Rebolusyonaryong Magasin Pangkultura sa Panay Tuig 34, Bolyum 1 Oktubre 2017 Editoryal Nagauswag ang mga hilikuton, nagasublak ang mga bag-ong pwersa, inspirasyon sa pagpauswag sang arte kag literatura I sa ka okasyon nga dapat saulugon ang pagpagwa liwat sang Sublak bi- rebolusyonaryong magasin lang pangkultura sa Panay. Ginpaggwa ini sa tunga sang padayon nga pagtubong sang mga Pana- yanon sa antipasista nga paghimakas batuk sa rehimeng US-Duterte nga na- gapaigting sang paggamit sang "kamot- nga-salsalon" sa gyera kontra-druga, tu- do-gyera sa kontra-insurhensya kag kontra-Moro sa Mindanao nga ginpa- idalom sa layi militar. Nagpalubha man ini sa interbensyon sang mga tropa sang imperyalismong US. Apang sang Agosto, naglupok sa bug-os nga pungsod ang pagpamatuk sang pumuluyo sa malaparan nga pagpamatay sa ini nga mga gyera, ilabi na ang kontra-druga. Ginsundan pa ini sang pungsodnon nga protesta sang Septyembre 21, sa pagpamatuk sa pagbanhaw sang layi militar kag tiraniya nga paghari. Ginapagwa man ining Sublak sa tunga sang paghimakas sang mangunguma sa pag-angkon sang duta sa ila kampanya sa bung- kalan kag pag-camp-out sa nga puti nga lugar sa laylayan sang mga sonang gerilya. Ginasulong man nila ang kinamatarung kag kasigu- ruhan sa pagpanguma, pagpauswag sang produksyon, kag pagpa- 1 SUBLAK, 2017
taas presyo sa sakup sang mga baseng gerilya. Gindagaan na sang kabuhi kag padayon nga ginaharas sang mga goons sang asyendero, kapulisan kag militar ang mga mangunguma sa Panay kag bug-os nga pungsod. Sa 10 ka bulan nga pagpatuman sang "Oplan Kapayapaan" sa pungsod, asta sining Agosto 30 lang, 81 ang nag- halin sa mangunguma sa 88 ka mga biktima sang ekstra-hudisyal nga pag- pamatay. Samtang padayon nga naga- lubha ang pagpang-agaw sang mga ka- dutaan paagi sa land-use conversion pa- ra sa real estate, mga dalagku nga pro- yekto pang-imprastruktura nga naga- dislokar sa mga imol. Ini ilabi na sa programa sang rehimen nga "Build, build, build". Ginapaggwa man ining rebolusyonaryong magasin samtang ginabuyagyag sang rebolusyonaryong pwersa kag pumuluyo ang im- peryalista nga neoliberal nga mga padihut ekonomiya nga nagapa- lubha sang pag-antus sang mga imol, sang paglubha sang pagpa- silabot sang tropa militar sang US sa mga gyera sa pungsod. Gina- singgit sang pumuluyo ang pagpalayas sa ila. Sa tunga sining gyera sang rehimen, padayon nga nagabato ang rebolusyonaryong pwersa kag pumuluyo. Nagpaninguha ang rebolusyonaryong pwersa sa Panay sa pagpadaku sang kusog ilabi na ang armado nga tugas sini-- ang hukbo sang Bagong Hukbong Bayan. Ara ang kapagsik sang tanan sa pagpauswag sang mga hilikuton. Kag panugod nga nagaani na subong sang kadalag-an sa pagpadaku sang pwersa sang Pulang hangaway. Gani, paghalad man ining Sublak sa padayon nga pagdebelopar sang kumpre- hensibo sa rebolusyonaryong hilikuton sa rehiyon sa pagsulong sang antipasista, antipyudal kag anti-imperyalista nga paghimakas. Pagdokumento man ini sang mga pag-uswag sa hilikuton kultural kag partikular sa rebolusyonaryo nga arte kag 2 SUBLAK, 2017 Pagpasalamat kag mga tugon N agapasalamat ang Editorial Board sang Sublak upod ang Daba- Daba Staff sa tanan nga mga kadre, katapu sang Partido kag mga Pulang hangaway sa ila kontribusyon -- mga nagkalain- lain nga mga sinulatan, ilustrasyon, kag mga larawan - agud mapagwa ini nga isyu sang Sublak. Ginakilala man sang Editorial Board sang Sublak ang nagkalain-lain nga mga isyu sang Ulos nga ginkuhaan sang iban nga mga biswal kag ilustrasyon. Ginapasalamatan man ang mga kaupod nga nagbulig sa pagsalhin sang mga binalaybay sa Hiligaynon halin sa English. Ang tagsa ka mga inobrahan sa isyu nga ini sang Sublak sarang mapalapta sa ano man nga pamaagi ukon porma; ang mga binalaybay, kanta kag mga komposo kag iban pa, sarang sipion ukon gamiton para sa mga pagpasundayag sa mga pulong-masa, sa mga sesyon sang pulitikal nga edukasyon, pwede nga ipublisar ukon isaylo sa iban nga lenggwahe para sa mga publikasyon sang pungsodnon demokratiko nga kahublagan. Padayon nga ginabuyok ang mga kadre, katapuan sang Partido, mga Pulang hangaway kag aktibistang masa sa pagbalay kag magpadala sa Editorial Board sang Sublak paagi sa Daba-Daba Staff, sang ila mga komposo, mga istorya kag iban pa nga mga sinulatan, mga drowing, komiks kag mga larawan. Bukas gid ang Editorial Board sang Sublak sa mga komentaryo kag suhestyon sa sini nga isyu sang Sublak para labi pa nga mapauswag ini sa masunod nga mga isyu. # 103 SUBLAK, 2017
Kabahin sang programa sa mga asembleya ukon pagtupon sang Tumanduk amo ang pagpasundayag sa teatro sang mga pamatan-on kag pagsinaot sang "Binanog" 102 SUBLAK, 2017 literatura. Ini ilabi na sa matingkad nga panahon sadtong ulihi nga rehi- yunal nga kampanya sang katapusan nga bahin sang 2016 asta subong nga tuig. ang Nainspirar mga kadre, katapuan sang Partido, mga Pulang ha- ngaway, kag masa sa pag- sulong sang panawagan sang Partido sa ikaduha sini nga Kongreso. Ini lakip na ang hilikuton sa pagpanadlong samtang nagasulong, pagpadaku sang pwersa sa pinakamadasig, padayon nga pagsikway sang konserbatismo kag tendensya sang empirisismo. Ginhimuslan sang rebolusyonaryong pwersa nga makapa- lapad kag magkonsolida sa panahon sang halos anom ka bulan nga ceasefire kaangut sa peace talks. Ginlunsar sini ang pulitikal nga opensiba sa pungsodnon demokratiko nga alternatiba sa ini nga panahon kag ginpapagsik tudo ang hiliktuon propaganda kag puli- tikal nga edukasyon. Napadamo ang nalab-ot kag mainit nga gin-abi- bar sang malapad nga mga seksyon sang pumuluyo ang rebolusyu- naryo nga programa sang NDF. Sang ginhukas ang unilateral cease- fire sadtong Pebrero, walay pagpang-alang- alang nga naglunsar ang NPA sa Panay sang mga taktikal nga opensiba nga nagtampok sa walay lupok nga pagsalakay sa Maasin Police station kag pagkumpisa sang 11 ka M16 kag iban nga kagamitan militar sadtong Hunyo. Sa pagpagsik sang mobilisasyong masa lakip ang hilikuton propaganda kag pulitikal nga edukasyon, nagsabay man ang pagpatubas sang lain-lain nga porma sa literatura kag arte. Talalupangdon ini sad- tong Nobyembre-Disyembre 2016 nga kam- panya. Upod sa hangaway, mga aktibistang masa, ginatus ang nagbulig sa mga pag- palapta sang mga materyal propaganda- kultural sa rehiyon. 3 SUBLAK, 2017
Nakahimo sang apat ka murals kag mga visual placard, masobra 235 ka istremir nga ginhumlad sa gwa sang sonang gerilya, pagpalapta sang mga 50,000 ka mga flyers kag confetti; pag- OP-OD sa mga poblasyon. Naglinapta ini sa madamo nga kabanwahanan sang Iloilo, Antique, kag Capiz. Kabahin man sang kampanya ang pagpanagtag sang 1,000 ka gree- ting cards kag 400 ka partikular sa KM cards kaangut sa rekrutment sa hukbo. May ginpaggwa nga duha ka set sang chapbook sang mga tula sa mga kaupod. Ara man Tshirt printing sang logo sang BHB. Nahimo ang 10 ka video sang Pulang Madyaas Production nga gin-gamit para sa publiko nga pagpasundayag kag internal nga mga palaggwaon sa kubay sang rebolusyonaryong pwersa kag Pu- lang hangaway. Nangin mapagsik ang paggamit sang social media kag nakasabay man ang Panay sa nagpuganggang nga walo ka facebook account sang mga kumand sang NPA kag iban nga aktibista. Madamo ang mga nag-'like' kag nag-share sa social media ilabi na sa mga video nga ginpagwa sa youtube. Sa kasyudaran, napadayon man ang paghimo sang mga effigy upod ang mga istrimer-islogan, OP-OD sang mga katapuan sang KM, paglunsar sang lightning rally, pagpanagtag sang mga rebolusyonar- yo nga cards, kag chapbooks sang mga tula sang mga kadre kag ha- ngaway. May nahiwat man nga mga musikal nga konsyerto sang mga kampayang masa. Nalunsar man ang iban pa nga indoor nga mga aktibidad pareho sa mga forum, sulat pastoral sa mga kasimba- hanan, aktibidad sa mga iskwelahan, komunidad. Ginsustenir man ang bulanan nga pagpagwa ang rebolusyonaryong peryodis- mo kag ginpalapnag sa kaumhan kag kasyu- daran. Nagaunod ini sang mga importante nga artikulo, komiks strip, lampoon, kag pahina para sa binalaybay ukon kanta kag pangmedikal. Ginpadamo kag ginatun-an man ang Ang Bayan. Nagabalay ang rehiyon sang mga video clips kag epektibo nagamit bilang multimedia nga kultural nga porma. Pareho sa rekrutment sa BHB, bahin sa kababainhan, medikal kag iban pa. 4 SUBLAK, 2017 Sa idalom, ang larawan sang apat ka mural kaangut sa paghimakas sa duta sang mga Tumanduk sa Sentral Panay. Gin-gamit ang mga ini bilang backdrop sa ila mga asembleya, forum, kag disenyo sa T-shirt printing. 101 SUBLAK, 2017
Mini-mural sang "Hitler" nga Duterte sa Capiz Ang "kamot-nga-salsalon" ni Duterte, protesta sang pumuluyo sa Roxas City, Capiz. 100 SUBLAK, 2017 Ang peryodismo ginasuplementuhan sang mga primer para sa pulitikal nga edukasyon nga ginakumbinar ang mga maarte nga biswal. Subong man, sang pagpapaggwa sang mga pahayag sa mas- midya halin sa nagkalain-lain nga mga sektor. Ikumparar sa nagligad, relatibo nga mas masunson subong ang pagpagwa sang mga sektoral sang pahayag sa likum kag hayag nga mga organisasyon masa kag mga tagpamaba nila. Nagapabilin ang hangkat sa padayon nga pagpauswag sang aton rebolusyunaryo nga literatura kag arte kag hilikuton kultural sa kabilugan agud mangin kabahin ini sang aton pagbinatasan. Kag labi nga hangkat pa gid ini sa atubang sang imperyalista kag pagdominar sang burgis opensiba sa kultura kag arte kon sa diin, nagadala ini sang indibidwalista, "walang-paki", komersyalisado, elitista, mahigko kag binastos nga kultura. Madamo pa sang mahimo mapauswag sa Panay sa padayon nagapapagsik nga kahublagang masa, pagsulong sang rebolusyong agraryo, paglunsar sang mga taktikal nga opensiba sa padayon man nga pagpalapad kag pagkonsolida sang baseng masa.# Kaundan Editoryal : Nagauswag ang mga hilikuton, nagasublak ang mga bag-ong pwersa, inspirasyon sa pagpauswag sang arte kag literatura Pangbukas: Para sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon sa abanse nga halintang Prosa Feature: Kababainhan nga Pulang hangaway Sanaysay: Jalaud - Pula nga Suba sa Kasaysayan kag Paghimakas sang Panayanon, MayaMor Sulat: Sulat para sa iya kag sa akon, Ka Reggie Malip-ot nga sugilanon: Ang Duta, Rivero S. Montana Iskrip: Pasundayag sang mga Pulang hangaway, Ka ASR 5 SUBLAK, 2017
Pasidungog: Ka Benny, Ka Agnes, Ka Russel, Ka Andy Lokal Milisya, Ka ASR • Isnayper, Ka Robert • Pulang Kababainhan, Ka Kira Dagli • Sacada, Pulang gerilya, Ka Kabugwason Maasin Police Station, ginreyd sang NPA, Ria Sidla • Kwentong Kusina: mga makahalam-ot nga mga inagihan sa sonang gerilya, Ria Sidla Mga Hilwalaybay kag Binalaybay Masa, Rebolusyon, kag komitment • Summer/Tingadlaw, Servando Magbanua Masa nagarebolusyon, Ka Bonet Ang Masa, Costa Verde • Ugtom, RSM • Culilang, Ka Ela Manindugan • Mangingisda, Ka Lucas • Kabuhi sang Tumanduk, Ka Rizalyn Pasismo sang rehimeng US-Duterte • Pagpamatuk sa layi militar, Ka Mae Pasista, Rojo Sangre • Ukay Baluskay, Ka Biyo • Untatan na ang pagpamatay! Maya Daniel Hukbo kag pagpadaku sang pwersa • Labing pabaskugon ang pwersa, Liwayway Paglaum • Para sa inyo, mga pamatan-on, Ka ASR Pamatan-on, magrebolusyon, Ka Bambi • "Desaparecido", Ka Dagger • Sa mga bag-ong sampa, Ka Hara Kay Patimaan, Ka Soliman • Para sa platun-Dos SF, Sylvia Madiaga Kaupod kag Baganihan, Ka Ami Siriw, Stan Magbanua • Tim Lider, Ka Vitang Untitled 1/Walay Tig-ulo 1, KD Armada Sila nga mga Martir, Rica Manglaw Sa dughan namon ang monumento mo, Kumander Nayo, Rio Roja Handuraw, Rodora Malaya Nagmalitong-Yawa • Songs for Gima/Mga Ambahanon kay Gima, Maria Guerra Pagtunod, Ka Guernica • Untitled/Walay Tig-ulo, Maria Laya Pamat-ud, Sierra Marshall • Ka Nanay/Ka Nanay, Hara Kay • Paglaum, Ela Manindugan • Tula, Ka Ren • Pangita obra (Eksena sa syudad sang Iloilo), Rodora Malaya Nagmalitong Yawa Mga Ambahanon kag komposo • • Moog na Buo (kanta sa 2nd Internationale CPP Congres) 6 SUBLAK, 2017 Mga Taliambong sa Hayag nga KahublagangMasa K inaandan na sa nagkalain-lain nga mga kampanya sa hayag nga kahublagan masa ang paghimo sang mga plakard-islogan, effigy kag mga mural ilabi na sa mga dalaku nga mobilisasyon masa sa mayor nga isyu kag ginalunsar sa nagkalain-lain nga kapitolyo sang mga probinsya sa Panay. Ginakumbinar man ini sa iban pa kultural nga porma pareho sang teatro kag pagkinanta. Sa idalom ang pila ka mga larawan nga gintipon halin sa internet. Mga islogan sa plakard kag istremir, protesta sang pumuluyo sa Iloilo City, batuk sa pagbalik sang tiraniya nga paghari Effigy nanday Duterte, Lorensana kag Hen. Ano, protesta sang pumuluyo sa okasyon sang SONA 2017 sa Iloilo City. 99 SUBLAK, 2017
Mga mural kag backdrop sa okasyon sang anibersaryo sang NDF, Abril 24, 2017 (ibabaw); okasyon sang Rehiyunal nga Kumperensya sa Rebolusyonaryong Kahublagan sang mga Pamatan-on-Istudyante (tunga); kag backdrop sa seremonya sa pagtapos sang isa ka paghanas militar sa mga bag-ong rekrut sa NPA kag panawagan sa pag- padaku sang pwersa. Sa idalom, ang visual placard sa pagsaulog sang anibersaryo sang Partido rekrutment sa Hukbo. 98 SUBLAK, 2017 Komposo kontra sa Jalaur megadam • Waling-waling Ang biswal nga taliambong sa Tsok kag tapita; pinta kag tapita Taliambong biswal kag larawan • Para sa mga instructor: simple nga pagdrowing sa talakayan sa masa Mga biswal nga taliambong sa Hayag nga Kahublagang Masa Pasalamat kag mga Tugon Pangbukas Para sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon A ng bilog nga kaun- dan subong sang Sublak nagatingu- ha nga magdala sang tema sa padayon nga paguswag sang rebolus- yonaryong hilikuton, ang padayon nga pagpadaku sang pwersa kag panu- god nga pag-ani sang na- gasampa sa Pulang huk- bo, kag pagdebelopar sang lokal nga makinar- ya. Ini sa tunga sang madasig nga pagkabuyagyag sang pagka-pasista kag pagkakontra-pumuluyo nga rehimeng US-Duterte. Ang kaundan sini nga isyu nagasakup sang mga prosa, mga binalaybay kag hilwalaybay, mga ambahanon kag taliambong biswal. Sa prosa, ara ang sanaysay nga "Jalaud: Pula nga Suba sa Kasaysayan sang Paghimakas sang Panayanon," nagalugar sa istorikal nga pers- pektiba sang subong nga pagsulong sang armado nga paghimakas sa isla, kag ang partikularidad nga diri lang sa Panay - sa gwa sang Luzon - napaugat sang daan nga Partido ang armadong paghimakas sa panahon sang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sang ulihi nga bahin sang 1940s asta temprano sang 1950s. 7 SUBLAK, 2017
Nasalaming ini sa kabuhi nanday Kaupod Fernandito Togo- non kag Coronacion Waling-Waling Chiva nga nagpasakup bilang mga rebolusyonaryo sa tatlo ka henerasyon kag namartir sila sa ila- wod kag ilaya sang pareho nga Suba sang Jalaud kag simbolismo sang mapula nga suba sa paghimakas sang pumuluyo. Nagapakita man ini sang malawig nga kasaysayan sang pagbato nga naga- padayon asta subong. Gindala naman sang Malip-ot nga Sugilanon "Ang Duta" nga nagalarawan sang paghimakas sang mangunguma bilang yabi nga angut sa pag-organisa sa ila sa pagsulong sang rebolusyong agraryo. Nasentro ang ila inagihan sa kolektibo nga pagbungkal sang pang- publiko nga kadutaan sa binukid sang Capiz nga ginapalaparan sang yunit sang NPA. Matingkad ang isyu sa duta asta sa gwa sang sona gerilya kon sa diin, nagalunsar sang bungkalan ang mga mangu- nguma sa mga asyenda sa naaminhan nga Iloilo. Ang kababainhan nga Pulang hangaway nangin feature sa sini nga isyu sang Sublak. Nakaangut ini sa rekrutment sang Pulang hukbo halin sa mga kababainhan sa kubay sang mga basehang masa kag sa nahanunga nga sahi. Sa ila ang testimonyal nga nagpahayag sang mga inagihan kag padayon nga pagkomiter sa pag-alagad sa mga pumuluyo. Gin-unod naman sang dagli (vignette) ang pagrekrut halin sa mga sacada, ang pagreyd sang NPA sa Police Station sa banwa sang Maasin, Iloilo, bilang markado nga kadalag-an sang NPA sa naga- debelopar sini nga kusog kag ikasarang sa suporta sang pumuluyo. Diri man ang kwentong kusina, mga istorya sang mga makahalam-ot nga inagihan sa sulod sang sonang gerilya. Ginalakip man ang pagpasidungog sa mga rebolusyonaryong martir kag iban nga porma sang prosa-- ang sulat, iskrip sa pasundayag sang mga hanga-way nga komon naman nga ginahimo sang mga kaupod. Ang sa mga binalaybay kag hilwa- laybay nagalakip sang 36 ka mga sinulatan. Sakup nga mga tema diri, una, amo ang pagkapasista sang rehimeng US-Duterte kag protesta sang pumuluyo. Ginalarawan sang mga hilwalaybay diri ang pagpamatuk sa layi militar, lapnagon nga pagmatay, kag pagkatuta ni Duterte sa 8 SUBLAK, 2017 "Buhay Gerilya" Mural nga pinta sa tapita kag canvas Naumpisahan na- man sa Panay ang paggamit sang pinta sa tela nga tapita kag canvas. Ang masunod nga mga larawan amo ang mga mural kag visual placard sang nga gin-obra sa nagka- lain-lain nga okasyon. Sa kilid, makita ang ginpinta nga mga mural sa ika-48 nga anibersaryo sang Partido nga ginsaulog sa nagkalain-lain nga prente sa rehiyon - sa nabagatnan, sentral kag nasidlangan nga Panay. 97 SUBLAK, 2017 Sa kilid, makita ang bahin lang sang malapad nga larawan sang gindrowing sang isa ka istudyante sa UP College of Fine Arts: "Buhay-Gerilya," sa tsok kag tapita.
Taliambong sa tsok kag tapita H alin pa sadtong dekada 90s, lap- nagon na nga gi- nagamit sang mga kadre kag Pulang hangaway ang tsok kag tapita bilang blakbord sa Panay. Pleksibilidad ini kag praktikal sa gerilya nga paghulag. Sang ulihi, kina- andan na nga ginagamit naman ini bilang backdrop sa mga kultural nga akti- bidad sa mga anibersaryo sang Partido ukon sang Bagong Hukbong Bayan, kasal sang mga Pulang gerilya, mga pagpasidu- ngog sa mga martir, kag iban pa nga okasyon. Ginakumbinar man ini sa mga arte sang instalasyon. Sa kilid, ang pila sa Backdrop sa pagsaulog sang aniber- saryo sang Partido kag okasyon sang pagtambi-palad sang mga Kaupod sa Nabagatnang Panay mga larawan nga nagapa- kita sang taliambong sa tsok kag tapika sa Panay. Ang taliambong sa tsok kag tapita naglapnag na indi lang sa kubay sang mga Pulang gerilya. Makita sa social media nga ining pamaagi sa tsok kag tapita gin-istablisar nga isa ka porma sa talimabong. Backdrop sa partikular nga mga aktibdad sa Sentral Panay 96 SUBLAK, 2017 pagsunod-sunod sa kagustuhan sang US kag demanda sang pumu- luyo nga pagtapos na sang malaparan nga pagpamatay, kag pagka- tuta ni Duterte sa pagsunod-sunod sa kagustuhan sang US kag de- manda sang pumuluyo sa pataposna sang malaparan nga pag- pamatay. Ikaduha nga tema ang nahanungod sa hangaway kag pagpa- daku sang pwersa. Mga tula nga nagapanawagan pag-entra sa BHB ilabi na sa kubay sang pamatan-on. Subong man ang pagsabat sa panawagan. Gin-gamit ni Ka Dagger ang "Desaparecido" sa iya boluntaryo nga "pagkadula" kag pag-entra sa yunit sang hangaway sa panahon sang mga pagpamatay sang estado nga maathag sa iya mga dinalan sa hilwalaybay: Pahutik ako nga nagpangutana: "Kaupod, ano ang ginhambal mo kay Nanay? Panumdumon niya nga isa ako sa mga nadula." Ginpahamtang ko ang Garand sa duta Kag ang akon lawas sa duyan... Ginhatagan naman sang panugyan ang mga bag-ong pultaym sa hangaway sa tula ni Ka Hara Kay sa iya binalaybay "Para sa mga bag-ong Sampa": Kita tanan mga Kaupod, dapat makahas sa pagpadayon Pagsunod sa banas nga inumpisahan sang katigulangan naton Mangin maisog, sinsero, may kakahas kag kalig-on Mangin matuod nga alagad sang masa nga dungganon... Hilikuton sa paglunsar sang taktikal nga opensiba ang ginhilwalaybay ni Ka Soliman sa "Patimaan": Adlaw gab-i may nagaagi May pagkalangkag nga nagahulat Ang mga pulang hangaway sa patag- awayan Sa adlaw nga tagna sang dinag-on Magalupok ang kusog sang masa Sa pagtumba sa mga tropang pasista. Ang ikatlo nga bahin sini nga seksyon nagapakita kahimtangan sang masa, pagrebolusyon, kag komitment. 9 SUBLAK, 2017
Sa tula ni Ka Vencer, ginpaanggid niya ang layi sang naturalisa nga mabaha kon tuman na nga ulan kag magahawan sang tanan nga basura sa kasubaan, sa layi sang pagrebolusyon. Mabasa ini sa iya hilwalaybay "Tingadlaw": Diri, ang mga suba sa tingadlaw ang malinong, isa ka pagbukas, sa iban naman nga panahon sang kaakig kon ang kasapaan nangin suba bangud sa ulan: magadasig angay sang daku nga man-og nga magalamon sa pagtinlo sang mga demonyo nga mapangwasak ginaanod ang tanan nga higko kag pagkahuyang walay ginapakasin-o para matunaw sa nagahulat nga kalalawran.... Diri, katulad sa diin man nga lugar, nagahulag ang Naturalisa Kaangay sa mga banwahanon nga nagasulong pakadto sa palaabuton Nga sila ang magatuga.... Siling naman sang hilwalaybay nga "Ang Masa" ni Costa Verde: Wala sa mga panangis Ukon pagbakho kag pagpanumpa Kundi sa kusog sang nagaisa nga anakbalhas Sa pagpamuno sang proletaryado Paagi sa ila Partido-- Ang masa lang ang tagtuga sang kasaysayan! Ginpakita man sang hilwalaybay ni KD Armada "Wala Tig- ulo" ang ang rebolusyonaryong hilikuton indi pasulit-sulit, bisan pa nga may panahon sang dalagku nga problema nga kaangay sa "paghi- nunod sang adlaw". Sa ulihi maagum gid ang lubos nga kadalag-an. Apang Walay pagbasol, walay paghinulsol Buwas isa naman ka bag-ong adlaw - isa ka pagsublak, isa ka paghinunod; 10 SUBLAK, 2017 sa likuran, apang nagaserbi man ini sa pagpatingkad kag pagkasolido sang pokus. Ikalima tikang: nga inter-aksyon sang mga pigura/tawo sandig sa ila re- lasyon kag pag- hulag. (Figure 5) Sa paghi- mo sang bulig- biswal sa mga talakayan sang mga isyu: maathag nga mapakita ang analisis kag tindog sa isyu, ukon punto nga ginatun- an indi magdro- wing sang in- di na kina- hanglan nga kag detalye sekondaryo nga elemento maathag ang pokus maayo kon aksyon nga larawan ang ginapakita permi mag- kag ang
Figure 5: paghulag kag relasyon sang mga pigura praktis tasahon mga nahimo nga biswal para mapauswag sa masunod.# 95 SUBLAK, 2017
makita sa mga pahayagan, ukon sa kaugalingon nga pag-obserbar sa palibot. Ikatlo nga pagdro- tikang: wing sang naga- hulag nga pigura. Lain-lain ang pag- hulag, gani may pagkakumplikado. Apang tandaan lang kon diin bug- at sang lawas agud mahangpan ang balanse sang pag- hulag sang mga pigura. (Figure 3) Figure 3: Nagahulag nga pigura Ikap-at nga tikang: ang paghimo sang iban nga elemen- sang bulig- to biswal. (Figure 4) Duha ang mayor nga ele- mento sang bulig- biswal - ang sen- tro nga pokus nga amo man ang sa (sa foreground unahan kag ma- tingkad), kag ang background sa ang (ukon likuran). Sa punto nga bulig-biswal ini, sekondaryo nga elemento ang Figure 4: Iban nga elemento sang biswal 94 SUBLAK, 2017 Upod ang pagsanag, dugang nga pagpula - kaangay sa tingadlaw sang Mayo. Tubtub sa oras Nga ang adlaw indi na magtunod Ang iya kalayo Nagasalakay sang kalangitan. Sa kaagahon sang kadalag-an sang rebolusyon! Sa kabilugan ang mga binalaybay/ hilwalay- bay nagasalaming sang ka- himtangan sang masa, ang pagpamuno kag panawagan sang Partido, ang ila pagbato, pagpasa-kup sa armadong paghi- makas kag pag-entra sa BHB, asta ang partikular nga sitwasyon sang mga sektor sang mga mangingisda, kababainhan, pamatan-on, Tuman- duk, kag mga inagihan sang mga kaupod. Ginalakip man ang "Internationale" nga kanta kag mga dina-lan nga ginpinal sang Ikaduha nga Konggreso sang CPP kag ginduga-ngan na lang sang backround. Amo man ang kanta nga "Moog na Buo" bilang kanta sa Ikaduha nga Konggreso. Samtang lokal na ang komposisyon ang "Komposo kontra sa Jalaur megadam", kag ang "Waling-waling" nga ginahalad sa Coronacion Chiva- Togonon. Importante sa nabilin nga mga seksyon ang nahanungod sa "Simple nga pagdrowing: Ayuda sa talakayan upod sa Masa". Maka- bulig ini sa pagdebelopar kag paghanas sa mga instruktor nga pul- taym sa hangaway kag organisador, ukon sa partaym nga mga akti- bistang masa ukon kadre sa mga teritoryal nga seksyon kag Sanga sang Partido sa lokalidad. Sa bukal sang nagasulong nga pungsodnon demokratikong rebolusyon, nagasublak kag nagauswag ang bag-o nga literatura kag arte. Para ini sa masa, para sa pagsulong sang rebolusyon.# 11 SUBLAK, 2017
Prosa Partikularidad man sa kasaysayan sang Panay nga diri lang sa isla-- sa gwa sang Luzon- napaugat sang daan nga Partido Komunista ang armadong pag- himakas. Jalaud - ang Pula nga Suba sa Kasaysayan kag Paghimakas sang Panayanon ni MayaMor M ay partikular nga inagihan ang rebolusyonaryong pag- himakas sang pumuluyo sa Panay sa pagpamuno sang Par- tido Komunista sang Pilipinas sa isla nga ginmarka sa Suba kag river basin sang Jalaud (ukon Jalaur). Ini amo ang tayuyon kag direkta nga pagsugpon sang armadong paghimakas sang mga mangunguma inaway gerilya kontra-Hapon, pakadto sang Hukbong sa pagtukod Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sang daan nga Partido, pagbatiti sa masunod nga henerasyon sang rebolusyonaryo sang Bagong Hukbong Bayan (BHB) sa pagpamuno liwat gintukod nga Partido. halin sang Ining tatlo ka hugnat sa kasaysayan armadong sang paghimakas sa isla, ginpasaku- pan kag ginasalaming sa inagi- han nanday Fernandito "Ka An- dres" Togonon kag Coronacion "Kumander Waling-Waling" Chi- va. Ang ila istorya indi lang sa bi- lang magtiayon nga rebolus yonaryo. Kundi ang pagkahu- waran sa direkta nga papel nila sa pagsugpon sang paghimakas sa tatlo ka henerasyon sang rebolusyon. Nagmarka ini sa Suba sang Jalaud bilang Pula nga suba, sa simbolismo sa kahulugan sang ila pagkamartir - si Waling- waling gin-asasinar sa ilaya sang Jalaud (sa nagasimang nga Suba sang Badlan) sadtong 1977 sa iya lugar mismo sa Calinog. Namartir na-man si Ka Andres sadtong Disyembre 1985 sa isa ka engkwentro sa kaaway sa ilawod sang Jalaud sa Balud II, Zarraga katambi sa Dumangas nga lugar niya sadto. Kon ang isa rebolusyo- naryo nga manunulat maggamit sang personipikasyon sa Suba 12 SUBLAK, 2017 sa mga pagtuon kag talakayan sang mga isyu. Sa sini nga kaangtanan, ginapaambit naton ang masunod nga simple nga ubay sa pagdrowing. Sarang ini maaplikar gi-layon paagi sa plastic sheeting, tapita, ukon ihanda una sa malapad nga papel antes ang talakayan sa pag- tuon kurso ukon isyu. Ginatinguhaan nga mapasimple ini agud madali nga matun-an kag madamuan ang madebelopar nga instruk- tor nga makahimo sini. Gani ginabuyok ang mga kaupod nga magpa- ngahas sa pag-kurit kag magpaambit man sa iban. nga Una tikang: magprak- tis sa pagkurit sang lain-lain nga linya. magpang- Indi alang-alang kag mahadlok indi magsala. Permi ini praktison sa lapis, bolpen kag tsok. Ehersisyo ini sang kontrol sang pulso. (Figure 1) Figure 1: una nga tikang, praktis kuris Ikaduha nga tikang: ak- twal nga pagdro- sang ulo, wing paghimo sang la- was kag panapton nila, pag-kumpleto sang pigura kag du-gang nga pag- butang sang iban nga mga gamit. (Figure 2) Halimbawa lang ini sang mga pigura. Sarang pa nga mag-ilustrar sang iban paagi sa pagtuon sa mga drowing nga Figure 2: Ulo kag pagkumpleto sang pigura 93 SUBLAK, 2017
13 Gani padayunon, naton ang pagbato Duta, kabuhian, aton pangapinan Matarung gid ini, nga kawsa ang aton Para sa 'ton banwa, kag palaabuton 14 Antes ko tapuson ang akon pagsaysay Dakung pagpasalamat kami ang 'gatan-ay Kay amon nga kawsa inyo ginsuportahan Naglanog na ini sa nasyon nga iban. 15 Mga kaabyanan kag mga bisita Kami lubos sa inyo nagapakig isa Agud mag-ani sang dugang nga kadala-an Kita magpadayon - mabuhay kita tanan! Drowing: ayuda sa pagtudlo kag talakayan sa masa M agamit ang taliambong bilang bulig-biswal sa pagtudlo sang mga kurso ukon pagtalakayan sang mga isyu sa mga kaupod, hangaway, masa kag kaalyado. Ang mga instruktor kag propagandista padayon nga nagapauswag sa pag-gamit sang bulig biswal -- upod ang iban nga ayuda sa pagtudlo-- agud epektibo ang paghangup sang mga punto. Ginabuyok naton ang pa-dayon nga pagtinguha sang mga kaupod nga magpaka-sampaton sa pagkumbinar sang bulig-biswal 92 SUBLAK, 2017 sang Jalaud, magahambal ang su- ba sang ginsaksihan sini nga ka- saysayan sang nagapadayon nga paghimakas sang mga Panaya- non para sa tunay nga kahil- wayan kag demokrasya. ANG SUBA SANG JALAUD naga- laba sang 123 kilometros halin sa uluhan sini sa nabagatnan sang Bukid Baloy nga sakup sang Calinog pakadto sa gibwangan sini sa Dumangas pakadto sa ka- lalawran. Ang mga Espanyol nga sanday Luis de la Haya kag Agus- tinian nga prayle Juan de Alva nagsulod sa Panay halin sa Cebu kag una nga nagdungka sa Tala- ugis, Dumangas sadtong Hunyo 1569. 1 Nagpangdambong ang mga Espanyol sa dunang mang- gad halin sa pagkaon, troso para sa sakayan pangdagat kag pang- 1 Socio-Economic Profile, Dumangas, Iloilo, 2003 mangas-iloilo 13 SUBLAK, 2017
gyera kag konstruksyon; coral stones, igang, tisa para sa pag- tukod sang mga simbahan kag iban pa lakip ang kusog-panga- budlay sang mga tumanduk sa tunga sang gyera sini batuk sa mga Olandes, Moros kag pag- salakay sa pagpanakup sang ka- tambi nga kapuluan. Naguba ang natural nga ekonomiya sang mga komunidad sa kilid sang Jalaud kag naglun- tad ang gutom samtang ginpa- lala sang mga Espanyol ang pag- pamigos kag pagpanghimulos. Kondisyon ini nga nag-alsa ang mga Babailan sa ilaya sang Ja- laud sa sakup sang Calinog. Gin- sunog nila ang mga simbahan kag mga kumbento nga gin- patukod nanday Juan de Alva kag Luis de la Haya. Sinundan ini sang mga pag-alsa sang mga ma- ngunguma sa pagpamuno ni Ta- par sadtong 1663 sa palibot nga lugar sang Jalaur River Basin partikular sa Duenas kag Lam- bunao kag naglapta sa iban nga lugar. Sang Rebolusyong 1896 natabog ang mga Espanyol, kag si Col. Quintin Salas sang Du- mangas naghimo sang malawig nga pagdepensa sa palibot nga lugar batuk sa mananalakay nga imperyalismong US sa Inaway- Pilipino Amerikano sang 1899- 1901. Siya ang pinakaulihi sa ta- nan nga mga lideres sang rebo- lusyon nga nagsurender bangud sang superyoridad sang US. Bi- san pa man, nagpadayon ang pagpamatuk sang mga mangu- nguma sa mga dumuluong nga paghari nga makita sa hublag sang mga Pulahanes sa Jalaud (Calinog-Passi). Sa tunga sining malaba nga Suba nga ginagibwangan man sang sekondaryo nga kasu- baan sang Suague (Janiuay), Ulian (Lambunao-Duenas-Ding- le), Lamunan (Passi-San Enri- que) ginabug-usan sang river basin (kawa-kawa) nga nagala- pad sang 2,567 kilometro kwad- rado nga may istratehiko nga te- reyn kag kabukiran sa palibot. Ini ang mga lugar nga nangin pa- tag-awayan sang inaway gerilya sa probinsya sang Iloilo halin pa sang panahon sang Inaway Pili- pino-Amerikano, panahon sang Hapon, HMB kag BHB kapin sang dekada 70s-80s. Sa Dingle nagluntad ang "Cry of Lincud" sang 1898, sang mga pumuluyo batuk sa Espan- yol nga ginaupdan sang mga he- neral sang rebolusyon nga san- day Adriano Hernandez, Roces, Teresa Magbanua, Poblador, kag sang ulihi napunpon sa pagpa- muno ni Martin Delgado upod si Col. Q. Salas. Ang inaway gerilya sa panahon sang pagpanalakay sang US nagluntad sa uluhan sang Suba Ulian sa Tinagong Dagat asta sa uluhan sang Suba 14 SUBLAK, 2017 9 Trilyones ka pisos ang pork sa gubyerno 'Gapangita sil-an, ano nga proyekto Ang ila tukuron, bisan ini paltik para may irason, sa ila pang-swetik. 10 Ang mga Tumanduk, ibang' pumuluyo Sila naghimakas sa proyekto nagbato Luwas nga 'ni paltik, dya makahalalit Amon mga baryo, malumos sa delubyo. 11 Ansestral nga duta, ang labing malaksam Lakip ang sagrado, lugar nga lulubngan Dugang pa sang linog, may litik ang duta Sin-o makasagang, kon mawasak ang dam? 12 Aton usisaon, subong kag gilayon Akon kauturan, sin-ong ginpangakuan Sang dutang nalaksam, kamo pagabayran Diin na ang bayad, di ba, laway gid lang? 91 SUBLAK, 2017
A7 Dm Istoryang tumandok, d'ya sa kabukiran Am -E Am Sila 'gahimakas (2x), sang makatarungan. 2 Gilayon nga isyu, proyektong megadam Sa suba Jalaud, diri patukuran Higanteng megadam, abaw kululbaan Kay makahalalit, dakung katalagman. 3 Antes padayunon, ining panaysayon Balikdon ta anay, mga gumon-gumon Halin pa kay Marcos ang ini nga plano Apang wa'y gindayon, kay tama kagasto. 4 Sa orig nga plano, ang Pan-ay buhangan Agud ang Jalaud, sang tubig dugangan Kay tubig sa suba, tuman gid kaninit Ini kapin pa kon, tyempo tig-ilinit. 5 Diri kag nahuman, ang gamay lang nga dam Didto sa Moroboro, suporta ang Ulian Kay suba Jalaud indi gid kasarang Magsuplay sang tubig, bisan gamay nga dam 6 Tuig dos mil onse, liwat nga nabanhaw Ini nga proyekto, gustong mangibabaw Ginduso ni Drilon, irigasyon kuno kag tubig konsumo, syudad Iloilo. 7 Siling sang gubyerno, ini nga proyekto Ang makapatuhaw, madamo'ng trabaho Madamo pa iban, nga mga pangako Igo nga sumahon paniplang ang tuyo 8 Gubyerno 'gatago, sang kamatuoran Nga kulang sang tubig para sa megadam Pero ginapilit nila ang proyekto Para may ihapin, kurakot nga pondo 90 SUBLAK, 2017 Suage sa binukid sang Singit sa Janiuay. ya ng Bayan (HMB) sang daan nga Partido Komunista sang Pili- pinas kag nagsulong sang arma- dong paghimakas sa inaway ge- rilya sa Calinog-Tapaz nga nag- lapta sa iban nga probinsya sang isla. Istorikal nga partikularidad ini sang Panay nga diri lang na- kapaugat ang daan nga Partido sang armadong paghimakas sa gwa sang Luzon. Liwat nga gin- buylugan ini sang pwersa halin sa mga mangunguma lakip ang mga naorganisa sa NPU upod si Ka Andres kag Wa-ling-Waling; kag sang mga mamumugon nga naorganisa sa FOF upod si Flavio Nava (anak ni Jose Ma. Nava). SANG PANAHON SANG INAWAY GERILYA KONTRA-HAPON, ang una nga ambus kontra sa mga Hapon nagluntad sa bukid sang Dila-dila, sa Calinog kag nagalu- ngay sa Jalaud. Nagsunod-sunod ang mga banat sang mga geril- yero asta sa mga haywey sang Lambunao kag Janiuay nga may hulugpaan sa Tiring, Cabatuan sadto. Ginsaylo ni Col. Peralta ang iya hedkwarters halin sa binukid sang Baloy, Calinog pa- kadto sa Pototan kag nagtukod sang hulugpaan sadtong 1944.2 Ining armado nga paghimakas gin- updan ni Ka Andres kag mga mangunguma nga naorganisa niya sa National Peasant Union (NPU) sa bahin sang Dumangas kag Zarraga antes pa man ang gyera. Nagbuylog man sa kontra-Hapon nga gerilya si Jose Ma. Nava nga lider mamumugon sang Federacion Obreras de Filipinas (FOF) nga nag-organisa sang mga kargador kag mga bodegero sa pier sang Iloilo halin pa sang 1928. 1953, tra- nagluntad ang hedya sa Taroytoy, Aklan kag nailaya sang kabukiran sang Calinog. Nawasak ang daan nga Partido kag HMB sang mareyd sang militar ang kon- sentrado nga pamunuan sini sa impil-trasyon sang kaaway paagi kay Pablito Gepana. Namartir ang 37 ka mga kadre kag hanga- way sang HMB. Nadakpan si Ka Andres kag nakapalagyo si Wa- ling-Waling. Sang 1954 nareyd sa Nalbugan, Calinog, ang platun sang HMB nga ginapamunuan ni Waling-Waling kag nadakpan siya. Nagkitaay liwat ang duha sa Muntinlupa kag nabilanggo sang mga 10 tuig. Tuig Coronacion Chiva Sang 1949, natukod sa Panay ang Hukbong Mapagpala- 2 Toshimi Kumai, "The Blood and Mud in the Philippines: Anti-Guer- rilla Warfare on Panay Island 15 SUBLAK, 2017
HMB nga tinawo sadto ni Wa- ling-Waling, ang kaanakan nila (upod si Eduardo "Ka Dax" ang subang nanday Waling-Waling nga ginbun-ag sa Muntinlupa kag nangin ihado ni Amado V. Hernandez), amo ang nagtawo sa una nga mga iskwad sang BHB sa Calinog-Tapaz. Ini upod sa mga pamatan-on nga aktibista kag rebolusyonaryo nga ginpa- tubas sang First Quarter Storm kag nagpabukid pag-martial law ni Marcos. Ang una nga mga lu- gar nga ginahulagan nila amo ang mga kabaryuhanan sa ilaya sang Jalaud. Mobilisasyon sang Kabataang Makabayan sa Manila, sa nagaba- ngon nga rebolusyonaryong kahublagan Sang nakaggwa na sila, nagabangon naman ang rebolus- yonaryong kahublagan kag na- galunsar na sang Una nga Ka- hublagan sa Pagpanadlong. Sang Disyembre 1968, liwat natukod ang Partido Komunista sang Pili- pinas kag nalab-utan ang Panay sang pagpalapad sang 1971 kon sa diin natukod ang Partido sa rehiyon nga tuig. Nagbantog ang BHB bi- lang hangaway sang pumuluyo nga ginsuportahan sang mga mangunguma kag Tumanduk. Sang Hunyo 1973, ginreyd sang PC ang 18-ka-katawo nga yunit sang BHB sa Brgy. Guinhulakan, Bingawan, mga duha ka kilomet- ro ang distansya halin sa Nal- bugan, Calinog kon sa diin na- reyd kag nadakpan sanday Wa- ling-Waling. Ang baga sang ila armadong paghimakas nagpa- bilin, kag umpisa na nga naga- kalayo sa kamot sang bag-ong henerasyon. Nagpasakup sanday Ka Andres kag Waling-Waling sa li- wat nga pagsindi sang armado nga paghimakas, kag sa ila hene- rasyon ang dramatiko nga pag- sugpon sang bag-o nga hene- rasyon sang mga rebolusyo- naryo. Ang mga beterano sang Nangin bantog nga hita- bo asta sa kasyudaran ang ina- way sa Guinhulakan. Ginakarosa diri ang masobra 22 ka patay nga PC lakip ang ila CO nga Ka- pitan kag madamo pa ang ma- lubha nga napilasan. Samtang 16 SUBLAK, 2017 D F#m Narito tayo para ang kalat-kalat na pulo Bm A Magiging muog na buo Em A Bm Bm-A (2x) Ito ang dakilang misyon ng Pilipino proletaryo * * Waling-waling Lyrics ni: T.T.T. Musika ni: L.S. Bulak ikaw nga nasapwan ko sa talon Nangahas ako nga magdakup sinang yuhom labing ilahas sang katahum walay subong Asawa, Kaupod, Waling-waling ka nakon. Kaupod kita nga nanglatas sa kalasangan Kaupod kita sa madulom nga bilangguan Kaupod kita nga nagbatiti sa mga kabataan Asawa, Kaupod, Waling-waling ka nakon. Bisan wala ka na, kaupod ka man gihapon Sa pagtimbang-timbang sining akon nga disisyon Maghimakas liwat, bug-os ang kaugalingon Asawa, Kaupod, Waling-waling ka gid nakon. Komposo kontra sa Jalaur megadam (Adaptasyon sa tuno: "Namunit sa Pangpang sang Gugma") kordes sa gitara: Intro: Am-E-Am 1 Am Mga kapamilya, akon kaabyanan E Am Ako magasaysay, inyo pamatian 89 SUBLAK, 2017
Koro 1 C Em Narito ako para sa pagkakaisa, pagsulong Am D7 G Narito ako para sa pagwawasto, pagdaluyong C Em Narito ako para ang kalat-kalat na pulo Am 7 G Maging muog na buo Interlude: C- Em -C-Em III. (same chords with Ist verse) Bakit ating hinahanap, ang wastong paglalapat ng pamumuno at pagtupad Sa masang bumabalikwas Koro 2 (same with Koro 1) Narito tayo para sa pagkakaisa, pagsulong Narito tayo para sa pagwawasto pagdaluyong Narito tayo para ang kalat-kalat na pulo Magiging muog na buo Bridge: F G Pagkakaisa, paglaban Em Am Tagumpay ng ating bayan F G Ay ambag sa daigdigan Em A paglaya ng sangkatauhan (Ulitin koro 2x) D F#m Narito tayo para sa pagkakaisa, pagsulong Bm E7 A Narito tayo para sa masang aping Pilipino 88 SUBLAK, 2017 namartir sa inaway ang lima ka mga kaupod. Ang impormer sini nga pagreyd sa BHB nga si Ma- nuel "Monie" Caspillo, katapu sadto sang Philippine Ground Forces (PGF) nga amo man ang impormer nga nagtudlo kanday Waling-waling sang sila ginreyd, 19 ka tuig na ang nakaligad.3 MASIRI NGA DUAG PULA ANG SUBA SANG JALAUD kag nag-init ang mga lugar sa nailaya sang Suba Jalaud sa maisog na nga pagpamatuk sang mga mangu- nguma sa pagpanglanggab duta kag nagaentra sa BHB. Natan- dog ang interes sang mga Celo- Carreon nga manuglanggab duta para himuon pribado nga pastu- han, talamnan kahoy kag ulum- han. Si Jose Celo meyor sang Ca- linog sa amo nga kapanahunan. Magbayaw sila ni Severino Car- reon, upisyal militar nga mabas- kog ang impluwensya bangud beterano sa Inaway sa Korea sang 1950s upod kay Hen. Fidel Ramos, kag nakabuylog pa sa Philippine Civic Action Group (Philcag) nga ginpadala ni Mar- cos agud magbulig sa US sa pag- gyera sa Vietnam. Nick Roca4 sa pag-ayam sa mga Pulang gerilya sang BHB. Si Roca beterano man sang Vietnam kag hanas sa kontra-gerilya nga ina- way. Ginhingabot sang kaaway asta si Waling-Waling tubtub sadtong Hulyo 1977, gin-asa- sinar siya samtang nagapatabok sa suba sang Badlan (nga naga- gibwang sa mayor nga suba sang Jalaud), pauli sa ila balay sa Ali- bunan halin sa pagpaninda sa Calinog. Nagpangamot sang asa- sinasyon ang ahente sang militar nga kilala kay "Purok" sa man-du sang kumand sang AFP sa Ce-bu kag Hen. Rio sang Rehiyon 6. Sa sini, nagbalik pabukid si Ka Andres bisan pa sa iya katigu- langon kag upod ang mga ham- tong nga kabataan iya pamilya. sa Nagsustenir pa kag nag- padayon si Ka Andres sa pag- organisa sa mga mangunguma asta ginbalikan niya ang mga lugar nga sadto iya naorganisa sa NPU sang 1930s sa Dumangas kag Zarraga (nga sadto sakup sang Dumangas) upod sa mga pamatan-on nga mga organi- sador kag yunit Partisano. Sad- tong Disyembre 1985, mga duha ka bulan antes nabagsak si Mar- Malubha ang pasismo nga ginsabwag sang nagaharing sahi kag ginbuy-an nila si Sgt. 3 Ginlab-ot si "Monie" sang rebolus- yonaryong hustisya kag silutan sang kamatayon sang 1985 sang BHB sa Tibiao, Calinog. 4 Ginlab-ot sang rebolusyonaryong hustisya kag ginsilutan sang kama- tayon sa isa ka operasyon Partisano sa Isabela, Negros Occidental sadtong Hunyo 1981 sa madamo nga krimen bantuk sa rebolusyon kag pumuluyo 17 SUBLAK, 2017
cos sa Pag-alsa sa EDSA, naka- engkwentro ang armado nga yu- nit nga ginaupdan ni Ka Andres. Nagbato si Ka Andres, armas ang Thompson nga nasulod sa libon kag ginkoberan ang pag-atras sang mga bataon nga rebolus- yonaryo. Sa iya pagkamartir, ang kaupod nga Bag-ong Andres nagsulat sang isa ka tula sa sim- bolismo sang tugason nga kahoy sang kakawati nga gin-utod kag gintibsok agud manugdo ang mga dahon: Ginpuntarya ni Ka Andres ang submachinegun Kag ang pasistang suldado nga nagalikup sa ila ginpukan Samtang ang mga laragway sang ila katapusan Nga pagbato sang nakibon sa Nalbugan Sadtong adlaw nga nagahuyang ang HMB, Madasig nga nagkirab sa iya pamensaron Tuman na ka layo sang nadangtan, Halin sadtong katapusan sang HMB nga pagkibon Ang bug-os nga Panay, ang Pilipinas nagapula na. Kag ila ang katungdanan nga ipasulong ang paghimakas Para sa subong, isa ka rebolusyonaryo Ang maghalad sang iya kabuhi Katulad sang kakawati nga tugason Nga gin-utod kag itibsok sa duta Agud manugdo ang mga bag-ong dahon...5 Ang dugo sa pagkamartir ni Ka Andres nagpintal sa ilawod sang Suba Jalaud. Apang walo ka tuig ang nakaligad antes sini, ang dugo ni Waling-Waling ginhalad na sa ilaya sang amo nga suba. Ano ang signipikansya sining duha ka huwaran nga martir sang Partido kag rebolusyon? Ang istorya sang magtiayon amo ang pag-ayop sang bag-ong bun- ag nga rebolusyon sa Panay halin 1970 tubtob 1985. Tunay sila nga ginikanan sang BHB sa Panay kag mabudlay tupungan Kaaway dapat tumbahon, samtang ang lamharon Nga mga Kaupod mapaatras, Kay indi bala ang palaabuton, sa ila? 5 "Ka Andres Togonon: Huwaran nga Martir (Tatlo ka Henerasyon sang Rebolusyon)", Sublak, 1987 18 SUBLAK, 2017 Asta sa subong nga kapa- nahunan sang imperyalismo kag panahon sang Kalibutanon nga Rebolusyong Proleryo sandig sa gintudlo ni Lenin, ang sadto bokol nga Paris Commune nangin reali- dad naman sang pagdaog sang Rebolusyong Ok-tubre 1917 sa Rusya nga nagasaulog sang su- bong nga tuig sang sentenaryo sang iya kadalag-an. Ini nga kada- lag-an ginsundan ini sang iban pa nga sosyalistang pungsod. Asta sa subong, padayon ang paghimakas sang sahing pro- letaryo kag pumuluyo nga ginapa- munuan sang sahing proletaryo paagi sa ila mga Partido Komu- nista nga mag-angkon sang gahum pangpulitika kag ginakompronta ang moderno nga rebisyunismo. Ang ambahanon nga In- ternationale ang komon nga am- bahanon sang mga Partido Komu- nista, sang mga organisasyon sang mga mamumugon sa kalibutan. Ginsalhin ang Internationale sa Filipino kag liwat nga gin-apirmar sang Partido Komunista sang Pili- pinas sa iya ikaduha nga kongreso bilang upisyal nga ambahanon. # Muog na Buo (kanta sa ika-2 nga Konggreso sang CPP nga nahiwat sang Nobyembre 2016) Lyrics by: Silvia Madiaga Intro: C-Em-C-Em I C Em Am Bakit ako naririto, tila dulo ng mundo D7 G na ng bayan kong pulu-pulo F E parang sumabog na bato II C Em Am Bakit ba ako naglakbay, dala itong mga aral D7 G mga teoryang gumagabay F E karanasang binabaybay 87 SUBLAK, 2017
A ng Internationale ginsulat sa pagsau- log sang Paris Commune sadtong Marso asta-Ma- yo 1871. Ang dinalan (lyrics) sini ginsulat ni Eugene Pottier sa Paris, kag gintunuhan ni Pierre Degeyter. interes sa tunga sang pagkaulipon sa trabaho kag sistema sang suhol. Madamo sang mga mamumugon nga nag- alsa. Talalupangdon diri ang hitabo sa Pransya kon sa diin, natukod sang mga mamumugon ang Panahon ini sang transis- yon sang kalibutanon nga siste- mang pyudalismo pakadto sa sis- temang kapitalismo. Kapanahu- nan ini sang Kalibutanon nga Rebolusyong Burges kon sa diin, ang sahing burgesya ang nagapa- muno sa mga rebolusyon sa pag- bagsak sang pyudal nga sistema. Ugaling sini man nga pa- nahon, amat-amat nga nakamuk- lat ang mga mamumugon nga indi lang sila magsunod-sunod sa bur- gesya bilang kaalyado sa pag- bagsak siste-mang pyudalismo. Naka-angkon ang mga mamu-mugon sang isa ka lebel sang mga makasahi nga kamuklatan, kag kolek-tibo nga himakasan ang mag-angkon sang kauga-lingon nga gahum pulitikal. Naka-bulig diri ang mga sinulatan nan-day Marx kag Engels sa Commu-nist Manifesto nga naggwa sang 1844 kag nag- impluwensya sa kahublagan sang mga mamumu-gon sa Una nga Internasyunal. sang Samtang, ang sahing bur- gesya temprano pa nga nangin re- aksyunaryo kag ginliso nila ang ila mga armas batuk sa mga mamu- mugon nga nagademanda sang ila Paris Commune. Sa una nga kahigayunan ang sahing mamumugon nag-ang- kon sang gahum pang-estado, bi- san pa nga bokol pa lang ini kon sa mga bunga'ng kahoy. Ila gin-es- tablisar ang porma sang Commune nga gubyerno nga mas demok- ratiko nga wala pa sang kaangay sa nagligad. Ang mga repre- sentante gintugyanan sang poder sang ila mga nagboto sa ila, kag pwede sila pahalinon ano man oras, kag ginabayran sila sang suhol nga kaangay sang ginabaton sang mga mamumugon. Ang Com- mune isa ka nagatrabaho nga or- gano nga nagahimo sang layi kag manugpatuman. Siling pa nanday Marx kag Engels, ini ang una nga dagway sang diktadura sang proletaryado. Sa pihak nga bahin, una ini nga eksperyensya mamumugon. Pana- hon ini nga wala pa sang natukod nga mga Partido komunista sa kalibutan nga nagapamuno sa kumplikado nga paghimakas ba- tuk sa sahing burgesya. Maduguon nga ginlutos ining Commune sang reaksyunaryo kag burges nga gub- yernong Pranses. 86 SUBLAK, 2017 ang nangin ridor6 nila sa bag-o nga rebolusyonaryo nga hublag. Ginpatad nila ang malapad nila nga impluwensya, mga salaligan kag pangilala sa pagbukas sang madamo nga lugar kag magtipon sang mga kinahanglanon sang mga lamharon nga hangaway. Balwarte pa gihapon sang rebo- lusyon ang Calinog kag Tapaz, naabot ang intermedya sang Sentral Panay kag pila ka patag sang Iloilo sa ila pagpangbukas. nga hublag nga ginbatiti nanday Ka Andres kag Kumander Waling-waling. Matayog nga na- lampasan na ang mga lugar, ka- pasidad kag natigayon sang mga inanak sang ila ginhalaran sang ila kabuhi. Masiri nga pula ang Suba sang Jalaud, kag pada-yon nga mangin patag-awayan para sa kahilwayan ang kabu-kiran sa ilaya kag kapatagan sa ilawod# Ginsugpunan nila ang inutod-utod nga tradisyon sang pagpakig-away sang mangugu- ma kag pumuluyo batuk sa mapanakop nga Amerikano, nagpasakup sa inaway gerilya lideres kontra-Hapon, nangin sang HMB kag gintugyan naman sa bag-ong henerasyon sag rebolusyonaryo sang Partido kag BHB kag naabtan pa ni Ka Andres sang pagkapukan ni Marcos. Gintulin nila, sang walay hawid-hawid, sa bag-o nga henerasyon sang mga rebolusyonaryo, ang mga hiyas sang ila malapad nga inagihan tubtub sa katapusan nga ginutlo sang ila kabuhi sa ilaya kag ilawod sang Suba sang Jalaud. ang bisperas Ang Duta ni Rivero S. Montana N agadungdong gid ang ulan sang kaagahon kag naka- sampot ang yunit sa target nga lugar. Nagpanilag sila anay kag magpakat sang pwersa praber magsanag. Sa subong, malayo na ang naabot sang rebolusyonaryo 6 ridor- palanublion nga ginabilin sang mga katigulangan sa mga ulihing tubo sa pamilya; kalabanan puna sang ka- bukiran/katalunan/lati nga inako sang tigulang sadto. Samtang naka-firing po- sition ang tagsa ka iskwad sang platun, sa naibabaw nga bahin sang nahamtangan sang iskwad uno, lantawon ang mayor nga alagyan halin sa pinakamalapit nga baryo sa nabukid nga bahin 19 SUBLAK, 2017
sang Iloilo. lindero sang Capiz kag samtang ginadahu ang kamot nga mangamusta sa Kaupod. Bag-o ining bukid para sa iban nga bag-uhan man nga Kaupod. Apang pamilyarisado na ini sa mga dumaan. Tumod ang mga guluwaan kag maniobrahan ingkaso kag tumod man ang mga target nga balay kag kamalig nga mahimo nila tempo- raryo. tineran Samtang nagaamat-amat na sanaaw gulpi lang nasiplatan sang elemento sang iskwad uno nga may nagapila nga mga tawo kag may ginapas-an nga mga malagba nga bagay. Alertado gilayon ang bilog nga platun kag mansig panilag sa nakita. Ang mandu nga athagon gid anay kon kaaway kay basi masa halin sa ubos. Mga syete minutos ang nakaligad bation na ang mga ti- ngug sang amo nga hubon halin sa ubos. "Mga masa, Ka, may mga ginapas-an nga mga bara kag pala!" pasa sang tinawo sang iskwad uno. Nagdulog ang amo nga hubon. Kitaon gid sa reaksyon nila nga nakibot sila sa pasa sang kaupod sa uluhan lang nila. "Kami ini, 'Tay, mga Kau- pod." Palagas dayon ni Ka Peds ang CO sang platun "Dali kamo sa balay Ka, mangape kita didto". Pangagda ni Tay Lario Ang iban naman nga masa nagpangagda man nga did- to man sa ila magkadto ang Kau- pod. * * Sanagon na sang pag- abot ang mga kaupod sa lugar upod ang masang mangunguma. Nagdisisyon ang platun kumand nga magtunga sa tagsa ka iskwad sa mga balay nga malapit kag nagasig-ang nga pusisyon, dala na ang pagkuha sang bentahe nga pusisyon sa ila battle plan. gid "Ngaa nagtingub kamo nga siyam kag nagapinas- an pa sang mga bara, ano pa nag- alerto man kami kay una namon nga kita abi namon armado. Panugiron ni Ka Peds nga naga- kadlaw samtang ginaagbayan si 'Tay Lario. "Mananum kami, Ka, sang saging kag balinghoy, bal- an mo kon indi namon matam- nan ang gin-okupar kag kinulti- bar namon nga duta diri, agawon sa amon ini sang taga-DENR upod sa tagabaryo nga myem- bro sang ila gintukod nga aso- sasyon." Sabat ni Tay Hilar nga nagahutik sa Kaupod. "Kamo gali, Ka, nakibot man kami sang may gulpi lang kami nakabati sang tingug sa unahan." Sabat man ni Tay Lario "Ti ngaa kuhaon nila kay pagkaon man bala ang inyo gina- tanum dira kag wala pa matawo 20 SUBLAK, 2017 Internationale Bangon sa pagkakabusabos Bangon mga bihag ng gutom Katwiran ay bulkang sasabog Buong lakas na dadagungdong Wala tayong maaasahan Bathala o manunubos Kaya't ang ating kaligtasa'y Nasa ating pagkilos Gapos ng kahapo'y lagutin Tayong api ay magbalikwas Tayo ngayo'y inaalipin Subalit atin ang bukas Manggagawa bawiin ang yaman Kaisipa'y palayain Ang maso ay ating hawakan Kinabukasa' y pandayin (Liwaton ang koro) Koro: Ito' y huling paglalaban Magkaisa't nang masaklaw Ng internationale Ang 'sangkatauhan Manggagawa at magsasaka Ating Partido'y dakila Palayasin ang mga gahaman Sa anakpawis ng daigdigan Ito' y huling paglalaban Magkaisa at nang masaklaw Ng internationale Ang 'sangkatauhan Wakasan pagsasamantala Ng mga buwitre at uwak Sa umagang sila'y maglaho Mapulang araw sisikat! (liwaton ang koro) 85 SUBLAK, 2017
Pag-abot na sa gwardiya Huyhoy ang pakpak, kuyos ang abaga Kay nakatapos lang kolehiyo ang ila kursunada Hala libot, duyong lang nga duyong Pila na ka opisina ang nasaka Pila na ang natagtag nga bio-data Pila na ka paskil ang nabasa: Wanted: caregiver, domestic helper, driver Wanted: trainee, saleman, ahente sa call center Wanted: Order of Battle, ang kaso double murder Pila na ka poste ang naisip Poste nga ginaihian sang pulis kag ido Poste sang PECO nga may jumper. Nagtapak sa takna alas singko Kag natapos na ang drama sa radio Buhi na sang mga nagaeskwela Serado na ang mga opisina Natapos na nag isa ka adlaw nga pagratsada! May ginbuno, naipit, gintiro May naghikog, nangawat, nakapalagyo May isa ka milyon ukon masobra Nga katulad mo Isa ka milyon ukon masubra Nga wala trabaho! --sinipi sa binalaybay ni Rodora MalayaNamalitong-Yawa 84 SUBLAK, 2017 inang DENR diri na ang mga ka- tigulangan ninyo natawo sa duta nga ini." Sabat man ni Ka Peds. "Huo, pero ang iban diri nga upod namon mga pangayaw ini ugaling naganyat sila magta- lauma upod sa amon kay ba- kante man lang ini diri. Isa pa wala man sila sang maumhan sa ila lugar kundi diri? Sa inyo abi, Ka?" Si Tay Lario. lam-batan kami sang amon man lang kasimaryo." Si 'Tay Ali nga upod man nila nga halin sa katambi nga sityo. "Abi mo Tay, hungod gid ina sang gubyerno kag sang iya DENR nga pagamuhon ang mga pumuluyo para mahapos sa ila ang pagsulod kag paglansi sa tagabaryo. Ang isa pa ka mayor nga tuyo sang gubyerno sini diri ang milinahon nga bulawan kag iban pa nga malahalon nga minirales nga para kuntani sa aton kabataan." Tugda ni ka Gerome "Ti kon kuhaon sang gubyerno ano ang himuon nila sa duta?" Pamangkot ni Ka Madie. "Pangayaw man ukon tu- manduk may kinamatarung gid ang mga mangunguma sa pagta- lauma kon wala na sang makaon, kag buyokon ta pa gani ang iban nga magtalauma diri sangsa magkalamatay sila sa gutom. Hi- muan ninyo sang plano ini, Tay kay maayo kon hugpong kamo kag organisado para mapag-on." Saysay ni Ka Peds. "Ambot kon masugot ining iban nga magtingub sa amon, kay ang iban nga gin- tukuran sang DENR, upod sa konseho sang barangay naga- kontra sa amon mga kaupdanan kay indi mga tumanduk. Amo gani nga nagatagam kami kis-a, Ka, kay basi matuod bala nga "Tamnan nila kuno sang uway kag mga bungang-kahoy, kag buy-an nila kuno sang mga usa kag talunon nga baboy." Halos dululungan nga sabat sang mga mangunguma. "Ha ha ha ha!" Ta- langkaw sang mga Kaupod nga nagapamati, upod man ang masa. Naham-ot sila sa plano sang gubyerno, kay maathag nga indi gid nagasanto sa interes sang mangunguma. "Hamakon mo ina, imbes nga tawo ang pangunahon nga buhion mo ang sapat pa nga indi man ina magdamo kon ayamon ninyo Tay no? Isa pa kon bantayan nila, sin-o ang maban- 21 SUBLAK, 2017
tay kundi ang CAFGU ukon armi, eh. Tugda sang mga Kaupod. "Kon may armi na, Tay, kundi pagusto na sila sang kutkot sang aton manggad kag pagusto na sila kawat sina diri upod sa mga dalagkuan nga kumpanya sa pagmina." Dugang naman ni Ka Madie. "Laban, Ka, amo gid sina ang matabu diri. Pero ano abi ang maayo sini man?" pa- mangkot nila. "Kinahanglan gid naton ang kusog nga halin sa pagbug- os naton sa mga okupante diri, dapat maorganisa gilayon naton ang inyo hanay..." Si Ka Peds. Dugay-dugay ginbak-it na ni ka Gerome ang ininit nga tubig kag manawag sa mga ka- updanan kag masa nga saluhan nila ang kape. untat sa pagpananom para may makapanguntak sang iban nga mangunguma sa amo nga miting pagkahapon. Maunod ang ila plano kag makita ang kapagsik sa ila hanay, madasig ang ila pagpang- tisok sang saging kag maayo ang pag-amuma sa mga kaupod nga nagbulig man ila pag- pananom. sa Maayo man ang tayming sang kaupod tungod planado man ini. Sa pagkamatuod nahi- bal-an na nga daan nila ang ka- himtangan sining mga mangu- nguma nga tagabukid kag posi- tibo ang resulta sang ila plano. Nakaestablisar man gilayon sila sang angut sa taga-proper sang duha ka barangay para sa pag- palapad kag pagpanggamot sa masa. Nagdugok man dayon ang Kaupod kag masa, tama- tama lang ang isa ka putos nga kape sa ila. Samtang sa pihak man nga balay naga-inukal man sa pagpangape. * * Ginlab-ot nila ini subong bilang kabahin sang maniobra- han sa inaway sa tunga sang pagtinguha sang kaaway nga punggan ang pagpadaku kag pagpalapad sang rebolusyonar- yong kahublagan. Mga ala-syete na sang aga samtang masanag ang ad- law, him-os na ang ila plano. Karon sa hapon mga ala-singko matipon sila nga nagauma diri kag magtukod sang ila tago anay nga grupo, masunod ang pag- plano sa kon ano ang maayo bi- lang pagpanghanda sa lihok sang gubyerno. Manimprano sila pag- Ala-singko na sang ha- pon. Treynta ang tumalambong imbes nga kinse lang ang gina- ekspektar. Nagdamu ini tungod indi magpabilin ang mga kaba- bainhan nga wala sila sang papel sa amo nga kahublagan. tu- Nagpanagil-ot sila ngod kabahin sila sang apektado sa amo nga kahimtangan. Sa pag- 22 SUBLAK, 2017 Wala obra, pangita obra (eksena sa syudad sang Iloilo) Pagpuas sang pamalo sang sulog 2 ka kutsarita nga kalamay 2 ka kutsarita nga kape 1 ka tasa nga ininit nga tubig (lugayon asta matunaw ang kape kag kalamay kampeon kon may pan de sal nga isawsaw-pamahaw) pagbugtaw sa aga, lab-as pa ang muta pagkatapos gamit sang kasilyas sindi sigarilyo kag manumdom dalum diin naman ako makadto? Pagkatapos pang-espeho, 'baw, nga sa kagwapo Bitbiton ang papeles kag maglarga 'ngita ta obra! Manaog sa jeepney kag suguran Sa kalye Iznart kag JM Basa Halong kay damo switik sa kada eskina Kalab-ot sa Mabini,Delgado kag Jalandoni Tiil gareklamo, balhas singkadako sa monggo Gaiilig sa nawong, maparking sa dughan Buling halin sa yab-ok Nagagrahe sa kwelyo Pagtapak sang takna alas dose impunto 1 ka tasa kan-on 1 ka yahong nga laswa 1 ka baso tubig NAWASA (samuon kag itimo, ubuson sigputon wala mumho, Kay wala ginapulot sa dalan ang balor beynte singko pesos-panyaga) Pagtig-ab dungan pang-toothpick Tindog tiso kag liwat pagwapo Palamig anay sa mall sa pihak nga eskina Kay padayunon karon ang pagpanglugayawan Ala una y medya, mataas pa ang adlaw Mapila sa kalye Valeria sa: Nagabaton bagger, gabaton helper 83 SUBLAK, 2017
Tula Sa idalom sang kakahuyan May mga Kaupod nga imo makit-an Nga kon ikaw wala sang naintyendihan Ini magmarka sa imo pamensaron Ngaa sila diri sa kagulangan? Sila nagapanglakbayon sa kabukiran Ginaangtus ang sakripisyo kag kabudlayan Pati na pagbilin bata o iloy Para mabugras ang kadena sa kaugalingon. Sa katilingban, ang kababainhan wala sang ikasarang Sa mata pangkama ukon kalingawan Hasta pa kon mahimo nila sumsuman Kay kuno ang kababainhan kalingawan Apang ina tanan may solusyon Mag-isa kag maghugpon ang kababainhan Isa na ka daku nga magbuylog sa rebolusyon Para mahilway sa kadena sang kaugalingon. --Ka Ren 82 SUBLAK, 2017 kamatuod sila nga mga kababa- inhan ang nagduso sa mga amay nga magtalauma sa amo nga ba- kante. Napormal tukod sang ila grupo bilang tago nga organisas- yon sang mga mangunguma. Sang gab-i nga ina mis- mo nagpanguntak kag nagpang- lab-ot pa ang mga Kaupod sa da- ti nga masa kag mga aktibista nga wala na maangutan sang uli- hi. Madasig apang matinong ang ila pagpang-areglo sa amo nga trabaho. Alas-otso sang gab-i, tipon naman ang mga masaligan kag handa nga mga elemento nga tukuron bilang isa naman ka grupo sang mga mangunguma. Sirum na kag natapos ang ila miting. Madasig nga nag- linya ang yunit sa dalan padul- hog sa baryo. Apang sa unahan ang panong sang mga mangu- nguma nga amo ang nag-una pa- ra magrekon kag maggiya sa ma- ayo nga ruta sang mga Kaupod. Ginsaysay sang mga ha- ngaway ang kahimtangan kag padihut sang subong nga rehi- men nga kontra-mangunguma. Isa ka oras, natapos na nila ang pagtukod sang organisasyon, kag malig-on ang ila panindugan nga iduso nila ang plano nga magpadamu sang katapuan paa- gi sa binuligay sa pagpauswag sang ila produksyon. Madamu sang Kaupod nga nakakabisar sang amo nga ruta. ugaling nagabolutad gid ang masa nga magpapel man sila maskin magrekon lang sa una- han. Gusto nila tumbasan bisan sa makadali man lang ang gin- bulig sa ila nga ideya sang mga kadre sa yunit. Ang iban nagdali-dali pa gid para makauna sa ubos kay manarap pa sila sang tilapia para may ipasud-an sa mga hanga- way. Ang iban naghimos na diga- mo kag maglatag sang naga-alig- mat sa palibot samtang dira ang yunit magabase. Pagka-kaagahon wala na ang yunit sa amo nga sityo, didto na bumutwa sa lindero sang sang duha ka baryo. Naupdan si- la sang tagasityo dul-ong sa suod nila nga pamilya kag masaligan na nga daan sadto. Nakuha man dayon sang hangaway ang im- portante nga mga datus para sa pag-organisa kag pagpasiguro sang ila hulag nga indi gilayon mamutikan sang kaaway. Na- taod man nila ang mga datus sa hulag sang kaaway sang nag- ligad nga bulan nga nangin- dulaan sa baryo kag ruta nila sa paglusot-lusot 23 SUBLAK, 2017
Nakuha man ang mga hangaway sang mga datus kon sanday sin-o ang nagahupot sang mga matag-as nga kalibre sang armas nga mahimo mao- perasyon kag madugang sa ar- senal sang sang hangaway banwa. * * Ala-syete na sang aga, sa ikaduha nga adlaw, maayo ang tyempo kag wala sang namu- tikan sa palibot angut sa siguri- dad. Apang hugot gihapon ang pagkapot nila sang SOP tungod sa mga liksyon nga buhi sa ila sang nagliligad nga tuig. nga hangaway sa pagmartsa pa- kadto sa tumod nga lugar nga ila na gintalana sang aga. Nagpan- yapon na lang sila nga daan para nga diretso na lang sila pahuway pag-abot sa ila kaladtuan Madinalag-on nga nabu- ligan nila ang mga mangunguma nga makatukod sila sang grupo pang-organisa sang mangungu- ma kag nakahimo sang plano. Nabilog ang disisyon nga isa ka tim lang upod ang mag- upod nga masa sa pagbwelo sa pihak nga baryo bilang trabaho nila sa rekoberi. Updan ini sang isa ka upisyal nga kilala kag mas makabisar sang lugar. Tatlo lang ka tawo ang amo nga tim, sam- tang yara lang ang bilog nga pwersa sa kilid para engkaso makainang gilayon ang tim kag makabulig man ang mayor nga pwersa sa anuman nga prob- lema sa siguridad nga mag- tuhaw. Sirum na. Nakabalik na ang tim kag madinalag-on ang ila plano. Gilayon nga gin-organisa ang bilog nga yunit para sa pada- yon nga pagtigayon sang plano sa amo nga adlaw. Ala-seis y midya sang gab-i nagapila naman ang bilog Sa kabilugan tatlo ka grupo ang ila nabuligan tukod sa sulod sang duha ka adlaw, ma- damu man sila sang napukaw li- wat paagi sa pagpulong sang mga grupo kag masmiting. Wala sang namutikan nga pagka-eks- pos sang yunit kag may nais- torya pa sila nga alyado kag pila ka opisyal sang barangay. Kaagahon sa katambi nga baryo, yara na sa ibabaw ang bilog nga yunit kag nagaayo ang kalabanan nga pwersa nga makadeskanso anay maskin ta- guri lang kay lutoy sila sa kamas sang halos bilog nga simana. Tayming man kay ben- tahe man ang ila nga posisyon sandig sa plano sang kumand 24 SUBLAK, 2017 Bangod bal-an ko nga indi ka butang nga pwede panagiyahan ukon tago-on Kag bal-an ko nga madamo ka pa sang gusto kag dapat himuon Nga may iban pa nga anak dira nga kinahanglan man ang pagpalangga mo Masobra ka pa sa iloy, akon walay kahadlok nga nanay Kaupod ka, abyan, manugbulong, hangaway sang banwa Kag ari ako upod ang akon kauturan, handa sa hangkat sang inaway Para magpadayon, maghimakas, mag bato, kag sa katapusan, nga mapatay! Paglaum masanaaw sa kahawaan ang bituon kag lati nga bulan sa nagagarhum nga mga bukid. magatudlo , magagiya. sa madulom sa masiok nga dalan mahinay, ang lakat may kapat-uran may padulungan . may nagahulat sa kamalig nga gamay sa mga guya nila nga may paglaum nga maga-abot, ang iya Hangaway ang Hangaway sang masa. -- Ela Manindugan 81 SUBLAK, 2017
You are more than mother, my fearless nanay, You are comrade, friend, healer, freedom fighter And here I am with my brothers, ready for the battle cry To keep on, struggle, fight, and, ultimately, die! --Hara Kay Ka Nanay Ginbatyag mo ang ila kasakit, ginpamati-an ang singgit Ginusto mo nga hatagan alibyo ang ila ginabatyag Nabati-an mo ang hilibi-on tuga sang pagpamigos "Kinanglan ko maglakat," siling mo, kag nadula ka sa amon Ginbayaan mo kami sadto para sa kinahanglanon nga sakripisyo Sang pamilyar nga palibot, kasulhay, sinadya kag pati kabuhi Para mag-isa sa mga kaupod nga ginakahidlawan kag wala pa makilala Indi kadugo ukon pamilya, pero pinalangga, malahalon sa imo Ginbayaan mo kami sadto para sabtan ang panawagan sang paghimakas May kakusog ka, nagpakabakod, ginagatongan sang diwa sang rebolusyon Ginhatag mo ang imo panahon kag pagkahoben sang ginpanawagan Mabinantayon, handa, wala nagpayu-yo, wala nagpundo Ginpabay-an ta ka maglakat, bisan kinahanglan ta pa ka tani Bisan pa nga mga halok mo kag hakos ang nagaluwas sa akon Bangod ang kalayo sa imo tagipuson nagadabdab indi lang para sa akon Bangod ang pagbag-o nga ginahimakasan mo para sa bug-os nga pumuluyo Ginpabay-an ta ka maglakat, bisan pa ginkahidlawan ka sa tagsa ka adlaw 80 SUBLAK, 2017 kag panahon nga magatasa na- man sila sang ila isa ka semana nga plano. Sumada total, nakita ang madinalag-on nga trabaho nila. Nagabulto ang halamba- lanon sang pagkapaborable sang sitwasyon nga nadakup sang yunit para madasig nga maka- organisa sa pumuluyo. Nagahu- lat pa ugaling ini sang dugang nga siklo sang pagtrabaho para makita kon ano ang resulta sang plano sang organisasyong masa nga maghulag sang tingub para padayunon nga akuparon ang duta nga natuon sa forestal kag madugay na nga kultibado sang mga okupante. sa imbestigayon nga nobenta pors- yento sang mga imol nga mangu- nguma ang nagahandum nga mag-okupar sang amo nga kadu- taan magluwas sa iban nga baryo nga nangayaw para sa amo nga tuyo. liwat Pagbalik sang yunit sa sityo A sang baryo B, madamu na ang gipi sang pi- nanggas nga malido kag nanambok na ang mga saging. Nakapangutan naman sila sang kalaba- sa kag latoy. Sa pagtuon man Nakapahayag naman ang mga lideres sang mga grupo sang mga mangunguma nga nati-gayon na nila ang mga plano kag singkwenta porsyento na ila katapuan. ang nagdugang sa Natabo ini tungod madali magpatapu ang mga kaupdanan nila nga nag-akupar sa bakante nga duta, kag mahapos nila kum- binsihon nga maghugpong sa grupo sang mga mangunguma tungod ululupod sila nga naga- tuon kag nagahibalo sang kama- lahalon sang ila kahublagan sa tion nga nagapuad sila sang duta. Tumuhaw sa aktwal nga pagbinuligay sa pag-akupar ang mga bag-ong lider nga nagapa- muno sa grupohan upod ang ka- pagsik sa pagpanguna sa ubay lider- man sang tig-una nga mangunguma. Bunga ini sang ma-athag nga pagtumod sang yunit sa mga halambalanon kag isyu sa pagmotibar kag pagpa- hulag sang mga yabe man nga elemento sang aban- se nga masa, kag amo naman ang posporo nga magsindi sa iban pa nga potensyal nga lider. Sa ulihi nga pagkadto sang yunit handa naman sila nga tukuron bilang Komi- te sa Pag-organisa sang mga mangungu- ma ukon KPM kag ang mga abanse nga sa aktibista para 25 SUBLAK, 2017
Sanga sang Partido nga may pito na ka katapuan. Handa naman ang isa ka iskwad sang lokal milisya nga may pauna nga katapuan nga 14 ka bilog nga may mga kauga- lingon nga tumanduk nga hi- nganiban. # Kababainhan nga Pulang hangaway sang Bagong Hukbong Bayan A ng Staff Daba-Daba nagtipon sang mga is- torya halin sa mga ka- babainhan nga Pulang hanga- way nga katapu sang lain-lain nga platun sang NPA sa Panay. Ini ang buhi nga pag-saysay nila sang inagihan bilang mga kaba- bainhan nga nag-uyat sang ar- mas para ipakig-away indi lang ang kawsa bilang babae, kundi ang makasahi nga paghimakas, pag-alagad sa pumuluyo kag bag-uhon ang subong nga sistema sang katilingban. * * Ako si Ka Red, halin sa kubay sang manubo nga naha- nunga nga mangunguma. Bilang babaye, kag lamharon pa lang nga edad, napahilayo ako sa akon ginikanan. Gin-antos ko ang kabuhi nga ara sa luyo sang nagpadaku sa akon nga puno sang madulom nga eksper- yensya. Naagyan ko ang nanari- sari nga kapigusan bilang bata kag bilang babaye sa luyo sang nagpadaku sa akon. Sa amon lugar, may na- gahulag nga NPA sa kabukiran. Gusto ko mahibal-an kon ano gid bala ang NPA. Ano ang ginahimo sang NPA sa kabukiran? Nagpa- mat-ud ako nga mangin isa sa ila, nagtuon kag amat-amat nga na- kamuklat sa kahimtangan sang madamo nga pumuluyo nga gra- be ang pagpanghimulos kag pag- 26 SUBLAK, 2017 Magtindog sang tiso kag maanting nga manghulong-hulong, Hugta pagid ang pagkapot sang matalum nga binangon. Gapasa ang mga haras kag talungon nga nagabalabag sa imo dalanon, Magkurisong ang imo agtang kag magtulok sang tadlong, Maaninag na ang bayhon sang masanag nga palaabuton. Ang tunay nga kahilwayan, demokrasya, kag kalinong. -- Sierra Marshall Ka Nanay You felt their pain, you heard them cry You yearned to bring them comfort and aimed to fly You heard the wails brought on by oppression "I must go," you said, and you were gone You left us that day to make a worthy sacrifice Of familiar comforts, ease, luxury, and even life To be one with comrades missed and barely known, Not flesh and blood, yet beloved, cherished like your own You left us that day to answer the call for action You were strong, you endured, fuelled by passion You gave your life and youth when times called Ever vigilant, ever ready, never stumbled, never stalled I let you go, though I still felt I needed you Even though your hugs and kisses carried me thru For the fire that burned inside of you was not just for me For the change you struggled for was for all society I let you go, though I missed you every day For I knew that a mother is not one's own to keep or put away And that there was so much more for you to do, That there are other children there who need you, too 79 SUBLAK, 2017
tilipunan sang mga hangaway; taguangkan sang lila nga kahitaasan. Padayunon ko ang ang pagmiskla kag pagpinta Sang mga duag sang pagkabakod kag kaisganan, Tubtub tagsa ka duag sang akon kalapyo magbuka sang kaigangan Sa pagpatubod sang matam-is nga vino. Kag kon ining pasyon ini pa mauntat-- Padayunon ko ang pag-amba, pagsulat kag pagpaminta Sang tagsa ka mga pagpanghayhay kag panghakroy Kag pagpahimakas sa pagpangibabaw Tubtub maukit ko ang bato Isa ka sugidanon sang kadalag-an kag mga kadalag-an! Pamat-ud May kakapoy nga pagbatyag ang lawas Sa malawig nga katulugon. Ginapaumpaw sang haplos nga may pag-angga sang dapya sang hangin sa kaagahon. Magaatubang naman sa sa bag-ong unos Sa pugada sang masumalang nga panahon. Balatyagon nga kalmante kag mapainubuson Apang ara ang kapag-on nga magsulong. Dungan sa tagasak sa nagatupa nga ulan; Ang mga tiil nga nagatikang, Nagakarga sa abaga ang mabug-at Nga palas-anon kag mga responsibilidad. Dugang nga pagpamwersa para mahuklas, Ang ma sangit sang mga gamhon Sa masiot nga dalan, Mahalong nga tikang kag mapanigaunon Sa pagtabok sang nagadaludo nga baha Sang pagka-makinaugalingon... 78 SUBLAK, 2017 pamigos sang nagahari nga sahi. Nalugar ko man ang akon kauga- lingon nga inagihan. Diri kag nasabat ang akon mga palamangkutanon sadto. Diri ko naintyendihan nga indi lang ako ang babae nga pigos kag ginahimuslan, kundi madamo pa nga mga kababain- han ang gusto mahilway sa garuk nga katilingban. * * Ako si Ka Kei, nakamuklat, nakarea- lisar kag nagpartisi- par sa armadong pag- himakas. Halin sa pagkabata, indi ako hamulag sa rebolus-yonaryo nga kahublagan. Permi ang mga kau- pod sa lugar kon diin ako nag- daku. Amat-amat napundar ang akon rebolusyonaryo nga ka- muklatan. Sa tunga sang kabudla- yan kag pagtilaw diri sa kaum- han, napamatud-an ko nga indi upang ang pagkaba-baye paano mangin maisog kag mabakod sa pagpangibabaw kag mag- atubang sang realidad sang kabuhi diri sa rebo-lusyon. Mas diri ko napanday ang kau- galingon sa pag-atu-bang sang mga hitabo kag mga pagpanghangkat sa pag-palig-on sang panindugan bilang Pulang isa mga hangaway-- hitabo nga nagtudlo sa akon nga ma-ngin maukod kag inspirado pa-ano pa gid mas mapauswag ang mga hilikuton kag hakson ang sense of responsibility bilang isa ka upisyal sa hukbo. ka * * Sa dalayon nga pagtuon ko sa kaumhan, nadebelopar ko ang makasahi nga kamuklatan. Mas diri ko naapresyar kag na- realisar ko ngaa diri sila ni Na- nay kag Tatay pultaym sa rebo- lusyon. Mas napasangkad ang pamensaron, sa sina nakarealisa ako nga DIRI ako mas ginakina- hanglan. Ang sitwasyon sang malapad nga masa malubad pa- agi sa armado nga paghimakas. Ina ang banas nga ginpili ko. Ako si Ka Ren, indi lipod sa akon ang rebolusyon ukon ang NPA. Bata pa ako, madamo na nga NPA ang nakita ko. Indi ko man sadto madetalye ang ila kawsa, ang nabal-an ko lang nga maayo sila nga mga tawo. Sang tenedyer na ako, nagpursige ako nga mag-in- tegrar sa NPA. Sa duha ka bulan nga akon pagtuon, napadaluman kag napasangkad ang pag-in- tyendi ngaa may NPA kag mga problema sang mga kababain- 27 SUBLAK, 2017
han. Natun-an ko nga indi lang gali ako ang biktima sang kaimu- lon kundi milyon-milyon nga pu- muluyo ang ginapigos kag gina- himuslan upod ang malala nga nagaantus nga kababainhan sa katilingban. ako nga magpultaym sadtong Marso 18, 2011. Bilang babaye nga Pulang hangaway, maathag nga bitbit ko ang kawsa nga bugrason ang ga- pos sang mga kababainhan kag sang pumuluyo sa idalom sang ini nga sistema. Subong naga- sulod na sa pito ka tuig na ako nga pultaym sa rebolusyon. Ma- lig-on ang determinasyon nga isulong ang armado nga pag- himakas. Nagdisisyon mangita estable nga obra bisan may tinapusan ka. Namuklat ako sa bulig sang mga Kaupod nga nakabalik sa amon lugar. Nagpamangkot ako kag amat-amat nga nakaha- ngup sa sitwasyon kag ngaa may nagarebolusyon. Sa nakita ko, minilyon ka pumuluyo ang naga- antus. Ini ang rason kon ngaa nagdisisyon ako nga maglubos- panahon bilang Pulang hanga- way. Bilang babae, dapat gid man ako manindugan kag ipa- kigbato ang kinamatarung paagi sa pagrebolusyon sa pagbag-o sang katilingban * * * * Si Ka Mai. Mangunguma man ang sahi nga ginhalinan. Nag-eskwela, working student umpisa 12 anyos sa high school kag nag-untat matapos ang apat ka tuig kag nagdisisyon nga magbalik sa balay sang naga- working student, mabudlay ang akon inagihan. Ako si Ka Erya. Nagdaku ako nga nakita ang kabuhi sang mga sacada. Nagalibot ang ila kabuhi sa siklo sang pagtanom sang tubo, paghulat samtang indi pa pwede matapas, magaling kag mangin kalamay. Nakita ko ang gutom, kapigaduhon, kakula- ngon sa serbisyo sosyal pareho sa ikaayong lawas kag edukas- ini sadto indi ko yon. Pero malugar. Malala man nga prob- lema nga manubo ang paglantaw bilang babae, dugang pa sa lap- nag subong nga garuk nga kul- tura. Ang edukasyon sa subong prebelihiyo lang gani sa maka- sarang maggasto. Mabudlay man Nagmarka sa akon pa- mensaron ang ila sitwasyon. Sang nagaeskwela ako, nakita ko ang mga aktibista, mga pursigido maghibalo. Nagmuklat ako sa ka- tilingban, sa imperyalismo, bu- rukrata kapitalismo, sa demo- 28 SUBLAK, 2017 Untitled I will go on singing love songs for my people, 'Til every note of my hymn be woven Into a cape of crimson silk. I will continue writing love poems for the orphaned 'Til each word and line Form a golden hammock - Sanctuary of warriors; womb of the purple heights. I will continue mixing and painting Colors of strength and courage, 'Til every hue of my weariness break a rock and usher a spring of sweet wine. And when passion is uncontainable - I will go on singing, writing and painting Lamentations after lamentations And overcoming after overcoming Until I carve in a stone An epic of victory after victories! --Maria Laya Walay Tig-ulo Padayunon ko ang pag-amba sang kalantahon sang gugma para sa pumuluyo tubtub tagsa ka nota sang kanta mangin hablon nga nahabol sa sida nga kapa sang masiri nga pagkapula. Padayunon ko ang pagsulat sang mga binalaybay sang gugma para sa mga nailo tubtub tagsa ka tinaga kag dinalan magporma sang bulawanon nga duyan-- 77 SUBLAK, 2017
napulo ka doble, gatus ka doble, kon sa diin sa idalom sang madulom-dulom nga duog sa nagaulbo nga taguangkan sang kabukiran ang aton bantiling nga handum nangin kolektibo nga mutya. Pagtunod Kon kita magatipon, Magatipon kita nga daw mga ipot-ipot Sa puno sang Mahogany; Magabanaag kita nga daw bulan sa ugsad; Nga daw mga bituon sa mala-baybay nga kahawaan Mangin isa kita ka lampara Nga magapaslaw sa paglikop sang kadulom sang kagab-ihon. Sa sini, kita mangin kaangay sang isa ka pagbutlak Sa tion sang pagtunod. Kita maga-amba Kag ang mga ambahanon naton Amo ang alibangbang sa hardin sang mga Mirasol. Ang aton tingog, magatambang nga angay sang busay Nga nagalunod sang panihol sang hangin habagat; Ining aton sonata, angay sang bukad sang rosas nga hungod nga nagapadapit sa hangin Angay sang avocado nga luto nga nagakapulak, Daw luha sang pil-as; daw angay sang kometa nga nagahalay-halay Sa galaksiya, ang Milky Way. Kag ini tanan pagahakson sang manughakos. Kag sa iya paghakos, siya magahakos sa hakos sang pagtunod. --Ka Guernica (integrasyon sa kaumhan) 76 SUBLAK, 2017 kratikong rebolusyon sang ban- wa nga may sosyalistang pers- pektiba. Ini sa tunga sang kon- serbatibo nga panan-awan sang akon pamilya. Wala duro pa- mangkot nga ginhakos ko ang kahustuhan sang Marxismo, Le- ninismo kag Maoismo. Sang nakaobra ako sa os- pital, nakita ko ang mga pas- yente nga kulang ang bulong, wala makakaon nga bantay, ku- lang ang gamit. Nakita ko ang responsibilidad sang mga nars, kulang sila sang tawo, indi ma- atipanan ang mga pasyente. Di- in ang serbisyo sosyal sang gubyerno? Gin-agwanta ko ang ka- poy kag kaugot sa sitwasyon pa- agi sa pagsabat sa pamangkot kada bugtaw ko: Para kay sin-o ka nagabangon? Para sa pumu- luyo nga ginapigos kag ginahimuslan. Nalab-ot ako sang panawagan kag gin- sabat man ang akon pamangkot. Nagsumpa ako bilang katapo sang Bagong Huk- bong Bayan kag maghatag sang lubos-panahon, kinaalam kag ikasarang para magdaog ang rebolusyon. Ka, d'ya ron ako! Si Ka Gabby. Nag-umpisa sa simple nga handum: makata- pos sa pag-eskwela kag may is- table nga trabaho, may maayo nga buwasdamlag sa palaabuton. Pero imol kami, indi gid malab- ot ini nga handum. Diri nagtu- haw ang pamensaron: Tani, may duta si Nanay kag Tatay... tani, barato lang ang mga balak-lon, ngaa imol kami? Sa amon lugar, may NPA. May nagahambal nga malain si- la, may nagahambal nga maayo sila kag para sila sa mga imol... gusto ko matun-an kag maka- pamangkot sa ila. Nagpangusisa ako, daw damgo lang, pero na- ngin interesado na ako sa NPA. Samtang sa yunit, natul- id ko ang ugat nga problema sa katilingban kag kon ano ang so- lusyon. Ini man ang nagtulod sa akon nga mangin hangaway sang ban- wa. Bilang babae indi ang upang mangin Pulang ha- ngaway. Kag ang realisasyon ko nga sang sa sang organisasyon NPA gi-nabag-o ang sala nga panan-awan sa kaba- bainhan, ginarespeto, may prinsipyo... sulod * * * * Ako si Ka Sierra, nag- daku bilang petiburges. Ang akon kabuhi madamo sang pre- 29 SUBLAK, 2017
bilihiyo nga indi makuha sang iban. Nakaeskwela ako kag nasa- bat sang ginikanan ko ang tanan nga kinahanglanon kag wala ko nakaagi nga ginkulang ako. Apang pinasahi ang akon ginikanan. Pareho sila nga rebo- lusyonaryo kag temprano ako nga namuklat sa inhustisya kag banggianay sa sahi. Nangin aktibista ako um- pisa 13 anyos pa lang. Luwas sini, nag-upod ako sa mga mis- sion sa kaumhan kag com-munity immersions. Nakita ko ang grabe nga kaimulon kag ka-wawad-on nga nagapasakit sa pumuluyo. Sulat para sa iya kag sa akon G inhatagan ko trabaho ang kaugalingon nga magsulat para sa imo kag sa akon Sa pihak sang pagka- aktibista ko, nagahandum ako gi- hapon nga magtungod sang ma- sobra pa. Gusto ko maghatag sang labi pa gid sa akon mahimo. Gusto ko mangin ha- ngaway. Bangud nakita ko ang kakinahanglanon, bangud pana- hon na. Bangud ginapangayo na ini sang rebolusyon kag bangud gusto kag kinahanglan ko na ini himuon. # man. Sining nagliligad nga ti- nuig, masako kag puno gid ako. Budlay magtuon, budlay mang- laba, budlay magtapos sang pro- pesyon. Nalipatan ko kon ano ako sadtong 2010. Nalipatan ko ang Andy sang 2011. Nalipatan ko kon ano ang mangin kabahin sang isa ka kolektibo, kon ano ang mangin isa ka Kaupod. Nali- patan ko nga antes ako nangin propesyunal subong, isa ako ka kadre. Kag indi man ako maka- sulat sang aton estorya de un amor nga wala ang paghimakas. Ang paghimakas. Indi ko malarawan ang aton estorya de un amor nga wala ang aton paghigugma para kay.... Kay sin-o? 30 SUBLAK, 2017 where, deep into the dark, dark earth, into the heaving womb of earth, our obsidian dreams become our collective talisman. --Maria Guerra Mga Ambahanon kay Gima Sa pagbasa sang imo mga binalaybay pag-inom sa pagbutlak sang adlaw nahagbungan nga tingog sang imo mga binalaybay maathag, panambal sa kauhaw walay limbong, masinaw, katulad sang tingog sang masa, nga ila'ng kabuhi, imo ginsuklob kag ginpulong, kon sila maghambal sang ila kapigusan kag sang nagaidlak nga dalamguhanon, hablon nga ila ginahabol human sa nagainggat nga hilo mapino kag dayon gintabas sa pangputli nga kalayo sang rebolusyon. Kon sila maghambal nahanungod sa imo Kag sa iban nga katulad mo Ang ila pinakamalumhay nga mga binalaybay Pinakamaathag, tayuyon nga nagalarawan Katulad sang ulan sa tigtalanom Nangin inspirasyon ang mga ini Kasubong nga inspirasyon man Ang manggaran kag naidas nga duta. *** Ang kaaway wala nakahibalo kag indi makahibalo sa pagka-mersenaryo lang nila nga sa tagsa ka kaupod nga matumba ang aton nagabaga nga kaakig nagamakot kag nangin doble, 75 SUBLAK, 2017
Indi seguro ang balor sang litrato Tungod ini na lang ang nabilin sa amon --Rodora Malaya Nagmalitong-Yawa Songs for Gima Reading your poems drinking in the sunrise- shaded voice of your poems: clear, thirst-slaking plain, without guile, like the voice of the masses, whose lives you've drank and spoken of when they speak of their oppression and of the radiant dream-fabric they weave made of tensile thread monsoon-fed, refined then shaped in the purifying fires of the revolution. when they speak of you and of others like you, their most graceful poem, they become most eloquent as the rains in seedtime are eloquent; they become most evocative, as the rich, furrowed earth is evocative. *** The enemy do not know, cannot know, mercenaries that they are, that for every comrade that falls our smoldering rage feeds upon itself and becomes twofold, tenfold, a hundredfold, 74 SUBLAK, 2017 Nga grabe ang pagtamod naton sa mga mangunguma kay sila ang nagapakaon sa aton, pero sila ang ginagutom, walay duta, ginapatay. Nga grabe ang paglantaw naton sa mamumugon kay sila ang naghimo sang gahum sang kalibutan sa gihapon ang ila sweldo. pero kulang Nga kinahanglan naton mag-organisa, magpamuklat, magpahulag sang masa. Bag-uhon ang katiling- ban. bo sang banwa sa Pungsudnon Demokratiko nga Rebolusyon. Sakripisyo kag kama- tayon. Ginhatagan ko trabaho ang kaugalingon nga magsulat para sa imo kag sa akon man. Isa man lang gali ang kinahanglan. Nalipatan ko... Kag subong akon na nadumduman. May sakripisyo, kamata- yon, para sa tunay nga kahil- wayan. We are dreamers. Mga humalandum kita. Nagahandum kita para Valar dohaeris. Valar morghulis. Tanan kita mapatay, ta- sa matarung nga katilingban. nan kita mag-alagad. Sa lugar nga indi ko na kinanglan maglatay sa kawayan para makalab-ot sa balay ni Nay Marisa... May maayo sila nga banyo, may trabaho iya mga kabataan. -- Reggie We are dreamers. Mga humalandum kita. Mga humalandum kita indi para sa aton kaugalingon, kundi para sa iban. Indi nila sala nga nabun-ag nga imol. Kag may ara kita gugma nga ihatag. Bulahan ako nga may ara nga nagapaambit sining pareho nga handum. Pareho kita nga na- gakilala sang hukbo, kag naabot naton nga mangin kabahin sini. Nagakilala sang papel sang Huk- 31 SUBLAK, 2017
paagi sa pagtukod sang nga GP, KP, asta sa LAM nga lebel sang organisasyong masa. [interpret sang drama scene] Eksena II: Musika: "Martsa ng Bayan" Pasundayag sang yunit hangaway Introduksyon: Musika: "Halina, Halina" (Tanan magbuylog kanta, pero may core nga grupo sang mga manugkanta) Narasyon: Sa mobilisasyon kag kampan- yang masa. Binaha sang linibo- libo ka pumuluyo ang mga dala- non sang kasyudaran agud ipa- abot ang ila interes kag demanda para sa pagtib-ong sang ila pang- katilingban nga kinamatarung. [interpret sang drama scene] Eksena III: Music: "Taktikal nga opensiba" Narasyon: 2016, ini ang tuig nga naghatag sang dalan agud lab-uton ang signipikante nga mga kadalag-an nga gintigayon sang mga Pulang hangaway kag masa sa ubay sang aton dungganon nga Parti- do sa Este nga Prenteng gerilya sang Panay. Eksena I: Musika: "Ang Masa Kon Maorganisa" Narasyon: Taktikal nga opensiba. Agud ma-hatagan hustisya ang pumuluyo sa hayagan nga pag- lapas sang kaaway sa tawhanon nga kinamatarung sa ila kam- panya kontra-insureksyon. Gin- lunsar ang mga taktikal nga opensiba agud paluyahon ang kaaway kag pabaskugon ang rebolusyonaryong kahublagan. [interpret sang drama scene] Narasyon: Pagtukod masa. Naglapad, nagbakud kag nagtaas lebel sang baseng masa ang sang organisasyon 32 SUBLAK, 2017 Nalaya na ang mga bulak Nga nagahulat sa inyo ugsaran Naglamig na ang kape sa tungang gab-i Kag namuragmuragan kami sa kaagahon Basi kamo na ang nanaog sa taxi nga nagpondo Basi inyo tikang ang mabatian samtang kami nagaligid Kag indi makatulog sa amon hiligdaan Basi kamo ang nasiplatan Sa naglabay nga salakyan O kaanggid ang nakit-an nagapila sa grocery Ahay makabuluang mag-asumer Bangod sadtong ginlambong ang gab-i Kag ginpukaw sang lanog sang lupok Ang mga dalamguhanon Kamo ginsabnit sang mga landong Gintaban sang kadulom Nadula nga daw aso,nasunog nangin abo Tani sila malipayon Sa ila itom kag traidor nga buko Tani sila nabusog kag nagtig-ab todo Sa kada pagkisa kag pagkastigo Tani indi man maayawan hulat ang ila pamilya Kon san-o sila mapuli matapos nila kamo tabanon Agod ila ipaambit sa ila kabataan Ang balor sang ila pinamalhasan Daw ano seguro sila kamalipayon Manami kuhaan litrato Kay sa mga litrato kon sa diin kamo malipayon Sa inyo yuhum kag ginsuguran kami mapadayon Tungod kami sa matag-adlaw nga nagligad Sumugod sang madula kamo sa amon luyo Nagaisip kami sang ginatos ka san-o San-o pa kamo mabalik? San-o pa kamo ibalik? Ahay, makabuluang mag-asumer 73 SUBLAK, 2017
Gani, pamatii o pamatii ining akon ginaasoy: Lantawa mga mamumugon kag mangunguma Iban pang patriyota sa mga syudad kag banwa, Sa binukid sang Napulac, Baloy kag Madyaas Sa Yating ni Henerala Teresa Magbanua Sa bilog nga kapuluan sang Pilipinas Sa pag-alsa waay sang pagkapuas. --Rio Roja Handuraw (para kay Luisa kag Nilo kag madamopa nga ginkawat sang kadulom) Ano ang balor sang litrato? Mga yuhum kag nawong Gindakop kag gintaban sang lente Ang ginutlo nga nagligad Ginkwadrado sa pitik sintas Ang oras saksi sa mga okasyon Sang kaadlawan, kasal, bunyag kag lubong Sang paglakat kag pag-abot Kag mga adlaw nga ordinaryo Daw sang san-o lang sang kita naghinun-anon Nagbayluhanay sang yuhum kag pangilay Kon tiempo nga magsumalangay Ayhan nagahulat na Ang inyo kabataan,ginikanan Esposo kag esposa,abyan kag kakilala Sa paghuni sang telepono,o panuktok sa ganhaan 72 SUBLAK, 2017 Eksena IV: Musika: "Ang Bag-ong Hangaway sang Banwa" Narasyon: Rekrutment sa Bagong Hukbong Bayan. Bilang bunga sang mga kampan- ya nga ini, nagdugang sang mga bag-ong pultaymer ang kubay sang aton Pulang ha-ngaway. [interpret sang drama scene] Kaupod Benny Eksena V: Musika: "Ang masa" Narasyon: Kuhaan naton sang mga leksyon ang eksperyensya sa kadalag-an para mangin inspirasyon sa aton padayon nga paghulag para sa rebolusyonaryong kahublagan agud malab-ot ang mas mataas nga halintang sang armadong paghimakas. [padayon ang musika] Magahanay ang pwersa, mag- martsa kag mag-gwa sa eksena.# Sadtong 2005 sang ma- abtan ko sa Ka Benny ukon ka larangan sang Na- Arol sa bagatnan nga Panay. Si Freddie Magluyan Y. Tayco ang tunay niya nga ngalan. Tumandok si Ka Benny sang Minaa, Ibajay, Aklan. Nag-alagad siya sa masa sa 41 anyos humalin sang 1973 tubtub 2014. Napatay siya sa balatian sadtong Agosto 2015 samtang nagapahuway sa pagtatap sang masa. Tuig 2014 sang nakum- binsi siya nga magpabilin na lang isa ka bahin sang sonang gerilya. Pinasahi ang kinaiya nga ginaangkon sang kaupod. Pilit niya ginatago ang ginabatyag pa- ra makapadayon sa pag-upod sa yunit. Nakumbinsi lamang siya sa pati ang iya doktor nagbulig paathag sang implikasyon kon magapadayon sa pag-upod kapin nga masami nagataas ang iya blood pressure. 33 SUBLAK, 2017
Sa Ar- madong Yunit Propaganda ukon AYP ang yunit Napata- puan ni ka Arol nga kala- banan sang mga upod niya halos ka-tunga sang iya edad ang mga kolektibo niya sa yunit. Indi nangin sablag ini sa halam- balanon sang age gap sa pagpa- muno sa hangaway kag Partido, bukas si Ka Arol sa mga ideya sang mga kaupod kag ang pag- kabalaka niya sini sa masa . Sa masami sa mga balay sang masa nga makadtuan niya nagakalipat na si ka Arol nga ang matawag niya sa masa nga Na- nay ukon Tatay nga magulang pa sa iya nga edad ulihi niya nga madumduman nga pamangku- ton ini . "Ne pila na gani edad mo?" kag magyuhom-yuhom lang si Ka Arol kay lolo na gali siya. Nagasaludar gid kami, nga nangin inspirasyon siya sa mga pamatan-on nga tubtub sa iya ulihi nga ginhawa ginhalad niya ang bug-os kabuhi niya para sa rebolusyon wala gid nag- lingkang sa masiok kag maliku nga inagihan niya sa rebolusyon, paglihis kag pagpanadlong nag- pabilin nga nanindugan si Ka Arol kag naga-pati siya nga may magabulos kag magpanubli sang iya nasugudan . Mabuhay ka, Ka Arol. Mangin hangkat sa amon ang maragtason mo nga inagihan nga magpabilin kag ipadayon ang rebolusyon! Kaupod Agnes Kaupod Agnes ang mas kilala sa erya, sa masa, kag al- yado kay Salvacion Mendoza. Namuklat si Ka Agnes sa ila lu- gar sa organisasyon sa nga gina- pasakupan sang mga pamatan- on asta nga nagdesisyon nga magpultaym sa kaumhan sad- tong una nga bahin sang dekada 80s. Pagkatapos sang mga isa ka semana nga pagpakigsum- pong sa malala nga masakit, nag- palyar ang tagipusuon ni Ka Ag- nes kag namartir sadtong 2014 sa edad mga 58 ka tuig. Nag- taliwan si Ka Agnes apang gin- pasubli niya ang 36 ka tuig nga paghimakas sa nagapagros na nga mga rebolusyonaryo. Ginsustener ni Ka Agnes ang iya pagsulong sa banas sang rebolusyon batuk sa kaaway. Madamo nga mga pagtilaw sa rebolusyonaryo nga paghimakas ang nasulay kag nalampasan ni Ka Agnes sa panahon sang dikta- durang Marcos. Apang sang mga una nga tinuig sang 1990s, gin- hangkat naman sang pag-alawas sang mga naghantal nga mga Sa dughan namon ang monumento mo, Kumander Nayo* May nakadumdum pa ayhan sa imo, Kumander Nayo Waay Apelyido? Waay bisan isa ka libro Waay bisan isa ka rebulto diin man nga museo sa Iloilo. Tuguti ako, kon amo, isulat dinangtan mo Kumander Nayo Waay Apelyido Nagbakho sa giob sang pagkapaslaw Nagpaanud-anod sa sulog sang kamingaw Kumapyot sa laway sang mga promisa Sang lider sang banwa, gali ini tugalbong niya. Pero, Kumander Nayo Waay Apelyido Lawas lamang nimo ang ila nahunong Kay ang ambahanon sang pagpakigsumpong Di tubtub san-o man sang rehas mahunong. Bangud ikaw Kumander Nayo Waay Apelyido Kag kapareho mo, waay sang monumento Waay bisan letra Waay bisan pigura Sa kasaysayan sang mga kumprador-asendero Pero, sa dughan namon yari ang monumento mo Buhi ka sa amon paminsaron Imong kapaslawan sa amon dugang nga kinaalam Nga dapat matutom tun-an, himpit nga hipigan Linibong sulo sa kagab-ihon nagadabdab Agud padayunon nakahulusga nga inaway banwa. Isa sa mga lokal kumander sang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sa Panay si Nayo. Nagpadayon siya sa pagpakigsumpong sa reaksyunaryong gubyerno bisan napapas sa masaker sang Counter-Intelligence Corps (CIC) ni Secretary of National Defense Ramon Magsaysay sanday Kumander Neri Otey sadtong 1951 sa Sitio Taruytoy, Baryo sang Daeagsaan, Libacao, Aklan (sadto sakup sang prubinsya sang Capiz). Sang ulihi, nagsurender si Kumander Nayo sa Igbaras, Iloilo. 71 SUBLAK, 2017 Isa sa mga lokal kumander sang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sa Panay si Nayo. Nagpadayon siya sa pagpakigsumpong sa reaksyunaryong gubyerno bisan napapas sa masaker sang Counter-Intelligence Corps (CIC) ni Secretary of National Defense Ramon Magsaysay sanday Kumander Neri Otey sadtong 1951 sa Sitio Taruytoy, Baryo sang Daeagsaan, Libacao, Aklan (sadto sakup sang prubinsya sang Capiz). Sang ulihi, nagsurender si Kumander Nayo sa Igbaras, Iloilo. 71 SUBLAK, 2017
Nga ang adlaw indi na magtunod Ang iya kalayo Nagasalakay sang kalangitan. Sa kaagahon sang kadalag-an sang rebolusyon! Sila nga mga Martir (Halad sa mga martir sang rebolusyon) Samtang nagaligad ang panahon Kaupod ginadumdom gihapon Bisan sila nagtaliwan na sa rebolusyon Ang rebolusyon aton nga padayunon Sila nga mga nagtaliwan na Sila nga mga martir na Bisan sila mga nadula na Sa aton pinsar sila buhi pa Sila may maisog nga panindugan Lubos nga nagserbi sa katawhan Kag nagpalapnag sang kaayuhan Sa bug os nga katilingban Sila naghalad sang ila kabuhi Kag kita ang ila mga binhi Gani ari nagapadayon kag buhi Nga naga usoy sang dalan nga pinili. Dalan nga puno sang kabudlayan Nga aton dapat lampas an Malab ot lang ang kadalag an Kag matuod nga kahilwayan Bangud sila aton kaupdan Nga nagserbisyo sa katawhan Gani sila permi naton madumduman Kay sila nangin buhi sa aton handumanan Gani mabuhay sila tanan --Rica Manglaw 70 SUBLAK, 2017 kasaypanan kag paglihis sa mga basihan nga prinsipyo sang rebolusyon. Nakalampuwas ang re- bolusyunaryo nga hublag upod na si Ka Agnes nga mas ma- dalom ang paghakos sang mga prinsipyo kag komitment sa pag- rebolusyon Ikaduha nga Dungganon nga Kahublagan sa Pagpanadlong. Bisan naggamay ang rebolusyo- naryo nga pwer- sa sa Panay, pero mas solido kag mas mapag- on ang nangin basihan sa pag- abanse pakadto sa pagdaku kag pagbaskog. sa Nagdako kag nagsangkad ang ginkarga nga hilikuton ni Ka Agnes nga sa lebel na sang rehi- yon. Maluwas sa hilikuton sa pagpalapad kag pabaskog sang pula nga gahum sa Sentral Pa- nay, napauyat sa kay Ka Agnes ang rebolusyonaryo nga hili- kuton sa puti nga mga lugar sang kaumhan kag kabanwahanan sang Capiz. Nakapang-ugat ang rebo- lusyonaryo nga hublag paagi sa mga organo nga ginapamunuan ni Ka Agnes sa mangunguma kag mamumugon sa malapad nga lugar sa kaumhan. Nangin ma- sangkad ang pagpakig-angot nanday Ka Agnes sa nahanunga nga mga sektor nga nag-tubong sa pagpabaskog sang Pulang Gahum sa mga prente. nga kampanya nga nagdemanda sang todo-larga sa ikasarang ni Ka Agnes amo ang kahublagan sa pagpabangon sa ginatos-libo nga gindalasa sang superbagyo Yolanda kag sang kriminal nga pagkainutil rehimen Aquino. Ang pinakaulihi sang Halin sang Nobyembre 8, 2013 waay pahuway nga nag- tubong sa pagpamuno si Ka Agnes sa pagpa-bangon sang pumuluyo sa kaumhan sang Capiz. Bisan nagapalanakit rayuma, obligado siya nga sulayon ang dagsa sang pumuluyo kag pada- ko nga atake sang kaaway la- mang maubayan ang nagamartsa nga linibo sa dalanon kag ang nagabinuligay sa pagpamanday sang ila balay, pagpanggas sang mga binhi kag pagpangita re- sorsa para sa nasamaran. sang kahublagan ang Ang tunay nga paghan- duraw sang ehemplo ni Ka Ag- nes amo ang pagpadayon sang iya waay-kutod nga pagkomiter sa rebolusyon kag mamag-an nga pagkarga sang pinilo-pilo na nga hilikuton sa pag-abanse. Ka Agnes, saludo sa imo, kag himpit nga pagpasalamat. 35 SUBLAK, 2017
Kaupod Russel, Anak sang Banwa ang mataas nga ikasarang sa pa- tag-militar kag pagpamuno. Isa siya sa mga una ginabutang sa mga taktikal na opensiba. Si Ka Russel, ukon Harold Tabsing sa tunay nga ngalan namuklat sa hublag sa temprano pa nga edad. Nangin mabaskog nga implu-wensya sa pagka-nangin rebolusyonaryo niya ang lola . si Nay Maring isa sang kaupod sa baryo nga naghatag man sang bulawanon nga kontribusyon sa Ikaduha nga Dungganon nga Kahublagan sa Pagpanadlong. Sa lugar sang lola, masami nga makaupod ni Harold ang yunit sang NPA kag nangin malapit siya sa hangaway sang banwa. Sang bata pa, gina- kabig siya nga masabad nga bata pero madali mapa- hulag sa lain- lain nga mga sa hilikuton bilang hangaway. Maskin naghalin sa sahi nga mataas nga nahanunga nga mangunguma, siya nangin aktibista sa lokal kag nakamobi- lisa sang masa sa ila lugar. suporta Masaligan, mapisan, ma- ukod sa trabaho ang madum- duman sang mga kaupod kay Ka Russel. Labi sa tanan siya ma- tinatapon gid sa mga kaupod. Madali siya istoryahon kag kum- portable magsugilanon sa mga kaupod. Siya nangin malapit sa masa kag madumduman gid nila sa mga erya na iya nahulagan. Sa tunga sang mga ka- budlayan sa mga hilikuton kag sa pag-atubang sa pamilya, ma- dali ini malugar kag mapangi- babawan ni Ka Russel. Huwaran ang iya kaisog sa pag-atubang sang mga sakripisyo kag kabud- layan. Sadtong Oktubre 6, 2015 namartir si Ka Russel sa isa ka depensiba nga inaway sa batuk sa 82nd IB/PA sa lugar nga iya gindak-an, 70 metros halin sa ila balay. Nagaedad tatlo ka tuig ang iya bata nga babaye sang siya na martir. Madamo nga pumuluyo nga natandog niya ang gusto magbisita sa iya haya sang naba- litaan ang iya pagtaliwan. Nagdesisyon siya mag- hatag sang lubos panahon sa ha- ngaway sang 2007 sa edad nga 18 anyos. Siya nakitaan sang inisyatiba kag pagsalimbayan sa paghikot sang nanari-sari lang nga hilikuton. Iya ginpamalas Si Ka Russel isa sa linibo nga mga pamatan-on nga ginpili ang banas sang rebolusyon. Siya magaserbi nga inspirasyon sa mga kaupod, kapamilya kag or- ganisadong masa nga ang kaka- has kag ikasarang sang pamatan- 36 SUBLAK, 2017 a sunrise, a sunset; With each passing brighter, redder - Like that of a summer day of May. Until the time The sun no longer sets Its fire Invading the sky. The eve of the revolution's triumph. --KD Armada [walay tig-ulo 1] Ang pagkapula sang iya'ng makasililaw nga kalayo katulad sang rebolusyon sa iya paghirinusgan. Apang sa kadali, ang nagaidlak nga mga duag nagpug-is dungan sa pagkalunod sang adlaw sa gintaipan Nadula ang maduagon nga mga busay. Apang Walay pagbasol, walay paghinulsol Buwas isa naman ka bag-ong adlaw - isa ka pagsublak, isa ka paghinunod; Upod ang pagsanag, dugang nga pagpula - kaangay sa tingadlaw sang Mayo. Tubtub sa oras 69 SUBLAK, 2017
Subong nga panahon kita labi'ng mag-isa Kontra samakahalalit nga proyekto kag pagpamasista Nangin instrumento militar kag mga pulisya Agud pahugon, bungkagon ang aton paghiliusa. Padayon ang kaugalingon nga palig-unon Problema sa duta aton nga lubaron Rebolusyong agraryo aton isulong Manuglanggab sang duta aton palayason! -- Ka Risalyn Ginapamatukan sang mga Tumanduk ang proyekto sang DENR nga pagpanum sang kahoy nga wala nakonsulta ang mga Tumanduk. Ini bangud ginalaksam kag pagpang-agaw ini sang kadutaan nga ila ginatalauma kag indi man sila ang makapulos sang kahoy [Untitled 1] The red of its radiant fire Like a revolution in its prime. But so soon, The radiant colors fade As the sun drowns in the horizon gone is the colorful cascade. Yet No remorse, no regrets Tomorrow is another day - 68 SUBLAK, 2017 on dapat para sa pag-alagad sa pumuluyo. Si Kaupod Andy Si Ka Andy naghalin sa sahi nga nahanunga nga ma- ngunguma. Sadtong 2013 um- pisa nga naorganisa siya bilang katapu sang grupo pang-or- ganisa sang Mangunguma (GPM) Nangin aktibo siya sa mga tra- baho bilang lider sang ma- ngunguma para sa pag-organisa sa ila kaugalingon, pagbinuligay sa pagpanguma, kag pagsuporta sa mga yunit sang Pulang hukbo. Bangud nakita ang iya pagkaaktibo, ginpatapu siya sa Sanga sang Partido sa lokalidad kag sa Lokal Milisya (LM). Kabahin siya sa pagpamuno kag pagpahulag sa masa sa hayag nga mga mobilisasyon, kampan- ya sa kalinungan kag kaayuhan sa baryo. Samtang pada- yon man siya sa pag- upod sa pagpadaku sang ila kolektibo sa Sanga, sa LM, kag pagdebelopar sang mga aktibista nga magpultaym sa bilang nga Pulang hangaway. katapu Ba-gong Hukbong Bayan, nangin modelo man siya sa mga pagtungod sang hilikuton, ma-tutom mag-tuon kag wala na-gaatras sa mga kabudlayan. Di-siplinado siya sa pagsunod sa mga pagsulundan sang Partido kag hangaway. May inisyatiba kag boluntaryo sa pagtungod hilikuton. sang Nangin team leader siya kag nakaupod sa paglunsar sang taktikal nga opensiba. na sang Hugot sa tagipuson nga maglubos panahon sa trabaho sa Partido kag hukbo, ginplastar niya kag ginhanda ang iya pa- milya kag kabataan sa konse- kwensya sang iya pagpultaym. Nagtaliwan bilang martir si Ka Andy bangud sa balatian. Bisan sa ospital kag grabe na ang iya ginabatyag, ang iya pamen- saron nga kon mag-ayo siya, magbalik gihapon sa hilikuton. Ara gid sa iya pamensaron nga sa sang rebolusyon, mahilway ang pumuluyo. Kag ini nga hilikuton nagaum- ila nga pisa man sa nagapa- baryo sangkad. pagsulong kag Sang 2017, nag- sabat man sa panawagan sang Partido nga maglubos panahon sa bilang Pulang hanga- way sa partikular nga lugar nga hulagan. Bilang siya Mabuhay ka, Ka Andy. --kolektibo nga ginbalay nanday Ka Ela, Ka Erya, Ka Rod, kag ka Vitang. 37 SUBLAK, 2017
nikanan lunsay mga mamumu- gon sa uma. Wala sila sang kau- galingon nga duta nga pala- mugnan. Tanan sila nga mag- ulutod naanad na sa pagpanga- budlay maskin pa sa lamharon pa lang nga edad. Sakada, Pulang gerilya ni Ka Kabugwason "E skwela, untat. Eskwela, untat... ini ang kabuhi ko bilang pamatan-on nga nagapa- mugon sa uma..." Ang panay- sayon ni Ka Ben, isa ka buhi nga eksperyensya nga nagalaragway sang malapyudal nga pagpang- himulos sang mga agalon nga may duta sa mga sakada. Naga- dulot ang dumot ni Ka Ben sa garuk nga sistema gani, walay pagpangduha-duha nga nagsum- pa bilang katapu sang Bagong Hukbong Bayan. kabuhi Ang niya, nagarepresen- tar sang pagkabikti- ma sang pagpanghi- mulos sa asyenda kag sang sistemang mala- kolonyal kag mala- pyudal nga katiling- ban. "Sa matuod lang, 10 an- yos na ako kag nakatapak sa Grade 1," muno ni Ka Ben. ginapa-es- aga, kwela ako ni Nanay, kon hapon naman ginapabulig ako ni Tatay obra sa kampo. Halos adlaw- adlaw akon ini sitwasyon. Gani nadulaan na lang ako gana nga mag-eskwela. Asta nga wala na naabutan sang sira klase nag-untat na gid ako kag wala na nagpadayon sa pag- eskwela." "Kon amo ang "Katorse anyos didto na ako kag nag-umpisa mamugon sa kampo. Maskin gani sang wala pa ako buot nakatuon na ako magtapas sang tubo. Ang suhol ko sadto indi pa kwarta, gina- hatagan lang ako Pepsi sang administrador sa kampo. Ay, 12 oz. (onsas) lang nga Pepsi gali ang bili sang akon kusog pagpangabudlay." Si Ka Ben iya pagsaysay sang ina- gihan sa kabuhi. sa ila nga mag-ulutod si Ka Ben. Ang iya mga gi- Agot sa pa ang mga tigulang nga may edad kay "Maayo 38 SUBLAK, 2017 Galastuhan sang kabataan indi masarangan Asta ang pagpa-eskwela indi gid matakuran Wala sang bag-o nga biste, puro lang tinugalbuan Kay ang ginakita sa pagkaon tuman ka kulang Daw ano kasakit ini nga panumdumon Kaangay nga nagalakat sa tunga sang kadulom Maayo na lang kay sang kasanag nakaagum Sang natun an ko ang matuod nga rason Halin sadto asta subong, kontra-imol ang gubyerno Para sa dumuluong nga interes sila nagaserbisyo Ila ginabaligya dunang manggad sang nasyong Pilipino Kita ang ginalubong sa kaimulon, tuman ka pigado. Sa amon natun-an, indi lang gubyerno ang islan Kundi ang bug-os nga sistema sining katilingban Kay indi kita makatukod sang gubyerno sang banwa Kon indi mabagsak ang iningpangkatilingban nga sistema. Dali na, mga mangingisda-mangunguma, Mag-upod sa mamumugon, mga sandigan nga pwersa Magpalawod sa rebolusyon, sulong sa inaway banwa Dag-on ang kawsa-- ang pungsodnon nga demokrasya! -- Ka Lucas Kabuhi sang Tumanduk Indi pagbaliha mga kabudlayan Tuman na nga pag-antus dapat naton punggan Madamo'ng Tumanduk ang nahalitan Pagpananum kahoy sang DENR* sa kabukiran. Mga pumuluyo dapat gid maghugpong Ini nga proyekto dapat gid tapnaon Wala sang kaayuhan kita nga maagum Kay sa aton kadutaan kita palayason. 67 SUBLAK, 2017
Kami bayad na sa madugay na nga panahon sugod sadto nga kami ang nagtuntung sa duta nga ini wala sang serbi ang amon pagpangabudlay nga sa inyo panan-awan kulang pa sa amon nga ginbayad Duta ang nagtudlo nga kami magabato bala ang ginsabat nyo sa amon nga singgitan magatagas man kag maga-agay ang dugo sang amon paghimakas mabuhinan man, indi makapalikang sa amon panindugan nga kami magabatu para sa duta. Nagasalig ka sa mga bayaran mo nga armado pangpahug sa amon kag magadepensa sa imo nga makapauntat sang amon katuyuan nga magpadayon sa amon nga nasugudan Duta duta ang amon singgitan! wala sang makapugong , bala man ang masumalang kabuhi man ang kabaylo mga mangunguma ang may kinamatarung sa pag-angkon ang may kinamatarung sa pagpanag-iya nga ang duta para sa amon. --Ela Manindugan Mangingisda Sa adlaw man ukon gab-i pirmi lang sa lawod Hawid ang lambat agud magpapukot Wala ginabale bisan mabasa kag ginakurog Sa amon pagdungka, pamilya nagasugata Dala ang balde nga suludlan sang mga isda Apang sang nakita sa sakayan wala sang kuha Guya nagakasubo, daw nagaluha 66 SUBLAK, 2017 ang ila sweldo insakto, bisan pa gani, ulihi lang nahangpan nga kulang man ang iya sang mga tigulang. Pero labi na gid kon bata ka pa, 'ya panan-aw sa imo, bata pa kag wala pa sa kaisipan mo ang pagpangabuhi. Gani imo sweldo. Sa gamay ang aktwal, parehas man lang kamo obra da sa kampo." Ang ila baryo ni Ka Ben, sakop sang duha ka magkata- lambi nga malagpad nga ha- cienda. Gani wala gid ako maka- luwas sa sistema sang pag- panghimulos diri. Sa bulan sang Oktubre tigga- raling sa sentral sang tubo sa Passi, Iloilo kag Pres. Roxas, Capiz. Gani, masami sila kakat gid sa pag-obra. Kon tapas-kar- ga, P250 ang tonelada. Kon tapas kinamada, tag-P3 ang isa ka ka- mada, masami P300 ang makuha ko sini kada adlaw. Kon mag- spray sang tubo tag-P30 ang isa ka sprayer, ang pinakapwersa na gid 10 ang maubos nga spray gani P300 man ang adlaw nakon. Kon mang-hila-mon naman, P150 ang taguri. Sa amo sini nga sweldu-hanay, amon pa sabton ang kaon. tubtub Mayo, ang binulan sang Hunyo tub-tub Agosto, tyempos muertos na- man apang wala diri nagauntat ang obrahanay. Waay pa gani tapos ang obra sa tubuhan, may maisan, uyapad kag ulingan ka Kon mag-abot pa nga mga hilikuton. Wala gid pahuway ang amon pagsinarayo sa kampo. Wala sang adlaw nga wala obra kay maskin sa pina- kaipit nga sitwasyon, mangita ka gid palamugnan. "Madamo pa nga klase sang obra ang akon naagyan. Na- kaagi ako obra sa relipan, kaagi man "boy" sa isa ka grocery store asta nga nakalab-ot ako sa Min- doro para mamugon. Nagtenir ako didto masobra man isa ka tuig, sa asinan, pangisdaan, pa- nanum sibuyas kag humay man. Didto kag nagliko ang dalanon sang akon kabuhi. Nakatuon ako magbisyo. Wala direksyon ang akon kabuhi, madulom nga da- lanon ang akon gin-usoy. Bangud wala man sa gi- hapon permanente nga obra nga makita maskin pa kon sa diin- diin na ako kaabot nga hilit-hilit, nagdesisyon na lang ako nga magbalik sa amon lugar. Didto kag napalapitan ako sang orga- nisasyon. May nagaorganisa na gali sa amon baryo. May naga- hulag na nga organisador, gani narekrut ako bilang katapu sang Kabataang Makabayan ukon KM. "Didto ako umpisa nga nahatagan sang mga pagtuon, gani namuklat ako sa tuman ka garuk kag nagakadunot na nga sistema. Nagpasakup ako sa mga likum nga paghulag katulad sang paglunsar sang operasyon pinta kag operasyon sang mga rebo- 39 SUBLAK, 2017
lusyonaryo nga islogan kag light- ning rally. Nangin kabahin ako sa pag-obra sang mga plakard kada magrali kag iban pa nga mga kampanyang masa. "Sang nagpanawagan ang Partido nga padakuon ang pwersa kag pag-alagad sa masa, isa ako sa apat nga kaparehas ko man mamumugon sa uma nga nagsabat sa panawagan nga ini. Ang siling ko gani, mapatay lang ako sa katigulangon kag kalu- tuyon sa obrahanay sa kampo. Kon magpabilin ako sa pag- pamugon, mas maayo pa nga mapatay ako nga nagapakig- away kag nagapangapin sa mga ginapigos kag ginahimuslan kag sila ang buligan nga mahilway sa kadena nga nagakuga sa aton." # sa tunga sang nagatagiti nga init para surpresahon ang Maasin Municipal Police Station. Maka- halawat-hawat ang gina-imagine namon nga mga eksena sam- tang 45 minutos nga ginabyahe ang dalanon". Ini ang panay- isa ka Pulang sayon hangaway. sang Samtang nagalinggi-ling- gi ang Elf truck, ginapagkit sa tagsa namon ka pamensaron ang natalana nga huray sa kabilugan nga misyon. Kag labaw sa tanan ginpalig-on ang determinasyon sang mga Pulang Kumander kag Pulang hangaway nga mapasi- guro ang sekreto, surpresa kag kadasig sa pag-atake agud gila- yon makontrol ang wala gid nagalaum nga kaaway. Maasin Police Station, ginreyd sang NPA Makakulunyag ang gina- handum nga kadalag-an-- ang makontrol ang target nga wala sang lupok kag maagaw ang tanan nga armas kag kagamitan militar! ni Ria Sidla N agasalamo ang balatya-gon sang mga Pulang Hukbo nga nag-usoy sang karsadahon padu- long sa ila target sa taktikal opensiba sadtong nagapaud- tong-adlaw sang Hunyo 18, 2017. Mala-bangkiling ang bal- has indi pa bangud sang kulba kundi sang tuman nga kagin-ot samtang nagapatabon sa trapal Alas 10:50 sang aga, nag- pundo ang Elf truck sa atubang sang Maasin Police Station. Ma- dasig ang alas sang mga hitabu. Daw nagakinirab lang nga mga sintas sang pelikula. Pagkita sang nagapadu- long nga salakyan kag pagkuha sang mandu sa kumand, nag- diretso sa police station ang isa ka team sang NPA nga armado sang malip-ot nga armas. Nag- pakuno-kuno sila nga magpa- 40 SUBLAK, 2017 Ugtom Sinampay kita sang mabaskog nga dalimuos, Dinagsa upod sa mga napalis Gikan sa banwa'ng tinampalas. Katulad sang mga rurok sa lantap; Sa mabaskog nga baha sang kasubaan, Magapanglambas sa kuta sang mga sakon... Kakason sini ang mga gaway nga nagakambod, Gabuton ang mga gamot nga nagakapyut, Hugasan ang mga dangog sa kadaygan Kag tiglawas sang mga anakbalhas. Wala mahadlok ang matuod-tuod nga isganan, Sa paghimakas kag pagpanukot sa ginakangil-aran. Anuman kataas sang pader sang ila kaharian, Bangud sila manuglupig kag hakugan, Sila ang kalison, sila ang pukanon Kay may kutod ang paghari sang malupigon Nagasinggit ang masa sang katarungan. --RSM Culilang Ginbungkal ang duta nga tani amon paglaum ang magadul-ong sa amon nga pagbatu duta ang nagtulod nga kami mapaulipon ang duta madugay na nga gin-angkon sang amo nga sakon. Sa duta kami nabuhi sa duta ang amon pangabuhian ugaling ini isa ka damgo lamang ? nga ang amon duta, ginapanag-iyahan sang pila lamang 65 SUBLAK, 2017
lamharon pa, umpisa na siya magtrabaho Mangunguma walay pat-ud nga pangabuhian Imo ahaw nga duta husto lang nga agawon Nagaproblema kon ano pa ang pagahimuon para ang iya pamilya husto nga makakaon Sistemang malapyudal, malakolonyal nagalala Nagaserbi ini sa kumprador-asyendero, sa interes nila para maghimulos , magganar sang daku nga ganansya Presidente Duterte, ido sang dumuluong nga imperyalista Pumuluyong Pilipino nadugangan ang pag-antus Bangud sa dalagku nga pagpamigos kag paghimulos Dugangan pa sang mga gyera batuk sa mga kubos Masa nagarebolusyon, kahilwayan kag demokrasya agumon sang lubos. --Ka Bonet Ang Masa Wala sa bunga'ng isip Ukon sa sugilanon lang Ukon sa painuino matabo Ang pagbag-o sang katilingban. Wala sa langit ukon sa kahawaan Ang solusyon sa gutom kag kapigusan Wala sa lider sang burgis nga partido Ukon sin-o pa nga ginabantug nga henyo! Wala sa mga panangis Ukon pagbakho kag pagpanumpa Kundi sa kusog sang nagaisa nga anakbalhas Sa pagpamuno sang proletaryado Paagi sa ila Partido-- Ang masa lang ang tagtuga sang kasaysayan! -- Costa Verde 64 SUBLAK, 2017 blotter para gilayon makontrol ang front desk. Organisado, su- nod-sunod nga naglinumpat ang nagapatabon nga mga Pulang Hukbo kag madasig nga nag-ma- niobra sa mansig-sektor. Nagsinundanay nga nag- assault ang isa pa ka yunit sang NPA nga armado sang nanari- sari nga high powered firearms. Maabtik nga nasulod sa unang minuto pa lang ang barracks sang pulis, radio room, kusina, tower kag kwarter sang chief of police. Sa tres asta singko (3-5) minutos nga kalawigon nakon- trol nga wala sang lupok ang is- tasyon sang Maasin-PNP. Mata- pos gindeklarar nga kontrol na nagsugod ang search and clea- ning operation. Madinalag-on nga nakumpiska ang mga armas iban pa nga kagamitan kag militar. Apang matapos nahi- mas-himasan sang kakibot na- ngin maisog nga mga ususiro. Indi pa maghalin bisan ginaham- balan na nga magpalayo. Sila pa ang nagahambal nga mahapa lang sila enkaso may linupok. Matawhay man nga nakontrol ang sitwasyon sa tanan nga ba- hin sang blocking area. Naglanog ang paghug- yaw sang kadalag-an sa taktikal nga opensiba sa mismo dughan sang poblasyon sang Maasin. "Mabuhay ang NPA, Mabuhay ang Partido Komunista, Mabuhay ang Rebolusyon!" Nagasigabong nga sing- gitan sang mga Pulang Hukbo. Ginkabit ang bandera sang NPA, palatandaan nga sa bisan sa amo ka taktikal nga panahon madina- lag-on nga na-over run ang istas- yon sang kaaway sa banwa sang Maasin. Sa gwa sang police sta- tion, nagtilindog kaangay sang nag-istatwa ang nakibot nga mga pumuluyo nga nakasak-si sang madasig nga paghumlad sang mga blocking forces sang NPA sa nagkalain-lain nga bahin sang banwa. Nauru- ngan kag daw indi makapati. Laum sang iban kaparte pa ato exercises sang nga ginahimo sang pulis. Sa nakapunsok nga pu- muluyo sa mismo udtong adlaw, nakit-an sang mga kaupod ang ila mga yuhom, palatandaan sang kalipay. May ara nga naga- pangilay dungan patago nga pag- kuom sang kamot palatandaan nga may balat- yagon nga pata- go naga nagau- pod sa pagsau- log sang kada- lag-an. Matapos ang byente (20) 41 SUBLAK, 2017
minutos nga pagtenir sa sen- trong banwa sang Maasin, hilway nga nagbiya ang NPA bitbit ang 15 tanan ka armas nga nagalakip sang 11 ka armalayt kag 4 sa short arms, ginatus- gatos ka mga bala, hand-held radio, kag iban pa nga gamit militar. Ginsulod man anay nila sa lock-up cell ang mga naka- duty nga kapu-lisan. Gindala sa pag-atras bilang gate-away car ang back to back patrol sang nasambit nga police station. Balon ang kadalag-an nga nagdulot sang daku nga tam- pa sa kaaway kag panibag-o nga inagihan, liwat nga gin-usoy ang karsadahon. Kag sa ini nga pana- hon wala na sang nakatabon nga trapal. Padayon nga naglanog ang singgitan sa paghugyaw sang kadalag-an tubtub sa gin- sang-an sang dalan diin ginla- mon sang talon ang mga Pulang Hukbo. Naalimunaw nga daw aso nga bisan ang ginatos ka ka- away nga may balon nga tangke- de-gyera kag iban pa nga so- pistikado nga kagamitan napas- lawan sa pagbawi sang kadalag- an. Pagkalipas sang pana- hon, gikan sa pag-inakop sang matag-as nga kabukiran kag madamol nga katalunan, nag- butwa ang NPA sa malapad kag madalom nga baseng masa sang rebolusyon. Mainit nga pa- nginbulahan ang ginsumalang sang masa sa ila hangaway kag upod nga naghugyaw sang kada- lag-an. Hugot nga ginsuportahan kag ginpangapinan batuk sa ka- away bangud lubos ang ila pag- pati nga ang NPA amo tunay nga hangaway sang masa!# 42 SUBLAK, 2017 Tingadlaw Diri sa berdi nga kalaparan nga ginatampukan sang bukid Angas, nakahilera nga mga kabukiran sang Nacuron kag Igabon nakaunat katulad sang bukas na mga butkon nga nagainakup sa makitid kag malinong nga kasapaan nga nagabuslog pakadto sa idalom kag magdapat sa mga pasikut-sikot sang kabusayan, nagasalubong ang suba sang Pan-ay sa ila mga bukana nga may magagmay nga balod sang mainit nga pagdap-ig: katulad sang pagpangamusta sang isa ka kaupod nga madugay na nga nagahulat. Diri, ang mga suba sa tingadlaw ang malinong, isa ka pagbukas, sa iban naman nga panahon sang kaakig kon ang kasapaan nangin suba bangud sa ulan: magadasig angay sang daku nga man-og nga magalamon sa pagtinlo sang mga demonyo nga mapangwasak ginaanod ang tanan nga higko kag pagkahuyang walay ginapakasin-o para matunaw sa nagahulat nga kalalawran.... Diri, katulad sa diin man nga lugar, nagahulag ang Naturalisa Kaangay sa mga banwahanon nga nagasulong pakadto sa pakaabuton Nga sila ang magatuga.... Masa nagarebolusyon Pangabuhi sa uma tama ka pigado bisan diin ka man magkadto mga kabataan nagapamugon temprano 63 SUBLAK, 2017
Kita ang mga Pulang kababainhan Kita ang mga maanyag nga bulak Sa tunga sang kagulangan Nga magahatag sang dugang Nga kaisog kag inspirasyon Sa pagtahak sang banas Sang rebolusyon! --Ka Kira Summer In this green expanse with Mount Angas for a crown The Nacuron and Igabon Ranges stretch out like open arms sheltering small and silent streams that slithe to their levels cascade down labyrinths and waterfalls and meet the River Pan-ay at their mouths with the ripples of a warm touch: like the handshake of a comrade long in waiting. Here the waters in summer are tranquil, a prelude to that other season of fury when monsoon rain turns streams into rivers: swift earthy snakes cleansing demons of destruction sweeping all debris in frenzied abandon headlong to melt with the waiting sea. Here as elsewhere Nature behaves like patriots driven to destinies of their own making . . . . --Servando Magbanua 20 May 1979 62 SUBLAK, 2017 Kwentong Kusina Gintipon ni Ria Sidla One week expansion, one week talang gid, eh! kaupod bangud malapit man lang ang target nga sayluhan. Sa idalom sang masanag nga bulan nag- martsa "Balik... sila. balik!" Mandu sang CO nga amo man ang temporaryo nga naggiya sa amo nga tion. "Nagtalang 'ta!" S a isa ka semana nga hiliku- ton sa ekspansyon erya, ha- los wala sang adlaw nga wala nagtalang ang amon iskwad. Isa ka aga siling sang CO: "Indi na 'ta anay mag- kontak sang bag-o nga masa. Ma- pinaligo kita anay kay daw isa na lang ka sangkap nga kahoy kag mahimo nga hilu na sa sapat- sapat sa taramnan ang mga baho 'ta!" Gani, paligo session the whole morning. Pagkahapon nag- saka na sa sanga sang kahoy ang CO kag nagpatudlo sa masa sang ruta sa mangin direksyon pag- kagab-i. Sang dali na magsirom namangkot ang politikal opisyal: "'Ti bal-an 'ta na ruta 'ta? "Ako pa!" Maabtik nga pagsulit sang isa ka soldado sa pasalig sang CO antes maglakat. Kag nagkinadlaw naman sam- tang nagaliso sang pormasyon bangud wala pa gani 10 minutos ang lakat nagtalang na. Pag-abot sa balay sunlu- ganay naman ang mga kaupod. Imbes sang 20 minutos nga tan- tya sa kalawigon sang paglakat naabtan na ini malapit isa ka oras kag makaabot sa kaladtuan. Ang makahalam-ot pa gid kay nagkalamudmod na ang sinipi ang balon nga saging. Kag may nagkaladunot pa!'Ti one week expansion, one week ta- lang gid eh!# Ginlamon sang kasilyas Indi na 'ta magtalang?" "Ako pa!" Sabat sang kumander. naghanda na sa paglakat ang yunit. Damu ang ginpabalon sang tagbalay. May bitbit pa nga mga sinipi sang luto nga saging ang tagsa ka Pagkasirom, S adtong isa ka mabagyuhon nga kaagahon, nagsapar-sa- par ang hukbo nga makapasilong sa isa balay sang masa. Indi pa gid tuman ka basa sa ulan pero bangud nakita sang tagbalay nga 43 SUBLAK, 2017
nalamigan sila gilayon ini nga nagtanyag sang kape. Lawig na gawa nga mga minutos, wala pa gihapon naka- saka ang rear guard sang iskwad Ang pagdumdom sang mga kau- pod nga gintinlo gid niya tudo ang iya lunang kag magsaka kay basa na ang bilog niya nga pa- rachute pants. "Dugay gid sa imo haw? Nag-ano ka pa?" Pamangkot sang CO "Ginlamon ako sang ka- silyas!" Hutik nga sabat sang Ka- upod. Nahulog gali siya sa kasil- yas sang masa kay namuhin pa antes magsaka. Daw maano ang tanan sa paghimugong sang ila kakadlawon. Indi man nila gusto mahibal-an sang tagbalay kay basi mapahiya siya. # Kinse minutos ang maka- halawat-hawat nga paghulat an- tes nakasulod sa killing zone ang target nga kaaway. Nagkuong pa sa bakolod kag nagtinikal sang nakaon nga manok sang mga dalaga nga ginpadudingan. Atat na atat ang hukbo sa signal fire sang bomba agud ipasunod ang mga ang mga lupok halin sa mga riple nga nakapuntariya sa pasistang kaaway. ila mali- nong nga paghulat sang nag-utot ang isa ka kaupod. Nagtinulukay dayon ang mga Pulang hukbo. Nagkinadlaw nga wala sang ti- ngog ang bilog nga isa ka iskwad nga indi mabatian sang kaaway nga nagapadulong na sa killing zone. Ginbuka ang Gintulon nga kaladlawon M atapos ang madinalag-on nga ambus sa 31st DRC PA sang Abril 4, 2008 sa Brgy. Bu- lan-Bulan, San Re- megio, Antique, diin sang nakumpiska BHB ang duha M16 armalayt, VHF radio, mga bala kag tatlo ka army ang napatay masadya nga nagsinugiray sang maka- halam-ot nga inagihan ang mga kaupod. Nagsugid naman ang isa ka kaupod sa advance iskwad: "pwerte bala... hamak mo? Indi madakop ang tuhod ko. Daw indi ko mapunggan ang kurog. Bud- lay magkatin-katin. Hambal ta madula man lang kon maglupok. Problema kay lawig pa abi kag maglukpnay. Nabalikdan ko ang gamot sa tupad ko. Waay ko bala dakpa ang tiil ko kag isang-it sa gamot. Ti ... naglinong man! ... kag nagkinadlaw ang ta- nan samtang nagaki- naon sa madulom nga kagab-ihon sa gin- atrasan. # 44 SUBLAK, 2017 Isnayper Ang gerilyang isnayper ginakahadlukan sang kaaway kon magsulod sa aton prenteng gerilya nga napalibutan sang talon kag malapad nga masa ginakibang ang kaaway, nangin bungol kag bulag sila. Sa tagsa nila ka tikang Kada isa sa ila ang magpamatyag gid lang Hinali nga isa sa ila gupli lang mapukan Bisan pa man sila magpangapan, Gerilyang isnayper indi nila mapunggan Isa ka lupok, sa isa ka kisap-mata lang Isa ka kaaway, hinali lang nga natumbalay. --Ka Robert Pulang Kababainhan Sa una nga pagtulok Indi sila makahambal Kon ano kag sin-o kita Mga ginapakanubo sa sini Nga katilingban Mahina, wala sang panindugan. Pero, tanan nga ina Nagtuga sang daku nga tampa Sa ila mga nawong! Agud makita ang kamatuoran Nga sa likud sang gal-um Nga nagapaburon sa ila pamensaron. 61 SUBLAK, 2017
Tim Lider Una ko nga eksperyensya Sa lukpanay nga depensa Sa seksyon namon nga pormasyon Isa ka iskwad sag kaaway Wala nakasalir sa amon. Ginhanas kami sa aktwal nga away Malapit sa may Bukid Tig-urang Sa pagka-team leader ako gintistingan Medyo may ara pa sang mga kulang Bisan pa man, segi indi magpang-alang-alang, Sa pagtinguha padayon gid lang. Sa pagka-team leader nakabrektru ako Ako, babae sa Pulang hukbo, Nangin upisyal sang hangaway kag bag-o Sadtong ika-bente syete sang Agosto Nag-upod na sa ambus sa kaaway Kag napamatud-an nga masarangan ko. -- Ka Vitang Lokal Milisya Sa adlaw Inyo madahom-dahum Nga sila ordinaryo nga mamumugon Sa maisan, uyapad, kag ultimo nga kargador Nagapangabuhi kaupod sa kapareho nila nga pumuluyo Apang, pag-abot sang kagab-ihon Ila na ginapahigad Pala, arado, binangon Sabakan kag matalum tagad Kabaylo sang serbis nga luthang Rebolber, de-dose nga pugakhang Agud ila baryo ipangapin kag depensahan --ASR 60 SUBLAK, 2017 Indi mabugto nga panangis I sa ka panahon sang tigkalalag. Upod sa pagdumdom sang mi- natay sang bilog nga katilingban naghiwat sang paghanduraw rebolusyonaryong sang mga martir ang isa ka platun sang NPA. Upod sa mga masa sa isa ka sityo gintigayon ang programa. ngog gulpe naghambal... "Ay si nonoy, bag-o lang!" Gulpe man nga nagkam- byo ang emosyon. Halin sa ka- subo nangin makahalam-ot nga liko ang nagtapos sang paghili- bion. Nagtapos man ang madra- ma nga paghanduraw!# Unit sang mga pawikan ka emosyunal ang paghanduraw nga indi matapos-tapos ang paghinibi kapin kay preska pa ang pagkamartir sang duha ka kaupod isa depensibang aksyon. Bulos-bulos nga gin- pahambal ang kaupod para sa makambyo ahitasyon. Apang naglawig nga wala makabawi. Indi makatapos sang pamulong-pulong. Nangin tuman sa ang paghibi Bisan ang CO sang platun nga ginatan-aw malig-on nga makahawid sang emosyon wala makatapos kag magngodngod. Mansig palipod sa puno sang ka- hoy, sa puno sang niyog kag da- lagku nga igang ang kaupod kag masa para matago ang paghibi. Problema gid! Budlay bugtuon ang panangis. Gulpe lang, may ulihi nga nag-abot nga lider mangunguma. Nagtalang sang lugar nga gin- kadtuan. Pagbalikid sang isa ka lider masa nakita niya ang naga- padulong. Sa matunog nga ti- G inbansagan sang katapuan ang ila yunit nga Platun nga Wala Atrasan bangud arisgado ang mga Pulang hangaway sa anu-man nga misyon. Walang atrasan pati sa hilikuton kul- tural. Bisan daw 'ga-binalaybay magkanta, su-long! Isa ka bes naghiwat sang parangal sa mga rebolusyo- naryong martir. Sa praktis, nag- kasugot ang mga kaupod nga in- di magpadala sa emosyon... indi maghibi... punggan maghibi. Kulang na lang magsumpaanay ba! Sa aktwal nga kahiwa- tan: wala tupa ang pinangako. Sa umpisa pa lang magbinalaybay, naggaralgal ang tingog sang kau- pod. Wala pa gid nahawiran kag sang ulihi daw baka na nga naga- mama. Pag-umpisa kanta nagli- bagon na dayon ang choir ba- ngud nagakiwi-kiwi na ang mga bibig. Naglaton-laton ang mga emosyon tubtub sa masa. Wala na napunggan ang pagtinulo sang luha. 45 SUBLAK, 2017
Isa ka kaupod ang nagtago sang pag- hibi. Gin-alsa ang bayo kag ginsulod ang ulo kag didto tudo naghibi. Abi niya nasekreto na. Uga- ling nagmarka ang nag- luha nga duha ka mata sa dughan sang iya T- shirt. Athag ang ebidensya. semana pa ang naglipas nga nagpabilin ang gubaon nga huey heli- kopter sang AFP. Nahulog ini, in- di pa ba-ngud gintiro sang NPA. Kundi sa kaugalingon nga de- pekto. Pagpuas sang masa, ma- sadya naman nga isyu-hanay - may nagmama nga baka imbes magbinalaybay; naglibag kay nagkiwi na ang baba pag-um- pisa pa lang kanta; panago nga naghibi gali nagmarka sa T-shirt. "Akala ko ba yunit tayo ng walang atrasan, kaya pala yunit ng mga pawikan?" Kant- yaw sang isa ka kaupod nga alog. Naghinalakhak ang tanan. # Manok, baylo pyesa sang helikopter Nagluko ini sa malapit sa Bukid Mahulas nga ginataklapan lang sang trapal. Nasamad ini nga wala na nakalupad pa paba- lik sa hedkwarters sang 301st Brigade sa Dingle, Iloilo. Gin- karne ukon gin-chop-chop na lang ini sang AFP kag patago nga ginhakot ang mga pyesa sa mga inoras sang gabi para malikum sa publiko. Samtang wala pa nata- pos ang pagkarne sang mga pye- sa sini kag ginabantayan sang mga suldado halin sa 82nd IB, may isa ka mangunguma nga nagpalapit sa suldado bitbit ang isa ka manok. A sta nga ginsaylo lang ang 82nd IB sa Mindanao sad- tong adlaw antes mareyd ang Maasin Police Station, indi mali- patan sang masa ang mga maka- halam-ot nga istorya sining mga tropa militar. "Sir, siling sang mga NPA, maayo kuno ang pyesa sang inyo helikopter nga panda-yon kag himuon binangon... ti pwede kami karemedyo sina?" Seryuso nga isa ka alungay mangunguma. sang Isa diri, ang hitabo pila ka tuig na ang nakaligad... Pagkatapos sang eng- kwentro sa tunga sang isa ka yunit sang NPA kag mga tropa sang 82ndIB sa Tabionan, Bu- cari, Leon, Iloilo, halos isa ka lang nakon manok?" Madasig nga sugpon niya, dala tan-ay sang mangu- nguma sang iya talin. "Bayluhan Nakibot ang suldado nga bantay kag nagpangalag-ag. Indi 46 SUBLAK, 2017 Sa sungayan nga mga burukrata kapitalista Sa manugsuyop dugo nga mga imperyalista. Kaangay, Sang mga mangunguma Kag mga mamumugon... Walay kinalis ang mala-ulan Naton nga balhas Sa nagaagay nila nga Mga luha. Sa ginakibol nila nga Mga tiyan. Sa malawigan nga pagpakigbato, Sa makangilil-ad Nga gutom kag kaimulon. Dasig, mga Kaupod, Updan naton ang aton Mga baganihan Sa paglagas, Sang hamungaya nga palaabuton. Walay kinalis kag balantikon Naton nga tiil --Ka Ami Siriw (Sa platun sang BHB sa Sentral Panay) Ginkali ka sa kaibuturan sang imo duta nga gin- agaw sa imo Gintunaw ka sa nagadaba-daba nga kalayo sang paghimakas Ginsara ang imo lagtok sa suba sang kasaysayan Ginpabaskog ka sa malamig nga dupoy-dupoy sang amihan Ginlapi ka sang maso sa landasan sang mga kabudlayan Ginbaid ka subong sang garab sa pag-alagad kag pagpangapin sa katulad mo nga pigos Ginsubwan ka sa pagpahutay sa patag-awayan sang banwa ikaw nangin siriw, nagabadlak sa makabululag nga kadulom Uyati ang bangkaw kag itagdok sa dughan sang kaaway Iupod ang sumpa sang indi mamalatyon nga demokratikong rebolusyon! -- Stan Magbanua Siriw- tal-is sang bangkaw 59 SUBLAK, 2017
Sang imo kasiitan? Kabalo na ako maglikaw sa dugang nga kapilasan Kag nangin abyan ko na ang mga hilamon... Kag sa taguangkan sang imo katalunan Natun-an ko ang paghabol sang kasugpon sang akon mga dalamguhanon Nakaambit ako sang pagbatiti sang mga iloy kag amay sa imo Nga amo man ang nagtudlo sa akon nga magdagun-dagon... Subong, napamunpon ko na ang mga bukad nga akon nasumalang. Nangin isa na ako sa ila: Nagatangla sa isa lang ka langit Nagapamukadkad sa isa ka kaaganhon. -- Sylvia Madiaga Kaupod kag Baganihan Sang aton panindugan. Ginbatas naton ang malawig Nga laktanay Agud mangin kibulan ka Sa patag-awayan. Nagpanglat-as sa masiok Kag tunukon nga dalanon Bangud sa dungganon ta Nga mga handum... Gintaklad ta ang pil-ason Nga kabukiran Sa paghanas sang Aton kaugalingon. Ang paghilway, Sang masang ginpigos Kag ginhimuslan. Gintabok ta ang madamo Nga kasubaan Sa pagpabakod Sa kalalangan sang mga kasapatan Sa bangkilan nga mga agalon nga mayduta 58 SUBLAK, 2017 niya mahibal-an kon bala ma- ngakig ukon mag-ngisi. inyo," muno ni Tay Juan sa mga Kaupod. "Ahh, indi... indi pwede..." "Ngaa haw? Ginahapuan sabat sang suldado ang K-9?" Pamangkot ni Ka Gil. "Ngaa haw?" Pamangkot sang mangunguma. "Ah, basta lang, indi pwe- de..." balos sang suldado dala senyas nga magpalayo na ang mangunguma. "Manok na gid ini, indi ka pa? Indi mo man ina malaga ang pyesa?" Du- gang niya. Ma- sakit na kuno ang panulok sang armi. "Isa ina, indi mapilit sang handler sang idu kon ginakapoy na sa pagmartsa. Nagapundo na lang ang sapat..." sabat ni Tay Juan. "Pero, abi n'yo ano ang lala?" madasig nga mas sugpon ni Tay Juan. kag "Ginasip-on ginatrangkaso man gali ang ila K-9 nga idu, sobra abi nga katugnaw kag grabe ang ambon sa bukid, indi na makapanimaho ang sapat..." Wala na nag-insiter ang mangunguma, naglakat nga bitbit ang talin. # siya Nagkadlaw sila. "Pero may isa pa ka hitabo," tugda ni Tay Endo. "Sa amon baryo nagbukas sang de-lata ang handler sang K- 9 para pakan-on tani." Ginasip-on ang K-9 "Ti, grabe ang gus-ab sang K9 eh, nagutom na sa pag- martsa..." Sal-ot ni Ka Gil. M adamo sang kaso nga kon mag-operasyon ang 82nd IB, may dala sila nga ido nga amo ang magtuytoy sang ruta sang mga NPA sa katalunan samtang ginalagas sang mga reaksyunar- yong tropa. "Indi makasarang ang K- 9 nga idu sang armi maglagas sa "Uhumm... wala! Abi mo, gintulok lang sang K-9 ang na- buksan nga de-lata kag mag- ulong-ulong sang iya ulo, indi gali magkaon sang de-lata ang sapat!" "Nami ang ngisi sang handler, eh!" Saligbat ni Ka Anton. "Siya ang makaon..."# 47 SUBLAK, 2017
Pagpamatuk sa layi militar Subong, ang kadudulman nagahumlad sang iya gaway Ginaunyat sa masangkad nga sakup sang kadutaan Sa landong sang gutom nga agila nga nagakayaba sang pakpak Sa nagapamatuk sini nga mga biktima... Nabatian ko ang mga danog nga gindala sang hangin Sang nagangurob nga daguob sa kahawaan Kag ang nagakirab kag nagakalayo nga mga duag Sa maitum nga guya sang kalangitan, Nagasalakay ang mga pasistang tropa, Nagapamomba sa kadutaan Nagapangguba sang mga dahon, apang nabatian ko man, Ang panawagan lapaw pa sa mga binalaybay nga daan Bitbita ang inyo mga armas kag magsalakay, luthanga Ang nagahulag nga mga gaway, ang bulan nagasunod sa inyo Indi ka magkabalaka sa ulan, ang mga bituon Nagalupok nga magapusa kag magalutos sa kaaway! --Ka Mae * * Pasista Ginpasalig niya ang pumuluyo Sang ginahandum nga pagbag-o Sosyalista man siya, hamakon mo, Kag sa mga "nawala"man siya kuno... Halos mga isa ka tuig gid man Sang publiko ila natalupangdan 48 SUBLAK, 2017 Para sa Platun Dos-Southern Front (Ang yunit nga nagbatiti sa akon) May kinatuhay ang akon duag sang akon pag-abot Sa imo katalunan kag kabukiran Madamo nga bukad ang akon nasumalang Apang wala sang pamilyar, wala sang nakilal-an Ang lanton sang hangin sa imo taramnan Tuhay man sa ambahan nga akon naandan May lain nga tono sa akon pamatin-an Bisan pa nga dulot sini, angay nga kahimtang May kinatuhay man ang talum sang hilamon Kag karos sang mga dugi sang kawayan sa imo kasiitan Kag bisan ang korte sang pilas kag kadalumon sang ungon, Ang panublion nga marka sa akon panit tuhay man Apang, ang ini nga kinatuhay ang una ko nga ginpangilala Gintinguhaan nga mahagop imbes nga ako ang mabihag n'ya Gintun-an ko nga sauluhon ang mga lanton kag gin-amba Nagtuon nga magsaot sa dupoy-dupoy sang imo harana Nakatuon man ako nga timplahon ang akon duag Agud makasanto sa dugos sang imo duta Ipinta ang kolor sang imo pagbutlak Kag magkomoplahe sa imo kasisidmon Indi bala nga ginmarkahan na ako 57 SUBLAK, 2017
Kita tanan mga Kaupod, dapat makahas sa pagpadayon Pagsunod sa banas nga inumpisahan sang katigulangan naton Mangin maisog, sinsero, may kakahas kag kalig-on Mangin matuod nga alagad sang masa nga dungganon. -- Ka Hara Kay Patimaan Mahipos ang kabukiran Apang wala sang pagkapung-aw Ang pagbaylo-baylo sang duag sang panahon Sa mga kaingin nga nangin bulawan Sa madamo nga balhas nga gin-uyang Sang tumandok, nagapanghakroy nga masa. Malinong ang mga pukatod Samtang may pinasahi nga inggat Ang tubig sa mga suba kag sapa Tumalagsahon bisan ang dapya sang hangin Sa maragtason nga duta. Adlaw gab-i may nagaagi May pagkalangkag nga nagahulat Ang mga pulang hangaway sa patag-awayan Sa adlaw nga tagna sang dinag-on Magalupok ang kusog sang masa Sa pagtumba sa mga tropang pasista. --Ka Soliman 56 SUBLAK, 2017 Ang iya makamamatay nga islogan Putang ina, papatayin ko kayo, Gagamitin ang lahat, bombahin "Flatten the hills", ang sabi nga Putang ina... Nanlaban ng walang baril? Bigyan mo ng baril, Bombahin ko ang iskwelahan n'yo, Putang ina! Tatlo ka gyera ang ginasulong niya Halin sa kuno, kontra-druga, All-out war sa kontra-insurhensya Gyera kontra-Moro, kontra-terorista Ang nagkalamatay, linibo-libo na Akig ako sa iya kag sa sining sistema 'Wa't pulos ang mga promisa, pasista Sa malapad nga pumuluyo ako nagaisa Sa pagrebolusyon, sa iya magatumba! --Rojo Sangre Ukay Baluskay ukay baluskay burukrata kapitalista nagkinalipay abswelto ro nagapanampuay mga manugdambong ag gaeamay naggwa sa prisohan nga hayahay may paeubong pa sa diktador nga bangkay ukay baluskay kontra-druga nga away maitom pa sa bugnay maskin siin may siki nga nagauntay may alima nga nagawayway sin-o pa abi may eagay magkisay-kisay kon kabuhi wa eon it saysay? 49 SUBLAK, 2017
ukay baluskay imperyalista nga pagpakigbagay sa mainit nga agbay ginpaboran ro pabaeay pinagustuhan pa nga mag-istambay ag magpahuway-huway sa ingod baeay it kusog nagapaindisanay $32 milyones gintunggay para maghipos sa pagmueay ukay baluskay masa nagaaragay ag padayon nga nagabantay padayon nga nagasaway sa mga polisa nga gasabeay mga promisa sa masa kabay nga indi mapugday interes ag hustisya permi dapat ipakig-away --Ka Biyo Untatan na ang pagpamatay! (sa gyera kontra-druga sang rehimeng US-Duterte) Ang panulay nga buang nagpangita naman sang biktima Siya pa naman ang pinakamataas nga reaksyunaryong kumander sa pungsod Nga naga-ili-ili kag nagadruga sang iya mga tinawo, Mga manugpatay, unipormado nga mga mersenaryo 50 SUBLAK, 2017 Nasalapuan - Busog sa bino. Mga tingog. Pahutik ako nga nagpangutana: "Kaupod, ano ang ginhambal mo kay Nanay? Panumdumon niya nga isa ako sa mga nadula." Ginpahamtang ko ang Garand sa duta Kag ang akon lawas sa duyan. * * Para sa Bag-ong Sampa (sa Bagong Hukbong Bayan) Dunganon nga adlaw nga puno sang paglaum Dunganon nga mga Kaupod magasumpa sa bandera naton Baganihan ka, nga maghalad sang panahon kag kabuhi Dugang nga kusog sang hangaway, dugang nga binhi. Sa una nga sambuwa, indi magkalingkang Siguruha ang tindog, hibalua ang padulungan Papag-una Kaupod, ang tagsa ka tikang Agud nga sa aton banas indi ka magtalang. Ginapalangga ka, Kaupod, sang Partido kag Masa Kabahin ka sang paghimakas nga magahilway sa ila Gani indi pagkalimti ang pagsumpa mo sa bandera Ang mga tinaga nga imo sambiton nagaserbi nga giya. Maghanda ka, Kaupod,sa imo pagpanglakaton Kay puno sang kabudlayan ining ruta naton Sunda ang banas sang mga matuod nga mapag-on Nga wala nagkakulba sa sakripisyo kag kamatayon. 55 SUBLAK, 2017
Mothers languish Their children - Found, barbed - Are filled with wine. Voices. I asked in a way her ears hear chime: "Tovarish, did you tell mother? She'd think I'm one of the disappeared." I placed the Garand on the floor And lounged my body in a hammock. --Ka Dagger "Desaparecido" Ang hangin nagalaylay sang ambahan sang masa, Ang Internationale, batuk sa gubyerno nga nagapatay sa mga aktibista, kag iban pa; Sa pagpauntat sang orasan ang mga iloy nagabakho sa ila nadula nga mga martir Nga nagainom sang tubig-dagat sa baybayon sang mga mangingisda Kag nakasalapo sang palahuwayan Sang mainatipanon nga ulumhan sang mga mangunguma. "Kaupod Kaupod kaupod, Ihutik mo lang kay basi mabatian ka sang kaaway." Ang kalangitan isa ka boletelya sang bino Nga ginkuhaan sang takup, Nga ginbuhis ang unod sa baso Sang bulnerable nga iskwad. Mga tingog. Ang mga iloy ang nagabakho Sa ila mga kaanakan - 54 SUBLAK, 2017 Halin sa isa ka padya pakadto sa dugang pa nga padya Kill, kill, kill, kag bisan ang hustisya mismo gin-aresto... Walay pal-at nga malawig sa mga inadlaw, Nga ang mga pinanid sang pamantalaan libre Sa mga makakulugmat nga balita, maduguon, Makamamatay nga mga kagab-ihon kag kaagahon Halin sa isa, duha... napulo, asta 80 ang nagkalamatay Sa halos isa ka simana l ang, kag dugang pa sila sa 12,000 Ukon masobra pa, ginpatay bilin sa mga ilaga kag mga langaw Karon, ang mga dalanon napun-an sang mga islogan, Ang mga kandila ginasindihan, ginabagting ang mga lingganay Ang mahigko nga mga dalan kag alihiran ang napun-an Sang nagailig nga mga katawhan sa pagmartsa-protesta: Tama na nga kabuangan, untatan na ang pagpamatay! --Maya Daniel Labing Pabaskugon ang Pwersa Nagapula ang adlaw sa sidlangan Nagapakita sang maathag nga padulungan Dalan nga tunukon, puno sang kabudlayan Kabaylo amo ang matam-is nga kahilwayan. Kaupod hugta ang pag-uyat sang husto nga linya Ang aton hinganiban kontra sa mga rebisyunista Hugta ang pag-uyat sang armas ta Para sa pagbato sa mga pasista nga tropa. Sa subong ang Partido nagapanawagan Nga mag-abanse ang rebolusyonaryong kahublagan Sa mas mataas nga lebel sang aton pakadtuan Labing pabaskugon ang pwersa sang hangaway, sang masa, kag Partido Komunista. -- Liwayway Paglaum 51 SUBLAK, 2017
Para sa inyo, mga pamatan-on Sa mga abyan ko nga pamatan-on. Amat-amat magbugtaw kag magbangon. Hitabo sa palibot aton batyagon. Maghulag kag magbuylog sa rebolusyon. Madugay na nga panahon nakakadena. Ang kaugalingon sa garuk nga kultura. Sa pyudal nga relasyon hasta sa pamilya. Kag sa maki-dumuluong nga pag-eskwela. Nagahulat ang malapad nga masa. Sa aton pag-alagad kag pag-organisa. Nagahulat ang kubay sang BaHuBa. Sa pag-entra ninyo sa inaway banwa. Ang solo lamang naton nga solusyon. Sa kahilwayan nga aton ginahandum. Ara sa kamot sang masa, upod ang pamatan-on. Ang pagsulong sang makatarungan nga rebolusyon. -- Ka ASR Pamatan-on, magrebolusyon! Ang mga pamatan-on may kinaiya nga maabtik ang pamensaron sa patag sang produksyon sila masaligan kag mapuslanon Labi na sa subong nga panahon kusog panagbudlay ang pangunahon. Subong ang mga pamatan-on sa uma sa syudad 'gapangita ubra, nagpalayo sa pamilya indi makasarang mag-eskwela kag sa kamot sang kapitalista labi sila nga nagaagwanta. Madata ang kagarukan, may Pangurakot, pangawat, druga, Gani ang iban naguba ang ila pamilya 52 SUBLAK, 2017 Kabangdanan nga matudlo garuk nga sistema Sang kumprador-asyendero kag imperyalista. Sa subong nga panahon, pamatan-on wala sang masanag nga palaabuton Gani magkadto sa kaumhan mag-entra sa rebolusyon Diri kita magtuon pauswagon ang pamensaron Diri nga kinaalam aton gamiton mag-alagad sa interes sang pumuluyo walay imposible kahilwayan malab-ot. --Ka Bambi "Desaparecido" The wind speaks chanson of the masses, The Internationale against the government who slit political activists, et al; When clock stops and mothers languish for their lost martyrs Who drunk along the shores of fishermen Finding a place to rest in the fields of peasants. "Tovarish Tovarish Tovarish, Whisper for the enemy might hear you." The firmament was a bottle of wine, Without a cork and an open tap, Which gush its avowals into the glass Of a vulnerable squad. Voices. 53 SUBLAK, 2017