J oaJl Bennett, makabibihag artistang Amerikanhon, sa Paramount Pictures
If the Patronage of 7~500~000 Progressive and Well-to-do People means Anything to YOU, Advertise in the- BISAYA & HILIGAYNON Two Magazines for the Price.of One Most Effective and Economical Advertising Media in the Entire Territory SOUTH of LUZON! 68,000 Copies (Combined Circulation) Concentrated in the Visayan Islands and Mindanao. t : J .- ; AYA -- 1 - ~ · J 'I
CW<> so Bu!wtan so Po,.atanon 1t6a ""· rf"sponciensiyo sa lkaduhang 3-1atang au · l<ad u 30 so iok:abre . 1930. --~~-- BUHATANt .IS Calero, Sta. Cru~ . Manila P. 0. Box 1625 i Tel. 2-43-61 - !\loguJa sa matag Lones Gi.nftpatik sa RAMON UOCES l'UHLICATIONS, INO. B.ALAYRANAN SA SUSKRISl"OJIIt Se twc Pa.SO • • & Se .tmm• rs.oo one ttrla fl'3.00 Ira bulan. Se ubtma Allfta Piliptnos-4'4.60 <lftC ke baiQII, ro.to one hal..... lla kan Hawo,. - ang rs.oo ang twa. 8 Pangulo: FLA\'IANO P. HOQUEOOSA TUIG IX Manila, Lunes Enero 9, 1939 II ISIP 23 PASA6DI LANG A~O RAY MAHIBALO NIANA .' A NG daghang hitabo sa kadaut sa Manila ug uhaug mga dapit diin may nangamatay, ug ang uhan na ngasunog lakip ang mga halay ug nhang mga butang gu mikan sa pagpabuto sa rehintador sa gabii sa Bag-ong ]'uig, nagtudlo nga maoy usa ka tinnod kinahanglanon ang balaod sa nasud nga magdili sa pagpabuto sa rebin tador sa mga higayon sa pangilin. Nakila nga ang baod sa Alkalde ug Hepe sa kapoli san sa Manila nga nagdili sa pagpahutog rebintador giya takan sa kahataan ug ubang mga hamtong. Oaghanan ang hipanghidakpan ug gisilpian, apan wala mabadlong ang kadaghanan nga nanaglapas sa baod tungod kay na anad na sila sa batasan sa pagpahutog rebintador sa pag sugat sa Bag-ong Tuig. Usa ka batasan kini nga dili maa yong padahonon tungod kay daku ang kadaut, labaw sa kaayohan nga makab-ut, kon isipon mang kaayohan ang bationg kalipay sa pagpamati sa masipang buto-buto nga makapaturok sa kabuhi sa ubang mga tawo, dayag nga makadaut sa mga kuluyapan. Ang tinnod nga gikinahanglan mao ang balaod nga hingpit sa mga ngipon aron masanta sa dayon ang dan tang batasan nga kalipayan sa kabataan sa walay pagpa landong sa mga kadaut nga modangat sa katawhan. Kt nahanglan uyonan ang usa ka . balaodon ingon sa hihuna hunaan ni Hawas Gregorio Perfecto nga iyang ipasaka ning umaahut pagbukas sa Dalam, usa ka halaodon nga magdili gayud sa hingpit sa paggama sa mga rebintador, pagpalit sa gawas sa maong mga butang ug pagsabwag niini clinhi. Kon ugaling adona may kagamitan ang re bintador nga sarang ikatugot sa kagamhanan, kinahang. Ian ilhon sama sa dinamita ug ubang mga kontrabando nga pagasilotan ang malapason sa gimbut-an sa balaod. Dili lamaug kinahanglan sa Manila da, kon dili sa tibuok Pilipinas ang ma~ng balaod nga magdili sa pagpa hutog rebintador. Busa gikinahanglan ang lihok ug kauyo nan sa mga magbabalaod nato aron makab-ut ang tuyo nga gitinguha. Panahon na karon nga maghimo ldta mga kausaban sa ubang danian tang batasan.
PANID 2 BANTA YE KINI SA SUNOU SEMAN A .•• * 1. KUTSER0-8ugilanon ni SILVANO -CA. ABE LLA. Buhing h,ulagway sa batasan sa ubang mga kutsero ••• Nia ang kaagi sa usa ka kutsero nga labihang na· kapanamastamas sa usa ka tawo riga daug niya ug iyang wala mosukol sa hagit. Nagpakita sa iyang arat ug kalaki sa pag panglimbong sa mga su masakay. Apan miabut ang usa ka higayon nga gikasab-an siya sa usa ka diyutay ug niwang nga polis. Ug hain na man ang kaisug ning kutsero nga sa dili pa dugay nag· pakita sa tumang kai sug? .•.
2. KINSAY NAGPATAY KANG HENYO MALAG· TAS?-8ugilanon ni GIL F. GABIANA. Usa ka ka matayon nga gilihutan sa kahibudriganan. Maikag i'-' ka"' niini kon mahigug maon ikaw sa mga sud lanong detektib. Malli ngaw sa kaagi ikaw Dl!'a gisubay ning· su l!'ilanon binag-o. nga Mar:basa ikaw niini n~a mahimuot tingali dili tu ngod sa pagsuhid sa ma mumuno, kon dili tungod sa pagsusi sa sanrmu tanan sa usa ka kaagi sa gugma nga gituki ..• 3. SA IY ANG KADAUGAN -:-ANG AKONG KAP A ROT. _ . Hamubong sugi lanon ni LUCAS L. DE LOYOLA. Busa mosalig nimo kami sayloan kining sugila no.,. sa duha ka mag higala - lala ki nga sandurot uyamot, si Liord ug si Pedring. Tungod sa usa ka buhat sa par,-tabang ni Pedring kang Liord kini mitabang sa nahiuna aron pa!!'daug sa gugma ni Bettv kav si Bett:v higala ma"n ka"ayo ni Liord. Tapus ang dugayng panahon nakab: ut ni Pedring ang iyang tinguha. Ug karon higa yona, ·s i Liord in!!on sa nahagmata sa usa ka damgo; nakakita sa iyang sayop nga dili na m ... ta bang ..• duha ka nga diJi .,_ 2. KINSAY NAGPATAY KANG HENYO MALAG· TAS?-8ugilanon ni GIL F. GABIANA. Usa ka ka matayon nga gilihutan sa kahibudriganan. Maikag i'-' ka"' niini kon mahigug maon ikaw sa mga sud lanong detektib. Malli ngaw sa kaagi ikaw Dl!'a gisubay ning· su l!'ilanon binag-o. nga Mar:basa ikaw niini n~a mahimuot tingali dili tu ngod sa pagsuhid sa ma mumuno, kon dili tungod sa pagsusi sa sanrmu tanan sa usa ka kaagi sa gugma nga gituki ..• 3. SA IY ANG KADAUGAN -:-ANG AKONG KAP A ROT. _ . Hamubong sugi lanon ni LUCAS L. DE LOYOLA. Busa mosalig nimo kami sayloan kining sugila no.,. sa duha ka mag higala - lala ki nga sandurot uyamot, si Liord ug si Pedring. Tungod sa usa ka buhat sa par,-tabang ni Pedring kang Liord kini mitabang sa nahiuna aron pa!!'daug sa gugma ni Bettv kav si Bett:v higala ma"n ka"ayo ni Liord. Tapus ang dugayng panahon nakab: ut ni Pedring ang iyang tinguha. Ug karon higa yona, ·s i Liord in!!on sa nahagmata sa usa ka damgo; nakakita sa iyang sayop nga dili na m ... ta bang ..• duha ka nga diJi .,_ BISAYA Enero 9, 1939. Mga Patay, Habol Ug Dinakpan T ungod Sa Rebintador Lamangl Da-rhang kadaut nahirno nabuhi ug kabtangan Daghang nadakpan ug sa ki= sa tawo; gisilotan A NG TIGULANG INSEK, ayo karon didto sa Tsina, wala · tingali magdamgo nga ang di yutayng butang duanan maka himo daghang lantugi sa mga konsehal sa Manila ug makahi mo daghang sultihon sa mga tawo sa kaulohan sa Pilipinas ning mga adlawa ug nga naka pahinungdan sa 'daghang patay ug habol. Sa naghinapus ang tuig nga miagi, samtang ang mga tawo sa siyudad sa Manila nagsugod~ sugod na pagdula sa mga re sa bintador agig panamilit tuig 1938 ug pagsugat sa tuig 1939, may mga hitabo na nga igo lamang nagmatuod sa ka ngil-ad sa rebintador. Sa Dis. 27 ang balayng nipa sa Dalan Juan Luna, isip 1229, Manila nasunog gumikan sa usa ka re bintador nga mipisik sa atop gi kan sa yuta samtang nagpabuto ang pipila ka bata nga naka palit mga rebintador sa usa ka Insek. Angayng hibaw-an nga bisan pa sa pagdili ni Alkalde Juan Posadas sa Manila sa mga tin dahan pagbaligya mga rebin tador pinaagi sa wala niya pag hatag mga permiso sa pagba ligya niini diha gihapon ing daghang Insek nga namaligyag rebintador sa tago. Ug ang mga tawo nga nagpabuto kani la wala na maato pagdakop sa kapolisan sanglit bisan diing suok nabati man ang binuto buto sa mga rebintador. NA WONG NABALBAG Sa Sabado sa gabii, Dis. 31 pipila ka hinabo nga nakaangin mga kinabuhi gumikan sa re bintador nasaksihan sa kaulo han ug nakapakitbi sa atay sa mga nanagpakakita gayud. Usa niini mao ang pagkabalbag sa nawong ug pagkalagput sa ngipon ni Deogracias Garcia, 25, mamumuo, sa diha nga ang usa ka rebintador iyang gipaak ug giduslitan sa iyang sigaril yo sa may ika 7:15 sa gabii sa Sanikolas. Sumala didto sa mga tawo nga diha sa kay ang mga pakite sa rebin tador diha lamang dusliti ug pabutha sulod sa awtomobil. Sa pag-abut niini sa may 2112 .Azcarraga, Manila, ang mga kohin ug luna sa maong awto misilaub, a'lg nanakay nanga paso kay dugayng nakagula. Usa sa sumasakay nahapaligid sa asiras ug nagdaghong. Wala dangti usa ka gutlo nangabut ang mga bombero kay · giliso sunog tingali ang alarma sa sa maong dapit sa pagsilaob sa kalayo. Ang tawo nga napaso gidala sa Ospital, ang iyang saput hapit mahurot sa kalayo. Hawas PERFECTO 285 ANG HIDAKPAN Magpasaka usa ka balaodon inig• buhas sa Dalam m11hitungod sa ptz/l• dili. &II p11gbuhat, pagbaligy11, pag prrlrt ug p11gpabuto sa rebintador. Sa pagka tapus sa pagsaulog sa Bag-ong Tuig tanang dinak pan sa kaulohan miabut sa gi duol kang Garcia sa pag- daghanong 285. Kini mao ang iyang kala- nagpabuto, naghalig:va ug na pakita niya sa ki, ang rebintador mibuto sa muhat mga rebintador nga na kasipa nga makabungol ug tu· sakpan sa kapolisa n. Gidan ngod niini nanagan gani ang tan duha ka adlaw, may mga uban tungod sa kahadlok. ~a Insek nga nasilpian sukad sa pagtan-aw pa nila sa nawong sa P10 hangtud sa P50 sa lain Iaing hukmanan sa Manil a t u mamumuo, ang ngipon milag- put, nabalbag ang panagway ug ngod S"l pagbaligya nilag re t awo namatay. bintador nga walay permiso. dihadiha ang Ang Insek nga gipalitan sa re- Gituhoan nga ang tanang sum bintador gidakop ug ginasusi pa bong batok sa nagbaligya · ug sa kapolisan ang ubang kasa- n~gp~buto mga rebintador sa yuran diin mabuhat ang maong m1agmg Bag-ong Tuig dili ma- r ebintador. Laing namatay tungod sa re bintador mao si Tomas Cano nigo nga gidunggab ni Anto nio_ Heaton sa 101 Fabie, Ma nila samtang nagkalalis · sila bahin sa rebintador. Si Hea ton midagan a pan · hidakpan sa kapolisan wala madugay. Si Canonigo didto mamatay sa Ospital Heneral. Sa maong gabii gihapon gumikan sa pa nagbingkil tungod sa rebinta dor, ni Francisco P astor ug Pedro Grapani sa Dalan Espa na, Manila, ang nahauna gidus lak sa karta sa naulahi ug na matay didto sa t ambalanan sa Osnita l Heneral. Sa hapit na ang ika 12 :00 sa gabii sa Dis. 31 gihapon, usa ka awto nga gisakyan sa pipila sa ka Bag-ong Tuig nasunog t ungod nagsaulog human sulod ning bulana. Pagsulat num miabut sa among buhatan ang balita gi ~an sa Malolos. Bulakan nga napulo ka tawo nangahabol didto niadtong Bag-ong Tuig ug ansr tanan nadala sa Ospital Heneral. Usa niining mga ha bol nga nanganaso, nawad-an sa iyang walo ka tudlo sa duha ka kamot ug gikinahanglan na ang pagputol kanila aron dili makalamay sa lawas. human sulod ning bulana. Pagsulat num miabut sa among buhatan ang balita gi ~an sa Malolos. Bulakan nga napulo ka tawo nangahabol didto niadtong Bag-ong Tuig ug ansr tanan nadala sa Ospital Heneral. Usa niining mga ha bol nga nanganaso, nawad-an sa iyang walo ka tudlo sa duha ka kamot ug gikinahanglan na ang pagputol kanila aron dili makalamay sa lawas. Gawas niining mga hinabo sa itaas aduna pay daghang ma ngil-ad sangputanan sa pagpa buto. sa rebmtador nga wala nato hisayri. Sa mga ka lung soran may mga hinabo usab nga dili gih.a pon maayong pa mation, tungod gihapon sa re bintador. Tungod nnnmg hilabihan (Sumpay sa panid 51)
f,:nero 9, 1939 K ARON MGA adlawa, usa lalaki kun babaye ka mangayo kanimo "Maa yong adlaw,'' (kon wala pa u- galing ikaw maduaw). Kaha di li nimo sinati kun kaila ang moduaw. Apan padayona ga yud . . Siya mosukot-sukot kani- mo. Magdala siya lapis ug pa pel ug isulat ang tanang k:isa yuran Iyang pangayoon kanimo. Ayaw batia ang katahap sa iyang pagpakisayud ug ayaw pagduda kon unsa kaha siya. Siya usa ka enumerador sa senso. Ang iyang mga pangu tana gimbut-an sa balaod ug ang maayo mong buhaton mao ang pagtubag sa tanan niyang pangutana ug paghatag sa ta- nan ug hustong kasayuran nga buot niya hisayrari I"anah(m sa senso karon. Di li kay ikaw lang ang gisukot sa enumerador. Dili kay imo dang balangay gikuhaag senso. Gihimo kini sa tibuok Pilipi nas. Sa tanang tawo nga nag puyo sa Pilipinas, lumad siya kun langyaw. Unsay bay sen so? Mao ang enumerasyon sa mga molupyo ug ang paghinus mga datos bahin sa kahimtang sa 'nasud, kagamaan, patiga.ron, ug kab tangan. Dili binag-ong butang ang pagkuhag senso. Gihimo kini bisan sa panahon sa wa- _ Ia pa matawo si Kristo. 'Apan senso sa kanhiay maoy ang gihimong pasikaran sa pagbu his sa mga tawo nga ubos sa gingharian - Dihay gituohan sa matuhotuhoong karaan nga ang pagsenso sa mga tawo sundan sa mga dagkung kadautan sa nasud. Busa gisagubang sa senso kania dto. kalisud ang kay ang mga tawo maglikay sa rnga enumerador. Lahi ang katuyoan sa senso karon. Ang mga tawo nag anam na pagkarnatilsron sa ka hinungdanon niini. Sa Pilipi nas gisulayan paghipus ang mga datos suk~d sa panahon ni Buzeta sa 1799. Dili maa yong pagkahikay -ang mga pa agi. Ang una gayung senso, sumala sa siyentipikong paagi, gihimo sa Pilininas sa 1903 sa panahon ni Gobernador. Hene ral William H. Taft Ang tu yo: a ron pagtino pipila ka Pi lipinhon angay sa pagpahimu !os sa katungod sa supra hiyo, ingon man pag-tino sa kahim tang sa katawhan. Ang mga B I SAY A !yaw katahap hinoon buligi ang enumerador pinaagi sa paghatag kaniya hustong kasayuran Sinulat ni T. V. HERMOSISIMA datos maoy gipasikaran sa mga alang sa katika gimbuhaton ran ug k.auswagan sa Kapupud an. Ang unang senso giila nga malampuson. Sa 1914 gikauyonan sa bala oranan ang balaod sa senso. Ang ikaduhang ·sen so gisugdan . .) ... ~· B ISAN pa nlana ang Baby tinuod nga kamarang blnuhat sa KODAK. Aug kayano sa desinyo ug kadaghan sa mahalin maoy nakalngon sa kubos nga bill. Brownie maoy ' Matahum pagkabuhat nga tawas, walay sayop nga lenteng Kodak, magtu tultol sa tarunganan nga tupong sa wa- , ta nga mapilo kon dill gamiton, mokuhag hulagway nga 1-5 /8 x_ 2-1/2 ka pulgada. Naggamit sa pelikulang "Vest Pocket" mapalit bisan diin. Ang Baby Brownie ginabaligya sa tindahan nga nagpasunda.- yag sa timaan KODAK. · KODAK PHILIPPINES, LTD. 434 Das miU'iiias, lHanila BABY BROWNIE binuhat tan1a.ng PANID: VICENTE MILLS Direktor sa SenM sa Disiyembre 31, 1918 sa pa nahon ni Gobernador Heneral Francis Harrison. Unsa may hinungdan sa sen so? Matud ni Gobernador Harrison sa 1918: "Ang senso gihimo aron pagpakisayud dili lang sa tinuod kauswagan na kab-ut sa mga Pilipinas, kon dili aron pagtino sa mga kahu yang nga arigay lig-onon ug sa dautan sa katilingban nga ki nahanglan atimanon!' Sa maong senso, si Hal. Ma -nuel Quezon, sa paflka preAi sa Senado miingon: dente "W a lay mauswagong nasud ••ga walay senso. Ang hingpit ug hustong kahibalo bahin sa pag kabutang sa mga tawo ug sa kahimtang nga ilang gipu_v-~an gikinahanglan alang sa !JUs tong pagsulbad · sa dagKuv.g problema sa kagamhanan." Sa pahayag ni Pamuno Que zon sa senso sa 1939: "Ang senso sa mga molupyo ug ka- . himtang sa katilingban ug ka tigayonan sa Pilipinas hinunll" danon alang sa maayong pag tuon u g paglaraw sa umaabut kaayohan sa atong lunjl"sod." ikaw, ako, kitang tanan-ang mahitung dan sa kaayohan gumikan sa senso Apan kinahanglan mo taban g kita sa mga kahing pi tan sa huston'g senso. Nakita mo nga D1li ikaw maglisud pagtubag sa mga pangutana. Ania, pa- (lpadayon ~a panid 51)
PANID 4 BlSAYA Si Victor nagpalandong kang Lourdec ug Aurora, wal a &iya mahibalo unsay maayong buhaton ••• LAKBIT SAYSAY SA NANGAGI: Si Roberto, 1 ka tuig ang panui gon, anak ni Pepe ug Nena sa Sam boanga, gikawat ni Simon, usa ka Sa nadaku-daku na ang bukidnon. ;bata gipatun-an sa Sugbo-Victor ~a ; an g n galan. Pagkatapus sa bay 1&- 1 kol, si Victor mianbi sa M anila aron pagtuon sa pagka manlalaba.1. Na- kabipalag mga maayong biga la ug masapiong buhat. Uban sa iyang mga bigala mao si Aurora, Lourdes ug Paclta. Kining tolo m a y gugma banong pagbati alang kaniya. Mipauli si Victor sa Samboanga kay masakiton ang iyang a m a h a n. Pagbalik niya sa Manila g ida la niya Sa sinugdan si Aurora naglagut kang Victor kay nakigkuyog man kini kang Pacita. Apan sa Iain g bigayon si Pacita na upod a.ng naglagut k a y si Victor nakigkuyog man kang Aurora. : N a hiba lo si Victor nga nangabubho ; si Pacita apan sa daku niyang kahi kugang • nagpakasal si Pacita uban . lcang Retiato, nga ig·agaw ra sa ba b a y e . Unya nagkakita sila sa tana m a n ni Pacita· sa .ga bii sa paghimo sa banda. Samtang n aglipa y ang uban, siJa nagpanamilitay sa labi hang kaguol. PADAYON , ang iyang an1ahang masakiton. ANIB XLV Gula 45 SA T i\LIWALA SA IYANG KAHUYANG I NGON sa nagkaarang-arang ang kahimtang ni Simon Lan das sa tambalanan. Naka matngon siya· nga matinagda non kaayo ang mananambal ug mga nars nga nag-atiman ka niya. W ala siya makaila sa i- lang ngalan apan dili siya ma limot sa ilang mga dagway nga inigduol nila kaniya mag saput sa panagway nga mahi galaon, naghatag kaniya sa ta nang pagtagad. Ug kining ta nan, gumikan sa akong a nak, nagkanayon si Simon sa iyang kaugalingon sa hilum. Nasa yud siya karon nga ang iyang pinalanggang Victor · adunay mga maayong higala sa Mani sa mga kawani sa la, lakip tambalanan ug mga mananam bal. Daku ang iyang paglaum nga inigpauli niya sa Sambo~ anga malutang na gayud ang tanang balatian nga iyang gi antus sa dugay-dugay nang pa nahon. Si Victor kanunay magdua wan kaniya, naghatag kadasig ug ruga hag-ong kalauman sa ruga adlaw nga unta malaay. Bisan makausa da makaduaw kaniya si Mr. Smith, nagtuo si tawhana Simon nga kadtong matina hangon kaayo, ug nag sugilon upod kaniya si Victor nga si Mr. Smith naghatag ka niya sa daghang kaayohan nga sa i dili gayud yang kinabuhi. Gumikan sa kahayahay sa pagpuyo ni Vic tor sa Manila, makagayon siya pagpakigkuyog-kuyog · . sa sa ruga bahaye nga iyang higala, h ikalimtan tingali usa ning mga hahayha na sinaaran na ni Victor-himo on niyang asawa. Bisan wa!a kaayo siya magtagad niadtong tolo ka babaye nga nagkatagbo sa tambalanan nakapaniid siya sa hilum, ug bisan sa hanap niyang tinan-awan, nga kad tong mga babayhana aduuay dakung pagtagad kang Victor. Sa usa ka hapon nga gaan lawas sa i kaayo ang iyang yang pagpamati, nahinumdom siya niadtong mga habayhana nga wala na mahibalik pagdu aw sa tambalanan. Nakapa. ngutana . gayud siya kang Vic tor mahitungod niadtong mga babayhana. "Kinsa man diay, anak ko. kadtong mga babayhana nga gidala mo dinhi ug kadtong usa nga nahiapas kaninyo ?" "Mga higala ko nga sandu rot kaayo. Kadtong naulahi pag-abut, mao si Pacita n ga kauhan nako sa klase. Suod kaayo. Apan naminyo na sa usang adlaw, kalit kaayo." "Diay, gipakaingon ko nahi gugma kadto kanimo, kay mia pas man ugod kanimo." Mipa hiyum si Simon, matahapon nga dili diay tingali maayo ang iyang paniid. "Tinuod nga nahigugma, a pan maayo ra nga naminyo hi- Enero 9, 1939 noon siya sa iain kay nakaha tag lang kadto siya sa kalibng sa akong ulo. May Iaing baba ye nga nasuko lang hinoon ka nako, kay nganong apas-apa son kono ako kon wala pa akoy tinguha babayha- niadtong na ..• '' ingon sa nakamat ngon ako niadtong usa nga daw nangabubho, apan mlpl ako aron dili yong na lang ingnon nga naniid ako kanin yo. Kinsa man diay kadto si ya? Tingbon man ugod nimo ang pagpangulitawo." .. Mitut()k ang masakiton sa mga mata sa iyang anak, apan dili mabasu lon, hinonoa, daw nahimuot nga · si Vietor pagailogan sa mga hahayeng maanyag ingon sa iyang nakita. "Bitaw "Gihinganlan kadtog Aurora Flores, dato an g iyang mga ginikanan ug anak nga bugtong upod siya kay siya. Bisaya natawo man sa Margosatubig, sa inahan nga Bisaya, a}Jan tungod kay Tagalog man ang amahan, mao nga nia na sila din hi:'' "Kadtong usa nga maanyag upod igsuon ni Aurora?" Na ngutana ang masakiton n1<a daw rualipayon kaayo nga na kigiabi kaniya si Victol' sa
Enero 9, 1939 mga butang nga suod kaayo sa kasingkasing sa iyang anak. igsuon. Usa ka suod nga higala · niya. Si Gn. Lour des Baron Mendes, natawo dinhi sa Manila, apan ang i yang ruga ginikanan taga Sam boanga." "Dili "Ha!" Nahikugang si Si mon pagkabati niya sa sulti ni Victor. N ahipugwat siya, migintang ang iyang ulo sa unlan. Ang bansagon nga na bati niya nasinati kaayo niya. labi na kay giingong taga Samboanga. Dakung kabalaka misihag iyang nawong. "Kinsa ba ang iyang mga gini k~nan ?" Nalitok niya kini ingon sa nagpaabut .usa ka ma kuyawng sugilon. sa "Wala gayud hinoon ako ma kaila sa dagway sa iyang ruga ginikanan, bisan nakasaka ako sa ilang hat·ianong balay sa Samboanga, dato kaayo kay mao man gani ang tag-iya sa otel sa Samboanga riga akong sa tibuok gihantakan, naila lungsod nga labing salapian ang- ngalang Nyor Pepe ug Nyora Nena. Bulahan kaayo si Lourdes, ingon man ang rna- Tanan nga navmulo sa ra~kap!a:g bunt:ra~·sinaot kahupayan piaaal!i aa pag 1 g-antlt sa Ang "mapalit sa mS'~ b"'tika kun P.=C.- a .. awas data..-· Pt.20 IP2.40 sa Pilipinas) n"'.::-dto kiUl~ 41l5 San LazAro. Manila, ug ikaw "'akadawat usa ka garapang L BISAYA kapangasawa kaniya kay rna- giliksan diay sa dakung kali kasunod man sa dakung kabi- sud kay, bisan wala na si Paci lin sa rnga ginikanan. • • a pan ta, ug nga sa karninyoon ni Pa naunsa ba ikaw, arnahan ko, cita, nahalingkawas siya sa nga gipaningot ka man, nalus- usa ka bilanggoan, ania pay pad ka man?" duha ka babaye nga nakasa- rnok sa iyang hunahuna. Daw singot lang ako, ambut ngano. karon pa niya rnatino nga na Apan padayon lang sa irnong gapus siya ning duha ka baba sulti kay buot ako rnarnati, na- ye; kon ugaling bilanggoan ikag ako kaayo." Sa pagkati- man u·pod kini, buot siya ~ga rnagpi.tyo sa rnaong bilanggoan, nuod gikuyawan uyarnot si Si- mon kay nasayud man siya nga pakatarn~ison niya ang kinabu ang ngalang Pepe-Nena may hi sulod sa rnaong bilanggoan. dakung kalabutan kang Victor, Wala siya rnakapalandong nga apan rnaayo gani kay wala man dili rnahitabo nga ang duha ka sila rnagkakita. U g tiagtuo ka~ babaye dili n'lahirno nga iyang ron si Simon nga rnakuyaw ang lurnpongon; rnahakohakohon da kahirntang ni Victor nga rna- ang iyang kasingkasing. Ti kigsuod kang Lourdes kay ki- ngali ang iyang ·amah an nani ni anak man diay ni Pepe. nguha sa iyang kaayohan, a- "Maayo tingali nga sa ula- pan dili dagway buot nga pa hi na lang nato tibawasa ang nag-iyahon niya ang daghang hisgut-hisgut kanila kay na. babaye, mao man dagway ang lti.spad ka kaayo, maorang ga- hinungdan nga nalain ang hu pas ang dagway mo." Gihikap nahuna ug pagbati sa rnasaki ni Victor ang agtang ni Simon, ton. Kini mao ang nahasulod rnibati sa kahingawa sa kalit sa kaisipan ni Victor. Dili siya pagkabalhin sa panagway sa buot nga rnabalaka ang iyang rnasakiton nga sa dili pa dugay arnahan nga luspad pa giha nagmasaya kaayo. pon, apan dili buot nga rnohu- nong ang iyang sugilon. Dak~ Misu)ay si Simon pagtago sa ··lit nga kalibug rnihakop sa kai~ iyarig gibati, dili siya buot hi- sipan ni Victor. Daw dili na siya rnahibalo unsay sabtan ni Victor ang diha sa hinoon iyang hunahuna. Apan bisan rnaayong buhaton karon. unsaon dili gayud niya kapung- "Miadto man kaha ikaw sa {l'an ang rnasubsob nga kuba- kuba sa iyang dughan. Bisan pa balay sa rng\l ginikanan ni ning tanan, buot siya nga su- Lourdes sa Sarnboanga, nga. ginlan siya ni Victor sa -1ban nong wala man nirno sila ig pang kasayuran bahin ning ba- kita ?" matud pa ni Simon nga baye nga nakahatag kaniya di- naningod pag-ayo unsa ang li diyutaypg kabalaka. Mali- sud ang pagtago sa iyan~ gi- bati kay nakita man nga ~ iku- tasan siya gurnikan sa rna .ub- man sa. ilang saop nga nagpa sob nga gininhawa nga naka- bunyag sa ilang anak. Naka pasingot kaniya. "Hiulian da saad ako nga rnobalik sa pag ako karong taudtaud, padayo- duaw kang Lourdes, apan wala na lang ang irnong sugilon kay na ako rnakahirno kay nagdali buot ko marnati kanimo. rnahi- man kita pagpadulong nganhi gugrna ako rnarnati mga pangulitawo. Nahigugrna Nagparnati gihapon si Simon ba dJay ikaw· kang Lourdes?" bisan rnihunong na pagsulti si Nahikalirnot si Simon kang Victor. Ug pagtan-aw niya Aurora, ang diha sa iyang hu- nga rnihunong diay si Victor. nahuna mao ra karon si Lour- si Simon igo lang nakaingon des ug ang rnga ginikanan ni- "Diay"; ug wala na upod siya 1111. Sa hilum nakapasalamat maaayud unl!aY rnaayong isurn siya sa Palad nga wala mag- pay, dili siya buot rnotug-an sa kakita si Victor . ug arig rnga iyang tinagoan nga gililong ni ya kang Victor. Dili siya buot ginikanan ni Lourdes. Si Victor nabalaka sa kahim- nga rnahibalo si Victor sa i "Wala man ako maunsa, gi- , itubag kaniya ni Victor.. "Wala man ugod niadtong sila, did to · tungura sa balay sa irnong sa Man:•a." yang kaagi sa pagka bata. tang sa rnasakiton, 1 pan mgon sa ag-ong suo. usab siya buot nga ang rnasa- nga mikalit paghasrnag kanrt kiton dili kahatagan sa iyang Simon nabati niya ang sulti ni gikinahanglan, ang kasayuran bah in sa rnga babaye nga na- Victor nga rnipadayon: "Nia hasulod sa kinabuhi ni Victor. hinoon. karon ang rnga ginika Karon, ingon sa nakarnatngon nan ni Lourdes sa Manila kay si Victor, daw sa una pang hi- gayon nga ang iyang kinabuhi apan dili A b . mao may naghatud kaniya., (lpadayon sa panid 4~) UNSAY GIIUHAT AKOIIG MGA MAANVAC. 111- 'ALA SA U· LAN? .. liAAO Ktt-11 A~ LASINC. MATAHUNI SIRKO SU- 1(,1.11. UCi AUG I~ON(j IIIIIICi!JQMA ~AAVO kAA.VO IIUA IIIIPA~A I(At·.l!lTG/ PANJD 5 :IIAGe~NTAV SA IMONG IIINI• CiUGMA \.luA t.IIOAlA MOO LAURA. Sl MAf\IA NAG·INGON tJUA Dill <iA~UO KlNiloiAitiTAW KAt-liMO (01l11A~luklflP~IK.IW USA KA DEUnSrA· 11\AHifU~-OP SA IMOI-ll:i GllJtfiiHAWA •
PANID 6 BISAYA Enero 9,1939 ~· 1 •-• 11 e 1111 I I I 81 I I I I I I I I I I I I I I I I I I I l l I I . 1_1. I I I II_ • . ._, . .. . I I I I I ! ' 1 ft e Madaling Pagtuon Sa Tinagalog .. Hini~ay ni f. P. BOQUECOSA Ug Linuyohan ni CAT ALINO V. FLORES 4 I I I I I W TINAGALOG. Kasindak-sindak Kasindak-sindak ang na pipintong digmaan sa Europa. Kagulat-gulat Kagulat-gulat kung kumi los si Hitler. Katakataka Katakataka ang ginawang panghaharang sa "Ilo c.os Express." Katawatawa Katawatawa ang mga kilos nina Laurel at Hardy. Kagalanggalang :::li Pres. Quezon ay 4;ala gang kagalanggalang na tao. BINISAYA Makalilisang Makalilisang ang mahul gaong gubat sa Oropa. Makahahadlok Makahahadlok kon molihok si Hitler. Kahibulongan Kahibulongan aug nahi mong pagtulis sa "Ilocos Express." Makapahimuot Makapahimuot ang mga Ii hok nila ni Laurel ug Hardy. Halangdon Si Pres. Quezon tinuod nga halangdong tawo. Hangyoon ko ikaw nga kahatagan mo untag kahayag aug katitikang Binisaya bahin sa hustong kagamitan sa mga pu iong "LA WIG" ug "KA YUGOT." Sa ubos bng pagsabut ang pulong LA WIG nagkahulogan sa pagpondo ingon sa pagpondo sa usa ka sakayan; ug ang pulong KA YUGOT nagpasabut usab sa KAGUOL. A pan gika silbo ko nga kadaghanan sa ubang mga magsusulat naggamit sa nahiunang pulong sa ngalan sa paglarga_ sa usa ka bapol' kun sakayan, ug ang ikaduhang pulong sabug na usab gami ton nga magkahulogan sa kasuko kun kapungot. Paabuton ko nga sa biuasa mong lindog, UNSAON SILA PAGGAMIT imong hatagan ug hapsayng dalan alang sa ma tuod kahulogan ning nagkalamukat nga rnga pulong. Dag hang salamat. Primo D. Solis. __ : )o ( - Ang kadaghanan wala masayop sa p~ggamit nila sa pu long LA WIG sa kahulogan nga panaw. Moingon kita panang lit: Kapuripuri Ang talumpati ng kinata wang Lopez ay kapuri puri.~· Kaliwa Huwag mong hihipuin ng kaliwang kamay ang a ting pagkain. Kaliwete Si Pedro ay kaliwete. Kanan Iliko mo ang kalesa sa ka nan. Kupkop · Si Pedro ay kupkop nga yon ng isang mayamang angkan. Kimaw Nagini. kimaw ang kamay ni Juan dahil sa sinapit na kapahamakan. Kiling . Ang kiling ng puno ng manggang itinanim mo ay sa kaliwa. Kubli Kubli sa sikat ng araw itinanim mong sa ang going. Kubkob Kubkob ng bakod ang ba hay ni Juan. Kusa Sumukong kusa si Ansel mo Balagtas. Kuba Ang anak ni Juan ay kuba. Kutad Ang kutad na tstpan ay dapat paaralan. Dalayegon Ang pakigpulong ni Hawas Lopez dalayegon. Wala Ayaw hikapa sa imong walang kamot ang atong pagkaon. Walhon Si Pedro walhon. Tuo Iliko mo ang kalesa sa tuo. Sinagop Si Pedr~ sinagop karon sa usa ka adunahang ba nay. Kimay Nahimong · kimay ang ka mot ni Juan tungod sa hinabo. Kiling Ang kiling sa punoang tinanum mo manggang tua sa wala. Natago Natago sa silaw sa adlaw tinanum mong sa ang ging. Linibutan Linibutan sa koral ang balay ni Juan. Kinabubut-on Nagpadakop nga kinabu but-on si Anselmo Balag- tas. . Buktot Ang anak ni Juan buk tot. Burong Ang burong nga kaisipan angay nga tudloan. "MILA WIG ang sakayan sa dakung katulin sa malinawng (MILA WIG-MIP ANA W ang kahulogan sa pulong panahon." MILA WIG). Usahay moingon upod kita: "Hinaut unta nga hatagan ka ni Bathala HALA WIG nga kinabuhi." Ang kahulogan dinhi mao ang HATAAS nga panaw sa kinabuhi; sabton nga ang kinabuhi maoy usa ka panaw gikan sa pagkatawo ngadto sa katapusang dunggoanan - ang lub nganan. Ang pulong hinoong KA YUGOT nagkahulogan labaw sa KAGUOL kay sa kasuko kun kapungot. Apan kinahanglan sabton nga ang pinasugdan kun sukaranan sa KA YUGOT . mao ang Iaing butang kun Iaing tawo nga dlJi m:to ang nagbati sa KAYUGOT. Pananglitan; "Ang KAYUGOT nako naggumi kan sa pagdili ni Nanay nga motan-aw ako sa sine!' M<thimo nga ipakita nako ang dautang buot tungod sa 11kong KAGUOL, apan dili magpakita sa KASUKO kun KAPUNGOT kang Na nay. Ang akong KAGUOL nagap.:ikan sa tinguha nga di1i ma tuman. Ang KA YUGOT tungod kay nagsukad sa KAGUOL mahimong ipakita sa hilak kun pahinug-o: linuom nga KALA GUT. apan dili ipadayag ingon sa KASUKO, KAPUNGOT kun KASILAG. _,_,_..,)o(,....,..-- Kurap Bawa't isang kurap ng mga mata mong mapupu ngay ay nag-iiwan sa pu so ko ng kaligayahim. Kulot Likas ang kulot ng buhok Pamilok Matag usang pamilok nia nang mga mata mong mabih2gon naghatag ka lipay sa akong kasingka sing. Rulong Natural ang kulong sa bu- ni Juanita. hok ni Juanita.
Kuripot Tutoong kuripot ang na sapagka't nay ni Juan hindi man lamang bumi li ng hamon nang naka raang bagong taon, ga yong ang lah:>.t halos ng tao ay naghanda. Inut Tinuod nga inut ang na nay ni Juan tungod kay wala gani mopalit ug hamon sa mi:tging bag ong tuig samtang hapit ang tanang tawo nag banda.
Enero 9, 1939 BISAYA PANID 1 D ,ISIYEMBRE . SO, 1938. Matahum ang kabunta gon. Tagumon ang la frgit nga Pilipinhon. Taas na ang masayag nga adlaw, apan may diyutay pang kakamig ang hinuyohoy nga mohalok sa a kong panit. Giagian ko ang hapit na magsugod nga pasun ding. Gilabyan ko ang dag- · hang tawo nga naglaray sa pi kas ug pikas asiras sa dalan. Apan ang akong hunahuna wala dinhi niining buntaga. lngon sa wala ako sa karon. lngon sa naglakaw ako sa usa tuig kanhi. ka buntag 42 ka Niadtong matahum apan masu lob-ong buntag - masulob-on alang sa mga Pii;pinhon. Sa buntag sa Disiyembre 30, 1896. Ang akong mga hunahuna didto da sa dapit akong gidul ngan. Ning buntaga ako mo duaw kang Dr. Jose Rizal sa iyang gibilnnggoan sa Kuta ni Santiago. Dili lamang modu aw. Sulaton ko ang akong ma kita ug mapanid-an. Labaw sa tanan, tinoon ko unsay gibati sa bantu gang bayani sa · kata pusang takna sa wala pa siya barila. Sulaton ko kining tanan alang sa akong mga suki sa BI SAYA. Samtang naglakaw ako, wa la ako magpakabana sa dag hang tawo sa dalan. Gipaka- Sinulat nr Tomas V. Hermosisima /(uta ni Stmtiago: karon kwartel sa mga ~rundalong Amerihanhon. sundalong maputi nga nagban tay sa unang ganghaan. Ang mga magbalantay nahatutok kanako. Ako nahibulong sa ilang tinan-awan kanako. Na hadlok ako . nga dili tugotan pagpasulod. Natahap ako nga mapakyas ang akong gilaraw nga interbiyo kang Rizal. Ipa kita ko na unta kanila ang tar hita sa pagka pei'yodista, apan nabati ko ang usa ka sundalo nga nag-ingon, "subaya kining dalana," samtang nagtudlo si ya sa tuo niyang kamot. Samtang ako nagsubay sa malin is dalan, nalukop pagpa · nan-aw sa mga balayng bato. Mga puloy-anan sa punoang maputi-agalon sa mga "indi yo." Maoy akong hunahuna. Ang akong mga lakang mapa. nukohon. Nagalakaw ako sa dapit diin walay taga gawas makasulod. Sa miabut na ako sa usa ka likoanan may mga sundalonp· nanglingkod. Nagbantay U8ab sila, andam pagtudlo sa mga tawo nga buot moduaw kang Rizal. Sila maoy nagtudlo ka nako. Sa haduol na ako sa ganghaan paingon sa gibilanggoan kang Rizal, nakita ko nga may mga tawo sa sulod. Dayag na lang adunay mga reporter nakauna kanako. Tingali nag-alirong- MIDUAW AKO KANG RIZAL Sulod sa iyang bilanggoan sa Kuta ni Santiago buot kong ti noon unsa ang iyang gibati karon sila sa tawo nga buot kong pakigkitaan. Dili unta ako buot sila makabati sa a mong kolokabildo. Buot ko nga sulaton malahi sa ang akong ilaha. Misulod ako. Bisari sa katapusang gutlo sa dayon nn siya dad-on sa Bagumbayan mokawat ako pagsukot, bisa11 usa ka pangutana lang. ingon ko nga sila nanggula ning sayong buntag aron pagsaksi sa bantugang Tabunon nga moatubang sa mga pusil adto sa Hawan· :Jagumbayan. Sa a. kong hunahuna gibalay-balay ko ang pipila ka pangutana nga akor.g isukct kang Rizal. Unsay mga matulon-anong pu long buot niya ibilin sa mga batan-on-matahum kalauman sa Amahang Yuta. lawak dihay ba gang basahon gitungtong sn talad. Gisulatan sa mga nga lan sa tawo nga nanuaw. Gi sulat ko ang akong ngalan um1 ako magpadayon ngadto sa su nod diyutayng lawak. Human ako makatimaan gihiling ko ang mga ngalang nasulat. Gi basa nako ang mga titik sa u nang dahon. Dr. Jose Rizal Di siyembre 30, 1896. Sa unang Nahasulod ako sa lumotong ntga pari! sa Intramuros. Ma hilum ang kadalanan. Tilimad on ang kahilum nga naghulag way sa nawong sa pipila ka ta wo nga gihinagbo · ko. N agpa dayon ako nga nagpadayon paghan-ay sa mga pulong a kc•ng isulti kang Rizal, hang tud nga miabut ako sa usa ka likoanan diin sa taliwala nag. barug usa ka polis. Sa akong pakisayud kini nagtudlo kana ko sa agianan paingon sa Kuta ni Santiago. Nagpadayon ako pagsulod sa diyutayng Jawak. Dinhi mag tukaw si Rizal sa katapm:an ni yang gabii ning kalibutan !W mga buhi. Gisulod siya dinhi sa Disiyembre 29 h'angtud sa ako kang Rizal. 1\iaoy akong gisulti sa tolo ka :Moduaw Gllubong dir~hi si Rizal '"' Dis. 30, 189f, Sa 1908 ""' i>'Wll: m11q buhog Nikalot ug gilubong Ba HfiWfltl Lunetfl, (lpadayon sa pamd 47)
PANID 8 N ASAYUD si Rosa nga aflg linantip mahait na. Bi san pa, kini iya gihapon nga gibaid. Gibaid niya ang Jinautip hangtud aug masigka kilid misinaw sa kaputi, hang tud ang suwab n:~gpangidlap .:;a kahait. Unya gisulayan ui ya ang kahait sa hinagiban, Miibut siya usa ka lugas buhok gikan sa iyang ulo. Samtang gikuptan niya ang tumoy ni iyang wala nga ka ini sa ang mot, iyaug gihinay pagdagp:1 s sa bu buhok naputol hok. Ang si Ro dihadiha. Mipahiyum sa sa dakung kantaiita. Ka ron, miingon siya, makita ga yud. Iinantip Nanau.g si Rosa dala aug Ii nantip nga nagpangid.lap sa tu man nga kahait, kahait nga daw giuhaw sa dugo, dugo. Misubay si Rosa sa usa ka di yutay mga alagianan nga mi dulong ngadto sa ila ng uma. Atua gayud karon sila didto, atua ang duha ka dagkung banyaga. Unsay pulong takus magamit aron sa pagngalan ka nila? Banyaga? Gaan pa ka \Va lay pulong nga ayo kana. ikangalan kanila. Walay pn• long nga takus ika ngalan ka nila. Ang linantip ra, aug ti- nantip l'a .. ang allg<ty n ga mo buii.yag kanila! Kinsay nagpalando'ng nga si }3erilardo moluib kaniya ?. Kin ;ay nagpalandong nga si l\lv r na, suod kaayo niyang hi gala, sa. makaako sa pagpasipala ngalan sa ila ng maayong pa naghigala? Apan mao ka dto :u1g nahimo sa duha, sa duha ka mga binuhat nga iyang g i m;dwl sa tuman: ;mg pagluib kaniya ni Rosa. ~a paghiabut ni .Myrna sa balay nila ni Rosa ug Bernar do, kini giayo sa pagtagad ni Rmm sanglit lagi sila maayo llga higala. Giamoma, gipakita sa maayong paggalam. \iipa puyo sa ilang ba}ay nga walay ti- ;\bang, gipaknon sa walay BISAYA - : : - : - : : : - - - - - - - - - · - - Mal/payon kaayo al Bernardo ug Rosa hangtud aa pag-abut nl Myrna ••• Sugilanon ni MARTIN ABELLANA Enero 9, 1939
Enero 9, 1939 BISA Y A NI PIUX KABAHAR Oo .•. Mahilak kana sila kaayo .•• Kadali rang motubod ang lu- mosamot paghilaK kon mama tay :.ng tighalok .. ha sa mata ... Apat'l, pagbantay! Tagsa ka lusok nga luha nga modaligdig sa ilang aping tali an usab ·tag sa ka dupa nga samad sa ka singkasing •.• l\Io hila k kon pangabubhoan. A pan ibundak ug luwatan sa madag malon .•• Mohilak kon dagmalan. labi pang mohilak kon · gayud. Taudtaud lang motibi ang ilang baba. Kanunay mag-umog ang mata luha. A pan pagbantay! sa Iuig~auga nianang luhaa, La laki, tago lamang nga daan sa lubnganan, kay imong lakip ang imong kalag pamiangan .•• Tinuod Ngano man sila nga mohi Mohilak kon bakakan. Mohi lak kon limdan. Apart labi pang mohilak kon dili pabation sa matam-is nga bakak ..• Mohilak kon magmasakiton ang kapikas. Magbakho kon maghimalatyon. Ug mominatay pagkusog kon patay na, aron hibaloan sa tanan nga sila ba kante na .•• lak? ... Gayud. Mohilak, kay pahila tandogon; kon ; sakiton; alauton ... limbongan; Mohilak kon ang kapikas hinga tolgon. Mohilak kon taR pukan. Mohilak kon dili mang- gibuhaton... · l\1aoy hinungdan nga gibun yagan silag "mahuyang," kay rang ma humod ang kadali ilang nawong sa luha ... Usahay, mohilklk sila kon hi gu gmaon. Usahay mohilak kon palabihag higugma; ug Jabi pang mohilak kon dili higug- maon .. . Mohilak kon ang kapikas hi nuroy. Mohilak kon si mday mag-inusara -.a bslay. Utt la bi pang mohilak lwn makabati sa tingog sa kikik, kay ang ka hadlok-sakot-parayeg- man ikatig-ik .. . dili Ug sa katapusan, moh ilak ·lwn pakitavg kabugnaw. Mo- 1\'Iohilak kon hngkan. l\'Iohi- hilak kon kanul\ayng pagbahon hilak kon ang kapl.tws katunga mat.ahap ' nga nisuot sa nglt lak kon kusgon paghalok. Ug sa kainit. Apan labi pang mo- bu g:ww, katunga mainit, kay ngit .. nguha nga pagabayran pa. Ka- si Rosa nga si Myrna mobayad bulan, ug uban pa." Ug si Ro- Rosa ra intawon ang· mahabi lin sa ilaha kay si Bernardo ha si Myrna maY' tinguha sa kay lamang ako sa inyo, ngaw man usab kang Myrna adto man sa uma mag-atiman pag-bayad sa iyang pagpuyo sa "Mopuyo 'balay nila ni Rosa ug Bernar- Rosa." pulong pa ni Myrna, samtang nagtuon pa didto sa 1111111. Ug mao kadto nga si - do. Kay si Myrna, inila n ga "sulod sa pila ka SC'mana. Din- kaulohan sulod sa taas nga pa- Rosa misagop kang Myrna sa pintor, ang iyang mga buhat hi sa banika ako makapintal nahon. Karon sila magokasu lti- pagpapuyo niini. Apan unsa y ginailogan sa pagpalit sa ma- ug daghang mga butang ingon sulti na ug sj Rosa dili minga- gibams sa walay ulaw? Gi h:¥n!nnaon sa pinintal. Maka- sa m ga bulak, tanum, mata- won sa ilaha. Kay sukad si dani si Bernardo, giagaw ang bay ad l\aayo si Myrna sa iyang hum talan-awoR; sama .sa nag- Rosa ug s i Bernardo mohalin iyang gugma, ang iyang hima pagpuyo. Apan walay tinguha subang adlaw, sa paggitib nga sa banika gikan sa siyudad, si ya. Apan karon, kar on, maga. sila maayong higala. sa mitangdfJ kay si Rosa gimi- PANID I
'PANID 10 bay ad ra siya sa iyang sa la. Gidagpas ni Rosa ang bogang nga mibabag sa iyang agianan iyang · linantip. Dihadiha sa ang bogang naputol ug nata gak sa yuta. Mahait ra kaayo linantip. Mipahiyum si ang Rosa sa dakung kantalita. Apan kon walay igabalus si Myrna kaniya kang Rosa, labi pang walay igabalus si Bernar do, ang iyang bana kaniya. Wa lay ulaw, mananap, lampinl"a san. Karon pa moila si Rosa sa iyang sayop. Karon pa siya iyang nabuhat. magbasul sa Sa wala. pa sila si Rosa ug Ber nardo maminyo, ang amahan ni Rosa mihunat kang Rosa kon tinuod ba gayud siya nga nahi gugma kang Bernardo, kon dili ba unya siya magbasul sa iyang bubuhaton sa pakigminyo kang Bernardo.. Kay si Bernar do walay alamag: dili rna la antigo nga mobasa ug bi pang dili maantigo nga mo:-ulat bisan na lamang unta ngalan, samtang si Rosa maalam kay siya nakatungha sa taas tu longhaan. Dili ka unya mau law, Rosa, sa imong mga higa la bahin niining kaburong ni Bernardo? nangutana ang a mahan ni Rosa. Gugma? Ang gugma, Rosa, dili kay mao ray bugtong nga gikinahanglan sa kaminyoon. Dili hinoon ako mo babag sa .imong tinguha. Kon gituhoan mo nga ikaw magma lipayon tipon kang Bernardo, tinguha. padayon sa Ihatag ko kanimo ang akong pagtangdo uban ang akong pa nalangin. sa iyang imong Ug si Rosa nakigminyo ga yud kang Bernardo. Alang ka niya si Bernardo mao ray la laki nga angay kaniya. Na daug si Rosa sa mga pasalig ni Bernardo, pasalig nga tina gik sa mga pulong matahum. ''Sa kinabuhi, Rosa,:• pulong pa ni Bernrdo. "dinhi sa kina buhi, Rosa, ang labing dakung butang mao ang gugma. Ku haa ang gugma, dihadiha ang kalibutan mahimo nga usa ka sam-ang: usa ka dapit nga ma laay, uga, wa lay lami. Ang gugma, Rosa, mao:v naghatag !ami, kahulogan, kali hulok. pay sa kinabuhi. Ikaw, sa ta nang babaye sa kalibut::m, ikaw pa gayud ang akong hi gugmaon. Ug ikaw usab nahi ~u~ma kanako. Unsa pay atong gikinahanglan? Kaalam? Ang kaalam, Rosa, kawang lamang. Bahandi? Kini dili madala sa -!dbng:-man. Dungog? Ang du ngog, Hosa, mapalit lamang sa BISAYA bahandi. Kabantug? May-un sa ang kabantug, Rosa, sa mga binuhat ingon kanato nga lu malabay Jamang sa kalibutan? Gugma, Rosa, ang gugmang tim-os, putli, ulay, sama sa a kong gugma kanimo, kini, mao ray butang bililhon dinhi sa kinabuhi." U g si Rosa mihu kom: Si Bernardo an gay kana ko, siya ray labing angay ka nako. Ug mao kadto nga na minyo sila. ni midangat gayud sa dalung gan ni Rosa. Apan unsay gi buhat ni Rosa? Nawad-an si ya sa iyang paghigugma kang Bernardo? Sa kapi nga kini makapahubas sa gugma ni Ro sa alang kang Bernardo, ang iyang gugma sa iyang bana mi samot sa pagkaispiso. Ang ta nang pagtamay sa iyang mga higala alang kang Bernardo gi palabay ni Rosa sa iyang da lagi · hilabihan lunggan. Kay iyang gugma alang ra ang kang Bernardo. Nasayud si Rosa nga ang iyang kaminyoon kang Bernar do wala hiuyoni sa iyang mga maghahalad nga adunahan ug maalam. Sila nagpakita sa ilang pag-ayad kang Bernardo Usahay gani makadungog ga yud si Rosa sa Hang paglibak ug pagtamay kang Bernardo. Bisan ang mga babayeng higa la ni Rosa wala mahimuot sa iyang pagpili kang Bernardo. Naunsa intawon si Rosa nga mao ra man hinoon nga bata? nagkanayon sila. N gano gnd nga misugot siya nianang usa ka burong ug walay alamag? Giunsa ni Rosa paggamit ang iyang kahibalo? Bisan tuod ang maong pulong wala ibu ngat sa atubangan ni Rosa, ki- Apan unya, karon, tapus sa iyang p~g-antus sa mga tamay ug libak sa iyang mga higala. karon, mao kini ang igabalus ni Bernardo kaniya? Mao kini igabalus ang pagluib kaniya? Gidagpi ni Rosa sa iyang Ii nantip ang tanum nga nagtu rok daplin sa agianan. Hinay ra kaayong pagdagpia. Apan ang tanum naputol dayon, ~a yon ra kaayong naputol. Ug si Rosa mipahiyum nianang pahiyum nga makalilisang tan awon, samtang ang iyang mga mata gilunopan sa tumang ka pintas. Sa sinugdan magbaton mga wala si Rosa hunahunang Enero 9 1 1939 dautan bahin sa kanunayng panagkuyog ui Myrna ug Ber nardo dulong ngadto sa uma. Kay siya nagtuo nga samtang si Bernardo atua nagdaro. si Myrna usab nagpintal sa mga butang matahum. Wala man gani siya manumbaling sa pag. ingon ni Myrna u:;a ka adlaw niana, "Si Bernardo, Rosa, am bungan. Husto sa gitas-on, ang mga bukton, bagtak, tiil, nawong, buhok, tanang dapit ug bahin sa iyang lawas maa yo gayud kaayo nga pagkahan ay. Ambungan siya ug ikaw wala masayop sa pagpili kani ·ya. Bulahan ikaw, Rosa, sa Inay pagpanag-iya kaniya." dautang hunahuna ang mosu lod sa iyang alimpatakan, usa ka mahawot nga bnlation ang mikuyanap didto. .Mao pa kad to ang pagkadungog ni Rosa mga pulong sa pagdalayeg a• lang kang Bernardo U g wala Jagi siya ing dautan hunahuna bahin kang Myrna sa pagsulti ni Myrna niadto kay si Myrna · suod kaayong higala ni Rosa. Ug bisan pa gani sa paghang~ yo ni Myrna kang Rosa pag ingon, "Rosa, kon mosugot ka, ako unta nga himoong modelo si Bernardo sa usa ka hulag way nga akong pintalon. A pahuboon si Bernardo kong gawas sa iyang porol nga mag daro sa yuta. Kining hulag waya, nagtuo ako, kon si Ber nardo ang akong mamodelo, mosangput gayud sa dakung kalampusan. Kay si Bernardo, sumala sa akong giingon kani mo, ambungan ug makahatag katahum sa hulagway." MiRu got si Rosa sa hangyo ni Myr na ug wala siya magbaton dau tang huna huna. Mao kadto nga matag adlaw sulod sa daghang mga adlaw, si Bernardo ug si Myrna mag kuyog dulong sa uma. Ug didto sila rang duha. Usahay magbalon- sila ug dili na la mang mopauli sa balay maud to. Niining tanan nga kaliho k<>n sa duruha walay katahap siya misalig sa si Rosa kay iyang higala ug labi pang mi salig sa iyang bana. Apan u sa ka adlaw niana, kadtong wa lay gibuhat si Rosa sa ilang balay, ambut sa unsang hi nungdan, miaJ)as siya didto s" uma. Gaa n ang hunahuna, malinaw ang buot, milakaw si ya nga nag-inusara. Misubay: siya niining alagianan nga ka iyang gisabay. Unsay mon iyang nakita sa pag-hi ::~ but niya (lpadayon sa panid 30)
Enero 9, 1939 BISAYA PANID 11 HUGOT Sl PAMUNO ·ROOSEVELT SA TINGUHA PAGPANALIPOD SA NASUD Nia ang hinungdanong unod sa iyang mensahe sa pagbukas sa ika-76 nga Kongreso ~aT. B. S/ PAMUNO ROOSEVELT A NG dHi masungsong pa nalipod sa Amerika ma oy malanogong bahin sa kun ekonomiko. Nagliyok ka nato ang mga hulga sa mga bag-ong pagsulong, militar kun ekonomiko." Ang h.ingsod Amerikanhon mosagubang ug mosulbad au mala sa makiangayong paagi sa mga suliran nga gihusay sa mga diktador pinaagi sa pag gamit sa kusog. Giingon sa Presidente nga ang diktadura may bili nga ang mga Ameri kanhon dili makatu.got pagba yad. Gihinganlan niya ang bayad mao ang kagawasan sa pagsulti ug kagawasan sa tinu hoan. Gihulagway niya ang kangil-ad sa pagsakmit sa pu honan, "concentration camps," ug ang kadautan sa mga bata nga magtubo nga dili usa ka gawas ug talamdong tawo, a pan mga ulipon nga inumol sa usa ka makina. pakigpulong ni President~ Ro osevelt atubangan sa ika-76 nga kongreso sa Tinipong Bansa. Ang bag-ong kongreso, diin hipun-an ang kalig-on sa Pundok Republikano sa silong ug sa itaas nga lawak bisan tuod ang Demokrata mao giha poy mayoriya, gibuksan sa mia ging Enero 4. Ang kongreso, ang lungsod Amerikanhon, ingon man ang tibuok kalibutan gipahayagan niya nga &ng matunhayong ka linaw wala ipasalig sa Munich. sa ubang Adunay mga bagyo nasud nga naghulga sa demo krasya sa Amerika. Ang dag hang kasamok sa ubang nasud naghatag kuyaw sa tolo ka bu tang mahal sa mgr Amerikan hon: tinuhoan, demokrasya ug maayong kabubut-on sa kana suran. Gipasumbingayan ni Roose velt ang mga hitabo sa Oropa diin ang Sekoeslobakya gilap lap gumikan sa dili malispng pangayo sa Alemanya: hitabo Sll Aprika diin ang Etyopya gi sakmit sa Italya; ug sa hitabo sa Asya diin ang Tsina gisu long sa Hapon. "Nagliyok kanato mao ang ruga gubat walay popahib11lo, militar kun ekonomiko'' matud "N ngliyok ka t!a Presidente. nato nanguhong ang mga ma hinagiban, militar ngilngig Gihisgutan niya ang paglikay sa kalihokan nga makasibut sa mga nasud magubtanon. Mi. siya pag-ingon nga padayon kon "kita magpalusot usa ka balaodon sa neutralidad," kini mosangput hinoon tingali sa "pagtabang sa nasud nga ma hilabtanon ug mahikawan ang nasud nga gisulong" Matud niya, "Alang sa katunhayan sa atong nasud, tan-awon nato nga dili na kini mahitabo pag usab" Miingon siya nga wala sa gahum sa nasud ang kakuyaw sa sulod ug gikan sa gawas. Busa gisugyot niya ang pana lipod nga igong makasanta sa "kalit riga pagsulong," pagda ku sa mga dapit nah<>nmtangan sa panalipod sa nasud. Wala niya isaysay ang hingpit ka· sayuran sa iyang programa sa ilasudnong panalipod Kini i yang hubiton sa hingpit sa URH ka tinuyong mensahe nga iyanv ipadala ngadto sa kongreso sa sunod semana. Ang miaging mga hitabo sa kalibutan nagtudio kanato, ma tud niya:, sa karaang pagtu 1on an nga a ng kaJagmitan sa pag sulong masalanta gumikan sa kaandaman sa malig-ong pana lipod sa nasud. * II' "Gusto Akog Maayong llimnon, ug Kini Gihatag Kanako Sa 'BBB'!" . . "Maayong Ilimnon, tinuod ga yud ang 'BBB' riga Serbisa Pil sener. Gisulayan ko siyag ma kausa-karon nagpartgita ako kaniya. Gusto ako sa iyang ta lagsaong I ami, iyang lam iang baho-, iyang makapaganang ka lidad. Bag-·o siyang ngalan nga akong nadungog, apan hinumdoman ko ang 'BBB' tungod kay gus to ako sa serbesa. Kuha usa ka baso sa 'BBB', ug makakuha usab ikaw usa ka maayong ilimnon." Gama sa B.ALINTAWAK .BREWERY POLO, BU(..ACAN TEL. CALOOCAN ( 40) 552 Direksiyon sa Manila: P. 0. Box 3386
PANID 12 N. AGLAYLAY si iya Juana sa usa ka karaang awit samtang nag-utaw siya \-ia saput sa alkalde. Ang i yang kasingkasing gilumRan ;;a tumang pagpasalamat ug sa iyang mga mata mJdan-ag ang usa ka dili ikagRaysay nga kalipay pinulog sa hataas ug kanunayng pag-ampo kansang J{atumanan namanagbanag sa kalit lamang. "Mouli na ang ~kong anak! Mouli na ang a kong an ak!" nagsulti siya ;;a iyang kaugalin gon daw bu ang samtang iyang gipahiluna ang ]yang mga inutaw sa u;;a ka BISA Y A. . . . . . I I I I I IM I fll-~ I l l ( o 1 . 1;_• Si iya Juana nga naghan~ dum •a dill na : madugay mahibalik kaniya ang iyant: nalulutang · anak • • • I j .. i.ii I i .i I ii-W 18818 I I i i l'f Enero 9, 1939 (Su~ilanon nz J ~E- S. .ZAFRA
Enero 9, 1939 bandi nga alang niini. "Mouli na ang akong anak! Nito, mo uli na si Manong mo Inting!" "Si Manong Inting na ba unyay magtugway sa kanding inig-abut niya Nay?" mitubag. si Nito kan.saug panuigon may unom pa lamang ka tuig. · "Pagkataspukan gayud nimo Undo. Unsay kalibutan ni J.Vlanong mo sa pagtugway sa J.:anding? Mouli siyang baya ni. usa ka kabo gikan sa Da kung Gubat ." "Apan Nay, mahadlok na man ako sa kanding. Motung ha man usab ako." lamang sam tang moadto ako sa balay sa alkalde aron paghatud ning Si Manong ra uimo inutaw. aug mahibalo sa tanan. Mag baton lagi unya kita ug bata aron maoy motugway sa kan ding ug motabang-tabang ka nako sa akong mga buluhaton srrmtang adto ikaw sa tulong haan. Makatungha lagi ikaw sa .sunod Hunyo." "Pagbinuotan Nanaug si iya Juana sa gu baon niyang hagdanan linukdo ang bandi nga sinudlan sa i yang inutaw. Natingala ang iy:mg mga silingan sa kausa ban sa iyang panglihok-lihok. Sa iyang mga mata wala na nila makita ang masulob-on u·g halayo nga panan-aw. Mao nga natingala sila. Sa tanang masuknaon nga tinan-awan mi pahi:vum lamang si iya Juana ug gidapit riiya sila sa usa ka inato nga hikay pahinungod sa pag-abut sa Iatagaw niyang anak. Mibayad ang asawa sa al kalde sa napulo ka pisos nga bayranan niya sa iyang napa Jabhan pagkahuman gayud ni iya Juana ug hapnig sa mga inutaw sa katre. "May diyutay akong hikay, Nyora. Si luting, ang anak kong kamagulangan moabut na gikan sa Dakung Gubat. Ma lipay ako kon pasidungg:m ninyo ni Tan !slaw pagtambong ang kabus kong tagana." "Apan Juana, hutdon ba ni m'l 11aggugol ang kinitaan mo tibuok bulan sa usa ka hikay nga wala kaayo kinahanglana? Dili ba maayo pa unta kon ang imong salapi ipalit mo mga sa put ni Nito ug tigumon mo ang kapin aron siya makatung ha inay sa pagsalibay sa imong kinitaan ?" mitambag ang asa wa sa alkalde. BISAYA PANID 13 ''Masayon ra kana, Nyora. Ang tawo sa iyang kalipay di li magsapayan sa salapi. Ba bin kang Nito si Inting da ang mahibalo. Naniguro ako nga nagdala gayud siya ug ;dag hang salapi. Dili ba ang su lat s:l , Komandanteng Ameri kano nga nagt;·aho nga moabut na si Inting nag-ingon man nga mouli ang akong anak nga usa ka bayani? Naniguro ako nga hatagan gayud siya sa mga Amerikano ug igo-igong sala Ila man ganing gihatagan pi. ang ubang sundalo ug salapi nga unta kulang man sila sa kaisug kay kang Inting. Ang anak bitaw ni pare Marcos nga ultimo lang ila mang gi gantihan ug bonus nga lima ka gatus ka pisos. Gawas pa, si Inting daginotan kaayo nga pagka bata ug sa walay duha duha gitigum gayud niya ang iyang s•1hol. Dili na lang ako magdugay Nyora. Magpaabut ako kaninio ug kang Tan Islaw karong gab,~i." . ,Nanaug si iya Juana sa balay s.a alkalde sa ya arig panagway ug nagpahi yum siya sama sa gihadla sa mga manulonda sa langit. Diriyut mahibangga si iya Juana sa tra:k sa iyang pagdali Ika napulo na ang pagpauli. takna sa buntag ug maghikay siya aron pagsugat sa pa lantsa Opon sa silingang lung sod sa Tubigon. Moabut ang maong lantsa sa ika lima ang takna sa hapon sa maong ad law. Mao nga nagdali siya. "Gitugway na ba nimo Nito ang kanding!.. mitawag si iya Juana kang Nito nga didto sa itaas sa lumboy samtang naglung-ag si iya Juana sa mais ug nagsugba sa pipila ka buok nga talong alang sa ilang paniudto.
"Oo Nay, akong gihigot s.a punoan sa dakung bugnay du, ol sa bungtod. Adunay dag hang balili didto," mitubag nga malipayon si Nito sam~ tang iyang gipupo ang usa ka pongpong hi:iwg nga lumboy. "Kanaug na Nito," mitawa$' pag-usab si iya Juana pag-ka:t luto na sa mais. ,"Maniudt() kita aron dili kita maulahi pagsugat kang l\1anong mo." Nagdali si Nito pagkanaug hinambin ang mga lumoy ng:~t iumboy. Pagsaka niya sa bil.~ LAM lANG ILil'INON HI6AYON Usa ka tasa sa lamia·ng Cocoa rii Pefer sa bunfag maka· palig-on kanimo alang sa buluhaton s~ tibuok adlaw. Matag tasa $a Cocoa ni Peter Jlagha+ag kusog ug lalig• on. Mga bantugang tawo bahin sa pagkaon nagkauyon sa iyang kabililhong makapatambok ug makahatag ma• ayong panglawas ug kusog,.
PANID 14 Jay iyang gihikyad ang iyang pinupo sa atubangan sa mali payon niyang inahan. "Ibalig ya ta ni Nay aron atong ipliti sa trak," misugyot si Nito. "Tipigi lang kana Dong kay itagana ta kana kang Manong mo. Siya ra ba ang nagtanurn nianang lumboya. Aduna man kitay igong salapi nga ipliti. Humoli lang kana sa duwang ug taborii aron dili hugaw-hu gawan sa umg ug aron dili hitugdomfn sa rnga langaw ug ok-ok." Daghan kaayo ang mga pa ngutana ni Nito rnahitungod sa iyang Manong sa pagpani udto na nila. Nangutana siya kon unsay bayani ug kon rna katabang ba ang usa ka baya ni sa iyang pagtuon. May u ban pa siyang pangutana. Nangutana siya kon rnagdala ba ang iyang Manong mga si nina; rnagdala ba si Manong niya Inting ug bisikleta nga tolo ang ligid sama sa bisikleta sa anak sa alkalde; mga kar ihatag sa rnelitos nga kamanghurang anak sa tenyen te sa ilang balangay aron pa apilon siya kanunay sa ilang dula nga balay-balay; mga pa. burot nga sama kadaku sa i yang ulo ug sama kalingin sa bulan. Daggan kaayong bu iyang gihinganlan, tang nga mga butang nga mahal ug bi lilhon alang sa usa ka bata. Sa tanang pangutana ug pa ngandoy ni Nito, rnisaad . si iya ihatag kaniya ni Juana nga Manong niya kon magbinuotan lamang siya. Ug si Nito mi sa hilabihang kalipay. bati Kadali da siyang nakahuman pagkaon. iyang "Pag-ilis na, Dong. Ang trak moabut na karon." Gihu gasan ni iya Juana aug mga pinggan, gibutang niya , sa abugon ug giJawalawaan nga pagapaga ug igo gayud nga sa pagbugkos ni Nito sa Iiston sa iyang sapin nahuman na usab siya sa pag-ilis. Gitakpan sa duruha ang gangbaan ug nagdali sila pa dulong sa estasyonan sa trak. trak padulong sa Tubigon sa pag abut nila sa estasyonan, busa nanglingkod ang duruha sa usa ka bangko diin ang mga sumasakay maghulat. Wala pa moabut ang "Maayong udto, Ning." N&ng h atag katahura n si iyo Go rio samtang gitukas niya ang iyang kalo nga tikog ug gitu tokan niya si iya Ju ana sa usa ka tin an-awan nga halawom BISA 1.\ ... , ... , ... _ ... ~·······-····-· "MUTYA ng KATIPUNAN" Adunay babaye kanunay sa sinugdan sa tanang daglmng butang. Sukad sa pagkahimo sa babaye gikan sa usa ka gu sok sa lalaki, siya kanunayng dili kabiyaan sa lalaki, kanu nayng nagdasig kaniya sa iyang mga tinguha. Si Adan gihi numdoman gumikan kang Eba; Si Marcos Antonio nakahimog kadungganan sa kasaysayan gumikan kang Cleopatra; Si Napoleon nakakab-ut sa k~ban- tug gumikan sa usa ka habaye sa uma sa Poland; ang lamda· man nga gihatag kaniya sa i yang inahan maoy nakahimong bantugang manluluwas kang Lincoln. Ang tibuok kasaysa yan sa katawhan dili lain apan usa ka pagpadayag sa gahum sa babaye nga labaw sa lalaki. Kana mao ang dugokan sa ula hing lilas sa LIWAYWAY, "MUTYA NG KATIPUNAN." Niining lilasa uban sa labing dugoong hitabo sa kasaysayan sa Pilipinas nga iyang mabulo kong dugokan, gihulad pag ayo ang paghigugma ni Con rado Jacinto sa Katipunan u ban sa iyang hinigugma, Rosa Di:r.on nga gihulagway sa itaas; Umaabut sa Tiyatro ninyo sa dili madugay. Kining lilasa makapabatig garbo sa tanang Pilipinhon sa pagkapukan sa iyang mga apohan sa kangit ngit sa n~alan sa KAGAWA SAN sa ilang nasud. I I I I I I I I I I I I I Iii Wi j I I I I I I 8 I I I I I a·lii I I I I I i- Ii I ,--. a I I I-I •..• ..=.n·w I i I I-I I 1·1 I I I I il ug puno sa usa ka kalibutang pangandoy. "Daw mibalik ang katahum mo sa imong pagka batan-on karong udtoha," ug rnipahiyurn si iyo Gorio. Mo tubag na unta si iya Juana sa mga mahalang nga pulJng ngadto kang Gorio nga sa ka nunay rnagpalabtik ug sulti bisan asa sila mag.kakita, apan ang iyang kalipay nga gibati nakapugong sa iyang kasuko. Inay siya masuko iya hinoong gidapit si iyo Gorio sa hikay nga iyang ipahinungod sa pag hiuli ni Inting. "Magpaabut kami nimo Go rio;" maoy panarnilit ni iya sa rnisakay na sila si Juana Nito sa trak. W ALA maglihok si iya Jua na samtang nagdagan ang trak padulong sa Tubigon. Natu gob ang iyang panumduman sa nagkalain-laing rnga handura wan. Namalik kaniya ang rnga panahon n ga nangagi. Sarna sa usa ka hulag-Way iyang na kita ang pagpakatawa niya kang lnting inapongan ni Ni yoy, ang karon patay na ni yang bana. Unya, unya iyang nakita ang pagdula-dula ni lnting uban kang Linda; unya ang talan-awon sa pagkarnatay sa iyang bana sa may napulog lima pa la mang ang panuigon ni Inting; ang pagtanum ni Inting sa lurnboy ug unya ang masakit nga handumanan sa paglang yaw ni Inting duha ka tuig human sa kamatayon sa iyang amahan ug nga s i Nito duha pa lamang ka tuig. Pagkada ling mitulin sa panahon, sa hunahuna pa ni iya Juana. Gi bati niya ang kalipay. Wala lang niya palandunga nga ang bata nga gipakaingcn niya wa lay hinungdan tungod sa pag ka pilyo mouli na nga dungga non, usa ka kabo, usa ka ba. yani. Naghunahuna siya kon unsay dagwa)'; ni Inting nga magsul-ob sa bang unipormi sa pagka kabo. Sarna ba kaha siya kaarnbungan sa Prinsipe nga Kristiyanos nga iyang na sa miaging kita sa linarnbay pangilin sa Kantoyok? Daw giduyan si iya Juana sa hila bihan niyang kalipay. Gitahu man na siya sa mga sawot nga hurnay sa kabasakan nga ilang gilabyan nga sa mga rniaging panahon daw alang kaniya rna oy mapuol nga bulok nga da- rnasulob-ong Enero 9, 1939 lag. Ang dahon sa kawayan nga gidigo sa bulawanong si• law sa adlawng sumasalop nga kaniadto alang kaniya mao lamang ing silonganan sa mga rnanok ug tagboanan sa mga singgalong ug mga ibid, karon daw usa na ka talan-awon nga madapiton. Alang kaniya, ang kinaiyahan, hangtud gani ang mga laya ug nangatagak nga dahon sa lumbang daw may bulok nga lunhaw. Mao usab si Nito. Wala siya maglihok. Wala siya magtingog. Naghu nahuna usab siya kon si Ma· nong niya Inting moangay ba usab kaha sa kinamagulangan nga anak sa Tenyente ug kon sila rnagdula-dula ba usab ka ha ug balay.balay. Ingon man, kon ang iyang Manong daku na ba kaha aron pagpanalipod kaniya sa mga hulga ug pagda sa anak sa alkalde. ugdaug Karon, dili na gayud ako niya limbongan kon magtaksi kami ug sigay, rnaoy iyang hunahu Inig-abut ni Manong dili na. na gayud gub-on sa ubang ka bataan ang among gamayng payag-payag inigdula n~ namo ni Lita ang kamanghurang a nak sa tenyente. Ang anak ug inahan nawala sa ilang kau ga lingong pagpalandong, naghu nahuna sa mga kasakit nga na ngagi ug sa mga kalipayng u maabut, karon nga rnouli na si. Inting. Wala sila magpaka bana nga rniabut · na sila sa Tubigon. Ang rnga singgit n ga rnga sa Tubigon" sa "poto tindera maoy n akabugto sa ta nod sa ilang mga paghandu raw. sila sa trak ug nagdali padulong sA pantalan nga may gilay-on, kapin kun kulang, rnga lima ka gatus ka metro gikan sa dalan probin siyal. "Magdali kita Nito. Ma balaw unyag hulat ni Manong mo." NANAUG tawo sa pantalan. Ang lantsa Opon wala pa mo dunggo ug mao pay ilang naki· ta ang palo sama sa usa ka da· kung kandila Iinimisan sa ga bon sa sayong kahaponon. Ti ngali may mga duha pa gayud kaha ka takna nga paglawig una moabut. Si iya Juana, ug si Nito nga nagkapot sa saya sa iyang inahan nagpaabut sa dakung kahinangop sa !antRa. Mipalit si iya Juana ug ice candy alang kang Nito nga gi uhaw sa hilabihang pinaabut. Unsa kahay akong unang iba Iita kang Inting, maoy huna• Upadayoo s& panid 31 > Daghang
~nero 9, 1939 BISA Y A PANID 15 KINSAY NAGPASIUGDA Sl RIZAL HIMOONG BAY ANI? . Usa ka matuod 1>ayanl •• tanang ha tuigan. K ON si Dr. Jose Protacio Rizal Mercado y Alonso giila nato karon nga labing dukung ba- mao ang a tong nasud; ang ikatolo, sa iyang pagka heneralisimo sa Kagubut ug pagka Pamuno sa hamubo natong Republika; ug ang ikaupat, sa iyang pagka Obispo Maksimo sa iyaug ti nuhoan. Apan adunay dakung kahimoan nga si Ri.Zfl. sa buhi pa, wala magadahum nga siya, sa iya nang pagkahanaw, hi ngalan ni Rizal sa mga panid moong kinalabwang bayani sa 1\iakapahayag sa atong kasaysayan hibasa- atong nasud. han nato sa linakbit lamang ako niini pinasikad sa mga pa nga rnga saysay uban sa rnga nid sa kasaysayan. Si Rizal bayaning Pilipinhon nga gipuo wala modason sa tinguha sa sa mga katsila? sa Sl Pamuno Manuel Luis iyang pagtuo nga alang nia d Quezon, si Puli-Pamuno Sergio tong buhata ang higayon wah .Osmeiia, Aguinaldo y Famy, ug si Sunat na, niadtong mga. panahona ilang ang mga Pilipinhon mahuyang, Gregorio Aglip~, sa pagpuyo pa karon sa kalibutan, mahuyang pa uyamot, ug mala nasayud nang daan nga a ng bay pa ang hataas nga g1du~ ilang mga ngalan aduna na gayon una ka hinginli ang pa gayuy sigurong dapit sa ka- munoan sa mga Katsila dinhi ang nahauna ug sa Pilipinas. Sa ingon niana. saysayan; ang ikaduha sa ilang pagka estadista ug magtutultol sa Si W. H. Taft, unang Gobernador Arne· l'ikanhon maoy nag-awhag sa mga Pi lipinhon; May usa ka buling sa kinabu• hi sa Bayani nga iyang gihugasan sa dayon na siya barila sa Bagumbayan .•• Sinulat ni MARCIANO B. CAMACHO, SR. yaning nasudnon, kining ka· hirntanga wala rnotungha nga mihagad lamang. Hinonoa ki ni nahiino gumikan gayud sa tinuyong mga lakang. ug usa ka tawo nga dili Pilipinhon rnaoy tag-iyJ. sa hunahuna ug maoy nagaagda kanato sa pag ila ug pagtahud kang Rizal ng!l bayani sa atong kaliwat ug sa a tong rnga mithi. N ga kini mao ang matuod nga na rnaoy usa ka butang hitabo nga, sa walay duhaduha, wala pa kasayri sa kinabag-an sa mga Pilipinhon. Kaha kon wala pa unta kadtong pag-ag daha, kinsay nasayud kon ang paghimog kagubut tungod si Lupong Emilio ·pa mahinog. Sa iyang hunaht <IJJadayon sa panid 46) UMALABUT SA INYONG SINE LIWAVWAY {ftc~ $1NULAT WJ DINIRIHIAN')tl . JULIAN MANANSAlA
PANID 16 U SA KA gabii niana, gi dawat ko ang ruga Ka mot ni Encar, human ako mosaad sa iyang atuba ngan nga panggaon ko siya ug Jamdaman sa akong himoong mga paningkamot. Gisaad ko kaniya ang usa ka ugma nga puno sa daghan uyamot nga butang mahinalangpon. Ka minyoon nga unhan una sa pagbinuotan ko sa akong mga pulong kaniya. Ug unya, usa ka pa nting- matahum nga ba Jay, alang kdniya ug kanako, sa usa ka dapit diin ang tanan . bag-o ug matahum. Ug sa a kong pagpahilayo kaniya - sa ~tkong mga paningkamot hala yo kaniya, kini maoy gihimo sa kong sandiganan human takna sa ma kamamatay rrga nga kakapoy. Moingon ang akong mga hi gala kanako: "Eulahan ikaw, siya buotan ug angayang himo •mg asawa." Ug unya dawaton ko kini sa puno kong kasing kasing. Himoon kong tinuod ang bisan unsa ka diyutayng pulong sa pagdalayeg sa iyang ngalan. Ug malipayon ako. Apan dili kaayo matam-i;r ang akong mga adlaw uban ka lliya. Bisan sa daghang tuig sa amon g paghinigugmaay, wala kamiy ruga higayon nga manag kaduol kami, ingon unta sa na andan sa managhinigugmaay. Kay si Encar Jahi sa tanang nabayeng buotan sa ilang mga saad. Ang iyang kalipay mao ra ang paghulat ka nako, pag hulat sa gisaad kG kaniyang atllaw ug kaaway u iya ang ku .rog-kuyog uban kanako. May nwa higayon nga mahinli ako ug kon daw. ugaling magkadu ol Jmmi ug managsulti. adto tla gayu.d sa ilang balay Kon :May mga moduaw ako kaniya. !:fabiing bulanon nga matam-is unta ulang sa usa ka gugma. ~'<lay mga higayon !>a kalinga wan- mga pangilin sa among balangay ug sa silingang mga balangay, apan kining tanan lamang takna sa dili mahimo makatagbaw nga kaibu g. Kon makatambong si Encar sa usa niini, dili ako mahiuban kani ya. Gihigugma ako niya, ma tud ni Encar, apan ang iyang paghigugma malinis ug dili ingon sa uban. Ug ang akong mga higala moingon kanako B ISA YA Enero 9, 1939 Nasuko gl Encar ng a oho aiytu~lf gihawatan paghalok, ug nang ayo oho kaniyag pasay lo .• • siya matarung kay kini nga maoy' tilimad-on sa mga baba yeng matarung. Ug matagbaw Jamang ako sa iyang ruga su lat. Ug a ng among panagsulti, malagmit nga anha ra sa su lat. }lalagmit 11ga dili ko ba tion ang katagbaw ug pun-an ko na lamang sa akong mga paghandum kaniya. Kausa nia na, nahiuli ako sa nmo gikan sa dakbayan. Taud taud na nga wala ako mahiu)i ug daku ang akong kamingaw. Sa amo, kon mahuli ako, ang a kong kamingaw kang Encar tagbawon ko Jamang sa pagsu bay sa dalan paingon sa ila ug unya paghunong sa ilang tu ngod aron pagtan-aw kaniya n ga manahi duo) sa tambo anan. Ug niadtong gabhiona sa ako:ng paghiuli, gisuba y ko ang dalan paingon sa · ilaha. Mahayag ang bulan ug bisan nagtuo ako nga kadtong gab hiena, dili akoa, gaan ang a kong kasingkasing nga naghu- nahuna kaniya. :Mihunong ako makadiyut sa tungod. ilang Wala diha siya. Wala ko ba tia ang kahibulong kay dili man usab mahimo nga adto na lamang s iya didto sa tan:mg higayon. Tingali nanihapon, ug kon mosaka ako, igo lamang akong magtugaw. Tingali u sab tua siya sa balay sa iyang silingan sa usa ka tuyo, kun nagkurikuri Iaing buluhaton. Misaylo ako. Didto sa una (lpadayon sa panid 29)
Enero 9, 1939 BISAYA PANID 17 La Salle, Bag-ong Kampiyon Sa Baskitbol Maoy nangharus · sa kampiyonato nga gi· himo kProng bag-o sa Siyudad sa Sugbo Ni R~ A. BAUTISTA A NG pagpanag-iya sa kam piyonato sa baskitbol sa tibuok nga hangtud ning katapusang pipi la ka adlaw gihuptan sa ban tugang tim sa Visayan Insti- · tute sa Sugbo na;.,a!hin sa Ia ing mga kamot sa diha nga sa wala palandunga ang mga magdudula sa La Salle sa Ma nila maoy mihawod sa tanan. Ang karnpiyonato nga gihimo kaniadtong gabii sa Disiyernbre 23 tinambongan sa pipila ka Iibo ka tawo sa tinuyong dula· anan sa Cebu Trade School puno sa kakuyaw sanglit maka duha matabla ang La Salle ng Far Eastern University. Sa ikatolong dugang sa tinagilma ka gutlo ang La Salle mao ga yuy mananaug sa balay nga 45 batok 40. Ang nakadawat sa ikaduhang ganti mao ang Far Eastern University, ug ang ikatolo mao ang Unibersidad sa Pilipinas nga nakadaug sa ma Iig-ong tim sa San Beda. Pilipinas Hulagway aa itaas:-sangha sa ''All Cebu" batok L~tran nga nadaug sa ulahi. Sa ubo.s :-ang tim .sa La bag-ong kampiyon sa batkitbol sa 1939, Makita nagtindog sa tallwala ai Gobernador Tura Rodriguez .,. Sugbo ••• Napulog-usa ka piniling tim ang misalmot, pito sa Manila -Ateneo, Letran, San Beda, La Salle, U.P., Far Eastern Universitv ug 14th Engineers sa Fort McKinley-usa sa Ilo ilo, usa sa N egros ug duruha ang sa Sugbo nga mao ang Vi sayan Institute, kampiyon sa 1938 sa tibuok kapupud-an, ug ug CAAA kun All Cebu kinsa ang kadaghanan sa mga sina ligang magdudula sakop sa malig-ong tim sa Veco, ang !a bing hawod sa Sugbo sa 1938. Ang dula nga milungtad wa lo ka gabii sunod-sunod, gi buksan ni Alkalde Rama sa si~ yudad sa Sugbo nga maoy mi tugpo sa una ng bola kaniad tong hapon sa Disiyembre 18. Matag dula libo ka libong mo tan-aw pinangulohan sa mga hataas nga punoan sa siyudad, lalawigan ug ubang dapit sa Kabisay-an ug Manila. Sa pagbukas sa dula ang All Cebu giparot sa Letran sa ba lay nga 23 batok 21. Ang na- (lpadayon sa panid 31) LUCIANO ROLDAN 1\fABUHAY SWEEPSTAKES AGENCY No. 33 Bitoon ug Palarang Ahente Nagbaliya sa ika-3 ug ilm-4 nga Ganti sa Sweepstake sa Agosto Nag-una usab sa pagba ligya niya sa daghang tiket rnananaug sa dagkung ganti usa kanila mao ang !ka-4 n ga ganti sa rniaging Sweeptstake sa D!siyembre. lka-4 Ganti Ika-5 Ganti Ika-6 Ganti . • • , 0771422 0771424 , , , • • , , , , , • , • . . . . . 0435578 1102811 ug gatusan ka Iaing mga ganting apwksimasyon ug pakonsuylo. Palit na karon sa irnong rnga tik et alang sa Sweepstake sa 0771423 0435577 0647672 0435576 1342811 P ebrero. lpadala ang imong panugon n gadto kang Lueiano Roldan 99 Plaza Goiti, Manila Gikina1wnglan mga Ahente: 1"10.50 ang deposi.to. Dugan gig f".'20 alang sa sertip(karla sa koriyo . Bulif}i anf} 100 % noa P ili;Jinh•Jn!l Pu.lwnan tt!l Tfagamaan. Gam it .sa MENTHOLATUM Ayaw paghulat sa ikaduhang atsi! Kon kanang rna guot. pmg-:-ot nga balatian sa ilong motug-an kanimo nga adunay sip-on nga umaabut, butangig MENTHOLATUM ang mga lungag sa ilong. Ang iyang makapabugnawng kahayahay mohawan pagdali sa lungag sa ilong. Ang paghaplas sa tutonlan ug dughan sa METHOLA TUM ·masabug mosumpo sa kakuyaw sa taing pagtakboy. Pakitubod sa MENTHOLATUM ug kanunay siyang dad-a uban kanimo. Mapalit sa tinibud gagmav. Iinata ug ma sayong dad-on nga tinubo FORMULA : Mentbol 0.3 gm., Campbor 3 gm .• Oil Eucaliptus 0.1 gm., Boric Boric Acid 8.5 gm., Oil Pinus, Pupillo 0.1 Bm., Excipient. to make 30 gm. No. 203
PANID 18 Ang Mga S A PAGLUSAD sa bag-ong tuig 1939 nagsugod usab ang tuig sa "bag-ong pagtagad" sa Pilipin hong pamuo, nga nagkahulo gan sa matuling kauswagan sa mga mamumuo. Kini nakab-ut inusbawang su gumikan hol, kinubsang mga takna sa pamuo ug maayong pag-ati man bahin sa ilang pakig-abay sa puhonan. Ang kahimtang karon sa mga mamumuo daku kaayog kalainan kon itanding sa kagahapon. ikatolong sa Pinangandoy ni Pamuno Que zon, ang "bag-ong pagtagad" nahimugso duha ka tuig na ka ron. Sa iyang pagsaulog sa ika- 58 nga sumad sa iyang adlaw natawhan-sa Agosto 19, 1936 -ang Pamuno misangpit niad tc'1g mga t awong giagaran sa kaayohan sa mga mamumuo. Sila gisangpit niya alang sa "panaghiusang singkamot sa pagpauswag sa kahimtang sa pagpuyo sa masa." Ang iyang pakigpulong sa radyo gitapus sa pag-ingon nga "labawng makapabulahan ang hostisya sosval kon kini magagikan sa pagbati inay himoon pinaagi sa balaod." Ang paghatag sa mga mamu muo hamugawayng pagkabu tang nahimo gumikan sa mga baod gipakanaug sa Pamuno ug sa, mga balaod napalusot sa Asambliya Nasyonal sukad sa pagsubo sa Kagamhanang Man komunfdad. Mga hinungdanong kahimo an sa pamunoan karon alang sa pamuo: ang katukoran sa "Court of Industrial Relations" kun Hukmanan sa pamuo, ang suhol nga minimo nga karon ginahatag sa mga mamumuo sa kagamhanan, ang buruk'l sa pamuo nga unahon paghusay sa hukmanan, mga kinahangla non gibutang sa pamuohan a ron pagpana lipod sa kinabuhi sa mga mamumuo, ang ba laod sa walo ka taknang buhat , ba ihata g sa banay sa yad nga mamumuo nga naqaut samtan!!' nagtuman sa katungdanan, ug ang mga hukom gipakana ug sa Korte sa Apelasyon ug Kor t e Suprema ngJ nakahatag :ta ayohan sa mga mamumuo. Ang mga balay sa pat:gayuP sa Manila ug mga lalawigan nagasunod na sa programa sa sosya l ni P a muno hostisya BISAYA Enero 9, 193~ Kalauman Sa Mga Mamumuo Ang "bag-ong pagtagad" sa Pilipinhong pa rnuo nga gipasiugdahan ni Pa:rimno Quezon nagsandig sa bililhong rnithi sa katilingba- nong kaangayan bakid sa unang 50 ka bakid ug sa mahabiling 30 aduna siyay bahin nga 20 ka bakid. 45;~a. . bakid ang tanan niyang maba hin, samtang ang tag-iya sa yuta makadawat 35 ka bakid. Sinidat ni SOL H. fiWEKOH Quezon. Ang Elizalde & Co. sulondong agalon sa 1936, nag hatag sa iyang mga mamumuo suhol nga t'l.25 sa m1mmong ang adlaw. Gisuholan sa mini mong mamisos ang adlaw ang mga mamumuo sa Ambassador Gold Mining Co., sa Mt. Arayat Sugar Co. sa Pampanga, sa Central Azucarera de Ia Car Iota ug Bacolod-Murcia Milling Company sa Negros Oksidental, sa Hawaiian-Philippine Co., sa Laguna-Tayabas Bus Co., ug sa Mayon Mining Co. lgo nang pananglitan ang paghingallin sa pipila ka kompaniya. Ang mga mamumuo sa intu san sa N egros ug sa pipila ka kompaniya sa mina. sama sa Samar Mining Co. sa Panbu- jan, Samar, naghatag sa ilang . Cebu Port1and Cement I..Jo. sa mga mamumuo kasangkapan sa Naga, adunay mga komite nga pagpuyo-pinuy-anan, suga, tu- magtuon mga maayong paagi big ug sugnod. Alang sa rna- sa pagpalikay sa mga mamu ayong pagkabutang gitukod muo sa kadautan. ang mga tiyanggihan, tungha- an, hawan nga dulaan, ug ba- lay sa kalingawan . Pomuno M. L. QUEZON: Nongllmba• •ug •a kabulahcrnGII aa mga mamumuo •a PiliD•nas. Sa paniid gihimo sa kagam- hanan nakita aduna nay mga balay sa patigayon nga nagsu- Adunay mga kompaniya nga god paghimo nga lakang bahin tambalanan sa hostisya sosyal. Ang m.g-a nagbutang mga nga naghatag walay bayad nga mamumuo gihatagan mga "bo alagad sa mga mamumuo nga nus" sa katapusan sa tuig. U masakit ug sa ilang kabanayan. sa ka komoaniya sa intusan sa May mga kompaniya nga dili Negros Oksidental na ghatag makaabut paghatag ug tambal hinabang sa mga mamumuo ug alagad. Kini naghangyo sa sulod sa unom ka bulan nga wa mga mamumuo nga motampo lay intus. salapi aron pagta- Ang Hacienda Esperanza rna diyutayng bang sa katukoran sa tambala- oy nagpasiugda pagsibut sa nan. May pipila ka sentral mga saop sa pagtubay sa tra nag-abang mga katre sa mga baho ar on mapun-an ang ilang tamba lanan alang sa ilang rna- pinamuohan. Ang mga saop bahinan katunga· sa unang 50 sakitong mamumuo. Ang mga mamumuo gihat a- ka bakid nga tipasi, ug duha sa t olo ka bahin sa mahasobra ni gan sa tanang panalipod sam- t ang anaa sa pamuohan . Ang ini, sa Hang maani sa y uta nl!a sa ilang gipilapilan. P a nanglitan, Philippine Refining Co. Opon, ang Insular Lumber Co. kon usa ka saop makaani 90 ka sa Dakbaya~ sa Sugbo. U!!' an!!' b:>kid. siya may bahing 25 ka "AIXT CE CILIA SCHOOL The first vocationa l s chool in Ce bu granted Gove rnment autbortty. to offer a nd issue DiplomaS on the fo llowing courses : Cutting & Dreasmak1ng , H a ir Dressing Study, Embroiderv Study, Facia ) Ma s sag e Study, Ma k e -up Study, a nd Manicuring Study. Enroll now. Clauu Da> & Evenmg CECILIA DEL l\1AR ANGELES-Directress 23 years ot experienc e in teaching Post Graduate in Hair Science. Beauty Culture, and Cutting & Dreasmakinl', 174-176 Sikatuna Street Telephone 547 Cebu City Ang maong asyenda nagtukod u sab usa ka kapunongan sa. pa gpahulam. Ang matag saop mobutang upat ka bakid nga. tipasi sulod sa tuig. Balus ni ini sila makahimo paghulam ug kwarta kun tipasi nga pa gabayran sa tingsanggi sa wa lay tubo. Sa Jain-laing dapit sa Kapu pud-an nangatukod ang mga kapunon.gan sa pamuo. Adu nay mga gumbol u g saway ba tok sa ilang kalihokan . Busa ang kagamhanan mituyhakaw ug mihimo sa balaod isip 213 n ga nagbuot nga ang tanang kapunongan sa pamuo magpa lista sa Departamento sa Pa muo. Ang kapunongan nga marehistro sa Departamento makabaton sa katungod sa " col lective," kun pakigsabut sa ka • punongan. Ang kapunongan maoy makigsa but sa agalon a lang sa maayong suhol sa rna. mumuo, maayong pagkabutang, ug sa tagal sa plll!'bPhat. Adunay mga libo ka libo ka mamumuo sa gam-.anan, kau mahan, intusan, ubp. sa tibuok Kapupud-an. Apan aduna Ia may 59 ka "union obrera" nga nagpalista sa Depa rtamento sa Pamuo, kansang mga sakop miabut sa 28.980 an~C tanan. Ang pamuo nga panahonon, kun dili molungtad sa tibuok tuig, sama sa pamuo sa intu san, naghatag kalis ud sa mga mamumuo. Apan a ng Departa mento sa P amuo mipasiugda u sa ka paagi sa pagluwas sa mga .mamumuo gikan sa kagu tom sulod sa panahon nga wa lay buhat. Ang paagi nagkinahanglan nga ang pag-intus himoong u nom ka bulan. Sulod ning pa nahon a ng mga mamumuo mag butan g 20 sintabos sa pisos sa ila ng suhol matag adlaw. Ang deposito it ugyan sa buhatan sa magdumala. Ang kompani ya usab magbut a ng sa gidag hanon sama sa . mamumuo. Sa maon g paagi ang usa ka ma muniuo may tinagoan 40 sin tabos :>ng adlaw alang sa ·mom (lpadayon sa panid aa 1
~nero 9, 1939 BISAYA Ang Mga Katalagman Sa Mga S AMA sa ubang suliran sa Hangtud karon naghari gihapon ang mga pagdaugdaug sa mga agalon batok sa mga mamumuo nga ilang ginaulipon .sa maka· luluoyng kahimtang Sinnlat ni PERLA DEL MAR katilingban sa Pilipinas ang pamuo sa walay pag tagad sa mg:l pangahas sa pa munoan karon sa pagpauswag sa iyang kal.imtang, adunay · mga kangil-aran. Hangtud ka ron ang rnga mamumuong Pili pinhon gilupigan gihapon sa rnga hakug nga agalon. Ang rnga mantalaan sa kaulohan kanunayng nagdala mga bali ta nga nagbutyag sa mga pan lupig batok sa mga mamumuo ug- sa pagyatak sa mga balaod sa pamuo sa mga Kapitalista hi san diin. Jaw, ang mga mamumuo sa Pi lipinas nagpadayon pagbuhat sa Jain-laing tulumanon sa ilang agalon. Ang ahfgad nila gipa himudsan labaw sa gimbut-an sa balaod sa mga balay sa pati gayon kay sa mga gam-anan. Sa nahauna ang mga takna sa pagbuhat molungtad sulod sa pito hangtud sa 12 ka takna sa usa ka adlaw, ug sukad sa unom hangtud sa 10 ka takna sa nau lahi. Usa ka pagsuhid sa mga takna sa pagbuhat nga gihimo sa kagamhanan, nagpakita nga ang lain-laing mga buhatan nga naggamit labing daghang ma mumuo sa lain-laing mga takna sulod sa tibuok adlaw mao ang mga buhatan sa tahianan nga Ang mga mamumuo hang tud karon gipabuhat hangtud ikamatay. Ang ubang mga sa rnagpapatigayon nga nasayud sa kalisud sa pagpangitag bu hat karong mga adlawa, mosu go pagpabuhat sa ilang mga mamumuo sama sa mga mana nap. Sa walay pagtagad sa pagtuman sa balaod sa pa muo nga nagsugo sa walo ka taknang buhat ·sa usa ka ad- · ANG KOLYNOS MADAGINOTON M /!.SA YON ra ang paglikay sa imong atima non ang unang tiltmad-on sa Ki naiyahan n;a mao ang pag-atsi. Ang mga doktor ug oars nagsug yot ning bag-ong paagi. Patuioi lamang pipila ka tulo sa Vicks Va-tro-nol ang matag lungag sa lion g. Motabang Sa Mga Panagang Sa Kinaiyahan Ang mga tulo dayon modaOlll sa mga pangginhawaan diin ang sip-on magsugod. Ang ilang magilokong bulong moda sig sa Kinaiyahan pagwagtang sa mahulgaong sip-on, mowag tang malagrnit dihadiha sa pang atsi ug kahasol. sip-on-kon natagong Molina" sa "Hillllbad" Nga l'lo, Usab Bisan kon nasumpo na ang sip· on sa ulo kun kataro, ang Va tro-nol mobanlas sa sip-on, mo alim sa mga namutoyng unod, molinls sa pangginhawaan. ug mohimo sa gininhawa nga ma bugnawon ug mahayahay. VICKS VA-TRO-NOL Oakung Bag-ong Hinaban(l Sa Viclt• VapoRub Tungod kay siya molung tad pilo sa gi dugayon sa or dinaryon,q pas ta sa ngipon ANG KOL YNOS maoy ma ayo nga hinis sa ngipon. Walay tubig kun lain~ gi dugang aron makapadaku sa tubo. Tunga lamang .sa pulgada niining maayong hinis sa ngipon sa ugang HAYAGA ANG IMONG PA HIYUM UBAN SA KOLY NOS sepilyo ang gikinahanglan ~ron paglinis ug pagpagi law sa mga nglpon. Sulaye ang Kolynos-mo siya pag-ayo- walay linis sagol nga tutibugol ug la baw ka madaginoton. ALANG SA LABI P ANfl PAGDAGINOT PAJ,IT SA DAKUNH TURO KOLYNOS the antiseptic DENTAL CREAM PANID 19 Mamumuo Kalihim H. VILLANUEVA •a Pomae: Nakaltita aiya aa kahimtang nga makalu luoy sa mga mamumuo. may kinasagaran nga unom ka takna ; ang mga gam-anan sa pinigal ug sigarilyo nga may pi to ka takna; ang mga kompa niya sa mina nga nagtuman sa walo ka takna; mga grosiri ug mga gabsanan sa kahoy, napulo .ang mga sentral sa ka takna ; kamay, 11 ka takna, ug ang mga otel, restawran, imnanan sa ka pe, ug mga tindahan sa mang gad, 12 kun labaw ka takna sa pagbuhat. Ang suhol adlaw-adlaw kubos da kaayo ug tungod kay ang mga mamumuo halus makapa nag-iya sa ilang mga kinahang sa lanon adlaw-adlaw pinaagi pagdawat suhol sukad sa P.64 hangtud sa f.85 ang adlaw. Kadtong nagdawat ingon ka ku bos sa '1'9.00 ang bulan, ingon sa mga selbidora sa mga restawran ug mga tindero sa mga tindahan sa Haponanon, ginahatagan mga pagkilon sulod sa mga takna sa pagbuhat. Sa Katanauan, Tayabas, na kita sa Departamento sa Pamuo dili pa dugay karon nga siyam ka magpapatigayong Insek nag ilang mga mamu pilit sa muo pagbuhat sukad sa ika 6 :(}0 sa bun tag h~n gtud sa ika 1:00 sa bun tag sa su nod adlaw, sa pagkarga ug sa pagdiskarga sa mga bapor (lpadayon sa pa'lid 3J)
PANID 20 BISA Y A ANIB XVI GULA 16 NYOR NARYO I JANGTUD ning panahona :-1. si Nyor ~aryo nak~ka b ut na sa Jyang kahm-ag duha ka tuig ang kagulangon. Sumala sa pupaminaw sa iyang lawas wala siya mobatig da kung sakit nga malagmit imu lo sa uba n nga susama kaniyag panuigon kun manghod ba hi noon niya, pa nanglit magmulo sa hawak, sa bukobuko kun tu hod ba. Sumala sa ulahi niyang pa hiling ni Dr. Tojong, walay de pikto ang iyang lawas gawas sa panagsang labad sa ulo. Wala siyay diyabitis, walay apindisitis, ma ayo ang iyang iguosap. Pagkaayo kon ang 20 % na Iamang sa mga molup yo sa Pilipinas ug 5 % sa lala wigan makasama kang Nyor Naryo sa kahimtang sa pang lawas! Sa tinan-away Iamang daw si Nyor Naryo wala pay kap atan ka tuig ang kagulangon, kay bisan sa iyang ulo hukmi, maayo na kon makakitag kaw haan ka buok uban sa buhok. Gituohan hinoon nga ang t a wo nga pino ug buhok dili marla ling ubanon. Usa ka katarungan ngano nga maayo ang kahimtang sa pa n glawas niining kalim-ano na, gumikan sa iyang pagsu nod sa opinyon sa usa ka dok- ''Pagpasagad bahin sa La wasnong Kahayahay --- dili mahitabo! Ako dili gayud manimpalad pagsilo sa buot --- Ako naggamit sa Sabon sa Panglawas Lifebuoy kanunay.'~ ~----- ~-~ \~ #'-(' Bisan kinsa sington-ktnahanglan kini, og dill mabaho ang la\\las. 1\pan ko n ang s in got tugotan pagpabilin ug pagtabon sa lungag- lungag sa panit. dili madugay siya malang - og ug mabaho alang sa ohan. 1\ng Sahon sa Panglawas Life buoy adnna~ talagsaong antise ptikong sagol alang sa pang. lawas. og ang tyang tugob nga hula motu· bop sa kahiladman sa m ga lllnl!.'a g-lunga,?; ug mohug as sa tanang malang-og nga singot. UVIlJl lliiOIHI!IUI COMPANY• CAMBJUIXiB• MASS, Enero 9, 1939 tor, daw si Dr. A vellana nga, maayo gayud unta nga ang mga tawo sa Pilipinas, kutob sa mahimo, kinahanglan magapa hiling sa ilang mananambal sa lamang ilang lawas bisan na makausa sa usa ka tuig, ug ning paghilinga maunsa man kon mogugol matag-usa tagur ha ka pisos bisan lima pa. Sa ingon niini, kon may sakit nga mitakboy kun tumatakboy ba, kay ang ba latian modasmag man nga dili manghatag "ma ayong buntag," sama sa kawa tan, mapukgo dayon, dili maka da h a n, sama sa kalayo nga mo sunog apan mapalong daym1.. Sa pagkatinuod usa kini sa maayong paagi nga gisunod ni Nyor Naryo sukad sa katloag lima pa ang iyang kagulangon kun sukad sa pagkamat ay sa iyang binating kan sang balatian nga mihatud sa namatay hangtud sa lubnga nan nga mao a ng ..;akit sa rin yon, nakahatag kaniya sa maa yong pagtulon-an. Gibatasan niya ang pagpahiling sa usa da ka mananambal ang iyang Iawas maka usa sa usa ka tuig, ug' kini iya ng ginadumdom sa pagkaliwas da yon sa iya ng ka s umarang adlaw sa pagkata wo. asawa, tawhana, !abut sa iyang ka lim-anon na iyang kapin, maavo ma n ang pa ng law as ? Ani a ang lagda n ga iyang gihingpit pagsubay : 1. Sayo siya n ga ma tulog sa Ngano nga kining PETROMAX Rapid- double a c tion . Agent s wanted OASJ,AM Sl' PPL\' P. 0 . Box 303, Cebu Cit~
~ero 9, 1939 BISAYA Si Nyor Naryo naghatag kang Pasing mga papel de bangko •• , gabii; 2. Mali go gayud siya makatolo sa usa ka semana; 3. Kanunay nga untop sa iyang mga kaon; 4. Kaduha da mo kaon unod sa baka kun manok sa usa ka semana; 5. Kanunay ang inutanan ang iyang sud an; 6. Mokaon nga ang gidag hanon dili gayud molapas sa kasarangan; 7. Kausa da mohi gop sa sikwati, matag buntag, ug sa hapon bunga sa kahoy ang iyang miryenda; 8. Mopa· Si nyor Naryo sa naghinapus ugnat pinaagi sa lakaw, maka na ang panahon sa katsila, na: duha sa semana silbing- pasi !yang kaaway ang ngot; 9. kaabut pa, kay sa pag-ulbo sa alak, gawas sa dili pa mokaon kagubut atong lalawigan nga moinum usa ka kopita nga sa naghupot man siya sugo vino blanco, aron pagbaton sa pagka Delegado de Justicia. ungod sa pagkaon; 10. Dili sumala sa palakaw sa kagam siya pakawala sa tsa, sama sa hanan ni Pamuno Emilio AgUI ir.sek; ug 11 . Magpurga kausa naldo. Sa pagsugod sa ka gam sa tolo ka bulan. Ambut kon hanang civil sa panahon na sa :Rahisubay ba kini sa lagda sa Amerikano, usa dayon siya sa kinaadman; apan ang matuod napiling kagawad. Ug tungod mao nga, hangtud sa ikakalim· sa kamasinanduroton, sa ag duha ka tuig ang panuigon iyang lungsod. napili siya ka- wala siya lung Sa pagkatangkod niyag sa bukobuko, uban pa nga imulo sa tawo nga moabut na nianang kagulango na. Adunay uban, ang matuo tuohon kun panatiko moingon nga, kanang maayong pangla was ni nyor Naryo, ang da kung nakatampo mao ang hi nabang ni Bathala, kay si nyor Naryo ugod, sa pagka maayong tawo, pagkamanggiluy-on, usa man siya sa maayong pangani nawan. sa iyang maluluy-on sa mga tawo -- ··:;n kiti sa haw;1k, duha sa pagka pamuno unom ka tuig nga pamunoan mipahulay na siya pagpanga tungdanan aron pagtalinga na sa dupot sa iyang kaugalingong mga katigayonan nga wala ni~ ya matagad sa nagaalagad pa siya sa lungsod, ug ania' ang katarungan ngano nga naan dan na gayud siya pagtawag sa mga tawo sa lungsod nga 'nyor Naryo," dili tungod sa kahadlok kaniya, kon dili, tu ngod sa pagtahud nga ginun tag paghigugma. Sulod sa iyang pagpamuno, wala mahitabo nga nakatimaan siya usa ka sumbong paglapas sa ordenanza, kay maoy usa sa iyang sumbanan ang pag-agak sa mga tawo sa poblasyon ug kabaryohan nga mamahimong maayong tawo gayud, mamaayo ang k.2gawian, ug modupot sa buhat nga maoy makapauswag kanila; kanunay niyang gimay mayan nga magbaton sa kaku gi. mao nga, sulod sa iyan~<. pamunoan. bisnn tuod wala si ya makabutang sa gihinganlag sa tuhod, ug .sod. PANID 21 KALU H AAN ka magi lakon ug inilang bulok sa "Theon" nga Paii· naw sa Kuko nga gisa gol sa usa ka matahum nga bulok - sa mga tu moy gayud sa imong mga tudlo! Smoketone Debonair Mystyrose Rythm Avalon Miflmi Saratoga Piccadilly Tudor. Ang "Theon" makatagbaw sa babaye nga nangitag kaanyag ingon man sa pumapalit sa mga pasiilaw sa kuko-sa kalidad, bili ug pagkalain-lain sa bulok. Dili lamang ang mga pakite sa "Theon," inila ug labaw sa kali dad, apan kasarangan da usab ang bili sa tag 60 sintabos. Walay sapayan unsang buloka ang ampay sa babayeng himili, iyang makita sa Maayong Pag kabagay sa Bulok sa "Theon" ang gipangandoyng kahingpitan ;;a pasinaw sa kuko. Inila sa kanasuran, ang "Theon" nagtahum sa mga tudlo sa mga babayeng hamili sa mga haria nong hawanan sa Riviera, sa Masadyang Cairo, mainit nga sa makuyawng Mehiko Shanghai. Sa tanang suok sa kalibutan ang "Theon" mao ang gikauyonang nag-una sa mga urog sa kaanyag sa kuko. ug THE THEON CO., INC. New York City, N. ¥. 111 ga bug tong ti.nugyanan gtkina hanqlan sa mataq f.,ungsorl. labi na ang mga Botika. Pagsulat alang sa hinypit kasayuran JJa AMSIICAN ORIENTAL SALES CO. , . l:U San Luis, Manila . . , Tel %·:&9·~ P."O. Boll. 672
PANID 22 "mejora material" sa lungsod; apan may taas nga grado ang katawhan sa naasoy nga lung sod bahin sa gihinganlag "me jora moral," kay wala makada han ang gutom, dili molungtad ug dugay ang dangan sa du lon; maayong mamayad ang mga tawo sa ilang sedula ug buhis sa yuta, walay tari-tari bisan asang suoka, walay away away; ug-tun.god niining tanan, ang maghuhukom sa kadaitan walay buhat, pati kanunay nga hisudlan sa iyang buhatan nga magaakbo sa talad, himanhi man nakatulog diay. Kini si nyor N aryo maoy usa sa iyang lungsod nga pangu nahan nakahunahuna ug gibu tang dayon sa buhat pagtanum mga !ubi gikan sa nagpanuigon na siyag kapin sa katloan. Ug karon nga hamtong na siya na kahinabang na kaayo kaniya kining mga lubiha, kansang mga bunga nga dagdagon sa ma•.ag saka, dili mokubos sa napulo kun napulo ug duha ka libo ka buok. iyang kopras, biriantayan usab, sama sa pagbantay sa iyang pangla was. Ang mga lubi dili masaka sa mga saop kon dili sa . rna tag kap-atan ug lima ka adlaw gayud nga mao ang maayong lagda nga dili makasandaw, ug kinahanglan nga dagdagon ug igo na gayud nga ighuhu- log. Human sa kap-atan ug li ma ka adlaw, dad-an na si nyor Naryo sa timbangan sa Com- Sa matag .timbang sa BISAYA pafiia Tabacalera didto da sa iyang kaugalingong dapit, wa lay kinahanglan nga magaha kot-hakot pa nga makahasol sa tag-iya, ug didto dayon iphan siya sa mahibayad aron · usab kabahinan dayon ang mga saop sa mahitungod kanila, walay Ia ngan-langan, kay manggiluy on man lagi siya sa mga kabus ug timawa. Busa, tungod nii tanan, himatud-an na ning usab a.ng pagya ni anhing Saak nga Barilinhon nga nag-ingon: "Luoy Dios, hatud balay." ... Usa ka hapon niana nga na hiabut si nyor Naryo gikan nga nagapatimbang, mitawag dayon kang Pasing aron paghatag sa sapi, kay kining pinanggaa mao man ang iyang mamahan di sa balay. "Pila may giabut sa atong kopras karon, ap,a ?" "Minos-minos da. . . Diyutay kulang sa lima ka gatus. lp ha pag-usab ug tipigi didto." "Hinaykan ko na gayud pag ilis ug bag-o ang akong takna an sa bukton," maoy padungog dungog ni Pasing kang papa niya. yong hitan-awan sundon dayon, basta ,gikan sa gawas. Bisan magtuwad sila, motuwad kamo dayon. Pagkadaghan sa atong kaigsuonan nga pangllmotan sila sa atoa; bisan maghukas tungod ang ilang kay naurog, hala, pahamung tan dayon. Maayo nga milahi ka kanila" .. , isigkatawo "Apan ania hinooy maayo nga gikan sa gawas apan maa- yo" .... "Unsa man?" "Ang radyo. Sa akong hu- nahuna, kon maayo ang pagba sa sa pamantalaan, dili usab hibintahaan ang may radyo. Kay sa pamantalaan, apa, igo lang ta makabasa sa mga ba Jita. Pananglit may moabut nga dakung tawo gikan sa A merika, makabasa kita sa pa mantalaan giunsa pagdawat ug makabasa kita sa mga pakig pulong; a pan sa radyo, labaw sa mabasa, hidunggan pa na to ang tingog sa mamulong, sa mga honi sa panuni, ubp." "Nasayud ako nianang tanan nga mga pagdaug sa buhila man" ... "Daan na akong nakatag-an sa sulod sa imong hunahuna nga may ipaaro na usab kana ko. Apan, hija, dili ka ba ma pinaugda nianang higugma ninyong sinina nga kon isul-ot maingon kamog suta ?" "Kanang pajama?" ... "Hah, ha, ha. . . Mao . kana, ~ng pajama. Mahigugma ikaw, no, unsa ?" "Bisan suholan ako, dili ma himo. Wala mahasulod sa akong ulo kanang sininaa. Kon buot ako, ang terno hinoon, ang pilipinhong terno, ang sa ya ug sinina, kay alang kana ko dili na hilabwan bisan anus ang panahona ug bisan asang dapita, kay kana ugod nga bis tiha sa kinaiya ta naglarawan. Apan kanang pajama pajama, salamat" ... "Maayo, maayo ... Nakalipay kanako ang imong kinaiya nga dili higala sa batasan sa awat awat. Ngil-ad nga buhata ka na, inday nga bisan unsay in- "Aduna pa: sa pamanta'laan makabasa kita sa balita sa hu man na mahitabo; a pan sa rad Y dihadiha dayon sa paghitabo magpaminaw kita sa pakigpu long, sa mga panuni, ug uban pang dayandayan nga gidapat sa pagdawat. Anaa ang kalai nan sa pamantalaan ug sa rad yo." "Tagpila ba kana?" ... "Si Mr. Andaya nga mianhi sa ato, nagsulti nga adunay tag P250.00 ug may P300.00 ... Kon bayran sila pagtingub, ti-' ngali kubsan kita. Mopalit ki ta, apa, ha ?" "Na, na ... maunsa mag mo palit. Kanang tanan maayo, mga butang nga ang sapi nga ikabutang dinha dili mausik, Mopalit, apan dili lang una ka ron, in day, unya na ... kay na gahunahuna pa ako pagsuroy suroy sa Mindanaw. Daghan nang higala nga nag-utas dapit kanako pagt-an-aw sa Minda naw: sa Misamis atua si Sa yang nga asawa ni Joe Chiong, PHENO-CAMF Tambal nga kinahanglan tinihon sa tanang panimalay. Kinahang lanon ug inapuslanon itabci.ng sa sakit nga lagmit motakboy kanimo. Maayo sa mohubag nga lagus, ug lungagan nga n~ipon, maayo sa sakit nga bugas, m~ayo nga itambal sa sakit nga Lamon, m .u:tyo sa bunulan, maayo sa tabaghak, maayo aa hubag nga gadala ug nana. Dili makapa so ug masayon ang paggawi. lpahid lamang. Binuhat .sa Laboratorio Ezequiel Bor,.omeo FARMACIA NACIONAL Magallanes Esq. N. Carmelo Tel. 68 Cebu City Enero 9, 1939 sa Iligan atua si Ginyo Babie ra, sa Talisayan atua sila si Tansiyong ug Mado, sa Oro quieta atua si !ling Bayotas~ ubp., sa Dabaw atua. si Sancha~ sa Tangob atua si Paniyo, ug daghan pa nga adtoon ug dua won, Moadto ako, hija, suroyon ko gayud kanang n:~yutaan nga giingon ni Mr. Carpenter nga "Pilipinhong Yuta:~g Sinaad." Ambi kon may higayon ba kita pagkakaplag maayong. kabuta tang salapi. ngan sa diyutay Mouban ka ba kanako, ha ?" "Maayo man unta, ngani" ..• , "Unsay ngani, walay ngani ngani" ... "Dagaton xr.an ugod ako, apa. Dili lang ta malipay, dili ma lingaw." "Anugon kaayo nga uili ka makatan-aw niadtong mga da pita nga gihatag ni Bathala aron pagdato sa atong Pilipi nas." "Kulang pa ang imo, apa ..• , Pun-i, ingna: 'Aron pltgtahum sa atong Pilipinas'." "Oo, husto tuod". "Kay gitahoan ako ni Abon nga akong maayo·' g higala nga atua sa Iligan, kana konong 'Maria. Cristina Falls,' kaanin dot kono, apa, pilintalon kaayo ang iyang dapit!" "Kamay mo kana ... Dili ba maayo nga mahauban ikaw. Adto kita, motan-aw kita nia nang 'Maria Cristina Falls,' hala" ... "Un:va na, apa. . . Makigpa nan-aw lagi ako kammo. Anha da ngani kon dili na ako ma buyod sa bapor" ... "Na, na ... adunay maayong sumpa sa buyod, sa dagaton" .• , "Uns2. man?" "Sa imo nang pagsakay, pag bakus sa bagon sa l<:mbayong.'' "Ha, ha, ha ... Luthan lang ang akong hawak ... Wala da ba gayud koy ulat" .. . "Na, kon dili ka sa bagon sa lambayong, adunay lain: mag hambin ka usa ka umang nga buhi" ... "Ha, ha, ha, ha. . . Pagka sumpaa, gilok apa" ... sad nianang "Na, ad una pa gayud: diha diha sa atong pagsakay sa ba por, walay tingog-tingog mo- (lpadayon sa panid 30)
Enero 9, 1939 BISAYA PANID 23 TOLD KA SEMANA NA LANG! Ang Katapusang Adlaw Sa Pagdawat Sa ltuboy Nga Kandidata Sa Bangga Sa Pagka
~~Gn. BISAYA SA 1939~~ Nagkaduol Na! Ang mga pagtuboy nga himoon human sa Enero 31, 1939 dili na dawaton. ITUBOY ANG INYONG KANDiDATASAMTANGADUNAPAY IGONG PANAHON! Usa ka libo ka pisos nga salapi maoy mga ganti nga naghulat sa Napulo ka Babayeng Labing Maanyag ug Labing Inila sa 1939! Kin say nasayud kon usa ka maanyag a pan wa Ia igdungog dalaga sa inyong balangay maoy mogulang' "GN. BISA Y A SA 1939" HATAGI SIYAG KAHIGAYONAN SA PAGDAUG SA NGALANG INILA PINAAGI SA PAGTUBOY KANIYA. lpadala kanamo ang iyang bag-ong hulagway nga daku, sa likod pinapilit ang kupon nga gi patik sa ubos. KADTONG NAKATUBOY NA SA ILANG MGA KANDIDATA MAKAHIMO PAGPAKI SAYUD SA MAGDUMALA SA BANGGA, SI MR. ADRIANO P. LAUDICO, KON BUOT SILA MANGITA MGA SUSKRISYON. MAY MGA TINUYONG BOTO IHATAG UBAN SA SUSKRISYON. KUPON SA PAGTUBOY SA GN. BISAYA SA 1939 Ang Unang Hagpat Ang Editor sa Bangga RAMON ROCES PUBLICATIONS, INC. P. 0. Box 1625. Manila Ginoo: Sa Mga Boto Himoon Sa Pebrero 7, 1939t Gituboy ko si Gn. • _ka tuig, taga sa bangga sa pagka GN. BISAYA SA 1939. , ... Ngalan sa nacpadalo .• -... Pi~~;~~~~,; ... ~ ... BISA Y A-Enero 9, 1939
PANID 24 BISAYA
Enero 9, 1939
... ~~ ... ·
~Y,~,.,.. •
~~
~rfii~~~~-
~
,~,
~-
iil~iSI~~~~~
l\'!J.!.... 1\R
I l
~
~·
~.Y. fii·
~~-
~rtii~Y. ~.~.
l
,
,
I
,
I
l
" ( ) I •" I • • [ • • e CJ •. ~ ... I I I I I I I I I I I I IF I I ! I I I ' !" I IP I ! '_ f i _I I I I I I I I I I IW I I IW IM I_" I IR I I I I I I I IP"I I . [ • i1 I I I I I II iii I I I 1!11 B I I I I I I WI I I I I I I I I I WU I jj I I I I I I I 1 -1 I I iii I-.-•• ~- ~ - ~~ I I -I I I I I I I I iiJ 6HAIN BA ANG HULAGWAY KO? KUTOB NA LANG SA LUHA NING BAG-ONG TUIG (Sa usa ka higala) Hain mo ibuno ang akong hulagway Nga kanhi gipangayo mo kanako'! Tug-ani ako kon diin mo ilabay. Ug unsay hinungdan sa imong kasuko. Nakita ko nga dili pa karon dugay Nga ikaw nagsud-ong sa akong larawan Nga sa bungbong sa harianon mong balay Gipahaluna mog gipakabalaan .. Mga bakho sa akong kalag, Ug dangoyngoy ning sinakit. Gihimo mo lamang maanyag, Mga matarn-is nga awit. Daku mo usab nga himaya, Ang .akong ruga pag-antus; Tingali mao moy tinguha, Sa ruga luha malumos. Wa na kanako ang pa.gtuo, Kin! ang mga butang ako magpasalamat Ning pagdayon sa Bag-ong 'fuig, Ang ruga matam-is pulong nga akong nadawat, Ang mainitong mga pagbulig. An!? kalipay ug kaguol nga kanhi naako. Ang pangandoy nga wa tagbawa, Ilang handumanan karon namalik kanako-. !'Jamalik sayo ning adlawa Apan sa kalit lang sa bungbong nahanaw, Sa kapinta~< ug kaligutgot gidagit, Ug kadtong sa unang adlaw nakatan-aw Mibatig dili diyutay nga kasakit. Ug wa na ang kalnumnn, Nga ang akong mga gidamgo, Ihihalag pa ning dughan. Kutob na lang sa nunahuna, Kim ang mga . butang ako karong nakita Ning pag-abut sa Bag-ong Tuig, An!! kasadya miuyog sa tibuok nga yuta Miputos niini sa kadasig Bisan gamay wala ako mahanumdom Nga kita nagaaway ug nagkalalis, Gani kon dunay buot kong ipamulong Gigamit ko ang lihok ug gawing matam-is. Busa, higala, ako ka nga hangyoon Aron ang hulagway ko imong iuli, Kay ako utangan kanimog kabubut-on Samtang aduna pa akoy kinabuhi FLORIPINAS . Pagkab-ut sa gipangandny; Kutob na lang usab sa luha. Kay ikaw wa man maluoy. Kaiubihan, Sugbo E. YBA~EZ TENCHAVEZ --oOo-- Ang pagpangalunhaw sa butang sa kallbutau:· Ang balill sa sapa-sapa. Ang kahul&kan, nga daw ang mga dalagang buotan, Nga namuklad .sa iupa-lupa. Kini ang mga outang nga akong pangayoon Ning pagpuli sa Bag-ong Tuig, Agakon unta pag-ayo sa akong Bitoon --oOo-- King paglaum nagakahili'! Hatag-an unta ako igo-1gong lmisug Pagharung sa ruga pamuay. TINORYONG BUYOG . .• Kay'ng kinabuhi usa ka dakung Panlimbasug Pup.o sa daghanang 11agsulay' (lltngaw ko kini sa mga maanyag nga bulak, Dammg Tabasa, Vising Ceia.~ ug lnday ·Bolo.) 125 Tupas St., Sugbo PRIMO D. SOLIS "Sa hamis mong gibay maamyong binuhat URa lang ka halok gidamgo ning kalag ... •• Matud pa sa buyog sa usa ka bulak, Dihang buksan niya ang gugmang gihalad .•• "Pasayloa rtko ... " ang bulak mitubag, "Nga ang imong gugma dili ko madawat ... " Apen nagpadayon ang Tinoryong Buyog, Sa iyang paghalad gakurog ang tingog; Usahay molayo ... usahay modutdot, t;g sa bulak siya magalibut-libut; Dihang malukmay na ... ang bulak mitugot Dimdimon sa buyog ang iyang kabus-ok .•• Inigka huntag, ang Dulak nadugta, Ug ang mga gihay napulak sa yuta; Ang buyog, wala na •... wala na igkita Natapus ang c:lugos. nahm:ot pagtUa ... GARBUSONG BUKID (Sa banay sa mga Coleta) .Mabugnaw ang hangin sa tanang takna, Kaadlawon pa mag-awit nang kalanggaman; Mahabug makutas kanang bukira Sa dalagang lasangnon pinuy-anan, Matahuni, balaknon kanang dapita Tay-iya sa mahurnot kabul!ikan. · Didto nagpuyo dalagang oulahan, Maanyag daw aiiak sa tagibanwa: Matam-is, ~alumo ang kagawian Nakahatag ug garbo nang buklra, Celestina ang iyang binunyagan Anak sa banay sa rr.ga Coleta. -oOo - HUKMI PAG-AYO Tutoki ug ayoha sa pagsil-mg Ayaw palipat, hukmi sa pag-ayo, Ayoha ang imong pagsuling-suling Nga dili masayop ang hukom nimo, Hukming babaye nga siya maanyag Kon sa ivang tunon ikaw nnhibalo. Kon Kaanyag gama sa Kahitas-an Ang gawi mahapsay ug punglianoil, Maaghop ug tam-is ang pamatsan Ang kalag malinis dili suladnon, Kaanyag matuod dili inuslan- Kana siya maoy babayeng sulundon. Busa, Oh! Dalaga, pagmatngon sa Buyog Nga sa kaanyag ino buot. magasupsop; Di tanang maghalad nga kurog ang tingog Sabton nga nagbaton sa gugmang matuod ... FLOR DE LAGRIMAS F . B. DE LEON Colony Hall Culion, Palawan ~ept. 28, 1938 Matam-is, mngitnon ang pamatasan, Tugbang sa kaanyag gama sa langit; Pagka bulahan nang usa ka bukid Nakaangkon bulak sa kapalaran, Nahimo ko king balak sa pagtagik Thalarl sa iyang pagkabuotan. PABLO C. LUBANGA Tuburan, Sugbo Kon bulan na man ang iyang kaanyag Tipik sa bitoon ang iyang silaw, Apan kon maitum ang iyang kalag Kinabuhi niya dili matin-aw , Kahukman ba nimong makabibihag K"n unor1 sa kinahuhi mahugaw? PORFIRIO F. NAINGUE Manila --oOo-- --oOo-- --oOo--
PANID 26 BISA YA-PANIO SA HULAGWA Y I . GN. LU?. CHIONG, m&denihon ug inilt~ng bitoon Sug boanon, kt~ndidato sa pagl::o GN.- BISAYA s& 1939. 2 . Pohiyum sa Bag-ong T uig &ng gipasundeyeg ni Gn. ANACURIT A CAN DUNGO, napiling "Miss Mabini liter&ry Society" so Misamis Institute, Misemis Oks. (sa Regis Studio). 3. GN. GENOVEVA TRASPORTE, nopiling hare sa pengilin so Sint~keban, Jimenez, Mis. Oks. (ni Menoy Rivera). 4. GN. LOLITA DENOSTA, ma sinobutong magtutudlo so El Salvador, Tagnipa, Or; Mis. '(ni En rique+& Denosta). 5 GN. ANITA GERON, m&bihegong tinun M so Visoy&n Institute, Sugbci. (ni J. Enriquez) b . Sa bangkete nge ·gihotog so k&punongen ORMISA pesidungog kang Oipute do Isidro Vemente (X) s& Mis&mis Oryent&l, gih!mo sa Alcazar Club, Mttnilo. Makite ·sil& si Diputodo Jose Zu'ueto , Jose Ozo mis, Sekretaryo Jorge Vargas, TQmas Oppus, Cesor Sotto, Gu lamu Rasul, PafYTllno Pedro E. Yanez sa ORMISA ug Joseph Ar coche. (ni J A . B ) 7. Duho k& buotang magsuon: mga Gn. Simplicio ug Clemencio Secretaria so Linow, T &lis&y, Sugbo, sa kop so inilong b&noy (ni Ading Sable) 8 . So "in&to l&m&l"lg" penih&pon gihat&g ni Ml!lnuel P. Mondejer (X) &lang so iyong mgo higol&ng Bisoya ug Tagalog gihimo so Moonlit Terrace, Monilo. Gikon s& wolo: Mo~imo ligid, Celerino Balnig, Celerino Fodero , M. Mondejor, Edie Di&z, Editor Juan G . Regolado so Ang Commonweol ug Vicente Yu. Libar'os.
tn&ro 9, I 939
Enero q, 193q BISAYA-PANID SA HULAGWAY PANIO 27
PANIO 28 BISAYA-PANIO SA HU 1 . Mobinogon so iyong pohiyum si Gn . LOLING. CANON I ngo tor.omon so Nogo , Sugbo. 2 . Gn. CORNELIA RESERVA, iniiMg bulok sa lu bigon, Bohol (ni Dick YGp). 3 . Gn. LOLY M. ARTAJO. Hero 51 Kabuotan so pa ngilin so Son Roque, Asturias, Sugbo 50 miGging Sept. ni Jesus Sorsuelo). 4 Gn . JUANITA FERNANDEZ, bitoon sa San .Fernando, Sugbo (ni Emigdio Tumacoy). 5 Pundok so mga magpapatigayon ug magyuyutang Bolanon nga nagmouswagon sa patigayon, sa Mohayog, Tolibon, Bohol. (ni Ruperto Mascarinas). 6 . Gl\. PAZ CABARRUBIAS, togo Surigaw, tinun-an koron sa Southern College sa Sugbo. (ni
~nero 9, 1939 B IS A Y A SI Encar ••• (Sumpay sa partid 16) han may tartanilya nga naghu nong. Mipadayon ako ug sa a kong paghiduol, may misangpit sa akong ngalan didto sa sulod. Midali ako aron pagti;no sa nag tawag kanah.o. Dlli diyutay ang akong kahingangha sa a kong pagduol. Didto si Encar sa sulod niadtong sakyanan, ig uban kang Vena, iyang ako makatubag agaw. Wala sa sangpit ni Vena kanako ug .rnidali ang akong ngabil pag "Komusta !" Midungo tukas. ako ngadto sa sulod paingon Igo lamang siya kang Encar. mikatawag hinay ug unya mi tubag, "maayo." pay sa among hinabi ni Vena. Matahum ang landiganan sa Sibonga sa mga gabiing hula non. Ang bulan n ga manambo sa mahinlo ug tagumong langit daw bulawan ug magtultol sa bisan unsa ka diyutayng snok sa kangitngit. Daghan ang mo adto didto aron pagpahimulos sa gabii. Mga dalaga, labi na gayud, uz adto u sab ang dag hang batan-ong lalaki. Walay kahilum nga mohari didto sa mga gabiing bulanon. Gawas nga ang dagat sukad diin mag hotohot ang malumong hangin. masaba. molanog ang mga awit ug talidhay sa m ga hudyaka. Didto, giubanan ko si Vena sa iyang mga sugilon ug si Encar, bisan nahimuot siya sa bulan, talagsa ra nga mosalmot kana 'Val. mahimuot si Encar, hi- san ako iyang hinigugma nga mo. ako mahiuban kanila sa Iandi- Sa dayon namong pauli, na ganan sa Sibonga, diin adto hibulong akog diyutay. May sila aron pagpahimulos sa ka- miduol kanamo nga nakaila hayag sa bulan. Apan si Vena kang Vena Ug ka ng Encar. nga iyang ig-agaw ug magu- Nagsulti sila makadiyut sa lang kaniya gusto gayud nga mga pulong wala ko madungog, m:>.hiuban ako. Sulod sa sak- ug unya wala rnagdugay ang yanan, dili daghan ang mga lalaki, mitalikod ug si Encar pulong nga nalitok sa among mitug-an kanako nga kadto u mga baba ug gipasagdan ko sa Iamang niya ka kaila sa rniaging parfgilin sa lungsod. siya nga dili usahay mosum- Namauli kami nga buhong sa daghang gibati. · Didto kanila -tingali kalipay; diri kanako, usa ka dili masabut nga pag bati. Nasuta ko, sa didto na c:.ko sa akong higdaanan nga ~tbu b hoan diay ako. Wala ko kahi mut-i kadtong pagduol sa tawo kani ya. Nganong maayo s·i yang mitagad niadtong tawha na? Ug wala ako mahikatulog. N ag-alindasay ako. Sukad ma sukad kadto pa ako matahap kang Encar. Nahigugma ba ang lalaki kaniya ug unya mo abut da ang higayon nga si En car mobulag kanako aron ma hulog sa . iyang mga kamot? Ilabi na sa akong pagkahinum dom sa ulahing nahitabo, bisan dugay na kaayo sukad niadto, kanamo ni Encar. Nahiuli kGtdto ako sa amo kay pangilin sa among kapunongan ug mi tan-aw ako sa dula nga _ ipa sundayag niadtong gabhiona. Miabut ang usa ka makusog nga ulan. Midagan ako ilalum sa usa ka tigbayon aron pag pasilong. Daghan usab ang rnidangop didto. Mangitngit kadtong gabhiona. Unya, sa diha nga mikadlit ako sa pos- THE THRIFTY WAY THE BICYCLE WAY are always ready to take you for business and pleasure: These Bicycles anywhere both "PI LOT'' "REASON" "STUDENT" "SIMPLEX" "AIRPLANE " For good exercise and the most economical form of transportation. See them at PANID 29 poro ug gidumol ko ang siga sa tumoy sa sigarilyo nga a kong gium-um, may misangpit kanako. "Ben, kanus-a ka lang mahiabut." Wala mahidapat ang siga sa Riga rilyo ug miya hat ako. Wala ako makaila sa n agsangpit kanako. ¥.'kad lit ako pag-usab ug gipat aas ko siga. Ug mhmgat sa a ang kong mga mata ang usa ka pahiyum n ga sinati na kaayo. si Encar duo! kanako, Didto nagkatawa. Miasoy siya kana ko nga daghan siyag kuyog nga mga babaye nga silingan ug nga diha upod ang iyang igsoong lalaki. Unya taas ang among panagsulti hangtud nga nalimot kami nga ang ulan mi tuang na ug gipadayon ang du· Ia. Wala nay mga tawo sa a mong duol. Sa iyang pagka alinggat, nahikugang si Encar. Mihana siya paglakaw. Apan kalit kaayo, gihakop ko siya sa duha ko kamot ug sa wala pa siyay higayon aron paglihy, gihagkan ko siya. Nahibulag siya sa akong mga halop, hu man ang usa ka dagayng pan limbasug. Ug nagbasul ako. N asuko siya kanako ug n akig- (lpadayon sa panid 32)
PANID 30 BISAYA buntag, sa pagtalikod gayud ni Myrna ug Bernardo, mila nit dayon si Rosa sa linantip ug kini iyang gibaid bisan si ya nasayud nga ang hinagiban mahait kaayo. U g mao nga, puslan man nga maungkag ang ilang pagpuyo, labing ma ayo nga tiwason lamang ga yud. lyang giiway ang mga sanga sa tanan dapit sa iyang atuba ngan: giiway, ug giiway pa gayud. Kinahanglan nga iya gayud nga dakpon ang duruha sa higayon nga nagbuhat sa sala. Ug diha na unya, dinha may katungod siya sa paghu sa kinabuhi sa duruha. nos Nadungog niya ang tingog sa duruha. Pinugngan ang ti ngog. Apan wala niya makita. Kay ang duruha didto man maglingkod luyo sa punoan sa kahoy. Ug unya, kalit kaayo, mitindog si Rosa, hinuyad ang Iinantip sa taas, midagan si Rosa dulong sa duruha luyo sa punoan sa kahoy. Kay huna sa huna niya, sa pagkahilum tingog sa duruha, ang duha ka makasasala, nagpahimulos na sa katam-isan sa bunga nga kinawat. Ug ang nakita ni Ro sa, sa kalit nakawala sa iyang umoy, nakapahwhoy sa iyang abaga, nakapahulog sa linan tip gikan sa iyang kamot ngl'td~ to sa usa ka bato nga magahi: sa Si Bernardo naglingkod usa ka bato nga dili hala:vo kang Myrna, naggunit sa usa ka lapis ug papel nga gidat-ol sa usa ka karton: sa walay du haduha nagsulat siya. Samtang si Myrna, ubos sa landong sa kahoy didto n agpintal sa pila pilan nga karon nagsaad nga ang ting-ani niadtong higayo na mabungahon ug matagba won uyamot. ANG LUNHAWG .•• (Surnpay sa panid 10) did to sa uma? Ubos sa landong sa usa ka dakung kahoy, si Bernardo ug si Myrna nagyaka sa yuta dikit kaayo. Sa ilang atubangan didtoy ilang gitan aw. Unsa kadto wala makaki ta si Rosa. Ang iiang tingog pinugngan. Unsay ilang gibu hat? Walay lingi-Iingi ang du ruha, daw · ang ilang gibuhat nagsikop gayud sa ilang pag tagad. Dinha na molingi sila sa pag-igham ni Rosa. Ug ang duruha sa pagkakita nila kang Rosa, naghugwaos sa pagtin dog daw nakakitag panulay. Apan si Rosa wala magpakita nga siya nasuko. Mipahiyum lamang siya ug misulti nga si ya walay buhat sa balay ug mao nga siya misalikyat la mang sa pagsuroy. Unsa pay puy-an sa kalibu tan kon ang panimalay naung kag, ang himaya mikayab lu sot sa tamboanan, ug ang kaug maon naglugitum sa kangiob? Kaha ang kinabuhi dili mata pus kay kini walay katapusan ug walay sinugdanan apan ang kinabuhi sa usa ka tawo, ang kinabuhi sa usa ka binuhat, ki ni matapus sa usa lamang ka pagdagpi sa linantip sama ni ining gidala ni Rosa. Init na ang silaw sa adlaw nga midapat sa panit ni Rosa sa pagliko niya sa alagianan aron sa pagsuot sa nagdasok tanum. Mobulag siya sa ala gianan aron dili siya hikit-an. Mosuot siya aron walay maka alinggat kaniya. Tuod ang ki nanaas sa dahon masaba inig saghid niya nii,m, apan -kini dili kaayo himatikdan ug dili kahibulongan kay ang hangin mihuyop man ug ang paghu yop sa hangin nakapakanaas sa mga dahon sa kahoy. Ang dapaw nga misaghid sa iyang mga bukton, bisan kini maka tol, wala niya baliha. Ang iyang hunahuna didto ra sa buot niyang buhaton : ang pag patay, patay. . . pagpaagas sa dugo, mapulang dugo. Didto mosugod pagturok ang katahap ni Rosa. Ug nasipong gayud ang katahap ni Rosa kagahapon sa udto. Samtang didto si Rosa sa kosina nag andam sa paniudto, si Bern'lr do ug si Myrna didto sa hawa nan nagsulti. Unya sa pag humag andam ni Rosa sa pa niudto, mogula na unta siya. Mao gayud usab ang pagsulti ni Myrna sa pag-ingon, "Wala kaha matahap si Rosa niining atong gibuhat?" Ug si Ber nardo mitubag. "Maayo unta nga wala aron ... " Wala mati was ang sulti ni Bernardo kay si Rosa migula man ug miagda kanila sa paniudto. II "Balik-balik," matud pa ni Rosa sa dayon nang kana ug ni Myrna pauli sa siyudad, samtang si Rosa ug Berl\ardo sa bintana nanambo. - "Mobalik ra gihapon ako, Rosa," mitubag si Myrna, "ka na kon sulatan ako ni Bernar do." Mao nga sukad kaganinang Dili na madugay, moabut na Mow '61 'N6 SA KALUYA siya did to. Duol na lamang ' ang dapit diin ang iyang kapu- SA RJNYON U6 P ANTOft ngot matag~aw, matagbaw sa dakung kahmam! Sa dakung kakalit mikuba ang iyang dug han. Ngano kadto? Wala mo tubay si Rosa sa pagpanguta na. Pipila na lamang ka dupa ang nag-ulang kaniya ug sa duha ka maka!lasala. Mihinay si Rosa sa paglakang. Hapit na siya moka mang. Ug unya midapat gayud ang iyang mga tuhod sa yuta samtang ang du ha niya ka kamot gitukod sa yuta gihapon. Narninaw siya. A
A AYAW NAG BANGON-BANGON MAGABII BATIA ANG KABA· TAN-ON Mikatawa si Bernardo ug mi "Sala katawa usab si Rosa. mat kanimo Myrna," misinggit si Rosa, "dili ko gayud hika limtan ang imong kaayo nga gipakita nimo kanako ug ni Bernardo. Oo, pasulaton ko si Bernardo kanimo. Unsa? An g lunha wg mata nga mananap? Giluba ko na, Myrna, ug gilu bong ko na gani." Wagtanga n ga bu•aw, hilo ug asido sa imong mga pautoc us rinyon ug ikaw mag puyo nga maayog panglawas. mali· payon ug hataaa ang kinabuhi. Usa ka labing maayo ug dili m a kuyaw nga paagi mao ang pagpalit sa imong botikaryo usa ka kahon balig TO sinta· bos sa Bulawang Medalya (Gold Medal) Lanabong Kapsula Haarlem ug lamoy ni• ini ingon sa tugon--ang madaling sang putanan mopatingala kanimo. Gawas 5a pagbangon-bangon m agabii., pipila sa mga tilimad-on sa kadaut sa rinyon mao ilng sakit sa Iikod, magbasa nga palad., paminbod sa paa, ug mane• hubag nga mala. Kon ikaw gusto s a tinuod nga aangputanan, siguroa nga rnapa lit mo ane GOLD MEDAL - anc oribinal ug tinuod-an~r maayonc tambal sa rinyon ug pantog- aikan gayud sa Haarlem aa Olandiya. Linisi ug maayo ang imong mga rinyon panagsa. Ani' tanang ingrediyente nga 8nia · ning por• • mula gisugyot sa mga doktor aaang · aa mga balatian sa itaaa: Llnaeed Oil 0.085 gm.; Oil turp. 0.188 g m.; sulp. sub!. 0.26 !(m.: gentian ex. 0.01 gm.; Pepp. ell 0.105 gm.. KATAPUSAN ••••••••... ••.•••••... ••••... •... •••••••.... , ... ,~. VISAYAN FASHION ACADEMY Authonzed b)' tbe Government to conduct tbe lollowing vocational courses and issue .Oiplomaa: DRESSMAKING, CHI N ESE & FRENCH COOKERY . PAINTING STUDY, & FLOWER MAKING STUDY The teaching staff i• composed of experienced teachera who specialized au Join its successful graduates aa you can bf' one of their respective linea. tbern too For further particulars visit or write to Mrs. lSIDRA E . ASTILLA-Directreu ... • -.-... • Monte ae l"iedaa Bldg. Magallanes Street re1. t'llo 617-.J Cebu City No. l> Enero 9, 1939 SALOMA ..• <Sumpay sa panid 22) dimdim ka madiyutayng tubi~ sa limasan." "Jesus nga sumpaa, pagkahu gaw!. . . Kon mao kana, maayo pa hinoon nga m.:~buyod akog kanapulo, kay sa pagkahuman malimpiyo pa ka2yo ang atong estomago, mamaayo ang atong panglawas; a pan kanang tubig sa limasan, Jesus, kahugaw niana." "Na, na,"... nagtukikig ki natawa, "sa sunod na ikaw nga higayon. Karon ako lang una. Kon mouban si tiyo nimo Tiyas akong dad-on aron makakita in tawon ang hgulang niadtong mga katahuman. Ug, mangha pit diay kami, inday, sa Dapi tan, sa gipuy-an niadto ni Dr. Rizal" ... ''Oo, tuod, apa, sa Dapitan tuod. . . Tan-awa ninyo ang mapa -sa Pilipinas nga gigama sa dakung kaalam niadtong bantugan natong bayani." Na hilum kadiyut, unya nanguta- na: "Apa, diay, ·kon moadto ka sa Mindanaw, kinsa man ang mouban ka nako din hi sa a to?" "Tuod. . . Sagdi kay akong sultihan si tiya nimo Angkay nga anhi una siya samtang di li ako mahiabut. Siyay maha bilin kanimo. Na, andami ako sa mga limpiyo nga makapai go sa tolo ka semana" ... "Madugay ka diay, apa ?" "Dalidalion -mo ba kanang Mindanaw. . . Kov buot ka mo sinati 9ag-ayo sa ~yang mga hinungdanong dapit, sa iyang kayutaan, sa iyang mga turil sa baka, sa iya ng rnga gabha san sa kahoy, dili kay mosim hot lang didto. Ang :l\foncado Colony pa diay, anaa pay da kung pinyahan. . . Ang Zam boanga pa diay, oh, ang Zam boanga." ''Hiatlan baya kamo nianang maghuramentado ?" "Simbako." ..• Si Nyor Naryo kun Reyna"io Tomarong, ang amah2n ni Pa sing dili igihan, labi pang dili kay kang iyo Tiyas nga uyoan lamang, mapinanggaon ug rna antigo motahud sa katungod sa iyang anak (SUMPAYA~ PA)_
Enero 9, 1939 BISAYA ANG PAG-ULI ••• (Sumpay sa panid 14) huna ni iya Juana. Sultihan ko ba kaha dayon nga ang !urn boy nga iyang tinanum usa ka bulan una pa siya mogikan, taas na ug nga karon naitum na sa mga bu'lga? Sultihan ko ba kaha pag-una nga si Eliong, ang iyang kadula-dula kaniad to naminyo na sa kinamagu langang anak sa alkalde? N ga si Linda, ang anak nga ka rnagulangan sa tenyente daku na ug matahum na sama sa usa ka rosas nga nagpaabut sa u nang halok sa mga yamog sa kabuntagon? Naglibug ang iyang ulo kon unsay itaho ni ya pag-una kang 1nting. "Ha lok baya dayon Dong sa ka rnot ni Manong mo ha ?" maoy pahimangno ni iya Juana sa nagkahiduol na ang lantsa "Kon dili ka mohalok Opon. dili ka unya niya hatagan ug karmilitos." siya ug higayon nga makasulti. W ala madugay nakahigayon na siya. "Tabi una Dong," giatubang ni iya Juana ang taas-taas nga opisyal. "Mahimo bag duna akoy ipangutana ?" · "Mahimo, ngano ba unta iya ?" mitubag ang opisyal. "Kining-makatug-an ba ka rno kon nahikuyog ba ninyo si Vicente Santos?" "Iya ba ikawng apohan ?" ' "Dili, Dong. Iya akong ina han." "Ah~ .. Oo, ania siya kuyog tubag sa kanamo," mubong opisyal nga midungoy ug wa la motutok pagtan-aw sa baba yeng nangutana sa iyang anak. Nasabut ni iya Juana nga adunay gitagoan ang mga opis yal nga wala itug-an kaniya. intawon ko nga walay nahitabo kang Inting. Mahimo ba nga ubanan mo ka rni ngadto kaniya ?" nagpangu rog nga tingog ni iya Juana. "Tug-ani Sa pagdunggo na sa lantsa, ang mga sumasakay nanagba rug sa barandilya samtang na nuyhakaw ang mga liog s~ na naghulat sa pantalan. Gltan aw ni iya Juana gikan sa du long ngadto sa ulin. Wala "?i '\"a makita si Inting. Nasahp dan tingali sa ub:mg sumasa kay, hunahuna pa ni iya Jua na. Unya may duha ka tabu non nga nagsaput sa unipormi sa mga opisyal sa Rundalo ug rniwarawara ug mipahiyum sa ilang mga kaila nga nana_g~u lat sa ubos. Gikulbaan s1 1ya Juana sa hilabihang kalipay. Anaa gayud si Inting kuyog kanila, maoy iyang tag-an. "Wa, walay nahitabo," mi "Kon an dasig ang opisyal. dam ka na mahinfong rnaodto kita kaniya." Human mangayog panabi ang mga opisyal, ilang giuba nan si iya Juana ug si Nito. "Nga-nong wala man moku yog si Inting pagpakighimamat sa inyong mga higala ?" nangu tana si iya Juana aron pagpu tol sa kahilum nga naghari kanila. "Gikaila namo ang imong a nak sa siyudad sa Nweba York," mipasimang pagtubag ang mubo-mubo nga opisyal. "Gikaila siya namo mga unotn ka bulan tapus ang Dakung sa Oropa. Maayo ug Gubat rnaisug kaayo siya, busa nag kahigala kaming tolo. Mag uban kami ug barraks sanglit ang tanang Pilipinhon nga mi salmot sa maong sangka giipon man sa usa ka batalyon pag sa Nweba York. abut namo Mao nga nahimo kaming ma ayong higala ilabi na kay mag silingan ra man kami ug lung sod." Nag-ilog ang mga tawo pag saka sa lantsa pagkahuman ga. yud pahiluna sa andamyo. Gi kutasan si iya Juana sa pag hisaka na niya sa itaa s. Nalu kop lang niya ug lingi. Wala niva hikit-i si Inting. Gikulba a~ siya ug gibati niya pagsu god ang kalusnoan sa iyang pagdahum. Wala makaantus, rniduol siya sa duha ka tahu nong opisyal nga gilibutan sa ilang mga higala ug nagpaabut - - - HUPAYA AHGIMONG TUTUNLAN Kimng pastilyas n ga m aayog taru i molinis sa tutunlan nga 01a gi<ara t u g mag gilok p i na tambal n ga sam a gi sa m ga bu g sa Vick s Vapo- Rub. ''Nalipay ako n ga miangay kamo kaniya," mahpayong tu bag sa inahan. "Maldito kaayo siya sa bata pa ug kanunay lang nga luthangon ang among iring sa iyang luthang n ga ka wayan kay kono sundalo siya. Daw dili ako makatuo nga na buotan siya. Sala mat sa 1\Ia kagagahum n ga gitudloan siya sa maayong dalan. Salamat sa i...,.P.'!~Ift~'l"'!..,r'! ... .,.'rr.~ Iyang kaayo. Taas na tingali w .. ~~~~ooo~w-.. ... siya no? Sarna gayud tinga,Ii siya sa iyang amahan." Ug si -- -·--- --·- -- - -- LA SALLE .•• (~umpa\ .;a panicf 17) unag kapahawa sa "liga" mao ang tim sa Iloilo, ikaduha ang sa AII-Negros nga wala sukad makatilawg bisan usa ka pag daug. Ang unang mipauli sa Ma nila mao ang Ateneo, ikaduha ang 14th Engineers sa Fort McKinley, ikatolo ang Letran. Ang Ateneo naparot sa Far Eastern University sa ligasong balay nga, 38-37. Apan bisan pa niini gituhoan sa kadagha nan nga nakatambong nga ang tim sa Ateneo mao ang labing malig-on sa napulog-usa nga misalmot sa kampiyonato. U galing kay kulang sa maayong swerte. Walay kagubut nga nahimo sulod sa walo ka gabiing sang ka, gawas sa usa ka higayon niana nga pipila ka magdudula sa La Salle ug U .P. human ang ilang dula nagkasumbagay ma kadiyut pagkahuman gayud sa ilang sangka. Samtang didto sa Sugbo ang mga magdudula sa Manila, Iloilo ug Negros ginadapit sa daghang "blow-out" ug pahali payng paskohanon. Ang mga tinun-an kanhi sa· Unibersidad Pilipinas sa Sugbo pinangu lohan ni Dr. Cesar Filoteo, pa- pagsulti samtang ang mga_opis iya Juana nagpadayon sa 1yang yal nagpakahilum lamang ug lang kon motan-aw moyango na si iya Juana kanila. Mihunong sila sa usa ka pul tahan nga gihadlan sa duha ka buok bandila. "Anaa ba si Inting sa sulod ?" nangutana si iya Juana. "Mihalik na usab Iya ti ang iyang pagkapilyo. ngali akong pakugangan. Pag kapilyo gayud. Kon dili pa pilyo nganong wala man mogu la nga sayud man gayud tinga li siya nga ania kami si Nito aron pagsugat kaniya ?" Wala motubag ang mga opisyal a pan gibuksan lang nila ang pultahan. Usa ka siyagit sa babaye na kapaundang sa ubang mga na nagsulti. Usa ka maitum, matahum nga Iungon nga tinakipan ma tin-awng bildo ang ibabaw a ron mahulad ang sulod sa ilawom, mihimamat ug mitug an kang iya Juana n ga sa ka t ap usan ang iyang Inting- ang iyang b aya ni- nahibalik na kaniya! Si Nit o nahibulong. (KATAPUSAN) PANID 31 ngulo ~a Cebu U.P. Alumni As sociation mihatag usa ka malm bubuhong merienda sa hardin ni Mban. Paulino Gullas nia nang hapon nga dv,yon na ni lang pauli sa Manila. Mitam boDg usab ang mga magdudula ug coach sa Far Eastern Uni versity, La Salle ug San Beda, ingon man sa mga kauban sa tim sa Visayan Institute ug Ali-Cebu. Ania ang gisangputan sa mga dula: Letran 23, All-Cebu 21; Far Eastern 52, All-Iloilo 29; ug San Beda 47, Unibersidad sa Pili'pinas 30 (Disiyembre 18 sa hapon). Ateneo 47, All-Negros 82; La Salle 45, 14th Engineers 29 (Dis. 18 sa gabii). All-Cebu 58, All-Iloilo 30; U.P. 28, All Negros 24; (Dis. 19) . F.E.U. 38, Ateneo 37; U.P. 34, 14th Engineers 24 (Dis. 20). All-Cebu 28, Visayan Insti tute 25; San Bed a 31, Letran 29 (Dis. 21). 14th Engineers 38, Visayan Institute 29; Letran 39, Ate- (lpadayon sa panid 35) No.--39-20
PA!~ID 32 Ill I I I I I I I I I I I I I I I I PP 1 _1 I 8 ~ 1_1.1_1 I 1_1 II"-'-" I I I I~-·,_, I I I~ I I I I I I I I I I t!tl I I I I I I P ; ~ MGA BAYANING PILIPINHON .1 dOSE BURGOS BISAYA SI ENCAR ••• (Surnpay sa panid 29) bulag. Taudtaud ang mga ad Jaw nga miagi una kami mag kabalik, salamat sa panabang ni Vena. ~ I ····························································••i••···~ Hinikay ni MARTIN ABELLANA iyang mga pangulo. mala sa Apan nakita ni Burgos nga ang ubang mga pari nga lumad wala ayoha sa pagdumala. Wala sila tugoti sa paghupot mga paro kiya. Bisan ang labi nga edu kadong Pilipinhong pari gina himo lamang nga magtatabang sa mga prayle kinsa nag-ila la mang sa ilang mga magtatabang nga mga sulugoon. Ug samtang nahinumdom a ko niini didto sa akong higda anan, human niadtong mga takna didto sa landiganan, daw giuyog ang akong kasingka sa usa ka matiawong sing hulga. Wala ako makaantus ug na naug ako. Misalop na ang bulan. Mingaw na kaayo ang gabii. Usa ka butang didto sa Pukawon akong ko si Encar ug pakisayran ko siya kinsa gayud kadtong taw hana. Milakaw ako nga nag dali. 'hunahuna. Enero 9, 193~ Misibug ako ug gitago ke pag-ayo ang gamay kong lawaa luyo sa punoan sa kahoy ug sa mga gagmayng tanum nga na naglibut didto. Usa ka tawo nagpaingon sa akong dapit. Hinay ang iyang linaktan ug binantayan ang i.rang mga la. kang. Sa makausa, milingi ang tawo paingon kar.ako ug unya libut sa iyang gibarugan. Mi siyag taas ug unya ginhawa mikinto ngadto sa tungod sa tamboanan. Mihatay makadi yut ang iyang lawas ug batid ang iyang mga tiil nga miti kang ug unya gitukas niya ang palid. Kadiyut kaayo mikid lap ang putol sa iyang lawa's ug unya gitu.kob sa palid nga mipahiuli sa naandan niyang dapit. Pari JOSE BURGOS SI Jose Burgos natawo nga usa ka lider. Sa tinun-an pa siya sa San Juan de Letran, siya ang nangulo sa mga tinun-an sa usa ka tutol. Ang mga tinun an midaug sa ilang tutol, apan si Burgos nakabaton daghang Ilang gikasilagan si kaaway. tungod kay kini dili Burgos man gayud mahadlok kon tu hoan niya nga siya anaa sa ka tarungan. Si Burgos nagtuon sa pagka pari. Sa pagkahuman na niyag tuon, miapil siya sa usa ka ek samin aron pagpili usa ka pari nga ibutang sa usa ka dapit kun katungdanan sa Katedral sa Manila. Milusot si Burgos nga madaugon. Giila nga usa ka dakung dungog alang sa usa ka Pilipinhon ang paghupot sa maong katungdanan. Si Burgos giayo sa pagdu- Naningkamot si Burgos c;a pagkab-ut kaangayan alang sa mga paring Pilipinhon. Na ngayo siya sa samang katungod nga gipahimuslan sa mga pray le aron kapahimuslan usab sa mga pari nga lumad. I yang gihatag nga katarungan nga sanglit ang mga paring Pili pinhon nagatuon aron sila ma himo nga mga kura, kinahang lan nga sila hatagan ug katu ngod sa paghupot mga paro kiya. Niadtong panahon sa pagpa ningkamot ni Burgos alang sa kaayohan sa mga paring Pili pinhon, nahitabo usab ang alsa sa Kabite niadtong tuig sa 1872. Ang mga kaaway ni Burgos nagpasangil nga si Bur gos ang nag-awhag sa pag-alsa. Gipalakaw pa gani ang sugilon diin giingon nga si Burgos na nungko sa tagsa-tagsa ka ba lay aron ang mga tawo moalsa batok sa gahum sa mga katsila. Si Burgos gihukman sa tago. Ang Hunta Militar nga naghu kom kang Burgos mipakanaug sa hukom nga si Burgos sad-an. Si Padre Burgos, si Padre Go mez, ug si Padre Zamora, gi- (lpadayon sa panid 35) Didto nabati ko ang usa ka Nakatultol ako sa higdaanan hunghong ug unya ... ni Encar ug niadtong gabhiona Daw patay ako nga nagba malaumon ako nga dili kaayo rug. Ang huyohoy makamig daku ang hitabo kon pukawon ug ang gabii mamingaw. Pa ko siya pinaagi sa iyang tam- nagsang gininhawa milugwa lamang gayud sa tinakpang tamboanan ug boanan. Buot nako tin-awon ang wala ko rna- unya · ang hinayng panlihok abut niadtong gabhiona. Apan ibabaw sa higdaanan ni En nagkurog ang akong mga tu- car. hod ug nahanaw ang tanang kaisug sa diha nga didto na Wala na lamang ako mopa gayud ako sa atuhangan sa d ayon sa akong tinguha; mipa ilang balay. Walay timik ug uli ako nga daw usa ka hubog. hingpit ang kamingaw nga naghari. Daw uling ang ka- .. am! magk1ta pag- ngitngit. Sa usa ka bahin rna- usab. aron ko Siya katug-anan ayo na lamang ang pag~adto sa h~nungdan sa akohg pagka- balhm? Unsaon ko pagtub"g . '' d1dto ug pagsud-ong sa 1lang balay ug · pagpamati sa bisan kon gika? sa usa ko ka higa- Ia mabf!ti ko ang usa ka pagda- K k . . anus-a . . . t unsa nga magg1kan sa 1yang h1gda- an an. k k ' d · Iyu ay.ng ma.naas layeg sa iyang ngalan? · a . Karon, wala na kadtong ta nan-kadtong gisaad ko kani yang ugma. Dia s? akong ka singkasing ang samad sa usa ka makauulawag kaparot ug ang akong kamot nanghugot sa pangandoy sa u sa linaking panimalus. Ug ang paghinum- sa dom sa bisan unsa ka diyutay pagdungaw nga butang nga maglakip sa i Mibarug ako ug u'nya miling kod ilalum sa usa ka kahoy du o) kaayo sa iyang lawak. Gi paabut ko ang matag gutlo nga milabay. Tingali, nakahu nahuna ako, mausab ang akong hunahuna. Tingali, maisug n~ ako nga moukab sa palid tamboanan ug ngadto kaniya nga nahinanok. Ug unya hinayon ko siya pag- yang ngalan, maoy usa ka ha- kablit. Tug-anan ko siya sa git nga maghaling sa kalayo akong ngalan ug unya sa a- nga nagsunog sa akong kasing- kong tuyo. ANG NANAGPAKADAWAT UG PINASKOHAN P'SO.OO Adelaida Alegarbes (No. 57), Carcar, Cebu 1'40.00 Ceoaria Au tor (No. 397), 38 Bonifacio, Cebu 1'30.00 Amparo lnoc (No. 58), Cordova, Opon 2. 3 . 4. 1'20.00 Victorina ·Bacalla (No. 507) 24 Labangon, Cebu 1'10.00 Fidela Legaspi (No. 266) Dalaguete, Cebu 5 . kasing. Apan .•• (KATAPUSAN) ,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,_~~-··•••_•••••••••••·~-··•••••••u lngon man ania ang napulo nga tag PS.OO Mrs. Lepite n, Toledo, Cebu; Lourdes Baranda, Laba ngon, Cebu; Pacita Baladjay, Guihulng an, Or. Ne gros ; Edita Cabilona, 697- 1 Jones Ave., Ce bu; Juvina Da bor 455 D. Jakosalem, Cebu; Juana Cortes 221-G Martires , Cebu ; Isidra Liga n , Cordova, Cebu; Leon cia Cavan 4 1 Katipunan, Cebu; L eoncia Carcallas. S. Francisco, Talibon, Bohol; ug Marina Tapia 40 L e gaspi, Cebu. MRS. SABIDO BEAUTY PARLOR 364 Juan Luna Siyudad sa Sugbo
,f:nero 9, 1939 BISAYA PANID 33 Panid Sa Ginikanan Ug Anak-- Daghang "Ginikanan" Maka daut Sa Kinaiya Sa Bata "KALIP A Y ko unta kon ang akong Vicente sarna pa larnang unta sa irnong Jose nga buotan kaayo," rnatud sa usa ka ina han. "Si Vicente rnatinurnanon sa gusto, daw wala na larnang gayuy arang kaniya." "Ug kin sa man kaha kanang sayop ?" mitubag ang higala nga gisul tihan. "Nagtuo ikaw nga ako ang nasayop, nga ako ang nakahi mo kaniya sa inyon. Ug sang lit rnaoy inahan, dayag na la mang ako maoy han-akon sa pasikaran. Apan kon nasayud pa lamang ikaw nga si Vicente adunay upat ka ginikanan, ako ug ang akong bana ug ang du ha niya ka apohan, tingali ma nayanaya nimo nga usa ka in hustiya ang pagdakdak kanako sa tanang pasangil. Sukad la mang mahatipon kanamo pag. puyo ang akong mga ginika nan, naglisud na ako pag-agak kmg Vicente, hangtud hinoon mosuki na siya sa unsay buot ko nga ipahimo kaniya," ang inahan ni Vicente nanalipod sa iyang kaugalingon, ug nanghu paw. Mipadayon siya; "Ang mga tigulang adunay . kinaiya nga katingalahan. Dali silang ma tandog, maukyab sa walay hi nungdang binuang sa bata, dili m~sabut usahay ug mali sud ikakuyog sa usa ka dulong. gapasilong niana nagasubay na Kinahanglan na usab hinoon sa nagkayumakat nga nga., paagi nga buot moagak kang ayo sa kadaut mao ang a- Maoy usa ka buhat nga ma Vicente, sama kang Vicente, nak. Diin sa usa ka panimalay ayo ang pagtudlo sa bata, sa sila agakon. Mapalandong ni- sa iyang apohan; tudloan sila Ra mo nga ang among , panimalay · kanang panimalaya nagapa- walay kahusay." Nanghupaw ingon sa kaungkag. Apan di- pagdala paiwahimutang ug alang sa iyang na usab ang alaut nga inahan. in sa maong panimalay mag- sa kalan-on "Gumikan niana, ang akong a- hiusa ang amahan ug inahan mga apohan, kay ang rnga ti nak, inay mahisubay sa tul-id pagbutad sa dautang kahim- gulang mga sa isalikway, anaa sa ilang apo ning usa ka buhat n ga tumong, mahasirilsiril ug tang aron luyo sa suok ang katin-awan nga matarung, dili lamang roo mahaliko-liko, hangtud naga- rna sa batan-on niyang kaisi. nga ang mga apohan dili diay pahiyum sa kahimuot, · maka pan ang pagtuman sa iyang makahatag kadaut nianang pa- palandong usab sa kaayohan kaugalingong kabubut-on. Ug nimalaya. Ang bata nnmng makab-ut sa bata. Kadagh a nan ang nakapara t pa gayud mao bahina, kinsa nakamatngon sa sa panimalaynong kasungian nga ang amahan ni Vicente a- hiniusang awtoridad, makat-on rnotuybo gikan sa ginikanan dunay iyang kaugalingong pa- sa pagtahud, makaila sa bili kinsa buot moedukar pag-usab :1gi, usa ka paagi nga alang ka- sa ilan g pagdumala ug dayag sa ilang mga ginikanan kun nako dili masabut ug walay igong gibug-aton, nga buot ga ipatuman kang Vi yud niya cente ubos sa katar(mgan nga siya mao ang hari sa panima lay." Usa ka malipayong bata nga gimatuto pag-ayo sa ginikanan. lamang nga makaila sa da- mangil-ad nga bulok ug sa ma- ilang kaugalingong Ian. Ang madat-ugan pag- ayo. sa labaw sa duha ang mohari, Iaing bahin, sa pagtahud rnagtan-aw Seeh No Longer-Here's the Profession That Pays. Learn Toda)' and Earn Tomon·ow THE ELITE FASHION SCHOOL Authorized by the Government of offer and issue diplomas on complete course in Dressmaking, one of the ideal suited profes~ion open to women, to insure monetary ambitions, social aspirations and financial independence. Don't let thi& opportunity pasa b~ Write or see · MRS. CORAZON A. CENIZA-Directress Ning dagway sa panimalay nga gihis gutan sa usa ka ina han, ang mga kinabuhi nga na- Corner Burgos & Manalili Sta. Cebu City mga apohan sa ilang anak. Di li kini usa ka buhat nga mo sangko sa kaayohan sanglit u sa ka buhat nga magtay-og sa bililhon ug balaanon nilang ka tungod. Pagbaton ug pailub a lang kanila.-Gng. J. H. G. * * Ang Paningog Sa Ginikanan May Kalabutan Sa Kinaiya Sa: Bata MAT AG higayon magabaod kun magasugo ang iriahan ni Fausto kaniya, kini magakurog samtang mamati. Kini nga ka nunay masaksihan sa inahan makapalagut uyamot kaniya, ug kon maglagut na siya, modayon pagsingka sa magahi kun ma inggit nga tingog. Ur.ya ang tmang butang imon.1' masayran, Bt Fausto modayon t!sab pag bagutbot tung ·)<:! sa iyan~ gi sa pan'gyawyaw, iyang tingog igo nang makapa sipok pagsamot sa iyang ina han. Dayon an,s }nahan. sa tu n:an niyang kalagut, daw mang lagnot sa iyang buhok, mopa !;C-paso sa haw·' nan, m~J!war.l wara sa iyang kamot samtang magpahungaw sa iyang kalagut. lamang unta siya sa pagpaminaw kana ko," mosulti ang inahan sa hi lum, "ang tanan magmahusay unta." Apan si Fausto mami naw kaniya. Naminaw siya tu gob sa kaikag. Ugaling ang paningog sa inahan samtang nagasulti siya makusog ug nag dahunog. Wala siya masayud nga ang iyang . paningog, nga ang dagway sa iyang baba nga nagkutabkutab sa mga pulong. mosuhot sa galamhan sa bata nga daw usa ka makusog nga dagitab. Ang bata nga ma~r paminaw niini daling makurat ug mokurog sa usa ka walay hinungdang talan-awon. "Kon makat-on pa Ang malumong <tng tuno tingog hi nungdanon uyamot alang niad tpng bata nga tandugon kaayo. Dili ikaw makapaabut sa usa ka bata nga magmasayag ka nunay samtang dili nimo pug ngan ang imong tingog matag ikaw higayon nga makigsulti kaniya. Kining dautang kina iya nga maumol sa bata, ma kahatag kanlya daghang ka dautan. Sa mga pundok-pun dok dili siya maayong igaka bildo ug ning kahimtanga, ma kahihiubos uyamot alang ka niya. Usa kini ka butang nga matngonan gayud pag-ayo sa mga ginikanan.-Gug. J. H. G.
PANID 34 BISAYA Enero 9, 1939. cO([ga Sugilanon ni CC5o,,1mbong Ang Maisug Gamitoyng- Mananahi Tinuhog ni MAX D. BAS Sumpay Sa Ulahing Gula A NG HARI nahimuot sa iyang pagkadungog nii ni ug gipasugoan dayon niya sa usa sa i:yang mga em tawo aron pag. ,bahador ang tanyag kaniyag katungdanan sa kasundalohan sa gingha rian. Ang sinugo sa hari mi barug tupad sa mananahi nga natulog, mihulat . hangtud sa paghuyatid ug sa pagbuka na sa iyang mga mata, gisultihan t;a iyang tuyo. . Gitu&ah-tusalr ~a mananahi ang lawas sa higante sa iyang espada . . . "Tungod niining hinungda na, ako mianhi· dinhi," mitubag an,,: mananahi, "andam ako sa pag-a]agad sa hari." Gidawat siya uban sa dakung dungog ug gihatagan Iaing balay nga kapuy-an. Apan ang mga sun dalo nagkauyon pagsupak sa pagkuha sa hari. sa mananahi. Buot nila nga maayo pag wala unta makita kadtong gamitoyng tawo. sangputanan unya niini ?" matud nila sa ilang kaugalingon. "Kon makig away kita kaniya ug siya mo h apak, pito kanato mangama tay sa matag hapak; walay u sa kanato nga makasukol ka niya." Sa ingon niini nagkau yon sila sa pag.atubang sa ha ri a ron pagpangayo sa pagpa gula kanilang tanan "Unsay "Dili kami andam," matud nita sa atubangan sa hari, "sa pagpuyo uban sa usa ka tawo nga mopatay ug pi.to sa usa ka paghapak. Ang hari nga naka dungog sa tutol sa mga sunda lo, n asubo nga tungod lamang sa usa ka tawo kawad-an siya sa iyang daghang buotang su lugoon ug nakaingon sa iyang ka ugalingon n ga maayo pang wa la niya makita ang manana hi u g buot nga mawala sa iyang gingharian ang torotoy. Apan wala siya mangahas sa pagka maisug may pangayoon pagpapahawa sa mananahi kay ailg h a ri kaniya. Gisultihan si siya ya nga sa kalasangar. may rlu tingali unya hapakon tawo sa ha ka higante nga tungod sa ingon man ang mga gingharian ug mao na · hinoon ilnng pangawat, pagpamatay sa tawo, pagpanunog, ang a n g molingkod sa trono ang ga. nga mitoyng tawo. Busa gipalan- gingh arian nahiagum sa usa dong kini sa dugayng panahon ka dakung kadaut, u g walay s a hari ug wala m a i:luga~· na- usa nga makasukol kanila kon siyag maayong diii ma matay gayud. Kon ang kahunahuna torotoy makabuntol! ug maka buhaton. Gipatawag dayon ni- ya ang gamitoyng tawo ug gi- patay sa duha ka higante. iha pahibalo kini nga tungod sa tag kaniya sa hari ang bug- tong anak niini nga babaye ' ' ron maasawa niya ug ingon man maiya ang katunga sa iyang gingharian. Usa ka rra tus ka sundalong mangaba~·o sa kabayo pakuyogon sa :oro toy aron pagtabang kaniya. ''Maanindot na kaayo kana alang sa usa ka tawo in gon ka nako ?" matud sa hunahuna sa gamitoyng mananahi. Walay usa nga gitanyagan usa ka ma anyag nga· prinsesa ug katu- sa usa ka gingharian. ng a Ah, dili madugay mabuntog ko ang mga higante. Ang "awo nga makapatay pito sa usa ka paghapak dili kinahanglang mahadlok sa duha." Wala s iya mag-ukon-ukon sa pagtuman sa gipangayo kaniya sa hari, ug ang usa ka gatus ka sunda long nangabayo sa ka bayo misunod kaniya. Sa pag. abut nila sa rlapit nga duo! na lamang sa lasang, ang manana-
en en ·
~
Enero 9, 1939 BISAYA PANID 37 PANID SA KASINEHAN- L .liNG pa.gdaug sa Ka bisay-a:;.t ug dungog a lang sa Sugbo ang ka lampusan rr.1 sineng tinaga Jog nga nakab-ut karon ni CONCEPCION CANANEA - VELEZ, ang karaang bitoon sa mga dulang binisaya nga nabantug sa angga, · "Siloy Sa Sugbo." Si lpyon Cananea, ang Nabantug Siloy Sugboanon, Makita Mo Sa Lilas sa PAR- . LA TONE, "Dalagang Luksa" Diin Nag- awit Siya Usa ka Balitawng Binisaya Pakigkita n.i JOE A. BAUTISTA Gipakanta siya atubangan sa kamara ug direktor. Ang iyang tingog, . inawitan ug panglihok nakapahimuot sa laktud nga direktor ug sa sulti, nadawat si Ipyon. Na katabang kaayo kang Ipyon ang iyang hat.aas nga kasi natian (experiencia) sa pag ka artista sa mga dulang bi nisaya. Ang kaag·i ni ipyon Cana nea-Velez sa kalibutan sa dula nahasulat · na sa mga bulawanong titik sa kasay sayan sa maong arte. Si Ip yon usa ka matuod artista nga nabata sa tablado. Ang dulaanong kasinatian nga iyang nakab-ut maoy bu ngang hinog sa 12 ka tuig inilang niyang alagad sa kompaniya sa dula,, "Zarzue la Cebuana" uban sa mga batid magdudulang Sugboa non sama kanila kang Omay Sales, Lalyang Hernandez, Maning Velez (iyang bana), Peping Rosales, Inting Cas..: tillo, Piux Kabahar, anhing Tonyo Kiyamko (P.S.K.) ug uban pang mga higante sa dulang binisaya. Una Niyang Lilas Ang kanhi popular nga bi tqon sa mga dulang binisaya sama sa "Salilang/' ''Fifi," .. "Gugma Sa Inahal1" "Daga nasan" ug "Tinuod Sa Mga Tinuod," makita mo na ka ron sa. mga lilas nga tinaga log! Alang kang Ipyon, l.i ning tanan sama laman ~?; sa damgo-apan tinuod. Malanipuson · si Ipyon sa una niyang pelikula sa Mani la, "Dalagang Luksa" (Data g-ang 1\'lasulob-on) nga bag-o pa lamang gisalida sa m ga sinehan sa Manila ug Sugbo. Ning lilasa, si Ipyon, sa ma kausa pa, nag-awit usa ka balitaw nga binisaya gingan lan "Kamalipayon Ko." M:a nanoy ug mahawot ang iyang ting('g. Ang mga mahigugmaon sa sarswelang binisaya wala pa malimot sa mga panaw-pa sundayag nga gihimo sa kompaniya nga kanhi gidu mala nila ni Tonyo Kiyamko ug Propisor Maning Velez. Ang maong kompaniya sulod sa daghane; tuig sa wala pa mahimugso ang talkies, mi suroy sa kalungsoran sa ti buok Kabisay-an ug Minda naw, diin ang mga ngalan nila ni Kiyamko, Maning Ve lez, Ipyon Cananea ug mga kauban gimahaJ ug gihan dum sa gihapon. Ang ngaJan sa lilas n ga gigamit lmron ni Ipyon mao ang "Conchita Velez," gina iyang mit ang apilyedo sa bana, Piyanista-propisor Ma nuel Velez nga atua kanm sa Haway. Sa ''Dalagang Luksa " si ·Conchita Velez nagdala .,a papel sa inahan (Tia Juana). Kaduyog niya ang mga bat.id nga artistang Tagalog sa ma kang Maria Clara Ruiz, Glo-. ria Imperial, Armando Cris ug Reynaldo Dante. Pagdaug ni Ipyon Tapus sa 12 ka tuig nga pagsidlak niya sa Dulang Binisaya, si Ipyon Cananea Velez mianhi sa Manila aron pagsulay. sa pagka bitoon sa pelikulang tinagalog. Matud iyang hunahuna, kon sa n~alampus man si ,ElE:a Oria nga usa ka Samarinya, walay katarungan nga dili USab IDOlampUS Siya Sa Si- Iieng tinagalog. Ang pinu- la- ' longang · Sinugboanori b~ng duol kun maagid-agid taga Kabkad, Sugbo). sa tinagalog kay sa sinulU:- hang samarinl_'o. Tungod sa malampuson ni yang katakus sa "Dalagang Luksa" si Ipyon gipaapil na usab sa laing lilas, "Katak silan" (Budhi) diin aduna siyay papel nga hinungda non. Kining lilasa hapit na i pagula sa mga sine han sa Manila, binuhat gihapon sa PARLATONE. Si JP YON CANANEA (Conchita V ele:;), m <lsilak ong bitoon so Dulang Si Arti.sta Ipyon Qananea- Vele::: anaa karon magpuyo LA TONE STUDIO tapus sa sa Holy Cross Donnitory, Az· Tuod J}'lan, sa miaging A- pipila ka bulang pagtuon sa carraga-Lepanto St. Manila. B inis oy a nira milampus ... s ineng tinagalog. , . .(Si Ipyon gosto misulod siya sa .. ~AR- tinagalog. Gisulayan siya. ~. ':' *
PANID 38 .BISA~A -· -- Enero 9, 193~ MGA SUGILANON NI Bertoldo Balodoy Sinulat ni PIUX A. KABAHAR I . "Kon buot ka. humot ka; I kon dili ka, baho ka ••• " Namatay na ang adlaw ... Gilubong na sa kasadpan, hinilakan sa mga gangis ... Ang siyudad sa Paris maa\i ngasa. Ang katilingban nag kapuliki sa mga buluhaton. nagkayoring. Ang mga tawo Malihok, malihok uyamot! Wa lay Iaing gisultihan ang kar nabal ug ang dakung eksposts yon sa Paris. . . . . . . . . . . . . . . . . Bag-ong gabii. Misilaub na ang siyudad ni l\'Iomo. sama sa yawa nga nag bugwak sa kalayo. Ang iyang kahayag nakapalagut sa Jangit, kav hikit-an na man hinoon an·g mga taspukan nga bitoon nga nanagtago niadtong gab hiona. Usa ka tawo nga naglukdo sa iyang naghinalaga nga adlaw, matigson, bigot ug kusganon, misulod sa siyudad sa karna. bal. Sa linaktan nga pinahum tanang pal, gilibut niya ang matahum nga pabilyon nga pu no sa mga pasundayag. Kad tong tawhana mao si Bertoldo, ang gwatsinanggo nga Bertol do nga nagborgahoy karon sa kadapit~n sa kalibutan. Giapod niyag suroy ang kar nabal. Lakip ang magagmay nga mga suok iyang gisulod. talan awon !" mattid n1ya. "Ang mga suga masulaw; ang mga tawo Jabi pang masulaw nga sud ongon." "Kasulaw sa mga Ang mga mata ni Bertoldo siya nga mikipat. Nalingaw gikapoy. Milingkod sa usa sa mga bangko nga gilaray sa kadaplinan sa hawanan sa kar nabalan. Gausara siya niad tong bangkoa, nanghiniksik sa daghang kompitis nga gisabu lak sa iyang ulo. Sa wal~ · madugay nga pag lingkod ni Bertoldo niadtong bangko, nanghitungha ang du ha ka batan-on, babaye ug Ia laki. Nakaila ako sa til.gog, apan wala sa hitsura ug sa ngalan, kay nanagtaptap man sa nawo'lg, nanagdispras. Nan- Si Baduday nga giamoral ni Halodoy usa ha gabii nlana sa Karnabal sa Pads ••• lingkod sila sa akong kiliran. Ang lalaki nagkanayon; "Dali na, Miss." "Unsa lagi ?" "Ingna na akong 'yes' " "Unsaon ko man pagtangdo kanimo nga," ang babaye mi tig-ik ug mitingsi, nianang tingsi nga daw ang kanding nga nakabaho sa tubig nga ma lang-og .•• duday: Nianang imong maa nindot nga tinan-awan, nagpa ila nga gihigugma mo na ako. tinan-awa Ug ·niana ra bang nana, anaa ang imong kahu mot, katam-is ug kaparaygon." libaton ko diay karon ang akong mga ma ta, dili na ako humot, dili na tam-is ug dili na paraygon ?" "Patibawasa una ako pagsul "Diay?... Kon "Miss. . . kon sarang, tan awa ako ug tubaga kining a kong sulti." Ang babaye mitan-aw nia nang tinan-awang maluloy sa tukmo, dinuyogan sa makabibi hag nga pahiyum ug misuna sa pag.ingon: "Unsa pa bay imong isulti ?" "Miss. . . kon mosugot ka, ti, Miss Baduday." "Na padayon." •'Ikaw, Miss, nagdahum la mang nga kanang matistis ug bastos nga mga pulong 'kon bu ot ka, humot ka; kon dili ka, baho ka' dautan alang kanin yong mga babaye. Pasayloa a ko nga ingnon ko ikaw nga ma ayo kana kaninyong mga mahu yang." humot ka; kon dili ... " "Kon dili, baho ako ?" matud sa babaye. "1\sa man kuhaa ang pagka maayo?" "Dili. Humot lang gihapon. Apan pamatia kining akong sulti." "Tabi, kinsa bay imong nga- lan ?" nangutana ang babaye. "Si Balodoy. . . Ang imo ?" "Si Baduday." Sa pagkabati niini ni Bertol do nga naglingkod sa tumoy sa bangko nga Hang gisultihan, mitig-ik ug nagkisikisig kina tawa ... "Na, hala, sulti na." "Sultihan ko. ikaw, Miss Ba- "Sa a to pa: Kon higugmaon mo ako, m·osugot ka kanako, humot ka. Ikaw mao ang bu lak nga moalimyon sa kinabu hi. Ang imong baho mao ang mohatag kinabuhi sa kinabu hi." "Tuod sad no?'' "Kon dili mo llko higugma on, sa ato pa, 'kon dili ka baho ka,'... Nakatugkad ka ba ngano motuwaw kaming mga lalaki sa pag-ingon niana ?" "Ngano man?" "Kay sa inyong dughan in· yong gipakasira ang usa ka kasingkasing bato nga dili mo batig pagbati; usa ka kasing· kasing nga wala makailag ka tam-is ug kahumot sa kinabu hi, kay ang gugma intawon nga idata nganha kaninyo uban sa mahumot r ga palina sa pagba ti, subaron lamang dayon sa dunot nga kasingkasing ug ilahugay sa iyang kabaho." "Tuod sab no?" Si Miss Baduday, ingon sa ginindotan sa sulti ni Balodoy. Giitlib ug diyutay ang iyang maanindot nga ngabil, naulaw, nianang kaulaw nga hapit na gayud katangdoon. "Dali na, Miss... Higug maa na intawon ako. Kon mo sugot ka, humot ka; kon · dili ka, baho ka." Si Baduday nahitiurok nga magpasiplat kang Balodoy. "Dali na intawon, Baduday." "Balodoy, ingna lang akog baho, basta dili lang ako kani n1o." "Uns'l may pasikaran mo nga prlabihon mo aug pagkabaho kav sa paghigugma kanako ?" "Daghan, daghang pasika ran. Kon ako baho kon dili mahigugma kanimo, labi pa a. kong dili masingo kon mamin· yo na kanimo." " Ngano man intawon nga magsulti ka niana ?" "Buot' ka masayud ngano ?" "Ngano man intawon ?" "Ang panagtrato, mao ang agcniyas sa gugma. Ang ka· minyoon' mao ang lubnganan sa gugma. Kon ang kaminyo· on mao ang Jubnganan sa gug ma, nganong tuyoan ko man g;Jyud paglubong ang akong pi· n:mggang lawas nga, gawas pa nga madunot ug ·mabaho, pu· nay an pag kitkit sa ·wate ?" "Haskan sab nimo, Miss oy!" "Moingon ka lang has1can. Abi ba god nimo? Ang panag· trato. bisan unsaon pagpami~ naw, matam-is gayud. Matam· is labaw sa latik! Ang kamin· yoon, matam-is USI:lb. Matam-is uyamot sa duha, tolo ka sema na o sri lima, unom, pito ka bulan! A pan kon dangtan nag pila ka tuig, labi nag wala ga-
Enero 9, 1939 yuy kwarta, ilong na lay ma init sa magtiayon! Ang bana nga magkaga ug magpanlus pad, magsugod sa pagpangap kap sa hilo sa kasuokan aron ilanag sa iyang mabaho nga kinabuhi. Ang asawa usab nga namalpag ug nag-uga, magpangab-ut sa pisi nga itu ok sa iyang liog aron matapus pagdali ang pan-os ug dili na masingong kaagi." "Tuod no," midungoy si Ba lodoy. "Busa, ayaw na lang para yon paghigugma kanako." "Unsaon ko na man lang?" "Hambona na Jan~ kanang imong gugma sa ilawon sa dughan. Ug inay moingon ka kanako nga 'kon buot' l, humot ka, kon dili ka, baho ka,' tugo. ti nga ako hinoon ang moingon kanimo nga "kon buot ka, baho ka: kon dili ka, humot ka' ... " Si Bertoldo nga nagpaminaw 11iining mga sultiha, wala na gRyud makapugong sa pa~ki Jlatawa. labi na sa pagtukas ni BH!odoy sa iyan~ takuban min gtibi ang baba, kahilakon, timaan sa dakung I'anakmol, kaparot sa iyang mga pagha lad kang Baduday. si Raduday? }T,I1':•nong nagkakita ~ila niad toP g mga dapita? Apan, kinsa Sa pagsusi pa ni Bertoldo, }',ingmatikdan nga si Bnduday Jilf'OY usa ka biyuda n!'a bag ong nakaigo sa swipistik ug gi. l"thimudsan. dayon ang pagl.! but sa kalibutan. Nagkakita sila si Balodoy sa sulod sa kar nabal sa :Pans ..• Oo, nagkakita sila; a pan wa ]ay napildi ug walay nakadaug kanila. Tabla. Walay usa ka nila nga naunsa •.• KATAPUSAN ANG MGA KATALAGMAN ••• lSumpay g panid 35) pa kabayri hangtud sa naghi napus ang miagirig tuig, 1938. Ang pagbuhat sa ilawom sa yuta, labi sa pagkalot mga tu nil, nagkinahanglan mga ma ayo kaayong suga. Masabug nga ang kompaniya mao ang moabaga sa paghatag maayong suga sa ilang mga mamumuo samtang magbuhat sulod nii ning mga tunil sanglit ang ma ayong kahayag makadugang sa kalaki sa mamumuo. man Apan adunay mga kompaniya BISA Y A PANID 39 Nagpusotp.usot Na Karon Ang Mg~ Tinuboy Sa ''Gn. Bisaya Sa 1939" Ang Kaikag nakalukop sa tanang da pit ning Kapupud-an diin midagsang ang BISAYA ug HILIGAYNON, Kon wala pa nimo ilmpadala ang hulagway sa imong pilionon, lihok na karon dayon N AGDAPIT dakung pagta gad. gikan sa tanang su ok sa Habagatan, ang bangga sa pagkainila arort pagpili sa "Gn. Bisaya sa 1939" dayag mopadag-um sa nanga ging mga bangga nga nahimo sa RAMON ROCES PUBLICA TIONS. INC. Cn. SATURNINA ALBARACIN Tangub, Misamis Oks. way nga nadawat sa Magdu mala sa Bangga dili mahimo pagpatik tungod kay gagmay ug hanap. Dili maayong hila won ang nawong !'a mga kan didata pinaagi sa pagpatik sa mga hulagway nga dili maka palutaw sa matuod nilang ka anyag. Kadtong naghunahuna Aduna nay mga · pagtuboy pagtuboy sa ilang mga kandi nga nagpusot-pusot gikan sa data gisugyotan sa pagpadala tanang da!)it sa nasud diin gi- sa hulagway nga bag-o ug ma nabasa ang EISA YA ug HILI- tin-aw sa kandidata. Sa ingon ang pagpatik GAYNON. mga hulagway gipadala kana- sa hulagway sa kandidata sa mo nagpakita sa mga mabiha;- mga mantalaang BISAYA ug gong dalaga nga malagmit rna- HILIGAYNON. kaangkon kadaugan ning bang- gaa. Cn. LUZ CHIONG Siyud<ld sa Sugbo Kadaghanan sa num masiguro Sanglit kapin na -sa usa ka sa pagsugod sa Apan, pipila sa mga hulag. pagtuboy, kadtong wala pa bulan sukad makatuboy sa ilang kandidata giawhagan pagtuboy sa labing sa mia madali. N apanid-an bangga nga may ging mg<t mga pagtuboy gihimo sa kata pusang takna. Sa ingon niini wala nay panahon pagpatik sa mga hulagway. Ayaw paghu sa lat sa katap~sang adlaw pagtuboy, Enero 31, 1939. Jtu boy karon dayon ang imong kandidata. Ang sayong kampanya alang sa mga kandidata nga nahiapil na sa talaan malagmit mosang put sa kadaugan. Sanglit may mga tinuyong boto ipauban sa matag suskrisyon, ug san$lit ang mga tinuyong boto maga sa mit sulod bangga, ang pagkampanya a lang sa mga suskrisyon maka tabang daku uyamot sa pagpa daug sa mga kandidata. sa paglungtad Bantaye ang talaan sa mga kandidata sa usa ka gula sa BISAYA ug HILIGAYNON. • • • sa mina nga nagpilit sa ilang mga mamumuo pagsangkap sa . ilang kaugalin.Jon sa mga lam para nga mobilig f4.50 ang u sa. Kining buhata gipanghi maraut sa mga punoan nga di li mangil-ad da kaayo apan di li makatarunganon ug supak u sab sa balaod. Ang pagpasaka sa Ba laodon sa Mankumonidad No. 303 na kakunhod kaayo sa mga pan lupig nga gihimo sa mga ma lupigong mga magpupuhonan nga masabug mobayad sa ilang mga mamumuo dili sa metali ko apan sa mga butang ingon sa mga tiket, pitsas, ubp., nga ikapamalit Iaman~ sa mga tin dahan nga ginapadayon ug gi- dumala nila. Dili pa dugay gisumbqng ngadto sa Pamuno sa Pilipinas sa usa ka Magtatambag tekni ko sa Malakanyang, ang ·Iahi tabo sa usa ka kompaniya sa kahoy sa Habagatan. Ang kom paniya nagbayad sa iyang mga mamumuo pinaagi sa mga pit sas kansang mga hili konhuran pag 25 % kun pailisdan ug sapi sa mga tindahan sa kompaniya. Ang mga kalapasan gisusi sa Departamento sa Pamuo, nga pinaagi sa iyan g depensor pu daghan bliko nakapalutaw pang ubang mangil-ad nga bu hat sa kompaniya aron sa ka bus. Samtang ang kompaniya nag patigayon sa kahoy, nagduma la usab usa ka kantena, pana deriya ug tupihanan-mga pa tigayon nga hisapia~1 kaayo sa dakung kapin sa kompaniya . Ang mga bili sa mga but..tng nga gibaligya niining mga tin dahana mahal kaayo kay sa mga bili sa samang mga bu tang nga gipamaligya sa mga tindahan sa silingang mga da pit. Tan-awa pananglitan ang hili sa usa ka gantang bugas nga gibaligya sa tag P.40 sa kmtena samtang sa mgr tin dahan sa gawas kini mapalit (lpadayon sa panid 42)
PANID 40 BISA Y A . . ~' :Mitundag silang duha uban pagtundag sa bapor. Si Bit1ing, sa dihang nasa yud na siya nga si Ricardo na hibalo nga dautan diay kaayo ang kinabuhi sa iyang inahan sa unang panahon, mitayat sa Suba Pasig ug nalumos. naw. Sa kaulahian upod nahi baloan sa dalaga ngano. May f'\l\G KATAPUSANG HUJWM miabut kaniyang sulat sa pag- (GULA 52) p. AGLINGl NI MAXIMO ka hapon niana, human niad- . sa tong sunog, nga gikan sa Ray- samtang na ug sa Hari, tiniman-an ni- , ~mg kasakit sa agi sa bala sa lang duha. Sa maong sulat tebolber iyang gibati sa iyang gisaysay ni Mauro ug ni Nene tun nga dughan ug samtang nga si Irlinda dili gayud diay lwnap na kaayo ang iyang pa- ilang matuod nga anak, usa Iwn~aw, nakita niya si Marta. lamang siya ka anak sa sulu babaye upod nagmata, goong babaye nila ni Nene ug Aug- nag-buka ang mga mata, gikang Mauro ng~ pinaangkan ug na "Hhikatulog sa halawom nga- matay sa 1yang pag-anak kang' pa~hinanok tungod sa tambal Irlinda. liP:<~ gipainom kaniya sa mga .mananambal. Nagkasugat ang il:tnf!' duhang tinan-awan. DE LOS SANTOS iyang kiliran * * TANANG bahanch, gawas sa nadala ni Mauro lig Nene, na bawi gayud sa k agamha nnn. Nasusi upod sa. kaulahian nga si Ricardo, ang ambungang anak ni Bining ug kansan·g matuod nga amahan mao si Mauro, maoy nakahimo sa ma tuod nga pakisusi aron hibalo 4 an ahg- matuocl kinabuhi ni Don Eliodoro Rodriguez, ~mg ngalan nga gigamit ni Mauro. Si Nita nakuha ni Ricardo Ra Dakung Balay sa wala pa kini sunoga ni Mauro. Giunsa niya pagsulod kana maoy usa ka hulubitong kaagi sa iyang matuod nga paghigugma kang Nita. Ang ubang mga nagpuyo sa Dakung Balay nakalingk a was kay gipalayas man silang daan ni Mauro. Ang wala da maluwas~-ang nangaabo uban sa pagkasunog sa Dakung Ba lay-mao ang mga binilanggo ni Mauro nga wala gayud niya pamuhii bisan gihunahuna na niya nga ang maong Dakung Ealay iyang sunogon. "lVIarta !" ' 'l\1ax !" Pulos mahinay lma~'o ang i- Jaug mga tingog apan bisan sa kahinay t ataw kaayo ang gug m:: ug pagbati nga gihulagway sa tagsa ka pulong nga migula sa ilang duhang mga ngabil. Ug mao kadto nagkasinulti hay sila sa mahinay n ga tingog hangtud n ga miabut ang Dok tor nga nag-alagad kanila ug nanghunong sila sa ilang pag sinultihay .•. • "' si Vi cente Alardon kuyog sa iyang hinigugrna nga Irlinda- human s u~inli sa himalatyong Biyan ldnsay matuod na;rbuno kang Lino. masulob-on kaayong mi padayon ngadto sa San Juan del Mente, tapus si Biyan iha pit sa usa ka punerarya. SA LAING BAHIN , Ang duha upod, si Maximo de los Santos ug Marta, wala sa operasyon. nga makasukol gihimo sa ila ng tagsa-tagsa ka lawas. Nagkuyog sila paingon sa lubnganan ..• ,. * * l\11L.ABA Y ANG USA ka tuig ... Sa usa ka hayahay n ga pu loy-anan sa San Francisco del Monte sa Rizal, usa ka hapon niana, nag-atubang sa usa ka maanindot nga talad si Vicen te Alarclon, Irlinda, Ricardo ug Nita. "Manong Inting," matud ni Ricardo kang Vicente Alardon, "tan-awa da ugod ang duru ha !" Ug tuod silang upat mi tan-aw sa duha ka kuna diin An g Dakung Ealay sa San .luan del Monte diin sa dugay si N ene, duga~·ng panahon. alii! Rayna ug si Mauro, ang H ari, mimando karon nagsila sa makalilisang kalayo. oh ll:tghan kaayong tawo ang na n:.n-aw sa d:1kung sunog. Kin say nagsunog, sa ulahi nahi balc•-an da ni Vicente Alardon f' i Mauro U!! ni Irlinda nga sa dayon diay u g ang Rayna w• Hil a ng panlayas balik ngacl t<• sa di~·ut ayng polo duol sa Palawan. ang polo nga gidag saan nila sa unang mga adlaw . W a Ia nil a dad-a ang ilang pi nalanggang Irlinda sa ila.ng pr- - * ~: SA IKATOLONG ADLAW rnipaka ang balita sa niana lVIanila nga ang usa ka bapor nga maglawigan paingon sa Palawan. bapor n ga diay l\a ugalingon sa ndunahang mag· y uyu ta Don· Eliodol·o Rodrigue;~, na!u norl !my hiabutall ~ a us a ka mak11 li! isang ba g·~·o >'.a kadrwa tan diin kanhi nalunocl upod a ng YLANG-YLANG. Sa ma on g pagkalunod sa bapor wala na si :Mauro ug Nene maluwa::i ug- ma ~pap atigay on. Enero 9, 1939
Enero 9, 1939 So katopus1111 n11minyo flll)'ud al Vicent• Alordon konr /rlinda •• e B I SAY A didto ang duha ka puwahay pa kaayong mga bata. Ang lalaki anak ni Irlinda ug Vicente ug ang babaye anak ni Ricardo ug Nita. Unya, mapahiyumon mi gula gikan sa kosina si Anici ta, ang inahan ni Vicente Alar don ug miduol sa duha ka ba ta. "Unsa na upod kaha ang sa la mga kaaging gitagana ngit ning duha ka bata !" nag kanayon siya samtang mitab yog-tabyog sa kuna. Human na ang ilang panga on sa ilang painit ug karon mitindog si Vicente Alardon. Mitindog upod si Irlinda. Ang duruha paingon nagkuyog ngadto sa ilang tanaman luyo sa dakung balay. Gibiyaan ni la si Nita ug Ricardo human ~ilang duha sa duha manabi nila ka higaiang magtiayon. silang duha sa usa ka bangko nga nahimutang ubos sa usa ka kahoyng akas ya. Nanlingkod "Wala kita mangawat, ldin da, apan adunahan na kaayo kita karon. Ang salapi nga akong nadaug sa sugal kanhi diin ikaw ang nagba ngka, dc buynas kaayo. Debuynas man gayud upod akong daan !" "Debuynas ka bitaw," mika tawa si Irlinda ug sa iyang ki n a taw-a n may nasabut si Vi cente nga daw tina)!oang ]mot ibungat pa sa babaye. "Tug~ani ako, Irlinda," ma tud sa la laki, "nganong mika t awa man ikaw sa akong pag hisgut sa akong pagka debuy nas?" "Debuynas ka man ugod ga yung daan, Vicente Alardon," miingon ang babaye nga nag .katawa g ihapon. "Kay sa una ko lamang pagpakakita kanimo nahigugma na man dayon ako. Ug mao nga bisan 43 ang ba raha nga akong gigamit u g nga ako ang la bing hawod sa taban-taban dinhi sa tibuok Pilipinas ikaw gid.ebuynas la mang gihapon !" Ug nak:t .-;a lmt ;:; 1 Vieente ~\Lkatawa siya du Alardon. ngan ang p ~igg: d-:ns sa iya n g· a sawa . "Daan g-a,,·nd ik:nvng- maldi ta, Irlinda l" m :il:ud niya. .Migakus s i Irlinda sa liog sa PANID 41 iyang bana ug naghalok sila. Gikan sa ilang gi"lingkoran. ilang makita ang Iaing dakung ba!ay nga nagbuntaog dili ha ilang balay. layo niadtong .Mao kadto ang balay ni Ricar do ug Nita. Si Ricardo nahi mo na upod nga adunahan. Si ya ang kaabag ni Vicente iyang patigayon Alardon sa nga gidumala. Gibiyaan na man ugod · ni Vicente Alarrlon ang pagkatiktik niya. * '" "Ambut," matud pa ni Ri- cardo kang Nita, "kanang a tong anak nga babaye maisug ba upod kaha sama sa iyan-; inahan !" "Ayaw na Jamag hisguti ang akong kaisug," mitubag si Nita nga nagkatawa duyog ;;a iyang bana, ·•mao katawa sa hinooy hisguti a ng k aisug sa iyang a mahan n ga kadiyut da kaayong mikamang sa dihang gidapit na ang iyang inahan !" lamang gayud ako nimo kanunay, Nita," ma tud sa lalaki dungan ang pag- patik usa ka mainit nga h a lok sa mga ngabil sa iyang pina• Janggang asawa. Ug nangata wa na usab silang duha. "Binuangan * * PAGKATAUDTAUD nahi,;a ka si Irlinda ug Vicente Alal'~ sinunod ni Anicita nga don gikan sa kosina (liin migula mibalik siya human mot:tn -aw sa duha ka bata kaganina. Mihangad si Ricardo ug Ni ta sa ilang duha ka higalang hatan-on nga nahisaka ug- sa tigulang ina h a n sa kanhi ma abtik kaayo nga tiktik. Mipa hiyum si Vicente Alardon. "Ang tanan nga nanghita ho kanato," matud ni Vieent.e "nagpaila nga ning Alardoi1, kalibutnn kinahanglan gayud a ng matanus n g:.~. paglakaw :<a dalan. Aug hiwi nga pagdala sa kinabuhi tun god Jamang kay g iapas : ng bahandi ug g <:dmm dili gayud mosan gput sa matnc od nga kaayohan. U g mao n~a padayonon ta ang a tong na;;u;( dan na, ang pang limbasug va:s pangita maaran g-arang ka him~ ~ang apan n ga pinaagi sa mga hutiat nga matarung ug malig- cl.c.>il g".'' KATAPUSAN
PANID 42 ANG MAISUG ••• (Sumpay ~ panid 35) ang mga mangangayam ug \.."i pakita ang pagdakop sa mananap . iyang kalaki ~a Gladto na sa gamitoyng ta wo ang Hari kinsa uapilit mt karort sa pagtugyan sa iya,,~ anak ug sa katunga sa iyang gingharian ng-adto kaniya. Kay natuman man an;! tanang gi sugo, ang kasal gihimo diha diha sa dakung kaharianon u ban sa diyut:1yng kalipay, ug gikan sa usa ka mananahi, gi buhat ang usa ka hari. Wala madugay sa ilang pag puyo ang batan-ong Rayna na kadungog sa iyang bana nga gidaman usa niana ka gabii: "Hoy, ibuhat ako ug tsaliko ug tahia ang akong kalsonis, kon dili ihapak ko ang metrosan sa imong ulo" Unya iyang oa sayran gikan niadtong dam·;n ug sa iyang p:--'-'·usi nga ang iyang gamitoyng bana usa la mang ka mananahi ug dili diay usa ka sundalong maisug. Mi adto siya sa iyang amahan ug mihangyo nga paU.bang siya · pagpakigbulag sa iyang ba :vang mananahi. Ang Hari mialam-alam sa iyang anak sa pag-ingon: "A yaw pagtakpi ang ganghaan sa inyon higdaanan karong ga-. bii. Ang akong mga sulugoon maghulat sa gawas ug kon ma katulog na ang imong bana, ipagapus ko siya ug ipada la ngadto sa usa ka bapor nga modala kaniva sa Iaing kalibu tan." Ang babnye nalipay nii ni, apan ang tigdala sa sarut nga puthaw sa hari. higala sa mananahi ug gisultihan siya sa hnan. "8antaon ko kanang buhata," matud sa torotoy . Pagka gabii natulog siya u ban sa iyang asawa ingon sa r.abatasan Sa o{Jhunahuna !'Ia iyang asawa ngP. nakatulog na siya, gibuksan sa nah auna ang ganghaan ug mi1:><1lik paghig da. Ang manan~hi nga· nan.i · vaw sa tanan Ll i! nagpatulog te hg lamang mi::nn)!git: "Hoy iLuhat ako~r tsaliko · uv tald~·. &ng akong ka l8onis, kon dili ihnpak ko anj!' metrosan sa irnor.g ulo. Ako makapatav ug pito sa usa ka na~thapak. Na kapatay kog duh11 ka higante. gidala ko sa· h11ri ang mananap n ga usay sunJtllY ug n BKa kuh ~ akog usa ka oRo. ug mahadlok ba ako p;~,, :P1!' n::tll"hu lat Raga was ?'' Sa pagkadungog niiri BISAYA Enero 9, ·1939 ANG MGA 1\.ATALAGMAN. •• (Sumpay sa panid 39) P.35 kun ku bos ba hinoon. AN(j ~NAh ,'\11 .. (Sumpay ~a oanid 5) Wala hinoon kami magkita. Nakasaad na hinoon ako kang Lourdes nga moduaw ako ka niya, ambut lang kon igkita ko na ba gayud ang iyang mga gi nikanan; tingali hiatlan na u pod nga wala diha . . . " A pan ning higayona, nakalit pagka putol ang sulti ni Victor kay mikalit man pagkurog ang la was sa masakiton sa pagka iyang mga dungog niadtong pulong Labihan na ang kalus pad nga makalilisang. Mao nga mikalit si Victor pagtindog ug gipislit ang timbre sa kam panilya nga diha sa duo! sa masakiton aron pagtawag usa ka nars sa pagpaatiman sa i yang masakitong amahan nga daw gikuyapan. Gilayon miguho usa ka nars, ,nagdali sa pakisusi unsay ki nahanglan sa masakiton. A pan si Victor ang misulti, nag kanayon: "Dalia pagtabang ninyo ang amahan ko. Dalia pagtawag ang doktor, kay gi amahan. kuyapan ang akong Hala dalia intawon !" Wala madugay. diha na ang mananambal. Gihiling niya ang masakiton. Gitauran ang dughan sa "stethoscope" aron pagpamati sa pinitik sa 1yang kasingkasing. Dali ra kaayo kining buhata. Mitanus siya pagtindog, ug mitan-aw sa nars nga diha sa iyang tupad an dam sa sugo dinalian. Ang mananambal misulti sa sa usa ka nars, pagpakuha tambal aron ihatag .sa ma~>aki ton . . Unya mitan-aw kang Vic tor sa tinan-awan nga salabto- nga sa mga tawo sa Hari, nanagan sila kutob sa ill:mg ma himo daw gigukod sa mga manga ngayam. Nahadlok sila sa gi pamulong sa mananahi ug su kad niadto walay usa n ga na ngahas pa pa ghilabut kaniya. nagpabiling Ang mananahi h ari han gtud sa iyang pagka matay. KATAPUSAN non kinuyogan sa usa ka hanap nga pahiyum, apan walay pu long. "Komusta doktor? Daku ba ang kabilinggan? Maayo pa man kadto siya kaganina. A pan mikalit man lang siya pag kutas samtang nagkabildo ka- mi."
"Tingali aduna ikaw ing gi sulti kaniya nga mangiJ-::td. Kining masakiton nagkina hanglan sa malinawong huna huna. Walay kapasikaran nga mabalhin ang iyang kahimtang .nga nagdulong na sa kaayohan. Apan ambut giunsa nimo nga gikuyawan man siya." si Victor, apan mahinay da kaayo ingon sa siya da ang pulong, "vVa la man ang nakadungog. akoy gisulti kaniya nga mangil ad doktor. Nalipay man gani siya nga gisuginlan nako siya sa akong mga higala, sa mga maanyag babaye nga miduaw kaniya dinhi kay suod ko man sila kaayo." "Mangil-ad ?" misukot "Na, pasagdi na lang. Ayaw na pagpakigsulti kaniya kon dili ako mahibalo. Maayong bantayan pag-ayo ang iyang kahimtang. Talandogon kaayo Maayong biyaan mo lang siya kay aron dili na ikaw matintal sa pagsulti-sulti kaniya. Kun si papa ba hinoon nimo ang dili makapugong sa pagsulti kanimo." "Wala na bay kabilinggan, doktor." Si Victor nabalaka, apan nagpiyal sa mananambal sa tanan niyang pagsalig. "Labing maayo nga molakaw na lang ikaw. Unsa ganiy ka bilinggan tawgon ko lang ikaw sa telepono. Nahibalo na man ako sa isip sa imong telepono sa imong pinuy.anan kun sa imong buhatan." Ang kompaniya sa kahor a dunay 7 45 ka mamumuo sa tag t>.80 ang adlaw nga Jibre ba lay apan walay suga. Ang mga mamumuo nag-;:tlagad sukad sa ika 6:00 sa bun tag hangtud sa ika 11 :00 sa Luntag ug sukad sa ika 12 sa udto hangtud ika 5:00 sa hapon kun napulo ka takna ang tanan sa usa ka ad law. Ang kompaniya n;..gla ngan sa suhol sa mga mamu muo sukad sa duha hangtud sa upat ka bulan, aron ang mga mamumuo mRpilit pagpa ngayo mga bale. Niini ang mga mamumuo hatagan mga librito nga bilig P2, P5, kun ~10. nga tiket nga tag 5, adunay mga 10, 20 ug 50 sintabos, nga ma gamit lamang kon mopalit mga butang sa mga tindahan sa kompaniya. Inigkalaksi sa usa ka tiket gikan sa librito, dili na maaa tindahan. Busa wat sa mga kon ang nagbaton sa Iibrito magkinah~mglan ug metalikong kwarta, iyang ibaligya ang ti- · buok librito nga bilig P2 sa bili nga P1.40 kun Pl.20 ba hino on, nga sa ato pa naalkan si na siyag P.60 kun f' ~0. Kapin pa ang mga tinda han sa kompaniya dili mohatag sukli sa mga mapalit nga ku bos sa hili sa tiket. Sa ingon niini ang mga mamumuo moKu ha ubang baligya aron paghu rot sa nahamutang nga hili sa tiket. Kining patigayon gitawag sa ngalan "penal kolony" tu ilgod kay ang mga mamumuo walay kagawasan sa paggu la ug sa pagsulod, tungod kay tugkaran gikoral ang pag-ayo ug ang mga ganghaan gibantayan pag-ayo sa mga h epe sa polis ug 12 ka polis n ga gisuholan sa kompaniya. Mga pasis kinahanglang pa ngayoon gikan sa magdum11 la kon ang mamumuo buot mogu la tapus sa pagbuhat. Kining batasana maka ayo sa kompani ya apan maoy \!sa ka pagpan lunig sa mga kabus nga mamu- muo. iyang * .. Dala ang diyutayng kabala- · hi, nagkanayon si Victor sa i ka, nanaug si Victor sa tamba- yang kaugalingon. Mipauli si lanan. Wala siya makasabut ya sa iyang pinuy-anan dala un sang bahina sa iyang giRu- ang kalibug sa ulo. Apan wa gilon sa iyang amahan ang na- la man usab siya santaa knn kahatag dakung kaguol. Tu- badlonga sa sulti niya: hino ngod ba kaha kay ang duha ka noa si Simon nag.agda man hi babaye nga nahabilin mak?ha- noon kanunay sa pagpasulti sa tag kasamok sa akong kinabu- tanan nga kasayuran. Kini
Enero 9; 1939 BISAYA PANID 43 duha ka b<>baye ang himoon niyang kapikas nga dayon sa iyang kinabuhi. Dili mahimo nga maminyo siya sa duruha; usa ra gayud kanila ang mahi mo niyang asawa, k6n ugaling makahukom man gayud siya sa Kinahanglan pagpangasawa. nga pangitaan niya ang tagsa,. tagsa ning duruha sa ilang mga AP AN. Ang makabaton sa Ia bing daghang AP AN ma oy biyaan. Ang tuohan niya nga makalipay kaniya maoy iyang pangasaw-on. Mao kini ang nahasulod sa hunahuna ni Victor. Sa usa k11 d<>kung tim iyang hunahuna, bangan sa gisukod niya :mg kabug-aton ning duha ka babaye nga buot niya pilian. bon hangtud sa kamatayo~1. maoy usa ka dalmng ilhanan law. Unya sa hinay moduol ug l?.a modani kaniya si ,\ urora nga nga nahimuot si Simon nahidunggan niya, sa hunahu- hugot kanunay ang kabubut-on, malumo ang tingog apan maka- .tandog, haduol da kaayo ingon sa manulonda nga magdadasig sa iyang mga buluhaton adlaw adlaw. Ang nahitabo kang Pacita dili ba kaha mahitabo. ning du ha ka babaye? Dili ba kaha mahitabo nga sa katapusan si ya na lang hinoon usara ang mahabilin, biniyaan sa tanan? lngon sa. nahikurat si Victor ning makalilisang talan-awon alang kaniya. Daw nahigmata sa usa ka damgo; ug nakamat ngon siya nga may tingog gi kan sa kahiladman sa iyang kalag nga nagtambag kaniya: Iumpo ngon nimo paghakop ang mga ikaw buot babaye. Kon dili nga ang usa ka babaye nga imong higugmaon, magbaton kanimo ug sa lain pa gayung lalaki, kinahanglan dili ka u pod magbaton labaw sa usa ka lngon sa nahig hinigugma." mata nga nakamatngon sa sa yop nga nahimo niya, si Victor milihok sa iyang gilingkoran, nahashra ang iyang mga mata. Kinahanglan nga aduna si iyang kaugalingong hu yay kom, magpili hain gayud ning na pa ni Victor. Milingkod si Victor sa buta ka sa iyang pinuy-anan. Dili na siya buot maghunahuna. Buot siya mohatag usa ka pa hulay sa iyang iawas ug ingon man sa iyang utokan nga gisa- mok sa mga hunahuna nga ku lang sa katin-aw; ingon siya sa naglutaw sa kahanginan. iyang mga Gipiyong niya ang mata, dili aron pagkatulog, a pan sa tuyo lamang nga maka pahuway siya. Usa :~a hingpit nga pahulay ang iyang gipa ngandoy. Tungod sa hingpit niyang pagsalig sa mananam sa iyang bal nga nag.atiman amahan. nagtuo siya kun buot siya motuo nga walay kabiling gan mahitabo sa iyang ama- han. Ug si Lourdes adunay Iaing kinaiya. Talagsa da nga mo sulti, apan !abing mapaniiron: ang katapul sa baba kanunay gitubos sa iyang mata nga daw makatugkad ngadto sa kahi ladman sa iyang kalag-sa ka lag ni Victor nga nabihag. Ang kadasig ni Lourdes sa iyang pagahisgutan makakabig kang Victor sama sa batobala ni nga magsuyop sa puthaw lngon sa magpalayo lamang si Lourdes. apan labihan ka madanihon sa iyang batasan; dili mauna-unahon ingon kang Aurora sa ubang bahin, apan ingon hinoon si Victor sa usa ka tawo nga mahadlok nga ma gakalayo na unya kaniya ki ning usa ka pahiyas sa kina buhi nga buot niya panag-iya- "Dili mahimo nga Apan dili masa.von ang pag pili. Pulos maayo ang duruha. Kapin pa. unsa may iyang bu haton alang sa u~H nga mahi mong biniyaan? Dili niya ma himo sa parrtalikod sa walay maayong pasiknran Dili' niya mahimo ang pagbiya sama sa maglabay sa panit sa saging. Dili siya mrk~himo pagsamad sa kasingkas~ng n i bhan kin sa ANG~IJifGl'fA . -:: ning duha ka bnbaye Apan dili usab siya buot maghuna- __ huna nga siyll na hinoon unya ang biyaah. Dili gani siya bu- ot maghunahuna ngll mahitabo ning duha ka b->baye ang sama sa nahitabo •knng Prrita Bi- san karon daw nnlipay siya nga nakagawas siva sa usa ka bilanggoan sa p~ rv!:,minyo ni Pacita sa Iaing I~>' .. !d. dili si ya buot nga m ~ oy mahit}•bo kang Aurora kun k:> ng Lourdes ang pagpaicigminyo sa lalaki nga wala gani mnngulitawo. Apan dili gayud mahimo nga magpahulay siya samtang mag lingkod niadtong dakung bi tang nga gipahilunaan sa iyang lapoy nga lawas. Mga masa mokong hunahuna dili mahimo nga hinginlan niya. Karon nga nagtuo na siya nga may hingpit na siyang k&gawasan gikan kang Pacita, nakamat ngon hingpit ang iyang kagawasan bisan wala pa malubos pagba ligtos ang bugkos, kay si Au rora ug si Lo•trdes dili man mahimo nga iyang hikalimtan. Ingon sa pagabunloton siya sa duha ka babaye, aporan ang i yang duha ka kamot. Karon nga wala na si Pacita magsa mok sa iyang hunahuna, misa mot hinoon ang iyang kahad lok ning duha ka babaye nga tingali maoy makawagtang sa fyang tinuod nga kagawasan sa pagka ulitawo. Tinuod ga. yud nga ang kaanyag sa baba ye maoy kahuyang ni Victor. Kon magpalandong siya kang Aurora, ingon sa magtan-aw siya sa usa ka banagb.anag nga matahum, limisan ang iyang kalag sa madanihong katahu man sa sayong kabuntagon nga magpasiuna sa mga kidlap sa silaw sa sumusubang nga ad- ~~~~~!!!!!! SA IDI&TIW'~NA IJ .a.• 1.1"' KON AOUNA IKAW ''HAMTONG" NGA PANIT siya nga dili pa diay · Buot si Victor maghimo sa ip::1hnmtang niya hukom nga iyang kaugalin gon · ug sa sa duha ka babaye nga nahabilin sa iyang kinabuhi. Ap:m m gon sa dili siya mr Jm h ;mQ usara. lngon sa na~rpaabut na lam~mg siya sa pagbuot sa knnalaran kun sa pagbuot sa kalnngitan. Misamot hinoon ang kalibug sa iyang ulo. lngon sa nahi sangko siya sa usa ka dapit sa da lan nga gialihan sa pari! sa isigka daplin 11 ' ingon man sa atubangan. Kin:>h:>n .rrlan nga mobalik siya sa agi Sa taliwa la sa iyang kahu:vang, wala si yay hukom nga nahimo. Kon unsa ang ml'hit:>bo sa kaula hian, tingali ang.ay ):> ng dan dig sa kapalaran. Ning bahi na, si Victor maoy usa ka ma huyang binuh11t !'!a kahigayo nan. (Sump<tyan pa)
PANID 44 ~igi na 111110. HMO 1111 karon. Ipak11sal na al;o. l'onyang. kang 0 auay duha ka sintabos para sa karctcla bus ug usa ka daku ipa. lit mog hop1a! BISAYA t>orbiskog, gi hatagan ko nag kwaata ang 111110 ko diU pa giha pon siya gusto makasal ako kang l'ar.yaug. -- ~ Enero 9, 1939
J:nero 9, 1939 S.'\ IKA 10 NGA SU~L\Il NJ KENKOY BISA Y A Dats vl'\'t Tsil'· ~anulo ka tuig na ako uban kani~ mo, pt•t·o wala ka ntao ngasawa. Is beri nescsa• ring n•agpahulay ka una, Autbi kanang vluuut. ka)' tAgqon ko ... PANID 45
PANID 46 KINSAY NAGPASIUGDA ••• (Sumpa~ 'liB panid l5) dili nato mabanabana nga si ya nagadahum nga ang iyang handumanan saulogon nato ka rong mga adlawa kay dili man mahitabo nga sulod sa panahon sa mga malupigong punoan itugot ang pagtuboy sa kahi tas-an sa ngalan sa usa ka bayani sa usa ka linupigang kaliwat. Apan nagadahum kaha ga yud si Rizal nga ang iyang ngalan saulogon sa mga Pili pinhon sa panahon nga ma wagtang na dinhi ang pamuno an sa Kastilya? Sa akong ubos nga hunahuna, dili gihapon kita makatangdo niining pa ngutanaha Kay unsa man kahay igong kapasikaran ni Rizal iia pagtuo nga siya ma himong labing dakung baya ning nasudnon? Sa kinaadman 'Day mga Pilipinhon usab nga iyang mga kontemporanyo, kun kadungan-dungan, nga hi san didto sa Iaing mga dapit misanag usab. Nasayud siya nga dihay usa ka· Juan Luna y Novicio ug usa ka Felix Re surreccion Hidalgo nga pulos nakakawhat ug dungog sa ilang pagka magbubu!ft. Si Dr. Trinidad H. Pardo de Ta vera dili usab mapiri sa kahi balo. Kon si Rizal nagatan aw sa iyang pagka magsusulat, siya nasayud usab nga si Mar celo H. del Pilar ug si Antonio Luna y Novicio nagabaton u sa mga mahait ug mga sab maisug nga dagang. Ug unya pa, daan na gani diay tuod si yang miila sa kamahal niad tong totolo ka Paring Sinakit: Burgos, Gomez ug Zamora, nga mao gani ang iyang gipahi nungdan sa iyang makiyutaw hanong sugilambong. Ug, da son pa gayud nianang t anan, siya miila nga ang mga batan on sa iyang panahon mao "ang matahum ng-a paglaum sa Yu tang Natawhan," "gisabod ko na, ang mga binhi," matud ·pa niya kanila, "ang · uban nang hibilin aron mao nay magaani," sa Iaing pagkasulti, mao may sa mga ngalan nga kuhaan pagamahalon sa atong Kapu pud-an. Apan si William Howard Taft, ang una natong Gober nador Sibil nga Amer ikanhon ug tagmugna usab sa nahan tug nang pamutongon, "Ang Pilipinas alang sa mga Piliphl ho'" nakahunahuna nga usa ka dakung butang gikinahang lan aro!l sa paghaling sa n~s- 81SA)"A yonalismo sa mga Pilipinhon. Gikinahanglan nga magabaton kita sa usa ka pinalabing ba yaning nasudnon kansang ki nabuhi ug mga buhat alang sa Inahang Yuta mahimong ma init nga .lamdaman sa atong mga mithi aron nga mahimo kita nga usa ka nasud nga la bi pang hiniusa ug malig-on. Gumikan . niadtong hunahuna niya, si Taft nagasugo nga si Dr. Rizal maoy himoong Iabing pinalabing bayaning nasud iyang mga non aron ang wali ug mga buhat maoy magabanwag sa mga Pilipinhon. Gisugdan da yon ang mga hilikayon alang sa pagpalampus niining daku kaayong tuyo. Giagda ug gi dasig ang kasaulogan sa rna tag Disiyembre 30. Gitudlo a·ng kinabuhi ug an g mga pag tulon-an sa bayani sa mga ti tulonghaan. nun-an Natawo ang mga Rizalista. kun mga makisusihon sa kinabuhi ug mga buhat ni Rizal. W ala na magaukon-ukon au g mga kasuod ni Rizal sa ilang pag padayag s a ilang hibaw-an sa iyang kaagi. Si Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera ug si Pro- Apan kaha buot kita mousi- pisor Austin Craig, Amerikan- sa: Wala ba gayuy buling bon, mihatag dakung pag- ang . kaagi ni Rizal sang lit pu alagad. Si Propisor Ferdinand los .man J?agdalayeg Blumentritt sa Rolanda naka- kamya ang n ah1pabk sa mga tamno ug daku. Ang basahon basahon? Malinis ba gayud ni Wenceslao Retana Katsila • ang iyang kinabuhi aron mahi nakahatag dakung ka~uslanan: mo siyang takus sa atong da Mga sinulat nga prosa ug mga kun_g pagmahal ug pagtahud balak mahitungod kang Rizal sa Iyang n galan? Ako, sama nanggula. Si Magbabalak Ce- kanimo, dili mangahas sa pag cilio Apostol nabant ug sa i.;. tubag niining pangutanaha. yang duha ka laray: Ang panahon day makahatag sa hingpit nga tu bag ahmg niana. gas ug mga posporo nagadala na sa iyang bantug nang hu lagway, nagapanungha na u sab hinoon ang daghan pang sinulat mahitungod kaniya. Si Charles Edward Russell ug si Propisor Frank C. Laubach nakapagula mga maanindot nga basahon. Kon dili maha simang ang atong hisgut, usa ka matahum nga hubad nga iningles sa "Katapusang Pa namilit" ni Rizal gideklamar sa usa . ka representanteng Amerikanh on sulod sa usa ka rle Repre ti.~um sa Kamara sentantes sa Tinipong Kaban saan ug busa nahimong tipik sa ilang "Congressional Re cord." dalan sa Mahimong ingnon nga, hi san kon wala pa ang pagsinug da ni Taft, si Rizal sa ngadto ngadto saulogon gayud nga la bing pinalabi nga bayaning nasudnon. Apan dili gayud malalis nga, sa labing kuboiil, ang n ahimo ni Taft nakapadali sa pag-abut sa panahon nga si Rizal labing pakamahalon sa tibuok nasud. sa mga Iaman? " .• . Si una b ala destrozo tus tu cra neo, Tambien ideas destrozo a un im perio." . Kon usa ka bala mibal- Apan, ayaw una pa diay u- sab tuod: Ikalakip ba ang mga lihok sa gugma sa pagtim- bang sa kinabuhi sa usa ka bayani? Makapangutana ako bag sa imong alimpatakan, niini kay daghan mang bayani Ang imong mga hunahu- sa ubang mga nasud n ga na milumpag pod usa ka maoy mga Don Juan Te- gingharian." Niining ulahing katuigan, noryo ug unya gitahud man kanus-a mipasad na 'sa tanang gihapon sila sa ilang mga ka suok sa Kapupud-an ang mga tagilungsod. Si Gabrielle D'An bungd? ni Rizal, ug hangtud nunzio, bantugang magbaba nga b1san ang mga kahon sa _lak, nga giilang bayaning na- Enero 9, 1939 tungod sa sudnon iyang nahimo alang sa Siyu• dad sa Fiume, maoy 1\Sa ka pananglitan. Mitalikod siya sa iyang matuod nga asawa ug nagasamot ug panaw sa usa ka kinabuhi nga daw usa ka uti· tawo, labaw pa_ gani. May hi• gayon nga mipadala siya upat ka hatud-kawat sa gugma, nga gidungan sa usa lamang ka higayon, alang sa upat usab ka babaye nga mihatag sa i lang kalag ug lawas kaniya. Usa usab ka biyograpiya ni Pamuno Quezon nagahisgut sa kalangas num sa nat ad sa gugma sa panahon pang ting pamulak sa iyang kinabuhi. sa Italya Kon par.anglitan ilakip man gayud sa paghisgut ang mga Iihok sa gugma, may usa ka "apan" nga nahasambug sa ki nabuhi ni Dr. Rizal. Hingsay. ran na nga kang Mr. Taufer, usa ka ingles nga · buta, nga miagpas kang Rizal sa hingilin niini sa Oapitan aron katam balan niini ang iyang mga ma ta, nahikuyog ang iyang ma anyag nga pag-umangkong da laga nga si Josephine Bracken. Kini ug ang bantugang mana uambal nagakahinigug,baay ug kadtong pagbinatiaya midaku h an gtud nga silang duruh a na galoon sa usa ka kahimtang a- . mansibado, kun puyo-puyo. Sa rna kang Cleopatra ug kang Ce sar, ang pagkawala nila maka sal sa at ubangan sa mga balaod sa Simbahan kun sa kagamha nan wala maka pu gong · kang Rizal ug kang J osefina sa pag lad-ok sa hinutdanay sa ta nang dugos sa ~ugma sa usa lamang ka saro sa mga para yeg. Dili magakinahan glan sa usa ka makinaadmanong mora lista aron sa pag-ila n ga sa mga mata sa bag-ong buhila man kadto maoy usa ka buling sa kinabuhi ni Rizal. Sa ma kausa pa, ang gugma nakapa ligas hangtud sa labing daku. Apan sa hapit na barilon si Rizal gikasal sila si J osefina sulod sa bilanggoa.n niini sa Kuta ni Santiago. Ug tingali labaw na usab ka papista kay sa Sant o Papa ang dili motu got nga sa Sakramento sa Ka minyoon hinghugasan n a kaayo kadtong bugtong buling nga atong nasayran sa dalaye&"ong kinabuhi ni Rizal. * •
~nero 9, 1939 MIDUAW AKO ... (Sumpay sa panid 7) unang takna sa sunod buntag. Unang takna sa buntag. Ula hi da diay ako. Daghang tawo sulod sa "kapilya." Si Rizal wala na dinhi sa lawak. Kaga:.. nina dang gidala ngadto -sa sayt;ayanong hawan. Apan a kong gibati nga ingon sa nag pabilin ang iyang diwa sulod ning lawak. Wala siya niad tong suoka. Wala siya niining suoka. Apan .ania sa tibuok ning diyutayng lawak nga u pat ka metro ang gilapdon sa kUid ug kilid. Ania ang talad diin siya mag-akbo sa pagsulat sa " Mi Ultimo Adio!'" ug atua oang mat ahum balak nga nag. pabilin nga walay katapusang mutya sa kasingkasing sa ta nang Pilipinhon. Kining lam parilyang alkohol maoy gisud lan niya sa walay kamatayong balak. Mao kini ang hulagway iyang "Noli me sa hapin • sa Tangere'' (Hilabti ako Ayaw). Kaugalingon niyang kamot ang naghimo sa dibuho. Usa kini ka sugilambong naghulagway sa sakit sa katilingban sa a tong buhipg kagahapon. Tan awa kiriing hulagway sa ivan:! tigulang inah'ln ug amRhan Kanang hulagway sa ibabaw mao ang balayng tisa sa '{a larnba, Laguna, namat-ag kaha yag ni Pepe. Ania ang. hulag way sa bayani !'a 22 pa ang iyang panuigon. Tan-aw _1 an:r buhok nga rnasupilon. Panid-i ang panagway n~a masulob-on. Gihambin ko ang halawom pagbati sa kahinugon sa akong paggula sa "ka pilya," ug nag padulong ako sa · atbang balay diin sa ilalum nahamutang ang bilanggoan sa mga dagkung makasasala. Kuyog sa ubang durnuduaw misuong ako ngad to sa ilawom sa yuta. Sa su Jod, dili bilanggoan ang akong nakita. Usa ka ispidno! Ila wom sa yuta. Gibahin sa dag hang lawak nga gilibutan sa mabagang paril, diin lugos ma kakulikot ang kahayag sa ad Jaw, ug ang gininhawa ug ba ho sa lawas sa t awo nakigsagol sa malang-og hinungaw sa yuta n ga akong gitumban. Nakahu ako sa gibilanggoan nahuna kang Edmund Dantes sa. EJ Conde de Monte Cristo ni Du mas. Dinhi iba lhog ang mga krirninal ingon man sa mga dili makasasala. Dili kini bilang goan. Maoy usa ka lubnganan sa kalauman! Midali ako paggula human matumog sa singot. Nagpada- BISAYA PANID 47 yon ako pagpaingon sa Hawan Bagumbayan (karon· mao ang giha Luneta). Ulahi pon ako. Tapus na barila si lgo na lamang nga na Rizal! hanan~aw sa balaanong yuta gi!igdasan sa mahal nga lawas nga natusak sa mga bala. Ingon sa nabati ko ang iyang mga pulong: da Adios, padres y hennanos, trozos del alma mia, Amigos de Ia infancia en el perdido bogar! Dad gracias que · descanso del fatigoso dia, Adios dulce extranjera, mi amiga, mi alegria, Adios, queridos seres. Morir e!' descanzar. Ang akong pagpalandong na tugaw sa mainggit nga tingog. Nnhagmata ako. Gikan sa ka gahapon gipukaw ako ngadto sa karon. Midali ako pagpa ingon sa mahabog bantayog ni tiilan niini gihimo Rizal. Sa ang mga pakigpulong sa pag saulog sa ika-42 sumad sa ka matayon ni Rizal. Nahinum dom ako sa daghang pagsaulog akong nasaksihan sa mga lala wigan. Silang tanan wala ma kasih;iJ kanako sa tinuod kahu logan. Karon pa nako batia ang dakung kahulogan sa mp-a pagtulon-an nga gibinhi ni Ri zal aron anihon sa mga kali watan karon. Dili mahingpit ang akong pagduaw kang Rizal kon dili usa iJ nako adtoon ang iyang lub••;;oanan sa Pako. BiRan ud to na. gituyoan ko pag-adto a ng karaang ka lubngan sa Pako- karon wala na palubngi apan gihimong usa ka matahum ta naman. Alan).!' kanako ang da pit sama sa usa ka taytayan nga nagtakdo sa atong buhing kagahapon ug sa karong pana hon. Sa mga Jalawigan diin ang mga dula ug mga kahikayang sosyal malagmit himoon sa gabii, ang paggamit sa PET· ROMAX dili kabiyaan. Kay ang mga lamparang PETRO~IAX d.ili Jamang mga mahayag apan walay kasamok, kasaligan, madaginoton, ug walay ku· yaw. Ang Modelong Rapid kasug-an sa 30 ka gutling kun kubos ba hinoon. Malingin ang luna sa kalub ngan. Sa taliwala nahamutang ang kapilya nga ang salog nga marmol gipasaran sa mga Iu bong. Sa wala ug tuong kilid sa altar nahamutanl!' ang dag kung uma nga gihinusa n sa mga bukog sa pipila ka h alan dumong kadagkuan sa kagaha pon. Pangitaa gayud ang PETMO.MAX inig palit usa ka lampara. Si.va moluwas kanimo sa kasamok, panahon ug sapi. BOUFFARD ·H·Nos. ________________ , MANILA ILOILO igkita ang lubong sa dakung bayani. Kini nakaplagan ko didto sa gawas, sa walang pikas gikan sa ganghaan. Ang Jubong wa la mahamutang sa nitso. :')iha sa yuta Gilibutan sa mga da- Apa n wala ko dinhi (lpadayon sa pamd 51) I f I P. 0. Box 226, Sugbo, Sugbo I I I ~~~g Gl~':::~ar~l~o ~~;~~~~~~-~X~fgallt P:~lhi~l; I iuyong wal ay- ba y a d nJ!'a katalog o. J I paoacl -i ak o sa II Nga lan • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • . . I I Pinuv-anan •••• • ••• - • , •••• •• •• • • • •• • • • • • • · · · I ~------------------J BOUFFARD HNOS. 'II<:AVA-1 ~9 -3Q
SINULAT Nl PEDRITO REYES PRANCISCO REYES ''ATUA SIYA :M<l.GT.\GO SA IT.-\r\8 XIAXA,S(; JH;~GTOll /\PAN \VALA l\1:\HJLU~f ASG IYr\SG I'AGUl' UHI SA DJOS<., A.LAUT XGA ASAK," l\IATl'O SA SULllGOOS, ",\fr\(mi\. YAD SIVA li::\ .'Llli().'' .l\JIIXGON Sl KUI.AJ<'ll. .. AKO ANG NAGSALIBAY SA li'IONO ANAK. GISUGO KO Sl IIA· GIBIS, At•AN SUKAD NIAIJTO WALA AKO l'IAKAUALITA UNSAY NAHITAISO KANIYA," l'UPAHAYAG Sl GA'l' DUNTON. "1\IADUmO~!" 1\IISI~GGIT Sl KUL,\F\i. "PANG1TAO~ NATO. t;<; KO~ t;(;.-\LISG PATAY NA ANG Al~AI\ 1\10, 1\IAHOIO NGA PUTLOX 1\10 ANG AI\OXG UlJO!'" l\UTUBAG Sl GAT UUl~TON •
ANa SULUGOOS ~n~ALAGAN DAYOS BALill SA l'AIJ.<\SYO Nl KULAFU NAlHJGANG SI GA'I' HUNTON PA~· ){Alii"I'A ){A:SG KULA .. ' U UG 1\lto.-\ KAUBA~ XGA XAGAl'.\INGON S.\ IY.\Xt: CilPUY-A:-.1 GIPJ\G,\PUS XI KUJ" \PU A:SG IH'H,\ liA SAKOJ> Nl GAT llUNTON l ;G SU. ANG GIPAUNA l'AGLAKAW . .. SA .'\'HJH,\:\ U,\N S A MOOIXHAWA Sl c.AT HI )1.\ '-: K ;U:I\'A IS.-\UG A:\1.< lYA.Nf.O 1~1.:\' .\ .HllH,O l\1.1 '\; .-\!.At; \ HALl'F ' T0.'\1 KAY J)JHA
PANID 50 BISA Y A Enero 9, 1939 UNANG MANLALABAN J BAG-ONG ABOGADO MG~ ENUMERADOR WALA DAWATA Pipila ka enumerador sa sen so sa Maniya nag~nulo ug mi DIREKTOR SA KASANIHAN sumbong sa ilang labaw nga Sa pagluwat ni Dr. Eugenio wala sila dawata sa pipila ka Hernando nga direktor sa Ka- adunahang banay ug mga sanihan sa Mamkomunidad, si langyaw nga nagpuyo sa Ma Dr. Eusebio Aguilar maoy gi- nila. Kini sila wala modawat tudlo nga bag-ong direktor. Si sa mga enumerador sa senso Dr. Hernando miluwat sa iyang kay nahadlok nga ang tinguha katungdanan aron pagdawat sa sa pag-ukit-ukit bahin sa ilang gitanyag kaniyang katungda- kahimtang maoy dalan sa bag-o sa ug dagku pang mga buhis. Gi nan pagka mananambal Ferrocarril sa Manila diin ma- layon si Halili Komisyonado sa Ganti sa unom ka tuig nga kapahulay siya gikan sa dag- Senso Vicente Mills mipahayag pag-antus, paningkamot ug pa hang buluhaton sa iyang pagka nga ang pagkuha sa senso wa- kigbisug batok sa nagkalain lay !abut sa pagpahamtang sa Iaing kalisdanan mao ang silid direktor. buhis apan mao Iamay paagi sa pagka manlalaban nga bag pagtino sa tinuod kahimtang· ong nakab-ut ni Paciencio Ysa sa mga molupyo sa Pilipinas. !ina, usa ka sulundong batao- on sa Katarman, Misamis Or- Bol-anon nahiagum sa mga hi- ADLA W NI RIZAL SA OPONG yental. Si Mban. Ysalina maoy nabo nga wala· paabuta ug nga a· ikaduhang manlalaban sa iyang magahikaw .kanila paghangop lungsod. Tunokong dalan ang sa Bag-ong Tuig. Si Teotima a iyang gibaktas samtang nag- Bernados, 16 ang panuigon su- lugoon sa Insek nga nag-abang Sugbo. Sa D1s .. 30, gihimo ang tuon pa siya sa balaod sa Na- sa balay ni Kanhi-Gob. M. Ca- dakung pasundmg .. Iungs~dnon tiona) Law College sa Manila. seftas sa Tagbilaran, Bohol, na-, u? belada. Sa gabu sa .Dis .. 3.1 Aron makabayad sa iyang pag- paso Sa Pag-•'lab sa 1·yang s•·n1· .. b1speras sa Bag.ong Tu•g,,glhi- tuon, namaligya siya mga man- talaan sa kadalanan sa Mamla na samtang nagluto siya sa talo mo na usa .. ang ll<>yawng . . os- nga iglalampaso sa salog aron tume Ball sa .dakung tmJs&n sulod sa 7 ka tuig. Karong bu tmambongan sa lana, si Mban. Ysalina pasi unta itagana sa Bag-ong Tuig. sa Wala madugay namatay sa pa- daghang lungsoranon ug mg:'l dunggan sa iyang mga higala so. Ang ikaduhang patay mao dumuduong. Ang sayaw m1- sa Manila sa usa ka pansita<ta. si Cornelio, 56, nga nahulog sa lungtad hangtud sa u~ang mga Si Dr. Rafael Palma, kanhi lubi samtang nana.ggut sa ika ta~~a sa Bag-ong Tmg. 1939. · KA§O NI PILAR CRUZ president'e sa Unibersidad sa 6 :OO sa bun tag sa Dao, Tagbi- Kmmg tanang k_amadasigon sa Ang masabang buruka batok Pilipinas maoy nakadaug sa laran, Bohol. Si Galao misayo I1 ~ngsod na~gum1kan sa ~an- kang Dr. Francisco Villaruz ganting P3,000 sa bangga sa pagpanawat sa iyang buntagon 1mb~sug m Alkalde Mariano bahin sa katnatayon ni . Pilar biograpiya ni Rizal nga gihimo a pan naligas ang iyang tiil sa Sh. D1mataga.-Ramon F. Ar- Cruz, nars sa infirmary sa u .P sa kagamhanan. Si Kanhi-Ha- gitas-ong walo ka metro, ug c es. sa Los Banos, Laguna niad- was Camilo Osias nakakuha namatay, tungod sa mga gusok tong Hunyo 17, 1936, nga gitu- hoang namatay gumikan sa sa ikaduhang ganti nga P1,000. nga nabali ug sa abaga nga Si Serviliano Espi, batan-ong pagkuha sa iyang gisabak, gi- Ang gisangputan sa bangga gi- maayong pagka bun-og. taga Dalagit, Sugbo, nga, ku- hukman ni Hwes Arsenio Di- sangyaw sa miaging Dis. 30 sa yog kang Consuelo Kagiwa, zon sa hukmanan sa unang Iak- pagsaulog sa Adlaw ni Dr. Ri- asawa ni anhing Dr. Manuel bang sa Manila laban kang Dr. zal sa Luneta. Maoy mipahi- Pipila ka tawo sa Manila, usa Salvani, gipasanginlan sa sa- Villaruz pinasikad sa pagdu- halo sa mga mananaug si Pro- pisor Jaime C. de Veyra sa kanila si Vicente Lazo sa Cer- lang pagbuno ning ulahi didto P.aduha sa kamatuoran sa sala sa sa lungsod sa Makati, Rizal, na- nga gipasangil kaniya. Apan ngalan ni Hwes Manuel C. Brio- vantes, Ilokos Sur, nailad nes kinsa didto sa Sugbo sa mga mamaligyag diyamanteng kagawas Solisitor-Heneral Ramon maong higayon. Si Hwes Brio- mini sa Escolta Manila niad- Unang Lakbang sa maong La-. Ozaeta hayan modangop sa La nes maoy pangulo sa hunta sa tong Enero 3 nga miagi. Ma- lawigan, tinabangan ni Mania- bawng Hukmanan alang sa mga maghuhukom sa bangga tud ni G. Lazo ngadto sa kapo- laban Tagakotta Sotto. sa biograpiy:J ni Rizal ug ang lisan giduol siya sa Si Maghuhukom Marcelo mga sakop mao kining mosu- tawo nga mihagad kaniya pag- Boncan, sa paghatag sa kaga nod: Direktor Teodoro M. Ka- palit usa ka singsing nga bilig wasan, nagaila nga walay nag law sa Libreriya Nasyonal, De- P900 sa kubos nga hili lamang. patay kang Dr. Salvani, kay relo siya naghikog pinaagi sa iyang kano Leandro Fernandez sa Gibayloan niya sa iyang Kolehivo sa Liberal Arts sa U. nga bilig P40 ug sa P53 nga na- kaugalingong rebolber, ug. bu P., Dekano Conrado Benitez sa habilin sa iyang bulsa. Pag- sa, dili matuod nga ang asawa Kolehiyo sa "Business Admi- abut niya sa ila iyang nakita sa patay nanapaw kang Servi nistration" sa U. P., PropiJor nga a-ng singsjng bronse diay .liano. Tingali hinoon kono ang Jaime C. de Veyra ug Halili- ug nga ang bato nga giingong Doktor nangabubho ug maoy Direktnr Fulngio B. Rodriguez diyamante bildo lamang. hinungdan sa iyang paghikog. sa Libreriya Nasyonal. Si Dr. Palma naggamit takuban Lakandula ug Tamaraw kang Hawas Osias. sa Mban. Rosales E. Cabido Mban. Paciencio Ysalina Nakabaton sa dungog sa pag ka unang manlalaban sa polo sa Kabul-an, J etafe, Bohol si Mban. Rosales Estoce Cabido kinsa nakalabang sa, miaging pasulit sa korte suprema. Na- . katapus siya pagtuon sa Manila Law College, sa National TJniv ersity sa Manila. Si Mban. Cabido anak ni G. Lazaro Ca bido ug Gng. Paula Estoce de Cabido, mauswagong magpapa tigayon ug adunahang magti ayon sa .Jetafe, Bohol. Usa ka dakung pasidungog naghulat alang kang Mban Cabido kin sa ania pa sa Manila sa mga tuyong hinungdanon nga may !abut sa iyang propisyon. NAPASO NAMATAY Sa miaging Dis. 29 duha ka d k k d 1 •sau og sa 1 . a ung a asig •za mgon man 0 s~ . pong, 1 nd Adlaw n· R' 1 · ang B Ong Tu ·g ag- b C lungsod DR. PALMA MANANAUG N AKAG A WAS KARAANG BINUANG · sa si sa Hukmanan namatayng nars. tolo ka MGA MOROS NANULIS? Si James H. Keefe, pa:1gulo sa mg-a tiktik sa adwana sa Manila, sa iyang pag-abut sa miaging semana gikan sa kada gatan sa Bataan nga nagban tay sa mga kontrabando nga giduhad11haang gidala sa duru ha ka dagkung bapor padulong (Ipadayon sa panid 51)
Enero 9, 1939 BISAYA PANAHON SA ••• (Sumpay sa panid 3) "DILl NA BUOT MAHIMONG DULAAN" nanglitan, pipila sa daghang pangutana: Kinsay imong nga- ikaw matawo 1 lan? Kanus-a Unsay imong tinuohan 1 Un- pez, inulohan, "Kini Sila Mag- lnsek silbi Kaayo sa Sineng Binisa say imong pinulongan? ikaw? Unsay ya" nga nahimantala sa among kun Pilipinho::1 imong pangita? Wala ba ikaw gula sa miaging Disiyembre 5, trabaho? Maantigo ba gihisgutan ang ngalan ni Gn. ing ikaw mobasa? Nagbasa ba Anicia Rosctl nga usa ka masa· ikaw mga mantalaan ug basa- arong magdudula sa sine. Tu ngod ning sinulata nakadawat hon? kami usa ka bakwi. Usa ka talamdong magbabasa namo ning sinulat kon ibutang dinhi nakagayon pagtino sa hunahu ang tanang pangutana. Malag- na sa naasoyng babaye, ug ang mit nga ang enumerador rna- maong magbabasa nagtaho ka mad-an sa !:.way inigtapus ni- namo sa iyang interbiyo ingon yag sukot sa usa ka banay. ning mosunod: "Dili na ako buot mahimong Gawas sa molupyo, ang senso naglnkip usab sa -mga kasayu- dulaan sa kadaghanan, dili na ran bahin sa kaumahan, patiga- ako buot mogula sa mga Du yon, kagamaan, pangisdaan, laan," matud ni Gining Anicia Rosa!, dalagang sugboanon nga ug gam-anan. Pilay abalwasyon sa imong nabantug sa iyang talagsaong yuta? Pilay puhonan sa imong kaanyag ug karon ania na mag patigayon? Pitay imong sala- puyo sa Manila. ping mosaka? *on namakak jkaw sa tinugyanan sa rentas internas aron paglikay sa da- ngutana nako. kung buluhisan, tug-ani sa Ia. "Akong nakita nga ang ka tinuod ang enumerador. daghanan sa mga babaye nga bing W:-tla ikaw ing kahadlokan. kay mangita sa kinabuhi pinaagi sa himoong konpedensiyal ang ta- Dulaan mangahulog sa luna nang datos mahipos sa buha- ngan. Mao nga mosibog na tan sa senso. Dili kini mahi- lamang akong daan aron dili ling sa ubang buhatan sa kll- m?buling. Labut pa. unsa bay gamhanan. Dili kini mahi· artista? Sa akong hunahuna, monl.! kapnsikaran sa pa"buhis artista sa tiyatro kun Sine k:>nimo. Kinin~ tanan gimbut- maoy usa ka dulaan sa mga an gayud sa Balaod sa Senso tawo. ug ako dili buot paghi moong dulaan ni bisan kinsa isio 170. sa Makausa da ako makagu"la Kining bal:wd may gimbut- Dulaan. Nahiuhan ako sa usa Sa sinulat ni Clem. Rod. Lo- ka dula ni G. Silverio Alaura, ug mitagam. Wala akoy kata kus nianang buhata, ug dili usab angay kanako." "Unsa may buhat mo karon sa Manila?" "Ania ako aron pagtuon sa piyano, basin na lamang kon makakat-on ug mahimo ko un yang pangita sa kinabuhi. Dag way batan-on pa ang dalaga nga adunay 18 ka tuig, ug pa nahon pa nga ako magtuon hi san unsang kinaadman." Di!i mo matapus pagbasa ki- 'Dili ka pa ba magminyo ?" "Si Bathala day nasayud sa umalabut." "Dili ba diay matuod nga kaslonon ka na sa Manila?" tingaJi dili matuod. Tan-awon ta pa. Wala ako magdali nianang mga butanga, kay batan-on pa man." "Tingali matuod ug Si Gining Rosa] anaa mag puyo sa usa ka matahum tsalet sa Malate, diin siya adunay pi yano. radyo ug ubang mga ka sangkapan "up-to-date," tipon sa iyang inahan ug ubang ka banay. Siya gianggaan "Sug buanong Joan Bennet," tun god kay ang nawong maagid-agid niadtong bantugang artista sa Hollywood. Walay duhaduha: siya maoy usa sa mga dalagang labing maanyag sugboanong ning nanahona. Bulnhan sa rna. katag-iya sa iyang kasingka sin! "Ngano man, Gining?'' gipa- an nga silot ipahamtang- niad- tong tawo nga "magdumili pag bulig pina:>gi sa na~h11tag sa hustong tub:Jg." K:>dtong ma kitang sad-an. mult:>han sa rlili m0kubos sa P100 kun bilangjlo nga dili mol::~baw sa 30 ka ad law. kun bilanl!'go ug silpi. Gitudlo ang 25.000 ka enume. r:1.dor sa tibuok Pilipinas. Usa ka enumer?dor gitugyanan sa usa ka dapit. Manukot siya su kad sa pagsilang sa adlaw hangtud sa pagsalop. Walay walo ka taknang buhat alang kaniya. Kinahanglan motra baho sa Domingo ug piyesta opisyal, kay ang tanang bulu haton sa pagoanukot tapuson sa 20 ka adlaw, sugod sa Enero 1, nga mao ang Adlaw sa Sen so. Busa, ayaw langana ang enu merador. MGA PATAY, HABOL ••• (Sumpay sa panid 2) kadaghang hinabo gikan sa re bintador, labi na sa pagsaulog sa Bag-ong Tuig, si Hawas Gre gorio Perfecto sa Manila mag pasaka usa ka balaodon sa Asampliya Nasyonal sa umaa but sesyon niini, nga magdili sa paggama, pagbaligya ug pag pabuto mga rebintador. Matud ni Hawas P erfecto kining oa laodona dili mahas upak sa Ba sa Mankomo takang-Balaod nidad sanglit aduna may bala od nga nagpiot sa pagbaligya sa mga "explosives" kun · mga butang mobuto, ginamit ang polbora. Ang rebintador ma himong isipon nga "explosive," sumala kang Hawas Perfecto. Kon mapasaka kining balaodo na, maingon nato nga maoy usa ka pagdaug ni Konsehala Car men Planas sa Manila kay bi- * * MtiA HALI'fA SA . (Sumpay sa oanid 50) sa Manila, nagtaho nga ang mga tawo -sa balangay sa Sisi man, Kalaing, Saysa:van, Paisa wan~ Bagak ug Morong nagmu lo sa pagsulong kanila sa mga Moros nga m11nanagat nga rna· mugos mga pagkaon. Kon dili hatagan manulis. Gitaho usab sa iyang labaw ni James Keefe ang iyang pagpakadakop sa du- . san gipatay sa Konseho Mimi sipal ang iyang prdinansahun nga magdili sa pagbaligya pag pabuto ug sa paggama sa mga rebintador m?kakaplag man unya sa kalampusan ang iyang tinguha sa balaodon ni Hawas Perfecto, kansang kadapatan ug sangputanan hiaguman dili lamang sa siyudad sa Manila kon dili lakip ang tanang dapit sa Pilipinas. · * * PANID 51 MIDUAW AliO ••• (Sumpa~ s:> mmd t7) yandayang tanum. Sa tiilan sa lubong ako nagbarug, nagha lad sa akong pagbati sa ''P!Ii ti pmhong Kristo.'' Bugtong maan sa lubong mao ang krus nga kahoy nga wala gani sula ti sa iyang ngalan, gawas sa mga titik Disiyembre 30, 1896. Sa balabag nagatugdon ang di· yutayng langgam, ug nahinum· dom ako niini: Deja a la luna vt>rme con luz tranqnlla y suave, De.fa que el alba envle su resplandor ru~az. Deja gemlr al ,-Jt>nto con su murmullo e;rave; Y si desciende y posa sobre mt cMiz un ave Deja que el a\ t> ('ntone su cantico de paz. • ha ka mamaml'lsol nga naggamit sa dinamita. Duha ka sakayang puno sa isdang kuha sa dina mita gidakop usab ug gitugyan sa mga punoan sa 1\lariveles, Bataan. • • Likaye Ang Mangil-ad Sangputanan Sa P agpa tu'Van g Ang pagpatuyang sa pagkaon, sa pagtabako. kun sa pag-inum mga pagana. malag mlt sundan tiyan sa buntag sa garang sa mosunod. Kinl makapangil-ad sa lmong balatian Apan adunay paag1 sa pag likay niining sang _putanan sa pagpatuyang. Mao ra kini ang imong huhaton: lnum duha ka kutsa rltan g Gatas sa Phillip~ 1 Phillips' Magnesia nt Milk of Magnesia' nga sinagol sa ~a ka basong tubig sa dili pa matulog. Kin! makasanta sa ga rang ug makapaa:vo sa kahlmtang lnum pae:-usab usa sa kun duha ka knrsarita tnie;mata sa buntag. Matlngala lkaw sa imong bag-o havaha vng halatlan. Ang rna,.·ag tang. Ganahan lkawn,~? mokaon. ang lmong mga hnnahuna maayo, ug m akalikay ika " · ~a ~angp utanan imong pagka varn-angan ug sa f:atas pagpatuyang- - !'alamat sa sa Magnesia ni ~""illfn!;' IPhillips' Milk of Magnesia 1 tungol. labad sa 1110 Ug hinumrlo'lli ane Gatas sa (Phillips' Magn esia nl n>,i1Jips Milk of Magnesia' maov usa ka madalln;:; tamha l sa Tnillhestiyon , ' L1sud Pagkalihang. Maluyahon ug Mabuyang Atav . Formula: Magneaium Hy .. roxide
BISAYA Enero 9, 1939 PANID 52 ft~GA HUNAHUNA~~~i1 ~------------- ------- -- ______________ _!~··~~ ~ i mga Sulat s a : i ·,,~- 1 o1u MAAYoNG sAsAGAN ~~ A NG paghimo sa senso nga gisugdan sa unang I mga vrca a_ babasa l'i adlaw ning bulana maoy usa ka dakung bulu· {"., yud namo lah~lW sa tanan mao aug sugilamhong ni A. P. Laudico ug T. V. Hermosisima nga mao ang "Buno Sa Bagyo" kay usa man ako nga naghimo ug "detective" sa akong kau!!'a lingon ug misalmot sa bangga sa pagsulhad sa katinga lahang paghuno. !NAHAN UG ANAK NAKA KAT-ON PAGBASA TUNGOD SA BJSAYA .. ~ . kawani nga gipiy. alan sa pagpanghipus sa mga ka· ~ sayuran nga gikinahangl~n, mag·alagad lamang sa 'l'!\· hamubong panahon. G1banabana nga ang buluha· ~ ton sa mga enun:u:lrador mahuman sa kaluhaan ka ·\~ . ·_ Dili gayud mahimo nga ilu om ko lamang ang akong giha hati ning pinalahi kong manta. laang EISA YA, samrlit ako na kakat-on paghasa - pinaagi sa pagtan-aw sa daghan kaayong makalingaw nga talan-awon, lahi na gayud aug pakapin sa BISAYA, nga mao gayud aug akong unahon pagtan-aw, sang lit anaa man ang mga mapahi yumong hulagway sa mga ma anyag dalaga; ug isunod ko ang Kulafu, Kenkoy. . . ug sa lamat nga sa pagka karon ma antigo na gayud ako mohasa. !a- kip ang akong kamagulangang anak nga aduna pa Iamay pito ka tuig ang kagulangon. Dili gayud ako gusto nga masal angan ko pa ghasa ANG ANAK NI PEPE tungod sa kalalim hasahon sa kahimtang ni Vic tor. Hinaut pa unta nga kini imo gayung lihrohon. 1\f··. . .. . adlaw, apan ang ubang mga kawani magpadayon ~ ~-¥ pa pagtrabaho. (Kini naghatag katin·awan sa usa ~ ~ ka hibalingag namo dinhi ning lindoga sa miaging ~--. ~ gula nga nagpasabut nga lakip ang mga enumera ~ dor mag-alagad hangtud sa pagkahuman sa paghi· 'I j ~!· kay sa sensol. Dili matarung nga babagan ang buluhaton sa '!" if.· .1. Ang "Euno Sa Bagyo" maoy usa ka SU6ilamhong nga maka pahait sa salahutan sa tawo. Eusa pasalamatan ko ang tag hikay sa iyang talagsaong ka ahtik nga gipasundayag sa ka tilinghan. I mga enumerador sa pagpanghipus sa mga kasayu- I haton.. Alang sa kasayuran sa tanan, adunay ba- Maluoy tug-ani ako · kinsay nakadaug sa tinuis geograpiya sa "Lux." .. rang matuod, ingon sa nanghitabo sa ubang mga ~ ~ · dapit. diin n_a_ glisud ang mga enumerador.. tun god j_ ,: if kay ang mga tawo di!i buot mobulig sa ilang bulu- Leo. Fortin Camp-Km 20--Pagadian~ Oroquieta Natl. Rd. Const . Pagadian-Zu mbo~ anga.
. sa matarung tubag sa mga pangutana sa mga enu- ~ · .' laod nga magsilot sa mga tawo nga dili mohatag ~ (Kining sulat sa itaas pinitsa han sa Nob. 30 pa. Mao nga wala pa .niya mabasa ang hu.:. lad sa BISA Y A nga nagdala sa sangputanan sa bartgga sa u.;. nuis geograpiya). ~ merador. Ug angay upod hibaloan sa tanan nga ~ · walay katarungan nga babagan ang mga enumera· ~ -· dor gumikan sa kahadlok nga ang mga kasayuran i~ ~- nga mahipus sa mga enumerador himoong base kun ~ I pasikaran sa mga buhis nga panilngon unya sa ka- ~ 1.~ gamhanan kanila. Ang mga kasayuran sa senso pa· :\.~ l, . T ungod ning duha ka hinungdan ang mga ma- Juliana Birhame Sarausas Kapalaran, Tanguh, Oks. l\lisamis. * * NAG-APAS SA MGA PAGTU LON-AN UG MGA KALINGA· WAN ... gaisipon nga butang tinago sa buhatan sa komis· .~ ANG BISAYA MIABUT SA yon sa senso ug dili pagahilabtan sa Iaing mga bu- ~ L~~~:ig~~· kog daku ang pag· hatan, ingon pananglit sa buhatan sa rentas inter- ·!~ pahibalo kanimo nga dili Ja- nas. ~ mang sa uhang dapit ingon pa- • '· nang lit sa Sibulan, sumala sa ~\ pahibalo ni paisana J. Paramel, · : tahapon kinahanglan mag-usab sa ilang hunahuna. ~ nga ang EISA Y A giilogan, kon ~ Sa pagbuhat sa ingon mahalikay sila sa kadaut nga ~ dili hangtud diri. Kami hino ,~~ mahitabo kanila, ug makahatag pa hinoon sila sa ·\\ on wala na lang magsuskrihir ·~~-~- kay ang " postoffice" ahuton sa ~- kasayon sa buluhaton sa mga tinugyanan sa ka- ~ ~ BISA Y A sa Sahado na man. ft gamhanan. !t~ngod kay daw wala may Iaing ka· ·· Busa adto na lang kami palit ~- pasikaran sa pagtuo nga ang mga babag naggumi- ~- :. sa mga hulad sa Cebuano Ear- l kan sa katahap nga ~abuhisan unya sila sa labaw sa i~ raks kay ang iahut sa EISAYA r ~- . gayud nga hatagan natong tanan ang mga enume- :\\.,. gabii. ~ Sa pagkatinuod dia kami sa I. Ang kagamhanan naggugol dili diyutayng sa- \t\l rador sa pagbulig nga matuod ug kinasingkasing. .\·§ Jcalasangan sa Pagadian mag- ~ -~c, .. : trahaho sa Ohras Puhlikas, ug ~ hisan gani layo ang Barraks ~ . ·~~ kay may 20 ka kilometro man, if so kay ang senso ugod kinahanglan man uyamot sa ~ baklayon god namo inusikan ~oi.· pagtino nato sa tinuod natong kahimtang-sa atong ·~~ ang usa klJ. adlawng "time" lf. ,,. gibarugan sa pagka nasud, sa atong kalig-on ug . '· basta lamang makapalit ug BI- ·\5.\ SAYA n ga hili ug 15 sintahos ~~ non ~a mga molupyo sa Pilipinas ug sa tanang ba- ~ Aug among kinaham 1 __ 1 I Ang mantalaang EISA Y A maoy usa ka bala saho~ alang sa tanan tun god kay · makaha tag mga pagtulon-an sa tanan, lahi na sa mga iuab an kay ang "Panid Sa Ginikanan Ug ADak"' nagtudlo man sa maayong pa agi sa pag-agak sa mga anak. Lahaw sa tanan, ang mga su gilanong mugho maoy makali ngaw kanamo. Ka mi si Pas ing kon dili kami makapalit ug EISA Y A, mohulam na lang ka· mi kang Caring tungod kay di li kami mahimutang kon d iU kami makahasa sa mga s umpay labi na sa "Aug Anak Ni P e pe." i!ang nahunahunaan nga angay ibuhis, kinahanglan ~ ning dapita Miyerkoles man sa lapi sa paghipus sa tanang kasayuran alang sa sen- Labihan gayud kini si Frank Alvarez. Samtang mtghasa ako sa iyang sugilanon, "Kon Mo tuo Ka Maayo," lahihan na· kong katawa usara sa pag-abut n a sa bahin n ga kataw-anan. . ingon man sa atong kahuyang. Maila ang gidagha- ~ matag hulad. sama ·.'i· -11. __ --. sa kang Paping Paramel nga 11,"!1 mao ang "Anak Ni Pepe" ni F. sa sulod sa usa ka semana. Busa mingawon gayud ako sa EISA YA kon dili ako makaba- ~-..?>r.~~-.?.~ SA PAN.GULQ · ;~ Bok ug "Saloma" ni V. A leo- -Buenaventurada B. Domaboc . '•n'.#ti.FI:F.-ilr¥'>;..i(f-':r.~ Guiwanon,Ginatilan, Sugbo. hand1 ug kabtan~an sa nasud. ~-~~ seha. Apan ang giayona n ga- . .
I ,I ll i' Advertize In The BISAYA & Hiligaynon Dili ingon sa mga binuhat Iamang nga iglalarnpaso, ang Floor Wax Yeo walay-kuyawng gamitou tu ngod kay ang mga butaug bini san dili masunog! Aug Yeo ma sangputon kaayo nga ang paghi mo sa salog ug mga kasangka pan nga masinaw ug matahum maoy usa ka masayong buluha ton! Palit sa tinuod nga Floor Wax Yeo sa usa ka kasaligang tindahan. with a combined circulation of 68,000 Copies Weekly I concentrated ' in the Visa- 1 I yan Islands and Mindanao J EUZAlJ)£ <)nfAL!h dL ta ~~iffa.ttila' Tuguegarao USA KA GASA MATAG TINUIG NGA SUSKRISYON! Sa Tolo na ka Tuig Karon N aghatag Kamig BililhQng Mga Gasa alang sa Tinuig Suskrisyon sa BISA Y A. Ang among paagi a.lang sa sunod tuig dili tingali makatugot kanamo pagpadayon paghatag mga gasa sa among mga suki. Busa labing maayo nga pahimudsan kining maayong tanyag sa gasa pinaagi sa pagsuskribir karon kung pagbag-o sa imong suskrisyon sa dili pa mata pus. tokis, Imong langoy-langoyanan, ang ti sayawan, nuyong ang hayahay ug haluag nga mga kamarott•, ang mga ma ayong pagkaou nga iuubauan sa mga alak nga maayog ka lidad ug aug dili ikagtaudiug alagad sa bapor "LANAO" kun Himoa ang imong sunod panaw uga malipayon pinaagi sa pag:pa reserba sa bisan hajn ni ining naglutawng mga otel! IJladala ang kupon sa ubos! .ikalipay ang .malingin "BISAYAS"! Mga gasa g ipanghatag sa tanang magbabasa sa Pilipinas ingon man sa Tinipong Ban sa ug sa Haway. Mga magbabasa dinhi kinahanglang modugang '1'.16 samtang ang sa Ame rika ug Haway, modugang P.20 sa ilang balayranan , alang sa koriyo. Walay mga gasa nga ipanghatag sa ubang mga nasud sa gawas. Kupon Pagka ~lagbabasa H.HION ROCES PUBLICATIONS, INC, Circulation Department P. 0. Box 1625, i\lanila l\lga Ginoo: Gisulod dinhi makita ninyo ang Hiro Postal kun tseke sa kantidad !'4.66 (ang '1'0.16 kun '1'0.20 alang sa koriyo pagpadala sa gasa) alang sa usa ka tuig suskrisyon sa BlSAYA (bag-o kun binag-o). Pagsabton nga ako makadawat sa gasa No ... ug 450 botos sa inyong bangga sa kaanyag. 1. Kwentas 2. Fountain Pen (Wearever) 3. Lapis Awtomatiko 4 . Korta l sa Boy Scout 5. Sudlanan· sa Sigarilyo 6. Dagkutanan sa Sigarilyo 7. Librong Awtograp 8 . Batil sa ltlog 9. Duha ka pari sang gunting 20. 100 ka Papel Sulatanan may ngalan ug puloy~anan sa magba basa 12 . Usa ka Bakus nga Abaka 13. Usa ka Polbos \"Compact" 14 . Usa ka parisang Sapatos Goma (lpadala ang sukod sa tiil) 21 . Usa ka Huygo sa Duanan (1 ka 15. Duanang Pusil 16. Mga Panyo alang sa Lalaki ( 7 . Kadena sa Korbata (pinulog sa talad ug upat ka silya) 22. Duha ka ,bag-ong basahon, "How Tn Write Prize-Winning Con test Manuscripts" ug "Laugh With The Great" ni M. M. de los Reyes4 22. Duha ka ,bag-ong basahon, "How Tn Write Prize-Winning Con test Manuscripts" ug "Laugh With The Great" ni M. M. de los Reyes4 18. Mgo. Panyo alang sa Babaye 19. Mga Tarheta sa Pagduaw (100 ka buok) 18. Mgo. Panyo alang sa Babaye 19. Mga Tarheta sa Pagduaw (100 ka buok) Magdmnala: -------------- ELIZALDE & CO ., INC. P. 0 . Box 121, Manila Palillug padad-i aku u sa lia hula<! nga walay-hayad :-;a "Let's Go Places!" N~alan ... H.'\.YRANAN SA SUSJ\.RISYON Pinuy-anan ... Unom ka bulan !'2.50 Usa ka tuig !>4.50 Pi!ipinas ... , Ngalan ... Pinuy-anan BISAYA-I- 9 _39 .-.-.-.--·-·.__._.5 •. ;0;0_._._._._._._.3 •.• 0.0.__._._.;! ~~~--~~~~~~~~~~~~~~~~ BISA Y A-1-9-39 PANID - - ~
,, ,., '''fi1l\(11\'i (11\g "asabutct1';. . ubct1l- 1\tt1\t . . . mahimong imong ipadala ang usa ka armada sa mga tawong nagpangayog Chesterfield karon!'' Mga milyon ka hinabako motimaan sa kasabutan uban sa ruga Chesterfield ... nalipayng nakakaplag usa ka sigarilyo nga ad una sa ilang gusto, .. makapahayahayng KABU G NAW maayong LAM! riiahumot nga BAHO Ug ania ang himmgdan ngano ... Ang Ches terfield naghatag kanimo sa labing maayong mga sagol nga mapanag-iya sa usa ka sigarilyo -mah1tmok hinog mga tabako ug dalisayng papel sa sigarilyo . . . . uban sa LABAWNG KALIPAY alang sa mga Milyon ~·~ / f~,-- . .. . ...-