortion.pdf Tel.: +4122-791-2111.Fax: +4122-791- 3111. Kining mahinungdanon nga kahinguhaan gimugna sa WHO aron matubag ang hagit sa pagpatunhay sa luwas nga serbisyo sa aborsyon, tungod kay dul-an sa 20 Para sa Pagbag-o 15 Vol. 12 No.3 2006
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Uban Pang Kahinguhaan Bearinger, L.H. [ et al.]. 2007. "Global perspectives on the sexual and reproductive health of adolescents: Patterns, prevention, and potential." 12p. The Lancet Early Online Publication. Boonstra, H.D. [et al.]. 2006. Abortion in Women's Lives. Washington, DC, USA: Guttmacher Institute. 44p. Available at Bott, S. [et al.]. [Eds.]. 2003. Towards Adulthood: Exploring the Sexual and Reproductive Health of Adolescents in South Asia. Geneva: World Health Organization. 244p. Family Care International & Ipas. 2005. Improving Access to Safe Abortion: Guidance on Making High Quality Services Available, A Presentation Package for Advocates. [CD-ROM]. Grimes, D.A. [et al.]. 2006. "Unsafe abortion: The preventable epidemic." Lancet SRHR Series. 12p. Available at PATH, Ipas. 2005. Sparking Dialogue: Initiating Community Conversations on Safe Abortion. PATH and Ipas. 12p. Available at: Sjödahl, Silvia. (Ed.). 2004. Respect Choice: Safe Abortion, A Prerequisite for Safe Motherhood. Stockholm, Sweden: The Swedish Association for Sexuality Education (RFSU). 114 pp. Available at Tylee, A. [et al.]. 2007. "Youth-friendly primary-care services: how are we doing and what more needs to be done?" The Lancet Early Online Publication. 9p. Westley, Elizabeth. 2005. Saving Women's Lives: The Health Impact of Unsafe Abortion, Report of a Conference Held in Kuala Lumpur, Malaysia, 29 September - 2 October 2003. Montreal: Family Care International. 52p. Websites with resources on Abortion and youth Center for Reproductive Rights Guttmacher Institute International Planned Parenthood Federation alIssuesID=148 Ipas Youth Coalition &task=view&id=68&Itemid=92 16 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o Mga Gimantala sa ARROW ARROW. 2007. Rights and Realities: Monitoring Reports on the Status of Indonesian Women's Sexual and Reproductive Health and Rights - Findings from the Indonesian Reproductive Health and Rights Monitoring & Advocacy (IRRMA) Project. Kuala Lumpur: ARROW. 216p. Price: US$ 10.00 ARROW. 2005. Monitoring Ten Years of ICPD Implementation: The Way Forward to 2015, Asian Country Reports. Kuala Lumpur: ARROW. 384p. Price: US$ 10.00 ARROW, CRR. 2005. Women of the World: Laws and Policies Affecting Their Reproductive Lives, East and Southeast Asia. New York: Center for Reproductive Rights. 235p. Price: US$ 10.00 ARROW. 2003. Access to Qua lity Gender-Sensitive Health Services: Women-Centred Action Research. Kuala Lumpur: ARROW. 147p. Price: US$ 10.00 ARROW. 2001. Women's Health Needs and Rights in Southeast Asia: A Beijing Monitoring Report. Kuala Lumpur: ARROW. 39p. Price: US$ 10.00 Abdullah, Rashidah. 2000. A Framework of Indicators for Action on Women's Health Needs and Rights after Beijing. Kuala Lumpur: ARROW. 30p. Price: US$ 10.00 ARROW. 2000. In Dialogue for Women's Health Rights: Report of the Southeast Asian Regional GO-NGO Policy Dialogue on Monitoring and Implementation of the Beijing Platform for Action, 1-4 June 1998, Kuala Lumpur, Malaysia. Kuala Lumpur: ARROW. 65p. Price: US$ 10.00 ARROW. 1999. Taking up the Cairo Challenge: Country Studies in Asia-Pacific. Kuala Lumpur: ARROW. 288p. Price: US$ 10.00 ARROW. 1997. Gender and Women's Health: Information Package No. 2. Kuala Lumpur: ARROW. v.p. Price: US$ 10.00 ARROW.1996. Women-centred and Gender-sensitive Experiences: Changing Our Perspectives, Policies and Programmes on Women's Health in Asia and the Pacific. Health Resource Kit. Kuala Lumpur: ARROW. v.p. Differential Pricing. Contact ARROW for details. ARROW. 1994. Towards Women-Centred Reproductive Health: Information Package No. 1. Kuala Lumpur: ARROW. v.p. Price: US$ 10.00 Payments accepted in bank draft form. Please add US$3.00 for postal charge. For more details, please email arrow@arrow. po.my Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Mga Kahulogan Ang gitawag nga "Parental Rights" kon ang katungod sa mga ginikanan, gigamit aron pagdiskarel sa mga SRHR sa kabatan-onan sa nasudnon ug lokal nga kalangkoban pinaagi sa mga balaod, ug mga gimbut-an sa mga ospital nga nagmando og pagtugot sa ginikanan o usa ka pasiuna nga pagpahibalo kanila aron mahatag ang luwas nga serbisyo sa aborsyon. Katungod sa Mga Ginikanan (Parental rights) Kini nga pulong gigamit sa mga konserbatibo nga grupo aron madid-an ang kabatan-onan sa pagduol sa mga paagi nga malikayan ang pagsabak, impormasyon ug pagtambag, edukasyon kabahin sa sekswalidad ug aborsyon. Ilang gipangatarungan nga ang mga ginikanan mao ang adunay gahum kon sukaranan mahitungod sa mga katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsug. Sa International Conference on Population and Development (ICPD), makusganon nila nga gisupak ang pag-ila sa mga katungod sa sekswal ug reproduktibong kahimsog o sexual and reproductive health and rights (SRHR) alang sa kabatan- onan ug sila naka-angkon og tipik nga kalampusan sa paglugpit niining maong mga katungod. Ang pinulongan nga gidawat sa nahingpit nga dokumento sa ICPD usa ka pauyon-uyon---ang ICPD niila sa mga "katungod, mga katungdanan ug mga responsibilidad sa mga ginikanan" sa paghatag og giya sa kabatan-onan mahitungod sa SRHR, samtang gimando usab ang pagpalampos ug ang pagpanalipod sa "mga katungod sa kabatan-onan sa edukasyon bahin sa ilang kinatibuk-ang kaayohan sa panglawas, impormasyon ug paggalam" (para 7.46) ug ang paggamit sa mga serbisyo nga dili pinugngan.1 Ngano man kaha nga ang masinati-ong pulong nga "Parental Rights" o katungod sa mga ginikanan mahimong makalimbong kay imbes nga mapanalipdan ang kabatan-onan, aduna hinuon kini'y sukwahi nga epekto. Ang gitawag nga "Parental Rights" kon ang katungod sa mga ginikanan, gigamit aron pagdiskarel sa mga SRHR sa kabatan-onan sa nasudnon ug lokal nga kalangkoban pinaagi sa mga balaod, ug mga gimbut-an sa mga ospital nga nagmando og pagtugot sa ginikanan o usa ka pasiuna nga pagpahibalo kanila aron mahatag ang luwas nga serbisyo sa aborsyon. Samtang ang kabatan-onan lagmit ganahan nga ilakip ang ilang mga ginikanan sa pagkab-ot og desisyon, ang gobyerno ug ang mga tighatag og serbisyo sa panglawas kinahanglan dili magmando niini. Sa pagkatinuod, daghan sa mga batan-on nga babaye ang abli makighinabi sa ilang ginikanan tali sa pagpakuha bisan kun wala kini nga balaod. Kadtong magdumili, kasagaran nahadlok sa mga negatibo nga sangputanan sama sa pagpalayas sa balay, o ang pagpugos nga ipadayon ang pagmabdos. Ang pamalaod og mga proseso nga nagmando sa pagpanginlabot sa ginikanan nagbutang sa kabatan-onan nga biktima sa pag-abuso o paglugos sa kadugo sa mas labaw pa nga risgo.Kining mga bala-od ug mga gimbut-an mao'y makapalangay sa desisyon sa pagpakuha, mopasaka sa pisikal nga mga risgo sa mga proseso sa matag semana nga malangay, o magtukmod sa kabatan-onan nga magpakuha sa dili luwas nga paagi, basta makaseguro sila nga kini tinago ug walay lain nga makahibalo.2 Ang Paglipang sa Katakus sa Kabatan-onan Ang Convention of the Rights of the Child (CRC) mi- ila nga ang kabatan-onan may katakus nga mohimo og desisyon kabahin sa ilang kinabuhi ug kini angayan nga tahuron. Gitamod usab niini ang ilang pribadong mga katungod (right to privacy). Ubos sa CRC, ang gobyerno gimando-an nga motahod sa katungod ug katungdanan sa mga ginikanan ug, kon gikinahanglan sa mga legal nga magbalantay, sa paghatag og giya ngadto sa bata alang sa pagpatuman sa iyang katungod sa pamaagi nga subay sa iyang naglipang nga katakus. Tungod niini, ang CRC mitakda og mga limitasyon sa papel sa mga ginikanan kon ang batan-on aduna na'y katakus sa paghimo og iyang kaugalingon nga desisyon. Ang kasagaran nga lagda mao nga ang kabatan-onan nga sarang ka aktibo sa pakighilawas nga walay pagkontrolar sa ginikanan may katakus nga makadawat sa mga pagtambag kabahin sa SRHR ug sa pag-alima bisan walay pagdumala sa ginikanan. Ang CRC binalaod nga nag-aghat sa gobyerno sa paglibkas sa mga legal, linagda, ug katilingbanong mga babag sa pagkuha og mahinungdanong kasayuran ug pagtagad; ug maseguro nga ang maghatag ug serbisyo sa panglawas may katakus sa pagsanta sa kapasidad sa kabatan-onan sa paghimo og makatarunganon, gawasnon, ug tinipig nga desisyon mahitungod sa ilang panglawas.3 N A G o l U H A K A G M Panapos nga pahinumdum 1 Bergman, Ylva. (Ed.). 2004. Breaking Through: A Guide to Sexual and Reproductive Health and Rights. Sweden: The Swedish Association for Sexuality Education (RFSU). 64 pp. Available at 2 Center for Reproductive Rights (CRR). 2005. "Adolescents need safe and legal abortion." New York: CRR. 5p. Available at adolescents.pdf 3 Cook, R. & Dickens, B.M. 2000. "Recognizing adolescents' 'evolving capacities' to exercise choice in reproductive health care." International Journal of Gynecology & Obstetrics. Vol. 70, Issue 1, pp.13-21. Pinagsama-sama ni Maria Melinda Ando, Programme Officer, ARROW. Email: malyn@arrow.org.my Para sa Pagbag-o 17 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) eDitoriAl teAM Editorial Team Saira Shameem, Executive Director Sivananthi Thanenthiran, Programme Manager Rodelyn Marte, Programme Manager Maria Melinda Ando, Programme Officer & Managing Editor of AFC Luciana Rodrigues, Programme Officer Michelle Rogers, Programme Officer Sai Jyothirmai Racherla, Programme Officer TM. Ali Basir, Designer Cebuano Translation Team Sociology and Anthropology Research (SOAR) Group, Translation Partner Organisation Elmira Judy Aguilar, Ph.D., SOAR Group Translation Coordinator & Proofreader Maria Melinda Ando, ARROW Translation Coordinator Reńe Alburo, Editor Mark Chito Telesforo L. Molina Jr., R. N., M. D. Editor, Translation & Layout Checker Jose Eleazar Bersales, M.A. and Fiscalina Amadora-Nolasco, Ph.D., Translator/s Jo-ann Pableo-Galanza, Lay-out Artist Expert External Readers Khawar Mumtaz, Shirkat Gah Senior Coordinator & ARROW PAC Member Ninuk Widyantoro, Women's Health Foundation Advisory Board Chair & ARROW Board Member Rashidah Abdullah, Reproductive Rights Advocacy Alliance of Malaysia Co-Coordinator & ARROW Board Member Special thanks to the ff. Programme Advisory Committee members for helping in conceptualising the issue: Aruna Uprety, Chee Heng Leng, Junice Melgar, Raijeli Nicole, Ranjani Krishnamurthy, Rowena Alvarez ARROWs For Change (AFC) is produced tri-annually and is primarily for Asian-Pacific women's organisations and decision- makers in health, population and sexual and reproductive health and rights. The bulletin is developed with input from key individuals and organisations in the Asia-Pacific region and ARROW's Information and Documentation Centre. Articles in AFC may be reproduced and/or translated without prior permission, provided that credit is given and a copy of the reprint is sent to the Editors. Copyright of photos belongs to contributors. AFC receives funding support from Oxfam Novib and the Swedish International Development Cooperation Agency (Sida). AFC Vol. 12 No. 3 is also available in English. This Cebuano translation was done in 2008. 18 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008) Para sa Pagbag-o The Asian-Pacific Resource and Research Centre (ARROW) is a regional non-profit NGO committed to promoting and protecting women's health rights and needs, particularly in the area of women's sexuality and reproductive health. We believe that good health and well-being and access to comprehensive and affordable gender-sensitive health services are fundamental human rights. ARROW's work will be done when: Health, reproductive health and population policies and programmes are re-oriented to become more accessible, affordable and comprehensive, and include a gender and rights approach; The women's movement and civil society become stronger and more effective in holding governments accountable to international commitments, influencing policy agendas on women's health and rights, and gaining sustained representation in decision-making structures; and Women's health outcomes and women's lives improve, particularly in the area of sexual and reproductive health and rights (SRHR) and violence against women (VAW), especially for poor and marginalised women and girls. The Sociology and Anthropology Research Group (SOARGroup) of the Department of Sociology and Anthropology in the University of San Carlos was established in 1994 as the Rudolf Rahmann Research Center, in honor of the founder of the department and the last German rector and first President of USC. Through the years, SOARGroup has been involved in research projects that revolve around gender issues; natural resource management; social impact assessments; community organizing and development; indigenous knowledge; and culture and tourism. Most of its current work, however, has been in the area of reproductive health such as STI and HIV/AIDS surveillance and prevention, maternal and child health (including grassroots health providers as traditional birth attendants), population management, and young people's reproductive health. To contact SOAR Group, please email and visit Feedback and written contributions, especially for the Resources and Monitoring Country Activities sections, are welcome. Please send them via e-mail to: afc@arrow.po.my or by mail to: Asian-Pacific resource & research Centre for Women (ArroW) No. 1 & 2 Jalan Scott, Brickfields 50470, Kuala Lumpur, Malaysia Tel: +603-2273-9913 Fax: +603-2273-9916 Website: Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) Ang Pikas nga Nawong: Pagpadako sa Ganghaan Ngadto sa mga Serbisyong Nagdalit og Kontraseptibo itandi sa mga minyo nga hingkod nga babaye---walay kasayuran nga makuha gikan sa Pasipiko. Ang paggamit sa moderno nga kontraseptibo tali sa mga nag-edad og 15-19 nagsukad lamang sa 2% didto sa Pakistan hangtud sa 47% didto sa Indonesia (itandi sa 10% ug 57% nga paggamit tali sa tanang minyo nga kababayen-an sa Pakistan ug Indonesia). Sa tanang pito (7) ka mga nasud nga adunay makuhang kasayuran, ang paggamit misaka diha sa grupo nga nag-edad 20-24, diin ang kinatas-ang pagsaka nahitabo sa Pilipinas, India ug Bangladesh.4 Sa pikas bahin, ang mga kasayuran mahitungod sa paggamit og kontraseptibo ug ang mga kalihukan sa pakighilawas sa mga dili minyo nga kabatan-onan wala makuha sa mga sistema sa nasudnong kasayuran sa panglawas ug demograpikong mga panukiduki. Aduna usa'y pipila ka pribadong nasudnon nga mga pagtuon, bisan nahibalo- an na nga nagsaka ang kalihukan sa pakighilawas sa mga batan-on bisan kon ang kababayen-an dugay nga nagminyo kon itandi sa panahon sa ilang inahan.5 Tungod niining kakulang sa pagsabut og pagdawat sa sekswalidad sa mga batan-on gawas sa kaminyo-on diha sa mga katilingban sa Asya-Pasipiko, dili katingad-an nga sa walo (8) ka mga nasud nga gitun-an sa ARROW aron pagsubay sa ICPD, sa China lamang gitugotan Siyam ka porsiyento (9%) sa tanan nga peligrosong aborsyon sa Asya nahitabo ngadto sa mga bata nga babaye nga nag-edad 15-19 ug 23% ngadto sa kababayen-an nga nag-edad og 20-24.1 Tataw kaayo nga ang maong kasayuran nga gihisgutan sa editoryal nagpunting nga ang pagtangtang sa mga babag nga gi-atubang sa mga babaye sa pagduol o pagdawat og serbisyo sa luwas nga aborsyon kinahanglan nga mao'y unahon sa gobyerno, mga NGO ug mga ahensya nga tig-donar. Aron matubag ang mga panginahanglan sa mga batang babaye ug maipatuman ang ilang reproduktibong katungod, ang paglikay sa mga wala tuyo-a nga pagkamabdos kinahanglan mahatagan usab ug importansya.2 Gawas sa paghatag og komprehensibo nga edukasyon sa sekswalidad, ang paghatag og higayon sa mga batang babaye nga mahiduol sa mga serbisyo nga naghatag og kontraseptibo (panglikay sa pagmabdos) mao ang yawi niini. o H A t A G M A S Ang paggamit og kontraseptibo sa mga batang kababayen-an daw mubo ra kon itandi sa mga hingkod, bisan tali sa mga minyo (table 1). Anaa pa'y kalainan nga makita usab niini nga grupo sa edad---ang minyo nga kabatan-onang babaye sa Asya mas menos usab nga moggamit og moderno nga kontraseptibo kon N A A l A t Talaan Sa Mga Babaying Minyo Nga Nigamit Sa Mga Moderno/Bag-Ong Pamaaagi Sa Pagpugong Sa Pagmabdos Pinasikad Sa Grupo Sa Edad Sa Pinili Nga Mga Nasud Sa Asya. 59 57 47 47 47 43 35 34 33 30 % 21 21 20 19 13 12 9 9 7 5 2 Bangladesh Cambodia India Indonesia Nepal Pakistan Philippines Edad 15-19 Edad 20-22 Tanan Babaye nga Minyo Sources: Population Reference Bureau (PRB). 2006. "The world's youth: 2006 data sheet." Washington, DC: PRB Available at & United Nations Department of Economic and Social Affairs Population Division. 2006. World Population Policies 2005. New York: UN. Available at: Para sa Pagbag-o 19 Vol. 12 No. 3 2006 (Translated 2008)
Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW) ang mga batan-on nga dili minyo nga moggamit og kontraseptibo diha sa mga pasiunang mga pasilidad sa panglawas. Gikataho usab nga sa Cambodia wala gidili ang paghatag og mga kontraseptibo ngadto sa mga dili minyo, apan nahibalo-an nga ang mga tighatag og serbisyo sa panglawas nagduha-duha sa paghatag sa maong serbisyo.6 Ang samang kahimtang sa kultura og palisiya nga nagpugong sa mga batan-on nga babaye nga dili minyo pag-angkon sa luwas nga mga serbisyo sa aborsyon nagbabag sa ilang paggamit og mga kontraseptibo. Tungod kay ang kabatan-onan nga nag-edad og 10- 24 miabot sa 1/3 hangtud sa katunga (1/2) sa kinatibuk- ang populasyon sa mga nasud sa Asya-Pasipiko, ug kadaghanan sa batan-ong kababayen-an nga nag-edad 15-19 mga minyo o nakigpuyo,7 mahinungdanon sila nga grupo nga tutukan pinasikad sa katungod ug pangpublikong panglawas nga panglantaw. Ang ubos nga paggamit og kontraseptibo tali sa mga batan-ong kababayen-an nga minyo ug ang kakulang sa mga kasayuran tali sa mga dili minyo nga kababayen-an mipatumaw sa mahinungdanong mga pangutana alang sa mga tiggama sa mga palisiya, sa mga aktibista sa SRHR ug sa mga tigpatuman sa mga programa. Ang ubos nga paggamit og kontraseptibo tali sa mga batan- ong kababayen-an nga minyo ug ang kakulang sa mga kasayuran tali sa mga dili minyo nga kababayen-an mipatumaw sa mahinungdanong mga pangutana alang sa mga tiggama sa mga palisiya, sa mga aktibista sa SRHR ug sa mga tigpatuman sa mga programa. Panapos nga pahinumdum 1 Shah, I.; Ahman, E. 2004. "Age patterns of unsafe abortion in developing country regions." Reproductive Health Matters. Vol. 12, No. 24 (supplement), pp. 9-17. Gilantaw ba gayud ang kabatan-onan isip usa ka grupo nga importanteng tutukan? Ang mga gimbut- an ug ang mga programa alang sa kabatan-onan miila ba sa mga panginahanglan sa nagkalain-laing grupo sa kabatan-onan? Kini ba nagtubag sa mga hinungdan sa ubos nga paggamit og kontraseptibo, lakip na sa mga katlingbanong rason, sama sa pagpihig sa babaye ug lalaki, kaubos sa kahimtang sa batan-ong kababayen-an nga minyo ug ang limitasyon sa ilang kita ug paglihok- lihok, ug sa katilingbanong pagdahum nga gikinahanglan dayon ang usa ka anak human sa kaminyo-on? Ang paghimo sa programa gigiyahan ba og ebidensya, ug gitasa ba ang mga pamaagi sa pagwagtang sa mga babag aron mahibalo-an kon unsa ang epektibo ngadto kang kinsa ug kanus-a? Sama pananglitan, kon ang "napamatud-an na" nga mga pamaagi - sama sa "Pagpugong, Pagkamatinud-anon, Paggamit sa Kondom (Abstinence, Be Faithful, Use Condom)" nga modelo--- ni-epekto ba gayud o mas miduso sa mga kabatan-onan ngadto sa mas risgo nga binuhatan? Ang mga programa alang sa mga batan-on midawat ba sa sekswalidad sa kabatan-onan o kutob lang kini sa sulti, ug mihunong diha sa paghatag kasayuran? Sa paghatag og mga serbisyo sa kontraseptibo ug aborsyon, kini anaa ba gyud, sayon ba kini nga makuha, ma-uyonan ug tukma alang sa kabatan- onan? Sa katapusan, ang mga babaye nga batan-on aduna ba'y tingog kon unsa-on sa pag-umol ug pagpatuman kining mga palisiya ug mga programa? 2 Timan-I, hinuon, nga aduna gayu'y panginahanglan sa pagtapos sa pagmabdos tungod sa nagkalain-laing hinungdan, uban niini ang pagkapakyas sa igpamugong sa panganak ug pinugos nga pakighilawas. 3 Ang samang edukasyon nga sekswal unta magsangkop usab ngadto sa mga nagkahingkod ug sa kabatan-onan og tukma, binatid, ug tugob nga mga kasayuran mahitungod sa kalihukan sa lawas, sekso, pagpanganak ug luwas nga mga paagi sa panghilawas, ug labi na ang pagpundar og kabatid sa pakigkabildo ug pag-umol ug desisyon. Kini usab angayan nga adunay sukaranan sa katungod ug molangkobapil na ang mga hilisgutan sa katawohon nga relasyon, uban pang mga bahin sama sa aborsiyon, nagkadag-iya nga sekswalidad, ug mga pinugos nga pakighilawas. 4 Population Reference Bureau (PRB). 2006. "The world's youth: 2006 data sheet." Washington, DC: PRB. Available at 5 Bisan pa nga ang pagminyo samtang bata pa halapad nga nabatasan sa Habagatan Asya. Sa PRN. 6 ARROW. 2005. Monitoring Ten Years of ICPD Implementation: The Way Forward to 2015 - Asian Country Reports. Kuala Lumpur: ARROW. 384p. The research covered Cambodia, China, India, Indonesia, Malaysia, Nepal , Pakistan and the Philippines. 7 Siyam (9) ka porsyento sa mga batan-ong mga babaye sa Pilipinas, mga minyo, sa Cambodia, 13 porsyento, 15 porsyento sa Indonesia, 21 porsyento sa Pakistan, 34 porsyento sa India, 42 porsyento sa Nepal, ug 48 porsyento sa Bangladesh. Sa PRB. Sinulat ni Maria Melinda Ando Programme Officer, ARROW Email: malyn@arrow.org.my and 20 Vol. 12 No.3 2006 Para sa Pagbag-o ARROWs for Change is published with the funding support of: Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)