34567 Num. 5 2016 Diin Ka Makakabiling hin Pagliaw?
34567 Vol. 137, No. 13 WARAY-WARAY INI NGA MAGASIN, An Barantayan, nagpa- pasidungog kan Jehova nga Dios, an Mag- marando han uniberso. Nagliliaw ini ha mga tawo pinaagi han maopay nga sumat nga hi- rani na pagwad-on han langitnon nga Gin- hadian han Dios an ngatanan nga karaotan ngan himoon ini nga tuna nga paraiso. Nag- aaghat ini hin pagtoo kan Jesu-Kristo, nga namatay basi magkaada kita waray katapo- san nga kinabuhi ngan nagmamando na yana sugad nga Hadi ha Ginhadian han Dios. Pa- dayon nga iginpupublikar ini tikang pa han 1879 ngan diri ini bahin han politika. Ginsu- sunod hini an Biblia sugad nga awtoridad. Ini nga publikasyon diri baligya. Igin- pupublikar ini sugad nga bahin han bug- os-kalibotan nga edukasyon tikang ha Bib- lia nga ginsusuportaran han boluntaryo nga mga donasyon. Kon karuyag mo maghatag hin donasyon, alayon kitaa an Gawas la kon lain nga bersyon an iginpakita, an mga teksto ha Griego nga Kasuratan ginkuha ha Bag-o nga Kalibotan nga Hubad han Kristiano Griego nga Kasuratan, ngan an mga teksto ha Hebreo nga Kasuratan ginkuha ha An Baraan nga Kasuratan han Philippine Bible Society ngan gin-gamitan hin moderno nga ortograpiya. Karuyag mo ba hin dugang nga impormasyon o libre nga pag-aram ha Biblia? Kitaa an o ipadara an imo hangyo ha usa hini nga mga adres. The Watchtower (ISSN 0043-1087) Issue 13 September 2016 is published monthly with an additional issue published in January, March, May, July, September, and November by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. 2016 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. Printed in Japan. Gin-iimprinta ha Kada Gowa: 58,987,000 ha 274 nga YINAKNAN Num. 5 2016 ANO HA IMO HUNAHUNA? An kinabuhi dinhi hini nga kalibotan mahimo magin puno hin kasub-anan. May-ada ba kita makukuhaan hin ma- sasarigan nga bulig ngan pagliaw? An Biblia nasiring: "An Amay han mahi- gugmaon nga kalooy ngan an Dios han ngatanan nga pagliaw . . . nagliliaw ha aton ha ngatanan nga kasakitan." - 2 Corinto 1:3, 4. Ini nga gowa han An Barantayan naghi- hisgot kon paonan-o igintatagana han Dios an pagliaw nga ginkikinahanglan naton. Diin Ka Makakabiling hin Pagliaw? Nagkikinahanglan Kita Ngatanan hin Pagliaw 3 Kon Paonan-o Igintatagana han Dios an Pagliaw 4 Pagliaw ha Panahon han Kakurian 6
AANHI LIWAT HINI NGA GOWA Subara an Ira Pagtoo "An Pakiaway kan Jehova" 9 Away Nira David Ngan Goliat - Nahitabo Gud ba Ito? 13 An Biblia Nakakagbag-o han Kinabuhi Madumot Ako Hadto Ngan Bayolente 14 Ano an Ginsisiring han Biblia? 16 s BASAHA ONLINE MAOPAY NGA SUMAT TIKANG HA DIOS! r MAOPAY NGA SUMAT Ano an Paglaom han mga Patay? (Kitaa ha PUBLIKASYON ˛ LIBRO NGAN BROSYUR ˛ MAOPAY NGA SUMAT ˛ LEKSYON 6)
NANGUNGUNA NGA ARTIKULO NAGKIKINAHANGLAN KITA NGATANAN HIN PAGLIAW Nahinunumdom ka ba han mahipakulob ka han bata ka pa? Bangin nasamad ka o napanggasan. Nahinu- numdoman mo pa ba kon paonan-o ka ginliaw han imo nanay? Bangin ginlimpyohan niya an imo samad ngan ginbutangan ito hin bendahe. Nagtangis ka, pero an iya nakakaliaw nga mga pulong ngan hangkop nakapa- opay han imo pamati. Hito nga panahon, masayon la makuha an pagliaw nga imo ginkikinahanglan. Pero samtang nagkakaedad kita, nagigin mas kom- plikado an kinabuhi. Nagtitikadaku an mga problema, ngan nagigin mas makuri bilngon an pagliaw. Makasu- rubo, an problema han adulto diri na nasusulbad han bendahe o hangkop han nanay. Tagda an pipira nga ehemplo. ˙ Inabat ka na ba hin kabaraka tungod han kawad-i hin trabaho? Hi Julian nasiring nga waray hiya maka- too nga ginpaiwas hiya ha trabaho, ngan nabaraka gud hiya. Hiya naghunahuna, 'Paonan-o ako makakagta- gana ha akon pamilya?' 'Kay ano daw la nga gintagad han kompanya nga waray na ako pulos bisan han pipi- ra ko na ka tuig nga pagtrabaho ha ira?' ˙ Bangin inabat ka hin duro nga kasakit han magbu- lag kamo nga mag-asawa. "Han tigda nga ginbayaan ako han akon bana, 18 ka bulan an naglabay, nasubo gud ako. Baga hin nasamaran an akon kasingkasing," siring ni Raquel. "Pisikal ngan emosyonal nga kasakit an akon inabat. Nahadlok gud ako." ˙ Bangin may grabe ka nga sakit nga baga hin diri naoopay. Bangin may panahon nga naabat ka han gin- abat han patriarka nga hi Job nga nagsiring: "Ikinasu- sumo ko an akon kinabuhi; diri ako mabubuhi kanu- nay." (Job 7:16) O bangin pariho an imo inaabat kan Luis nga sobra 80 anyos. Hiya nagsiring: "Usahay, baga hin naghuhulat na la ako nga mamatay." ˙ O bangin naghihingyap ka hin pagliaw tungod han kamatayon han usa nga hinigugma. "Han namatay an akon anak ha aksidente ha eruplano, diri ako makatoo hito ha siyahan," siring ni Robert. "Katapos inabat ko an kasakit, an kasakit nga iginpapariho han Biblia ha hilaba nga espada nga iginbuno ha imo." - Lucas 2:35. Hira Robert, Luis, Raquel, ngan Julian nakabiling hin pagliaw bisan pa hiton nakakapanluya nga sitwas- yon. Nakilala nira an Persona nga makakagtagana gud hito - waray iba kondi an Makagarahum-ha-ngatanan nga Dios. Paonan-o niya ginbubuhat ito? Itatagana ba liwat niya an pagliaw nga imo ginkikinahanglan? Num. 5 2016 3
KON PAONAN-O IGINTATAGANA HAN DIOS AN PAGLIAW Ginhuhulagway ni apostol Pablo hi Jehova sugad nga "an Dios han ngatanan nga pagliaw, nga nagliliaw ha aton ha ngatanan nga kasakitan." (2 Corinto 1:3, 4) Hito nga paagi, ginpapasarig kita han Biblia nga wa- ray tawo nga diri mahimo mabuligan han Dios ngan waray trahedya an sobra kadaku nga diri na kita niya maliliaw. Pariho ha damu yana nga nagkikinahanglan han bulig han Dios, hi Hadi David nakaeksperyensya liwat hin damu nga trahedya. Makausa, nakimalooy hiya kan Jehova: "Pamatii an tingog han akon mga pag- ampo, kon ako ha imo magguliat." Ginbaton ba hiya han Dios? Oo. Hi David nagdugang: "Ako nabuligan: Salit an akon kasingkasing nagmamalipay hin daku." - Salmo 28:2, 7. Syempre, may-ada kita kinahanglan buhaton kon karuyag naton makarawat an pagliaw han Dios. Pa- onan-o kita mabubuligan hin doktor kon diri kita makikigkita ha iya? Hi propeta Amos nagpakiana: "Mag-uupod ba paglakat an duha, gawas la kon hira magkauyon?" (Amos 3:3) Salit an Kasuratan nag-aag- hat ha aton: "Magin duok kamo ha Dios, ngan magi- gin duok hiya ha iyo." - Santiago 4:8. Paonan-o kita makakasiguro nga magigin duok an Dios ha aton? Siyahan, tungod kay pauroutro hiya nga nasiring nga karuyag niya buligan kita. (Kitaa an ka- hon.) Ngan ikaduha, tungod han makakombinse nga testimonya han mga tawo nga ginliaw han Dios - tinu- od nga mga tawo ha aton panahon ngan ha naglabay. Ha Biblia, Jehova an ngaran han Dios. AN PAPEL NI JESUS HA PAGLIAW HA MGA NASUSUBO Katuyoan han Dios nga magkaada hi Jesus impor- tante nga papel ha pagliaw ha mga tawo. Usa han iya toka amo an "pagbugkos han mga samad an kasingka- sing" ngan "paglipay hadton ngatanan nga masurub- on." (Isaias 61:1, 2) Sugad han igintagna, interesado gud hi Jesus ha mga tawo nga "kinakapoy ngan binu- bug-atan." - Mateo 11:28-30. Ginliaw ni Jesus an mga tawo pinaagi ha paghatag ha ira hin maaramon nga sagdon, pagtratar ha ira ha buotan nga paagi, ngan ha pipira nga kahimtang, ha pagtambal han ira sakit. Usa ka adlaw, nakimalooy ha iya an usa nga may leprosi: "Kon karuyag mo, ma-
tatambal mo ako." Hi Jesus nalooy ngan nagsiring: "Karuyag ko nga matambal ka." (Marcos 1:40, 41) Ngan natambal an may leprosi. An Anak han Dios waray na ha tuna basi personal nga liawon kita. Pero an iya Amay nga hi Jehova, "an Dios han ngatanan nga pagliaw," padayon nga nabulig ha mga nanginginahanglan. (2 Corinto 1:3) Tagda an upat nga nangunguna nga paagi nga ginagamit han Dios basi liawon an mga tawo. ˙ An Biblia. "An ngatanan nga iginsurat hadto igin- surat ha pagtutdo ha aton, basi pinaagi han aton pag- pailob ngan pinaagi han pagliaw tikang ha Kasuratan magkaada kita paglaom." - Roma 15:4. ˙ Baraan nga Espiritu han Dios. Waray pag-iha ka- tapos mamatay hi Jesus, nagkaada kamurayawan an Kristiano nga kongregasyon. Kay ano? Kay hira 'nag- kinabuhi nga may kahadlok kan Jehova ngan may pagliaw han baraan nga espiritu.' (Buhat 9:31) An ba- raan nga espiritu, an aktibo nga pwersa han Dios, gamhanan gud. Mahimo ito gamiton han Dios ha pag- liaw ha mga tawo ha bisan ano nga kahimtang. ˙ Pag-ampo. "Ayaw kamo kabaraka ha bisan ano," an Biblia nagsasagdon. Lugod, "ipahibaro niyo ha Dios an iyo mga hangyo; ngan an kamurayawan han Dios nga labaw ha ngatanan nga pagsabot magbaban- tay han iyo kasingkasing ngan han iyo panhunahuna." - Filipos 4:6, 7. ˙ Igkasi-Kristiano. Mahimo hira makagtagana hin pagliaw durante hin makuri nga sitwasyon. Iginhu- lagway ni apostol Pablo an iya mga kaupod sugad nga 'naghahatag gud hin daku nga pagliaw' ha pana- hon han "kasub-anan ngan kasakitan." - Colosas 4:11; 1 Tesalonica 3:7. Kondi bangin ka maghunahuna kon paonan-o ini natutuman. Tagdon naton an mga eksperyensya han mga tawo nga inatubang hin mga problema nga gin- unabi kanina. Pariho ha ira, mahibabaroan mo nga gintutuman la gihapon han Dios an iya makapabantad nga saad: "Pagliliawon ko kamo . . . sugad hin usa nga iroy nga nagliliaw han iya anak." - Isaias 66:13, Mau- pay nga Sumat. Kon Paonan-o Kita Nahibabaro nga Karuyag han Dios nga Liawon Kita ˙ "Ikaw, Jehova, binulig ngan nagliaw ha akon." - Salmo 86:17. ˙ " 'Pagliawa an akon mga tawo,' nasiring an aton Dios, 'pagliawa hira!' " - Isaias 40:1, Maupay nga Sumat. ˙ "Nasiring an Ginoo, . . . Pagliliawon ko kamo . . . sugad hin usa nga iroy nga nagliliaw han iya anak." - Isaias 66:12, 13, Maupay nga Sumat. ˙ "Malipayon an mga nabibido, kay liliawon hira." - Mateo 5:4. ˙ 'Ipasa ha [Dios] an ngatanan niyo nga kabaraka, kay napaid hiya ha iyo.' - 1 Pedro 5:7. Num. 5 2016 5
PAGLIAW HA PANAHON HAN KAKURIAN Iba-iba an klase han kakurian, ngan diri naton mahihisgotan dinhi an tanan nga klase hito. Kondi paghisgotan naton hin dugang pa an upat nga problema nga gin-unabi na. Tigamni kon paonan-o nakabiling hin tinuod nga pagliaw tikang ha Dios adton inatubang hin iba-iba nga problema. KAWAD-I HIN TRABAHO "Kami nga mag-asawa dungan nga nawad-an hin trabaho," siring ni Seth. "Ha sulod hin duha ka tuig, bulig la han pamilya ngan part-time nga trabaho an nakasustinir ha amon. Tungod hito, nadepres an akon asawa, hi Priscilla, ngan inabat ko nga waray ako pu- los. "Ano an nakabulig ha amon? Pirme ginpapahinum- dom ni Priscilla an iya kalugaringon han ginsiring ni Jesus ha Mateo 6:34. Hi Jesus nagsiring nga diri kita sadang mabaraka mahitungod han sunod nga adlaw, kay an kada adlaw may kalugaringon nga kabaraka. Ngan an kinasingkasing nga mga pag-ampo ni Priscil- la nakabulig ha iya nga makapadayon, samtang ako naliaw han Salmo 55:22. Pariho han salmista, iginsa- rig ko kan Jehova an akon kabaraka, ngan inabat ko gud an iya bulig. Bisan kon may trabaho na ako, ginti- tipigan namon nga simple an amon kinabuhi uyon ha sagdon ni Jesus ha Mateo 6:20-22. Labaw ha ngata- nan, nagin mas duok kami ha Dios ngan ha kada tag- sa." "Han nalugi an amon gutiay nga negosyo, nahadlok ako kon ano an mahitatabo ha amon," siring ni Jona- than. "Tungod hin krisis ha ekonomiya, nagin waray pulos an 20 ka tuig nga pagpinangalimbasog. Kami nga mag-asawa nagtikang magdiniskusyon tungod hin kwarta. Diri ngani namon magamit an amon credit card kay bangin diri ito karawaton. "Pero an Pulong han Dios ngan an iya espiritu naka- bulig ha amon ha paghimo hin husto nga mga desis- yon. Nahibaro ako pagkarawat hin bisan ano nga tra- baho, ngan ginlikyan namon an diri importante nga paggasto. Sugad nga mga Saksi ni Jehova, ginbuligan liwat kami han amon mga igkasi-tumuroo. Ginpakusog nira an amon kompyansa ngan ginbuligan kami ha pa- nahon han duro nga kakurian." "Nahibaro ako pagkarawat hin bisan ano nga trabaho, ngan ginlikyan namon an diri importante nga paggasto." - Jonathan Ginsaliwnan an iba nga ngaran dinhi hini nga artikulo. 6 AN BARANTAYAN
PAGBULAG "Han ginbayaan ako han akon bana, nasakitan ngan nasina ako," siring ni Raquel. "Ngan nabug-atan gud ako han duro nga kasubo. Kondi nangalimbasog ako nga magin duok ha Dios, ngan ginliaw niya ako. Napa- nalipdan an akon kasingkasing han kamurayawan han Dios kon nag-aampo ako ha iya kada adlaw. Baga hin iya gintambal an akon nasamaran nga kasingkasing. "Ngan ha bulig han iya Pulong, an Biblia, nalampo- san ko an pag-abat hin kasina ngan pagdumot. Ginti- pigan ko ha akon kasingkasing an ginsiring ni apostol Pablo ha Roma 12:21: 'Ayaw padaog ha maraot, lugod daoga pirme an maraot pinaagi han maopay.' "Ginbuligan ako hin usa nga maopay nga sangkay nga masantop an panginahanglan nga magpadayon. Iginpabasa niya ha akon an Eklesiastes 3:6 ngan mapi- nairon nga ginsidngan ako nga may panahon nga kina- hanglan naton karawaton nga may mahimo 'mawara' ha aton. Makuri adto karawaton nga sagdon, kondi ito an akon kinahanglan. Yana may-ada na ako bag-o nga mga tumong ha kinabuhi." "Kon magbulag kamo nga mag-asawa, magkiki- nahanglan ka hin suporta," siring ni Elizabeth. "May duok ako nga sangkay nga naghatag ha akon hito nga suporta kada adlaw. Kon nagtatangis ako nasasakitan hiya, iya ako ginliliaw, ngan iya ako ginpaabat nga hi- nigugma ako, diri kay waray nagpapabili. Kombinsido ako nga gin-gamit hiya ni Jehova basi matambal an sa- mad han akon kasingkasing." PAGKASAKIT O KALAGAS Hi Luis, nga gin-unabi ha siyahan nga artikulo, may grabe nga sakit ha kasingkasing, ngan duha ka beses nga hapit na hiya mamatay. Yana, naka-oxygen hiya hin 16 ka oras kada adlaw. "Pirme ako nag-aampo kan Jehova," hiya nagsiring. "Katapos ko mag-ampo, naa- abat ko an Iya espiritu nga nagpapakusog ha akon. An pag-ampo naghahatag ha akon hin kaisog nga magpa- dayon tungod kay may pagtoo ako ha iya ngan maa- ram ako nga napaid hiya ha akon." "Damu an karuyag ko buhaton, pero diri ko na ma- himo ito," siring ni Petra nga sobra 80 anyos. "Makuri gud karawaton nga nagtitikawara na an akon kusog. Maluya na ako ngan nasarig na la ha medisina. Ag- sob ko mahunahuna han may gin-atubang nga pagsari hi Jesus ngan naghangyo hiya ha iya Amay nga pa- labyon ito, kon posible. Ngan gintagan ni Jehova hi "May panahon nga kinahanglan naton karawaton nga may mahimo 'mawara' ha aton. . . . Yana may-ada na ako bag-o nga mga tumong ha kinabuhi." - Raquel "Katapos ko mag-ampo, naaabat ko an Iya espiritu nga nagpapakusog ha akon." - Luis Num. 5 2016 7
Jesus hin kusog, ngan ginpapakusog liwat niya ako. An pag-ampo amo an akon adlaw-adlaw nga terapi. Nag-oopay gud an akon pamati katapos ko makiistor- ya ha Dios." - Mateo 26:39. Sugad liwat hito an inabat ni Julian nga haros 30 ka tuig na nga may sakit nga multiple sclerosis. "Had- to ha executive chair ako nalingkod, kondi yana ha wheelchair na la," siring niya. "Kondi mapulsanon an akon kinabuhi tungod kay ginagamit ko ito ha pagser- bi ha iba. An paghatag nakakaiban han kasakit, ngan gintutuman gud ni Jehova an iya saad nga paparig- unon kita niya ha panahon han kakurian. Pariho kan apostol Pablo, masisiring ko gud: 'Ha ngatanan nga butang may kusog ako pinaagi ha iya nga naghahatag ha akon hin gahum.' " - Filipos 4:13. "Namatay man an amon anak tungod han aksidente ha eruplano, may-ada la gihapon kami malipayon nga mga hinumdoman han mga panahon nga kaupod hiya." - Robert 8 AN BARANTAYAN KAMATYI HIN HINIGUGMA "Han mamatay ha aksidente hi Tatay, waray ako dayon hito makatoo," siring ni Antonio. "Baga hin diri makatadunganon adto - nagbabaktas la hiya. Kon- di waray ako mahihimo. Na-coma hiya hin lima ka ad- law antes mamatay. Maopay na la nga napupugngan ko magtangis kon aada hi Nanay, pero kon nag-uusa- han na la ako, diri ako nakakapugong. Ginpinakian- han ko an akon kalugaringon, 'Kay ano?' "Hiton makasurubo nga panahon, pirme ako nagha- hangyo kan Jehova nga buligan ako nga makontrol an akon emosyon ngan tagan ako hin kamurayawan. Ngan hinay-hinay nga nagin kalmado ako. Nahinumdo- man ko an ginsiring han Biblia nga an diri ginlalaoman nga panhitabo mahimo maeksperyensyahan han bisan hin-o. Tungod kay an Dios diri makakagbuwa, kombin- sido ako nga makikita ko utro hi Tatay kon banha- won na hiya." - Eklesiastes 9:11; Juan 11:25; Tito 1:2. Sugad liwat hito an inabat ni Robert, nga gin-unabi ha siyahan nga artikulo. Hiya nagsiring: "Naeksperyen- syahan ko ngan han akon asawa an kamurayawan ha hunahuna nga gin-uunabi ha Filipos 4:6, 7. Nakarawat namon ito tungod han amon mga pag-ampo kan Jeho- va. Ini nga kamurayawan nakabulig ha amon nga mai- sumat ha mga reporter an amon paglaom nga pag- kabanhaw. Namatay man an amon anak tungod han aksidente ha eruplano, may-ada la gihapon kami mali- payon nga mga hinumdoman han mga panahon nga kaupod hiya. Nangangalimbasog kami nga magpokus hito. "Han nagsiring an amon mga igkasi-Saksi nga nakita nira kami ha telebisyon nga kalmado nga nagsasaysay han amon pagtoo, ginsidngan namon hira nga sigura- do nga tungod ito han ira damu nga pag-ampo para ha amon. Natoo gud ako nga ginbuligan kami ni Jehova pinaagi han ira damu nga mensahe han pagliaw." Sugad han iginpapakita han mga gin-unabi nga eks- peryensya, an Dios makakaghatag hin pagliaw ha mga tawo anoman an ira problema ngan kasakitan. Kumus- ta ka man? Anoman nga kakurian an imo gin-aatubang, may pagliaw nga makakabulig ha imo nga malamposan ito. Salit kay ano nga diri magpabulig kan Jehova? Hiya "an Dios han ngatanan nga pagliaw." - 2 Corinto 1:3. ˇ Kon karuyag mo hin bulig basi magin duok ha Dios ngan kumara- wat han iya pagliaw, alayon pakigkomunikar ha mga Saksi ni Jehova ha iyo lugar o pagsurat ha pinakahirani nga sanga nga opisina.
SUBARA AN IRA PAGTOO DAVID "An Pakiaway kan Jehova" HI David nangalimbasog nga diri matumba sam- tang natutudol han nandadadlagan nga kasunda- lohan. Nanagku an ira mga mata tungod ha kahadlok, ngan nagdadagmit nga napahirayo ha patag-awayan. Kay ano nga nahahadlok hira? Sigurado nga paurout- ro nga hinbabatian ni David an ira kahadlok ha usa nga tawo nga hito nga takna, hambog nga natindog ha kapatagan han walog, bangin ito na an pinakadaku nga tawo nga nakita ni David. Hi Goliat! Nasabtan ni David kon kay ano nga na- hadlok an kasundalohan ha iya - diri katoohan an iya kadaku. Bisan kon waray an iya hinganiban, bangin mas mabug-at pa hiya kay ha duha nga dagku nga tawo. Armado gud hiya, makusog hinduro, ngan eks- peryensyado nga girriro. Hi Goliat nagsisininggit ngan nagpipinangayat. Handurawa an iya daku nga tingog nga nalanog ha kabukiran samtang iya gintitinamay an kasundalohan han Israel ngan an ira hadi, hi Saul. Iya gin-aayat an bisan hin-o nga makig-away kontra ha iya - nga hira la nga duha an mag-aaway - basi matapos na ini nga girra! - 1 Samuel 17:4-10. Nahadlok an mga Israelita ngan hi Hadi Saul. Ini nga sitwasyon, hinbaroan ni David, sobra usa ka bu- lan na! Waray nahihimo an kasundalohan nga mga Pi- listeohanon ngan mga Israelita samtang nagpipina- ngayat hi Goliat kada adlaw! Nakapasubo gud ini kan David. Nakakawara gud hin dignidad nga an hadi han Israel ngan an iya kasundalohan, upod na an tulo nga magurang ni David, nangungurog ha kahadlok! Para kan David, labaw pa ha panginsulto ha kasundalohan han Israel an ginbubuhat hinin pagano nga hi Goliat; iya gin-iinsulto an Dios han Israel, hi Jehova! Kondi ano an mahihimo ni David nga usa la nga batan-on? Ngan ano an aton mahibabaroan tikang ha iya pag- too? - 1 Samuel 17:11-14. "DIHUGI HIYA; KAY AMO HIYA" Balikon anay naton an usa nga panhitabo, damu ka bulan na an naglabay. Nagtitikagab-i na ngan nagba- bantay hi David ha kakarnerohan han iya tatay ha ka- bungtoran hirani ha Betlehem. Gwapo hiya ngan po- sible nga tin-edyer pa la. Mapula-pula an iya panit, ngan makaruruyag ngan intelihente pagkit-on an iya mga mata. Ha mamingaw nga mga takna, iya ginpapa- labay an oras pinaagi ha pagpatokar han arpa. An kahusay han mga linarang han Dios nagkaada daku nga impluwensya ha iya, ngan an iya kaabtik ha musi- ka padayon nga nag-uswag tungod han damu nga ma- kalilipay nga panahon ha pagpraktis. Kondi hito nga gab-i, iginpatawag hiya han iya tatay. Karuyag han iya tatay nga makita dayon hiya. - 1 Samuel 16:12. Nakita niya an iya tatay nga hi Jesse nga nakikiis- torya ha lagas - an matinumanon nga propeta nga hi Samuel. Ginsugo hiya ni Jehova basi dihogan an usa han mga anak ni Jesse sugad nga an sunod nga hadi han Israel! Nakita na ni Samuel an pito nga magurang ni David, pero iginpatin-aw ni Jehova kan Samuel nga waray Hiya ginpili ha ira. Kondi han umabot hi David, hi Jehova nagsiring: "Dihugi hiya; kay amo hiya." Ha atubangan han kabugtoan ni David, gin-abrihan ni Samuel an sungay nga puno hin espesyal nga lana ngan ginbuboan an ulo ni David. Ngan katapos han pagdihog ha iya, nagbag-o na gud an iya kinabuhi. An Biblia nasiring: "An espiritu ni Jehova kinmada nga makusganon kan David tikang hadto nga adlaw ngan ha tiarabot pa." - 1 Samuel 16:1, 5-11, 13. Num. 5 2016 9
Nagtubo ba kan David an ambisyon nga magin hadi? Waray. Kontento na hiya ha paghulat han pag- giya han espiritu ni Jehova kon san-o hiya makarawat hin mas daku nga responsabilidad. Kondi hito nga takna, iya iginpadayon an iya ordinaryo nga trabaho ha pagbantay han panon. Usa ito nga trabaho nga iya ginbubuhat hin sinsero ngan may kaisog. Duha ka be- ses nga gintarhog an panon han iya tatay - an siyahan hin usa nga leon, an ikaduha hin oso. Ito nga mga ha- yop, waray la basta tabuga ni David tikang ha hirayo. Lugod, nakigdulong dayon hiya hito basi mapanalip- dan an panon nga diri makakadepensa ha ira kaluga- ringon. Hiton duha nga higayon, nagsusolo nga gin- patay niya iton ihalas nga kamanampan! - 1 Samuel 17:34-36; Isaias 31:4. Ha usa pa ka higayon, iginpatawag na liwat hi Da- vid. An iya abilidad nabatian ni Hadi Saul. Bisan kon maopay la gihapon nga girriro, nawara ni Saul an pag- uyon ni Jehova tungod han iya pagrebelde. Ginkuha ni Jehova an Iya espiritu kan Saul, salit agsob nga na- abat hi Saul hin maraot nga espiritu - kasina, pagsus- petsa, ngan pagin bayolente. Kon naabat hiya hin su- gad, musika la an nakakapakalma ha iya. May mga kasundalohan ni Saul nga nahibaro nga hi David mu- sikero ngan girriro. Salit iginpatawag hi David, ngan nagin usa hiya han mga musikero ngan paradara han kutamaya ni Saul. - 1 Samuel 15:26-29; 16:14-23. Damu an aton mahibabaroan, labi na an mga ba- tan-on, tikang ha pagtoo ni David. Tigamni nga iya gin-gamit an iya bakante nga mga oras ha pangalim- basog nga magin mas duok kan Jehova. Dugang pa, mapailubon nga nagkultibar hiya hin praktikal nga mga abilidad basi hiya makatrabaho. Kondi labaw ha ngatanan, ginios hiya uyon ha paggiya han espiritu ni Jehova. Mapulsanon gud ini nga mga leksyon para ha aton ngatanan! - Eklesiastes 12:1. 'AYAW PALUYAHA AN KASINGKASING HAN USA TUNGOD HA IYA' Bisan kon nagtatrabaho para kan Saul, agsob nga nauli hi David basi atamanon an panon, ngan usa- hay nagagab-ihan hiya tungod hito. Makausa durante hito nga higayon, ginsugo ni Jesse hi David basi pa- nginanoon an iya tulo nga magurang nga kasundalo- han ni Saul. Sumugot hi David ngan nagdara hin pagkaon para ha iya kabugtoan nga aadto ha Walog han Ela. Pag-abot didto, nasubo hiya nga makita inin 10 AN BARANTAYAN Mapainubsanon nga iginhatag ni David an pasidungog kan Jehova han napirde niya an ihalas nga kamanampan duha nga grupo nga aada ha magkaatbang nga bung- tod nga waray nahihimo, sugad han gin-unabi ha tini- kangan hini nga artikulo. - 1 Samuel 17:1-3, 15-19. Para kan David, diri angay balewarayon an sitwas- yon. Kay ano nga an kasundalohan han buhi nga Dios, hi Jehova, nahahadlok ha usa la ka tawo, nga pagano pa gud? Para kan David, an panamay ni Goliat direkta nga panginsulto kan Jehova. Salit nagtikang hiya mag-inistorya ha kasundalohan mahitungod ha pagpirde kan Goliat. Waray pag-iha, hinbatian ito han iya magurang nga hi Eliab. Ginsaway hiya ni Eliab ngan gin-akusaran nga kumadto la hiya basi maki- ta an nagkamatay ha girra. Kondi binaton hi David: "Ano ba an akon ginbuhat? Nagpinakiana man la nga- ni ako!" Ngan nagpadayon hiya pag-inistorya nga iya pipirdihon hi Goliat, ngan may nagsumat hito kan Saul. Tungod hito, iginpatawag han hadi hi David. - 1 Samuel 17:23-31; An Baraan nga Biblia. Ginparig-on ni David an hadi pinaagi hini nga mga pulong: 'Ayaw paluyaha an kasingkasing han usa tu- ngod ha iya.' Sigurado nga hi Saul ngan an iya ka- sundalohan nanluya na tungod kan Goliat. Bangin naapektohan hira han sayop nga tendensya ha pag-
tanding han ira kalugaringon hiton daku hinduro nga tawo tungod kay tagahawak la hira hito. Nahahandu- raw nira nga masayon la hira pirdihon hiton armado nga higante. Kondi diri ito an panhunahuna ni David. Sugad han aton makikita, gintagad niya an sitwasyon ha iba nga anggulo. Salit nagpresentar hiya nga ma- kig-away kan Goliat. - 1 Samuel 17:32. Kondi hi Saul nagsiring: "Diri ka takos ha pagkadto patok hini nga Pilisteohanon pakig-away ha iya pa la, kay ikaw batan-on, ngan hiya usa ka tawo ha pakig- away tikang ha iya kabata." Bata pa gud ba hi David? Diri, pero bata pa hiya basi magin sundalo, ngan ba- ngin bata pa an iya hitsura. Kondi hi David kilala su- gad nga maisugon nga girriro ngan bangin hirani na mag-20 anyos hito nga panahon. - 1 Samuel 16:18; 17:33. Ginpasarig ni David hi Saul pinaagi ha pagpahi- numdom ha iya mahitungod han nahitabo ha leon ngan oso. Naghahambog ba hiya? Diri. Maaram hiya kon kay ano nga nagdaog hiya. Hiya nagsiring: "Hi Je- hova nga nagluwas ha akon tikang ha kulo han leon, ngan tikang ha kulo han oso, hiya magluluwas ha akon tikang ha kamot hini nga Pilisteohanon." Nakombin- se hi Saul ngan nagsiring: "Kadto, ngan hi Jehova ma- upod ha imo." - 1 Samuel 17:37. Karuyag mo ba magkaada pagtoo pariho han kan David? Tigamni nga waray la igbasar ni David an iya pagtoo ha kon ano an iya karuyag hunahunaon. May pagtoo hiya ha Dios tungod han iya kahibaro ngan eksperyensya. Kilala niya hi Jehova sugad nga ma- higugmaon nga Parapanalipod ngan Paratuman hin saad. Kon karuyag naton magkaada sugad nga pag- too, kinahanglan padayon kita nga kumuha hin kahi- baro mahitungod han Dios ha Biblia. Samtang nagki- kinabuhi kita uyon han aton hinbabaroan, makikita naton nga an mag-opay nga resulta magpaparig-on han aton pagtoo. - Hebreo 11:1. "ITUTUBYAN KA NI JEHOVA HA AKON KAMOT" Ha siyahan, iginpasul-ot ni Saul kan David an iya kutamaya. Pariho gud ito ha tumbaga nga kutamaya ni Goliat, ngan posible may-ada puthaw nga pantungbaw nga bado. Kondi, ginkurian hi David ha pagkiwa-kiwa han ginsul-ot niya iton daku ngan mabug-at nga kuta- maya. Diri hiya sundalo, salit diri hiya hiara ha pagsul- ot hito, labi na an kutamaya ni Saul - an pinakahitaas nga lalaki ha nasud han Israel! (1 Samuel 9:2) Iya gin- hukas ito ngan ginsul-ot an iya nahiaraan nga bado kon nagbabantay ha panon. - 1 Samuel 17:38-40. Gindara ni David an iya balbag, usa nga bag ha iya sugbong, ngan usa nga labyog. An labyog baga hin gu- tiay la nga butang, pero ha pagkamatuod, usa ito nga maopay nga armas. May-ada ito gutiay nga panapton nga nakasumpay ha duha nga anit nga kordon ngan maopay ito nga hinganiban para ha parabantay hin karnero. Ginbubutangan an panapton hin bato, ma- laksi nga ginpapalibot-libot ito ha igbaw han iya ulo ngan ginbubuhian an usa han mga higot hito. Tungod hini, an bato makusog nga malatos ngan makakaigo ha puntirya. Epektibo gud ini salit usahay nagamit an kasundalohan hin grupo hin mga paralabyog. Hito nga paagi, nasangkapan hi David ngan nag- dagmit pag-atubang ha iya kaaway. Mahahanduraw naton hi David nga kinasingkasing nga nag-aampo samtang namumurot hin lima nga gudti ngan magha- mis nga bato ha hubas nga salog. Katapos, kumadto hiya ha patag-awayan nga nagdadalagan! Ano an nahunahuna ni Goliat han makita niya an iya kaaway? "Iya hiya gintamay; kay hiya batan-on pa la, ngan gimula, ngan matahom an pangahimo." Hi Goliat nagsinggit: "Ayam [ba] ako, nga nakanhi ka ha akon upod an mga balbag?" Matin-aw, nakita niya an balbag ni David, kondi waray an labyog. Ginpanhima- raot niya hi David ha ngaran han mga dios han mga Pilisteohanon ngan nagsaad nga ipapakaon niya an lawas han iya waray pulos nga kaaway ha katamsihan ngan kamanampan ha tuna. - 1 Samuel 17:41-44. Tubtob yana, an baton ni David usa nga daku nga kapahayagan han pagtoo. Handurawa la an usa nga batan-on nga nasinggit kan Goliat: "Nakanhi ka ha akon nga may dara nga kampilan, ngan hin bangkaw, ngan hin budyak: kondi nakanhi ako ha imo ha nga- ran ni Jehova han mga kasundalohan, an Dios han kasundalohan han Israel, nga imo pinangangayat." Maaram hi David nga an gahum han tawo ngan an hi- nganiban waray gud pulos. Hi Goliat nagpakita hin kawaray-pagtahod kan Jehova nga Dios, ngan hi Je- hova ginios patok hito. Sugad han siring ni David, "an pakiaway kan Jehova." - 1 Samuel 17:45-47. Nakita ni David an kadaku ni Goliat, pati an iya mga hinganiban. Kondi waray niya tuguti an iya kalu- garingon nga mahadlok. Waray niya subara an sayop Num. 5 2016 11
ni Saul ngan han kasundalohan hito. Waray niya itan- ding an iya kalugaringon kan Goliat. Lugod iya igin- tanding hi Goliat kan Jehova. Hi Goliat mga 9.5 piye an kahitaas, mas hitaas ha bisan hin-o nga tawo, kon- di hitaas gud ba hiya kon itanding ha Soberano han uniberso? Ha pagkamatuod, sugad han iba nga tawo, pariho la hiya hin insekto - hini nga kahimtang, usa nga insekto nga hirani na poohon ni Jehova! Hi David dinalagan tikadto ha iya kaaway samtang nakuha hin bato ha iya bag. Ginbutangan niya hin bato an iya labyog ngan ginpalibot-libot ha igbaw han iya ulo tubtob nga sumagitsit ito ha kalaksi. Humira- ni hi Goliat kan David, posible nga hirani na ha iya pa- radara han taming. Bangin an iya duro nga kahitaas nagin disbentaha ha iya kay an paradara han taming nga may igo nga kahitaas makukurian ha pag-alsa han taming basi mapanalipdan an iya ulo. Ngan ito gud an ginpuntirya ni David. - 1 Samuel 17:41. Ginbul-iwan ni David an bato han iya labyog. Han- durawa samtang nagdurodiretso ito ha iya puntirya. Waray ruhaduha nga ginsiguro ni Jehova nga maigo gud hi Goliat han bato. An bato nahilubong ha agtang ni Goliat ngan hiya natumba nga nakahapa ha tuna! Posible nga pinalagiw an paradara han taming ni Go- liat tungod ha kahadlok. Ginkuha ni David an kampi- lan ni Goliat, ngan iya ginpugot an ulo hito. - 1 Sam- uel 17:48-51. Tungod hito, nagkaada kaisog hi Saul ngan an iya kasundalohan. Hira nan-gugliat ngan ginlanat an mga Pilisteohanon. Nahitabo gud an ginsiring ni David kan Goliat: "Iya [Jehova] kamo igtutubyan ha amon mga kamot." - 1 Samuel 17:47, 52, 53; An Baraan nga Biblia. Yana, an mga surugoon ni Jehova diri na nakikig- bahin ha literal nga girra. (Mateo 26:52) Kondi, kina- hanglan gud la gihapon naton subaron an pagtoo ni David. Sugad ha iya, kinahanglan naton hunahunaon nga tinuod hi Jehova - an amo la nga Dios nga sadang singbahon ngan kahadlokan. Usahay, inaabat naton nga gutiay la kita kon itanding ha aton problema, kon- di an aton problema gutiay la kon itatanding ha waray tubtoban nga gahum ni Jehova. Kon pipilion naton hi Jehova sugad nga aton Dios ngan magkaada pagtoo pariho han kan David, waray kakurian o problema an magpapaluya ha aton. Waray gud bisan ano nga mala- baw han gahum ni Jehova! ˇ Nasantop ni David nga bisan an usa nga higante gutiay la kon itatanding kan Jehova nga Dios
& Walog han Ela Goliat Sundalo nga igo an kahitaas 9 piye 6 pulgada 5 piye 8 pulgada AWAY NIRA DAVID NGAN GOLIAT - Nahitabo Gud ba Ito? May mga nagruruhaduha kon tinuod ba o susmatanon la an istorya mahitungod kanda David ngan Goliat. Nahunahuna mo ba liwat ito samtang ginbabasa mo an nauna nga artikulo? Kon oo, tagda an masunod nga tulo nga pakiana. 1 Posible gud ba nga may tawo nga mga 9.5 piye an kahitaas? An Biblia nasiring nga "uunom ka siko ngan usa ka dangaw an kahitaas" ni Goliat. (1 Samuel 17:4) An siko nga ginhihisgotan katugbang ha kahilaba nga 17.5 ka pulgada, ngan an dangaw ha 8.75 ka pulgada. Ha kabug-osan, naabot ito hin mga siyam ka piye ngan unom ka pulgada. May mga nag-iin- sister nga imposible magin sugad ka- hitaas hi Goliat, kondi tagda ini: Ha moderno nga panahon, an pinakahi- taas nga lalaki nga nakarekord sobra 8 ka piye ngan 11 ka pulgada. Imposib- le gud ba nga hi Goliat mas hitaas hin unom ka pulgada o sobra pa? Tikang hiya ha tribo han Repaim nga kilala nga higtaas hinduro. Usa nga rekord ha Ehipto han ika-13 ka siglo B.C.E. an nag-uunabi nga may magpakaharad- lok nga girriro ha Canaan nga sobra walo ka piye an kahitaas. Salit an ka- hitaas ni Goliat, bisan kon urusahon, diri gud imposible. daan nga inskripsyon nga may naka- surat nga "balay ni David." Dugang pa, hi Jesu-Kristo naghisgot mahitu- ngod kan David sugad nga tinuod nga tawo. (Mateo 12:3; 22:43-45) An pag- katawo ni Jesus sugad nga Mesias ginsusuportaran han duha nga detal- yado nga rekord han iya katulinan nga nagpapakita nga tikang hiya ha tulin ni Hadi David. (Mateo 1:6-16; Lucas 3: 23-31) Matin-aw, hi David usa nga ti- nuod nga tawo. 3 An mga panhitabo ba ha asoy nahitabo ha tinuod nga lugar? An Biblia nasiring nga an away na- hitabo ha Walog han Ela. Pero na- gin mas espisipiko pa ito ha pagsiring nga an mga Pilisteohanon nagkam- po hirani hin bungtod ha butnga han duha nga bungto, an Soko ngan Ase- ka. An mga Israelita nakapwesto ha kaluyo nga bungtod ha tabok han wa- log. Tinuod ba ini nga mga lugar? 1-3. Katapos iya gintudlok an walog ngan nagsiring: 'Ha iyo wala, makikita an kagubaan han Soko.' Katapos lu- mingi hiya ngan nagsiring, 'Ha iyo too, amo an kagubaan han Aseka. An mga Pilisteohanon nagkampo butnga hito nga mga bungto, dida ha ligid han kabungtoran ha iyo atubangan. Salit bangin dinhi ha aton gintitindogan, nagkampo an mga Israelita.' Nahuna- huna ko hi Saul ngan hi David nga na- tindog ha akon mismo gintitindogan. Katapos linusad kami, ngan didto ha kapatagan han walog, tumabok kami ha gin-aagian hin tubig, nga haros mamara na, ngan puno hin bato. Na- hahanduraw ko gud hi David nga na- mumurot hin lima nga maghamis nga bato, nga an usa hito amo an naka- matay kan Goliat." Ito nga turista, pa- riho han damu nga iba pa, naimpres gud ha pagkatinuod han mga detalye ha rekord han Biblia. 2 Tinuod ba nga tawo hi David? May panahon hadto nga nangalimba- sog an mga eskolar ha pagminos kan Hadi David sugad nga susmatanon la, kondi mas makuri ito pamatud-an. An mga arkeologo nakaukab hin ka- Tigamni an ginsiring han usa nga turista: "Gindara kami han amon tour guide, nga diri relihiyoso, ha Walog han Ela. Sinaka kami ha usa nga ara- gian nga nagdara ha amon ngadto ha pungkay hin bungtod. Samtang ginki- kita namon an walog ha ubos, iginpa- basa niya ha amon an 1 Samuel 17: Waray gud rason nga pagruhadu- haan an pagkatinuod hinin makasay- sayan nga asoy. Naghihisgot ini hin ti- nuod nga mga tawo ngan tinuod nga mga lugar. Labaw ha ngatanan, ba- hin ini han giniyahan nga Pulong han Dios, salit tikang ini ha Dios han ka- matuoran, an Usa nga "diri makakag- buwa." - Tito 1:2; 2 Timoteo 3:16. ˇ Num. 5 2016 13
AN BIBLIA NAKAKAGBAG-O HAN KINABUHI Madumot ako hadto ngan bayolente AN AKON NAGLABAY: Natawo ako ha Ciudad Mante, usa nga ma- karuruyag nga lugar ha Tamaulipas, Mexico. Ha kabug-osan, an mga residente didto mahinatagon ngan buotan. Kondi makasuru- bo, tungod han organisado nga mga krimen nagin peligroso hindu- ro an lugar. Upat kami nga magburugto nga kalalakin-an ngan ako an ikadu- ha. Ginpabunyagan ako han akon kag-anak ha Katoliko, ngan ha urhi, nagin membro ako han koro han singbahan. Karuyag ko lipa- yon an Dios tungod kay nahadlok gud ako nga mahukman ngan masunog ha impyerno tubtob ha waray kataposan. IGINSUMAT NI ' AN DE LA FUENTE ADRI NATAWHAN NGA TUIG 1974 NATAWHAN NGA NASUD MEXICO PAGKINABUHI HADTO BAYOLENTE NGA TIN-EDYER, PIRME NAHIDADABI HA ARAWAY HA KAKALSADAHAN Han singko anyos ako, gin-abandona kami ni Tatay, salit nasubo gud ako ngan nawarayan gana ha kinabuhi. Diri ko maintindihan kon kay ano nga ginbayaan niya kami nga hinigugma man namon hiya. Kinahanglan magtrabaho hi Nanay hin damu ka oras basi ma- itagana an amon panginahanglan. Ginsalingabot ko nga waray hi Nanay, ngan nagka-cutting classes ako basi makigbarkada ha kabataan nga mas magurang ha akon. Gintutdoan nira ako magbuyayaw, magsigarilyo, mangawat, ngan makigsuntokay. Tungod kay karuyag ko magmayor-mayor, nag- aram ako hin boksing, resling, martial arts, ngan paggamit hin mga armas. Nagin bayolente ako. Agsob ako mahidabi ha purupsilay, ngan pipira ka beses nga ginbayaan na la ako ha kalsada nga dugo- on tungod kay kahuna han mga tawo nga patay na ako. Daku gud nga kasakit an akon naihahatag kan Nanay kon nakikita niya ako ha sitwasyon nga kinahanglan dayon dad-on ha hospital! Han 16 anyos ako, bumisita ha balay an akon kababata nga hi Jorge. Nagsiring hiya nga usa hiya nga Saksi ni Jehova ngan karu- yag niya isumat ha amon an usa nga importante nga mensahe. Igin- saysay niya an iya gintotoohan gamit an Biblia. Waray ko pa gud mabasa ito, ngan eksayted ako mahibaro han ngaran han Dios ngan han iya katuyoan. Gintanyagan kami ni Jorge hin pag-aram ha Biblia, ngan ginkarawat namon ito. KON PAONAN-O NABAG-O HAN BIBLIA AN AKON KINABUHI: Sugad hin nagabutan ako hin tunok han hinbaroan ko an kamatu- oran nga an naglalaga nga impyerno diri ngay-an katutdoan han Biblia. (Salmo 146:4; Eklesiastes 9:5) Han hinbaroan ko ito, waray 14 AN BARANTAYAN
na gud ako mahadlok ha Dios. Lugod, nagtikang ako pagtagad ha iya sugad nga mahigugmaon nga Amay nga an pinakamaopay an karuyag para ha iya mga anak. Samtang nag-uuswag ako ha pag-aram ha Biblia, nakita ko nga kinahanglan ko bag-uhon an akon per- sonalidad. Kinahanglan ko makultibar an pagkamapa- inubsanon ngan diri na magin bayolente. An sagdon ha 1 Corinto 15:33 nakabulig ha akon. Ito nasiring: "An maraot nga mga kaupod nakakadaot han maopay nga pamatasan." Nasantop ko nga kon karuyag ko magbag-o, kinahanglan diri na ako makig-upod ha mga tawo nga may maraot nga impluwensya ha akon. Salit ginliwanan ko an akon kasangkayan hadto hin mga membro han Kristiano nga kongregasyon - mga tawo nga nagsusulbad han ira diri pagkasinabtanay, diri pinaagi ha pakigsuntokay o iba pa nga klase han kamadarahog, kondi pinaagi ha pag-aplikar han mga prinsipyo ha Biblia. An usa pa nga teksto nga nakabulig ha akon amo an Roma 12:17-19. Ito nasiring: "Ayaw pagbulos hin mara- ot ha maraot. . . . Kon posible, buhata an iyo gimaopa- yi ha pakigmurayaw ha ngatanan nga tawo. . . . ayaw kamo pagbulos, . . . kay nahisurat: 'Akon an pagbulos, ako an mabulos, nasiring hi Jehova.' " Nasantop ko nga susulbaron ni Jehova an kawaray-hustisya ha iya paagi ngan igintanda nga panahon. Hinay-hinay nga nakontrol ko an akon pagin bayolente. Diri ko gud hingangalimtan an nahitabo usa ka gab-i han tiuli ako. Ginkastigo ako han usa nga gang nga kaaway ko hadto, ngan ginsuntok han ira lider an akon likod ngan gumuliat, "Depensahi an imo kaluga- ringon!" Hito nga takna, nag-ampo ako hin madaliay kan Jehova, naghangyo ako hin bulig basi makailob. Bisan kon karuyag ko umato, pinalagiw lugod ako. Ki- nabuwasan, nagkita kami utro hito nga lider. Karuyag ko gud bumulos, pero naghangyo utro ako kan Jeho- va nga buligan ako nga makontrol ko an akon kaluga- ringon. Nahipausa ako han dumaop hiya ngan nagsi- ring: "Pasayloa ako han nahitabo kagab-i. Ha tinuod, karuyag ko magin pariho ha imo. Karuyag ko pag- adman an Biblia." Nalipay gud ako nga nakontrol ko an akon kasina! Tungod hito, dungan nga gin-adman namon an Biblia. Makasurubo, hito nga panahon, umundang ha pag- aram ha Biblia an akon mga kapamilya. Kondi marig- on nga nagdesisyon ako nga magpadayon ngan diri tugotan an bisan hin-o o bisan ano nga makaulang ha akon. Maaram ako nga an regular nga pakig-upod ha katawohan han Dios makakatambal han samad han akon kasingkasing ngan dida hito, magkakaada ako pamilya nga akon ginkikinahanglan. Padayon ako nga nag-uswag, ngan han 1991, nabawtismohan ako sugad nga usa han mga Saksi ni Jehova. MGA KAOPAYAN NGA AKON NAPAHIMULSAN: Had- to, madumot ako, nagmamayor-mayor, ngan bayolen- te. Kondi ginbag-o gud han Biblia an akon kinabuhi. Yana, iginsasangyaw ko an mensahe han Biblia mahi- tungod han kamurayawan ha ngatanan nga mama- mati. Nakapribilehiyo ako nga mag-alagad hin bug- os-panahon ha naglabay nga 23 ka tuig. Nakagboluntaryo liwat ako ha sanga nga opisina han mga Saksi ni Jehova ha Mexico. Didto, nakilala ko an madasigon nga hi Claudia, ngan ginkasal kami han 1999. Mapasalamaton gud ako kan Jehova nga ginben- disyonan niya ako hin maunungon nga asawa! Nag-alagad kami ha usa nga kongregasyon ha Mexi- can Sign Language basi makabulig ha mga ngula nga mahibaro mahitungod kan Jehova. Waray pag-iha, gin-imbitar kami nga bumalhin ha Belize basi magtut- do han Biblia. Bisan kon mas simple an amon kinabu- hi dinhi, may-ada kami han amon ginkikinahanglan basi magin malipayon. Diri namon ini igbabalyo ha bi- san ano. Inabot an panahon, nagpadayon hi Nanay ha pag- aram han Biblia ngan nabawtismohan, pati an akon kuya, an iya asawa, ngan an iya mga anak. May pipira liwat ako nga sangkay hadto nga nasangyawan ko han mensahe han Ginhadian an nag-aalagad na yana kan Jehova. Makasurubo, may mga kapamilya ako nga namatay tungod kay waray hira umundang ha pagin bayolente. Siguro pariho gihap an akon gindangatan kon waray ako magbag-o. Mapasalamaton ako kan Jehova nga iya ako iginpahirani ha iya ngan ha iya mga magsiring- ba, nga pasensyoso ngan mapinairon nga nagtutdo ha akon ha pag-aplikar han mga prinsipyo ha Biblia. ˇ Num. 5 2016 15
ANO AN GINSISIRING HAN BIBLIA? Ano an Ginhadian han Dios? AN IBA NATOO nga nagrirepresentar ito ha pag- mando han Dios ha kasingkasing han tawo; para ha iba, resulta ito han pangalimbasog han tawo nga magkaada kamurayawan ngan pagminagbu- rugto ha kalibotan. Para ha imo, ano ito? KON ANO AN GINSISIRING HAN BIBLIA "An Dios ha langit magpapabangon hin usa nga ginhadian, nga diri gud magugunaw, . . . ini mag- pipinitpinit ngan mag-aanaw hini ngatanan nga ginhadian [han tawo]." (Daniel 2:44) An Ginhadi- an han Dios usa nga tinuod nga gobyerno. KON ANO PA AN ATON MAHIBABAROAN HA BIBLIA ˙ An Ginhadian han Dios magmamando tikang ha langit. - Mateo 10:7; Lucas 10:9. ˙ Gagamiton han Dios an Ginhadian basi tuma- non an iya kaburut-on ha langit ngan ha tuna. - Mateo 6:10. Alayon padad-i ako hin kopya han Ano Gud ba an Igintututdo han Biblia? ANO Gud BA AN IGINTUTUTDO HAN BIBLIA? Para ha dugang nga impormasyon, kitaa an kapitulo 8 hini nga libro nga iginpupublikar han mga Saksi ni Jehova Mababasa liwat ha s Libre an pag-download n o hini nga magasin ngan han naglabay nga mga gowa p San-o maabot an Ginhadian han Dios? ANO AN IMO BATON? ˙ Waray maaram ˙ Diri na maiha ˙ Diri ito maabot KON ANO AN GINSISIRING HAN BIBLIA "Inin maopay nga sumat han Ginhadian isasang- yaw ha bug-os nga inuukyan nga tuna sugad nga pamatuod ha ngatanan nga nasud, ngan sunod hito an kataposan maabot." (Mateo 24:14) Kon maisangyaw na an maopay nga sumat ha bug-os nga kalibotan, tatapuson han Ginhadian an ma- raot nga sistema yana. KON ANO PA AN ATON MAHIBABAROAN HA BIBLIA ˙ Waray tawo nga maaram kon san-o gud maabot an Ginhadian han Dios. - Mateo 24:36. ˙ An mga tagna ha Biblia nagpapakita nga hirani na umabot an Ginhadian. - Mateo 24:3, 7, 12. YINAKNAN NGARAN ADRES
Para han adres, kitaa an pahina 2 Mababasa an Biblia online ha mga 130 nga yinaknan Kitaa an o ig-scan an code A S 5 6 1 p w
1 1 5 0 6 1 .


!"#2 N u m . 5 20 17 KON MAY UMABOT NGA KALAMIDAD Paonan-o Makakatalwas?
!"#2 AANHI LIWAT HINI NGA GOWA 8 An Sadang Mo Hibaroan ha Pagkonserba han Enerhiya 10 AN PUNTO DE BISTA HAN BIBLIA Girra 12 BULIG PARA HA PAMILYA Eksayting Pero Delikado nga Kaliawan - Takos ba han Peligro? 14 KATUNAAN NGAN KATAWOHAN Pagbisita ha Kazakhstan 3 NANGUNGUNA NGA ARTIKULO Kon May Umabot nga Kalamidad - Paonan-o Makakatalwas? 16 MAY-ADA BA NAGDISENYO HITO? An Porma han mga Shell ha Kadagatan s B AS A HA O N L I N E Kay ano nga kinahanglan kita ma- ngandam para ha mga kalamidad? An Biblia nasiring: "An tawo nga mainalam-agamon nakakakita han karautan, ngan naluuk; kondi an tapang nagpapadayon, ngan nag- aantus tikang hini." - Proberbios 27:12. r BAHAGI SA KOMUNIDAD AT POLITIKA Bakit Hindi Sumasali sa Digmaan ang mga Saksi ni Jehova? Kilala an mga Saksi ni Jehova ha bug-os nga kalibotan nga diri nakikigbahin ha girra. Hibaroi kon kay ano. (Kitaa ha TUNGKOL SA AMIN ˛ KARANIWANG MGA TANONG) Ginhihisgotan hini nga magasin kon ano an sadang naton buhaton antes, durante, ngan katapos hin kalamidad. r PAGTULONG SA KOMUNIDAD Kapag May Sakuna, Tumutulong Kami Udyok ng Pag-ibig Ha damu nga nasud, nabulig an mga Saksi ni Jehova ha panahon han kalamidad. (Kitaa ha TUNGKOL SA AMIN ˛ AKTIBIDAD) Vol. 98, No. 5 / WARAY-WARAY Gin-iimprinta ha Kada Gowa: 60,240,000 ha 118 nga Yinaknan Ini nga publikasyon diri baligya. Iginpupublikar ini sugad nga bahin han bug-os-kalibotan nga edu- kasyon tikang ha Biblia nga ginsusuportaran han boluntaryo nga mga donasyon. Kon karuyag mo maghatag hin donasyon, alayon kitaa an Karuyag mo ba hin dugang nga impormasyon o hin libre nga pag-aram ha Biblia? Gawas la kon lain nga bersyon an iginpakita, an mga teksto ha Griego nga Kasuratan ginkuha ha Bag-o nga Kalibotan nga Hubad han Kristiano Griego nga Kasuratan, ngan an mga teksto ha Hebreo nga Kasuratan ginkuha ha An Baraan nga Kasuratan han Philippine Bible Society. Awake! (ISSN 0005-237X) Issue 5 October 2017 is published bimonthly by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; L. Weaver, Jr., President; G. F. Simonis, Secretary-Treasurer; 1000 Red Mills Road, Wallkill, NY 12589-3299. 2017 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. Printed in Japan. Kitaa an o ipadara an imo hangyo ha usa hini nga mga adres. JEHOVAH'S WITNESSES: PILIPINAS: PO Box 2044, 1060 Manila. ESTADOS UNIDOS: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483. Para ha kompleto nga lista han mga adres ha bug-os nga kalibotan, alayon kitaa an
NAN G UN G UNA N GA ARTIKULO KON MAY UMABOT NGA KALAMIDAD PAONAN-O MAKAKATALWAS? "Haros matumba ako tungod han makusog nga pagbuto. Sinulod an aso tikang ha mga air vent, ngan nasunog an hitaas nga bilding diin nahimumutang an amon opisina." - Joshua. Linog . . . bagyo . . . pag-atake hin mga terorista . . . pamusil ha eskwelahan. Ini nga mga termino agsob mabasa ha mga laray ulohan. Syempre, makaharad- lok an pakabasa mahitungod hin kalamidad pero mas makaharadlok an pakaeks- peryensya mismo hito. Ano an imo puydi himoon antes, durante, ngan katapos hin kalamidad basi magkaada ka daku nga posibilidad nga matalwas ngan padayon nga mabuhi? Pagpamata! Num. 5 2017 3
ANTES PAG-ANDAM! WARAY eksemted ha kalamidad. An pagpangan- dam amo an pinakaimportante nga yawi basi matalwas. Pero ano an nahiuupod hito? ˙ Andama an imo hunahuna. Karawata an ka- matuoran nga nahitatabo an kalamidad ngan posible nga makaeksperyensya ka hito o an imo mga hinigugma. Urhi na gud kon an pagpangan- dam hihimoon la katapos na han kalamidad. ˙ Hibaroi an mga kalamidad nga puydi mahita- bo ha iyo lugar. Hibaroi kon diin an mga evacua- tion center. Usisaha kon talwas an pagkahimo han iyo balay o an lokasyon hito. Kuhaa an bisan ano nga puydi magin hinungdan hin sunog. Pag- instalar hin mga smoke detector, ngan liwani an mga bateriya hito hin mas agsob o bisan maka- usa la ha usa ka tuig. ˙ Pag-andam hin mga suplay para ha emer- gency. Puydi mawara an suplay han koryente, tubig, komunikasyon, ngan transportasyon. Kon may-ada ka awto, siguroha nga damu an gasoli- na hito, ngan pirme pagkaada pagkaon, tubig, ngan emergency kit ha iyo balay. - Kitaa an ka- hon nga "May-ada Ka ba han Imo Kinahanglan?" An pagpangandam amo an pinakaimportante nga yawi basi matalwas ˙ Magkaada lista han numero han telepono han imo kasangkayan, hirayo man hira o hirani la. ˙ Paghimo hin ruta ha paggawas ngan praktisa ito. Hibaroi an hirani nga mga exit han iyo bil- ding ngan an emergency plan han eskwelahan han iyo anak. Pagtoka hin lugar diin magkiki- rigta an iyo pamilya - sugad ha eskwelahan o ha librarya - usa ha hirani ngan usa ha gawas han iyo barangay. Iginrirekomendar han mga awtori- dad nga praktison han iyo pamilya an pagkadto hito nga mga lokasyon. ˙ Pagplano ha pagbulig ha iba, sugad ha mga la- gas ngan baldado. DURANTE GIOS DAYON "Han naglarab an kalayo, an kadam-an waray magpanik, naglangan-langan la hira," siring ni Joshua nga gin-unabi kanina. "An iba nagpa- rong pa hin kompyuter o nagkuha pa hin irim- non nga tubig. Usa nga lalaki an nagsiring, 'Ba- ngin kinahanglan la naton maghulat.' " Bisan kon nag-alang an iba, hi Joshua gumuliat: "Ki- nahanglan na kita gumawas yana!" Tungod hito, nakapanhunahuna an iya mga katrabaho ngan
Kon mag-obligar an mga awtoridad ha pag-ebakwit, sunod dayon! sumunod ha iya ha paglusad ha hagdan. "Kon may matumba, alsaha hiya, ngan ayaw undang," an padayon nga singgit ni Joshua. "Makakaga- was kita dinhi!" ˙ Sunog. Hapa ngan kamang dayon ngadto ha pinakahirani nga magagawsan. Tungod han aso, makuri an pakakita, ngan an pakahanggab hin aso amo an kasagaran nga rason kon kay ano nga damu an namamatay ha sunog. Bayai an imo mga gamit. Importante an kada segundo basi matalwas ka. ˙ Linog. Sirong ha marig-on nga muwebles o sa- pit ha bungbong. Paglaom nga magkakaada pa mga pagbay-og, ngan gawas ngan pahirayo da- yon ha bilding. Bangin lumabay pa an mga oras antes umabot an mga rescuer, salit pangalimba- sog ha pagbulig ha iba kon posible. ˙ Tsunami. Kon tigda nga umatras an tubig ha baybayon, kadto dayon ha hitaas nga lugar. La- umi an damu ngan mas dagku nga balud. ˙ Buhawi o bagyo. Kadto dayon ha talwas nga matatagoan. ˙ Baha. Gawas ha balay o bilding nga ginbaha. Likyi an paglinakat-lakat o pagdrayb ha baha. An tubig han baha mahugaw ngan may nakata- go nga mga peligro, upod na an mga basura, abrido nga imburnal, ngan natumba nga poste han koryente. ˙ Maaram ka ba? An duha ka piye han masulog nga tubig mahimo makaanod hin awto. An pag- drayb ha masulog nga tubig amo an kasagaran nga hinungdan kon kay ano nga damu an nama- matay ha baha. ˙ Kon mag-obligar an mga awtoridad ha pag- ebakwit, sunod dayon! Pahibaroa an imo ka- sangkayan kon hain ka, kay bangin ibutang nira ha peligro an ira kinabuhi ha pagpinamiling ha imo. ˙ Maaram ka ba? An pag-text bangin mas matata- poran kay ha pagtawag ha telepono. ˙ Kon mag-obligar an mga awtoridad nga diri gumawas ha balay o ha evacuation center, sunda hira. Kon magkaada kemikal, bayolohikal, o nuklear nga aksidente o pag-atake, pagpabi- lin ha sulod han balay, paronga an mga benti- lasyon, ngan siguroha nga selyado an tanan nga purtahan ngan bintana. Durante hin nuklear nga aksidente o pag-atake, pakadto ha pinaka- ubos nga bahin ha sulod han iyo balay o bil- ding basi malikyan an radyasyon. Pagkita hin lo- cal news ha TV o pamati ha radyo. Magpabilin ha sulod tubtob nga ipahibaro han awtoridad nga waray na peligro. Pagpamata! Num. 5 2017 5
MAY-ADA KA BA HAN IMO KINAHANGLAN? Ginsasagda han mga disaster management organization an mga pamilya nga magkaada pirme mga suplay para ha emergency ngan ig- update ito kada tuig. Syempre, iba-iba an pa- nginahanglan depende ha lugar ngan kahim- tang, salit pamakiana ha lokal nga mga emergency management service kon ano an praktikal para ha iyo lugar. Kasagaran nga iginrirekomendar nga magti- pig hin diri maminos tulo ka galon (11 L) nga tubig para ha kada tawo ngan suplay hin pag- kaon nga diri nagpapan-os ngan diri na luluto- on para ha tulo ka adlaw. May mga pamilya liwat nga nag-aandam hin mga "go bag" nga may sulod sugad han: ˝ Taklap, bado ngan iba pa nga isurul-ot, ngan marig-on nga sapatos ˝ Ispat, radyo (de-bateriya o recharge- able), ngan ekstra nga bateriya ˝ First-aid kit ngan silbato basi makaaro hin bulig ˝ Selyado nga burutangan han mga medi- sina, reseta, ngan iba pa nga importan- te nga dokumento ˝ Lista han mga kukontakon durante hin emergency ngan mga lokasyon diin magkikirigta an iyo pamilya ngan mapa han iyo lugar ˝ Garamiton ha pagkaon, abridor, gudtiay nga tools, ngan pusporo nga diri nahu- hulos ˝ Credit card ngan kwarta ˝ Ekstra nga yawi han iyo balay ngan awto ˝ Dust mask, diri nahuhulos nga adhesive ˝ Papel, lapis, mga libro, ngan uyagan tape, ngan trapal han kabataan ˝ Toothbrush, sabon, tualya, ngan tisyu ˝ Biblia ˝ Mga suplay nga kinahanglan han kaba- ˝ taan ngan mga lagas o baldado ˝ ˝ ˝ An iba nga nakalista dinhi bangin diri angayan ha iyo kahimtang o ha iyo lugar. Puydi ka magdugang hin iba pa nga garamiton nga diri nakalista dinhi.
Katapos han kalamidad, padayon nga buhata an iyo rutina kada adlaw tubtob nga posible KATAPOS MAGPABILIN NGA TALWAS! Basi malikyan an sakit ngan peligro, tagda ini nga mga suhestyon: ˙ Pakiukoy ha imo kasangkayan, kon posible, imbes ha mga evacuation center. ˙ Tipigi nga malimpyo an imo inuukyan. ˙ Gamit hin equipment nga magpuprotektar ha imo kon naglilimpyo ka. Kon posible, gamit hin gwantes, marig-on nga sapatos, hard hat, ngan dust mask. Magin alerto ha mga kable hin kor- yente ngan natatabonan nga mga baga. ˙ Padayon nga buhata an iyo rutina kada adlaw tubtob nga posible. Kinahanglan makita han imo mga anak nga kalmado ka ngan diri nawawad- an hin paglaom. Buligi an imo mga anak ha ira leksyon ha eskwelahan, pag-uyag, ngan pagsing- ba sugad nga pamilya. Ayaw paghinunahunaa an mga news mahitungod han trahedya, ngan ayaw ibuhos ha imo pamilya an imo kabaraka o kasina. Karawat hin bulig, ngan buligi an iba. ˙ Laumi nga may-ada mahimo mawara ha imo durante hin kalamidad. An gobyerno ngan an iba nga organisasyon nakapokus ha pagbulig ha mga tawo nga mabuhi, diri ha pagsaliwan han tanan nga nawara ha ira. Basi mabuhi, ki- nahanglan naton hin limpyo nga tubig, pagkaon, bado, ngan urukyan. - 1 Timoteo 6:7, 8. ˙ Laumi nga maaapektohan an imo emosyon ngan karawat hin bulig. Kasagaran nga naaa- bat ini katapos han kalamidad. An sintomas nag-uupod hin kabaraka, depresyon, pagburo- bag-o han emosyon, ngan pagkuri ha pagpokus, pagtrabaho, ngan pagkaturog. Pakiistorya ha sangkay nga nagtatagad ha imo. Bisan kon nakatalwas hi Joshua ha sunog, damu han iya katrabaho an namatay. Nakaka- rawat hiya hin bulig tikang ha Kristiano nga mga tigurang ngan mga doktor ha kahimsog han hunahuna. "Ginpasarig nira ako nga normal la an akon kasubo ngan mawawara gihap ito," siring niya. "Paglabay hin unom ka bulan naiba- nan an akon magraot nga mga inop. Pero an iba nga sintomas waray dayon mawara." Tungod han mga kalamidad, mahimo ma- hunahuna naton nga waray hustisya. Tungod hito, sayop nga ginbabasol han iba an Dios. Su- gad kan Joshua, damu han nakakatalwas an na- abat hin kakonsensya. "Tubtob yana, nakukon- sensya ako kay mas damu pa unta an akon puydi matalwas," siring niya. "Nakabulig ha akon an akon pagtoo nga diri na maiha ipapa- dapat han Dios an hustisya ha tuna ngan tata- dungon an tanan nga sayop. Ha pagkayana, gin- papabilhan ko an kada adlaw han akon kinabuhi ngan ginbubuhat ko an akon mahihimo basi ma- tipigan ito." - Pahayag 21:4, 5. ˛ Para ha dugang nga impormasyon mahitungod ha mga saad han Dios ha tidaraon ngan kon kay ano nga gintutugotan niya an pag-antos, kitaa an libro nga Ano Gud ba an Igintututdo han Bib- lia? Mada-download ini ha Pagpamata! Num. 5 2017 7
An Sadang Mo Hibaroan ha PAGKONSERBA HAN ENERHIYA NADEPENDE kita ha enerhiya basi papasuon o pahagkuton an aton balay, paandaron an aton awto, ngan himoon an aton mga buruhaton kada adlaw. Kondi an mga tawo ha bug-os nga kalibo- tan naatubang hin seryoso nga mga problema ha enerhiya. Para kan Gary nga taga-Sur Aprika, daku nga problema "an pagmahal han krudo." Hi Jen- nifer nga taga-Pilipinas, nababaraka ha suplay han enerhiya tungod kay "komon nga problema an brownout." Hi Fernando nga taga-El Salva- dor nasiring nga "nababaraka hiya han epekto hito ha palibot." Ha damu nga lugar ha kalibotan, an mga ginkukuhaan han enerhiya nakakahugaw han palibot. Natural la nga bangin maghunahuna ka, 'Ano an akon mahihimo may kalabotan hini nga mga problema ha enerhiya?' Mahimo kita magin maaramon ha paggamit han enerhiya. Mapulsanon an pagkonserba han enerhiya ngan an mahunahunaon nga paggamit hito. Kon diri damu nga enerhiya an aton naga- gamit, naiibanan an aton gasto. Nakakabulig li- wat kita nga maprotektaran an palibot kay diri kita nakakadugang ha paghitaas han ginkikina- hanglan nga suplay han enerhiya. Tagdon naton an tulo nga bahin diin mahimo kita magin mas maaramon ha paggamit han enerhiya: ha aton balay, transportasyon, ngan ha adlaw-adlaw nga buruhaton. BALAY Magin maaramon ha paggamit han mga equipment ha pagpapaso ngan pagpahagkot. Iginpakita han usa nga pag-aram nga ginhimo ha usa nga nasud ha Europa nga an pag-iban han temperatura basi makontrol an pagpapaso hin bisan duha la ka digri durante han kathag- kot, amo an pinakamaaramon nga paggamit hin enerhiya ha bug-os nga tuig. Nauyon hito hi De- rek, nga taga-Canada. Hiya nagsiring: "Pinaagi ha pagdyaket imbes nga igbutang ha pinakahi- taas nga temperatura an heater durante han kat- hagkot, nakakaiban an amon pamilya hin konsu- mo ha enerhiya." Aplikado liwat ini ha mga lugar nga mapaso an klima. Ginlilimitahan ni Rodolfo nga taga-Pili- pinas an iya paggamit han air con pinaagi ha diri pagbutang hito ha pinakahamubo nga tempera- tura. Kay ano? Hiya nagbaton, "Nakakaiban kami hin gasto ngan nakakagkonserba kami hin ener- hiya." Isara an mga bintana ngan purtahan kon nagpapapaso o nagpapahagkot han imo ba- lay. Malilikyan naton nga makarag an enerhiya kon diri makakagawas ha balay an mapaso o ma- hagkot nga hangin. Pananglitan, kon papabay- an nga abrido an purtahan durante han kathag- kot, mas daku nga enerhiya an makukonsumo ha pagpapaso han balay. Labot la ha pagsara han mga bintana ngan purtahan, mas nakakaiban hin konsumo ha ener- hiya an pipira pinaagi ha pagtaod hin mga binta- na nga gindisenyo ha pagkonserba hin enerhiya. Gamit hin diri makonsumo nga suga. "Imbes nga gumamit hin kadaan ngan makonsumo nga Sunda hin maopay an mga instruksyon ha manwal para ha tal- was nga paggamit han aplayanses ha pagpapaso ngan pagpahag- kot. Pananglitan, an iba nga aplayanses may instruksyon nga abri- han an bintana o purtahan samtang gin-gagamit ito.
bombilya, gumamit kami hin bag-o nga klase hin bombilya nga diri malako hin koryente," siring ni Jennifer nga gin-unabi kanina. Bisan kon mas mahal an bag-o nga klase hin mga suga, mas gu- tiay nga koryente an nakukonsumo hito salit na- kakaiban ka la gihapon hin gasto. TRANSPORTASYON Kon posible, sakay ha panpubliko nga sarak- yan. "Nagtitren ako o nagbibisikleta ngadto ha trabaho kon posible," siring ni Andrew nga taga- Gran Britanya. An libro nga Energy: What Every- one Needs to Know nagpapahinumdom ha aton nga "an konsumo han enerhiya han mga awto ha kada pasahero mas daku hin tulo ka beses kay ha bus ngan tren." Organisaha an imo mga biyahe. Pinaagi han abanse nga pagplano, bangin maibanan mo an kadamu han imo pagbiyahe, salit maiibanan an imo konsumo han enerhiya ngan diri pa makaka- rag an imo oras ngan kwarta. Hi Jethro nga taga-Pilipinas, naglalain hin kan- tidad para ha krudo han iya awto kada bulan. "Asya nga ginpaplano ko hin maopay an akon mga biyahe." ADLAW-ADLAW NGA BURUHATON Ibani an paggamit han mapaso nga tubig. Sumala ha usa nga pagsaliksik, "an water heater ha mga balay nakonsumo hin aberids nga 1.3% han kabug-osan nga enerhiya nga nakukonsumo han mga syudad ha Australia o 27% han kabug- osan nga enerhiya nga nakukonsumo ha mga ba- lay." Tungod kay nakonsumo hin enerhiya an pag- papaso hin tubig, an pag-iban ha paggamit hito nakakagkonserba hin enerhiya. Salit hi Victor nga taga-Sur Aprika, nagsiring: "Tubtob nga po- sible, nangangalimbasog kami nga gutiay la nga mapaso nga tubig an amon nagagamit kon naka- rigo." Sumala ha syentista nga hi Steven Kenway, "an pag-iban hin konsumo han mapaso nga tu- big may damu nga kapulsanan," tungod kay "na- kukonserba an enerhiya ngan tubig, naiibanan an suplay nga kinahanglan iprodyus han mga kom- panya, ngan nabubuligan an mga tagbalay nga . . . makaiban hin gasto." Paronga ito. Nag-uupod ini ha pagparong han mga suga, aplayanses, gadyet, TV, ngan kom- pyuter. Bisan kon parong na, damu hini an na- konsumo la gihap hin enerhiya kay naka-standby mode ini. Iginrirekomendar han pipira nga eks- perto an pagtanggal ha saksakan o paggamit hin switchable power strip basi maparong ini nga standby mode. Pirme ini ginbubuhat ni Fernan- do nga gin-unabi kanina, hiya nagsiring: "Ginpa- parong ko an mga suga ngan gintatanggal ko ha saksakan an mga aplayanses nga diri ko ginaga- mit." Bangin waray kita kontrol ha presyo han enerhiya o han maraot nga epekto ha palibot han pagprodyus hini, pero puydi kita magin maa- ramon ha paggamit. An mga tawo ha bug-os nga kalibotan namimiling hin mga paagi ha pagbuhat hito. Oo, bangin kinahanglan an pangalimbasog ngan pagplano basi makagkonserba hin enerhi- ya, kondi hunahunaa an mga kapulsanan. Hi Va- leria nga taga-Mexico nagsiring, "Nakakatirok ako hin kwarta ngan napuprotektaran ko an pali- bot." ˛ Maaram Ka Ba? An Biblia nagsusulod hin mga prinsipyo nga nag-aaghat ha aton nga magin maaramon ha paggamit han enerhiya ngan iba pa nga suplay. ˙ Juan 6:12: Hi Jesus nagsiring ha iya mga disipulo: "Tiroka niyo an salin nga mga ti- pik basi waray makarag." Ano an imo mahimo buhaton basi malikyan an pagkarag? ˙ Filipos 2:4: "Magin matinagaron kamo, diri la para ha iyo kalugaringon nga kaopayan, kondi para liwat ha kaopayan han iba." Paonan-o an imo ginbubuhat nakakaapekto ha imo igkasi-tawo ngan ha iyo lugar? Pagpamata! Num. 5 2017 9
A N P U N TO D E B I S TA H A N B I B L I A G I R R A G I R R A Ha kadaan nga panahon, nakikiggirra an mga Israelita ha ngaran han ira Dios nga hi Jehova. Nangangahulogan ba liwat ini nga gin-uuyonan han Dios an mga girra yana? Kay ano nga nakikiggirra hadto an kadaan nga Israel? AN GINSISIRING HAN PIPIRA An ginsisingba han mga Israelita usa nga brutal nga "dios han girra." AN GINSISIRING HAN BIBLIA An mga nasud nga napirde han Israel bayolente gud ngan maka- ngingirhat an mga binuhatan, upod na an bes- tialidad, insesto, ngan paghalad hin bata. Kata- pos hin mga siglo nga iginhatag ha ira basi magbag-o, an Dios nagsiring: "Kay ha ngatanan hini nahugawan an mga nasud nga akon ginpai- was tikang ha iyo atubangan." - Lebitiko 18:21- 25; Jeremias 7:31. "Tungud han pagkamaraut hini nga mga nasud, hi Jehova nagpaiwas ha ira tikang ha imo atubangan." - Deuteronomio 9:5. May gindadapigan ba an Dios ha mga girra yana? BANGIN MAOBSERBARAN MO Ha damu nga girra, an mga lider han relihiyon han magkaaway nga grupo nasiring nga nadapig ha ira an Dios. "Pir- me may bahin an relihiyon ha tanan nga girra," siring han libro nga The Causes of War. AN GINSISIRING HAN BIBLIA Waray tagi hin awtori- sasyon an mga Kristiano nga makiggirra ha mga nakontra ha ira. Hi apostol Pablo nagsurat ha iya mga igkasi-Kristiano: "Kon posible, buhata an iyo gimaopayi ha pakigmurayaw ha ngatanan nga tawo. . . . Ayaw kamo pagbulos." - Roma 12: 18, 19. nga aadto ha langit." (Mateo 5:44, 45) Bisan kon nakikiggirra an nasud nga ira gin-uukyan, an mga Kristiano sadang magpabilin nga neut- ral, 'diri kanan kalibotan.' (Juan 15:19) Kon karu- yag han Dios nga higugmaon han iya magsiring- ba ha tanan nga nasud an mga nakontra ha ira ngan magpabilin nga bulag ha kalibotan, pao- nan-o masisiring nga may gindadapigan an Dios ha mga girra yana? Imbes nga sugoon ni Jesus an iya mga sumu- runod nga makiggirra, hiya nagsiring ha ira: "Padayon nga higugmaa an iyo kaaway ngan ig-ampo an nagtitimaraot ha iyo, basi mapama- tud-an niyo nga mga anak kamo han iyo Amay "An akon ginhadian diri dinhi hini nga kalibotan. Kon aanhi ha kalibotan an akon ginhadian, makikig-away unta an akon mga sumurunod basi diri ako maitubyan ha mga Judio. Pero sugad han ginsiring ko, an akon ginhadian diri dinhi hini nga kalibotan." - Juan 18:36. r Kitaa an iba pa nga baton ha mga pakiana mahitungod ha Biblia ha
Maabot pa ba an panahon nga waray na girra? AN GINSISIRING HAN PIPIRA Diri mapupugngan an girra. "Diri mawawara an mga girra," siring han libro nga War and Power in the 21st Century. "Imposible magkaada nagpapadayon nga kamu- rayawan ha bug-os nga kalibotan hini nga siglo." AN GINSISIRING HAN BIBLIA Mawawaray na girra kon waray na maghihingyap nga makiggirra. Tungod hito, magios an Ginhadian han Dios nga usa nga tinuod nga gobyerno nga magma- mando tikang ha langit ha pagbungkag han ta- nan nga armas ngan ha pagtutdo ha mga tawo nga magin mamurayawon. Ginpapasarig kita han Biblia nga an Dios "mahatag hin kahusayan [o, pagtadong] mahatungud han magkusug nga mga nasud ha kahigrayoan: ngan ira hihimoon an ira mga kampilan nga mga arado, ngan an ira mga bangkaw nga mga garab nga ipangarapon; an nasud diri mawaay hin kampilan patok ha na- sud, diri na man hira magaaram han away." - Mika 4:3. An Biblia nagtututdo nga ha pagmando han Ginhadian han Dios waray na gobyerno nga mag-aaragway para ha ira kalugaringon nga in- tereses, waray na diri patas nga mga balaud nga nag-aaghat hin pagrebelde, o diskriminasyon nga nag-aaghat hin pagkabahin-bahin. Sugad nga resulta, mawawaray na girra. An Dios nag- sasaad: "Diri hira magdadaut o diri maggugu- naw . . . kay an tuna mapupuno han hibaro ni Je- hova, sugad nga an katubigan nagpupuno han dagat." - Isaias 11:9. ˛ "Napaukoy niya an mga pag-away tubtub ha katapusan han tuna; Iya nababari an pana, ngan nautud niya an bankaw: Ginsusunug niya an mga karomata ha kalayo." - Salmos 46:9. Pagpamata! Num. 5 2017 11
B U L I G PA R A H A PA M I LYA M G A B ATA N - O N Eksayting Pero Delikado nga Kaliawan - Takos ba han Peligro? AN PROBLEMA AN SADANG MO HIBAROAN "Natindog ako hirani ha malaksi nga tren ha usa nga tanel. Tungod han eksaytment, baga hin nawa- wara an akon mga kabaraka." - Leon. Mahimo makaadik an eksayting nga kaliawan. Bangin mag- hatag ito ha imo hin madaliay nga eksaytment pero mag-aaghat ito ha imo nga maghingyap hin dugang pa. Hi Marco, nga pariho kan Leon nagkadto liwat ha tanel han tren, nagsiring: "Waray ako makontento. Nalipay ako kadali. Pero naghingyap na liwat ako hin dugang nga eksaytment." "Kon nadayb ako ha tubig tikang ha delikado ngan higtaas nga pangpang, naabat ako hin bug-os nga kagawasan ha sulod hin pipi- ra ka segundo. Kasagaran nga nag-i-enjoy ako hito, pero usahay nahahadlok ako." - Larissa. Pariho kanda Leon ngan Larissa, damu nga batan-on an naieksayt ha pagtesting kon tubtob diin an ira limitasyon - usahay ha delika- do hinduro nga paagi. Nasusulay ka ba liwat nga buhaton an pari- ho? Kon oo, para ha imo ini nga artikulo. Ginsaliwnan an iba nga ngaran dinhi hini nga artikulo. Hi Justin mahilig ha high-speed skating ngan napadanas hiya ha nalabay nga mga awto. Hiya nagsiring: "Naieksayt gud ako salit pauroutro nga ginbuhat ko ito. Karuyag ko bumilib an mga tawo ha akon, pero nahospital la lugod ako." An pamirit han kasangkayan mahimo magwara han imo maopay nga panhunahuna. An batan-on nga hi Marvin nagsi- ring: "Ginpirit ako han akon kasangkayan nga sumaka ha hitaas nga bilding nga waray bisan ano nga proteksyon, nasiring hira: 'Sige, kaya mo ito.' Nahadlok ako. Nangurog ako samtang nasa- ka ha pader han bilding." Hi Larissa nga gin-unabi kanina, nagsi- ring: "Ginbuhat ko an ginbubuhat han iba. Nagpadara la ako ha ira." Gin-gagamit liwat han iba an Internet basi impluwensyahan ad- ton mahilig ha eksaytment pinaagi ha pagdayaw ha ira ngan pag- minos han mga peligro. Ngani, an pipira han ira eksibisyon nga gin-post ha social media nagigin sikat, salit nagigin popular hira ngan gintatagan hin atensyon. Pananglitan, an pipira nga popular nga video nagpapakita hin parkour - isport nga nag-uupod ha pagdalagan, pagsaka, o pag- lukso nga waray bisan ano nga proteksyon ha mga ulang sugad han pader, balay, ngan hagdan. Mahimo ini maghatag hin duha nga sayop nga konklusyon: (1) Diri ito sugad kadelikado. (2) Ginhihimo ito han ngatanan. An resulta: Bangin masulay ka r Kitaa an iba pa nga bulig para ha pamilya ha
nga sarihan an mga kaliawan nga mahimo magbutang han imo kinabuhi ha peligro. May mas maopay ngan talwas nga paagi ha pagtesting han imo limitasyon. "An pag-ehersisyo may gutiay nga kapulsanan," siring han Biblia. (1 Timoteo 4:8) Pero nagpapahamangno liwat ito ha imo nga "magkinabuhi nga may maopay nga panhunahu- na." (Tito 2:12) Paonan-o? AN IMO MAHIMO BUHATON Turotimbanga an posible nga mga peligro. An Biblia nasiring: "An tagsa nga tawo nga mainalam-agamon nagbubuhat dara an hibaro; kondi an lurong nagpaparayaw han iya kalurongan." (Proberbios 13:16) Antes makigbahin ha usa nga kaliawan, hiba- roi an mga peligro nga nahiuupod hito. Pakianhi an imo kaluga- ringon, 'Ini ba nga buruhaton magbubutang han akon kinabuhi ha peligro?' - Prinsipyo ha Biblia: Proberbios 14:15. Pagpili hin kasangkayan nga narespeto ha kinabuhi. An ti- nuod nga kasangkayan diri mag-aaghat ha imo ha paghimo hin delikado nga buruhaton o mamimirit ha imo ha pagbuhat hin bi- san ano nga diri ka komportable. Hi Larissa nagsiring: "An mag- opay ngan makatadunganon nga kasangkayan nakabulig ha akon pagpili hin mas maopay nga kaliawan. Han ginsaliwnan ko an akon kasangkayan, nagbag-o an akon kinabuhi." - Prinsipyo ha Biblia: Proberbios 13:20. Pakianhi an imo kalugaringon, 'Ini ba nga buruhaton magbubutang han akon kinabuhi ha peligro?' Gamita an imo abilidad nga diri iginbubutang ha peligro an imo kinabuhi. Bahin han pagtubo an "paghibaro kon paonan-o magkakaada kalugaringon nga mga prinsipyo ngan mga limitas- yon," siring han Adolescent Risk Behaviors. Mahimo mo hibaro- an an imo limitasyon ha talwas nga paagi, nga nagamit hin angayan nga mga safety equipment ngan nasunod ha mga safe- ty instruction. Magkaada tinuod nga respeto ha kalugaringon. Rirespetuhon ka tungod han imo maaramon nga pag-atubang ha mga proble- ma ha kinabuhi, diri tungod han imo kaisog ha pagbuhat hin de- likado nga kaliawan. Hi Larissa nagsiring: "An pagdayb tikang ha hitaas nga pangpang tinikangan pa la han damu nga delikado nga kaliawan nga akon ginhimo. Nahibaro unta ako pagbaribad." Hinumdumi: Imbes nga ibutang ha peligro an imo kinabuhi pina- agi hin mga buruhaton nga eksayting pero delikado, magin ma- aramon ha pagpili hin kaliawan. - Prinsipyo ha Biblia: Proberbios 15:24. ˛ N A N G U N G U N A N G A M G A T E K S T O "An tawo nga mainalam-agamon nagtatan-aw hin maopay ha iya kakadtoan." - Proberbios 14:15. "Lakat kaupud han mga tawo nga makinaadmanon, ngan ikaw maki- kinaadmanon." - Proberbios 13:20. "Naglalakat an mga makinaadma- nanon han dalan tipaigbaw ngad- to ha kinabuhi, diri han dalan nga tipaubos ngadto ha kamatayon." - Darahonon [Proberbios] 15:24, Maupay nga Sumat. PETER "Kinahanglan klaro liwat ha imo an peligro nga nahiuupod, diri la an eksaytment. Waray gud batan-on nga naruruyag magin baldado." RIO "Kon an imo kasangkayan may bubuhaton nga diri mo karuyag buhaton, mas maopay nga diri ka umupod ha ira. Kay kon kaupod ka nira, kasagaran nga diri ka na ma- kakabaribad o makakagbag-o han imo desisyon." Pagpamata! Num. 5 2017 13
K AT U N A A N N G A N K ATAW O H A N K A Z A K H S TA N Pagbisita ha KAZAKHSTAN Syudad han Astana N A N G U N G U N A N G A Y I N A K N A N : K A Z A K H , R U S O P O P U L A S YO N : 1 7, 5 6 3 , 0 0 0 K A P I TA L : A S TA N A K L I M A : M A PA S O N G A N M A M A R A H A K AT PA S O , M A H A G K O T N G A N N A G N I N I E B E H A K AT H A G K O T ASTANA RUSYA AN MGA Kazakh nagbuburobalhin hin urukyan tikang pa hadto. Tubtob yana, ginbuburobalhin hin lugar han pipira nga Kazakh nga paraataman hin hayop an ira mga panon depende han klima. Ha katpaso, gindadara nira an ira pa- non ha mataghom nga kabungtoran nga damu an ban- wa. Katapos, kon hirani na an kathagkot, iginbabalhin nira ito ha mapaso nga kapatagan. Dagat Caspian K A Z A K H S T A N Dagat Aral Lake Balkhash Almaty UZBEKISTAN KYRGYZSTAN TURKMENISTAN TSINA May mga Kazakh nga naukoy ha moderno ngan ma- inuswagon nga mga syudad. Bisan pa hito, damu han ira tradisyon, pagkaon, ngan produkto an nagpapakita han paagi han pagkinabuhi han ira kaapoy-apoyan. Hura liwat an kultura han Kazakh hin mga siday, kanta, ngan musika nga gintutokar gamit an lokal nga mga instrumento. TAJIKISTAN An yurt nga usa nga tradisyonal ngan nabuburobalhin nga balay, nagin usa nga simbolo nga an tawo mahimo P a v e l L P h o t o a n d V d e o / S h u t t e r s t o c k . c o m i
An mailayat nga snow leopard naukoy ha higtaas nga kabukiran ha Kazakhstan durante han katpaso M A A R A M K A B A ? Mga 36 nga klase hin ihalas nga tulip an natubo ha Kazakhstan, ngan an kurti han tulip komon nga disenyo han ira tradisyonal nga mga obra. An tubig han Lake Balkhash ha Kazakhstan mapag-ad ha este nga bahin, samtang ha weste nga bahin, haros waray asin. Popular pa gihapon an falconry o an pagbansay hin mga agila ngan iba pa nga mandaragit nga mga tamsi. An mga Kazakh kilala gud ha pagbansay han mga golden eagle - an ira paborito nga klase hin agila. An tabon ha ulo han agila nabulig nga diri ito mahadlok ha tawo Ha sulod hin yurt magkinabuhi ha paagi nga diri nakakadistruso ha palibot. Para ha mga paraataman han karnero, mas karuyag la gihap nira an yurt, ngan agsob nga ginagamit ito han mga taga-syudad para ha espesyal nga mga okasyon. An yurt ginagamit li- wat sugad nga komportable nga urukyan han mga turista. Mahimo makita ha sulod hito an iba-iba nga talento han Kazakh nga kababayin-an ha pag- borda, paglara, ngan paghimo hin karpet. Importante para ha mga taga-baryo nga Ka- zakh an ira mga kabayo. May-ada hira diri maminos 21 nga pulong para ha kabayo, nga an tagsa hito may iba nga kahulogan, ngan may-ada hira sobra 30 nga termino basi ihulagway an kolor han bara- hibo han kabayo. An maopay nga klase hin kabayo usa nga mahal ngan ginpapabilhan nga regalo. Ha mga huron, an kabataan nga kalalakin-an maaram na mangabayo ha temprano nga pangidaron. An tradisyonal nga pagkaon han mga Kazakh pirme may karne ngan kasagaran diri damu an pa- nakot. Usa han ira paborito nga irimnon an kou- miss, nga hinimo tikang ha gatas han kabayo ngan gintotoohan nga nakakaopay ha kahimsog, ngan an makrema ngan medyo maaslom nga shubat nga hinimo tikang ha gatas han kamelyo. Gin-aabiabi ha sanga nga opisina han mga Sak- si ni Jehova ha Almaty an bisan hin-o nga karuyag bumisita ngan mag-tour didto. ˛ Pagpamata! Num. 5 2017 15 D e n n i s W D o n o h u e / S h u t t e r s t o c k . c o m
M AY - A D A B A N A G D I S E N YO H I TO ? An Porma han mga Shell ha Kadagatan AN MGA shell nabulig ha molusko nga mabuhi ha makuri nga kahimtang ngan makailob han duro nga presyur ha ilarom han dagat. Ito nga abilidad ha paghatag han pinakamaopay nga proteksyon nag-aghat ha mga inhinyero nga ad- man an porma ngan pagkahimo han mga shell basi makadisenyo hin bilding ngan sarakyan nga makakagprotektar han nagamit hito. Tagda ini: Gin-estudyohan han mga inhinye- ro an duha nga porma han shell - an bivalve (nagtatakopay nga shell) ngan an spiral (sugad- tornilyo nga shell). presyur ha pinakamarig-on nga bahin, salit kon mameligro an molusko diri ito basta madadaot. An mga syentista naghimo liwat hin ekspe- rimento basi hibaroan an kapasidad han tinuod nga mga shell ngan han artipisyal nga bivalve ngan spiral nga shell nga hinimo ha 3-D printer. Iginpapakita han resulta hini nga tungod han pagkagaratudgatod ngan ha pagka-spiral han tinuod nga shell haros madoble an abilidad hito ha pag-ilob hin presyur kay ha simple la nga mga porma. Ha nagtatakopay nga shell, an garatudgatod nga gawas hito nabulig basi maidistrebwer an presyur ngadto ha gindudugtongan han shell ngan ha mga ligid hito. Ha kabaliktaran, an nagkukurbakurba nga gawas han sugad-tornil- yo nga shell nabulig basi maidistrebwer an pre- syur ngadto ha sentro ngan hilapad nga igbaw nga bahin han shell. Hinin duha nga klase hin shell, an porma an nabulig basi mahingadto an May kalabotan ha pag-aplikar han resulta hini nga pagsaliksik, an Scientific American nagsi- ring: "Kon umabot an panahon nga makagdrayb ka hin awto nga pariho han porma han shell, moderno an pagkadisenyo hito ngan ginhimo basi maprotektaran an sakay hito." Ano ha imo panhunahuna: An porma ba han shell produkto han ebolusyon, o may nagdisenyo hito? ˛ s Libre an pag-download n o hini nga magasin ngan han naglabay nga mga gowa p Mababasa an Biblia online ha sobra 130 nga yinaknan Kitaa an o ig-scan an code A S 5 7 1 g 3 1 6 0 7 1
.