I k a s a b a m Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios s b t 4
1 I
L 3
L 0
I 3
t b
2
s L I - t b 4 1 3 0 3 2 I k a s a b a m b t I L Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios
Roma Tallo a Taberna Plasa ni Appio Puteoli 15° MONTENEGRO B a y b a y Ad r i at i c o 20° SERBIA AMIANAN A MACEDONIA 25° B U L G A R I A 30° N A N G I S I T 35° A B A Y B A Y 40° ITALIA ALBANIA Filipos Amfipolis Tesalonica Berea Apolonia Neapolis Samotracia 40° GRECIA B a y b a y Aegean o Troas Asos Adrumeto T U R K E Y Sicilia Regio Siracusa B a y b a y I o n i an o Corinto Cencrea Atenas Mitilene Chios Samos Tiatira Efeso Mileto Antioquia (ti Pisidia) Iconio Listra Derbe MALTA Cos Cinido Atalia Perga Tarso 35° Rodas Patara Mira Seleucia Antioquia (ti Siria) B A Y B A Y Fenix Cape Salmone Creta Cauda Nasayaat a Sasangladan M E D I T E R A N Cirene CHIPRE Pafos E O Salamis Sidon Tiro Tolemaida SIRIA LEBANON Damasco Nazaret 35° Cesarea L I B Y A Alexandria Antipatris Lida Joppe Asdod Gaza ISRAEL Jerusalem DAGITI PAGILIAN ITI MODERNO A PANAWEN DAGITI NAGKAUNA A SIUDAD E G I P T O JORDAN 30° Kitaem met ti "Dagiti Nagkauna a Pagilian ken Siudad" iti makinlikud nga akkub. 25° 0 mi 0 km 150 150 30° 35° SAUDI ARABIA 15° 20° 25° 30° 35° Roma Tallo a Taberna Plasa ni Appio N N A N G I S I T A B A Y B A Puteoli Y 40° ITALIA M A D O N I A Amfipolis Tesalonica Berea Apolonia Filipos Neapolis Samotracia B I T I N I A PONTO M I S I A ASIA MENOR 40° GRECIA Troas Asos Adrumeto GALACIA Sicilia Regio Siracusa B a y b a y t i Ad r i a Atenas Corinto Cencrea ACAYA Mitilene Chios Samos Tiatira A S I A Efeso Mileto I G I A Antioquia (ti Pisidia) Iconio Listra P I S I D I A LICAONIA Derbe C A P A D O C I A I L I CIA 35° Malta Cos Cinido Rodas Atalia L I C I A Mira Patara Perga PAMFILIA Tarso Seleucia Antioquia (ti Siria) B A Y B Fenix Cauda Cape Salmone Creta Nasayaat a Sasangladan Pafo Salamis Chipre S I R I A 35° A Y FENICIA Sirte M E Cirene D I T E R A N E O Sidon Tiro Tolemaida Cesarea Damasco Nazaret S AM ARIA DAGITI NAGKAUNA A PAGILIAN KEN SIUDAD Alexandria Joppe Asdod Gaza Lidda JUDEA Antipatris Jerusalem Pangrugian Dagiti Panagdaliasat ni Pablo kas Misionero EGIPTO agarup 47-48 C.E. Umuna a Panagdaliasat (Ara 13:1-14:28) 30° agarup 49-52 C.E. Maikadua a Panagdaliasat (Ara 15:36-18:22) agarup 52-56 C.E. Maikatlo a Panagdaliasat (Ara 18:22-21:19) agarup 58-59 C.E. Panagdaliasat nga agpa-Roma (Ara 23:11-28:31) 0 mi 150 ARABIA 25° 0 km 150 30° ETIOPIA 35°
15° 20° 25° 30° 35° SERBIA MONTENEGRO Roma N G I S I T N A B A A Tallo a Taberna B U L G A R I A N Y AMIANAN A B Plasa ni Appio B a y b a y A Y MACEDONIA Ad r i at i c o Puteoli ALBANIA ITALIA Filipos 40° Amfipolis Neapolis Tesalonica Berea Samotracia Apolonia 40° GRECIA Troas T U R K E Y B a y b a y Adrumeto Asos Aegean o Mitilene Tiatira Regio B a y b a y Sicilia Chios I o n i an o Antioquia (ti Pisidia) Corinto Atenas Efeso Cencrea Iconio Siracusa Samos Listra Mileto Derbe Perga Tarso MALTA Cos Atalia Cinido Antioquia Rodas 35° (ti Siria) Seleucia Mira Patara SIRIA B Cape Salmone CHIPRE A Salamis Creta 35° Fenix Y Nasayaat a Sasangladan Cauda B A Pafos Y LEBANON M E D I T E R A N Damasco Sidon Tiro E O Tolemaida Cirene Nazaret Cesarea Antipatris L I B Y A Joppe Lida Asdod Jerusalem Gaza ISRAEL Alexandria JORDAN DAGITI PAGILIAN ITI E G I P T O MODERNO A PANAWEN 30° DAGITI NAGKAUNA A SIUDAD SAUDI 0 mi 150 ARABIA Kitaem met ti "Dagiti Nagkauna a Pagilian ken Siudad" 25° 30° 35° iti makinlikud nga akkub. 0 km 150 20° 25° 30° 35° 15° Roma N A N G I S I T A Tallo a Taberna Plasa ni Appio N B A Y B A Y Puteoli D O N I A B I T I N I A ITALIA E Filipos Neapolis 40° PONTO C Amfipolis A Tesalonica Berea M Samotracia Apolonia ASIA MENOR 40° M I S I A Adrumeto Troas GRECIA GALACIA Asos Mitilene I G I A C A P A D O C I A Tiatira Regio R F Sicilia A S I A Chios Atenas Antioquia (ti Pisidia) Corinto Cencrea Efeso Iconio Siracusa B a y b a y t i Samos LICAONIA ACAYA Listra Mileto I L I CIA P I S I D I A Perga Ad r i a C Derbe Malta Cos Tarso Atalia PAMFILIA Cinido L I C I A Antioquia (ti Siria) Mira Seleucia 35° Rodas Patara B S I R I A Cape Salmone Creta 35° Salamis A Fenix Chipre Cauda Y Nasayaat a Sasangladan B Pafo A FENICIA Y M Damasco E Sidon Tiro Tolemaida D I T Sirte E R A Cirene N Nazaret S AM ARIA E O Cesarea Joppe Asdod Gaza Antipatris Jerusalem DAGITI NAGKAUNA A PAGILIAN KEN SIUDAD Lidda JUDEA Alexandria Pangrugian Dagiti Panagdaliasat ni Pablo kas Misionero EGIPTO agarup 47-48 C.E. Umuna a Panagdaliasat (Ara 13:1-14:28) 30° agarup 49-52 C.E. Maikadua a Panagdaliasat (Ara 15:36-18:22) agarup 52-56 C.E. Maikatlo a Panagdaliasat (Ara 18:22-21:19) 0 mi 150 agarup 58-59 C.E. Panagdaliasat nga agpa-Roma (Ara 23:11-28:31) ARABIA ETIOPIA 0 km 150 25° 30° 35°
Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios Daytoy a libro ket kukua ni Photo Credits: Panid 4, Benneg 4: Courtesy Canada Wide; baba ken indise iti panid 44: Neue Berliner Illustrierte; baba ken indise iti panid 84: Courtesy Canada Wide Saan a mailaklako daytoy a publikasion. Maipapaay daytoy kas paset ti sangalubongan a trabaho a panangisuro iti Biblia a supsuportaran dagiti boluntario a donasion. No kayatmo ti mangted iti donasion, bisitaem ti donate.jw.org. Malaksid no adda sabali a naipakita, dagiti teksto iti Biblia ket naadaw iti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. "Bearing Thorough Witness" About God's Kingdom Nayimprenta Marso 2023 Iloko (bt-IL) ˘ 2009, 2023 WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIA Dagiti Nangipablaak Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A. Made in Japan
Patgenmi nga Agibumbunannag iti Pagarian: Panunotem a maysaka kadagiti apostol a nakatakder idiay Bantay Dagiti Olibo. Nagpa- rang ni Jesus iti imatangyo. Sakbay nga umu- li idiay langit, kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti nasan- tuan nga espiritu, ket dakayonto dagiti sak- sik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Sa- maria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Ania ti riknam iti dayta? Nalabit mariribukanka iti kinadakkel day- ta a trabaho. Baka panunotem, 'Kasanokami ngata a makaipaay iti panangsaksi "aging- ga iti kaadaywan a paset ti daga" ket man- manokami laeng?' Mabalin a malagipmo ti pakdaar nga impaay ni Jesus iti rabii sakbay ti ipapatayna: "Saan a natantan-ok ti adipen ngem ti apona. No indadanesdak, idadanes- dakayto met; no tinungpalda ti saok, tungpa- lendanto met ti saoyo. Ngem aramidendanto amin dagitoy kadakayo maigapu iti naganko, ta saanda nga am-ammo Daydiay nangibaon kaniak." (Juan 15:20, 21) Bayat nga ut-uto- bem dagitoy a sasao, nalabit maisaludsod- mo, 'Kasanokami a makaipaay iti naan-anay a panangsaksi iti sidong ti kasta nga ibubu- sor ken pannakaidadanes?' Maipaspasangotayo ita kadagiti kasta met laeng a saludsod. Kas Saksi ni Jehova, adda- antayo met iti annongen a naan-anay a ma- ngasaba "kadagiti tattao iti amin a nasion" agingga iti kaadaywan a paset ti daga. (Mat. 28:19, 20) Kasano a maibanag daytoy a tra- baho nangruna ta adda naipadto nga ibu- busor? ikkannatayo iti makapabileg a salaysay no kasano a da- giti apostol ken dagiti padada a Kristiano idi umuna a siglo C.E., naitungpalda ti an- nongenda babaen ti tulong ni Jehova. Day- toy a publikasion a basbasaem ket nairanta Ti Aramid Dagiti Apostol a tumulong kenka a mangusig iti dayta a sa- laysay ken mangipapuso kadagiti dramati- ko a pasamak. Masdaawkanto a makaammo kadagiti pagpapadaan dagiti adipen ti Dios idi umuna a siglo ken iti agdama. Makitam- to a dagitoy a pagpapadaan ket saan laeng a mainaig iti trabahotayo no di ket iti pay wagas a pannakaorganisartayo a mangara- mid iti dayta a trabaho. No utobem dagitoy a pagpapadaan, awan duadua a bumileg ti pammatim a ni Jehova a Dios agtultuloy nga iwanwanwanna ti naindagaan a paset ti orga- nisasionna. Namnamaen ken ikarkararagmi a ti pana- ngusigmo iti libro nga Aramid patibkerenna ti panagtalekmo a tulongannaka ni Jehova ken saranayennaka ti bileg ti nasantuan nga es- pirituna. Sapay ngarud koma ta mapabilegka nga agtultuloy a mangikasaba a naan-anay iti Pagarian ti Dios ken tumulong kadagiti sabsabali a magna iti dalan nga agturong iti pannakaisalakan. - Ara. 28:23; 1Tim. 4:16. Dagiti kakabsatmo, Bagi a Manarawidwid Dagiti Saksi ni Jehova
Naan-anay nga Ikasabam ti Pagarian ti Dios
INTRODUKSION BENNEG 1 BENNEG 2 BENNEG 3 BENNEG 4 D A G I T I L I N A O N N A K A P I T U L O P A N I D 1. "Inkayo . . . ket Pagbalinenyo Ida nga Adalak"
6 "Pinunnoyo Ketdi ti Jerusalem iti Pannursuroyo" 2. "Dakayonto Dagiti Saksik" 3. 'Napno iti Nasantuan nga Espiritu' 4. 'Tattao nga Awan Adalna ken Ordinario' 5. "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay"
14 21 28 "Nangrugi ti Nakaro a Pannakaidadanes ti Kongregasion" 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 6. Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" 7. Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" 8. "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" 45 52 60 "Inawat . . . Dagiti Tattao Kadagiti Nasion ti Sao ti Dios" 9. "Saan a Mangidumduma ti Dios"
69 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 10. "Nagtultuloy a Rimmang-ay . . . ti Sao ni Jehova" 77 "Imbaon ti Nasantuan nga Espiritu" 11. 'Napno iti Rag-o ken Nasantuan nga Espiritu' 12. 'Iti Autoridad ni Jehova, Situtured nga Ikasaba ti Mensahe' 85 93
BENNEG 5 BENNEG 6 BENNEG 7 BENNEG 8 KONKLUSION INDISE DAGITI LADAWAN K A P I T U L O "Naguummong Dagiti Apostol ken Panglakayen" 13. "Saanda nga Agkikinnaawatan" 14. "Nagkaykaysakami"
"Agsublitan ket Bisitaenta Dagiti Kakabsat" 15. 'Panangpabileg Kadagiti Kongregasion' 16. "Umayka Ditoy Macedonia" 17. "Inusarna ti Kasuratan a Nakirinnason Kadakuada" 18. 'Masapulam ti Dios no Ikagumaam a Biroken' 19. "Itultuloymo ti Agsao ket Dika Agulimek"
'Panangisuro iti Publiko ken iti Binalaybalay' 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova" 20. "Rimmang-ay ken Nagballigi" iti Laksid ti Ibubusor 21. "Nadalusak iti Dara ti Amin a Tao" 22. "Maaramid Koma ti Pagayatan ni Jehova"
'Panangikasaba iti Pagarian ti Dios nga Awan ti Makalapped' 23. "Dumngegkayo ta Ilawlawagko ti Napasamak" 24. "Pabilgem ti Pakinakemmo!" 25. "Agapelarak ken Cesar!" 26. "Awan Uray Maysa Kadakayo ti Mapukaw" 27. Naan-anay a Panangsaksi
28. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga" 28. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga"
P A N I D 101
108
117
125
133
140
148
157
165
173
181
189
196
203
211
218
224
K A P I T U L O 1 "Inkayo . . . ket Pagbalinenyo Ida nga Adalak" Pakabuklan ti Aramid ken no kasano nga agaplikar daytoy iti kaaldawantayo NI Rebecca ket maysa nga agtutubo a Saksi ni Jehova idiay Ghana. Imbi- langna ti eskuelaan kas teritoriana isu a kanayon a mangitugtugot kadagi- ti literatura a naibatay iti Biblia. Kadagiti bakante nga orasna, mangbirok kadagiti gundaway a mangasaba kadagiti padana nga estudiante. Nayada- lan ni Rebecca ti sumagmamano kadagiti kaklasena. 2 Iti isla ti Madagascar, nga asideg iti makindaya a kosta ti Africa, adda dua a regular pioneer nga uray no nakapudpudot ket kanayon a magmag- nada iti agarup 25 a kilometro nga agturong iti naiputputong a purok. Adda sumagmamano nga interesado sadiay nga iyad-adalanda iti Biblia. 3 Tapno makasabaan dagiti tattao nga agnanaed iti igid ti Karayan Para- ' guay ken Karayan Paran a, dagiti Saksi idiay Paraguay ken dagiti bolunta- rio a naggapu iti 15 a pagilian nagtitinnulongda a nangaramid iti 45 a to- nelada ti kadagsenna a bangka a makalaon iti 12 a tao. Babaen daytoy a bangka, dagiti naregta a manangikaskasaba iti Pagarian naiwaragawagda ti naimbag a damag kadagiti lugar a narigat a madanon. 4 Dagiti Saksi idiay Alaska gunggundawayanda ti naisangsangayan nga oportunidad a mangasaba kabayatan ti kalgaw. No ngamin kapudotna, adu ti sumanglad a barko a napno kadagiti turista a nagduduma ti nasio- nalidadda. Gapu ta kasta, dagiti Saksi iti dayta a lugar agpuestoda iti sangladan a mangpasangbay kadagiti turista babaen kadagiti nagsayaat ti pannakaiplastarna a literatura a naibatay iti Biblia iti nagduduma a lengguahe. Iti dayta met laeng a rehion, nakapatpateg ti eroplano iti pa- nangdanon kadagiti naiputputong a purok, iti kasta maikasaba ti naim- bag a damag kadagiti komunidad ti Aleut, Athabascan, Tsimshian, ken Klinket. 5 Ni Larry a taga-Texas, U.S.A., ket addaan iti espesial a teritoria - ti mis- mo a balay a pagaywanan a pagnanaedanna. Nupay naidalit iti de pilid a tugaw (wheelchair) gapu iti pannakaaksidentena, kanayon nga okupado ni Larry. Isarsaritana kadagiti sabsabali ti maipapan iti Pagarian, a pakaira- manan ti naibatay iti Biblia a namnamana a dumtengto ti aldaw a maka- pagnanto manen inton agturay ti Pagarian. - Isa. 35:5, 6. 1-6. Mangisalaysayka iti kapadasan a mangipakita a mangaskasaba dagiti Saksi iti nadumaduma a kasasaad. 6
"INKAYO . . . KET PAGBALINENYO IDA NGA ADALAK" 6 Adda grupo dagiti Saksi idiay Mandalay a nagbarko iti tallo nga aldaw tapno matabunuanda ti asamblea idiay makin-amianan a Myanmar. Gapu ta magaga- randa a mangikasaba iti naimbag a damag, nangitugotda kadagiti literatura a naibatay iti Biblia nga ipaimada kadagiti padada a pasahero. Tunggal sumanglad ti barko iti maysa nga ili wenno purok, dagus a mapan iti kabalbalayan dagita a naregta a manangaskasaba tapno agipaimada kadagiti literatura. Inton agsubli- da iti barko, isublatda a kasabaan dagiti naglugan a kabbaro a pasahero. 7 Kas kadagiti nadakamat a kakabsat, dagiti naregta nga agdaydayaw ken Je- hova iti intero a lubong naan-anay nga ikaskasabada ti "Pagarian ti Dios." (Ara. 28:23) Mangaskasabada iti binalaybalay, iti lansangan, ken babaen ti panagsurat ken panagtawag. Nakaluganda man iti bus, agpaspasiar iti parke, wenno bayat nga agmerienda wenno mangaldawda iti pagtrabahuanda, sigagagar a mangbir- birokda iti gundaway a mangikasaba iti Pagarian ti Dios. Mabalin a nagduduma ti pamay-anda a mangasaba ngem maymaysa ti panggepda - ti panangikasaba iti naimbag a damag sadinoman ti pakasarakanda kadagiti tattao. - Mat. 10:11. 8 Sika a patgenmi nga agbasbasa, maysaka kadi kadagiti adu nga aktibo a ma- ngiwarwaragawag iti Pagarian ti Dios iti nasurok itan a 235 a pagilian? No kas- ta, adda pasetmo iti makaparagsak a panagsaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian! Kasla di nakappapati ti pannakaibanag ti trabahotayo iti sangalubo- ngan. Ngamin, iti laksid ti adu a lapped ken karit - uray pay dagiti panangiparit ti gobierno ken direkta a panangidadanes - naan-anay nga ikaskasaba latta dagiti Saksi ni Jehova ti maipapan iti Pagarian ti Dios kadagiti tattao iti amin a nasion. 9 Ti mamagpanunot a saludsod nga usigentayo ket, Apay a dagiti lapped, uray pay ti ibubusor ni Satanas, dina mapasardeng ti panagsaknap ti trabaho a pana- ngikasaba iti Pagarian? Tapno masungbatan dayta a saludsod, subliantayo dagi- ti pasamak idi umuna a siglo C.E. Kinapudnona, itultuloy laeng dagiti Saksi ni Jehova ita ti trabaho a nairugi idi. Trabaho nga Agsaknap Agingga iti Kaaldawantayo 10 Ni Jesu-Kristo, a nangipasdek iti kongregasion Kristiano, impamaysana nga inkasaba ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian ti Dios; dayta ti trabahona bayat ti kaaddana ditoy daga. Kinunana: "Masapul nga ipakaammok met ti naim- bag a damag ti Pagarian ti Dios iti dadduma pay a siudad, ta daytoy ti nakaibao- nak." (Luc. 4:43) Ammo ni Jesus a ti trabaho nga inrugina ket saanna a mairing- pas nga is-isuna. Idi umadanin ti ipapatayna, impadtona a ti mensahe maipapan iti Pagarian ket maikasaba "iti amin a nasion." (Mar. 13:10) Ngem kasano a mai- banag daytoy, ken siasino ti mangibanag? 7. Ania dagiti pamay-an nga us-usaren dagiti Saksi ni Jehova a mangikasaba iti Pagarian ti Dios, ken ania ti panggepda? 8, 9. garian? (b) Ania ti usigentayo a mamagpanunot a saludsod, ken ania ti aramidentayo tap- no maammuantayo ti sungbat? 10. Ania ti impamaysa ni Jesus, ken ania ti ammona mainaig iti dayta a trabaho? (a) Apay a kasla di nakappapati ti panagsaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pa- 7
8 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 11 Kalpasan ti ipapatay ken panagungarna, nagparang ni Jesus kadagiti ada- lanna ket inikkanna ida iti napateg nga annongen: "Inkayo ngarud kadagiti tat- tao iti amin a nasion ket pagbalinenyo ida nga adalak, ken bautisaranyo ida iti nagan ti Ama ken iti nagan ti Anak ken iti nagan ti nasantuan nga espiritu, ken isuroyo a tungpalenda ti amin nga imbilinko kadakayo. Ket adtoy! adda- ak kadakayo iti amin nga al-aldaw agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." (Mat. 28:19, 20) Ti sasao nga "addaak kadakayo" ipasimudaagna a tulonganna dagiti adalanna a mangitungpal iti trabaho a panangasaba ken pa- nagaramid kadagiti adalan. Kasapulanda ti kasta a tulong agsipud ta impakau- na ni Jesus a 'guraento [ida] ti amin a nasion gapu iti naganna.' (Mat. 24:9) Adda pay sabali a tumulong kadagiti adalan. Sakbay nga immuli ni Jesus idiay langit, imbagana a pabilgento ida ti nasantuan nga espiritu ket agbalindanto a saksina "agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Ara. 1:8. 12 Ita, adda sumagmamano a napateg a saludsod nga intay usigen: Sipapasnek kadi nga intungpal dagiti apostol ni Jesus ken dagiti dadduma pay nga adalan idi umuna a siglo ti annongenda? Naan-anay kadi nga inkasaba daytoy a bassit a grupo dagiti Kristiano ti maipapan iti Pagarian ti Dios uray idi naipasangoda iti nakaro a pannakaidadanes? Talaga kadi a tinulongan ida ni Jehova ken ti na- santuan nga espirituna, agraman ni Jesus ken dagiti anghel, iti panangitungpal- da iti trabaho a panagaramid kadagiti adalan? Dagitoy ken dagiti nainaig a sa- ludsod ket masungbatan iti libro iti Biblia nga Aramid. Nasken nga ammuentayo dagiti sungbat. Apay? Inkari ni Jesus a ti trabaho nga impaannongna ket agtul- tuloy "agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." Naited ngarud daytoy nga annongen kadagiti amin a pudno a Kristiano, a pakairamanantayo nga agbibiag iti daytoy panawen ti panungpalan. Gapuna, paginteresantay unay nga usigen dagiti salaysay a nailanad iti libro nga Aramid. Pakabuklan ti Libro nga Aramid 13 Siasino ti nangisurat iti Aramid? Saan nga innaganan ti libro no siasino ti nangisurat, ngem nabatad iti panglukat a sasao a ti nangisurat iti Aramid ket isu met laeng ti nangisurat iti Ebanghelio ni Lucas. (Luc. 1:1-4; Ara. 1:1, 2) Gapuna, uray idi un-unana, bigbigen dagiti tattao a ti nangisurat iti Aramid ket ni Lucas, a "dungdungnguen a doktor" ken naannad a historiador. (Col. 4:14) Agarup 28 a tawen ti saklawen daytoy a libro, manipud iti iyuuli ni Jesus idiay langit idi 33 C.E. agingga iti pannakaibalud ni apostol Pablo idiay Roma idi agarup 61 C.E. Nabatad a naimatangan ni Lucas ti adu kadagiti pasamak nga insuratna ta inra- manna ti bagina kadagiti dadduma a salaysayna. (Ara. 16:8-10; 20:5; 27:1) Kas na- annad a managsukisok, awan duadua a kada Pablo, Bernabe, Felipe, ken daddu- ma pay ti nakagun-odan ni Lucas iti impormasion nga insuratna. 11. Ania a napateg nga annongen ti inted ni Jesus kadagiti adalanna, ken ania a tulong ti maipaay kadakuada tapno maitungpalda dayta? 12. Ania dagiti usigentayo a napateg a saludsod, ken apay a napateg nga ammuentayo da- giti sungbat? 13, 14. (a) Siasino ti nangisurat iti Aramid, ken nanggun-odanna iti impormasion nga in- suratna? (b) Ania ti linaon ti Aramid?
"INKAYO . . . KET PAGBALINENYO IDA NGA ADALAK" 14 Ania ti linaon ti Aramid? Iti Ebanghelio nga immun-una nga insuratna, insa- laysay ni Lucas ti maipapan kadagiti sinao ken inaramid ni Jesus. Ngem iti libro nga Aramid, insuratna ti maipapan kadagiti imbaga ken inaramid dagiti pasurot ni Jesus. No kasta, ti Aramid ket maipapan kadagiti tattao a nakaibanag iti nagpaidu- ma a trabaho nupay adu kadakuada ti minatmatan dagiti di manamati kas 'awan adalna ken ordinario a tattao.' (Ara. 4:13) Iti ababa a pannao, ti naipaltiing a salay- say ipakitana kadatayo no kasano a naipasdek ken rimmang-ay ti kongregasion Kristiano. Ipakita ti libro nga Aramid no kasano ti panangasaba dagiti Kristiano idi umuna a siglo - dagiti pamay-anda ken ti kababalinda. (Ara. 4:31; 5:42) Salaysayen- na no kasano a nakatulong ti nasantuan nga espiritu iti pannakaisaknap ti naim- bag a damag. (Ara. 8:29, 39, 40; 13:1-3; 16:6; 18:24, 25) Itampokna ti tema ti Biblia, a mainaig iti pannakasantipikar ti nagan ti Dios babaen ti Pagarianna iti panangi- turay ni Kristo, ken ipakitana ti naballigi a pannakaiwaragawag ti mensahe maipa- pan iti Pagarian iti laksid ti nakaro nga ibubusor. - Ara. 8:12; 19:8; 28:30, 31. 15 Pudno a makaparagsak ken makapabileg iti pammati ti panangusig iti Ara- mid! Matukay ti pusotayo no utobentayo ti kinatured ken kinaregta dagiti nagka- una a pasurot ni Kristo. Matignaytayo a mangtulad iti pammati dagiti kakabsat- tayo idi umuna a siglo. Iti kasta, ad-adda a nakasaganatayo a mangitungpal iti annongentayo a mangaramid iti ad-adalan. Daytoy a publikasion a basbasaem ket nairanta a tumulong kenka a mangadal a naimbag iti libro nga Aramid. Katulongan iti Panagadal iti Biblia 16 Ania ti kangrunaan a panggep daytoy a publikasion? Adda tallo a panggep- na: (1) Ad-adda nga ipatalgedna kadatayo nga us-usaren ni Jehova ti nasantuan nga espirituna a mangiturong iti trabaho a panangikasaba iti Pagarian ken pa- nagaramid kadagiti adalan, (2) parayrayenna ti regtatayo a mangasaba babaen ti panangusig iti ulidan dagiti pasurot ni Kristo idi umuna a siglo, ken (3) paune- genna ti panagraemtayo iti organisasion ni Jehova ken kadagidiay mangidadaulo iti trabaho a panangasaba ken mangay-aywan kadagiti kongregasion. 17 Kasano ti pannakaurnos daytoy a publikasion? Mapaliiwmo a nabingaybi- ngay daytoy iti walo a benneg. Saklawen ti tunggal benneg ti maysa a paset ti lib- ro nga Aramid. Dagiti sumaruno a kapitulo ket saan a bersikulo por bersikulo a panangsalaysay iti Aramid no di ket ipakitana no ania dagiti maadaltayo kadagi- ti pasamak a naisalaysay iti dayta a libro ti Biblia ken tulongannatayo a manga- miris no kasanotayo a mayaplikar dagiti punto a masursurotayo. Iti rugi ti tung- gal kapitulo, adda paulo a mangibaga no ania ti linaon dayta a kapitulo ken adda naisitar a teksto a mangipakita no ania a paset ti Aramid ti masalaysay. 18 Adda sabali pay a benneg daytoy a publikasion a makatulong iti personal a panagadal iti Biblia. Dagiti napintas a ladawan a mangipakita kadagiti 15. Kasano a mabenepisiarantayo no usigentayo ti libro nga Aramid? 16. Ania ti tallo a panggep daytoy a publikasion? 17, 18. Kasano ti pannakaurnos daytoy a publikasion, ken ania dagiti bennegna a makatu- long iti personal a panagadalmo iti Biblia? 9
10 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS makapagagar a pasamak a nailanad iti libro nga Aramid tulongannaka a mangi- ladawan iti panunotmo no ania ti mapaspasamak bayat nga us-usigem ti sa- laysay ti Biblia. Adu a kapitulo ti addaan kadagiti kahon a naglaon iti kana- yonan ken makatulong nga impormasion. Naglaon dagiti dadduma a kahon iti impormasion maipapan iti karakter iti Bib- lia a ti pammatina ket maikari a tuladen. Adda met dagiti kahon a naglaon iti kana- yonan a detalye maipapan kadagiti lugar, pasamak, kostumbre, wenno dadduma pay a karakter a nadakamat iti Aramid. 19 Matulongannaka daytoy a publikasion a mangsukimat iti bagim. Kasanoman ti kabayagmon nga agserserbi kas agibum- bunannag iti Pagarian, nasayaat no sagpa- minsan nga amirisem dagiti prioridadmo iti biag ken ti panangmatmatmo iti Nakris- tianuan a ministerio. (2 Cor. 13:5) Isalud- sodmo iti bagim: 'Sigaganat kadi nga itung- tungpalko ti ministeriok? (1 Cor. 7:29-31) Ikaskasabak kadi ti naimbag a damag bu- yogen ti natibker a pammati ken kinareg- ta? (1 Tes. 1:5, 6) Ar-aramidek met laeng kadi ti amin a kabaelak a makiraman iti trabaho a panangasaba ken panagaramid kadagiti adalan?' - Col. 3:23. Sigaganat a wanasenyo ti teritoriayo 20 Kanayon koma a laglagipentayo nga adda napateg a trabaho a naipaannong ka- datayo - ti panangasaba ken panagaramid kadagiti adalan. Bayat ti panagtulid ti al- daw, ad-adda a naganat dayta a trabaho. Napartak ti iyaasideg ti panungpalan day- toy sistema ti bambanag. Ad-adda ita nga agpegpeggad ti biag ti adu a tattao. Di- tay ammo no kasano pay kaadu ti mangi- pangag iti mensahetayo. (Ara. 13:48) Ngem responsabilidadtayo a tulongan ida bayat a saan pay a naladaw ti amin. - 1 Tim. 4:16. 21 Napateg ngarud a tuladentayo ti ulidan dagiti naregta a manangikaskasaba iti Pagarian idi umuna a siglo. Sapay koma ta ti naannad a panangadalmo iti daytoy a publikasion parayrayenna ti kinaregta ken kinaturedmo a mangasaba. Ken sa- pay koma ta bumileg ti determinasionmo nga agtultuloy a naan-anay a mangikasa- ba iti "Pagarian ti Dios." - Ara. 28:23. 19. Ania ti rumbeng nga amirisentayo sagpaminsan? 20, 21. Apay a nakagangganat ti annongentayo, ken ania koma ti determinasiontayo?
"Inkayo . . . kadagiti tattao iti amin a nasion ket pagbalinenyo ida nga adalak." - Mateo 28:19
DAGITI NAPATEG A PET SA ITI LIBRO NG A ARAMID IDI UMUNA A SIGLO C .E. 33 Napagungar ni Jesus Binilin ni Jesus dagiti adalanna a mangaramid kadagiti adalan a. 49 Timmaud ti isyu maipapan iti panagkugit idiay Antioquia Naangay ti komperensia idiay Nakipagyan da Pablo ken Lucas iti balay da Felipe idiay Cesarea Naaresto ni Pablo idiay Jerusalem Naiparukpok kadagiti adalan ti nasantuan nga espiritu iti Pentecostes Jerusalem Ni Pablo sinupiatna ni Pedro (Gal. 2:11-14) a. 56-58 Naipupok ni Pablo idiay Cesarea Naisurat ti Ebanghelio ni Lucas Naipasdek ti kongregasion Kristiano a. 33-34 Napapatay ni Esteban Nabautisaran ti eunuko nga Etiope a. 49-52 Maikadua a panagdaliasat ni Pablo kas misionero Nangasaba da Bernabe ken Marcos idiay Chipre a. 58 Ni Festo sinukatanna ni Felix 58 Dinengngeg ni Herodes Agripa II ti panangidepensa ni Pablo a. 34 Nakomberte ni Saulo a taga-Tarso a. 34-36 Nangasaba ni Saulo idiay Damasco a. 36 Damo nga isasarungkar ni Pablo idiay Jerusalem kas pasurot ni Kristo Ni Pablo sinarungkaranna ni Ped- ro idiay Jerusalem (Gal. 1:18) 36 Nakomberte ni Cornelio Nagbalin a Kristiano dagiti immu- na a Gentil a. 41 Naisurat ti Ebanghelio ni Mateo Nasirmata ni Pablo ti maipapan iti "maikatlo a langit" (2 Cor. 12:2) a. 49-50 Pinapanaw ni Claudio dagiti Judio idiay Roma a. 50 Kimmuyog ni Lucas kenni Pablo idiay Troas Nasirmata ni Pablo ti maipapan iti lalaki a taga-Macedonia Simmarungkar ni Pablo idiay Filipos Naipasdek ti kongregasion idiay Filipos Naipasdek ti kongregasion idiay Tesalonica Simmarungkar ni Pablo idiay Atenas a. 50-52 Simmarungkar ni Pablo idiay Corinto a. 59-61 Umuna a pannakaibalud ni Pablo idiay Roma a. 60-61 Naisurat ti Colosas Naisurat ti Efeso Naisurat ti Filemon Naisurat ti Filipos a. 60-65 Naisurat ti Ebanghelio ni Marcos a. 61 Naisurat ti Aramid Naisurat ti Hebreo a. 61-64 Naisurat ti 1 Timoteo Ni Pablo imbatina ni Tito idiay a. 44 Impadto ni Agabo nga adda Naisurat ti 1 Tesalonica Naisurat ti Galacia Creta (Tito 1:5) Naisurat ti Tito dumteng a bisin Napapatay ni Santiago (kabsat a. 51 Naisurat ti 2 Tesalonica s. 62 Naisurat ti Santiago ni Zebedeo) Naibalud ni Pedro ngem simimi- lagro a nawayawayaan a. 52-56 Maikatlo a panagdaliasat ni Pablo kas misionero a. 62-64 Naisurat ti 1 Pedro 44 Natay ni Herodes Agripa I a. 52-55 Simmarungkar ni Pablo idiay Efeso a. 64 Naisurat ti 2 Pedro a. 46 Dimteng ti naipadto a bisin Nangted ni Pablo iti saranay idiay Jerusalem a. 47-48 Damo a panagdaliasat ni Pablo kas misionero a. 55 Naisurat ti 1 Corinto Naibaon ni Tito idiay Corinto Naisurat ti 2 Corinto a. 56 Naisurat ti Roma Pinagungar ni Pablo ni Eutico a. 65 Maikadua a pannakaibalud ni Pablo idiay Roma Naisurat ti 2 Timoteo Napan ni Tito idiay Dalmacia (2 Tim. 4:10) Napapatay ni Pablo "Agarup" ti kayat a sawen ti a. idiay Troas "Sakbay ti" ti kayat a sawen ti s. 12
B E N N E G 1 ˙ A R A M I D 1 : 1 - 6 : 7 "PINUNNOYO KETDI TI JERUSALEM ITI PANNURSUROYO" ARAMID 5:28 Apaman a naiparukpok ti nasantuan nga espiritu kadagiti adalan ni Jesus idi Pentecostes 33 C.E., siaanep nga intung- palda ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian ti Dios. Iti day- toy a benneg, usigentayo ti makapagagar a rekord maipapan iti pannakaipasngay ti kongregasion Kristiano, ti naganetget a panangsaksi idiay Jerusalem, ken ti natured a panangsango dagiti apostol kadagiti nakaro nga ibubusor.
K A P I T U L O 2 "Dakayonto Dagiti Saksik" No kasano nga insagana ni Jesus dagiti apostolna a mangidaulo iti trabaho a panangasaba Naibatay iti Aramid 1:1-26 PARA kadagiti apostol, nakaragragsak dagiti napalabas a lawas! No mabal- balin, saandan a kayat nga agpatingga dayta. Wen ta sakbayna, nalapunos- da iti liday, ngem ita agliplippias ti pusoda iti ragsak gapu ta napagungaren ni Jesus. Uppat a pulo nga aldawen a maulit-ulit a nagparang ni Jesus ka- dagiti adalanna tapno isuro ken paregtaenna pay ida. Ngem itan ti maudi a panagparangna kadakuada. 2 Sipapasnek a nagimdeng dagiti apostol iti amin a sinao ni Jesus bayat a nakatakderda idiay Bantay dagiti Olibo. Kasla nagbiit a nalpas ti panagsao- na. Kalpasanna, inngato ni Jesus ti imana ket binendisionanna ida. Idi kuan, isu ket mangrugin nga agpangato bayat a kitkitaen dagiti pasurotna agingga nga adda ulep a nanglinged kenkuana iti imatangda. Saandan a makita ni Jesus ngem tumangtangadda pay laeng idiay langit. - Luc. 24:50; Ara. 1:9, 10. 1-3. Kasano ti panangpanaw ni Jesus kadagiti apostolna, ken ania a salsaludsod ti tumaud?
"DAKAYONTO DAGITI SAKSIK" 3 Dakkel a panagbalbaliw ti inyeg daytoy a pasamak iti biag dagiti apostol ni Je- sus. Ania ti aramidenda itan ta immulin idiay langit ti Apoda a ni Jesu-Kristo? Ma- siguradotayo nga insagana ida ti Apoda a mangitultuloy iti trabaho nga inrugina. Kasano nga insagana ni Jesus dagiti apostolna iti daytoy a napateg nga annongen, ken kasano ti panagtignayda? Ken kasano nga apektado dagiti Kristiano ita? Ti umuna a kapitulo ti Aramid ket naglaon iti makapabileg a sungbat. "Adu a Nabileg a Pammaneknek" (Aramid 1:1-5) 4 Inturong ni Lucas ti panglukat a sasao ti salaysayna ken Teofilo, ti isu met la- eng a lalaki a nangituronganna iti Ebanghelio nga insuratna. Nabatad a daytoy a salaysay ket tuloy ti immuna a suratna ta inrugi ni Lucas ti libro nga Aramid ba- baen ti pananggupgopna kadagiti pasamak a nailanad iti ngudo ti Ebangheliona, ngem nagusar iti sabali a sasao ken nangted iti kanayonan a detalye. 5 Ania ti makatulong tapno agtalinaed a nabileg ti pammati dagiti pasurot ni Je- sus? Kastoy ti mabasatayo iti Aramid 1:3: "Nagpakita kadakuada [ni Jesus] a si- bibiag babaen ti adu a nabileg a pammaneknek." Iti Biblia, ni laeng Lucas "a dungdungnguen a doktor" ti nangusar iti sao a naipatarus kas "nabileg a pamma- neknek." (Col. 4:14) Maysa daytoy a termino iti medisina a mangipasimudaag iti nalagda, di mabalusingsing, ken natalged nga ebidensia. Nangipaay ni Jesus iti kasta a pammaneknek. Namin-adu a nagparang kadagiti pasurotna. Adda gunda- way a maysa wenno dua laeng ti nagpakitaanna. Adda met dagiti panawen a kada- giti amin nga apostol, ken naminsan, iti nasurok a 500 a manamati. (1 Cor. 15:3-6) Talaga a positibo a pammaneknek dagita! 6 Ti pammati dagiti pudno a Kristiano ita ket naibatay met iti "adu a nabileg a pammaneknek." Adda kadi pammaneknek a nagbiag ni Jesus ditoy daga, natay maigapu kadagiti basoltayo, ken napagungar? Wen, adda! Dagiti nailanad iti nai- paltiing a Sao ti Dios a mapagtalkan a salaysay dagiti tattao a nakasaksi a mismo kadagiti pasamak ipaayda ti amin a makakombinsir a pammaneknek a kasapu- lantayo. Bumileg iti kasta unay ti pammatitayo no nainkararagan nga adalentayo dagita a salaysay. Laglagipem nga adda nagdumaan ti napaypayso a pammati ken ti basta panamati laeng. Ti napaypayso a panamati ket naibatay iti nalagda a pam- maneknek. Nasken nga addaantayo iti kasta a pammati tapno magun-odtayo ti biag nga agnanayon. - Juan 3:16. Iti Ebangheliona, tinukoy ni Lucas daytoy a lalaki kas "katan-okan a Teofilo," isu a patien da- giti dadduma a ni Teofilo ket mabalin a prominente ngem saan pay laeng idi a manamati. (Luc. 1:3) Ngem iti Aramid, "O Teofilo" laeng ti awag kenkuana ni Lucas. Kuna ti dadduma nga esko- lar a nagbalin a manamati ni Teofilo idi nabasana ti Ebanghelio ni Lucas; gapuna, kunada a saanen a "katan-okan a Teofilo" ti pinangawag ni Lucas no di ket sinuratanna ni Teofilo kas kabsatna iti pammati. 4. Kasano ti panangirugi ni Lucas iti salaysayna a nailanad iti libro nga Aramid? 5, 6. (a) Ania ti makatulong tapno agtalinaed a nabileg ti pammati dagiti pasurot ni Jesus? (b) Kasano a ti pammati dagiti Kristiano ita ket naibatay iti "adu a nabileg a pam- maneknek"? 15
16 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 7 'Insarsarita [met ni Jesus] ti maipapan iti Pagarian ti Dios.' Kas pagarigan, in- lawlawagna dagiti padto a mangipakita a masapul nga agsagaba ken matay ti Me- sias. (Luc. 24:13-32, 46, 47) Idi inlawlawag ni Jesus ti akemna kas Mesias, impaga- netgetna ti Pagarian ti Dios, ta isu ti Nadutokan nga Ari. Maipapan iti Pagarian ti inkaskasaba ni Jesus ket dayta met laeng ti ikaskasaba dagiti pasurotna ita. - Mat. 24:14; Luc. 4:43. "Agingga iti Kaadaywan a Paset ti Daga" (Aramid 1:6-12) 8 Ti maudi a pannakisarita dagiti apostol ken Jesus ditoy daga ket idi naguum- mongda idiay Bantay dagiti Olibo. Sigagagar nga insaludsodda: "Apo, isublim kadi ti pagarian iti Israel iti daytoy a tiempo?" (Ara. 1:6) Iti daytoy a saludsod, adda nai- palgak a dua a di umiso a kapanunotan dagiti apostol. Umuna, impapanda a mai- subli ti Pagarian ti Dios iti nasion ti Israel. Maikadua, ninamnamada a dagus a mangrugi nga agturay ti Pagarian, "iti daytoy a tiempo." Kasano nga inatur ni Je- sus ti kapanunotanda? 9 Mabalin nga ammo ni Jesus a maaturto met laeng ti umuna a kapanunotan da- giti apostolna. Kinapudnona, mabiit idin a masaksianda ti pannakaipasngay ti baro a nasion, ti naespirituan nga Israel, kalpasan ti sangapulo laengen nga aldaw! Dan- danin agpatingga ti pannakilangen ti Dios iti nasion ti Israel. No maipapan iti mai- kadua a kapanunotan, siaanus nga impalagip kadakuada ni Jesus: "Saan a ka- sapulan nga ammuenyo dagiti tiempo wenno panawen ta ti laeng Ama ti addaan kalintegan a mangikeddeng kadagita." (Ara. 1:7) Adda tiempo nga intuding ni Jehova a panangaramidna kadagiti bambanag. Sakbay a natay ni Jesus, imbagana nga uray ti Anak dina ammo idi ti "aldaw ken oras" nga idadateng ti panungpalan ta ti 'laeng Ama' ti makaammo. (Mat. 24:36) Uray iti kaaldawantayo, no pakasikoran dagi- ti Kristiano no kaano a dumteng ti panungpalan ti sistema ti bambanag, iti kina- pudnona, probproblemaenda laeng ti banag a di rumbeng a pakaseknanda. 10 Kaskasdi, agannadtayo a ditay koma tagibassiten dagiti apostol ni Jesus ta isuda ket lallaki nga addaan iti nabileg a pammati. Sipapakumbaba a nagpailin- tegda. Malaksid iti dayta, nupay ti saludsodda ket maigapu iti di umiso a kapanu- notan, adda met ti ipalgakna a nasayaat a kababalinda. Maulit-ulit nga indagadag ni Jesus kadagiti pasurotna: "Itultuloyyo ti agbantay." (Mat. 24:42; 25:13; 26:41) Na- ridamda iti naespirituan, a sigagagar a sipsiputanda ti pammaneknek a mabiiten nga agtignay ni Jehova. Dayta a kababalin ti nasken a patanorentayo ita. Kinapud- nona, ad-adda a naganat ti panangaramidtayo iti dayta agsipud ta agbibiagtayon iti arinunos ti 'maudi nga al-aldaw.' - 2 Tim. 3:1-5. 11 Impalagip ni Jesus kadagiti apostol no ania ti rumbeng a pakaseknanda a 7. Ania nga ulidan iti panangisuro ken panangasaba ti impasdek ni Jesus agpaay kadagiti pasurotna? 8, 9. (a) Ania ti dua a di umiso a kapanunotan dagiti apostol? (b) Kasano nga inatur ni Je- sus ti kapanunotan dagiti apostol, ket ania ti maadal iti dayta dagiti Kristiano ita? 10. Ania a kababalin dagiti apostol ti masapul a patanorentayo, ken apay? 11, 12. (a) Ania nga annongen ti inted ni Jesus kadagiti pasurotna? (b) Apay a maitutop a dakamaten ni Jesus ti nasantuan nga espiritu mainaig iti trabaho a panangasaba?
"DAKAYONTO DAGITI SAKSIK" nangnangruna. Kinunana: "Umawatkayto iti pannakabalin inton umay kadakayo ti nasantuan nga espiritu, ket dakayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." (Ara. 1:8) Ti umu- na a pakaipadamagan ti panagungar ni Jesus ket idiay Jerusalem, a nabiit pay a nangpapatayan kenkuana dagiti tattao. Kalpasanna, agwaras dayta iti intero a Ju- dea, sa idiay Samaria, agingga kadagiti adayo a lugar. 12 Maitutop la unay a sakbay a dinakamat ni Jesus ti trabaho a panangasaba, inulitna nga umuna ti karina nga ibaonna ti nasantuan nga espiritu a tumulong kadagiti pasurotna. Maysa daytoy kadagiti nasurok nga 40 a daras a pannakadaka- mat ti "nasantuan nga espiritu" iti libro nga Aramid. Maulit-ulit nga ibatad daytoy a libro iti Biblia a saantayo a maibanag ti pagayatan ni Jehova no awan ti tulong ti na- santuan nga espiritu. Anian a nagpateg ngarud a kanayontay nga agkararag a du- mawat iti dayta nga espiritu! (Luc. 11:13) Ad-adda a kasapulantayo dayta ita. 13 Manipud kadagidi a tiempo, limmawan ti saklawen ti makuna a "kaadaywan a paset ti daga." Ngem kas nadakamat iti immuna a kapitulo, naimpusuan nga inawat dagiti Saksi ni Jehova ti annongen a mangasaba gapu ta ammoda a paga- yatan ti Dios nga amin a kita ti tattao mangngegda ti naimbag a damag maipapan iti Pagarianna. (1 Tim. 2:3, 4) Ar-aramidem kadi ti amin a kabaelam para iti daytoy a trabaho a makaispal iti biag? Awanen ti masarakam a trabaho nga ad-adda a makapnek ken makaparagsak! Ikkannaka ni Jehova iti kasapulam a bileg tapno maaramidmo daytoy. Adu ti masursurom iti libro nga Aramid maipapan kadagiti umiso a pamay-an a mabalintay nga usaren ken maipapan iti kababalin a rum- beng a patanorentayo tapno epektibo ti panangasabatayo. 14 Kas nadakamat iti rugi daytoy a kapitulo, nagpangato ni Jesus agingga a saa- nen a makita. Ngem sitatakder ken tumangtangad pay laeng dagiti 11 nga apostol. Idi kuan, adda nagparang a dua nga anghel ket siaalumamay a kinunada: "Lallaki a taga-Galilea, apay a nakatangadkayo iti langit? Daytoy a Jesus a kaduayo idi ken naipangato idiay langit ket agsublinto iti isu met laeng a pamay-an a kas iti pan- nakakitayo kenkuana a naipangato idiay langit." (Ara. 1:11) Kayat kadi a sawen da- giti anghel nga agsublinto ni Jesus nga addaan iti isu met laeng a bagi, kas iti isur- suro ti dadduma a relihion? Saan. Kasanotay nga ammo? 15 Kinuna dagiti anghel nga agsublinto ni Jesus, saan nga iti isu met laeng a la- nga, no di ket "iti isu met laeng a pamay-an." Kasano aya ti ipapanawna? Isu ket sa- anen a makita idi nagsao dagiti anghel. Dagidi laeng a sumagmamano a lallaki, da- giti apostol, ti nakakita a pimmanawen ni Jesus ditoy daga ken agturongen iti ayan ni Amana idiay langit. Umasping iti dayta ti wagas a panagsubli ni Kristo. Ket kasta a talaga ti napasamak. Iti kaaldawantayo, dagidiay laeng addaan iti naespirituan a Inusar ditoy ti Biblia ti Griego a sao a tropos, a "pamay-an" ti kayatna a sawen, saan a ti mor·phe, a "langa" ti kayatna a sawen. 13. Kasano kalawa ti saklawen ti trabaho a panangasaba a naited kadagiti adipen ti Dios ita, ken apay a rumbeng a sigagagar nga awatentayo dayta nga annongen? 14, 15. (a) Ania ti kuna dagiti anghel maipapan iti panagsubli ni Jesus, ken ania ti kayatda a sawen? (Kitaem met ti footnote.) (b) Kasano a nagsubli ni Kristo "iti isu met laeng a pamay-an" a kas iti ipapanawna? 17
18 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pannakaawat ti makabigbig iti kaadda ni Jesus kas agturturayen nga ari. (Luc. 17:20) Nasken a mabigbigtayo dagiti pammaneknek ti kaaddana ken ibagatayo day- ta kadagiti sabsabali tapno makitada met ti kinaganat ti tiempo a pagbibiagantayo. "Dutokam No Asino Kadagitoy . . . ti Pinilim" (Aramid 1:13-26) 16 Di ngarud pakasdaawan no apay a "nakaragragsakda a nagsubli idiay Jerusa- lem." (Luc. 24:52) Ngem ania ti inaramidda kas panagpaidalanda ken Kristo ken panangtungpalda iti bilinna? Iti bersikulo 13 ken 14 iti kapitulo 1 ti Aramid, ma- basatayo a nagtataripnongda iti "makinngato a kuarto," ket adda masursurotayo a sumagmamano a makapainteres a detalye maipapan kadagiti kasta a taripnong. Kadagidi a tiempo, gagangay a dagiti balay idiay Palestina ket addaan iti makin- ngato a kuarto. Iti sikigan ti balay, adda agdan nga agturong iti dayta a kuarto. Daytoy kadi a "makinngato a kuarto" ket adda iti tuktok ti balay a nadakamat iti Aramid 12:12, a kukua ti ina ni Marcos? Aniaman ti kasasaad, nalabit maysa day- ta a simple a kuarto a mabalin a pagtataripnongan dagiti pasurot ni Kristo. Ngem siasino dagiti nagtataripnong, ken ania ti inaramidda? 17 Imutektekam ta saan laeng a dagiti apostol wenno dagiti lallaki ti nagtatarip- nong. Adda met sadiay ti "dadduma a babbai," a pakairamanan ni Maria nga ina ni Jesus. Daytoy ti maudi a direkta a pannakadakamatna iti Biblia. Maitutop la- eng a panunoten nga iti daydi a gundaway, saan a kinalikaguman ni Maria ti ag- balin a prominente no di ket sipapakumbaba a nakitaripnong kadagiti kapamma- tianna tapno agdaydayaw. Sigurado a naliwliwa ta kaduanan ti uppat pay nga annakna a lallaki, a dati a saan a manamati idi sibibiag pay ni Jesus ditoy daga. (Mat. 13:55; Juan 7:5) Nagbalbaliw dagitoy a lallaki sipud idi natay ken napagu- ngar ti kabsatda iti ina. - 1 Cor. 15:7. 18 Imutektekam met no apay a nagtataripnong dagitoy nga adalan: "Nagtultuloyda amin a nagkararag a maymaysa ti panggepda." (Ara. 1:14) Ti panagtataripnong ket kanayon a napateg a paset ti panagdaydayawtayo kas Kristiano. Agtataripnongta- yo tapno agpipinnaregta, umawat iti pannursuro ken balakad, ken kangrunaan iti amin, tapno sangsangkamaysa nga agdaydayaw iti nailangitan nga Amatayo a ni Je- hova. Dagiti kararag ken kanta ti pammadayaw kadagiti kasta a gundaway ket ma- kaay-ayo unay kenkuana ken napateg kadatayo. Sapay koma ta pulos a ditay liwa- yan dagiti sagrado ken makaparegta a panagtataripnongtayo! - Heb. 10:24, 25. 19 Adda napateg nga isyu a nakaipasanguan dagidiay a pasurot ni Kristo. Maka- liwliwa a maammuan nga iti laksid ti namitlo a panangilibak ni apostol Pedro iti Apona, isu ti nangidaulo iti pannakataming dayta nga isyu. (Ara. 1:15-26; Mar. 14:72) Addaantayo amin iti pagannayasan nga agbasol isu a kasapulantayo dagiti pammalagip a ni Jehova ket 'naimbag ken sisasagana a mangpakawan' kadagidiay sipapasnek nga agbabawi. - Sal. 86:5. 16-18. (a) Iti Aramid 1:13, 14, ania ti masursurotayo maipapan iti panagtataripnong dagiti Kristiano tapno agdaydayaw? (b) Ania ti masursurotayo iti ulidan nga imbati ni Maria nga ina ni Jesus? (c) Apay a napateg ita dagiti Nakristianuan a panagtataripnong? 19-21. (a) Ania ti masursurotayo iti aktibo nga akem ni Pedro iti kongregasion? (b) Apay a masapul a masukatan ni Judas, ken ania ti masursurotayo iti wagas a pannakataming dayta a banag?
20 Natarusan ni Pedro a masapul nga adda mang- sukat ken Judas, ti apos- tol a nangtraidor ken Jesus. Ngem siasino? Kinuna ni Pedro a ti baro nga apostol ket masapul a daydiay sim- murot ken Jesus iti intero a ministeriona ken nakaima- tang iti panagungarna. (Ara. 1:21, 22) Maitunos dayta iti inkari a mismo ni Jesus: "Dakayo a simmurot kaniak agtugawkayto met iti 12 a trono, a mangukom iti 12 a tribu ti Israel." (Mat. 19:28) Agparang a pinanggep ni Jehova nga adda 12 nga apos- tol a sumurot ken Jesus bayat ti ministeriona ditoy daga ta isudanto ti mangbukel iti "12 a pundasion a bato" ti Baro a Jerusalem. (Apoc. 21:2, 14) Impalubos ngarud ti Dios a makita ni Pedro a ti padto a, "sabali koma ti mangala iti akemna kas mana- ngaywan," ket agaplikar ken Judas. - Sal. 109:8. Agpasakup ken agtulnogtayo a kanayon kadagiti nadutokan a manangaywan a mangidadaulo kadatayo 21 Kasano ti pannakapili ti mangsukat kenkuana? Babaen ti panagbibinnunot, kas iti gagangay a maar-aramid idi panawen ti Biblia. (Prov. 16:33) Nupay kasta, iti Biblia, daytoy ti maudi a pannakadakamat ti panagbibinnunot kas pamay-an ti panagpili. Nabatad a nagpatinggan ti kasta a pamay-an manipud idi naiparukpok ti nasantuan nga espiritu. Ngem imutektekam no apay a nausar ti panagbibinnu- not. Inkararag dagiti apostol: "Sika, O Jehova, a makaammo iti puso ti amin a tao, dutokam no asino kadagitoy dua a lallaki ti pinilim." (Ara. 1:23, 24) Kayatda a ni Jehova a mismo ti agpili. Ni Matias, a nalabit maysa kadagiti 70 nga adalan nga imbaon ni Jesus a mangasaba, ti napili. Gapuna, nagbalin ni Matias a maysa ka- dagiti "Sangapulo ket Dua." - Ara. 6:2. 22 Dayta a pasamak ipalagipna kadatayo ti kinapateg ti organisado a panagtra- baho dagiti adipen ti Dios. Agingga iti kaaldawantayo, mapili dagiti responsable a lallaki nga agserbi kas manangaywan iti kongregasion. Us-usigen a naimbag dagi- ti panglakayen dagiti Nainkasuratan a kualipikasion a maikalikagum kadagiti ag- serbi kas manangaywan sa ikararagda ti panangidalan ti nasantuan nga espiritu. Gapuna, matmatan ti kongregasion dagiti kasta a lallaki kas dinutokan ti espiritu. Masapul ngarud nga agpasakup ken agtulnogtayo a kanayon iti panangidauloda, a suportarantayo dagiti urnos iti kongregasion. - Heb. 13:17. 23 Ita ta napabilegen dagidiay nga adalan iti pannakakitada ken Jesus kalpasan ti panagungarna, ken napatibkerda babaen kadagiti panagbalbaliw iti organisa- sion, naan-anay a nakasaganadan iti aniaman a mapasamak. Salaysayen ti suma- runo a kapitulo dayta a naisangsangayan a pasamak. Nadutokan ni Pablo idi agangay kas "apostol kadagiti nasion," ngem saan a pulos a naibi- lang kadagiti Sangapulo ket Dua. (Roma 11:13; 1 Cor. 15:4-8) Saan a kualipikado iti dayta nga espesial a pribilehio gapu ta saan a simmurot ken Jesus kabayatan ti ministeriona ditoy daga. 22, 23. Apay a masapul nga agpasakup ken agtulnogtayo kadagidiay mangidadaulo ita iti kongregasion?
"Mangmangngegtayo nga agsasaoda kadagiti lengguahetayo maipapan kadagiti nakaskasdaaw nga aramid ti Dios." - Aramid 2:11
K A P I T U L O 3 'Napno iti Nasantuan nga Espiritu' Dagiti epekto ti pannakaiparukpok ti nasantuan nga espiritu idi Pentecostes Naibatay iti Aramid 2:1-47 NAGDUDUPUDOP dagiti tattao kadagiti lansangan ti Jerusalem. Naggapuda kadagiti adayo a lugar a kas iti Elam, Mesopotamia, Capadocia, Ponto, Egipto, ken Roma. Agpangpangato ti asuk manipud iti altar ti templo bayat a kan- kantaen dagiti Levita ti Hallel (Salmo 113 agingga iti 118), a nalabit iti estilo nga agsinsinnungbat dagiti agkankanta. Ania ti okasion? Madama ti Piesta ti Pentecostes a maawagan met kas "aldaw dagiti umuna a naluom a bunga." (Num. 28:26) Daytoy a tinawen a piesta ket tanda ti panagpatingga ti panaga- pit iti sebada ken panangrugi met ti panagapit iti trigo. Nakaragragsak nga al- daw daytoy. 2 Kalkalainganna ti paniempo idi iti agarup alas nuebe ti bigat iti primave- ra ti 33 C.E. idi adda napasamak a pagsidsiddaawan agingga kadagiti sumar- saruno a siglo. Giddato nga adda dimteng manipud langit "nga ungor a ka- asping ti ungor ti bumanesbes a napigsa a puyupoy," wenno "kasla ungor ti napigsa nga angin." (Ara. 2:2; Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Ti napigsa nga ungor pinunnona ti balay a nagtataripnongan ti agarup 120 nga adalan ni Jesus. Idi kuan, adda napasamak a makapasiddaaw. Nagparang ti apuy a kasla dila sa nagdisso iti tunggal maysa kadagiti adalan. Kalpasanna, 'nap- no [dagiti adalan] iti nasantuan nga espiritu' ket nangrugida nga agsao iti nadumaduma a pagsasao! Idi rimmuarda iti balay a nagtataripnonganda, nasdaaw dagiti sangaili nga adda kadagiti lansangan ti Jerusalem ta nabae- lan dagiti adalan ti makisarita kadakuada! Wen, ti tunggal maysa nangngeg- na ida nga "agsasao . . . iti bukodda a lengguahe." - Ara. 2:1-6. 3 Ipakita daytoy a makapagagar a salaysay ti napateg a pasamak a mainaig iti pudno a panagdaydayaw - ti pannakaipasdek ti nasion ti naespirituan nga Kitaem ti kahon a "Jerusalem - Ti Sentro ti Judaismo," iti panid 23. Kitaem dagiti kahon a "Roma - Kabesera ti Maysa nga Imperio," iti panid 24; "Dagi- ti Judio Idiay Mesopotamia ken Egipto," iti panid 25; ken "Dagiti Kristiano Idiay Pon- to," iti panid 26. Ti "apuy a kasla dila" ket saan a literal nga apuy. Nabatad nga ipakita daytoy a kas- la apuy ti itsura ken karaniag ti nagparang ken nagdisso iti tunggal maysa kadagiti adalan. 1. Iladawam ti kasasaad bayat ti Piesta ti Pentecostes. 2. Ania dagiti nakaskasdaaw a pasamak idi Pentecostes 33 C.E.? 3. (a) Apay a maikuna a ti Pentecostes 33 C.E. ket nagpateg a pasamak iti pakasa- ritaan ti pudno a panagdaydayaw? (b) Kasano a ti palawag ni Pedro ket nainaig iti pannakausar dagiti "tulbek ti Pagarian"? 21
Roma B A Y N a ngisit a Baybay B I T I N I A PONT O Baybay Caspiano C A P A D O C I A B A Antioquia (iti Siria) MESOPOTA MIA MEDIA Y M E D I T E R A N E O Jerusalem Babilonia B A BIL O NIA ELAM LIBYA Alexandria Memfis JUDEA G u l p o ti EGIPTO P e r sia ETIOPIA Israel, ti kongregasion dagiti dinutokan ti espiritu a Kristiano. (Gal. 6:16) Ngem saan la a dayta. Idi kinasarita ni Pedro dagiti naguummong a tattao iti dayta nga al- daw, inusarna ti umuna kadagiti tallo a "tulbek ti Pagarian." Mausar ti tunggal may- sa kadagita a tulbek a manglukat kadagiti naisangsangayan a pribilehio nga agpa- ay kadagiti nagduduma a grupo dagiti tattao. (Mat. 16:18, 19) Dayta nga umuna a tulbek inikkanna dagiti Judio ken dagiti proselita iti gundaway a mangawat iti na- imbag a damag ken madutokan iti nasantuan nga espiritu ti Dios. Iti kasta, agba- linda a paset ti naespirituan nga Israel nga addaan iti namnama nga agturay kas ar-ari ken papadi iti Mesianiko a Pagarian. (Apoc. 5:9, 10) Idi agangay, nailukat day- ta a pribilehio kadagiti Samaritano ken Gentil. Ania ti masursuro dagiti Kristiano ita kadagiti nagpateg a pasamak idi Pentecostes 33 C.E.? "Adda Amin iti Maymaysa a Lugar" (Aramid 2:1-4) 4 Idi damo, ti kongregasion Kristiano ket buklen laeng ti agarup 120 nga adalan a dinutokan ti nasantuan nga espiritu ken "addada amin iti maymaysa a lugar" - iti ma- kinngato a kuarto. (Ara. 2:1) Iti ngudo dayta nga aldaw, rinibu ti nabautisaran ken nagbalin a miembro dayta a kongregasion. Ngem rugrugi laeng dayta ti panagrang-ay ti organisasion nga agtultuloy a rumangrang-ay agingga iti kaaldawantayo! Wen, baba- en ti grupo dagiti managbuteng iti Dios a lallaki ken babbai, a mangbukel iti kongre- gasion Kristiano iti kaaldawantayo, ti "naimbag a damag maipapan iti Pagarian" ket 'maikaskasaba iti intero a daga tapno maammuan ti amin a nasion' dayta a mensahe sakbay a dumteng ti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag. - Mat. 24:14. 5 Ti kongregasion Kristiano ket gubuayan met ti naespirituan a bileg para kadagi- Kitaem ti kahon a "Siasino Dagiti Proselita?" iti panid 27. 4. Apay a maikuna a ti kongregasion Kristiano iti kaaldawantayo ket katuloy ti kongrega- sion a naipasdek idi 33 C.E.? 5. Ania a bendision ti itden ti pannakitimpuyog iti kongregasion Kristiano, agpada idi umuna a siglo ken iti kaaldawantayo? PARTIA
'NAPNO ITI NASANTUAN NGA ESPIRITU' 23 ti miembrona, agpadpada kadagiti napulotan ken iti 'sabsabali a karnero.' (Juan 10:16) Impakita ni Pablo ti apresasionna iti panagtitinnulong dagiti miembro ti kon- gregasion idi sinuratanna dagiti Kristiano idiay Roma: "Il-iliwek a makitakayo tapno makaitedak iti naespirituan a sagut a mangpatibker kadakayo; wenno tapno maka- pagpipinnaregtatayo iti pammati, dakayo ken siak." - Roma 1:11, 12. 6 Agpada ti panggep ti kongregasion Kristiano idi umuna a siglo ken ti kongrega- sion Kristiano iti kaaldawantayo. Inikkan ni Jesus dagiti adalanna iti trabaho a ma- kaparagsak nupay adda dagiti pakarigatan a pakaipasanguanda. Kinunana kada- kuada: "Pagbalinenyo ida nga adalak, ken bautisaranyo ida iti nagan ti Ama ken iti nagan ti Anak ken iti nagan ti nasantuan nga espiritu, ken isuroyo a tungpalenda ti amin nga imbilinko kadakayo." - Mat. 28:19, 20. 7 Ti kongregasion Kristiano dagiti Saksi ni Jehova ket isu ti ahensia nga us-usaren ni Jehova a mangibanag iti dayta a trabaho iti kaaldawantayo. Pudno a mabalin a nari- gat a kasabaan dagiti tattao a nagduduma ti lengguahena. Ngem nangaramid dagiti Sak- si ni Jehova kadagiti naibatay iti Biblia a publikasion iti nasurok a 1,000 a lengguahe. Adda panggapuam nga agrag-o no regular a makitimtimpuyogka iti kongregasion Kristia- no ken makiramramanka iti trabaho a pana- ngikasaba iti Pagarian ken iti panagaramid iti adalan. Maibilangka kadagiti sumagma- mano laeng a tattao ditoy daga ita nga adda- an iti pribilehio a mangikasaba iti nagan ni Jehova! JERUSALEM - TI SENTRO TI JUDAISMO Napasamak idiay Jerusalem ti adu kadagiti salaysay a nailanad kadagiti umuna a kapi- tulo ti Aramid. Masarakan daytoy a siudad iti katurturodan ti makintengnga a kabambanta- yan ti Judea, agarup 55 kilometro ti kaadayona iti daya ti Baybay Mediteraneo. Idi 1070 B.C.E., sinakup ni Ari David ti sarikedked iti tapaw ti Bantay Sion, a masarakan iti Jerusalem, ket ti siudad a nabangon iti aglawlaw daytoy ti nagba- lin a kabesera ti nagkauna a nasion ti Israel. 8 Tapno siraragsak a makapagibturka ka- bayatan dagitoy napeggad a tiempo, nangipa- ay ni Jehova iti sangalubongan a timpuyog dagiti kakabsat. Insurat ni Pablo kadagiti Hebreo a Kristiano: "Agpipinnanunottayo tap- no matignaytayo a mangipakita iti ayat ken nasayaat nga ar-aramid, a ditay baybay-an ti panaggigimongtayo, kas iti nakayugalian ti dadduma, no di ket agpipinnaregtatayo, ken ad-adda pay nga aramidentayo amin dagi- ta bayat a makitkitayo nga umas-asidegen ti aldaw." (Heb. 10:24, 25) Ti kongregasion Kris- tiano ket maysa a probision manipud ken 6, 7. Kasano nga itungtungpal ti kongregasion Kristiano ita ti trabaho nga impaannong ni Je- sus a panangasaba iti amin a nasion? 8. Kasano a naparaburan ti tunggal miembro ti kongregasion? Ti Bantay Moria ket asideg iti Bantay Sion. Sigun iti nagkauna a Judio a tradision, idiay Ban- tay Moria ti nakaaramidan ti panangidaton ni Abraham ken ni Isaac, agarup 1,900 a tawen sakbay dagiti pasamak a naisalaysay iti Aramid. Nagbalin ti Bantay Moria a paset ti siudad idi bi- nangon ni Solomon ti umuna a templo ni Jehova iti tapaw dayta a bantay. Dayta a templo ti kang- runaan a pappapanan dagiti Judio ken ti pasdek a pagdaydayawanda. Amin a deboto a Judio manipud iti intero a mapagnaedan a daga regular a nagtatarip- nongda iti templo ni Jehova tapno agidaton, agdaydayaw, ken tumabuno kadagiti maangay a piesta. Inaramidda daytoy kas panagtulnog iti bilin ti Dios: "Mamitlo iti makatawen a mapan ti amin a lallaki kadakayo iti sanguanan ni Jeho- va a Diosmo iti disso a pilienna." (Deut. 16:16) Masarakan met idiay Jerusalem ti Naindaklan a Sanhedrin, ti kangatuan a pangukoman ken konseho administratibo dagiti Judio.
ROMA - KABESERA TI MAYSA NGA IMPERIO Kabayatan ti periodo ti panawen a saklawen ti libro nga Aramid, ti Roma ti kadakkelan ken kapatgan idi a siudad no maipapan iti politi- ka. Isu daytoy ti kabesera ti maysa nga imperio nga idi kabilegna, sinakupna dagiti lugar mani- pud iti Britania agingga iti Makin-amianan nga Africa ken manipud iti Taaw Atlantico agingga iti Gulpo ti Persia. Ti Roma ket nagpupuniponan ti nagduduma a kultura, puli, lenguahe, ken an-anito. Gapu kadagiti nasayaat ti pannakamantenerna a nagkakamang a kalsada, adu a biahero ken ta- gilako ti agsangpet manipud iti amin a suli ti imperio. Iti sangladan ti Ostia nga adda laeng iti asideg, nakaad-adu dagiti agsangpet a bar- ko nga agidisdiskarga kadagiti taraon ken ag- kakangina a produkto. Idi umuna a siglo C.E., nasurok a maysa a milion a tattao ti agnanaed idiay Roma. Maba- lin a nagserbi kas ad-adipen ti kagudua ti po- pulasion. Adda dagiti nasentensiaan kas krimi- nal, ubbing a nailako wenno binaybay-an dagiti dadakkelda, ken balud a natiliw kadagiti kam- pania ti buyot ti Roma. Karaman kadagiti nai- pan idiay Roma kas ad-adipen dagiti Judio a taga-Jerusalem, kalpasan ti panangparmek ti Romano a heneral a ni Pompey iti dayta a siu- dad idi 63 B.C.E. Nakakurkurapay ti kaaduan kadagiti siwawa- yawaya nga umili, nga agnanaed kadagiti adu ti kadsaaranna a pasdek a napusek iti tat- tao ken agpampannuray iti tulong ti gobierno. Ngem dagiti emperador imbangonda iti mis- mo a kabeserada ti dadduma kadagiti kapipin- tasan pay laeng a pasdek a para iti publiko. Karaman kadagita dagiti teatro ken dadakkel nga estadium a pakaangayan dagiti pabuya iti entablado, panaglalaban dagiti gladiador, ken lumba ti karuahe - nga amin dagitoy ket libre a paglinglingayan dagiti umili ti Roma. Jehova tapno maparegtaka ken uray met da- giti sabsabali. Agtalinaedka a nasinged ka- dagiti kakabsatmo iti pammati. Pulos a dimo liwliwayan ti makitaripnong kadagiti Nakris- tianuan a gimong! "Nangngeg ti Tunggal Maysa . . . iti Bukodda a Lengguahe" (Aramid 2:5-13) 9 Iladawam iti panunotmo ti kinaragsak da- giti nagtitipon a Judio ken proselita idi Pente- costes 33 C.E. Ti kaaduan kadagidiay presen- te ket mabalin nga agpapada a makapagsao iti Griego wenno Hebreo. Ngem ita, "nang- ngeg ti tunggal maysa kadakuada nga agsa- sao dagiti adalan iti bukodda a lengguahe." (Ara. 2:6) Sigurado a natukay ti puso dagi- diay a tattao idi nangngegda ti naimbag a da- mag iti bukodda a lengguahe. Pudno a saan a naikkan dagiti Kristiano ita iti namilagruan nga abilidad a makapagsao iti nadumaduma a lengguahe. Ngem adu kadakuada ti mangi- warwaragawag iti mensahe maipapan iti Pa- garian kadagiti tattao a nagduduma ti pu- lina. Kasano? Adda dagidiay nagsursuro iti sabali a lengguahe tapno makapagserbida iti kabangibang a kongregasion a ganggannaet ti pagsasaona wenno umakarda pay ketdi iti sabali a pagilian. Masansan a maayatan da- gidiay dumngeg kadakuada gapu iti panangi- kagumaanda nga agsao iti lengguahe dagiti bumalay. 10 Alaentay a pagarigan ni Christine, a nag- sursuro iti Gujarati a kadua ti pito pay a Sak- si. Idi nasabatna ti katrabahuanna a Guja- rati ti pagsasaona, kinablaawanna isuna iti bukodna a lengguahe. Nasdaaw ti babai ket kayatna a maammuan no apay nga inkagu- maan ni Christine ti agsursuro iti Gujara- ti. Gapuna, ginundawayan ni Christine ti na- ngasaba. Kinuna ti babai: "Awanen ti sabali a relihion a mangiparparegta kadagiti miem- brona nga agsursuro iti narigat a lenggua- he. Napateg la ketdi ti mensahe nga idanda- nonyo." 9, 10. Ania ti inaramid dagiti dadduma tapno makasabaanda dagidiay sabali ti lengguahena?
'NAPNO ITI NASANTUAN NGA ESPIRITU' 25 11 Pudno a saan a tunggal maysa kadatayo ket kabaelanna ti agsursuro iti sabali a lengguahe. Nupay kasta, makapagsaganatayo a mangikasaba iti mensahe maipa- pan iti Pagarian kadagiti tattao a nagduduma ti lengguahena. Kasano? Ti maysa a pamay-an ket babaen ti panangusar iti JW Language˙ app tapno masursurom dagi- ti simple a kablaaw iti lengguahe a gagangay a maus-usar iti lugaryo. Mabalinmo met a masursuro dagiti sasao iti dayta a lengguahe a mabalin a mangtukay iti inte- res dagiti agsasao iti dayta. Iturongmo ida iti jw.org, ken mabalin nga ipakitam ka- dakuada ti nagduduma a video ken publikasion a magun-odan iti dayta a lenggua- he. No usarentayo dagitoy nga alikamen iti ministeriotayo, maaddaantayo iti ragsak a kas iti narikna dagiti kakabsat idi umuna a siglo idi nasdaaw dagiti tattao a naggapu iti nagduduma a nasion ta mang- mangngegda ti naimbag a damag "iti bukod- da a lengguahe." DAGITI JUDIO IDIAY MESOPOTAMIA KEN EGIPTO "Timmakder ni Pedro" (Aramid 2:14-37) 12 "Timmakder ni Pedro" ket nagpalawag iti imatang dagiti tattao a nagduduma ti nasio- nalidadda. (Ara. 2:14) Inlawlawagna kadagiti amin a dumdumngeg a ti namilagruan nga abilidad a makapagsao iti nadumaduma a lengguahe nga inted ti Dios kadagiti adalan ni Jesus ket kaitungpalan ti padto nga imba- ga ni Joel: "Ibukbokkonto ti espirituk iti amin a kita ti tattao." (Joel 2:28) Sakbay nga im- muli ni Jesus idiay langit, kinunana kadagi- ti adalanna: "Kiddawek iti Ama nga ikkanna- kayo iti sabali pay a katulongan." Impabigbig dayta ni Jesus kas "ti espiritu." - Juan 14: 16, 17. Kuna ti The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ (175 B.C.E.-A.D. 135): "Nag- naed idiay Mesopotamia, Media ken Babilonia ti kaputotan dagiti miembro ti pagarian ti sanga- pulo a tribu [ti Israel], ken ti pagarian ti Juda, kalpasan nga indestiero ida sadiay dagiti Asirio ken dagiti taga-Babilonia." Sigun iti Esdras 2:64, agdagup laeng iti 42,360 a lallaki nga Israelita ti nagsubli idiay Jerusalem manipud iti panna- kaadipenda idiay Babilonia. Napasamak daytoy idi 537 B.C.E. Kuna ni Flavius Josephus nga idi umuna a siglo C.E., pinullo a ribu ti bilang dagiti Judio a "nagnaed iti aglawlaw ti Babilonia." Idi maikatlo agingga idi maikalima a siglo C.E., dagi- toy a komunidad ti nangaramid iti maaw-awagan a Talmud ti Babilonia. 13 Iti ngudo ti palawag ni Pedro, sititibker a kinunana: "Maammuan koma ti intero a na- sion ti Israel a daytoy a Jesus nga inlansayo iti kayo ket pinagbalin ti Dios kas Apo ken Kristo." (Ara. 2:36) Siempre, ti kaaduan kadagiti dimngeg ken Pedro ket saan a presente idi napapatay ni Jesus iti kayo a 11. Kasanotayo a makapagsagana a mangikasa- ba iti mensahe ti Pagarian kadagiti tattao a sa- bali ti pagsasaona? 12. (a) Ania ti imbaga ni propeta Joel a tumukoy iti milagro a napasamak idi Pentecostes 33 C.E.? (b) Apay a ti padto ni Joel ket manamnama a ma- tungpal idi umuna a siglo? 13, 14. Kasano nga inkagumaan ni Pedro a da- nonen ti puso dagiti agdengdengngeg kenkuana, ken kasanotayo a matulad ti pamay-anna? Paneknekan dagiti dokumento nga adda dagi- ti Judio a nagnaed idiay Egipto sipud pay idi rug- rugi ti maikanem a siglo B.C.E. Kabayatan dayta a tiempo, adda mensahe nga inturong ni Jere- mias kadagiti Judio nga agnanaed iti nagdudu- ma a lugar idiay Egipto, a pakairamanan ti Mem- fis. (Jer. 44:1) Mabalin nga adu ti immakar idiay Egipto kabayatan ti panawen Helenistiko, wenno ti panawen a panangimpluensia ti Griego a kultu- ra kadagiti dadduma a nasion. Kuna ni Josephus a karaman dagiti Judio kadagiti immuna a nag- naed idiay Alexandria. Idi agangay, naited kada- kuada ti maysa a lugar iti daytoy a siudad. Idi umuna a siglo C.E., kuna ti Judio a mannurat a ni Philo nga adda maysa a milion a Judio a nagna- ed iti intero nga Egipto, manipud "iti deppaar ti Libya agingga kadagiti beddeng ti Etiopia."
26 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pagtutuokan. Kaskasdi, adda sungsungbatanda iti daytoy kas maysa a nasion. Ngem imutektekam ta napnuan panagraem ken sumalput iti puso ti pannakisarita ni Pedro kadagiti padana a Judio. Ti panggepna ket saan a mangkondenar no di ket tapno matignay nga agbabawi dagiti agdengdengngeg kenkuana. Nasair kadi dagiti dimngeg ken Pedro? Saan a pulos. Imbes ketdi, 'nariribukan ti puso' dagiti tattao. In- saludsodda: "Ania ti rumbeng nga aramidenmi?" Mabalin a nakatulong ti napnuan panagraem a sasao ni Pedro isu a nadanonna ti puso ti adu a tattao, iti kasta natig- nayda nga agbabawi. - Ara. 2:37. DAGITI KRISTIANO IDIAY PONTO Dagiti Judio a taga-Ponto, a maysa a distrito iti makin-amianan nga Asia Menor, ket karaman kadagiti dimngeg iti palawag ni Pedro idi Pente- costes 33 C.E. (Ara. 2:9) Nabatad a nagawid ti dadduma kadakuada iti lugar a nakayanakan- da tapno iranudda ti naimbag a damag. Maiku- natayo a kasta agsipud ta dagidiay manamati a "naiwarawara" kadagiti lugar a kas iti Ponto ket karaman kadagiti nangiturongan ni Pedro iti umuna a suratna. (1 Ped. 1:1) Ipalgak ti su- ratna a dagitoy a Kristiano ket 'nagsagaba iti nagduduma a pakasuotan,' a nalabit pakaira- manan ti ibubusor ken pannakaidadanes, gapu iti pammatida. - 1 Ped. 1:6. Naiparipirip ti kanayonan a pannubok a pa- kaipasanguan dagiti Kristiano idiay Ponto ba- baen ti panagsinsinnurat da Emperador Trajan ken ni Pliny nga Ub-ubing, a gobernador ti Biti- nia ken Ponto a probinsia ti Roma. Idiay Pon- to idi agarup 112 C.E., impadamag ni Pliny a ti "panagramaram" ti Kristianidad pagpegpeg- gadenna ti isuamin, lalaki man wenno babai, ubing man wenno nataengan, wenno aniaman ti saadda iti kagimongan. Dagidiay naakusaran kas Kristiano ket inikkan ni Pliny iti gundaway a mangilibak iti dayta. Pinapatayna dagidiay saan a nangtallikud iti Kinakristianoda. Winayawa- yaanna ti siasinoman a nangilunod ken Kristo wenno nagkararag kadagiti didiosen wenno iti estatua ni Trajan. Binigbig ni Pliny a dagitoy a bambanag ket "saan a maaramid dagidiay pud- pudno a Kristiano." 14 Matuladtayo ti pamay-an ni Pedro a mangdanon iti puso. No kasabaantayo dagiti sabsabali, saan a kasapulan nga ilintegtayo ti tunggal di nainkasuratan a panangmatmat- da. Imbes ketdi, nasayaat no pagtungtongan- tayo dagiti punto a pagtunosantayo. No ma- kasapultayo iti banag a pagtunosantayo iti bumalay, mailawlawagtayo ti Sao ti Dios iti na- taktika a pamay-an. No saantayo a makisup- supiat, masansan a ti isursuro ti Biblia ket mabalin nga ipangag dagiti napudno ti panag- puspusoda a tattao. "Agpabautisar ti Tunggal Maysa Kadakayo" (Aramid 2:38-47) 15 Iti makaparagsak nga aldaw ti Pentecos- tes 33 C.E., kinuna ni Pedro kadagiti nangi- pangag a Judio ken proselita: "Agbabawikayo, ken agpabautisar ti tunggal maysa kadaka- yo." (Ara. 2:38) Kas resultana, agarup 3,000 ti nabautisaran. Mabalin a naitanebda ka- dagiti ban-aw idiay Jerusalem wenno iti ka- bangibangna. Dinadarasudos kadi a tignay ti inaramidda? Kayatna kadi a sawen a dagi- ti mayad-adalan iti Biblia ken ti annak da- giti Kristiano a nagannak mabalinda met ti agganat nga agpabautisar uray no saanda pay a nakasagana? Saan. Laglagipem a dagiti Umasping iti dayta, idi Agosto 7, 1993, bayat ti internasional a kombension dagiti Saksi ni Jeho- va idiay Kiev, Ukraine, 7,402 ti nabautisaran ka- dagiti innem a pagitaneban. Nairingpas ti bautis- mo kalpasan ti dua nga oras ken sangapulo ket lima a minuto. Ti orihinal a sao a naipatarus kas "naiwarawara" ipasi- mudaagna nga adu kadagiti immuna a nakomberte ti nag- gapu kadagiti komunidad dagiti Judio. 15. (a) Ania ti kinuna ni Pedro, ket ania ti resul- tana? (b) Apay a ti rinibu a nakangngeg iti naim- bag a damag idi Pentecostes ket kualipikado a mabautisaran iti dayta met laeng nga aldaw?
SIASINO DAGITI PROSELITA? Judio ken proselita a nabautisaran idi aldaw ti Pentecostes 33 C.E. sipapasnek nga inad- adalda ti Sao ti Dios ken paset ida ti nasion a dedikadon ken Jehova. Malaksid iti dayta, iparparangarangdan ti kinaregtada - iti dad- duma a kasasaad, babaen ti panagdaliasat- da iti adayo a lugar tapno matabunuanda daytoy a tinawen a piesta. Idi inawatda dagi- ti napateg a kinapudno mainaig iti akem ni Jesu-Kristo iti pannakaibanag ti panggep ti Dios, nakasaganada nga agtultuloy nga ag- serbi iti Dios - ngem kas bautisadon a pasu- rot ni Kristo. Nangngeg agpadpada dagiti "Judio ken pro- selita" ti panagpalawag ni Pedro idi Pentecos- tes 33 C.E. - Ara. 2:10. Maysa ni Nicolas, a nadakamat kas "proselita a taga-Antioquia," kadagiti kualipikado a lallaki a nadutokan a mangasikaso iti "napateg a banag" nga inaldaw a panagiwaras iti taraon. (Ara. 6:3-5) Dagiti proselita ket isu dagiti Gentil, kayatna a sa- wen, saanda a Judio, a nakomberte iti Judaismo. Naibilangda kas Judio iti isuamin a banag, yanta- ngay inakseptarda ti Dios ken ti Linteg ti Israel, ti- nallikudanda ti amin a didiosen, nagpakugit dagi- ti lallaki, ken timmiponda iti nasion ti Israel. 16 Nalawag a binendisionan ni Jehova day- ta a bunggoy. Kuna ti salaysay: "Naguum- mong ti amin a nagbalin a manamati ken nagririnnanudda iti amin nga adda kada- kuada, ken inlakoda dagiti adda kadakua- da ken dagiti sanikuada ket inwarasda dagiti naglakuanda iti amin, sigun iti kasapulan ti tunggal maysa." (Ara. 2:44, 45) Awan duadua a kayat a tuladen dagiti amin a pudno a Kris- tiano ti kinamanagayat ken kinamanagsakri- pisioda. Idi nawayawayaan dagiti Judio idi 537 B.C.E. manipud iti pannakaipanda idiay Babilonia, adu kadakuada ti nagnaed kadagiti lugar nga adayo iti daga ti Israel ngem intultuloyda nga inalagad ti Judaismo. Babaen daytoy, dagiti tattao iti nagka- una a Makintengnga a Daya ken iti labesna nag- balinda a pamiliar iti relihion dagiti Judio. Dagiti nagkauna a mannurat, a kas kada Horace ken Seneca, pinasingkedanda nga adu a tattao ma- nipud iti nagduduma a pagilian ti naay-ayo kada- giti Judio ken kadagiti patpatienda ket timmipon- da kadakuada ken nagbalinda a proselita. 17 Ti panagdedikar ken panagpabautisar kas maysa a Kristiano ramanenna ti sumag- mamano a napateg a Nainkasuratan nga ad- dang. Nasken a maaddaan ti maysa a tao iti pannakaammo maipapan iti Sao ti Dios. (Juan 17:3) Masapul nga iparangarangna babaen kadagiti aramidna nga adda pam- matina ken agbabawi, nga ipakitana a pudpudno a pagladingitanna ti dati a wagas ti panagbiagna. (Ara. 3:19) Kalpasanna, masapul a makomberte, wenno agbalbaliw, ket rugiannan nga aramiden ti umiso ken maitunos iti pagayatan ti Dios. (Roma 12:2; Efe. 4:23, 24) Kalpasan dagitoy nga addang, idedikarna ti bagina iti Dios baba- en ti kararag sa agpabautisar. - Mat. 16:24; 1 Ped. 3:21. 18 Maysaka kadi a dedikado ken bautisado nga adalan ni Jesu-Kristo? No kasta, agyamanka iti pribilehio a naipaay kenka. Kas kadagiti adalan idi umuna a siglo a napno iti nasantuan nga espiritu, mapabilegnaka ni Jehova tapno makakasabaka a naan-anay ken maaramidmo ti pagayatanna! Naaramid daytoy a temporario nga urnos gapu ta nagtalinaed dagiti bisita idiay Jerusalem tapno agsursuroda iti ad-adu pay maipapan iti kabbaro a pammatida. Boluntario daytoy a panagririnnanud, saan ket a maysa a porma ti komunismo. - Ara. 5:1-4. 16. Kasano nga impakita dagiti Kristiano idi umuna a siglo ti kinamanagsakripisioda? 17. Ania dagiti napateg nga addang tapno maikari a mabautisaran ti maysa a tao? 18. Ania a pribilehio ti silulukat kadagiti bautisado nga adalan ni Kristo?
K A P I T U L O 4 'Tattao nga Awan Adalna ken Ordinario' Nagtignay a situtured dagiti apostol, ket binendisionan ida ni Jehova Naibatay iti Aramid 3:1-5:11 NANGATO pay laeng ti init idi agsasangpet idiay templo dagiti deboto a Judio ken dagiti adalan ni Kristo. Mabiiten a mangrugi ti "oras ti panagkararag." (Ara. 2:46; 3:1) Karaman iti bunggoy da Pedro ken Juan nga agturturong iti ruangan ti templo a naawagan iti Napintas. Iti tengnga ti naariwawa ken pu- managna a tattao, adda agpalpalama nga agkabannuag a lalaki a pilay sipud pannakayanakna. - Ara. 3:2; 4:22. 2 Bayat nga umas-asideg da Pedro ken Juan, nangrugi a dumawat iti limos ti agpalpalama kas iti dati nga ar-aramidenna. Simmardeng dagiti apostol ket kinitada daytoy a lalaki, a mangnamnama nga adda itedda kenkuana. "Awan pirak ken balitokko," kinuna ni Pedro, "ngem itedko ti adda kaniak. Iti nagan ni Jesu-Kristo a Nazareno, magnaka!" Panunotem ti pannakakigtot dagiti tat- tao idi iniggaman ni Pedro ti ima ti lalaki ket tinulonganna a timmakder! (Ara. 3:6, 7) Mailadawam kadi iti panunotmo ti panangkitkita daytoy a lalaki kada- giti immimbagen a sakana bayat nga inruginan ti magna? Di pakasdaawan a naglaglagto ken sipipigsa nga indaydayawna ti Dios gapu ta makapagna met laengen! 3 Dagiti masmasdaaw a tattao nagtatarayda nga immasideg kada Pedro ken Juan idiay kolonada ni Solomon. Iti daytoy a lugar a nagtakderan ken nagisu- ruan idi ni Jesus, inlawlawag ni Pedro ti pudpudno a kaipapanan ti napasa- mak. (Juan 10:23) Intukonna iti bunggoy ken iti lalaki a dati a pilay ti maysa a sagut a napatpateg ngem iti pirak wenno balitok. Saan laeng a pannakapa- imbag ti ramanen daytoy a sagut. Daytoy ti mangted kadakuada iti gundaway nga agbabawi, mapakawan dagiti basolda, ken agbalin a pasurot ni Jesu-Kris- to a dinutokan ni Jehova kas "Kangrunaan nga Ahente ti biag." - Ara. 3:15. 4 Anian a naisangsangayan nga aldaw dayta! Adda maysa a tao a napaim- Adda maar-aramid a panagkararag idiay templo mainaig kadagiti panagdaton iti ag- sapa ken iti rabii. Ti panagdaton iti rabii ket maar-aramid iti "maikasiam nga oras," wenno iti agarup alas tres ti malem. 1, 2. Ania a milagro ti inaramid da Pedro ken Juan iti asideg ti ruangan ti templo? 3. Ania a nagpateg a sagut ti mabalin nga awaten ti lalaki a dati a pilay ken ti bung- goy? 4. (a) Ania a komprontasion ti pinataud ti namilagruan a pannakapaimbag ti lalaki a pilay? (b) Ania ti dua a saludsod a sungbatantayo? 28
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' bag ken makapagnan. Rinibu pay ti naikkan iti gundaway a maimbagan iti naespiri- tuan tapno makapagnada a maikari iti Dios. (Col. 1:9, 10) Maysa pay, dagiti pasamak iti dayta nga aldaw ti nangrugian ti komprontasion iti nagbaetan dagiti matalek a pasurot ni Kristo ken dagiti adda iti turay a mangikagkagumaan a manglapped iti pannakaitungpal ti bilin ni Jesus a maikasaba ti naimbag a damag maipapan iti Pa- garian. (Ara. 1:8) Ania ti masursurotayo kadagiti pamay-an nga inusar da Pedro ken Juan - 'tattao nga awan adalna ken ordinario' - ken iti kababalin nga imparanga- rangda bayat a kinasabaanda ti bunggoy? (Ara. 4:13) Ken kasanotay a matulad ida agraman dagiti dadduma pay nga adalan no iti panangsarangetda iti ibubusor? Saan a 'Babaen ti Bukod a Pannakabalin' (Aramid 3:11-26) 5 Nagtakder da Pedro ken Juan iti imatang ti bunggoy nupay ammoda a ti sumag- mamano kadakuada ket mabalin a karaman kadagiti nabiit pay a nangidawat iti pannakapapatay ni Jesus. (Mar. 15:8-15; Ara. 3:13-15) Panunotem ti tured nga impa- rangarang ni Pedro idi awanan buteng nga imbagana a napaimbag ti pilay iti nagan ni Jesus. Saan a pinalag-an ni Pedro ti mensahena tapno laeng saan nga agpungtot dagiti tattao. Sipaprangka ketdi nga imbagana nga adda sungsungbatanda iti ipapa- tay ni Kristo. Ngem saan a nagipempen ni Pedro iti sakit ti nakem kadagitoy a tattao gapu ta 'saanda idi nga ammo ti ar-aramidenda.' (Ara. 3:17) Nakisarita kadakuada kas kakabsatna ken impamaysana dagiti makaay-ayo nga aspeto ti mensahe ti Paga- rian. No agbabawi ken mamatida ken Kristo, "ipaay ni Jehova ti pannakabang-ar" kadakuada. (Ara. 3:19) Nasken met a naturedtayo ken ditay bumdeng a mangipaka- ammo iti um-umayen a panangukom ti Dios, ngem saantayo koma a nauyong wen- no manangukom. Imbes ketdi, panunotentayo a dagiti makasabaantayo ket posible nga agbalinto a kakabsattayo, ken kas ken ni Pedro, dagiti koma makaay-ayo nga as- peto ti mensahe ti Pagarian ti kangrunaan kadatayo. 6 Napakumbaba dagiti apostol. Saanda a kayat nga isuda ti maidaydayaw iti milag- ro nga inaramidda. Kinuna ni Pedro iti bunggoy: "Apay a kitkitaendakami a kas man la napapagnami daytoy a lalaki babaen ti bukodmi a pannakabalin wenno debosion iti Dios?" (Ara. 3:12) Ammo ni Pedro ken dagiti dadduma pay nga apostol a ti ania- man a naimbag a maibanagda iti ministerioda ket maigapu iti pannakabalin ti Dios, saan nga iti bukodda a bileg. Isu nga iti amin a naaramidanda, sipapakumbaba nga inturongda ti amin a dayaw kada Jehova ken Jesus. 7 Nasken nga iparangarangtayo ti isu met laeng a kinapakumbaba bayat a ma- kiramramantayo iti trabaho a panangikasaba iti Pagarian. Pudno a ti espiritu ti Dios saanna nga ikkan dagiti Kristiano ita iti pannakabalin a mangaramid kadagiti namilagruan a panangagas. Nupay kasta, matulongantayo dagiti tattao a mangpa- tanor iti pammati iti Dios ken iti Kristo ken mangawat iti isu met laeng a sagut Kitaem dagiti kahon a "Ni Pedro - Mangngalap a Nagbalin a Naregta nga Apostol," iti pa- nid 30, ken "Ni Juan - Ti Adalan nga Ipatpateg ni Jesus," iti panid 33. 5. Ania ti masursurotayo iti wagas a pannakisarita ni Pedro iti bunggoy? 6. Kasano nga imparangarang da Pedro ken Juan ti kinapakumbaba? 7, 8. (a) Ania a sagut ti maitukontayo kadagiti tattao? (b) Kasano a matungtungpal ita ti kari a "pannakaisubli ti amin a banag"? 29
NI PEDRO - MANGNGALAP A NAGBALIN A NAREGTA NGA APOSTOL Iti Biblia, lima ti nadakamat a nagan ni Pedro. Si- meon ti naganna iti Hebreo ken Simon iti Griego. Na- awagan pay iti Pedro ken Cefas, ti Semitiko a kaiba- togan ti Pedro. Kasta met a napanaganan iti Simon Pedro, a kombinasion ti dua a nagan. - Mat. 10:2; Juan 1:42; Ara. 15:14. dadduma pay nga apostol. Saludsod a saludsod ni Pedro idinto ta saan nga agtagtagari dagiti kakadua- na. (Mat. 15:15; 18:21; 19:27-29; Luc. 12:41; Juan 13:36-38) Nagkedked idi bugguan ni Jesus dagiti sa- kana, ngem idi tinubngar ni Jesus, kiniddawna a ma- bugguan met dagiti ima ken ulona! - Juan 13:5-10. Adda asawa ni Pedro. Makipagnanaed kenkuana ti katuganganna a babai ken ti kabsatna a lalaki. (Mar. 1:29-31) Isu ket maysa a mangngalap a taga- Betsaida, maysa nga ili iti amianan a deppaar ti Baybay ti Galilea. (Juan 1:44) Idi agangay, nagnaed ni Pedro idiay Capernaum nga adda laeng iti asideg. (Luc. 4:31, 38) Ti barangay ni Pedro ti nagtugawan ni Jesus idi nag- palawag iti imatang ti adu a tattao a nagtataripnong iti igid ti Baybay ti Ga- lilea. Kalpasan la unay dayta, iti pana- ngibilin ni Jesus, intakdang ni Pedro ti adu nga ikan a namilagruan a na- kalapanna. Nagruknoy ni Pedro gapu iti butengna, ngem kinuna kenkuana ni Jesus: "Dikan agbuteng. Manipud ita, agkalapkan kadagiti tattao a sibi- biag." (Luc. 5:1-11) Kadua ni Pedro a napan nagkalap ti kabsatna a ni An- dres kasta met ni Santiago ken Juan. Pinanawanda dagiti iketda ket pinat- ganda ti awis ni Jesus nga agbalinda a pasurotna. (Mat. 4:18-22; Mar. 1:16-18) Agarup makatawen kalpasanna, maysa ni Pedro kadagiti 12 a pinili ni Jesus kas 'apostolna,' wenno dagidiay 'na- ibaon.' - Mar. 3:13-16. Da Pedro, Santiago, ken Juan ti pinili ni Jesus a kumuyog kenkuana kadagiti naisangsangayan nga okasion. Nakitada ti panagbalbaliw ti langa ni Jesus, ti panangpagungarna iti anak a babai ni Jairo, ken ti panagleddaangna idiay minuyongan ti Getsemani. (Mat. 17:1, 2; 26:36-46; Mar. 5:22-24, 35-42; Luc. 22:39-46) Dagitoy met laeng a tallo, agraman ni An- dres, ti nagsaludsod ken Jesus maipapan iti pagilasi- nan ti kaaddana. - Mar. 13:1-4. Prangka ken naalibtak ni Pedro ngem darasudos no dadduma. Kadakuada nga apostol, agparang a masansan nga isu ti makaun-una nga agsao. Kada- giti Ebanghelio, masansan nga ad-adu ti nailanad a sinaona uray no pagtitiponen ti sinao dagiti 11 a Gapu ta maseknan unay ni Pedro, pinadasna a kombinsiren ni Jesus a saan nga agsagaba ken mapapatay isuna. Ngem siiinget a tinubngar ni Je- sus gapu iti dayta a di umiso a pa- nagpampanunotna. (Mat. 16:21-23) Iti daydi maudi a rabii ni Jesus ditoy daga, imbaga ni Pedro a pulos a dina panawan ni Jesus uray no pumanaw amin dagiti dadduma nga apostol. Idi simmangpet dagiti kabusor tap- no tiliwenda ni Jesus, situtured nga indepensa ni Pedro ni Jesus babaen ti kampilan sa simmurot agingga iti paraangan ti nangato a padi. Ngem di nagbayag kalpasanna, namitlo nga inlibak ni Pedro ti Apona sa nagsangit a sipapait idi naamirisna ti inaramid- na. - Mat. 26:31-35, 51, 52, 69-75. Sakbay ti damo a panagparang ni Jesus kadagiti apostolna idiay Galilea kalpasan ti panagungarna, imbaga ni Pedro a mapan agkalap ket simmurot kenkuana dagiti dadduma nga apos- tol. Idi mailasin ni Pedro a ni Jesus daydiay adda iti igid ti baybay, timpuak sa naglangoy agingga iti tak- dang. Idi nakapamigaten dagiti apostol iti ikan a linu- to ni Jesus, sinaludsod ni Jesus no isu ket ay-ayaten ni Pedro nga ad-adda ngem "kadagitoy" - kayatna a sawen, dagiti ikan a nagsasanguanda. Idagdagadag ni Jesus kenni Pedro a sumurot kenkuana imbes a ti panagkalap ti pangibukbokanna iti panawenna. - Juan 21:1-22. Idi agarup 62-64 C.E., inkasaba ni Pedro ti naim- bag a damag idiay Babilonia, wenno Iraq iti moder- no a panawen. Nakaad-adu ti Judio sadiay. (1 Ped. 5:13) Idiay Babilonia ti nangaramidan ni Pedro iti umuna ken nalabit iti maikadua kadagiti dua a nai- paltiing a suratna a napanaganan iti naganna. Inik- kan ni Jesus ni Pedro "iti autoridad kas apostol kada- giti nakugit." (Gal. 2:8, 9) Siaayat ken sigaganetget nga intungpal ni Pedro ti annongenna.
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' nga intukon ni Pedro - ti gundaway a mapakawan kadagiti basolda ken umawat iti pannakabang-ar nga aggapu ken Jehova. Tinawen a ginasut a ribu ti mangaw-awat iti daytoy a tukon ken mababautisaran kas ad-adalan ni Kristo. 8 Pudno nga agbibiagtayo iti tiempo ti "pannakaisubli ti amin a banag" a dinaka- mat ni Pedro. Kas kaitungpalan ti sao nga "imbaga ti Dios babaen kadagiti matalek a propetana idi un-unana," naipasdeken ti Pagarian idiay langit idi tawen 1914. (Ara. 3:21; Sal. 110:1-3; Dan. 4:16, 17) Di nagbayag kalpasanna, inrugin ni Jesus nga ida- uluan ti pannakaisubli ti pudno a panagdaydayaw ditoy daga. Kas resultana, mini- lion ti simrek iti naespirituan a paraiso ket nagbalinda a sakup ti Pagarian ti Dios. Inuksobda ti daan ken saan a nasayaat a personalidadda ket 'insuotda ti baro a per- sonalidad a pinarsua ti Dios maitunos iti pagayatanna.' (Efe. 4:22-24) Kas iti panna- kapaimbag ti pilay nga agpalpalama, naibanag daytoy a nakaskasdaaw a trabaho, saan a babaen ti pannakabalin ti tao, no di ket babaen ti espiritu ti Dios. Kas ken Pedro, nasken a situtured ken sieepektibo nga usarentayo ti Sao ti Dios a mangisu- ro iti sabsabali. Aniaman a panagballigitayo a mangtulong kadagiti tattao nga agba- lin nga adalan ni Kristo ket maigapu iti pannakabalin ti Dios, saan nga iti kabukbu- kodantayo. "Saan a Mabalin nga Isardengmi" ti Agsao (Aramid 4:1-22) 9 Nagkakaribuso dagiti tattao idi nangngegda ti palawag ni Pedro ken idi nakitada ti panaglaglagto ken panagpukpukkaw ti lalaki a dati a pilay. Gapuna, ti kapitan ti templo - a nadutokan a mangasikaso iti kinatalged ti templo - ken dagiti panguluen a papadi nagdardarasda a napan nangammo iti mapaspasamak. Dagitoy a lallaki ket mabalin a Saduceo - ti nabaknang ken nabileg a sekta no maipapan iti politika a mangtagtaginayon iti natalna a relasion kadagiti taga-Roma, di mangan-annurot ka- dagiti berbal a linteg (wenno saan a naisurat a linteg) a napateg kadagiti Fariseo, ken di mamati iti panagungar. Anian a rurodda idi naammuanda nga adda idiay templo da Pedro ken Juan, a situtured a mangisursuro a napagungaren ni Jesus! 10 Dagiti nauyong a bumusbusor impisokda iti pagbaludan da Pedro ken Juan sa iti kabigatanna, impanda ida iti nangato a pangukoman dagiti Judio. Iti panangmat- mat dagiti natan-ok nga agtuturay, da Pedro ken Juan ket 'tattao nga awan adalna ken ordinario' isu nga awan ti karbenganda a mangisuro idiay templo. Saanda a na- gadal iti aniaman a mabigbigbig nga eskuelaan maipapan iti relihion. Kaskasdi, nag- siddaaw kadakuada dagiti adda iti pangukoman gapu iti kinaprangka ken kinatib- ker ti pammatida. Apay a makagutugot unay ti panagpalawag da Pedro ken Juan? Ti maysa a rason ket gapu ta "kakadua ida ni Jesus." (Ara. 4:13) Nangisuro ti Apoda nga addaan iti napaypayso nga autoridad, saan a kas kadagiti eskriba. - Mat. 7:28, 29. 11 Imbilin ti pangukoman nga isardeng dagiti apostol ti mangasaba. Iti dayta a ka- gimongan, no ania ti imbilin ti pangukoman isu ti masurot. Idi nagparang ni Jesus kadakuada sumagmamano laeng a lawas sakbayna, inkeddeng dagiti miembro day- toy a pangukoman a ni Jesus ket "maikari a mapapatay." (Mat. 26:59-66) Ngem saan Kitaem ti kahon a "Ti Nangato a Padi ken Dagiti Panguluen a Papadi" iti panid 34. 9-11. (a) Ania ti reaksion dagiti panguluen a Judio iti mensahe da Pedro ken Juan? (b) Ania ti inkeddeng dagiti apostol nga aramiden? 31
32 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS a nagbuteng da Pedro ken Juan. Iti imatang dagitoy a nabaknang, nangato ti adalna, ken napigsa ti impluensiana a lallaki, situtured ngem sidadayaw a kinuna da Pedro ken Juan: "No ipagarupyo a nalinteg iti imatang ti Dios nga agtulnogkami kadakayo imbes nga iti Dios, dakayo ti agdesision. Ngem no dakami, saan a mabalin nga isar- dengmi nga ibaga ti bambanag a nakita ken nangngegmi." - Ara. 4:19, 20. 12 Kabaelam kadi met nga ipakita ti kasta a kinatured? Ania ti riknam no maad- daanka iti gundaway a mangasaba kadagiti nabaknang, nangato ti adalna, wenno napigsa ti impluensiana a tattao iti lugaryo? No ngay dagiti patpatiem ket umsien dagiti kapamiliam, kaeskuelaam, wen- no katrabahuam? Adda kadi panaga- makmo? No kasta, mapagballigiam da- giti kasta a rikna. Idi adda ni Jesus ditoy daga, sinuruanna dagiti apos- tol no kasanoda nga ikalintegan dagiti patpatienda buyogen ti kompiansa ken panagraem. (Mat. 10:11-18) Kalpasan ti panagungarna, inkari ni Jesus ka- dagiti adalanna nga isu ket agtultuloy nga adda kadakuada "iti amin nga al- aldaw agingga iti panungpalan daytoy a sistema ti bambanag." (Mat. 28:20) Iti panangiwanwan ni Jesus, isursu- ronatayo "ti matalek ken masirib nga adipen" no kasanotayo nga idepensa dagiti patpatientayo. (Mat. 24:45-47; 1 Ped. 3:15) Maar-aramid daytoy baba- en kadagiti instruksion a maaw-awat- tayo kadagiti gimong ti kongregasion, kas iti Panagbiag ken Ministeriotayo kas Kristiano, ken kadagiti naibatay iti Biblia a publikasiontayo, kas kada- giti "Sungbat Dagiti Saludsod Maipa- pan iti Biblia" nga artikulo iti website a jw.org. Ap-aprobetsarem kadi dagitoy a probision? No wen, ad-adda a tumured ken tumibker ti pammatim. Ken kas kada- giti apostol, dimo ipalubos nga adda aniaman a mangpasardeng kenka a mangisar- sarita kadagiti nakaskasdaaw a kinapudno a nasursurom iti Biblia. Dimo ipalubos nga adda aniaman a mangpasardeng kenka a mangisarsarita kadagiti nakaskasdaaw a kinapudno a nasursurom iti Biblia "Impigsada ti Timekda iti Dios" (Aramid 4:23-31) 13 Kalpasan a naluk-atan da Pedro ken Juan, nakitaripnongda a dagus kadagiti dadduma pay a kameng ti kongregasion. Sangsangkamaysa nga "impigsada ti ti- mekda iti Dios" ken inkararagda a tulonganna ida nga agtultuloy a mangasaba a situtured. (Ara. 4:24) Ammo ni Pedro a minamaag ti agtalek iti kabukbukodan a bileg 12. Ania ti makatulong kadatayo a mangpatanor iti tured ken natibker a pammati? 13, 14. No maipasangotayo iti ibubusor, ania ti rumbeng nga aramidentayo, ken apay?
NI JUAN - TI ADALAN NGA IPATPATEG NI JESUS Ni apostol Juan ket anak ni Zebedeo ken kabsat ni apostol Santiago. Nalabit a Salome ti nagan ti inana, a posible a kabsat ni Maria nga ina ni Jesus. (Mat. 10:2; 27:55, 56; Mar. 15:40; Luc. 5:9, 10) Gapuna, mabalin nga agkabagian da Juan ken Jesus. Agpa- rang a nasaliwanwan ti pamilia da Juan. Narang-ay ti panagkalap a trabaho ni Zebedeo ta kabaelanna ti mangtangdan kada- giti lallaki. (Mar. 1:20) Ni Salome ket kimmuyog ken nagserbi ken Jesus idi adda idiay Galilea. Idi natay ni Jesus, gimmatang ni Salome kadagiti espe- cia a pangsapsapo ken Jesus sakbay a maitabon. (Mar. 16:1; Juan 19:40) Mabalin nga adda bukod a balay ni Juan. - Juan 19:26, 27. Nalabit a ni Juan ket adalan ni Juan a Mammautisar. Isu ti kadua ni An- dres a nakatakder idi a kimmita ni Juan a Mammautisar ken Jesus sa ki- nunana: "Kitaenyo, ti Kordero ti Dios!" (Juan 1:35, 36, 40) Kalpasan day- toy a panangyam-ammo, mabalin a ni Juan nga anak ni Zebedeo ket sim- murot ken Jesus idiay Cana ken na- imatanganna ti damo a milagro nga inaramid ni Jesus. (Juan 2:1-11) Ti na- biag ken detalyado a panangdeskri- bir ni Juan kadagiti simmaruno nga inaramid ni Jesus idiay Jerusalem, Samaria, ken Galilea ipasimudaag- na a naimatangan pay ti mannurat iti Ebanghelio dagitoy a pasamak. Kas kada Santiago, Pedro, ken Andres, sidadaan met ni Juan a nangpanaw kadagiti iket, iti barangay, ken iti pagsapulanna idi inawis ni Jesus nga agbalin a pasurotna. Daytoy ti ma- ngipakita nga adda pammati ni Juan. - Mat. 4:18-22. Kadagiti salaysay iti Ebanghelio, saan a kas ken Pedro ti kalatak ni Juan. Nupay kasta, adda met ti tangtangken ti personalidad ni Juan, kas ipakita ti na- gan nga inted ni Jesus kenkuana ken iti kabsatna a ni Santiago. Pinanaganan ida ni Jesus iti Boaner- ges, nga "Annak ti Gurruod" ti kayatna a sawen. (Mar. 3:17) Idi damo, kayat la unay ni Juan ti agbalin a nalatak ta uray la kinasaritada nga agkabsat ti ina- da tapno kiddawenna ken Jesus a maited koma ka- dakuada ti kasayaatan a saad iti Pagarianna. Nupay managimbubukodan ti tarigagayda, pakakitaan met dayta a napaypayso kadakuada ti Pagarian. Ti kina- ambisioso dagiti agkabsat ti nangted ken Jesus iti gundaway a mangbalakad kadagiti amin nga apostol- na maipapan iti kinapateg ti panagbalin a napakum- baba. - Mat. 20:20-28. Impakita ni Juan ti natangken a per- sonalidadna idi pinadasna a lapdan ti maysa a tao a mangparparuar iti sairo babaen ti panangusarna iti nagan ni Jesus gapu ta saan met daytoy a pasu- rot ni Jesus. Naminsan, sidadaan ni Juan nga agkiddaw iti apuy manipud langit a manguram kadagiti tattao iti maysa a purok dagiti Samaritano gapu ta saanda a nangipangag idi na- ngibaon ni Jesus kadagiti mensahe- ro tapno isaganada ti amin para ken- kuana. Gapu kadagita a reaksion ni Juan, isu ket tinubngar ni Jesus. Bayat ti panaglabas ti panawen, nabatad a napatanor ni Juan ti kinabalanse ken kinamanangngaasi nga awan idi ken- kuana. (Luc. 9:49-56) Ngem iti laksid dagiti pagkurkuranganna, ni Juan 'ti adalan nga impatpateg' ni Jesus. Isu nga idi dandanin matay ni Jesus, ni Juan ti nangibilinanna ken Maria nga inana. - Juan 19:26, 27; 21:7, 20, 24. Kas impadto ni Jesus, ni Juan ti ka- pautan ti biag kadagiti amin nga apos- tol. (Juan 21:20-22) Simamatalek a nagserbi ni Juan ken Jehova iti agarup 70 a tawen. Kadagiti maudi a tawta- wen ti biagna, kabayatan ti panagturay ti Romano nga Emperador a ni Domitian, naidestiero ni Juan idiay isla ti Patmos 'gapu iti panangipakaammona maipa- pan iti Dios ken panangsaksina maipapan ken Je- sus.' Idi agarup 96 C.E., ditoy a naawat ni Juan dagiti sirmata nga insuratna iti libro nga Apocalipsis. (Apoc. 1:1, 2, 9) Sigun iti tradision, napan ni Juan idiay Efe- so kalpasan a nawayawayaan ket sadiay nga insurat- na ti Ebanghelio a napanaganan iti naganna ken da- giti surat a pagaammo kas 1, 2, ken 3 Juan. Ken sigun pay iti tradision, natay ni Juan idiay Efeso idi agarup 100 C.E.
34 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS no iti panangaramid iti pagayatan ti Dios. Sumagmamano laeng a lawas sakbayna, sikokompiansa a kinunana ken Jesus: "Uray maitibkolda amin, saanakto a pulos a maitibkol!" Ngem kas impakpakauna ni Jesus, ni Pedro ket naglaka nga inabak ti buteng nga urayna la inlibak ti gayyem ken mannursurona. Nupay kasta, nakasur- suro ni Pedro iti biddutna. - Mat. 26:33, 34, 69-75. 14 Saan nga umdas ti determinasion tapno maitultuloymo nga itungpal ti anno- ngem a mangsaksi ken Kristo. No ikagumaan dagiti bumusbusor a pakapuyen ti pammatim wenno gandatenda a pasardengen ti panangasabam, tuladem da Pedro ken Juan. Ikararagmo ken Jehova nga ikkannaka iti bileg. Agpatulongka iti kongre- gasion. Ibagam kadagiti panglakayen ken kadagiti dadduma pay a nataengan ti pa- nagpampanunotna a Kristiano ti maipapan kadagiti pakarigatam. Dakkel ti maitu- long kenka ti kararag dagiti sabsabali. - Efe. 6:18; Sant. 5:16. 15 Dika maupay no simmardengka idi a mangasaba gapu kadagiti pakarigatan. Laglagipem nga adda panawen a nagsardeng a nangasaba dagiti amin nga apostol kalpasan ti ipapatay ni Jesus ngem nagbalinda met laeng nga aktibo di nagbayag kalpasan dayta. (Mat. 26:56; 28:10, 16-20) Imbes a maupayka gapu kadagiti biddut- mo iti napalabas, usarem ketdi a pangpabileg kadagiti sabsabali dagiti nasursurom kadagiti biddutmo. TI NANGATO A PADI KEN DAGITI PANGULUEN A PAPADI Ti nangato a padi ti mangirepresentar ka- dagiti tattao iti imatang ti Dios. Idi umuna a siglo C.E., isu pay ti pangulo ti Sanhedrin. Isu ket nalikmut kadagiti lider dagiti Judio, dagiti panguluen a papadi. Karaman kadagita da- giti nangato a padi a kas ken Anas ken dagiti dadduma pay a nataenganen a lallaki kadagiti pamilia - a nalabit uppat wenno lima laeng a pa- milia - a nakapilian dagiti agbalin a nangato a ¨ padi. Insurat ti eskolar a ni Emil Sch urer: "Gapu ta nagtaudda kadagiti nabaknang a pamilia, na- ikkanda iti naisangsangayan a saad" kadagiti papadi. Ipasimudaag ti Kasuratan a tungpal-biag ti panagserbi dagiti nangato a padi. (Num. 35:25) Ngem iti las-ud ti panawen a saklawen ti libro nga Aramid, dagiti gobernador ken ari iti Roma a nagturay iti sidong ti autoridad dagiti Roma- no a gobernador ti nakakaammon a nangisaad ken nangpadissaag kadagiti nangato a padi. Ngem agparang a dagitoy a pagano nga agtutu- ray pinilida dagiti dinutokanda manipud kadagiti papadi a kaputotan ni Aaron. 16 Ania ti masapul nga ikararagtayo no iru- rumendatayo dagidiay addaan iti autoridad? Imutektekam ta saan a kiniddaw dagiti ada- lan ti pannakailisida kadagiti pakasuotan. Silalagipda iti kinuna ni Jesus: "No indada- nesdak, idadanesdakayto met." (Juan 15:20) Imbes ketdi, dagitoy a matalek nga adalan kiniddawda ken Jehova a 'denggenna' dagiti pamutbuteng dagiti bumusbusor. (Ara. 4:29) Nalawag iti panunot dagiti adalan a ti panna- kaidadanesda ket kaitungpalan ti padto. Kas insuro ni Jesus nga ikararagda, ammoda a ti pagayatan ti Dios ket 'maaramidto' ditoy daga, uray no ania ti ibagbaga dagiti natauan nga agtuturay. - Mat. 6:9, 10. 17 Tapno maaramidda ti pagayatan ti Dios, inkararag dagiti adalan ken Jehova: "Patu- redem dagiti adipenmo tapno maitultuloy- da nga ibaga ti saom." Ania ti madagdagus a sungbat ni Jehova? "Nagunggon ti lugar a naguummonganda, ket napnoda amin iti na- santuan nga espiritu ken situtured nga ibag- 15. Apay a saan koma a maupay dagidiay sim- mardeng idi a mangasaba? 16, 17. Ania ti masursurotayo iti inkararag da- giti pasurot ni Kristo idiay Jerusalem?
'TATTAO NGA AWAN ADALNA KEN ORDINARIO' bagada ti sao ti Dios." (Ara. 4:29-31) Awan ti makapasardeng iti pannakaibanag ti pa- gayatan ti Dios. (Isa. 55:11) Kasanoman ti kadakkel dagiti bangen ken kasanoman ti kabileg dagiti kabusor, no agpatulongtayo iti Dios babaen ti kararag, masiguradota- yo nga ikkannatayo iti bileg nga agtultuloy a mangisarsarita a situtured iti saona. Manungsungbat "iti Dios, Saan nga iti Tao" (Aramid 4:32-5:11) 18 Nasurok idin a 5,000 ti bilang dagiti miembro ti kaipaspasdek a kongregasion idiay Jerusalem. Nupay agduduma ti kasasaadda, addaan dagitoy nga adalan iti 'nagkaykaysa a puso ken kararua.' Agkaykaysada iti panunot ken iti wagas ti panag- pampanunot. (Ara. 4:32; 1 Cor. 1:10) Saan laeng a basta inkararag dagiti adalan a bendisionan ni Jehova ti panagreggetda. Nagtitinnulongda iti naespirituan ken, no kasapulan, iti material a pamay-an. (1 Juan 3:16-18) Kas pagarigan, ti adalan a ni Jose, a pinanaganan dagiti apostol iti Bernabe, inlakona ti lotena sa indonarna amin a naglakuanna tapno matulongan dagiti naggapu iti adayo a lugar nga agtalinaed pay idiay Jerusalem, iti kasta ad-adu pay ti maammuanda maipapan iti kabbaro a pammatida. 19 Nagilako met dagiti agassawa nga Ananias ken Safira iti sanikuada sa nangted- da iti kontribusion. Nupay kasta, pinagparangda nga intedda amin a naglakuanda idinto ta 'sililimed a nangibatida iti paset ti naglakuanda.' (Ara. 5:2) Pinapatay ni Je- hova dagitoy nga agassawa, saan a gapu ta kurang ti intedda, no di ket gapu ta da- kes ti motiboda a nangted ken nangallilawda. 'Nagulbodda iti Dios, saan nga iti tao.' (Ara. 5:4) Kas kadagiti managinsisingpet a kinondenar ni Jesus, ad-adda a tinariga- gayan da Ananias ken Safira ti pammadayaw dagiti tattao imbes a ti panangay-ayo iti Dios. - Mat. 6:1-3. 20 Kas kadagiti naparabur a matalek nga adalan idi umuna a siglo idiay Jerusa- lem, minilion a Saksi iti moderno a panawen ti mangsupsuporta iti sangalubongan a trabaho a panangasaba babaen ti panangtedda iti boluntario a donasion. Saan a mapilpilit ti siasinoman a mangted iti panawen wenno kuartana kas panangsu- porta iti daytoy a trabaho. Kinapudnona, saan a kayat ni Jehova a nadagsen ti rik- na wenno mapilpilitantayo nga agserbi kenkuana. (2 Cor. 9:7) Laglagipentayo a saan a ti kaadu ti itedtayo ti napateg ken Jehova no di ket ti motibotayo. (Mar. 12: 41-44) Pulos a ditay kayat a tuladen da Ananias ken Safira ken ditay kayat a ti pa- nagserbitayo iti Dios ket maigapu iti bukodtayo nga interes wenno dayaw. Imbes ketdi, kas kada Pedro, Juan, ken Bernabe, ti panagserbitayo ken Jehova ket kana- yon koma a maigapu iti napaypayso nga ayat kenkuana ken kadagiti padatayo a tattao. - Mat. 22:37-40. Idiay Jerusalem idi 33 C.E., mabalin nga agarup 6,000 laeng ti bilang dagiti Fariseo ken basbassit ti bilang dagiti Saduceo. Mabalin nga ipasimudaag daytoy ti sabali pay a rason no apay nga ad-adda ti danag dagitoy dua a grupo gapu kadagiti pannursuro ni Jesus. 18. Ania ti inaramid dagiti miembro ti kongregasion idiay Jerusalem para iti maysa ken maysa? 19. Apay a pinapatay ni Jehova da Ananias ken Safira? 20. Ania dagiti masursurotayo maipapan iti panangted ken Jehova? 35
"Gapuna, inyeg ken pinagtakderda ida iti sanguanan ti Sanhedrin." - Aramid 5:27
K A P I T U L O 5 "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay" Ti takder dagiti apostol nga agserbi a pagtuladan dagiti pudno a Kristiano Naibatay iti Aramid 5:12-6:7 AGBURBUREK ti dara dagiti ukom iti Sanhedrin! Maus-usig dagiti apostol ni Jesus iti daytoy a nangato a pangukoman. Apay? Makapungtot nga imbaga ni Jose Caifas, a nangato a padi ken pangulo ti Sanhedrin: "Siiinget a binilindaka- yo nga isardengyon ti mangisuro maipapan iti daytoy a nagan." Ti makapung- pungtot a pangulo dina pay ketdi mairusok a baliksen ti nagan ni Jesus. Ngem, intuloy ni Caifas, "pinunnoyo ketdi ti Jerusalem iti pannursuroyo, ken determi- nadokayo a mangipabasol kadakami iti dara daytoy a tao." (Ara. 5:28) Nalawag ti mensahe: Isardengyon ti mangasaba, ta no saan, madusakayo! 2 Ania ti reaksion dagiti apostol? Ti annongenda a mangasaba ket naggapu ken Jesus, nga addaan iti autoridad nga inted ti Dios. (Mat. 28:18-20) Aba- ken ngata iti buteng dagiti apostol ket agulimekdan? Wenno situtured nga itultuloyda ti mangasaba? Daytoy a talaga ti isyu: Agtulnogda ngata iti Dios wenno iti tao? Situtured a nagsao ni apostol Pedro kas pannakangiwat dagiti apostol. Nabatad ken natibker dagiti balikas nga awanan buteng nga insa- wangna. 3 Kas pudno a Kristiano, interesadotayo unay iti reaksion dagiti apostol ka- dagiti pangta ti Sanhedrin. Ngamin, naipabaklay met kadatayo ti annongen a mangasaba. Iti panangitungpaltayo iti dayta nga annongen nga inted ti Dios, adda met dagiti bumusor kadatayo. (Mat. 10:22) Mabalin nga ikagumaanda nga ingetan wenno iparit ti trabahotayo. Ania ti aramidentayo? Magunggona- antayo no usigentayo ti takder dagiti apostol ken dagiti kasasaad a nangitug- god iti pannakaisaklangda iti Sanhedrin. "Linuktan ti Anghel ni Jehova Dagiti Ruangan" (Aramid 5:12-21a) 4 Lagipem nga idi damo a nabilin da Pedro ken Juan a sumardeng a manga- saba, kastoy ti insungbatda: "Saan a mabalin nga isardengmi nga ibaga ti bam- banag a nakita ken nangngegmi." (Ara. 4:20) Kalpasan dayta a pannakaisak- langda iti Sanhedrin, intultuloy da Pedro ken Juan, agraman dagiti dadduma Kitaem ti kahon a "Ti Sanhedrin - Ti Nangato a Pangukoman Dagiti Judio," iti pa- nid 39. 1-3. (a) Apay a naisaklang dagiti apostol iti Sanhedrin, ken ania a talaga ti isyu? (b) Apay nga interesadotayo unay iti takder dagiti apostol? 4, 5. Apay a 'nakaro ti imon' da Caifas ken dagiti Saduceo? 37
38 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pay nga apostol, ti nangasaba idiay templo. Adu a milagro ti inaramid dagiti apostol, kas iti panangpaimbag kadagiti masakit ken panangparuar kadagiti demonio. Inara- midda dayta idiay "Kolonada ni Solomon," maysa a naatepan a portiko a pagtataripno- ngan ti adu a Judio iti makindaya a paset ti templo. Agparang a maimbagan pay ketdi dagiti tattao uray no malinonganda laeng iti anniniwan ni Pedro! Adu kadagiti naim- bagan ti nangipangag iti sao ti Dios. Kas resultana, dagiti "manamati iti Apo ti agtultu- loy a nainayon, nakaad-adu a lallaki ken babbai." - Ara. 5:12-15. 5 Ni Caifas ken dagiti Saduceo, ti narelihiosuan a sekta a nakaikamenganna, ket 'nakaro ti imonda' isu nga impaibaludda dagiti apostol. (Ara. 5:17, 18) Apay a naka- pungtot unay dagiti Saduceo? Gapu ta isursuro dagiti apostol a napagungaren ni Jesus, ngem saan a mamati dagiti Saduceo iti panagungar. Ibagbaga dagiti apostol a maisalakan laeng ti maysa a tao no mamati ken Jesus, ngem amken dagiti Sadu- ceo amangan no dusaen ida dagiti Romano no dagiti tattao ibilangda ni Jesus kas Liderda. (Juan 11:48) Di ngarud pakasdaawan a determinado dagiti Saduceo a mangpaulimek kadagiti apostol! 6 Iti kaaldawantayo, dagiti met laeng relihioso a bumusbusor ti kangrunaan a mangisungsungsong iti pannakaidadanes dagiti adipen ni Jehova. Masansan nga ikagkagumaan dagiti kasta a tattao nga impluensiaan dagiti agtuturay iti gobierno ken ti media tapno mapasardeng ti panangasabatayo. Rumbeng kadi a pagsiddaa- wantayo dayta? Saan. Ti mensahetayo ibutaktakna ti palso a relihion. No awaten dagiti napudno ti panagpuspusoda a tattao dagiti kinapudno a linaon ti Biblia, ma- wayawayaanda kadagiti di nainkasuratan a sursuro ken aramid. (Juan 8:32) Di ngarud pakasdaawan a ti mensahetayo masansan a pagpungtotenna dagiti lider ti relihion gapu iti imonda. 7 Bayat a nakatugawda idiay pagbaludan nga agur-uray iti pannakausigda, maba- lin a pampanunoten dagiti apostol no mabiiten a mapapatayda iti ima dagiti kabu- sor. (Mat. 24:9) Ngem iti rabii, adda napasamak a di ninamnama - "linuktan ti ang- hel ni Jehova dagiti ruangan ti pagbaludan." (Ara. 5:19) Kalpasanna, nangted ti anghel iti espesipiko a bilin: "Agtakderkayo iti templo, ken itultuloyyo nga ibaga . . . ti amin a mensahe." (Ara. 5:20) Awan duadua nga impatalged dayta a bilin nga umi- so ti ar-aramiden dagiti apostol. Dagiti sasao ti anghel mabalin a pinabilegna met ida nga agtalinaed a natibker aniaman ti mapasamak. Buyogen ti pammati ken tu- red, "simrek [dagiti apostol] iti templo idi bumigaten ket nangrugida a mangisuro." - Ara. 5:21. 8 Rumbeng nga isaludsod ti tunggal maysa kadatayo, 'Addaanak kadi iti pamma- ti ken tured a kasapulan tapno maitultuloyko ti mangasaba kadagiti kasta a kasa- saad?' Makapabileg a maammuan a supsuportaran ken iturturong dagiti anghel ti Daytoy ti damo kadagiti agarup 20 nga espesipiko a pannakadakamat dagiti anghel iti lib- ro nga Aramid. Iti Aramid 1:10, saan a direkta a nadakamat dagiti anghel kas "lallaki a na- kabado iti puraw." 6. Siasino ita ti mangisungsungsong iti pannakaidadanes dagiti adipen ni Jehova, ken apay a saantayo a pagsiddaawan dayta? 7, 8. Ania ti epektona kadagiti apostol ti bilin ti anghel, ken ania ti rumbeng nga isaludsod- tayo iti bagbagitayo?
"MASAPUL NGA AGTULNOGKAMI ITI DIOS KAS AGTURAY" 39 napateg a trabahotayo a 'naan-anay a panangilawlawag iti Pagarian ti Dios.' - Ara. 28:23; Apoc. 14:6, 7. "Masapul nga Agtulnogkami iti Dios kas Agturay Imbes a Kadagiti Tattao" (Aramid 5:21b-33) 9 Nakasaganan ni Caifas ken dagiti dadduma pay nga ukom iti Sanhedrin a mangu- sig kadagiti apostol. Gapu ta saanda nga ammo no ania ti napasamak idiay pagbalu- dan, nangibaon ti pangukoman kadagiti soldado a mapan mangala kadagiti balud. Iladawam iti panunotmo ti pannakaklaat dagiti soldado idi makitada nga awan sadiay dagiti balud, nupay nakakandado ti pagbaludan, ken "nakatakder dagiti guardia iti sango dagiti ruangan." (Ara. 5:23) Di nagbayag, naammuan ti kapitan iti templo nga adda manen dagiti apostol idiay templo a mangikaskasaba iti maipapan ken Jesu- Kristo - ti mismo a trabaho a nakaigapuan ti pannakaibaludda! Ti kapitan ken dagiti soldado dagus a napanda idiay templo tapno idatagda dagiti balud iti Sanhedrin. 10 Kas nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo, dagiti makapungpungtot a lider ti relihion kayatda a sumardeng dagiti apostol a mangasaba. Ania ti sungbat dagiti apostol? Kas pannakangiwat dagiti apostol, situtured a kinuna ni Pedro: "Masapul nga agtulnogkami iti Dios kas agturay imbes a kadagiti tattao." (Ara. 5:29) Nangibati nga- rud dagiti apostol iti ulidan a tuladen dagiti pudno a Kristiano. Awan ti karbengan dagiti natauan nga agtuturay a mangobligar kada- tayo nga agtulnog kadakuada no paritanda- tayo a mangtungpal iti bilin ti Dios wenno no pilitendatayo a mangaramid iti iparit ti Dios. Isu nga iti kaaldawantayo, no iparit dagiti "nangatngato nga autoridad" ti trabahota- yo a panangasaba, saantayo nga agsardeng a mangitungpal iti inted ti Dios nga anno- ngentayo a mangikasaba iti naimbag a da- mag. (Roma 13:1) Imbes ketdi, sitataktika a mangbiroktayo kadagiti pamay-an tapno ma- itultuloytayo nga ikasaba ti Pagarian ti Dios. TI SANHEDRIN - TI NANGATO A PANGUKOMAN DAGITI JUDIO Nupay ti Judea ket maysa a probinsia ti Impe- rio ti Roma, impalubos ti Roma nga alagaden dagiti Judio ti bukodda a tradision. Napalubo- san pay ti kaaduan a paset ti Judea a maadda- an iti bukodda nga agtuturay. Dagiti nababbaba a pangukoman ti mangtaming kadagiti kaso kri- minal ken sibil, ngem dagiti kaso a saan a ma- desisionan dagidiay a pangukoman ket mayuli iti Naindaklan a Sanhedrin idiay Jerusalem. Ti Naindaklan a Sanhedrin ti korte suprema dagiti Judio ken konseho administratibo ti nasion. No ania ti interpretasion ti Sanhedrin iti linteg dagi- ti Judio, isu ti masurot. Ti autoridadna ket rarae- men dagiti Judio iti sadinoman. 11 Di pakasdaawan a ti natured a sungbat dagiti apostol pinagpungtotna dagiti ukom. Determinadoda a 'mangpapatay' kadagiti apostol. (Ara. 5:33) Kasla siguradon a mapa- patay dagitoy a natutured ken nareregta a saksi. Ngem adda dimteng a tulong iti di ni- namnama a pamay-an! Addaan ti Sanhedrin iti siled a pangarami- danda kadagiti desision. Agparang a masara- kan dayta kadagiti paraangan ti templo wenno iti mismo a kabangibangna. Ti konseho ket buk- len ti 71 a miembro - ti nangato a padi nga isu ti pangulo; ti dadduma pay a natan-ok a papadi a pakairamanan dagiti Saduceo; dagiti pasurot a natan-ok iti kagimongan, ken dagiti de adal nga eskriba. Saan a mabalusingsing dagiti desision daytoy a korte. 9-11. Ania ti insungbat dagiti apostol idi imbilin ti Sanhedrin nga isardengdan ti mangasaba, ken kasano nga agserbi nga ulidan daytoy para ka- dagiti pudno a Kristiano?
40 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS "Saanyonto a Mapasardeng Ida" (Aramid 5:34-42) 12 Nagsao ni Gamaliel, maysa a "mannursuro iti Linteg a raraemen ti amin a tat- tao." Daytoy a tao nga eksperto iti Linteg ket raraemen unay dagiti kakaduana, ta isu ti nangidaulo, ken 'nangibilin' pay ketdi "nga iruarda iti apagbiit dagidi [apos- tol]." (Ara. 5:34) Babaen ti panangdakamatna kadagiti pagarigan dagiti tattao nga immalsa a nawarawara a dagus idi natayen dagiti liderda, indagadag ni Gamaliel iti pangukoman nga anusan ken bay-anda dagiti apostol, a ti Liderda a ni Jesus ket nabiit pay a natay. Makaguyugoy ti panangilawlawag ni Gamaliel: "Saanyo a paki- biangan dagitoy a lallaki, no di ket baybay-anyo ida. Ta no naggapu iti tao daytoy a panggep wenno trabaho, agsardengto; ngem no naggapu iti Dios, saanyonto a ma- pasardeng ida. Ta amangan no ti Dios a mismon ti lablabananyo." (Ara. 5:38, 39) Impangag dagiti ukom ti balakadna. Ngem sinapsaplit ken binilinda dagiti apostol nga "isardengdan ti agsao maipapan iti nagan ni Jesus." - Ara. 5:40. 13 Iti kaaldawantayo, mabalin nga agusar met ni Jehova kadagiti prominente a tattao a kas ken Gamaliel a mangidepensa kadagiti adipenna. (Prov. 21:1) Kabaelan ni Jehova nga usaren ti espirituna a manggutugot kadagiti agtuturay, hues, wenno agpampanday iti linteg nga agtignay maitunos iti pagayatanna. (Neh. 2:4-8) Ngem no ipalubosna nga 'agsagabatayo maigapu iti kinalinteg,' dua a banag ti masigu- radotayo. (1 Ped. 3:14) Umuna, ikkannatayo ti Dios iti bileg nga agibtur. (1 Cor. 10:13) Maikadua, dagiti bumusbusor 'saanda a mapasardeng' ti trabaho ti Dios. - Isa. 54:17. 14 Bimmaaw kadi ti regta dagiti apostol wenno kimmapuy ti determinasionda gapu iti pannakasapsaplitda? Saan a pulos! "Pimmanawda iti sanguanan ti San- hedrin, a maragragsakan." (Ara. 5:41) Apay a "maragragsakanda"? Sigurado a saan a maigapu iti ut-ot nga imbunga ti pannakasapsaplitda. Nagrag-oda gapu ta ammo- da a ti pannakaidadanesda ket maigapu iti panagtalinaedda a matalek ken Jehova ken iti panangsurotda kadagiti addang ti ulidanda a ni Jesus. - Mat. 5:11, 12. 15 Kas kadagiti kakabsattayo idi umuna a siglo, siraragsak nga agibturtayo no ag- sagabatayo maigapu iti naimbag a damag. (1 Ped. 4:12-14) Di kayat a sawen daytoy a kaay-ayotayo ti mapangtaan, maidadanes, wenno maibalud no di ket addaantayo iti nauneg a pannakapnek no masalimetmetantayo ti integridadtayo. Alaentay a pa- garigan ni Henryk Dornik, nga adu a tawen a nagib-ibtur iti naranggas a pannaka- trato iti sidong ti diktador a rehimen. Malagipna nga idi Agosto 1944, inkeddeng dagiti agtuturay nga isu ken ti kabsatna ket maipan iti kampo konsentrasion. Kinu- na dagiti bumusbusor: "Imposible a maguyugoytayo ida a mangaramid iti aniaman. Pagragsakanda ti matay." Inlawlawag ni Kabsat Dornik: "Diak kayat ti matay ngem ragsakek ti agsagaba buyogen ti tured ken dignidad maigapu iti kinamatalekko ken Jehova." - Sant. 1:2-4. Kitaem ti kahon a "Ni Gamaliel - Mararaem Kadagiti Rabbi," iti panid 41. 12, 13. (a) Ania ti imbalakad ni Gamaliel kadagiti kakaduana, ket ania ti inaramidda? (b) Kasano a mabalin a bumallaet ni Jehova agpaay kadagiti adipenna ita, ken ania ti ma- siguradotayo no ipalubosna nga 'agsagabatayo maigapu iti kinalinteg'? 14, 15. (a) Ania ti reaksion dagiti apostol iti pannakasapsaplitda, ken apay? (b) Mangisalay- sayka iti kapadasan a mangipakita a siraragsak nga agib-ibtur dagiti adipen ni Jehova.
NI GAMALIEL - MARARAEM KADAGITI RABBI 16 Awan ti tiempo a sinayang dagiti apos- tol iti panangituloyda iti trabahoda a pa- nangasaba. Iti tunggal aldaw "idiay templo ken iti binalaybalay," situtured nga intultu- loyda ti trabaho a 'panangipakaammo iti na- imbag a damag maipapan iti Kristo.' (Ara. 5:42) Dagitoy a naregta a manangaskasaba determinadoda a mangsaksi a naan-anay. Imutektekam ta indanonda ti mensaheda iti pagtaengan dagiti tattao, kas imbilin kada- kuada ni Jesu-Kristo. (Mat. 10:7, 11-14) Awan duadua a kasta ti wagasda a nangpunno iti Jerusalem kadagiti pannursuroda. Agdindi- namag ita dagiti Saksi ni Jehova gapu iti panangtuladda iti pamay-an dagiti apostol a nangasaba. No sarungkarantayo ti tung- gal balay iti teritoriatayo, silalawag nga ipak- pakitatayo a kayattayo a wanasen dayta a naan-anay tapno maikkan ti tunggal may- sa iti gundaway a dumngeg iti naimbag a damag. Binendisionan kadi ni Jehova ti mi- nisterio a panagbalaybalay? Wen! Minilion ti nangipangag iti mensahe maipapan iti Pa- garian iti daytoy tiempo ti panungpalan, ket adu ti damo a nakangngeg iti naimbag a da- mag idi adda Saksi a simmarungkar iti pag- taenganda. Ti Gamaliel iti libro nga Aramid ket kaaduan- na a naawagan kas Gamaliel a Panglakayen, ti apoko ni Hillel, a nangbuangay iti napampa- nuynoy kadagiti dua nga eskuelaan dagiti Fari- seo. Nangato ti saad ni Gamaliel iti Sanhedrin ken raraemen unay dagiti rabbi gapu ta isu ti kaunaan a naikkan iti pammadayaw a titulo a "Rabban." Kuna ti Mishnah: "Idi natay ni Rab- ban Gamaliel a Panglakayen, nagkupas ti da- yag ti linteg ken nagpukaw ti kinasin-aw ken ki- nasanto." Isu ket napadayawan gapu kadagiti nagduduma a panagbalbaliw nga agpaay iti pa- gimbagan dagiti tattao. Kuna ti Encyclopaedia Judaica: "Kapatgan kadagita ti desisionna a mangipalubos iti maysa a babai a makiasa- wa manen no la ket ta adda uray maysa a ma- kapaneknek a natayen ti asawana." Isu pay ti nangipaulog kadagiti linteg a mangsalaknib ka- dagiti assawa a babbai maibusor kadagiti awa- nan prinsipio nga assawa a lallaki kasta met ka- dagiti balo maibusor kadagiti awanan prinsipio nga annak. Imbagana met a dagiti napanglaw a Gentil ken napanglaw a Judio ket addaan iti ag- padpada a kalintegan nga agadas. Dagiti Kualipikado a Lallaki a Mangasikaso iti "Napateg a Banag" (Aramid 6:1-6) 17 Ita, adda di madmadlaw a peggad a mabalin a mangdadael iti kaipaspasdek a kongregasion. Ania dayta? Ti adu kadagiti adalan a mababautisaran ket dagiti sa- ngaili idiay Jerusalem, ken kayatda ti agsursuro iti ad-adu pay sakbay nga agawid- da kadagiti lugarda. Tapno maasikaso ti taraon ken dadduma pay a kasapulanda, sidadaan a nagidonar dagiti adalan nga agnanaed idiay Jerusalem. (Ara. 2:44-46; 4: 34-37) Iti daytoy a gundaway, adda timmaud a problema. "Saan a maik-ikkan dagiti balo a babbai [a Griego ti pagsasaoda] iti taraon a maiwarwaras nga inaldaw." (Ara. 6:1) Ngem saan a maliwliwayan dagiti balo a Hebreo ti pagsasaoda. No kasta, ti problema ket panangidumduma, a naglaka laeng a mangpataud iti nakaro a panna- kabingbingay ti kongregasion. Kitaem ti kahon a "Panangasaba 'iti Binalaybalay,' " iti panid 42. 16. Kasano nga impakita dagiti apostol a determinadoda a mangsaksi a naan-anay, ken ka- sano a matuladtayo ti pamay-anda a nangasaba? 17-19. Ania ti timmaud a problema a mabalin a mamagbibingaybingay iti kongregasion, ken ania ti imbilin dagiti apostol tapno marisut dayta?
42 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS 18 Dagiti apostol, nga agak-akem kas bagi a manarawidwid iti dumakdakkel a kongregasion, nabigbigda a saan a nainsiriban no 'baybay-anda ti sao ti Dios tap- no agiwarasda iti taraon.' (Ara. 6:2) Tapno marisut dagiti bambanag, binilinda da- giti adalan a sumapul iti pito a lallaki a "napno iti espiritu ken sirib" a mabalin a dutokan dagiti apostol iti daytoy a "napateg a banag." (Ara. 6:3) Kasapulan dagiti kualipikado a lallaki gapu ta ti trabaho ket saan laeng a panagiwaras iti taraon no di ket ramanenna pay ti panagiggem iti kuarta, panaggatang kadagiti suplay, ken naannad a panagilista wenno panagaramid iti rekord. Amin a lallaki a napili ket addaan iti Griego a nagan, a nalabit ad-adda a makaay-ayo kadagiti nabaybay-an a balo. Kalpasan ti nainkararagan a panangusigda kadagiti rekomendasion, dinu- tokan dagiti apostol dagiti pito a lallaki a mangasikaso iti daytoy a "napateg a banag." 19 Ti kadi pannakadutok dagiti pito a lallaki nga agiwaras iti taraon kayatna a sa- wen a saandan a kasapulan ti mangasaba? Saan! Ni Esteban ti maysa kadagiti napili. Natured ken napuersa ti panangsaksina. (Ara. 6:8-10) Maysa met ni Felipe kadagiti pito. Isu ket naawagan kas "ebanghelisador." (Ara. 21:8) Nalawag ngarud a dagiti pito ket nagtultuloy kas naregta a manangikaskasaba iti Pagarian. 20 Sursuroten dagiti adipen ni Jehova ita ti pagtuladan nga impasdek dagi- ti apostol. Iti biang dagiti lallaki a mairekomenda para iti annongen iti kon- gregasion, masapul nga iparparangarangda ti nadiosan a sirib ken ipakpakitada nga agtigtignay kadakuada ti nasantuan nga espiritu. Iti panangiturong ti Bagi a Mabalin a naragpat dagitoy a lallaki dagiti kualipikasion para kadagiti agserbi kas pangla- kayen, gapu ta ti panangtaming kadagitoy a "napateg a banag" ket serioso a responsabilidad. Nupay kasta, saan a dinakamat ti Kasuratan no kaano a nangrugi a nadutokan dagiti ma- nangaywan iti kongregasion kas panglakayen. 20. Kasano a sursuroten dagiti adipen ti Dios ita ti pagtuladan nga impasdek dagiti apos- tol? PANANGASABA "ITI BINALAYBALAY" Iti laksid ti panangiparit ti Sanhedrin iti trabahoda a panangasaba, nagtultuloy dagiti adalan a nanga- saba ken nangisuro iti 'inaldaw idiay templo ken iti binalaybalay.' (Ara. 5:42) Ania ti eksakto a kaipapa- nan ti sasao nga "iti binalaybalay"? Iti orihinal a Griego, ti literal a kaipapanan ti sasao a kat oikon ket "iti tunggal balay." Kuna ti sumag- mamano a managipatarus a ti pannakausar ti sao a ka·ta ipasimudaagna a nangasaba dagiti adalan iti tunggal balay. Kasta met laeng ti kaipapanan ti ka·ta a nausar iti Lucas 8:1. Iti dayta a teksto, maba- satayo a nangasaba ni Jesus "kadagiti siudad ken purpurok." Iti Aramid 20:20, nausar ti plural a kat oikous. Ki- nuna ni apostol Pablo kadagiti Kristiano a manangay- wan: 'Saanak a nagkedked . . . a nangisuro kadakayo iti publiko ken iti binalaybalay.' Adda dagiti mangibag- baga a ti laeng panangisuro kadagiti pagtaengan da- giti panglakayen ti tuktukoyen ni Pablo. Ngem saan nga umiso dayta kas ipasimudaag ti sumaruno a ber- sikulo: "No di ket naan-anay nga inlawlawagko ka- dagiti Judio ken Griego a masapul nga agbabawida, agdayawda iti Dios, ken mamatida ken Apotayo a Je- sus." (Ara. 20:21) Dagiti kapammatian ni Pablo ket nagbabawi ken namatin ken Jesus. Nalawag ngarud a ti panangasaba ken panangisuro iti binalaybalay ket mainaig iti panangasaba kadagiti di manamati.
Manarawidwid, dagiti lallaki a makaragpat ka- dagiti Nainkasuratan a kualipikasion ket madu- tokan nga agserbi kas panglakayen wenno mi- nisterial nga adipen iti kongregasion. (1 Tim. 3: 1-9, 12, 13) Maikuna a dinutokan ti nasantuan nga espiritu dagidiay makaragpat kadagiti kua- lipikasion. Adu a napateg a banag ti asikasuen dagitoy a nagaget a lallaki. Kas pagarigan, ma- balin nga iyurnos dagiti panglakayen ti panang- tulong kadagiti matalek a lallakay ken babbaket a talaga nga agkasapulan. (Sant. 1:27) Okupa- do unay ti dadduma a panglakayen iti panagi- bangon kadagiti Kingdom Hall, panangorganisar kadagiti kombension, wenno pannakipagtraba- ho iti lokal a Hospital Liaison Committee. Adu a responsabilidad ti as-asikasuen dagiti ministe- rial nga adipen a saan a direkta a mainaig iti pa- nagipastor wenno panagisuro. Nasken a di liwa- yan dagita a kualipikado a lallaki ti inted ti Dios nga annongenda a mangikasaba iti naimbag a damag maipapan iti Pagarian bayat nga as-asi- kasuenda dagiti responsabilidadda iti kongrega- sion. - 1 Cor. 9:16. "Nagtultuloy a Naisaknap ti Sao ti Dios" (Aramid 6:7) Kas kadagiti apostol, mangaskasabatayo "iti binalaybalay" 21 Babaen ti tulong ni Jehova, napagballigian ti kaipaspasdek a kongregasion ti pannakaidada- nes manipud kadagiti bumusbusor ken ti problema a mabalin a mamagbibingay- bingay iti kongregasion. Nabatad ti pamendision ni Jehova, ta adda a mabasatayo: "Nagtultuloy a naisaknap ti sao ti Dios, ket immadu nga immadu ti bilang dagiti adalan idiay Jerusalem. Adu met a papadi ti nagbalin a manamati." (Ara. 6:7) May- sa laeng daytoy kadagiti irarang-ay a nadakamat iti libro nga Aramid. (Ara. 9:31; 12:24; 16:5; 19:20; 28:31) Saan kadi a maparparegtatayo met ita no madamagtayo ti panagrang-ay ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian kadagiti dadduma a paset ti lubong? 22 Idi umuna a siglo C.E., saan a nagsardeng a mangidaddadanes dagiti maka- pungpungtot a lider ti relihion. Mabiit idin a mangrugi dagiti agsasaruno a pana- ngidadanes. Di nagbayag, naglak-am ni Esteban iti nakaro nga ibubusor, kas ilaw- lawag ti sumaruno a kapitulo. Idi umuna a siglo, naikkan dagiti kualipikado a lallaki iti autoridad a mangdutok kadagi- ti agbalin a panglakayen. (Ara 14:23; 1 Tim. 5:22; Tito 1:5) Ita, dinutokan ti Bagi a Manara- widwid dagiti manangaywan iti sirkito a mangdutok kadagiti panglakayen ken ministerial nga adipen. 21, 22. Ania ti mangipakita a binendisionan ni Jehova ti kaipaspasdek a kongregasion?
B E N N E G 2 ˙ A R A M I D 6 : 8 - 9 : 4 3 "NANGRUGI TI NAKARO A PANNAKAIDADANES TI KONGR EGASION" AR AMID 8:1 Impalubos kadi dagiti Kristiano idi umuna a siglo a dagiti kumarkaro nga ibubusor ti mangpasardeng kadakuada a mangikasaba iti Pagarian ti Dios? Saan. Iti daytoy a benneg, maammuantayo a ti nakaro a pannakaidadanes ket nagresulta ketdi iti pannakaisaknap ti trabaho a panangasaba.
K A P I T U L O 6 Ni Esteban - "Napno iti Pabor ken Pannakabalin ti Dios" Ti masursurotayo iti natured a panangsaksi ni Esteban iti Sanhedrin Naibatay iti Aramid 6:8-8:3 NAISAKLANG ni Esteban iti Sanhedrin. Iti nangayed a pasdek, a nalabit asi- deg iti templo idiay Jerusalem, nakapuesto dagiti 71 a lallaki kadagiti tugaw a sinan-arko ti pannakaurnosna. Naguummong dagiti miembro daytoy a pa- ngukoman tapno usigenda ni Esteban. Nabileg ken napigsa ti impluensia dagiti ukom, a ti kaaduan kadakuada ket saan a mangraraem iti daytoy nga adalan ni Jesus. Kinapudnona, ti Nangato a Padi a ni Caifas ti na- ngummong kadakuada. Isu idi ti nangidaulo iti Sanhedrin a nangikeddeng iti pannakapapatay ni Jesus sumagmamano a bulan sakbayna. Nagbuteng kadi ni Esteban? 2 Iti dayta a gundaway, adda nakaskasdaaw iti langa ni Esteban. Idi mi- natmatan dagiti ukom, nakitada a ti rupana ket "kasla rupa ti anghel." (Ara. 6:15) Mensahe ni Jehova a Dios ti aw-awiten dagiti anghel isu a kalmado ken awan panggapuanda nga agbuteng. Kasta ti rikna ni Esteban. Nadlaw met dayta uray dagidiay napnuan gura nga ukom. Kasano a nakapagtalina- ed a kalmado ni Esteban? 3 Adu ti masursuro dagiti Kristiano ita iti sungbat dayta a saludsod. Nas- ken nga ammuentayo met no apay a naipasango ni Esteban iti kasta a nari- gat a situasion. Kasano ti panangidepensana iti pammatina? Ken kasanota- yo a matulad? "Sinugsoganda Dagiti Tattao" (Aramid 6:8-15) 4 Naammuantayon a nagpateg ti akem ni Esteban iti kaipaspasdek a kon- gregasion Kristiano. Iti napalabas a kapitulo daytoy a libro, naadaltayo nga isu ket maysa kadagiti pito a napakumbaba a lallaki a sidadaan a tumulong kadagiti apostol no kasapulan. Ad-adda pay a maapresiartayo ti kinapakum- babana no usigentayo dagiti sagut nga inted ti Dios kenkuana. Mabasatayo iti Aramid 6:8 nga isu ket nakaaramid kadagiti "dadakkel a pagilasinan ken nakaskasdaaw a bambanag" a kas iti inaramid ti dadduma nga apostol. 1-3. ti reaksionna iti dayta? (b) Ania dagiti saludsod nga usigentayo? 4, 5. "napno iti pabor ken pannakabalin ti Dios" ni Esteban? (a) Ania a nakaam-amak a situasion ti nakaipasanguan ni Esteban, ngem ania (a) Apay a nagpateg ti akem ni Esteban iti kongregasion? (b) Iti ania a wagas a 45
"Idi nangngegda daytoy, nakapungtotda iti pusoda ket nagngarietda kenkuana." - Aramid 7:54
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" Naikuna pay nga isu ket "napno iti pabor ken pannakabalin ti Dios." Ania ti kayat a sawen dayta? 5 Ti Griego a sao a naipatarus kas "pabor . . . ti Dios" ket mabalin met a maipata- rus kas "kinasayaat." Nabatad a nasingpet ken naemma ni Esteban isu a kaykayat dagiti tattao. Adu kadagiti agdengdengngeg kenkuana ti naallukoy ken nakombin- sir ta naimpusuan ti panagsasaona ken makitada nga agpaay iti pagimbaganda ti isursurona. Isu ket napno iti pannakabalin gapu ta sipapakumbaba a nagpaida- lan iti espiritu ni Jehova. Imbes a pagpannakkelna dagiti sagut ken abilidadna, in- turongna amin a dayaw ken Jehova ken impakitana ti naayat a pannakaseknanna kadagiti tattao a dumdumngeg kenkuana. Di ngarud pakasdaawan a ni Esteban ket imbilang dagiti bumusbusor kas pangta! 6 Adda dagiti lallaki a simmupiat ken Esteban ngem "saanda a maabak ti sirib ken ti espiritu a mangtigtignay kenkuana nga agsao." Gapu ta saanda a nagballi- gi, "sililimed a kinombinsirda" ti sumagmamano a lallaki tapno akusaranda day- toy awan basolna a pasurot ni Kristo. 'Sinugsoganda dagiti tattao,' dagiti lallakay, ken dagiti eskriba, tapno puersado a maipan ni Esteban iti Sanhedrin. (Ara. 6:9- 12) Dua ti akusasion kenkuana dagiti bumusbusor: Padpadaksenna ni Moises ken ti Dios. Kadagiti ania a pamay-an? 7 Kuna dagiti mangak-akusar a padpadaksen ni Esteban ti Dios gapu ta nagsao maibusor iti "nasantuan a lugar" - ti templo idiay Jerusalem. (Ara. 6:13) Kunada a tabtabbaawanna ni Moises gapu ta nagsao iti maibusor iti Mosaiko a Linteg. Bi- nalbaliwanna kano dagiti kostumbre nga inyallawat ni Moises. Nagdagsen dayta a pammabasol ta dagiti Judio iti daydi a tiempo kasta unay ti panangipategda iti templo, kadagiti detalye ti Mosaiko a Linteg, ken iti adu a berbal a tradision nga in- naynayonda iti dayta a Linteg. Gapuna, naakusaran ni Esteban kas napeggad a tao a maikari a mapapatay! 8 Nakalkaldaang ta us-usaren dagiti relihioso a tattao dagiti kasta a taktika tap- no parigatenda dagiti adipen ti Dios. Agingga iti kaaldawantayo, dagiti relihioso a bumusbusor sugsugsoganda no dadduma dagiti agtuturay tapno idadanesda da- giti Saksi ni Jehova. Ania ti aramidentayo no maipasangotayo kadagiti ulbod a pammabasol? Adu ti masursurotayo ken Esteban. Situtured a Panangsaksi iti "Nadayag a Dios" (Aramid 7:1-53) 9 Kas nadakamat iti rugrugi daytoy a kapitulo, kalmado ti langa ni Esteban, kas iti rupa ti maysa nga anghel, bayat nga ak-akusaranda. Ita, kimmita kenkuana ni Ti dadduma kadagiti bumusbusor ket kameng ti "Sinagoga ti Nawayawayaan a Tattao." Ma- balin a dagitoy dagidiay tiniliw idi dagiti Romano sa nawayawayaanda idi agangay, wenno nalabit agserserbida idi kas ad-adipen ngem nawayawayaandan ken nagbalinda a proselita. Naggapu idiay Cilicia ti dadduma, kas ken Saulo a taga-Tarso. Saan a dinakamat ti salaysay no maysa ni Saulo kadagiti taga-Cilicia a saan a makadaer iti sirib ken espiritu ni Esteban. 6-8. napateg ti ulidan ni Esteban para kadagiti Kristiano ita? 9, 10. Ania ti kuna dagiti kritiko maipapan iti argumento ni Esteban idi naisaklang iti Sanhedrin, ken ania ti nasken a laglagipentayo? (a) Ania ti dua nga akusasion dagiti bumusbusor ken Esteban, ken apay? (b) Apay a 47
48 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Caifas sa kinunana: "Agpayso kadi ti ibagbagada?" (Ara. 7:1) Iti dayta a gundaway, nagsao ni Esteban! 10 Binabalaw ti dadduma a kritiko ti palawag ni Esteban, a kunada nga uray no nakaat-atiddog, saanna a nasungbatan dagiti akusasion maibusor kenkuana. Ngem iti kinapudnona, nangipasdek ni Esteban iti nagsayaat nga ulidan no kasa- notayo a 'nakasagana a mangidepensa' iti naimbag a damag. (1 Ped. 3:15) Laglagi- pem a napabasol ni Esteban a padpadaksenna ti Dios babaen ti panagsaona mai- busor iti templo ken padpadaksenna ni Moises babaen ti panagsaona maibusor iti Linteg. Ti sungbat ni Esteban ket sumario ti tallo a periodo iti pakasaritaan ti Is- rael, nga addaan iti sumagmamano a punto a naipaganetget a naimbag. Saggaysa- entayo nga usigen dagitoy. 11 Panawen dagiti patriarka. (Ara. 7:1-16) Inrugi ni Esteban ti palawagna babaen ti panangdakamatna ken Abraham, a raraemen dagiti Judio gapu iti pammatina. Bayat ti panangilawlawagna iti daytoy a napateg a topiko a pagtutunosanda, impa- ganetget ni Esteban a ni Jehova, "ti nadayag a Dios," ket immuna a nagparang ken Abraham idiay Mesopotamia. (Ara. 7:2) Kinapudnona, ganggannaet ni Abraham idiay Naikari a Daga. Idi tiempo ni Abraham, awan pay ti templo wenno ti Mosaiko a Linteg. Kasano koma a maipapilit ti siasi- noman a ti kinamatalek iti Dios ket nasken a kanayon nga agpannuray iti templo wenno kadagiti linteg? ITI ANIA NGA ANAG A "MARTIR"? Iti Ingles, ti sao a "martyr" ("martir" iti Iloko) ket naadaw iti Griego a termino a martys, a "sak- si" ti kayatna a sawen - daydiay nakaimatang iti maysa nga aramid wenno pasamak. Ngem saan la a dayta ti kayat a sawen ti Griego a termino. Kasta met, ti sao a martys a nausar iti Biblia ket "aktibo," kuna ti maysa a Griego a lexicon, "a ma- kiddaw a mangisalaysay iti nakita ken nangngeg- na, ken mangibaga iti ammona." Addaan ti amin a pudno a Kristiano iti obligasion a mangikasaba iti ammoda maipapan ken Jehova ken kadagiti panggepna. (Luc. 24:48; Ara. 1:8) Iti Kasuratan, naawagan ni Esteban kas "saksi" gapu iti panag- saona maipapan ken Jesus. - Ara. 22:20, King- dom Interlinear. 12 Ni Jose a kaputotan ni Abraham ket raraemen met unay dagiti agdengdengngeg ken Esteban, ngem impalagip ni Esteban a dagiti kakabsat a mismo ni Jose, ti amma dagiti tribu ti Israel, indadanesda dayta a nalinteg a tao ken inlakoda kas adipen. Ngem isu ti inusar ti Dios a nangispal iti Is- rael idi dimteng ti bisin. Awan duadua nga ammo ni Esteban dagiti pagpadaan da Jose ken Jesu-Kristo, ngem saanna a dinakamat dagita tapno itultuloy ti tallaong ti dumngeg kenkuana aginggat' mabalin. Dagidiay makiraman iti Nakristianuan a pana- ngasaba ket masansan a maipasango iti ibubu- sor, pannakaaresto, pannakasapsaplit, ken uray ipapatay. Gapuna, sipud idi maikadua a sig- lo C.E., ti termino a "martir" agaplikar met iti day- diay agsagaba kadagiti rigat imbes a tallikudan- na ti pammatina. Iti dayta nga anag a maawagan ni Esteban kas ti umuna a Kristiano a martir. Nu- pay kasta, idi damo, maibilang a martir ti maysa a tao gapu ta nangasaba, saan a gapu ta napa- patay. 13 Panawen ni Moises. (Ara. 7:17-43) Adu ti imbaga ni Esteban maipapan ken Moises. Nainsiriban dayta yantangay Saduceo ti adu a miembro ti Sanhedrin. Kadagiti amin a libro iti Biblia, dagiti laeng insurat ni Moi- 11, 12. (a) Kasano nga inusar a sieepektibo ni Esteban ti ulidan ni Abraham? (b) Apay a dina- kamat ni Esteban ni Jose? 13. Kasano a pinaneknekan ti palawag ni Es- teban maipapan ken Moises a saan a pudno da- giti ipabpabasolda kenkuana, ken ania a punto ti imbatad daytoy?
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" ses ti patien dagiti Saduceo. Laglagipem met a napabasol ni Esteban iti panangpa- dakes ken Moises. Dagiti sasao ni Esteban direkta a sinungbatanna dayta a pam- mabasol ta impakitana a dakkel ti panagraemna ken Moises ken iti Linteg. (Ara. 7:38) Imbagana nga idi agtawen ni Moises iti 40, isu ket linaksid met dagidiay in- kagumaanna nga ispalen. Nasurok nga 40 a tawen kalpasanna, namin-adu a ki- naritda ti autoridadna a mangidaulo. Iti kasta, in-inut nga imbatad ni Esteban ti napateg a punto: Dagiti adipen ti Dios maulit-ulit a linaksidda dagidiay dinutokan ni Jehova a mangidaulo kadakuada. 14 Impalagip ni Esteban kadagiti dumdumngeg kenkuana nga impadto idi ni Moi- ses nga addanto propeta a kas ken Moises a tumaud iti Israel. Siasino dayta, ken awaten ngata dagiti tattao? Sinungbatan dayta ni Esteban iti konklusionna. Adda sabali pay a punto nga imbatadna: Nasursuro ni Moises a ti aniaman a disso ket mapagbalin a nasantuan, kas iti disso nga ayan ti umap-apuy a bassit a kayo a na- kisaritaan kenkuana ni Jehova. No kasta, maymaysa laeng kadi a pasdek, kas ti templo idiay Jerusalem, ti mabalin a pagdaydayawan ken Jehova? Kitaentayo. 15 Ti tabernakulo ken ti templo. (Ara. 7:44-50) Impalagip ni Esteban iti Sanhedrin a sakbay nga adda nabangon nga aniaman a templo idiay Jerusalem, ti Dios bini- linna ni Moises a mangbangon iti tabernakulo - maysa a mayakar-akar ken sinan- tolda a pasdek a pagdaydayawan. Siasino koma ti mangibaga a ti templo ket napat- pateg ngem iti tabernakulo a nagdaydayawan a mismo ni Moises? 16 Idi binangon ni Solomon ti templo idiay Jerusalem idi agangay, isu ket inwan- wan ti Dios a mangipakaammo iti napateg a leksion iti kararagna. Kinuna ni Este- ban a "saan nga agnanaed ti Kangatuan kadagiti balay nga inaramid ti ima." (Ara. 7:48; 2 Cron. 6:18) Mabalin nga agusar ni Jehova iti templo tapno maibanag dagi- ti panggepna, ngem isu ket saan nga agnaed iti dayta. No kasta, apay koma a pa- nunoten dagiti agdaydayaw kenkuana a ti nadalus a panagdaydayaw ket agpannu- ray iti pasdek a binangon ti tao? Nabileg ti panangingudo ni Esteban iti daytoy nga argumentona babaen ti panagadawna iti libro ni Isaias: "Ti langit isu ti tronok, ken ti daga ti pagbatayan ti sakak. Ania a kita ti balay ti ibangonyo para kaniak? kuna ni Jehova. Wenno sadino ti lugar a paginanaak? Saan kadi nga inaramid ti imak amin dagitoy?" - Ara. 7:49, 50; Isa. 66:1, 2. 17 Iti panangusigmo kadagiti nasalaysayen a paset ti palawag ni Esteban iti San- hedrin, saanka kadi nga umanamong a sisisigo nga imbatadna a di umiso ti ka- babalin dagiti mangak-akusar kenkuana? Impakitana a ti panggep ni Jehova ket agtultuloy a matungtungpal ken saan nga agpannuray kadagiti tradision. Dagi- diay kasta unay ti panangipaganetgetda iti kinapateg ti nagpintas a patakder idiay Ti palawag ni Esteban ket naglaon iti impormasion a saan a masarakan iti amin a daddu- ma pay a paset ti Biblia, kas ti maipapan iti pannakaedukar ni Moises idiay Egipto, ti tawen- na idi damo a nagtalaw idiay Egipto, ken ti kapaut ti panagtalinaedna idiay Midian. 14. Iti palawag ni Esteban maipapan ken Moises, ania dagiti punto nga imbatadna? 15, 16. sar ni Esteban ti templo ni Solomon iti palawagna? 17. Kasano a ti palawag ni Esteban (a) imbatadna ti kababalin dagiti agdengdengngeg kenkuana ken (b) sinungbatanna dagiti akusasion maibusor kenkuana? (a) Apay a napateg ti tabernakulo iti argumento ni Esteban? (b) Kasano nga inu- 49
50 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS Jerusalem ken kadagiti napartuat a kostumbre ken tradision nga awan iti Mosaiko a Linteg saanda a natarusan ti intero a panggep ti Linteg ken ti templo! Ti palawag ni Esteban imbangonna daytoy a napateg a saludsod iti saan a direkta a pamay-an: Saan kadi a ti kasayaatan a panangraem iti Linteg ken iti templo ket babaen ti pa- nagtulnog ken Jehova? Wen, naidepensa ni Esteban dagiti aramidna iti kasayaatan a pamay-an gapu ta inaramidna ti amin a kabaelanna nga agtulnog ken Jehova. 18 Ania ti masursurotayo iti palawag ni Esteban? Kabesado ni Esteban ti Kasu- ratan. Umasping iti dayta, nasken a gagetantayo met nga adalen ti Sao ti Dios tap- no 'mausartayo a siuumiso ti sao ti kinapudno.' (2 Tim. 2:15) Adda met ti masur- surotayo iti nasayaat a kababalin ken kinataktika ni Esteban. Nakaul-ulpit dagiti agdengdengngeg kenkuana! Kaskasdi, inkagumaanna a taginayonen ti banag a pagtutunosanda babaen ti panangipamaysana kadagiti bambanag nga ipatpateg unay dagidiay a lallaki. Napnuan panagraem pay ti pannakisaritana kadakuada, nga inawaganna dagiti lallakay kas "amma." (Ara. 7:2) Nasken met nga idatagtayo dagiti kinapudno a linaon ti Sao ti Dios buyogen ti "kinaalumamay ken nauneg a panagraem." - 1 Ped. 3:15. 19 Nupay kasta, saantay a bumdeng a mangiranud kadagiti kinapudno a linaon ti Sao ti Dios uray no saan a magustuan dagiti tattao ti mensahetayo ken ditay pa- lag-anen ti mensahe maipapan iti panangukom ni Jehova. Maysa ni Esteban a na- sayaat nga ulidan. Awan duadua a naamirisna nga amin a pammaneknek nga indatagna iti Sanhedrin ket awan ti epektona kadagiti natangken ti panagpuspu- sona nga ukom. Gapuna, iti panagtignay ti nasantuan nga espiritu, inngudona ti palawagna babaen ti situtured a panangipakitana kadakuada nga awan ti nakai- dumaanda kadagiti ammada a nangilaksid ken Jose, Moises, ken kadagiti amin a mammadto. (Ara. 7:51-53) Kinapudnona, dagitoy nga ukom iti Sanhedrin ti nang- papatay iti Mesias, a ti iyaayna ket impadto ni Moises ken dagiti amin a propeta. Wen, sinalungasingda ti Mosaiko a Linteg iti kadaksan a pamay-an! "Apo Jesus, Awatem ti Espirituk" (Aramid 7:54-8:3) 20 Agburburek ti dara dagiti ukom ken urayda la nagngaretnget gapu iti di ma- kontra a kinapudno nga insawang ni Esteban. Ammo la ketdi daytoy a matalek a lalaki nga isu ket saan a maipakitaan iti asi, kas iti Apona a ni Jesus. 21 Kasapulan ni Esteban ti tured a mangibtur iti mapasamak kenkuana, ket awan duadua a napabileg iti kasta unay iti sirmata a siaasi nga impaay ni Jehova kenkuana. Nakita ni Esteban ti dayag ti Dios ken ni Jesus nga agtaktakder iti ma- kannawan ni Jehova! Bayat ti panangdeskribir ni Esteban iti sirmata, dagiti ukom inapputda dagiti lapayagda. Apay? Imbaga idi ni Jesus iti dayta met laeng a pangu- koman nga isu ti Mesias ket iti saan a mabayag, agtakder iti makannawan ni Ama- na. (Mar. 14:62) Pinaneknekan ti sirmata ni Esteban nga umiso ti kinuna ni Jesus. 18. Kadagiti ania a pamay-an a rumbeng nga ikagumaantayo a tuladen ni Esteban? 19. Kasano a situtured nga indatag ni Esteban iti Sanhedrin ti mensahe maipapan iti pa- nangukom ni Jehova? 20, 21. Ania ti reaksion ti Sanhedrin kadagiti sasao nga insawang ni Esteban, ket kasano a pinabileg ni Jehova ni Esteban?
NI ESTEBAN - "NAPNO ITI PABOR KEN PANNAKABALIN TI DIOS" Kinapudnona, dayta a Sanhedrin ti nangtraidor ken nangpapatay iti Mesias! Gapu iti dayta, sangsangkamaysada a dimmarup ken Esteban ket inuborda agingga a nagsat ti angesna. 22 Natay ni Esteban iti pamay-an nga umasping iti ipapatay ti Apona. Isu ket ad- daan iti natalinaay a puso, naan-anay a nagtalek ken Jehova, ken sidadaan a ma- makawan kadagiti mangpapatay kenkuana. "Apo Jesus, awatem ti espirituk," ki- nunana. Naisaona dayta gapu ta mabalin a masirsirmatana pay laeng ti Anak ti tao ken ni Jehova. Awan duadua nga ammo ni Esteban dagiti makaparegta a sa- sao ni Jesus: "Siak ti panagungar ken ti biag." (Juan 11:25) Kamaudiananna, di- rekta a nagkararag ni Esteban iti Dios iti napigsa a timek: "O Jehova, dika isingir kadakuada daytoy a basol!" Apaman a naisaona daytoy, isu ket naturogen ken pa- tay. - Ara. 7:59, 60. 23 Kadagiti pasurot ni Kristo, ni ngarud Esteban ti kaunaan a napapatay kas martir. (Kitaem ti kahon nga "Iti Ania nga Anag a 'Martir'?" iti panid 48.) Ngem na- kalkaldaang ta adda pay dagiti simmaruno kenkuana. Agingga iti kaaldawantayo, adda dagiti matalek nga adipen ni Jehova a pinapatay dagiti panatiko iti relihion, politika, ken dadduma pay a naulpit a bumusbusor. Ngem kas ken Esteban, awan ti panggapuantayo nga agbuteng. Agturturay itan ni Jesus kas Ari ken ar-arama- tennan ti nakaskasdaaw a pannakabalin nga inted kenkuana ni Amana. Awan ti makalapped kenkuana a mangpagungar kadagiti matalek a pasurotna. - Juan 5: 28, 29. 24 Naimatangan amin daytoy ti agtutubo a lalaki nga agnagan Saulo. Inanamo- nganna ti pannakapapatay ni Esteban, ken isu pay ti nangbantay kadagiti makin- ruar a kawes dagiti nangubor ken Esteban. Di nagbayag kalpasan dayta, indau- luanna ti agsasaruno a naulpit a panangidadanes. Ngem nagpaut ti positibo nga epekto ti ipapatay ni Esteban. Ti ulidanna ti nangpabileg pay ketdi kadagiti dad- duma a Kristiano nga agtalinaed a matalek ken mangikagumaan nga agballigi. Malaksid iti dayta, pinagbabawyan unay ni Saulo - a naawagan idi agangay kas Pablo - ti pannakainaigna iti pannakapapatay ni Esteban. (Ara. 22:20) Timmulong iti pannakapapatay ni Esteban, ngem naamirisna idi agangay: "Dati nga agsasao- ak maibusor iti Dios ken manangidadanes ken natangsitak." (1 Tim. 1:13) Nalawag a saan a pulos a nalipatan ni Pablo ni Esteban ken ti nabileg a palawagna iti day- di nga aldaw. Kinapudnona, ti dadduma kadagiti palawag ken surat ni Pablo ket maipapan kadagiti punto nga inlawlawag ni Esteban. (Ara. 7:48; 17:24; Heb. 9:24) Idi agangay, naan-anay a nasursuro ni Pablo a tuladen ti pammati ken kinatured ni Esteban, a "napno iti pabor ken pannakabalin." Ti saludsod, Kabaelantay ngata nga aramiden dayta? Saan a masinunuo no ti Sanhedrin ket inautorisaran ti linteg dagiti Romano a mangipa- tungpal iti sentensia a pannakapapatay. (Juan 18:31) Aniaman ti kasasaad, agparang a saan nga imbilin ti pangukoman ti pannakapapatay ni Esteban no di ket maigapu kadagiti ma- kapungtot a tattao. 22, 23. Ania dagiti pagpadaan ti ipapatay ni Esteban ken ti Apona, ken kasano a dagiti Kristiano ita ket kas ken Esteban nga awan ti panggapuanna nga agbuteng? 24. Apay nga adda pakainaigan ni Saulo iti pannakapapatay ni Esteban, ken ania ti su- magmamano a napaut nga epekto ti ipapatay daytoy a matalek a lalaki? 51
K A P I T U L O 7 Panangipakaammo iti "Naimbag a Damag Maipapan ken Jesus" Nangipasdek ni Felipe iti ulidan kas maysa nga ebanghelisador Naibatay iti Aramid 8:4-40 MAPASPASAMAKEN ti agsasaruno a nakaro a pannakaidadanes, ket ni Saulo rinugiannan a "ranggasan" ti kongregasion. Ti sao a "ranggasan" ket maysa nga ebkas nga iti orihinal a lengguahe deskribirenna ti nakaro a kinaranggas. (Ara. 8:3) Nagtatalaw dagiti adalan. Para kadagiti daddu- ma, kasla agballigi ni Saulo a mangibanag iti panggepna a mangikisap iti Kristianidad. Nupay kasta, adda di ninamnama a resulta ti pannakawara- wara dagiti Kristiano. Ania dayta? 2 Dagidiay naiwarawara inrugida nga 'ipakaammo ti naimbag a damag ti sao ti Dios' kadagiti lugar a nagkamanganda. (Ara. 8:4) Wen, ti panna- kaidadanes saanna a napaulimek dagiti adipen ti Dios no di ket nakatu- long iti ad-adda a pannakaipakaammo ti naimbag a damag! Saan a napa- nunot dagiti manangidadanes a ti panangpatalawda kadagiti adalan ket makatulong iti pannakaisaknap ti trabaho a panangikasaba iti Pagarian kadagiti adayo a teritoria. Kas makitatayto, adda napasamak iti moderno a panawen nga umarngi iti dayta. "Dagidiay Naiwarawara" (Aramid 8:4-8) 3 Maysa ni Felipe kadagidiay "naiwarawara." (Ara. 8:4; kitaem ti kahon a "Ni Felipe 'nga Ebanghelisador,' " iti panid 53.) Napan idiay Samaria, a maysa a siudad nga adu pay laeng ti saan a nakasabaan, ta imbilin idi ni Jesus kadagiti apostolna: "Saankayo a sumrek iti aniaman a siudad dagi- ti Samaritano; no di ket birokenyo laeng dagiti napukaw a karnero iti Isra- el." (Mat. 10:5, 6) Nupay kasta, ammo ni Jesus a naan-anay a makasaba- anto met laeng ti Samaria, ta sakbay ti iyuulina idiay langit, kinunana: Saan a ni apostol Felipe daytoy. Imbes ketdi, isu daytoy ni Felipe a nadakamat iti Ka- pitulo 5 daytoy a libro, a maysa kadagiti "pito a mararaem a lallaki" a nadutokan a mangorganisar iti inaldaw a panagiwaras iti taraon kadagiti Kristiano a balo idiay Je- rusalem a Griego ken Hebreo ti pagsasaona. - Ara. 6:1-6. 1, 2. Idi umuna a siglo, kasano a dagiti panangikagumaan a mangpasardeng ka- dagiti adipen ti Dios a mangikasaba iti naimbag a damag ket addaan iti positibo nga epekto? 3. maria, ngem ania ti impadto ni Jesus a mapasamak iti dayta a teritoria? (a) Siasino ni Felipe? (b) Apay nga adu pay laeng ti saan a nakasabaan idiay Sa- 52
PANANGIPAKAAMO ITI "NAIMBAG A DAMAG MAIPAPAN KEN JESUS" 53 "Dakayonto dagiti saksik idiay Jerusalem, iti intero a Judea ken Samaria, ken agingga iti kaadaywan a paset ti daga." - Ara. 1:8. 4 Nakita ni Felipe a ti Samaria ket "mabalinen nga anien." (Juan 4:35) Maka- pabang-ar ti mensahena kadagiti aggigian sadiay, ket nalaka laeng a maawatan- tayo no apay. Saan nga ugali dagiti Judio ti makilangenlangen kadagiti Sama- ritano, ken adu ti mangum-umsi pay ketdi kadakuada. Maisupadi iti dayta, naammuan dagiti Samaritano a ti mensahe maipapan iti naimbag a damag ket awan ti idaddadumana. Dakkel ngarud ti nakaidumaan dayta kadagiti akikid ti panagpampanunotna a Fariseo. Babaen ti naregta ken awanan panangidumdu- ma a panangasabana kadagiti Samaritano, impakita ni Felipe nga isu ket saan a naimpluensiaan iti panangidumduma dagidiay mangtagtagibassit kadakua- da. Di ngarud pakasdaawan a "nagimdeng" dagiti tattao ken Felipe. - Ara. 8:6. 5 Kas idi umuna a siglo, ti panangidadanes saanna met a napasardeng ti pa- nangasaba dagiti adipen ti Dios ita. Ti masansan a pannakapilit dagiti Kristia- no nga umakar iti sabali a lugar - iti man pagbaludan wenno iti sabali a pagi- lian - ket nakatulong ketdi iti pannakaidanon ti mensahe maipapan iti Pagarian 4. Ania ti epektona kadagiti Samaritano ti panangasaba ni Felipe, ken ania ti mabalin a makagapu iti dayta? 5-7. Mangtedka kadagiti pagarigan a ti pannakawarawara dagiti Kristiano ket nakatulong iti pannakaisaknap ti naimbag a damag. NI FELIPE NGA "EBANGHELISADOR" Napan ni Felipe idiay Samaria idi nawarawara dagi- ti pasurot ni Kristo gapu iti pannakaidadanes. Na- batad a nakipagtrabaho a sisisinged iti bagi a manarawidwid idi umuna a siglo ta "idi nadamag dagiti apos- tol idiay Jerusalem nga inawat dagiti taga-Samaria ti sao ti Dios, imbaon- da da Pedro ken Juan." Kas resulta- na, dagiti kabbaro a manamati sa- diay ket immawat iti awan bayadna a sagut ti nasantuan nga espiritu. - Ara. 8:14-17. Kalpasan dagiti salaysay a naila- nad iti Aramid kapitulo 8, naminsan pay a nadakamat ni Felipe. Agarup 20 a tawen kalpasan ti damo a pa- nangasaba ni Felipe, ni apostol Pab- lo ken dagiti kakaduana a nagdaliasat ket nagturong idiay Jerusalem iti ngudo ti maikatlo a panagdaliasat- na kas misionero. Idiay Tolemaida ti dimsaaganda. "Pimmanawkami iti simmaganad nga aldaw," kinuna ni Lucas, "ket nakadanonkami idiay Cesarea. Simrek- kami iti balay ni Felipe nga ebanghelisador, maysa kadagiti pito a napili a lallaki, ket na- kipagyankami kenkuana. Adda up- pat nga annakna a babbalasang nga agipadpadto." - Ara. 21:8, 9. Agparang a nagtalinaed ni Felipe iti teritoria a nakaibaonanna ken na- addaan iti pamilia sadiay. Adda ipas- pasimudaag ti panangdakamat ni Lucas kenkuana kas "ebanghelisa- dor." Us-usaren ti Kasuratan daytoy a termino a mangdeskribir kadagi- diay nangpanaw kadagiti pagtae- nganda tapno ikasabada ti naimbag a damag kadagiti lugar a saan pay a naas-asak. No kasta, nalawag a nag- talinaed ni Felipe a natibker ken naregta iti ministe- rio. Ti panagipadpadto dagiti uppat nga annakna a babbai ipasimudaagna nga insurona iti pamiliana ti panagayat ken panagserbi ken Jehova.
"Idi nakita ni Simon a naited ti espiritu babaen ti panangiparabaw dagiti apostol iti imada, nangitukon kadakuada iti kuarta." - Aramid 8:18
PANANGIPAKAAMO ITI "NAIMBAG A DAMAG MAIPAPAN KEN JESUS" kadagiti tattao iti dayta a lugar. Kas pagarigan, kabayatan ti Maikadua a Sanga- lubongan a Gubat, naaddaan dagiti Saksi ni Jehova iti naisangsangayan a gun- daway a mangasaba kadagiti kampo konsentrasion dagiti Nazi. Kuna ti maysa a Judio a nakasabaan dagiti Saksi sadiay: "Ti kinatibker ti pakinakem dagiti balud a Saksi ni Jehova ti nangkombinsir kaniak a naibatay iti Kasuratan ti pammatida. Dayta ti gapuna a nagbalinak met a Saksi." 6 Iti dadduma a kasasaad, uray dagiti manangidadanes ket nakasabaan a mismo ken impangagda met ti naimbag a damag. Kas pagarigan, idi nayakar ti Saksi nga agnagan Franz Desch iti kampo konsentrasion idiay Gusen, Austria, nayadalanna iti Biblia ti maysa nga opisial ti SS. Iladawam iti panunotmo ti rag- sak dagitoy a lallaki idi a kalpasan ti sumagmamano a tawen, nagkitada iti may- sa a kombension dagiti Saksi ni Jehova ket agpadadan a mangiwarwaragawag iti naimbag a damag! 7 Adda umarngi a pasamak idi immakar dagiti Kristiano iti sabali a pagilian gapu iti pannakaidadanes. Idi dekada 1970, kas pagarigan, inkapilitan nga im- makar idiay Mozambique dagiti Saksi a taga-Malawi isu a nakasabaanda dagi- ti umili sadiay. Nagtultuloy ti trabaho a panangasaba idiay Mozambique uray idi adda timmaud nga ibubusor. Kuna ni Francisco Coana: "Pudno a namin-adu a natiliw ken naaresto ti sumagmamano kadakami gapu iti panangasabami. Ngem gapu ta adu ti mangipangpangag iti mensahe maipapan iti Pagarian, am- momi a tultulongannakami ti Dios kas iti panangtulongna kadagiti Kristiano idi umuna a siglo." 8 Siempre, saan laeng a ti pannakaidadanes ti makagapu a rimmang-ay ti Kristianidad kadagiti sabali a pagilian. Kadagiti kallabes a dekada, dagiti pa- nagbalbaliw iti politika ken ekonomia linuktanna met dagiti gundaway tapno maiwaragawag ti mensahe maipapan iti Pagarian kadagiti tattao a nagduduma ti lengguahe ken pulida. Ti dadduma nga agnanaed kadagiti napanglaw a pagi- lian ken kadagiti lugar a pakapaspasamakan dagiti gubat ket immakar kadagi- ti nataltalged a lugar a sadiay a nayadalanda iti Biblia. Naluktan dagiti teritoria a ganggannaet ti pagsasaona gapu iti panagsangpet dagiti nagbakuit. Ikagkagu- maam kadi a kasabaan dagiti tattao "manipud iti amin a nasion, tribu, puli, ken lengguahe" iti teritoriayo? - Apoc. 7:9. "Ikkandak Met iti Daytoy a Pannakabalin" (Aramid 8:9-25) 9 Adu a milagro ti inaramid ni Felipe idiay Samaria. Kas pagarigan, nangpaim- bag kadagiti addaan iti pisikal a depekto ken nangparuar pay ketdi kadagiti da- kes nga espiritu. (Ara. 8:6-8) Adda maysa a tao a napaamanga kadagiti nami- lagruan a sagut a naited ken Felipe. Isu dayta ni Simon, maysa a mahiko a raraemen dagiti tattao nga uray la a kunkunada maipapan kenkuana: "Daytoy a tao ti Pannakabalin ti Dios." Ngem ita ta nasaksian ni Simon ti agpaypayso a 8. Kasano a nakatulong iti trabaho a panangasaba dagiti panagbalbaliw iti politika ken ekonomia? 9. Siasino ni Simon, ken ania ti nabatad a nakaallukoyanna a sumurot ken Felipe? 55
56 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS pannakabalin ti Dios, kas ipakita dagiti milagro nga inaramid ni Felipe, ni Si- mon ket nagbalin a manamati. (Ara. 8:9-13) Ngem nasubok dagiti motibo ni Simon idi agangay. Kasano? 10 Idi nadamag dagiti apostol ti irarang-ay ti trabaho idiay Samaria, imbaonda sadiay da Pedro ken Juan. (Kitaem ti kahon nga "Inusar ni Pedro 'Dagiti Tulbek ti Pagarian.' ") Idi nakasangpet dagiti dua nga apostol, impatayda dagiti imada kadagiti kabbaro nga adalan, ket immawatda a dagus iti nasantuan nga espiri- tu. Nasdaaw ni Simon idi nakitana daytoy. "Ikkandak met iti daytoy a pannaka- balin," kinunana kadagiti apostol, "tapno umawat iti nasantuan nga espiritu ti asinoman a pangiparabawak iti imak." Kayatna pay nga ikkan ida iti kuarta, a mangnamnama a magatangna daytoy a sagrado a pribilehio! - Ara. 8:14-19. 11 Natibker ken nalawag ti insungbat ni Pedro ken ni Simon. "Madadael koma ti pirakmo ken uray sika," kinuna ti apostol, "ta pinanunotmo a magatangmo ti awan bayadna a sagut ti Dios. Awan ti pasetmo wenno uray bingaymo iti daytoy a banag, ta saan a nalinteg ti pusom iti imatang ti Dios." Kalpasanna, indagadag ni Pedro ken ni Simon nga agbabawi sa agkararag iti Dios a dumawat iti pam- makawan. "Ipakaasim ken Jehova," kuna ni Pedro "a no mabalin, mapakawan koma ti dakes a panggep ti pusom ["dayta dakes a panunotmo," Ti Baro a Naim- Nabatad a dagiti kabbaro nga adalan iti dayta a tiempo ket gagangay a dinutokan ti espiritu, wenno immawat, iti nasantuan nga espiritu idi nabautisaranda. Daytoy ti nangted kadakuada iti gundaway a maaddaan iti namnama a makipagturay ken Jesus idiay langit kas ar-ari ken papadi. (2 Cor. 1:21, 22; Apoc. 5:9, 10; 20:6) Ngem iti daytoy a partikular a kasasaad, dagiti kab- baro nga adalan ket saan a napulotan idi nabautisaranda. Ti panangawat iti nasantuan nga espiritu ken kadagiti namilagruan a sagut a kakuyog dayta ket napasamak laeng kalpasan nga impatay da Pedro ken Juan ti imada kadagiti kabbaro a nabautisaran a Kristiano. 10. (a) Ania ti inaramid da Pedro ken Juan idiay Samaria? (b) Ania ti inaramid ni Simon idi nakitana dagiti kabbaro nga adalan nga immawat iti nasantuan nga espiritu idi impa- tay da Pedro ken Juan ti imada kadakuada? 11. Ania ti indagadag ni Pedro ken ni Simon, ket ania ti reaksion ni Simon? INUSAR NI PEDRO "DAGITI TULBEK TI PAGARIAN" Kinuna ni Jesus ken ni Pedro: "Itedkonto kenka da- giti tulbek ti Pagarian ti langit." (Mat. 16:19) Ania ti ka- yat a sawen ni Jesus? Ti panangdakamatna kadagiti "tulbek" ipasimudaagna a ni Pedro ti mangilukat iti pannakaammo ken kadagiti gundaway agpaay kada- giti nagduduma a grupo a sumrek iti Mesianiko a Pa- garian. Kaano nga inusar ni Pedro dagitoy a tulbek? ˘ Inusar ni Pedro ti umuna a tulbek idi Pentecos- tes 33 C.E. idi indagadagna kadagiti Judio ken kadagiti proselita nga agbabawi ken agpabauti- sarda. Agarup 3,000 ti nangaramid iti dayta ken naaddaanda iti namnama a makipagtawid iti Pa- garian. - Ara. 2:1-41. ˘ Nausar ti maikadua a tulbek di nagbayag kalpa- san ti pannakapapatay ni Esteban. Iti daytoy a kanito, impatay da Pedro ken Juan dagiti imada kadagiti nabiit pay a nabautisaran a Samari- tano. Kalpasan dayta, immawat iti nasantuan nga espiritu dagitoy a kabbaro a nakomberte. - Ara. 8: 14-17. ˘ Inusar ni Pedro ti maikatlo a tulbek idi 36 C.E. Iti dayta a tawen, inranudna kadagiti di nakugit a Gentil ti namnama a makipagtawid idiay langit. Napasamak daytoy idi kinasabaan ti apostol ni Cornelio, ti damo a di nakugit a Gentil a nagbalin a Kristiano nga adalan. - Ara. 10:1-48.
ITI ANIA NGA ANAG A "EUNUKO"? bag a Damag Biblia]." Nabatad a saan a dakes a tao ni Simon; kayatna nga arami- den ti umiso ngem adda la ngamin saan nga umiso a kapanunotanna idi. Gapu- na, nagpakpakaasi kadagiti apostol: "Agpa- kaasikayo ken Jehova para kaniak tapno saan koma a mapasamak dagiti imbagayo." - Ara. 8:20-24. 12 Agserbi a pakdaar kadagiti Kristiano ita ti panangbabalaw ni Pedro ken ni Si- mon. Kinapudnona, nabukel ti Ingles a ter- mino a "simony" ("simonia" iti Iloko) gapu iti daytoy a pasamak. Ti "simonia" tuktuko- yenna ti pananggatang wenno panagilako kadagiti saad, nangnangruna no relihion ti pagsasaritaan. Adu ti pagarigan ti kastoy nga aramid no iti pakasaritaan ti aposta- ta a Kakristianuan. Kinapudnona, kastoy ti kuna ti maikasiam nga edision ti The En- cyclopædia Britannica (1878): "No adalen ti pakasaritaan ti nalimed a panagibutos ka- dagiti Papa, makombinsir ti maysa nga es- tudiante nga awan a pulos ti eleksion a saan a namulitan iti simonia. Nagkaro, na- kababain, ken agdadata unay ti kaaduan kadagita." Ti Griego a termino a eu·noukhos, a naipa- tarus kas "eunuko," ket mabalin a tumukoy iti maysa a lalaki a nakapon wenno iti maysa a na- ngato ti saadna nga opisial iti palasio. Mabalin a nakapon dagiti opisial iti palasio a pangulo ti ha- rem (wenno dagiti assawa ken kamalala ti ari). Nupay kasta, ti panagpakapon ket saan a mai- kalikagum kadagiti dadduma nga opisial, kas iti agaw-awit iti kopa ti ari wenno ti agay-aywan iti gameng. Nabatad a kasta a kita ti opisial ti eunuko nga Etiope a binautisaran ni Felipe ta isu ti agay-aywan kadagiti gameng ti reyna. Ti Etiope ket maysa met a proselita - kayatna a sawen, saan a Judio ngem nagbalin a maysa kadagiti agdaydayaw ken Jehova. Kinapudnona, kagapgapuna laeng idiay Jerusalem tapno ag- daydayaw. (Ara. 8:27) Gapu iti daytoy, maikuna- tayo a saan a literal a eunuko ti Etiope, yan- tangay saan nga ipalubos ti Mosaiko a Linteg dagiti nakapon a lallaki nga agbalin a paset ti kongregasion ti Israel. - Deut. 23:1. 13 Nasken nga agannad dagiti Kristiano tapno saanda a makabasol iti simo- nia. Kas pagarigan, saanda koma nga ikagumaan ti manggun-od iti pabor baba- en ti panangtedda kadagiti nabuslon a sagut wenno nalabes a pammadayaw kadagiti manangaywan tapno laeng maaddaanda kadagiti kanayonan a pribile- hio iti kongregasion. Iti sabali a bangir, dagidiay adda iti kasasaad a mangted kadagiti pabor nasken nga agannadda, a dida mangipakita iti paboritismo ka- dagiti nababaknang. Agpada a maibilang a simonia dagita. Wen, amin nga adi- pen ti Dios ket masapul nga agtignay kas "nanumnumo," nga urayenda a ti espiritu ni Jehova ti mangdutok kadakuada kadagiti pribilehio iti uneg ti orga- nisasionna. (Luc. 9:48) Dagidiay 'agbirok iti bukodda a dayaw' ket awan ti lugar- da iti organisasion ti Dios. - Prov. 25:27. "Ammom Kadi ti Basbasaem?" (Aramid 8:26-40) 14 Ti anghel ni Jehova binilinna ni Felipe a surotenna ti dalan nga agturong 12. Ania ti "simonia," ken kasano a nagbalin dayta a silo iti Kakristianuan? 13. Kadagiti ania a pamay-an a masapul nga agannad dagiti Kristiano iti simonia? 14, 15. (a) Siasino ti "Etiope a eunuko," ken kasano a nasarakan ni Felipe? (b) Ania ti reaksion ti Etiope iti mensahe ni Felipe, ken apay a saan a dinadarasudos a tignay ti pa- nagpabautisarna? (Kitaem ti footnote.)
58 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS idiay Gaza manipud Jerusalem. No bilang ta saan nga ammo ni Felipe no apay a masapul a mapan sadiay, naammuanna ti makagapu idi nakitana ti eunuko nga Etiope a 'mangbasbasa a sipipigsa iti libro ni propeta Isaias.' (Kitaem ti ka- hon nga "Iti Ania nga Anag a 'Eunuko'?" iti panid 57.) Ti nasantuan nga espiritu ni Jehova ti nangtignay ken Felipe nga umasideg iti karuahe ti eunuko. Nagta- ray ni Felipe iti abay ti karuahe ket insaludsodna iti Etiope: "Ammom kadi ti basbasaem?" Insungbat ti Etiope: "Kasanok a maammuan no awan ti mangisu- ro kaniak?" - Ara. 8:26-31. 15 Ti Etiope inawisna ni Felipe a makikalugan iti karuahe. Naaddaanda la ket- di iti nagsayaat a saritaan! Nabayag a misterio idi no siasino ti "karnero" wen- no 'adipen,' a nadakamat iti padto ni Isaias. (Isa. 53:1-12) Ngem bayat ti panag- daliasatda, inlawlawag ni Felipe iti eunuko nga Etiope a natungpal dayta a padto ken Jesu-Kristo. Kas kadagiti nabau- tisaran idi Pentecostes 33 C.E., ti Etiope - a maysan a proselita - ammonan a dagus ti aramidenna. "Adda danum! Ania ti ma- kalapped kaniak a mabautisaran?" kinu- nana ken Felipe. Dagus a binautisaran ni Felipe ti Etiope! (Kitaem ti kahon a "Bau- tismo iti 'Danum.' ") Kalpasan dayta, ti es- piritu ni Jehova inturongna ni Felipe idiay Asdod ket intultuloyna sadiay nga inkasa- ba ti naimbag a damag. - Ara. 8:32-40. BAUTISMO ITI "DANUM" Kasano ti pannakabautisar ti maysa a Kris- tiano? Patien dagiti dadduma nga umdasen ti panangibukbok wenno panangiwarsi iti danum iti ulo ti maysa a tao. Nupay kasta, ti Etiope a eunuko ket nabautisaran iti "danum." Kuna ti salaysay: "Timmapog ni Felipe ken ti eunu- ko iti danum." (Ara. 8:36, 38) No umdasen ti basta panangibukbok wenno panangiwarsi iti danum, saan koman a nasken a sumardeng- da iti lugar nga adda danum. Immanay latta koman ti uray bassit laeng a danum, kas iti ma- laon ti botelia a lalat. Kinapudnona, mabalin nga adda kasta a botelia ti Etiope yantangay agdaldaliasat iti 'desierto a dalan.' - Ara. 8:26. Sigun iti A Greek-English Lexicon, nga in- surat da Liddell ken Scott, "itaneb, irareb" ti kayat a sawen ti Griego a termino a ba·ptizo a nakaadawan ti Ingles a termino a "bap- tize" ("bautisar" iti Iloko). Dagiti bautismo a nadakamat iti Biblia pasingkedanna ti kasta a kayulogan ti sao a "bautismo." Kuna ti Juan 3:23 a "nangbabautisar . . . [ni Juan] idiay Enon iti asideg ti Salim, ta adu ti danum sadiay." Umasping iti dayta, kastoy ti kuna ti salaysay maipapan iti pannakabautisar ni Jesus: "[Idi a ni Jesus] simmang-at manipud iti danum, nakitana a naglukat ti langit." (Mar. 1:9, 10) Ga- puna, dagiti pudno a Kristiano ket maitutop a mabautisaran babaen ti naan-anay a pannaka- itaneb iti danum. 16 Addaan dagiti Kristiano ita iti pribi- lehio a makiraman iti trabaho nga inara- mid ni Felipe. Masansan a maikasabada ti mensahe maipapan iti Pagarian iti di por- mal a pamay-an, kas no agbibiaheda. Iti adu a kasasaad, saan a naiparparna la- eng nga adda makasaritada a napudno ti panagpuspusona a tattao. Manamnama a kasta ta ibatad ti Biblia nga iturturong da- giti anghel ti trabaho a panangasaba tap- no ti mensahe ket maidanon "iti tunggal nasion ken tribu ken lengguahe ken ili." (Apoc. 14:6) Impadto ni Jesus ti panangi- Saan a dinadarasudos a tignay daytoy. Yanta- ngay ti Etiope ket maysan a proselita, addan am- mona iti Kasuratan, a pakairamanan dagiti pad- to a mainaig iti Mesias. Ita ta ammonan ti akem ni Jesus iti panggep ti Dios, saannan nga intung- tungkua ti agpabautisar. 16, 17. Ania ti akem dagiti anghel iti trabaho a panangasaba ita?
"Diosko, no siasinokaman, pangngaasim ta tulongannak" wanwan dagiti anghel iti trabaho a panangasaba. Iti pangngarigna maipapan iti trigo ken dakes a ruot, kinuna ni Jesus a kabayatan ti panagani - wenno ti pa- nungpalan ti sistema ti bambanag - "dagiti paraani [ket] isu dagiti anghel." Ki- nunana pay a dagitoy nga espiritu a parsua "urnongen ken ikkatendanto mani- pud iti Pagarianna ti amin a pakaigapuan ti pannakaitibkol ken dagiti tattao nga agar-aramid iti dakes." (Mat. 13:37-41) Iti dayta met la a tiempo, ummongen dagiti anghel dagidiay addaan iti namnama a makipagtawid iti Pagarian idiay langit sa kalpasanna ti "dakkel a bunggoy" ti "sabsabali a karnero," a kayat nga iserrek ni Jehova iti organisasionna. - Apoc. 7:9; Juan 6:44, 65; 10:16. 17 Kas pammaneknek a talaga a mapaspasamak daytoy, kuna ti dadduma ka- dagiti makaskasabaantayo nga ikarkararagda a tulongan koma ida ti Dios. Usi- gem ti maysa a kapadasan ti dua nga agibumbunannag a kadua ti bassit nga ubing. Idi tumengtengngan ti aldaw, agsardeng koman a mangasaba dagiti dua a Saksi, ngem magagaran unay ti ubing a mapan iti sumaruno a balay. Kina- pudnona, maymaysana a napan nagtuktok iti ridaw! Idi adda agkabannuag a babai a nanglukat iti ridaw, immasideg ti dua a Saksi ket kinasabaanda. Anian a siddaawda ta kinuna ti babai a kalkalpasna la nga inkararag nga adda koma sumarungkar a tumulong kenkuana a mangtarus iti Biblia. Nairugi nga- rud ti panangyadal iti Biblia! 18 Kas miembro ti kongregasion Kristiano, addaanka iti pribilehio a makipag- trabaho kadagiti anghel bayat nga ad-adda a sumaksaknap ita ti trabaho a pa- nangasaba. Pulos a saanmo koma a tagtagilag-anen dayta a pribilehio. Maadda- anka iti dakkel a rag-o no sipipinget nga itultuloymo nga ikasaba "ti naimbag a damag maipapan ken Jesus." - Ara. 8:35. 18. Apay a pulos a ditay tagtagilag-anen ti ministeriotayo?
K A P I T U L O 8 "Naaddaan ti Kongregasion . . . iti Panawen ti Talna" Nagbalin a naregta a ministro ti naulpit a manangidadanes a ni Saulo Naibatay iti Aramid 9:1-43 KASLA kumilaw ti langa dagiti nauyong a lallaki bayat nga umas-asideg- da iti Damasco. Adda nalidem a panggep nga ibanagda. Serkenda ti pag- taengan dagiti kabusbusorda unay nga adalan ni Jesus sada iruar ida a sirereppet nga ipan idiay Jerusalem tapno dusaen ida ti Sanhedrin. 2 Nakabasol idin iti pammapatay ti liderda a ni Saulo. Iti di pay naba- yag, binuya ken inanamonganna dagiti padana a panatiko a nangubor ken Esteban, a matalek nga adalan ni Jesus. (Ara. 7:57-8:1) Saan a kon- tento ni Saulo iti panangidadanesna kadagiti pasurot ni Jesus nga agna- naed idiay Jerusalem. Isu ket kasla sumsumged nga aluten a nakasaga- na a mamagramaram iti apuy ti panangidadanes. Kayatna a paksiaten ti ibilangna a peste a sekta a maawagan "ti Dalan." - Ara. 9:1, 2; kitaem ti ka- hon a "Ti Autoridad ni Saulo Idiay Damasco," iti panid 61. 3 Pagammuan lattan ta adda makasisirap a lawag a nanglakub ken Saulo. Nakita dagiti kakaduana ti lawag ngem saanda a nakauni gapu iti pannakakigtotda. Natumba ni Saulo ken saanen a makakita. Kalpa- sanna, nakangngeg iti timek manipud langit a nagkuna: "Saulo, Saulo, apay nga idaddadanesnak?" Nasdaaw ni Saulo ket insaludsodna: "Asino- ka, Apo?" Napalalo la ketdi ti pannakaklaat ni Saulo idi nangngegna ti sungbat: "Siak ni Jesus, nga idaddadanesmo." - Ara. 9:3-5; 22:9. 4 Ania ti masursurotayo kadagiti immuna nga imbaga ni Jesus ken ni Saulo? Kasanotayo a mabenepisiaran no repasuentayo dagiti pasamak iti panawen a pannakakomberte ni Saulo? Ken ania dagiti masursurotayo iti wagas a panangusar ti kongregasion iti panawen ti talna kalpasan ti pan- nakakomberte ni Saulo? "Apay nga Idaddadanesnak?" (Aramid 9:1-5) 5 Idi pinasardeng ni Jesus ni Saulo iti dalanna nga agpa-Damasco, kas- Kitaem ti kahon a "Ni Saulo a Fariseo," iti panid 62. 1, 2. Ania ti ranta ni Saulo idiay Damasco? 3, 4. (a) Ania ti napasamak ken Saulo? (b) Ania a salsaludsod ti usigentayo? 5, 6. Ania ti masursurotayo kadagiti sasao ni Jesus ken ni Saulo? 60
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" 61 toy ti insaludsodna: "Apay nga idaddadanesnak?" saan ket nga "Apay nga idad- dadanesmo dagiti adalak?" (Ara. 9:4) Wen, narikna a mismo ni Jesus dagiti suot a mapaspasaran dagiti pasurotna. - Mat. 25:34-40, 45. 6 No maidaddadaneska gapu iti pammatim ken Kristo, namnamaem nga ammo da Jehova ken Jesus ti kasasaadmo. (Mat. 10:22, 28-31) Mabalin a saan pay laeng nga ita ti panangikkat ni Jehova kadagiti pakasuotam. Laglagipem a naimatangan ni Jesus ti pannakiraman ni Saulo iti panangpapatay ken Esteban, ken nakitana ti panangserrek ni Saulo iti pagtaengan dagiti matalek nga adalan idiay Jerusalem sana ginuyod ida nga inruar. (Ara. 8:3) Kaskasdi, saan a bimmallaet ni Jesus iti daydi a tiempo. Nupay kasta, ni Jehova inusarna ni Kristo a mangted ken Esteban ken kadagiti dadduma pay nga adalan iti bileg a kasapulanda tapno makapagtali- naedda a matalek. 7 Maibturam met ti pannakaidadanes no aramidem dagiti sumaganad: (1) Determi- nadoka nga agtalinaed a matalek aniaman ti mapasamak. (2) Agpatulongka ken Jeho- va. (Fil. 4:6, 7) (3) Bay-am a ni Jehova ti agibales. (Roma 12:17-21) (4) Agtalekka nga ikkannaka ni Jehova iti bileg nga agibtur agingga nga ikkatenna dagiti pakasuotam. - Fil. 4:12, 13. 'Saulo, Kabsat, [ti] Apo . . . Imbaonnak' (Aramid 9:6-17) 8 Kalpasan ti panangsungbatna iti sa- ludsod ni Saulo nga, "Asinoka, Apo?" kinu- na ni Jesus: "Tumakderka ken mapanka iti siudad, ket maibaganto kenka ti masa- pul nga aramidem." (Ara. 9:6) Ti saanen a makakita a ni Saulo ket kinibinda nga impan iti pagdagusanna idiay Damasco, a sadiay a nagayunar ken nagkarkararag iti tallo nga aldaw. Kabayatanna, imbaga ni Jesus ti maipapan ken Saulo iti maysa nga adalan iti dayta a siudad, iti maysa a lalaki nga agnagan Ananias, a "naimbag ti paka- sarsaritaanna iti amin a Judio" nga agna- naed idiay Damasco. - Ara. 22:12. 9 Panunotem ti agduduma nga emosion a mabalin a narikna ni Ananias! Ti Ulo ti 7. Ania ti masapul nga aramidem tapno maibtu- ram ti pannakaidadanes? 8, 9. Ania ti mabalin a narikna ni Ananias mai- papan iti annongenna? TI AUTORIDAD NI SAULO IDIAY DAMASCO Kasano a naaddaan ni Saulo iti autoridad a mangaresto kadagiti Kristiano iti maysa a gang- gannaet a siudad? Ti Sanhedrin ken ti nangato a padi ket addaan iti autoridad a mangibaga iti umiso ken di umiso kadagiti Judio iti sadino- man, ken nabatad a ti bileg ti nangato a padi ramanenna ti autoridad a mangyawat kadagi- ti kriminal kadagiti bukodda a pagilian wenno iti sabali a pagilian a pakausigan wenno pa- kadusaanda. Gapuna, dagiti surat manipud iti nangato a padi kiddawenna ti pannakikooperar dagiti panglakayen kadagiti sinagoga idiay Da- masco. - Ara. 9:1, 2. Malaksid iti dayta, dagiti Romano inikkanda dagiti Judio iti kalintegan a mangipatungpal ka- dagiti bukodda a linteg. Daytoy ti makagapu no apay a naminlima nga impalak-am dagiti Judio ti "40 a daras kurang ti maysa" a pannakasapsap- lit ni apostol Pablo. (2 Cor. 11:24) Nadakamat met iti libro nga 1 Macabeo ti surat ti Romano a konsul nga agpaay ken Ptolemy VIII iti Egipto idi 138 B.C.E. Kastoy ti kuna ti surat: "No adda dagiti mangliliput nga aglibas iti Judea ken ag- kamang iti dagayo, yawatyo ida ken ni Simon a Nangato a Padi tapno madusada kas mayan- nurot iti linteg dagiti Judio." (1 Mac. 15:21) Idi 47 B.C.E., pinasingkedan ni Julius Caesar dagiti pribilehio a naited idi iti nangato a padi agraman ti kalinteganna a mangsungbat iti aniaman a sa- ludsod a tumaud mainaig kadagiti kostumbre dagiti Judio.
62 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS kongregasion, ti napagungar a ni Jesu-Kristo ket makisarsarita kenkuana a mismo ken adda naisangsangayan nga annongen nga ipapaaramidna. Maysa a pribilehio dayta ngem saan a kaskarina nga itungpal! Idi naibaga ken Ananias a nasken a kasaritana ni Saulo, kinunana: "Apo, nadamagko iti adu a tattao ti maipapan iti daytoy a lalaki, ti amin a panangdangranna kadagiti nasan- tuan a tattaom idiay Jerusalem. Immay ditoy nga addaan autoridad nga inted ti panguluen a papadi tapno arestuenna ti amin nga umaw-awag iti naganmo." - Ara. 9:13, 14. 10 Saan a tinubngar ni Jesus ni Ananias iti panangyebkasna iti rikriknana. Nangipaay ketdi ni Jesus iti nalawag nga instruksion ken pinakitaanna iti kon- 10. Ania ti masursurotayo maipapan ken Jesus iti pannakilangenna ken Ananias? NI SAULO A FARISEO Taga-Tarso ti "agtutubo a lalaki nga agnagan Sau- lo" a nadakamat iti salaysay ti Aramid maipapan iti pannakaubor ni Esteban. Tarso ti kabesera ti Cili- cia a probinsia ti Roma, nga adda iti abagatan ti Turkey iti moderno a panawen. (Ara. 7:58) Adu a Judio ti agnanaed iti day- ta a siudad. Sigun kadagiti bukodna a sursurat, ni Saulo ket 'nakugit iti mai- kawalo nga aldaw, nagtaud iti nasion ti Israel, iti tribu ni Benjamin, maysa a Hebreo a nayanak manipud kadagiti Hebreo; no maipapan iti linteg, may- sa a Fariseo.' Dayta ti makagapu no apay a mabalin a mararaem unay ni Saulo kas maysa a Judio! - Fil. 3:5. nga umili ti Roma ti pamilia ni Saulo. Aniaman ti ka- sasaad, dayta a pribilehio ti namagbalin iti pamiliada a prominente iti probinsiada. No kasta, kabesado ni Saulo ti kultura dagiti Judio, Griego, ken Romano gapu iti pamilia a nagtaudanna ken iti edukasion a nagun-odna. Mabalin nga idi awan pay 13 ti ta- wenna, nagdaliasat ni Saulo iti 840 a kilometro nga agturong idiay Je- rusalem tapno itultuloyna ti agadal sadiay. Iti dayta a siudad, nagadal ni Saulo iti sakaanan ni Gamaliel, ti mararaem unay a mannursuro iti tra- dision dagiti Fariseo. - Ara. 22:3. Agnanaed ni Saulo iti dakkel, na- rang-ay a siudad nga ayan ti adu a negosio ken sentro ti kultura da- giti Griego. Gapu ta dimmakkel idiay Tarso, ammona ti agsao iti Griego. Mabalin a nageskuela idi ubing pay iti eskuelaan dagiti Judio. Nasursuro ni Saulo ti agaramid iti tolda, a ga- gangay nga ar-aramiden dagiti tattao iti lugarda. Nalabit nga idi isu ket agtutubo pay, insuro kenkua- nan ni tatangna dayta a trabaho. - Ara. 18:2, 3. Ipalgak pay ti salaysay iti Aramid a nayanak ni Sa- ulo kas maysa nga umili ti Roma. (Ara. 22:25-28) Kayatna a sawen nga umili ti Roma ti maysa kadagiti kapuonanna. Ngem di ammo no kasano a nagbalin Dagita a kanayonan nga eduka- sion, nga umasping iti panagadal iti kolehio ita, ket mainaig iti pa- nagsursuro ken panangikabesa iti Kasuratan ken iti saan a naisurat a linteg dagiti Judio. Ni Saulo ket nalaing la ketdi nga estudiante ni Ga- maliel isu a mabalin a nasayaat a karera ti agur-uray idi kenkuana. Kas- toy ti insuratna idi agangay: "Mas aktiboak met idi a miembro ti Judaismo ngem iti adu a kailiak a kaedadko, ta adayo a naregregtaak a mangsurot kadagiti tradision dagidi ammak." (Gal. 1:14) Ti kina- regta ni Saulo iti tradision dagiti Judio ti namagbalin kenkuana a naulpit a manangidadanes iti kaipas- pasdek a kongregasion Kristiano.
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" siderasion ni Ananias babaen ti panangibagana no apay nga ipapaaramidna kenkuana daytoy a naisangsangayan a trabaho. Kinuna ni Jesus maipapan ken Saulo: "Pinilik daytoy a tao a mangipakaammo iti naganko kadagiti nasion ken kadagiti ari ken iti annak ni Israel. Ta ipakitakto kenkuana ti amin a banag a sagabaenna para iti naganko." (Ara. 9:15, 16) Dagus a nagtulnog ni Ananias iti bilin ni Jesus. Binirokna ti manangidadanes a ni Saulo sa kinunana kenkua- na: "Saulo, kabsat, ni Apo Jesus, a nagparang kenka iti dimmalanam, imbaon- nak tapno maisubli ti panagkitam ken mapnoka iti nasantuan nga espiritu." - Ara. 9:17. 11 Adda sumagmamano a banag nga ipakita dagiti pasamak nga adda pakai- naiganna ken Jesus, Ananias, ken Saulo. Kas pagarigan, siaaktibo nga iturtu- rong ni Jesus ti trabaho a panangasaba kas inkarina. (Mat. 28:20) Nupay saan a direkta a makisasao ni Jesus kadagiti tattao ita, iturturongna ti trabaho a pa- nangasaba babaen ti matalek nga adipen, a nangitalkanna kadagiti adipen iti balay. (Mat. 24:45-47) Babaen ti panangiwanwan ti Bagi a Manarawidwid, mai- babaon dagiti agibumbunannag ken payunir a mangbirok kadagidiay mayat nga agsursuro iti ad-adu pay maipapan ken Kristo. Kas nadakamat iti napala- bas a kapitulo, adu a kasta a tattao ti nangikararag iti pannarabay ti Dios ket nabirokan ida dagiti Saksi ni Jehova. - Ara. 9:11. 12 Nabendisionan ni Ananias gapu ta sitatallugod nga intungpalna ti anno- ngenna. Tungtungpalem met laeng kadi ti bilin a mangasaba uray no adda pa- nagamakmo? Adda dagidiay maamak a mangasaba iti binalaybalay ken maki- sarita kadagiti ganggannaet. Maysa a karit kadagiti dadduma ti panangasaba kadagiti tattao nga adda kadagiti lugar ti negosio, iti lansangan, wenno babaen ti telepono wenno surat. Ni Ananias naparmekna ti butengna ket naaddaan iti pribilehio a tumulong ken Saulo nga umawat iti nasantuan nga espiritu. Nag- balligi ni Ananias gapu ta nagtalek ken Jesus ken minatmatanna ni Saulo kas kabsatna. Kas ken Ananias, maparmektayo met ti butengtayo no agtalektayo nga iwanwanwan ni Jesus ti trabaho a panangasaba, no addaantayo iti empatia kadagiti tattao, ken no matmatantayo a posible nga agbalin a kakabsattayo uray dagiti kauuyongan a tattao. - Mat. 9:36. "Inkasabana . . . ti Maipapan ken Jesus" (Aramid 9:18-30) 13 Dagus a nagtignay ni Saulo mayannurot kadagiti nasursurona. Kalpasan Kaaduanna a dagiti sagut ti nasantuan nga espiritu ket mayallatiw babaen kadagiti apos- tol. Ngem iti daytoy a nagpaiduma a situasion, agparang nga inautorisaran ni Jesus ni Ana- nias a mangited kadagiti sagut ti espiritu ken ni Saulo. Kalpasan ti pannakakomberte ni Sa- ulo, isu ket nabayag bassit a saan a nakitimpuyog kadagiti 12 nga apostol. Ngem mabalin nga isu ket aktibo kabayatan dayta a tiempo. Ngem agparang a sinigurado ni Jesus nga ad- daan ni Saulo iti bileg a kasapulanna tapno maitungpalna ti annongenna a mangasaba. 11, 12. Ania ti masursurotayo kadagiti pasamak nga adda pakainaiganna ken Jesus, Ana- nias, ken Saulo? 13, 14. No mayad-adalanka iti Biblia ngem saanka pay a nabautisaran, ania ti masursu- rom iti ulidan ni Saulo? 63
64 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS ti pannakapaimbagna, nagpabautisar ken nakitimpuyog kadagiti adalan idiay Damasco. Ngem saan la a dayta ti inaramidna. "Dagus nga inkasabana kadagi- ti sinagoga ti maipapan ken Jesus, nga isu ti Anak ti Dios." - Ara. 9:20. 14 No mayad-adalanka iti Biblia ngem saanka pay a nabautisaran, kayatmo kadi a tuladen ni Saulo ket desididoka nga agtignay a mayannurot kadagiti na- sursurom? Pudno a napasamak a mismo ken Saulo ti milagro nga inaramid ni Jesus, ket awan duadua a nakatulong daytoy a nanggutugot kenkuana nga ag- tignay. Ngem adda met dagiti dadduma pay a nakakita kadagiti milagro nga ina- ramid ni Jesus. Kas pagarigan, adda maysa a grupo dagiti Fariseo a nangbuya iti panangpaimbag ni Jesus iti nagango nga ima ti maysa a lalaki, ken adu a Ju- dio ti makaammo iti panangpagungarna ken Lazaro. Kaskasdi, adu kadakuada ti nangyaleng-aleng latta ken binusorda pay ketdi ni Jesus. (Mar. 3:1-6; Juan 12: 9, 10) Iti kasumbangirna, nagbalbaliw ni Saulo. Apay a nagbalbaliw ni Saulo idinto ta dagiti dadduma ket saan? Gapu ta ad-adda a kabutengna ti Dios ngem ti tao ken apresiarenna unay ti asi nga impakita kenkuana ni Kristo. (Fil. 3:8) No kasta met laeng ti kaririknam, awan ti makalapped kenka a makiraman iti tra- baho a panangasaba ken mangragpat kadagiti kualipikasion iti bautismo. 15 Mailadawam kadi iti panunotmo ti pannakaklaat, pannakakigtot, ken pa- nagpungtot dagiti tattao idi inrugin ni Saulo nga ikasaba kadagiti sinagoga ti maipapan ken Jesus? "Saan kadi a daytoy ti tao a nangidadanes kadagiti taga- Jerusalem nga umaw-awag iti daytoy a nagan?" insaludsodda. (Ara. 9:21) Idi in- lawlawag ni Saulo no apay a nagbalbaliw ti kababalinna maipapan ken Jesus, "silalawag a pinaneknekanna a daytoy ti Kristo." (Ara. 9:22) Ngem ti lohika ket saan a kasla tulbek a maluktanna ti amin. Dina maruk-atan ti isip a nakawa- ran iti tradision ken puso a nareppet iti kinatangsit. Nupay kasta, saan a sim- muko ni Saulo. 16 Kalpasan ti tallo a tawen, dagiti Judio idiay Damasco busbusorenda pay laeng ni Saulo. Idi agangay, isu ket nagtutulaganda a patayen. (Ara. 9:23; 2 Cor. 11:32, 33; Gal. 1:13-18) Idi naammuan dayta ni Saulo, sililimed a pimmanaw iti dayta a siu- dad babaen ti panangikabilda kenkuana iti kuribot sada imbaba iti maysa a tawa iti pader ti siudad. Dagiti timmulong ken Saulo nga aglibas iti dayta a rabii ket ina- wagan ni Lucas kas "dagiti adalan [ni Saulo]." (Ara. 9:25) Agparang nga ipasimu- daag dagita a sasao nga uray kaskasano ket adda nangipangag iti panangaskasa- ba ni Saulo idiay Damasco ken nagbalinda a pasurot ni Kristo. 17 Idi damo nga insarsaritam iti pamiliam, gagayyemmo, ken kadagiti sabsa- bali ti maipapan kadagiti agkakaimbag a banag a nasursurom, mabalin a ni- namnamam nga awatenda ti nalawag a kinapudno a linaon ti Biblia. Nalabit nga adda dagiti nangipangag, ngem adu ti saan. Baka binusordaka pay ketdi da- giti kapamiliam. (Mat. 10:32-38) Nupay kasta, no itultuloymo a parang-ayen ti 15, 16. Ania ti inaramid ni Saulo idiay sinagoga, ken ania ti reaksion dagiti Judio idiay Damasco? 17. yo nga aramiden, ken apay? (a) Ania ti reaksion dagiti tattao iti kinapudno a linaon ti Biblia? (b) Ania ti itultuloyta-
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" abilidadmo a makirinnason manipud iti Kasuratan ken no taginayonem ti Na- kristianuan a konduktam, mabalin nga agbalbaliw ti panunot uray dagidiay bu- musbusor kenka. - Ara. 17:2; 1 Ped. 2:12; 3:1, 2, 7. 18 Idi simmangpet ni Saulo idiay Jerusalem, saan a patien dagiti adalan nga isu ket maysan nga adalan. Ngem idi pinasingkedan ni Bernabe a nagbalinen nga adalan ni Saulo, isu ket inawat met laeng dagiti apostol ken nakikadua ka- dakuada iti sumagmamano a tiempo. (Ara. 9:26-28) Naannad ni Saulo, ngem sa- anna nga imbain ti naimbag a damag. (Roma 1:16) Situtured a nangasaba idiay Jerusalem, ti mismo a lugar a nangyussuatanna iti nakaro a panangidadanes kadagiti adalan ni Jesu-Kristo. Di impagpagarup dagiti Judio idiay Jerusalem a maysan a Kristiano ti lalaki a ninamnamada a mangidaulo a mangikisap kada- giti Kristiano, isu a kayatda a patayen. "Idi naammuan daytoy dagiti kakabsat, impanda [ni Saulo] idiay Cesarea sa imbaonda idiay Tarso," kuna ti salaysay. (Ara. 9:30) Nagtulnog ni Saulo iti bilin nga inted ni Jesus babaen ti kongrega- sion. Gapuna, nabenepisiaran ni Saulo ken ti kongregasion. 19 Imutektekam ta ni Bernabe napanna tinulongan ni Saulo. Awan duadua a daytoy ti makagapu no apay a nagbalin a nasinged nga aggayyem dagitoy dua a naregta nga adipen ni Jehova. Kas ken Bernabe, sidadaanka kadi met a tumu- long kadagiti kabbaro iti kongregasion, a kaduaem ida a mangasaba ken tulo- ngam ida a rumang-ay iti naespirituan? Sibabaknang a magunggonaanka no aramidem dayta. No maysaka a kabbaro nga agibumbunannag iti naimbag a damag, tultuladem kadi ni Saulo ket awatem ti tulong a maipaay kenka? No makikaduaka kadagiti aduan kapadasan nga agibumbunannag, lumaingka iti ministerio, rumayray ti rag-om, ken maaddaanka kadagiti manayon a gagayyem. "Adu ti Namati" (Aramid 9:31-43) 20 Kalpasan ti pannakakomberte ni Saulo ken ti natalged nga ipapanawna, "naaddaan ti kongregasion iti intero a Judea, Galilea, ken Samaria iti panawen ti talna." (Ara. 9:31) Kasano nga inusar dagiti adalan dayta a nasayaat a tiempo? (2 Tim. 4:2) Kuna ti salaysay a "napabilegda." Dagiti apostol ken dagiti dadduma a responsable a kakabsat pinabilegda ti pammati dagiti adalan ken nangidaulo- da bayat a 'nagtultuloy nga immadu [ti kongregasion] gapu iti panagbutengda ken Jehova ken iti panangliwliwa kadakuada ti nasantuan nga espiritu.' Kas pagarigan, ginundawayan ni Pedro dayta a panawen tapno patibkerenna dagiti adalan idiay Lidda, maysa nga ili iti Tanap ti Sharon. Gapu kadagiti panagreg- getna, adu nga umili ti 'namati iti Apo.' (Ara. 9:32-35) Saan a nasinga dagiti ada- lan kadagiti personal a kalat no di ket impamaysada nga asikasuen ti maysa ken maysa ken ikasaba ti naimbag a damag. Kas resultana, 'nagtultuloy nga immadu' ti kongregasion. 21 Idi arinunos ti maika-20 a siglo, dagiti Saksi ni Jehova iti adu a lugar ket 18, 19. lan? (b) Kasanotay a matulad da Bernabe ken Saulo? 20, 21. Kasano nga inaprobetsar dagiti adipen ti Dios idi ken ita ti "panawen ti talna"? (a) Ania ti epekto ti panangpasingked ni Bernabe a ni Saulo ket maysan nga ada- 65
66 NAAN-ANAY NGA IKASABAM TI PAGARIAN TI DIOS simrek iti umasping a "panawen ti talna." Kellaat a nagpatingga dagiti rehimen a mangidaddadanes kadagiti adipen ti Dios iti las-ud ti adu a dekada, ken mai- palubosen ti mangasaba kadagiti dadduma a lugar a pakaiparparitan idi ti pa- nangasaba. Pinullo ribu a Saksi ti nangaprobetsar iti dayta a gundaway a ma- ngasaba iti publiko ket nagsayaat dagiti resultana. 22 Ap-aprobetsarem kadi ti wayawaya a tagtagiragsakem ita? No agnanaedka iti lugar nga addaan iti wayawaya iti relihion, kayatnaka a sulisogen ni Satanas a mangragpat iti material a kinabaknang imbes nga iyun-unam dagiti interes ti Pagarian. (Mat. 13:22) Dika pasinga. Usarem a nainsiriban ti aniaman a pana- wen ti talna a mabalin a tagtagiragsakem ita. Matmatam dagita kas gundaway a mangipaay iti naan-anay a panangsaksi ken mangpabileg iti kongregasion. Laglagipem a mabalin a kellaat nga agbaliw dagiti kasasaadmo. 23 Usigem ti napasamak iti adalan nga agnagan Tabita, wenno Dorcas. Isu ket agnanaed idiay Joppe, a maysa nga ili nga asideg iti Lidda. Inusar a nainsiri- ban daytoy a matalek a kabsat ti panawen ken sanikuana, ken "adu ti naimbag nga inaramidna ken tumultulong kadagiti napanglaw." Ngem bigla a nagsakit ket natay. Kasta unay ti leddaang dagiti adalan idiay Joppe, nangruna dagiti balo a tinultulonganna. Idi makasangpet iti balay a nakaimassayagan ni Tabita, adda milagro nga inaramid ni Pedro a saan pay nga inar-aramid idi dagiti apostol ni Jesu-Kristo. Nagkararag ni Pedro ket pinagungarna ni Tabita! Mailadawam kadi iti panunotmo no kasano karagsak dagiti balo ken dagiti dadduma nga adalan idi inayaban ida ni Pedro ket imparangna kadakuada ni Tabita a sibibiag? Awan duadua a dagitoy a pasamak ti nangpatibker kadakuada a mangsango kadagiti suot nga agur-uray kadakuada! Nagdinamag daytoy a milagro "iti intero a Joppe, ket adu ti namati iti Apo." - Ara. 9:36-42. Kasanom a matulad ni Tabita? 24 Adda dua a napateg a punto a masur- surotayo iti daytoy a makaparegta a salay- say maipapan ken Tabita. (1) Nakaab-ababa ti biag. Anian a nagpateg ngarud ti mangara- mid iti naimbag a nagan iti imatang ti Dios bayat a sibibiagtayo! (Ecl. 7:1) (2) Sigurado ti namnama a panagungar. Ammo ni Jehova ti adu a naimbag nga aramid ni Tabita isu a ginunggonaanna. Lagipennanto met ti napi- Kitaem ti kahon a "Ni Tabita - 'Adu ti Naimbag nga Inaramidna' " iti panid 67. 22. Kasanom a maaprobetsar ti wayawaya a tag- tagiragsakem? 23, 24. iti salaysay maipapan ken Tabita? (b) Ania koma ti determinasiontayo? (a) Ania dagiti punto a masursurotayo
"NAADDAAN TI KONGREGASION . . . ITI PANAWEN TI TALNA" 67 nget a panagtrabahotayo ken pagungarennatayo no kas pagarigan ta mataytayo sakbay ti Armagedon. (Heb. 6:10) Gapuna, agib-ibturtayo man iti "narigat a tiempo" wenno tagtagiragsakentayo ti "panawen ti talna," itultuloytayo nga ikasaba a naan- anay ti maipapan ken Kristo. - 2 Tim. 4:2. NI TABITA - "ADU TI NAIMBAG NGA INARAMIDNA" Ni Tabita ket kameng ti kongregasion Kristiano iti puerto nga ili ti Joppe. Isu ket ipatpateg dagi- ti kapammatianna gapu ta "adu ti naimbag nga inaramidna." (Ara. 9:36) Kas kadagiti Judio nga agnanaed kadagiti lugar a nagpupuniponan dagiti Judio ken Gentil, dua ti nagan ni Tabita - maysa iti Hebreo wenno Aramaiko ken maysa iti Griego wen- no Latin. Dorcas ti naganna iti Griego, ken "Tabita" iti Aramaiko. Agpada a "Gasela" ti kaipapanan dagita a nagan. (Ara. 9:39) Nakaugalian ni Tabita nga idaitan iti bado dagiti kakongregasionna. Dayta ti maysa a makagapu no apay nga isu ket impatpategda unay. Inyaramidanna ida iti makin-uneg a kawes ken ma- kinruar a kawes, wenno roba, a pangparabawda. Saan a nadakamat iti salaysay no libre wenno pi- nabayadan ni Tabita dagiti materiales a nausarna. Aniaman ti kasasaad, isu ket maipatpateg gapu iti kinaimbag ken dagiti "sagut ti asi" nga impaayna. Agparang a nagsakit ket bigla a natay ni Tabita. Kas iti kaugalianda sakbay ti pumpon, dinigosda ti bang- kayna sa inkabilda iti makinngato a siled, a nalabit iti mismo a balayna. Gapu iti napudot a klima iti Makin- tengnga a Daya, no matay ti maysa a tao, masapul a maipumpon iti mis- mo nga aldaw ti ipapatayna wenno iti kabigatanna. Nadamag dagiti Kristiano idiay Joppe nga adda la- eng idiay Lidda ni apostol Pedro. Adda pay panawen tapno mapan ni Pedro idiay Joppe sakbay a mai- pumpon ni Tabita yantangay agarup uppat nga oras a pagnaen dayta a siudad ta 18 kilometro laeng ti kaadayona. Gapu- na, nangibaon ti kongregasion iti dua a lallaki a mangayab a madagdagus ken Pedro. (Ara. 9: 37, 38) Kuna ti maysa nga eskolar: "Kanayon a dua a mensahero ti ibabaon dagiti nagkauna a Judio. Ti maysa a makagapu ket tapno adda mangpasing- ked iti ibaga daydiay maysa." Ania ti napasamak idi simmangpet ni Pedro? Kuna ti salaysay: "Impanda iti makinngato a kuar- to. Immasideg kenkuana ti amin a balo a babbai, nga agsangsangit ken ipakpakitada ti adu a bado ken kagay nga inaramid ni Dorcas idi sibibiag pay." Sigurado a natukay ti puso ni Ped- ro iti nakitana iti makinngato a kuarto. "Dayta a panagleddaang ket naiduma unay iti panagleddaang a naipakita idiay balay ni Jairo a na- ariwawa ken adda natangdanan a paradung-aw a babbai ken parato- kar iti plauta," kuna ti eskolar a ni Richard Lenski. "Saan nga artipisial a panagleddaang dayta" no di ket naimpusuan. (Mat. 9:23) Adu ti ag- kuna a balasang ni Tabita gapu ta awan ti nadakamat nga asawana. Idi inikkan ni Jesus iti annongen dagiti apostolna, inikkanna ida iti pannakabalin a 'mangpagungar ka- dagiti natay.' (Mat. 10:8) Nakita ni Pedro dagiti kasta a milagro nga inaramid ni Jesus, a pakaira- manan ti panangpagungarna iti anak a babai ni Jairo, ngem awan ti rekord sakbay daytoy nga adda apostol a nangpagungar kadagiti natay. (Mar. 5:21- 24, 35-43) Ngem ita, pinaruar ni Pedro dagiti tattao iti makinngato a kuarto sa nagkararag a sipapas- nek. Idi kuan, nagmulagat sa nagtugaw ni Tabita. Naragsakan la ketdi unay dagiti Kristiano idiay Jop- pe idi imparang ni Pedro kadagiti nasantuan ken kadagiti balo ti ipatpategda a ni Tabita - a sibibiag! - Ara. 9:40-42.
I N D I S E D A G I T I L A D A W A N P A N I D A P A K A S A R A K A N Akkub Pablo, Tabita, Galion, Lucas, opisial iti templo agraman dagiti apostol, maysa a Saduceo, ken ni Pablo idi maitulod nga agpa-Cesarea, panangasaba iti moder- no a panawen babaen ti lugan ken ponograpo. 1 Ni Pablo a nakakawar, ken ni Lucas a nakalugan iti barko nga agpa-Roma. 2, 3 Da Kabsat J.E. Barr ken T. Jaracz, a miembro ti Bagi a Manarawidwid, iti abay ti mapa ti lubong. 94 Da Pablo ken Bernabe a nagkedked a mapagday- dayawan idiay Listra. Dagiti publiko a panagisakripisio ket gagangay a namaris, naariwawa, ken napno iti toktokar. 100 Ngato: Patpatibkeren da Silas ken Judas ti kongregasion idiay Antioquia ti Siria. (Ara. 15:30-32) Baba: Agpalpalawag ti manangaywan iti sirkito iti maysa a kongregasion idiay Uganda. 107 Ti kongregasion ti Jerusalem a nagtataripnong iti pribado a pagtaengan. 11 Ti panangted ni Jesus iti annongen kadagiti 11 a matalek nga apostol ken ti dadduma pay nga adalan iti bantay idiay Galilea. 14 Iyuuli ni Jesus idiay langit. Kumitkita kenkuana dagiti apostol. ¨ 110 Sango, kannigid nga agpakannawan: Gerrit L osch, David Splane, John Barr, Theodore Jaracz; likud, kanni- gid nga agpakannawan: Stephen Lett, Anthony Morris, Guy Pierce, Samuel Herd, Geoffrey Jackson. 124 Da Pablo ken Timoteo a nakalugan iti pang- komersio a barko dagiti Romano. Adda parola a makita iti adayo. 20 Idi Pentecostes, makisarsarita dagiti adalan kadagiti bisita iti bukodda a lengguahe. 139 Da Pablo ken Silas liblibasanda ti nauyong a grupo dagiti manangriribuk. 36 Dagiti apostol sitatakderda iti imatang ti agpupungtot a ni Caifas. Agur-uray dagiti opisial iti templo no ania ti imandar ti Sanhedrin. 44 Baba: Kalpasan ti Gubat Sangalubongan II, inkeddeng ti maysa a korte iti East Germany a dagiti Saksi ni Jehova ket espia ti Amerika. - Neue Berliner Illustrierte, Oktubre 3, 1950. 46 Ni Esteban naidarum iti Sanhedrin. Adda iti kannigidna dagiti nabaknang a Saduceo ken adda iti kannawanna dagiti panatiko a Fariseo. 155 Ni Galion ung-ungtanna dagiti nangidarum ken Pablo. Nakakawes iti naarian a puraw a toga nga addaan iti nalapad a balidbid a purpura, ken nakasuot iti sapatos a calcei. 158 Ni Demetrio kasarsaritana dagiti trabahador iti pagpandayan iti pirak idiay Efeso nga aglaklako kadagiti sinan-templo ni Artemis a naaramid iti pirak. 171 Ni Pablo ken dagiti kakaduana aglugandan iti barko. Makita iti likudan ti Great Harbor Monument a nabangon idi umuna a siglo B.C.E. 54 Impatay ni Pedro ti imana iti maysa a kabbaro nga adalan; ni Simon a nakaiggem iti supot ti kuarta. 75 Ni Pedro ken dagiti kakaduana a sumsumrek iti balay ni Cornelio. Adda espesial a kagay iti makannigid nga abaga ni Cornelio a mangipakita iti ranggona kas senturion. 83 Ni Pedro nga iturturong ti maysa nga anghel; ti Torre ni Antonia ti posible a nakaibaludanna. 180 Baba: Maysa nga agtutubo a Saksi a mangi- puspuslit kadagiti literatura a naibatay iti Biblia kabayatan ti pannakaiparit dagiti literatura idiay Canada idi dekada 1940. (Pannakaidemostrana.) 182 Pinatgan ni Pablo ti kiddaw dagiti panglaka- yen. Nakatugaw iti likudan da Lucas ken Timoteo, a kaduana a nangitulod kadagiti kontribusion. 190 Ti kaanakan ni Pablo kasarsaritana ni Claudio Lisias idiay Torre ni Antonia, ti posible a nakaibaludan ni Pablo. Makita iti adayo ti templo ni Herodes. 84 Baba: Grupo dagiti manangriribuk iti asideg ti Montreal, Quebec, idi 1945. - Weekend Magazine, Hulio 1956. 206 Ni Pablo idadaulona ti kararag agpaay kadagiti madandanagan a pasahero iti pangkomersio a barko. 91 Da Pablo ken Bernabe a napapanaw idiay Antioquia ti Pisidia. Adda iti likudan ti baro a kalasugan ti siudad, a mabalin a nabangon idi rugrugi ti umuna a siglo C.E. 222 Ti balud a ni Pablo a nakakawar iti soldado a Romano bayat a tantannawaganna ti maysa a paset ti siudad ti Roma. DAGITI TATTAO A NAITAMPOK 27 Dagiti Proselita 30 Pedro 33 Juan 34 Dagiti Papadi 41 Gamaliel 53 Felipe 57 Ti eunuko nga Etiope 62 Saulo 67 Tabita 70 Cornelio 79 Herodes Agripa I 86 Bernabe 112 Santiago 118 Marcos 121 Timoteo 128 Lucas 132 Lidia 137 Dagiti Cesar 144 Dagiti Epicureo ken Estoico 188 Dagiti Saduceo ken Fariseo 193 Felix 199 Porcio Festo 201 Herodes Agripa II