Seksiyon nga Nanginginano han Paghugpoy hin Krisis (Crisis Intervention Section) 1.1. Pag-implementar han Programa hin Pag-ayuda ha mga to Indibidwal nga Nag-aagi hin Krisis Individuals in Crisis Situation Program) para han Indibidwal nga mga Kliyente nga nakikigtransaksyon ha sakob han mga Opisina han DSWD. (Assistance Naserbi komo usa nga ayuda pantalwas han nalulumos ha kakurian (social safety net) o solusyon ha pagkayana (stop-gap measure) an AICS kun diin panuyo hini an pagsuporta han pagbalik pagpaupay han mga indibidwal ngan han mga pamilya nga nahakikilala nga nag-aantos hin bisan ano man nga kakurian o krisis pinaagi hin paghatag ha ira hin ayuda-pinansyal, pagtabang pan-sayskososyal, ngan mga referral service nga makakapahatag hin kapas ha mga kliyente nga makatara han ira panguna nga mga panginahanglan sugad pananglitan han pagkaon, pan-edukasyon, materyal, ayuda-medikal, pagpalubong, ngan ayuda nga kwarta para han iba pa nga mga serbisyo pan- suporta, labot la han iba pa. Kaparte han mga serbisyo ha pagprotekta pankatilingban o social protection services han Departamento an paghatag hin pagtabang pan-saykososyal, lakip na an panguna nga pagtambal saykolohikal o psychological first aid, ngan counseling, lakip na gihapon an ayuda-pinansyal ngadto han nadidisbentaha ngan nahaiipit o marginalized nga mga sektor. Ginpapanuyo hini nga mga serbisyo panprotekta an pagbulig ha mga indibidwal ug mga pamilya nga makaakos han ira gin-aagian nga mga kakurian, sugad pananglitan hiton pagkaada balatian, pagkamatay, kawara han trabaho o kinukuhaan hin pakabuhi. Agud epektibo ngan matatapuran nga makabaton han aada ug han tigirimaw pa la nga mga krisis ha mga sektor nga harani ha peligro ug adton may kaluyahan, usa nga Han-ay han Lalaoman nga Pagserbisyo o Citizen's Charter an gintuha basi makahatag hin detalyado ug pankabug-osan nga giya hiunong han paghatag han mga nasabi nga mga ayuda. transportasyon, Opisina o Division: Klasipikasyon: Crisis Intervention Section (Seksiyon nga Nanginginano han Paghugpoy hin Krisis) Protective Services Division DSWD Field Office VIII Simplē/Yano Klase hin Transaksyon: G2C- Government to Citizen
Hin-o an makakapahimulos: LISTA HAN MGA GINKIKINAHANGLAN Usa (1) nga valid identification kliyente/tawo nga card han iinterbyuhon; (Gobyerno ngada ha Molupyo) Mga kablas/indigent, mga nahaiipit hin kahimtang ha komunidad/marginalized, ngan adton mga nahihirani ha peligro o disbentaha nga mga indibidwal ug mga pamilya o kun diri man, adton mga aada ha krisis sumala han pagsusi ngan panginsayod han Social Worker NGAIN MAKAKAKUHA Mas maupay kun tikang ini ha bisan ano nga ahensiya han gobyerno sugad pananglitan, pero diri limitado, hit mga aadi ha ubos: Philippine Statistics Authority (PhilSys ID) ● Social Security Insurance System System/Government ID, (UMID Service SSS/GSIS ID) Philhealth (Philhealth ID) ● Land Transportation Office License) Philhealth (Philhealth ID) ● Land Transportation Office License) Professional Regulation Commission (PRC ID) Overseas Workers Welfare Administration (OWWA ID) Department of Labor and Employment (iDOLE) Pag-IBIG Fund (PAG-IBIG ID) ● Commission on Election (Voter's ID o Voter's Certification) ● Post Office (Postal ID) ● Department of Foreign Affairs (Philippine Passport) National Bureau of Clearance) National Bureau of Clearance) Department of Social Welfare and Development (4Ps ID) Local Government Unit (LGU - Lokal Panggobyernohan) o PWD ID o Solo Parent ID o City/Municipal ID o Barangay ID o Office of Senior Citizen Affairs (OSCA ID) Police Clearance
o bisan ano nga ID nga mas maupay kun may ada petsa han pagka-valid o validity date, ngan may picture ug pirma han kliyente. Pirmado nga Surat hin Pagtugot o Authorization (kun kinahanglan la) AYUDA PANTRANSPORTASYON Letter Tikang ha Benepisyaryo nga tatagan hin Ayuda labot la hadton diri nakakaakos o adton mga burubata pa hin 18 anyos. 1. Iba pa nga mga dokumento sugad pan-suporta diri pananglitan, limitado hiton, pagpamatuod han social worker, sertipiko medical, sertipiko han pagkamatay, ngan/o han kasugoan husgado/subpoena pero Estasyon han Pulis - Police Blotter Mga Hospital/klinika - Medical Abstract/Laktod han Kahimtang Panlawas Husgado- Kasugoan/Court Order / Subpoena Social Worker - Pagpamatuod/Justification AYUDA MEDIKAL PARA HITON KABARAYDAN HA HOSPITAL 1. Sertipiko Medikal Certificate o Medical / Clinical Abstract / Laktod han Paggawas o Discharge Summary / Porma nga kanan Alagang Pinoy Tagubilin nga may ada diagnosis o resulta ug may ada kumpleto nga ngaran, numero han lisensya ngan pirma han Doktor nga kinahanglan iginhatag sakob hin tulo ka bulan sertipiko (Orihinal/May pagpamatuod nga tinuod an kopya) Mga medical records han Hospital / Klinika o tikang han Nanginginano nga Doktor 2. Lista nga Baraydan ha Hospital / Statement of Account (nahabibilin nga baraydan /outstanding balance) nga may ada ngaran ngan pirma han billing clerk. Billing Office han hospital 3. Report han Pag-aram han Social Case/ Laktod han Kaso. Rehistrado nga Social Worker nga nagseserbisyo tikang ha pampubliko o pribado. DSWD ● LSWDO ● NGO ● Medical Social Service
AYUDA MEDIKAL PARA HAN MEDISINA / MGA HIGAMIT PANPATAMBAL 1. Sertipiko Medikal Certificate o Medical / Clinical Abstract / Laktod han Paggawas o Discharge Summary / Porma nga kanan Alagang Pinoy Tagubilin nga may ada diagnosis o resulta ug may ada kumpleto nga ngaran, numero han lisensya ngan pirma han Doktor nga kinahanglan iginhatag sakob hin tulo ka bulan (Orihinal/May sertipiko pagpamatuod nga tinuod an kopya) Mga medical records han Hospital / Klinika o tikang han Nanginano nga Doktor 2. Resita nga may petsa han nga pag-isyu, ngaran, han lisensya ngan pirma han Doktor nga iginhatag sakob hin tulo ka bulan. bug-os numero Nanginano nga Doktor tikang ha hospital/klinika 3. Report han Pag-aram han Social Case/ Laktod han Kaso. Rehistrado nga Social Worker nga nagseserbisyo tikang ha pampubliko o pribado. DSWD ● LSWDO ● NGO ● Medical Social Service AYUDA MEDIKAL PARA HAN PANLABORATORY 1. Sertipiko Medikal Certificate o Medical / Clinical Abstract / Laktod han Paggawas o Discharge Summary / Porma nga kanan Alagang Pinoy Tagubilin nga may ada diagnosis o resulta ug may ada kumpleto nga ngaran, numero han lisensya ngan pirma han Doktor nga kinahanglan iginhatag sakob hin tulo ka bulan sertipiko (Orihinal/May pagpamatuod nga tinuod an kopya) Nanginginano nga Doktor o tikang han Medical Records han Hospital / Klinika 2. Mga tikang ha Laboratory nga may ada han ngaran, request numero Nanginginano nga Doktor tikang hin hospital/ klinika
lisensya, ngan pirma han Doktor 3. Report han Pag-aram han Social Case/ Laktod han Kaso. Rehistrado nga Social Worker nga nagseserbisyo tikang ha pampubliko o pribado. DSWD ● LSWDO ● NGO ● Medical Social Service AYUDA PANPALUBONG PARA HAN BARAYDAN HA PUNERARYA 1. Sertipiko Pagpamatuod han Kamatayon o Death Certificate / Sertipiko tikang ha Lider o Pangulo/Tribal Cheif han Lumad nga Grupo nga Kinaaapihan (Orihinal/May sertipiko pagpamatuod nga tinuod an kopya) City Hall/Munisipyo (Opisina han Civil Registry), Hospital, Punerarya, Lider/Namamangulo han Lumad nga Grupo/Tribal Chieftain o Imam. 2. Surat o Promissory Note / Sertipiko han balanse nga Baraydan Pagpatapod Gintutuinan nga empleyado han Punerarya/ Memorial Chapel 3. Kontrata ha Punerarya Gintutuinan Punerarya/Memorial Chapel nga empleyado han AYUDA PANPALUBONG PARA HAN PAGBALHIN HAN PATAY NGA LAWAS 1. Sertipiko Pagpamatuod han Kamatayon o Death Certificate / Sertipiko tikang ha Lider o Pangulo/Tribal Cheif han Lumad nga Grupo nga Kinaaapihan (Orihinal/May sertipiko pagpamatuod nga tinuod an kopya) City Hall/Munisipyo (Opisina han Civil Registry), Hospital, Punerarya, Lider/Namamangulo han Lumad nga Grupo/Tribal Chieftain o Imam. 2. Permit ha Pagbalhin o Transfer Permit 2. Permit ha Pagbalhin o Transfer Permit AYUDA PARA EDUKASYON 1. Gin-validate nga I.D tikang ha iskuylahan ngan Valid I.D Iskuylahan 2. a. Porma han Pagsusi han Enrolment Pag-enrol/ Assessment Form o b. Sertipiko han Pag-enrol o Rehistro /Certificate of Enrolment o Registration; o Registrar han Opisina Iskuylahan o Gintutuinan nga
c. Kabaraydan/Statement of Account AYUDA PARA PAGKAON PARA HAN INDIBIDWAL UG MGA PAMILYA NGA NAKAGRUPO AN PAG-ENDORSO 1. Project proposal 2. Sertipiko han Pag-ukoy ha Baranggay /Barangay Certificate o Residency o Pagpamatuod Sertipiko han han /Certificate of kakablas danay Indigency an kinahanglan nga Pagpapmatuod nanginginahanglan hin bulig an kliyente o Kahimtang Local Government Unit Panggobyernohan) Barangay Hall diin nag-uukoy ha pagkayana an kliyente (LGU Lokal nga AYUDA NGA KWARTA O CASH ASSISTANCE PARA HAN IBA PA NGA MGA SERBISYO PAN-SUPORTA Depende hiton mga kahimtang: a. Para ha mga Biktima han Sunog: Report tikang ha Pulis o Report tikang ha Bureau of Fire Protection Bureau of Fire/PNP b. Para han Namomroblema nga mga Nanarbaho/ Naukoy ha Langyaw o OFs: Passport, Mga han Dokumento pagbiyahe/travel, sertipikasyon tikang ha OWWA o ha Barangay Overseas Welfare Workers Administration/Departamento para han Migrant Workers/ Barangay c. Para han Gin-reskyu nga Kliyente: Sertipikasyon tikang ha social worker o Case manager han Gin-reskyu nga mga kliyente. d. Para han mga biktima han nga Sekswal Pagpahimulos ha Internet o Online Sexual Exploitation: Police ngan Blotter sertipikasyon tikang ha social worker para han mga biktima Lokal nga Social Welfare and Development Office o ha iba pa nga mga ahensiya para han social welfare
han sekswal nga pagpahimulos ha internet nga kabataan e. Para mga Nahatatanggong o Locally stranded individuals (LSI): Para han mga LSI nga waray IDs, sadang na an mga Sertipiko Medikal o Katugotan Pagbiyahe / Travel Authority nga ginhatag han Philippine ngan National kakarawton ini pagpamatuod han iya pangilal-an. han Police Para ha iba pa nga mga klase hin kaso: Sertipiko han Pag-ukoy tikang ha Baranggay o Sertipiko han Kakablasan/ Indigency o Sertipiko nga nga nagpapamatuod Kinahanglan hin Bulig an Kliyente sugad man han iba pa nga mga dokumento tikang ha legal nga mga otoridad / mga ahensiya nga nagreregula, sugad pananglitan pero diri limitado hit Report tikang ha Pulis/Blotter, Spot Report tikang ha AFP o PNP, sertipiko tikang Joint AFP-PNP Intelligence Committee (JAPIC), Sertipiko han pagkamatay, Disaster Assistance ha pamatuod Lokal nga Social Welfare and Development Office o ha iba pa nga mga ahensiya para han social welfare Estasyon han Pulis -Police Blotter Hospital / Klinika - Sertipiko Medikal nga Pirmado hin Rehistrado nga Doktor Barangay Hall diin naukoy an kliyente ha pagkayana Estasyon han Pulis AFP o PNP Opisina han Civil Registry Sertipiko tikang ha LDRMO; o Local Government Unit (LGU - Lokal nga Panggobyernohan) Hospital o Klinika nga Pirmado hin Lisensyado nga Doktor
Family Access Card (DAFAC); Sertipiko han Mediko-legal AYUDA PANMATERYAL 1. General (Porma) 2. Material Intake Sheet Assistance Distribution Sheet (Porma) DSWD CIU/ CIS/ SWAD DSWD CIU/ CIS/ SWAD DALAGAN HAN TRANSAKSYON HA OPISINA MISMO (ON-SITE) MGA PITAD HAN KLIYENTE 1. Pagkuha hin Numero para hit pila. AKSYON AHENSIYA HAN 1.1. Paghatag ha kliyente hin numero para hit pila. BARAY DAN Waray KAIHA HAN PAGPROSESO 10 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 2. Pagpresenta han kaangayan nga dokumento mga Ig-chi-check 2.1. hiton personnel hit DSWD an pagka- ngan valid, kakumpleto hiton mga ginkikinahanglan nga mga dokumento sumala han ginprepresenta han kliyente. 2.2. Sususihon an record han kliyente ha Crisis Intervention Monitoring System (CrIMS) 2.3. Kun kumpleto ngan valid an mga dokumento, ngan sakto an kasurong Waray Waray Waray 20 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 20 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 10 Minutos (Diri lakip it Pagpila) GINTUTUINAN NGA EMPLEYADO Empleyado han DSWD (Staff han Administratibo) Empleyado han DSWD Empleyado han DSWD Empleyado han DSWD
3. Pagpasa han kaangayan nga dokumento ngan para hiton Interbyu ngan Pag- assess. mga han pakabenipisyo frequency availment, an aabisohan kliyente nga pumadayon ngadto ha ika-2 nga pitad ngan magsumite han kaangayan nga mga nga dokumento ginbibiling han ira request. Kun diri, aabisohan an nga kliyente hin sumunod pagpasa han mga ginkikinahanglan nga mga dokumento o igre-reschedule ngadto hin iba nga petsa diin makakab- ot an husto nga han kasurong o pakabenipisyo frequency of availment Iinterbyuhon 3.1. ngan Ig-aassess hiton DSWD Social Officer Welfare an mga (SWO) ginkikinahanglan nga mga dokumento nga iginpresenta, ngan susuratan pag- fill-out an General Intake Sheet (GIS) ngan Sertipiko han Eligibility (CE). 3.2. Sususihon han DSWD Social Officer Welfare (SWO) an katakos o han eligibility iya o of Waray Waray 40 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 40 Minutos (Diri lakip it Pagpila) SWO SWO
nga kliyente hin kumarawat ayuda, ngan igre- recommend kun ano an kaangayan nga ihatag nga ayuda. Kun makit-an nga diri takos o ineligible para han mga serbisyo ilarom han pormal programa, nga susumatan an kliyente han rason han iya kadiri ka- eligble ngan tikang hito dida asya hiya igde-decline ngan tatagan hin surat kay ano na- hiya disqualify pakakarawat ayuda. 3.3. Aabisohan an kliyente nga pumadayon ha ika-3 ngan nga pitad maghulat nga tawagon para han paghatag ayuda. 3.4. Igdideretso an mga dokumento han mga kliyente ngadto hiton opisyal/es nga otorisado mag- aprobar. 3.5. Aaprobaran an rekomendasyon han Social Worker kun makikit-an nga ngan matadong kumpleto ug valid an mga dokumento. Ig-is-scan an 3.6. inaprobaran nga mga dokumento han kliyente para ha pag- file, ngan pagdiretso ngadto ha ika-3 nga han para Pitad han Waray Waray Waray Waray 40 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 40 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 40 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 30 Minutos (Diri lakip it Pagpila) SWO Otorisado nga Opisyal/es Otorisado nga Nag-aaproba o Authorized Approving Officer Empleyado han DSWD
paghatag ayuda. han 4. Pagkarawat han ayuda 4.1. Igche-check an pagkakilal-an han kliyente Waray 15 Minutos (Diri lakip it Pagpila) SDO/ RDO/ Personnel han DSWD 5. Pagsurat/Pag -Fill-out han client satisfaction measurement o survey surbey han kakakuntento han serbisyo han 4.2. ayuda. Ighahatag an 5. Kakarawton an nga finil-up-an surbey han kakuntentohan han tikang ha serbisyo kliyente Waray Waray 15 Minutos (Diri lakip it Pagpila) 20 Minutos (Diri lakip it Pagpila) SDO/ RDO/ Personnel han DSWD Empleyado han Administratibo PANKABUG-OSAN NGA MGA KWENTA Waray 5 ka Oras, 40 Minutos Para hit Cash Out Right1 1 ka Adlaw o or 24 Oras para hiton Surat- Garantiya o Guarantee Letter2 MGA MEKANISMO HIN PAGPAABOT HAN MASISIRING (FEEDBACK) HIUNONG HAN SERBISYO UG MGA REKLAMO Paunan-o pagpadara hit imo Masisiring (Feedback) ighayag han kliyente o an partido nga Puyde nahananabi an ira mga masisiring han serbisyo (feedback) pinaagi hiton pagsurat ha Satisfaction Survey Form dida hiton pagsulod ha Crisis Intervention Section (CIS). Kukumpletuhon pagfill-api han kliyente an porma kahuman hira susihon o ig- assess han social worker kun angay ba hira makakarawat hin ayuda ilarom han Programa hin Pag- ayuda ha mga Indibidwal nga Nag-aagi hin Krisis 1 Puyde mag-iriba iton durasyon han kaiha depende hiton kadamo hit kliyente, teknikal ngan iba pa nga mga sirkumstansya nga gawas han kontrol han Departamento. 2 Puyde mag-iriba iton durasyon han kaiha depende hiton kadamo hit kliyente, teknikal ngan iba pa nga mga sirkumstansya nga gawas han kontrol han Departamento.
(AICS). Gin-aano pagproseso an feedback? Kokoklektahon an mga kinumpleto nga mga Satisfaction Survey Form kausa kada bulan, kikilal-on iton mga isyu ngan mga kinababarak-an o sumbong han mga kliyente, paghihingadayan ini para magkaada hin kaangayan nga aksyon. Igmomonitor kada bulan an kahimtang han pagbaton han mga isyu ngan mga kinababarak-an han mga kliyente. Paunan-o an pagpasaka hin reklamo Mag-iimplementar an mga opisina han CIS ngan SWAD hin duha nga mekanismo hin pagkapot han mga sumbong ngan mga reklamo, ini amo an (1) Sinurat nga Komunikasyon ngan Email nga kakaptan han Grievance Focal Person (GFP), ngan (2) Personal o Ha opisina mismo nga pagreklamo pinaagi han pagtukod han Public Assistance Complaint Desk (PACD). Puyde igpasaka iton usa nga reklamo subay ha bisan ano nga nakahiraan nga pamaagi: personal nga pagtambong (mga kliyente nga walk-in clients) pinaagi han Public Assistance Complaint Desk (PACD). Elektroniko nga mensahe o e-mail diin puyde ipadara an mga sumbong ha usa nga surat nga nakaadress tikadto hiton Regional Director, Director Grace Q. Subong, pinaagi kan Protective Services Division Chief, Ms. Gina D.Ogay o kan Ms. Irene A. Permejo, SWO II, Head han Crisis Intervention Section. Pinaagi ha numero 8888 Citizen's Complaint Center Paunan-o ginproproseso an mga Komunikasyon ngan mga email Sinurat nga Komunikasyon ngan Email Ika-1 nga Pitad: Pag-record ngan Pag-tag han mga Sumbong Kakarawton an mga sumbong ha CIS han tisulod nga empleyado han administratibo nga gintutuinan kumapot han mga dokumento. Iglilista ha log hini nga opisyal an mga dokumento ngadto ha Data Archiving and Tracking System (DATS) han Departamento pagtigaman nga nakarawat han opisina an dokumento. Katima, igdederetso an dokumento ha Iglilista an Grievance Focal Person. An DRN. iba pa nga gintutukib han dokumento pati an
Personal o Pagreklamo mismo ha Opisina (On-site) kaangayan nga mga detalye ngadto hiton monitoring tool para ha pag-aksyon han Grievance Focal Person. Ika-2 nga Pitad: Aksyon ngan Pagbaton Pakakarawat han dokumento, sususihon ngan susumatan han Grievance Focal Person an nahananabi nga empleyado, team o seksiyon hiunong han ira kahalakip dida han nakarawat nga sumbong. Bubuhaton han nahananabi nga mga empleyado o team an kaangayan nira nga mga aksyon ngan tatagan hira hin tulo (3) ka adlaw basi bumaton han mga reklamo pinaagi hin usa nga surat o feedback letter. Igdederetso ngadto ha mga nahananabi nga mga partido an kumpleto nga mga dokumento ngan sugad man nga may kopya gihapon nga ighahatag ngadto ha Grievance Focal ngan PMB-CID Grievance Focal Person. Ika-3 nga Pitad: Pag-Monitor An nahatutungdan nga Grievance Focal Person tikang ha mga opisina han CIS ngan SWAD asya an magigin responsable ha pag-monitor han mga sumbong may kalabotan han ira mga opisina. Ig-rerecord nga tanan nga mga sumbong ngan igmo-monitor pinaagi hin usa nga sentralisado nga sistema nga magsisiguro nga an nga tanan nga mga sumbong matatagan hin kaangayan nga aksyon subay pagtuman han RA. 11032 o an "Ease of Doing Business and Efficient Government Service Delivery Act of 2018". Ika-4 nga Pitad: Pagsarado Mamarkahan hin Naresloba na o RESOLVED an mga sumbong nga natagan na hin aksyon kun waray na makakarawat nga pasegunda tikang han nagreklamo kahuman hin tulo (3) ka adlaw tikang han petsa han pagpasa han feedback. Magbubutang hin PACD ha sakob hiton CIS/SWAD Satellite Office operating area diin makikita ini ngan masayon kadtoan hiton mga kliyente. Magbubutang hin mga empleyado nga gintutuinan an management han nasabi nga mga opisina agud matawohan an dapit ngan basi madali la an pagbaton han mga reklamo ngan/o mga pakiana han mga kliyente dida hito mismo nga opisina on-site. Mababasa ha ubos an proseso han pagkapot han mga
Impormasyon Pagkontak han ARTA, PAC, ngan CCB sumbong: Ika-1 nga Pitad: Pag-record han mga Sumbong ha PACD An PACD Officer amo an tutukahan o in-charge han pagpanginano han mga sumbong nga ginpaagi ha PACD ngan hiya gihapon an maglilista han tanan nga transaksyon pinaagi hin PACD Monitoring Tool nga may ada impormasyon ngan detalye pagkontak han kliyente, ngan han ira sumbong. Ika-2 nga Pitad: Pagsusi ngan Panginano An PACD Officer an magigin responsible han pagsusi han sumbong han kliyente ngan hiya an mapabutnga pagpanginano base han iginpresenta nga sumbong. Kinahanglan hira magsunod han gihataasi nga lebel hin pagpailob ngan kinahanglan gihapon nga kalmado nira nga aatubangon an mga kliyente nga nagsusumbong o nahangyo, o kun bisan ano pa an kaso. Para diri maghinilaba, maghahatag an PACD Officer hin laktod nga pagsaysay han mga aksyon nga ginhimo para maresolba an sumbong han kliyente didto hiton PACD Monitoring Tool. Ha mga kaso kun diin nagpipirit an kliyente nga waray pa karesolba an ira sumbong bisan han maduruto nga paningkamot han PACD Officer pag-assister ha ira, kinahanglan magsurat hin incident report an PACD igpasaka an sumbong ngadto ha Officer ngan management. Anti-Red Tape Authority(ARTA) complaints@arta.gov.ph 8-478-5093 Presidential Action Center (PAC) pace@malacanang.gov.ph 8888 Contact Center ng Bayan (CCB) Crisis Intervention Section FO8


TITLE OF THE ENTRY: Esperanza DIVISION: Regional Languages Division CATEGORY: Short Story-Hiligaynon
Synopsis Sugod sang mapatay ang asawa niya mga isa na ka tuig ang nagligad, nadulaan na sing kapagsik nga magkabuhi si Esperanza. Tubtob subong wala niya malupig ang kasubo nga nagapigos sa iya. Suno sa iya doktor, madamo sa ginabatyag niya mga palatandaan sang sakit nga depresyon. Nagdalom ang ginabatyag ni Esperanza sang magsulod ang COVID-19 nga pandemya. Nag-lockdown ang ila probinsiya kag gindilian ang mga tigulang nga kaangay niya nga magguwa kay madasig sila malatonan sang virus. Sang mapatay ang ginakabig niya nga utod tungod sa COVID-19, masakit nga hilibion lamang ang nabalos ni Esperanza sang ginpunggan sia nga magguwa agod magduaw. Bangod sa mga nagkalatabo sa iya palibot kag sa sulod sang iya panimalay, nagtuyo si Esperanza nga tapuson ang iya kabuhi paagi sa pag-overdose sang ginresita sa iya nga bulong. Amo lang ini ang kaluwasan nga makita niya kay wala sia nagatuo nga mabulong pa sia. Wala ginpaabot ni Esperanza nga ang iya kaluwasan magaabot sa dagway sang isa ka bata nga apat ka tuig ang panuigon ─ si Caloy. Paagi kay Caloy, nahangpan niya ang katapok sang kabuhi, nga dapat ini tipigan kag pangapinan. Ginkabig niya ini nga kabalaslan kay Caloy nga malig-on ang handom nga magkabuhi, nga ang yano sini nga kadlaw mga hapulas nga nagakanay sang iya mabug-at nga balatyagon. Mangin madinalag-on ayhan ang pakipagbato ni Esperanza sa iya sakit nga depresyon? 1 of 19
Esperanza Ang huna-huna ni Esperanza kaangay sang iya hardin nga gin-imotan sang pagtatap, gani tinubuan ini sang mga hilamon kag balagon nga nagpadulom sang iya panimuot. Indi mapahamtang ang iya balatyagon pagkalumbos sang ambulansiya nga nag-apas kay Suping. Ginkabig niya nga wala na ini kay ang tanan nga mga kakilala nila nga nagmalasakit, lunsay wala ginpalad nga mabuhi. Ginapanagupnop niya nga maapas man sila gilayon ni Caloy, kon indi bangod sa virus, bangod sa tuman nga kasubo. Ang ini nga panghuna-huna nagdulot sa iya sang kapung-aw apang wala na sia sing luha nga itigis. Ginhanda niya ang iya kaugalingon sa iya kamatayon. Madugay na niya ini gintuyo kay napat-od niya wala sing pulos ang kabuhi nga madulom ang palaabuton. Ginaaningal niya ang sabtanay nila ni Suping, ang iya hinablos kag kabulig sa balay, sang matukiban sang doktor ang iya ginabatyag. "Nanigulang lang ko, wala ko ka bati sang sakit nga depresyon sa amon panimalay," ang sukma ni Esperanza kay Suping sang makapauli sila, ang iya tingog may simbog sang paglalis. "Ambot gani, Nang," ang sabat ni Suping. "Mga bag-o na abi subong ang sakit." "Sang una bisan wala bulong, nagaayo," ang dugang ni Esperanza. "Unay nga mangasubo ang tawo kay may lisod." Ginhulat niya nga magsabat si Suping apang wala ini nagtingog. Nasat-om niya nga nagalikaw si Suping nga magbuhi sang mga halambalon nga makapatublag sang iya balatyagon. Masami nga madasig sia mag-ugtas sa bisan magagmay nga mga butang. 2 of 19
Bangod may pagpamalabag sa iya huna-huna, wala niya ginatuman ang sugo sang doktor nga imnon matag adlaw ang ginresita nga bulong. Ang mga tableta nga ginahatag sa iya ni Suping matag bulan, likom niya nga ginatago sa iya aparador. "Nang, may alibyo man ang bulong mo?" ang pamangkot ni Suping sang ginadaho sini sa iya ang iya bulong para sa bulan sang Abril. Wala sia magsabat kag dayon niya talikod. Mabatian pa niya ang tingog sang iya doktor sang una nila nga pagkitaay. Madamo kuno sa ginabatyag niya mga palatandaan sang sakit nga depresyon. Nagsugod ang mga ini sang magtaliwan ang iya bana nga si Jose mga isa na ka tuig ang nagligad. Tubtob subong wala niya malupig ang kasubo nga nagapigos sa iya. Sang mapatay si Jose, nadulaan sing kapagsik si Esperanza gani ginpakamaayo niya nga mag-retiro bilang librarian sa isa ka elementarya nga buluthoan. Nagtahaw ang iya gana nga magbangon kag magkalihok matag adlaw. Sa iya pagbanta, indi niya kinahanglanon ang kuwarta para mabuhi. May ginabaton man sia nga pensiyon matag bulan sa gin-obrahan sang una ni Jose. Naglaom si Esperanza nga sa iya pagretiro, mangin masulhay ang pangabuhi niya kay wala sia sing palaligban magluwas sa pag-atipan sang iya mga kabulakan. Apang wala sia makasayasat nga mas mabudlay ang pangabuhi niya kay wala na sia sing ginasunod nga oras kaangay sadtong nagaobra pa sia. Wala nagasibo ang tion sang iya pagkaon kag naglas-ay na ang iya panabor. Nagbaylo man ang iya panulog kay masami kaagahon na sia ginaduaw sang katuyo. Masunson nga ginatamad sia bisan magbangon kag mag-ilis gani napabay-an na niya ang iya kaugalingon. Nagapulopungko kag nagaligid-ligid lang sia sa iya hiligdaan, nagatulok sa malayo, lampas sa iya hardin sa guwa sang iya hulot-tulologan, didto sa indi matultol nga gintaipan sa kalibotan sang iya huna-huna sa diin nagahalok ang langit sa baybayon. 3 of 19
"Nang, may alibyo man ang bulong mo?" ang liwat nga pamangkot ni Suping, "Basi wala ka nagaayo kay wala mo ginainom ang bulong mo. Nang?" Masami manayok-nayok nga kagulangan ang ginalatas sang paminsaron ni Esperanza, gani sang mabatian niya ang mabaskog nga tingog ni Suping, daw balagon ini nga ginlalas nga nagpabalik sang iya panimuot. Wala niya mamutikan nga kagina pa nagahulat si Suping sang iya sabat. Amo ini ang dalayon nga nagakatabo sa iya. Nagakadulaan sia sing gana sa subong nga panahon, kag mas ginapasulabi ang magkabuhi sa kalibotan sang iya huna-huna. "Ginainom ko man," ang balibad niya. Maayo nga ara si Suping nga nagakabalaka sa iya. Mabatyagan niya ang kaputli sang pag- ulikid sini sa iya. Si Suping ang nagtulod sa iya nga magpatan-aw sa doktor sang matalupangdan nga nagapabukot si Esperanza sa iya hulot-tulologan kag wala na nagatambong sa mga kahiwatan sang iya mga kakilala. Matinahuron ini sa iya bisan ginaakigan niya ini tungod sa wala pulos nga kabangdanan. Nagaduko lang si Suping samtang ginabaton ang lapdos sang matalom nga mga tinaga ni Esperanza. Wala ini nagatanom sang aligotgot sa iya kay, siling man ni Suping sa iya, nahangpan sini ang iya kahimtangan. Nakabatyag si Esperanza sang kahuya sa iya kapintas kay Suping, nga ayhan bangod sa iya balatian, indi niya mapunggan ang iya kaugalingon. Hinablos niya sa pakaduha si Suping nga ginkuha niya nga kabulig sang nag-abot ini gikan sa Negros. Nagbusong si Suping sa lalaki nga may panimalay na sa tabok nga isla. Ginlikom ini sa iya sang iya kahagugma, kag sang natukiban sini nga nagabusong si Suping, ginpilit niya ini nga ipahulog ang bata. Ugaling bisan wala sia sing madangupan sadto, maisog nga ginpanindogan ni Suping nga buhion ang bugay sa iya tiyan, kay nahangpan niya nga sia lang ang makapangapin sa lapsag nga wala pa sing kusog kag tingog ─ si Caloy. 4 of 19
Ang kabuhi ni Suping kag ni Caloy nagtandog sang balatyagon ni Esperanza kay wala ini sia ginbugayan sang bata. Madalom ang pagpalangga ni Esperanza sa mag-iloy, kag ginakabig niya sila nga kabahin sang iya tunay nga panimalay. Nagpasalamat sia sang madumdoman ang panugyan sa iya ni Fely, nga magkuha sang kabulig sang wala na si Jose. Nagbulig man ini sa mag-iloy sang namutikan niya ang nangin kapalaran nila. Katubo kag kadungan nga nagdako ni Esperanza si Fely gani utod ang pagkabig niya sa iya. Bangod bugtong sia nga bata, si Fely ang masami niya nga upod sa tanan nga kaladtoan. Si Fely man ang nangin tulay sang pagkilalahay kag pagdayunay nila ni Jose. Nakabatyag sia sang kahidlaw kay Fely nga madugay na niya nga wala makita. "Hapitan mo si Fely kon makapanindahan ka," ang bilin niya kay Suping. "Singganon mo makadto ko sa iya sa Domingo pagkatapos sang misa sa aga." "Huo, Nang," ang sabat ni Suping. "Daw nahadlok ko gani magguwa subong kay nagalagaw na ang virus diri sa aton. Damo na ang nagkalamatay." "Sahot ka man sang virus nga ina," ang sabat ni Esperanza. "Himo-himo lang ina sang mga negosyante." "Ay, Nang, wala na subong nagabaton ang mga punerarya sa kadamuon sang patay," ang sabat ni Suping. "Ginasunog na lang ang iban agod indi maglaton ang virus. Sa iban nga lugar, bati ko ginapanglubong na lang nga wala na gina-embalsamar." Gin-anunsiyo sang World Health Organization nga ang paglapta sang COVID-19 isa na ka pandemya. Bangod sa kadamuon sang nagkalamatay sa COVID-19 sa kaiping nga banwa, ginpatuman ang lockdown sa ila lugar. Gindilian ang paglagaw sang mga pumuluyo magluwas sa nagakinahanglan nga magguwa. Bilang ayuda sa mga panimalay nga indi makaguwa agod mag- 5 of 19
obra, nanagtag ang ila barangay sang food pack nga may unod nga lima ka kilo nga bugas, lima ka lata nga sardinas, isa ka dosena nga noodles, kag isa ka putos nga tinapay. Ang pandemya nagdulot sa mga pumuluyo sang kahadlok kag pagpangduha-duha sa palaabuton. Siling sang gobyerno wala pa sing natukiban nga bulong sa virus, gani wala kapat- oran ang tanan. Bangod sini nadugangan ang kalas-ay ni Esperanza nga mangabuhi, nga nangin landong nga naglikop sa iya kalibotan. "Nang ..." ang malagday nga hambal ni Suping sang magbalik ini gikan sa pagpanindahan. "Indi maayo ang dala ko nga balita." Natulam-os sang luha ang iya mga mata. Nagtulok si Esperanza sa iya, ginasat-om sa iya mga mata ang dala nga kagubot, nga hilmon nga nagakabod kag nagabaknal sa iya dughan. "Ano to?" ang hambal ni Esperanza nga subong nalatnan na sang dirham ni Suping. "Nang ...." Inanay nga nagdulog si Suping. "Patay na ... si Manding Fely." Wala sing panitibi-tibi nga nagtiyabaw si Esperanza sang mamasngaan ang panugiron sang iya hinablos. Ang mga tinaga nga ginbuy-an ni Suping, mga sundang nga naghandos sa kaundan ni Esperanza. Wala sia makalikaw. Nanangis sia bilog nga gab-i sa pagkamatay sang iya ginakabig nga utod. Nalatonan si Fely sang virus nga dala sang iya bata nga nagaobra sa hospital. Makatalagam kay tatlo lang ka adlaw, nagpalangluya ang kalawasan ni Fely kag hinali nagpungha-pungha ini nga ginalagas ang iya pagginhawa tubtob nga nautod ang iya kabuhi. Ang kakunyag nga iya nabatyagan sang nagatuyo sia nga duawon si Fely, nagtigbaylo sa dagway sang kasubo. Wala gid magsulod sa huna-huna ni Esperanza nga mauna si Fely kay mas pasik kag palakaon ini sa iya. Gani sang ginpunggan sia nga magguwa agod magduaw sa iya suod nga abyan, mas masakit ang 6 of 19
hilibion ni Esperanza. Gindilian nga magguwa ang mga tigulang nga nagapanuigon kan-oman kag pasaka kay madasig sila malatonan sang virus. Humalin sang mapatay si Fely, nangin mas malayo ang panimuot ni Esperanza sa mga tawo sa iya palibot bisan pa kay Suping. Nagbalansuli ang iya panulog kag pangaon. Indi sia gilayon matulogan sa kadamuon sang iya ginapanumdom. Kon aga, indi sia maistorya sing maayo ni Suping kay bisan ginapamangkot, wala sia nagasabat. Malayo ang iya paminsaron nga kon kaisa, hinali lang matulo ang iya luha nga wala sing kabangdanan kag indi man niya mapunggan. Sia mismo indi makahangop sang iya ginabatyag. May indi matungkad nga kapung-aw nga nagaguob sa iya kaundan, sa iya tagipusuon, sa iya kalag. Sa sini nga mga higayon, ginapangamuyo ni Esperanza nga kabay bawion na sia sang Makaako. Masanag na ang kalibotan sang magbangon si Esperanza isa ka adlaw matapos ang malaba nga kagab-ihon, apang wala sia sing may naabtan nga pamahaw sa lamesa. Natingala sia kay naandan niya nga matag aga, nakahanda na ang pagkaon sa wala pa sia makamata. Gintawag niya si Suping. Sang wala ini magsabat, ginkadtoan niya ini sa ila hulot-tulologan. Naabutan niya si Suping nga nagahigda nga nagapiyong. Nagmuklat ini sang mabatyagan niya nga may nagsulod. "Suping, may ginabatyag ka?" ang pamangkot ni Esperanza. "Nang, indi ka magpalapit sa akon," ang nabungat ni Suping nga paus ang tingog. "Nang, pasensya gid. Wala ako makahimos sang pamahaw. Kalain sang pamatyag ko halin kagab-i." "Ngaa wala ka dayon magpabalo? Diin si Caloy?" "Gintilawan ko magbangon kagina, galing wala ko kusog," ang sabat ni Suping. "Kagina pa nagguwa si Caloy." Kitaon ang itom sa idalom sang mga mata ni Suping. Wala ini matulogi kagab-i. Pila na gali ka adlaw nga gindala-dala niya ang ginabatayag nga kakapoy nga may upod nga hilanat, 7 of 19
ugaling ginlikom niya ini sa kahadlok nga ipakuha sia ni Esperanza sa barangay. Ginapanumdom niya nga wala sing maasikaso kay Caloy kag mahimos sa sulod-balay. "Na-trangkaso ka?" ang pamangkot ni Esperanza. "Huo, Nang. Pamatyag ko nalatnan ko sang virus," ang sabat ni Suping. "Nabudlayan ko magginhawa." Sugong sa buot nga ginpatawag ni Esperanza ang barangay agod tuhoyon ang kahimtangan ni Suping. Sang makapamat-od nga COVID-19 ang ginabatyag ni Suping, gilayon nga nagpatawag ang barangay sang ambulansiya agod idul-ong si Suping sa hospital. Natublag si Caloy sa madasig nga nagkalatabo kag sa maigpat nga sulo sang ambulansiya. Nagapulok ini sa pagkauyat ni Esperanza kay luyag niya mag-upod kay Suping. Tuyo man tani nga dal-on si Esperanza kag si Caloy sa hospital kay basi nalatonan na sila, apang nangindi si Esperanza kay wala man sila sing may ginabatyag. Nagpasugot ang barangay kag ginbilinan nga indi sila magguwa sa sulod sang duha ka semana. Pagadul-ongan lang sila sang food pack matag semana. Sang naglakat ang salakyan, wala na mapunggi ni Esperanza si Caloy nga nanginpadlos kag naglagas sa salakyan nga nagapalayo. Nagahailibion ini nga ginatawag ang iya iloy kag nagapakitluoy nga paupdon sia. Nagdulog lang sia sang nagliko na ang salakyan. Gin-apas sia ni Esperanza kag gindapit pauli. Nag-upod man ini sa iya nga padayon nga nagapanangis. Ang huna-huna ni Esperanza kaangay sang iya hardin nga gin-imotan sang pagtatap, gani tinubuan sang mga hilamon kag balagon nga nagpadulom sang iya panimuot. Indi mapahamtang ang iya balatyagon pagkalumbos sang ambulansiya nga nag-apas kay Suping. Ginkabig niya nga wala na ini kay ang tanan nga mga kakilala nila nga nagmalasakit, lunsay wala ginpalad nga mabuhi. Ginapanagupnop niya nga maapas man sila gilayon ni Caloy, 8 of 19
kon indi bangod sa virus, bangod sa tuman nga kasubo. Ang ini nga panghuna-huna nagdulot sa iya sang kapung-aw apang wala na sia sing luha nga itigis. Ginhanda niya ang iya kaugalingon sa iya kamatayon. Nagsindi sia sang kandila. Wala liwat sing kuryente. Pila na ini ka adlaw nga nagakandila lang sila matag gab-i. Ginpili niya ang puti nga saya nga ginsuksok niya sa kasal nila ni Jose. Nagdulog sia nga ginapanganinaw ang pagdaho ni Jose sang iya kamot sa iya amay sang malapit na sila sa altar sang simbahan. Sila ang mga lalaki nga salandigan ni Esperanza. Sa pagkatin-aw sang hitabo sa iya huna-huna. Bataon pa sila sang iya kahagugma kag ang kalibotan mawayang kag maabi-abihon sa ila mga handom. Nagayuhom sia nga ginatultol ang mga tinuig sang iya pagkabata. Sang makailis, gilayon nga ginpangtipon niya ang iya bulong. Anom ka sulodlan ang wala pa mabuksi. Isa ka sulodlan para sa isa ka bulan, gani anom ka bulan nga wala niya mainom ang bulong nga tani makapahagan-hagan sa iya ginabatyag. Ginbubo niya ang mga tableta sa malapad nga panyo nga nahumlad malapit sa bi-bi sang iya hiligdaan. Ang panyo nga ini ginhatag sa iya ni Jose sang bag-o pa lang sila nga magkahagugma. Ginhaplos niya ang iya palad sa mapino nga habol sang panyo samtang ginahimutaran ang duag-kahil nga mga tableta. Makatilingala ining mga magagmay nga butang nga makapaayo kag makapapas sang kabuhi. Inanay niya nga ubuson sang inom ang mga tableta agod malunod ang iya kapung-aw. Amo ini ang kaluwasan nga makita niya kay wala sia nagatuo nga mabulong pa sia. Indi na magdugay kag magaupdanay liwat sila ni Jose kag liwat mangin bug-os kag lunsay ang iya kalipay. Nagasandig si Esperanza sa ulohan sang hiligdaan. Sa iya kilid nga lameseta, may pitsel sang tubi kag baso nga nahanda. Nagkuha sia sang isa ka tableta kag iya ini gintulon kag ginpadalondonan sang tubi. Wala sia nagadali, inanay ang iya pagkalihok. Sa ulihi nga higayon, 9 of 19
bilang pamaalam sa kabuhi nga iya pagatalikdan, luyag niya nga mabatyagan ang kabugnaw sang tubi sa iya tutunlan, ang kasagapra sang iya palad sa henero sang iya panapton, ang kaamyon sang usbong sang duta nga bag-o lang nabunyagan sang ulan, ang ugoy sang raginit sang iya dumaan nga balay, ang kahumok sang iwag sang kandila sa iya panan-awan. Sang makainom sia sang tatlo ka tableta, nadumdoman niya nga magsulat. Mas maayo nga makapamilin-bilin sia bisan wala na sia sing malapit nga mga himata. Luyag niya nga indi pagsunogon ang iya nga lawas kag ilubong sia sa tupad ni Jose. Nagbalik sia sa pagkasandig sa hiligdaan sang matapos sia magsulat. Nakaduha sia sang tulon sang makabati sang pagpanuktok. Mahinay ang pagpanuktok nga may upod nga tingog nga nagapanawag sa iya. Nagdulog sia sang makadali kag nagtindog. Daw hinali nagtiyog ang iya panulokan. Ginbuksan niya ang ganhaan. Si Caloy. Nagatindog ini sa atubang niya nga nagahakos sa ginaali-ali nga ulonan, ang kasanag sang kandila nagasilak sa nagapalamarok sini nga mga mata. Nadumdoman niya ang hambal ni Suping nga indi matulogan si Caloy kon indi niya ini mahulid nga ulonan. Ayhan nagapahugaw ini sang iya balatyagon. "Lola, wala pa kabalik si Nanay," ang hambal sang bata. "San-o ta manyapon?" Nagtulok sia sa iya palibot. Indi na niya mamasngaan ang mga puno sa guwa sang bintana. Ligom sa kadulom ang sulod sang balay. Ayhan kagina pa sia ginatawag ni Caloy. Nakabatyag sia sang kaluoy sa bata. Kagina lang sang aga gindala si Suping sa hospital. Sa iya pagbanta, wala sing hinalong-ong ang bata nga indi na niya makita pa ang iya iloy nga buhi. Natandog ang balatyagon ni Esperanza sang makita ang kahimtangan ni Caloy nga ayhan ginaantos ang kagutom kay wala sila makapamahaw kag makapaniyaga. Ang ulihi niya nga 10 of 19
madumdoman, nagapungko si Caloy sa kilid sang bintana kag nagatulok sa guwa sang kudal nga nagahulat sa iya iloy. "Dali, mahimos kita sang iyapon," ang balos niya. Gindapit niya si Caloy pagguwa. Ginsugo niya ini nga sindihan ang mga kandila sa sala. Nagalingin ang ulo niya apang ginpilit niya nga makalakat sang tadlong. Nag-inom sia sang madamo nga tubi, kag ginluog ang iya tialok agod isuka ang natulon nga mga tableta. Sang nagsulhay ang iya pamatyag, gintultol niya ang mga de lata nga mahipid nga gintangkas-tangkas ni Suping sa aparador. Kadamo sang nabaton nila nga ayuda sa barangay pagsugod sang lockdown. "Ano gusto mo nga sud-an?" ang pamangkot niya kay Caloy sang magbalik ini matapos masindihan ang mga kandila. "Corned beef," ang maabtik nga sabat ni Caloy. Nagtango sia nga nagayuhom. Nadumduman niya nga uyon man sadto ni Jose isud-an ang corned beef kapin pa kon madamo ang panakot nga kamatis kag sibuyas. Liwat nakabatyag sia sang kahidlaw kay Jose. Ginapanganinaw niya ang iya yuhom, ang mabilog kag masinaw niya nga mga mata, ang kalulo sang iya panulok nga nagahakos sa iya kabug-osan. "Lola, diin si Nanay?" "May ginkadtoan lang." "San-o sia mapuli?" "Basi dugay-dugay ari na sia." May dagta sang paghimutig ang iya tingog. Nabinag-binag niya nga wala sing pulos nga isaysay niya ang natabo kay Suping kay indi makahangop ang bata. Madamo pa nga mga pamangkutanon si Caloy samtang nagakaon sila. Amo man ang sabat ni Esperanza bisan ang iya huna-huna naglagday sa bulong nga iya gin-inom. Ang iya panimuot 11 of 19
nahigot sa mga tableta sa iya hiligdaan. Ginatuyo niya nga ipadayon ang iya ginsugoran karon pagkatapos nila kaon. Makita niya ang kalipay sa igpat sang mga mata ni Caloy kag sa mahagpok sini nga kadlaw. Nakasiling si Caloy nga nabusog sia sa sud-an nila nga corned beef. Katatlo ini magkuha sang kan- on. Nalipay si Esperanza nga ayhan sa kagutom sang bata, wala niya matalupanggdi ang kadulom sa iya palibot. Nakabatyag si Esperanza sang pagkabalaka sa bata. Nahadlok sia sa matabo kay Caloy kon wala na sia. Ginsikway niya ini nga paminsaron kay subong mas malahalon ang iya kapahuwayan. Sang mahimos nila ang kinan-an kag mga gamit sa kusina, gindala niya si Caloy sa banyo agod sibinan. Wala sia makaatipan kay Caloy humalin sang una kay ara man si Suping. Bisan wala sing anak, nahangpan ni Esperanza ang mga kinahanglanon sang bata. Ginhugasan niya ang mga tiil kag kamot sini kag ginsibinan ang iya lawas. Sa sulod-balay lang si Caloy subong nga adlaw gani wala sing higko ang iya mga tiil. Nakahibalo si Caloy magtinlo sang iya ngipon kay gintudloan ini ni Suping. "Lola, ngaa dulom kon gab-i?" "Kay wala na adlaw." "Ngaa diin nagakadto ang adlaw?" Nagyuhom si Esperanza nga wala magsabat. Wala na man nagpadayon si Caloy. Sang matapos ang tanan, gindul-ong ni Esperanza si Caloy sa hulot-tulologan nila ni Suping. Apang sang nakita niya nga daw nahadlok ang bata nga mabilin nga nagaisahanon, gindala niya ini upod sa iya kuwarto. Didto niya anay patulogon agod may upod ang bata. "Lola, istoryahi ko sang amo kag bao," ang pangabay ni Caloy. "Di bala kapila mo na ina nabatian?" 12 of 19
"Huo, pero gusto ko liwat pamatian kay daw nalipat na ko." Wala sing may nahimo si Esperanza kondi isugid ang pag-amigohay ni Amo kag ni Bao, ang sugilanon nga ginpasa-pasa sang katigulangan sa ila mga kabataan kag kaapohan. Subong nga kan-oman kag tatlo na ang iya panuigon kag sa adlaw nga namat-od sia nga utdon ang iya kabuhi, ginsaysay ni Esperanza ang maduagun kag masadya nga sugilanon sang mag-abyan. Pati sia naham-ot kag nalipay sa iya pagsaysay. Nadumdoman ni Esperanza ang iya pagkabata. Tuman ang pagpalangga sa iya sang iya mga ginikanan kay bugtong sia nga bata. Ang kapislian ni Esperanza sa mga ulitawo nga nagpangaluyag sa iya, natupongan lamang sang kaid-id sang iya mga ginikanan sa pagpili sang iya pamanahon. Naluyagan nila si Jose nga bata sang kilala nila nga pamilya sa ila lugar. Wala sing pinasahi nga kaambong ukon kaalam si Jose, apang mapinalanggaon ini kay Esperanza gani nahulog ang iya buot diri. Masanaaw ang kalibotan sang magmata si Esperanza. Natulogan sia sa tupad ni Caloy nga wala niya matapos masaysay ang pagpasimpalad ni Amo kag ni Bao. Mamag-an ang pamatyag niya nga nagbangon. Nakabawi sia sa madugay nga pagpamulaw sang nagligad nga mga semana. Matawhay ang iya paminsaron kag mapasik ang iya pagkalihok. Sa iya huna-huna, ayhan amo ini ang balatyagon sang nakatulog sang mahamuok. Ginbalikid niya ang ginhigdaan sang madumdoman niya si Caloy. Wala ini sa hiligdaan. Nagdali-dali sia guwa sa iya hulot-tulologan kag ginsugkay sang iya panulok ang kabilogan nga balay. Nakita niya si Caloy nga nagapungko sa tupad sang bintana nga daw may ginahulat. "Aga ka pa nagmata," ang hambal niya. "Ngaa higko ang kamot mo?" "Lola, nagtanom ko balunggay, para may lutuon si Nanay pagpuli niya." 13 of 19
Mangusisa pa tani si Esperanza, apang nagdalagan na si Caloy pagguwa. Ginsundan niya ini pakadto sa hardin, kag didto niya nakita ang mga paklang sang balunggay nga wala na sing mga dahon. Ginluto ini ni Esperanza sang isa ka adlaw. "Ay, sus, nga bata ini," ang nasambit ni Esperanza nga nagakadlaw. "Indi ini magtubo." "Ngaa haw?" ang pamangkot ni Caloy. "Bunyagan ko na adlaw-adlaw." "Liso kag sanga sang balunggay ang ginatanom para mabuhi." Naghipos lang si Caloy samtang padayon ini nga nagatan-aw sa nagaidas nga mga paklang sang balunggay nga ginhimo niya nga kudal palibot sa mga kabulakan ni Esperanza. Nakita ni Esperanza ang kasiok sang iya hardin. Pila na ka bulan nga pinabay-an niya ang iya mga kabulakan. Wala niya mapunggi ang pagpanigal-ut sang luha sa iya mga mata. Ginhandom niya nga tani angay ka putli sang huna-huna ni Caloy ang iya balatyagon, nga nagatuo nga mangin maayo ang palaabuton. "Lola, ngaa nagahibi ka?" ang pamangkot sa iya ni Caloy. Nagliso sia. "Dali, mamahaw kita anay kag padayunon natun ang pagpananom sang balaunggay." Nagtig-ang kag nagprito sang itlog si Esperanza. Corned beef liwat ang ginpangabay nga sud-an ni Caloy. Ayhan bangod manami ang tulog kagab-i kag nabanga ang paminsaron sa madamo nga mga pamangkutanon ni Caloy, naganahan sang kaon si Esperanza. Bisan duha lang sila kag malayo ang antad sang ila panuigon, malipayon ang ila pag-istoryahanay samtang ginabuligan nila sang kaon ang isa ka bandihado nga kan-on, apat ka itlog, kag isa lata nga corned beef. Nagtimpla man sia sang mainit nga kape. Sa iya pagbanta, kon amo sini kabaskog ang iya pangaon, indi magdugay mabalik ang iya kapagsik. 14 of 19
"Busog ka na?" ang namuno ni Esperanza sang makita nga nagdulog si Caloy sa pagkaon bisan may bilin pa nga kan-on kag sud-an sa iya pinggan. Malawig nga kalinong ang ginbalos ni Caloy. "Lola, ano oras maabot si Nanay?" Wala gilayon makasabat si Esperanza. Gintulok niya ang matin-aw nga mga mata ni Caloy. "Basi may ginhapitan pa sia," ang sabat niya. Madimdiman ni Esperanza ang kasubo nga nagausbong sa mga mata ni Caloy. Ginpalapitan niya ini kag ginhakos. "Indi ka magkasubo. Ari ako." Nagtango lang ang bata nga nagapisngo kag nagsandig sa iya, kitaon sa iwag sang adlaw ang nagakanaw-kanaw niya nga mga luha. Daw ginakumos ang tagipusuon ni Esperanza. Nabinag- binag niya ang matabo kay Caloy pananglit wala na sia. Tuman ka manghod ang panuigon ni Caloy nga indi pa sini masarangan buhion ang kaugalingon. Wala sia kilala nga mga himata nga mabilinan sang bata. "Lola, updon mo ko kon maglakat ka, ha?" Nagadalom ang huna-huna ni Esperanza. Nadumdoman niya ang mga tableta nga daw nagapanawag kag nagahulat sa iya pagbalik. Bangod sa kahimtangan ni Caloy, nabaki-baki niya nga ayhan kinahanglanon sia sang bata. Matuod nga nakapoy na sia kag nagapangita man sang masandigan, apang ayhan ang kabuhi niya mangin mapuslanon kon iya ini ihalad sa iban. Ang ini nga panghuna-huuna nagdulot sa iya sang bag-o nga handom sa kabuhi. Sang makapanghimos sang ila kinan-an, nagpadayon sila sa hardin agod bunloton ang mga hilamon nga nagtulubo. Nagbulig man si Caloy pamulot sang laya nga mga dahon sang santol kag bayabas. Bisan nagatulolagay ang balhas, mamag-an ang pagginhawa ni Esperanza. Inanay niya nga gin-untay ang iya mga tiil sang makatindog sa pagpanghilamon. Sa madugay nga panahon, 15 of 19
subong lang sia nakabatyag sang kasulhay kag kalipay. Ayhan nasilakan sia sang adlaw kag nabalhasan gani manaya-naya ang iya pamatyag. Nangin madinalag-on kag malipayon ang adlaw sang pagpaninlo nila ni Caloy sang hardin. Nag-ulan sang hapon gani nabunyagan ang mga tanom nga madugay na nga uhaw sa mabugnaw nga ulan kag maalabaab nga pagtatap. Nagpasugot man gilayon si Esperanza sang nagsiling si Caloy nga maligo ini sa ulan. Nakunyag ang bata nga magdalagan pakadto-pakari sa danaw kag magsalod sang tubi-ulan gikan sa salolong sang balay. Sa huna-huna ni Esperanza, madamo pa nga malipayon nga mga inadlaw ang nagahulat kay Caloy. Kinahanglan lang sang bata ang tion nga maghamtong. Masulod na sa duha ka semana sang gin-apas sang ambulansiya si Suping, apang tubtob subong wala gihapon sing pahibalo sa iya kahimtangan. Wala sing mensahe ukon tawag kay Esperanza. Wala man sia sing may mapamangkotan nga nakahibalo sang nagakalatabo. Sa matag hapon nga nagtahaw na ang init sang adlaw, makita ni Esperanza si Caloy nga nagapanampuay sa tupad sang bintana kag nagatulok sa guwa sang kudal. Napat-od niya nga nagahulat ini sa pag-abot sang iya iloy. Bisan nagalaom sia nga tani maayo ang kahimtangan ni Suping, wala gid sia sing mala-buhok nga pagduha-duha nga mapatay si Suping sa iya balatian. Daw ginkusi ang tagipusuon ni Esperanza sa paminsaron nga mangin ilo si Caloy. Ginapaabot niya nga sa indi magdugay, may manawag sa iya sa guwa sang ila kudal agod ipabalo nga wala na si Suping. Pagkaligad sang duha ka semana, hilmon ang pagrabong sang mga kabulakan ni Esperanza. Sa wala untat nga pagpanghulbot nila ni Caloy sang mga hilamon, sa matag adlaw nga pagpamunyag, kag sa mainit nga pagpalangga niya kag pagpanikasog nga maulian ang katahom sang iya hardin, madasig nga nag-anyag ang palibot. Gin-amat niya hagbas ang nagalabaw nga 16 of 19
mga sanga sang puno sang madre de kakaw. Ginpanglalas niya ang nagakamang nga mga kadena de amor sa kudal nga kawayan. Ang sang una masiok nga hardin, subong maligwa kag manaya- naya na tan-awon. Nagalapos na ang silak sang adlaw gani naiwagan ang kadulom sang palibot. Ang huna-huna ni Esperanza kaangay matuod sang iya hardin, apang subong nakatilaw ini sang mautitid nga pagtatap nga bisan ang magagmay nga mga hilamon indi makapanggamot kay dalayon ini nga ginapanghulbot kag ang mga balagon dalayon man nga ginapanghagbas gani indi makapanagalapkap sa kudal nga kawayan. Sa inanay nga pagbaylo sang hardin, nag-ayo man ang pamataygan ni Esperanza. Nahangpan niya ang katapok sang kabuhi, nga dapat ini tipigan kag pangapinan. Ginkabig niya ini nga kabalaslan kay Caloy nga malig-on ang handom nga magkabuhi, nga ang yano sini nga kadlaw mga hapulas nga nagakanay sang iya mabug-at nga balatyagon. "Caloy, dali, manyaga na ta," ang tawag ni Esperanza. Gintungtong niya ang bag-ong sukad nga kan-on kag magbalik sa dapog agod galuhon ang linapwahan. Wala sing subak ang iya ginluto kay indi sia makaguwa agod magbakal sang lab-as nga isda kag karne. Nangin mahuyogon magluto si Esperanza humalin nga wala si Suping. Hinali may nabatian sia nga naglagbong gikan sa iya hulot-tulologan. Liwat niya nga gintawag si Caloy sang madugay nga wala ini makasabat. Ginsugo niya ini nga kuhaon ang pitsel sa iya hulot-tulologan. Gilayon nga ginkadtoan niya ini. Wala niya ginapaabot ang iya masapwan. Hinali nagtay-og ang iya palibot kag daw bayaan sia sang panimuot. Nakita niya si Caloy nga nahamyang sa kilid sang iya hiligdaan malapit sa lameseta nga wala sing pangalibotan. Indi niya matuhoy ang himuon. "Caloy!" ang una nga tinaga nga nag-awas sa iya ba-ba. "Caloy, naano ka?" 17 of 19
Nakita niya ang nakuom sa palad ni Caloy ─ mga tableta nga duag-kahil. Ang iban naglalapta sa salog. Nahangpan niya ang natabo. Ayhan dulsi ang panan-awan ni Caloy sa mga tableta kag ginkaon niya ini. "Caloy!" Ginyugyog niya ang bata sa pagpasimpalad nga magmuklat ini. Inanay nga naghulag si Caloy nga ginapilit buksan ang iya mga mata. "Nagalingin ulo ko, Lola," ang nabungat ni Caloy. "Gintilawan ko ang mga dulsi mo." "Pila ka bilog ang ginkaon mo?" Wala magsabat si Caloy. Hinali nga nagsuka ini. Makita ni Esperanza ang wala pa matunaw nga ginpamahaw nila kagina kag ang duag-kahil nga tubi. May ginluad man ini nga pingas sang tableta nga wala pa matunaw. "Isuka!" ang tingog niya may dagta sang pagpang-alala. Nagburon ang panulok ni Esperanza sang hinali nagdalodo ang luha sa iya mga mata. Mahimo ikamatay ni Caloy ang pagkaon sang mga tableta. Indi niya mabatas nga madulaan sia liwat sang ginapalangga nga tawo, isa ka bata nga naghatag sa iya sang kabangdanan nga ipadayon ang pagkabuhi. Sagunson ang pagpalanuka ni Caloy. Gilayon nga ginpainom ni Esperanza sang tubi sa pitsel ang bata. Liwat nga nagsuka si Caloy. Puraw tubi na lang ang nagguluwa subong. Ginpahigda niya ini sa katre. Ginpaminsar niya nga dal-on sa hospital si Caloy, apang sia man ang namatok sini kay nadumdoman niya ang mga panugiron nga wala na nagabaton ang mga hospital subong kay wala na sila lugar. Nahadlok man sia nga malatonan sila sang sakit. Gani nagpamat- od si Esperanza nga panilagan na lang ang kahimtangan ni Caloy. Ginpakaon niya ini sang madamo nga kalamay agod magsuka. Wala na makapanyaga si Esperanza nga subong nagapungko sa tupad sang hiligdaan, ang iya panulok nahigot kay Caloy apang ang iya huna-huna tinubuan na naman sang mga pakpak, 18 of 19
apang indi agod tultulon ang gintaipan sa kalibotan sang iya huna-huna sa diin nagahalok ang langit sa baybayon, kon indi manuktok sa kalangitan. Sa pinakauna nga higayon, sa madugay nga panahon, nag-ampo sia sa Makaako nga sugponan ang kabuhi ni Caloy. Ginsabat ang pangamuyo ni Esperanza, ayhan bangod himpit sa iya tagipusuon ang ginpangayo nga bugay. Nagpagsik ang panimuot ni Caloy kag nagbalik ang mahagpok nga kadlaw niya nga nagatugob kag nagabuhi sa bilog nga balay. Nagpasalamat si Esperanza sa dulot nga kalipay kag bag-ong kabuhi nga iya naagom. Nagpamat-od sia nga iya ihalad ang nabilin nga dinag-on kag kusog agod tuytoyan si Caloy sa iya pagdako. Kon sang una ginhanda niya ang iya kaugalingon sa iya kamatayon, subong ginhanda niya ang iya kaugalingon agod atubangon nga may kaisog ang kabuhi. Nagatunod na sadto ang adlaw, apang padayon si Caloy nga nagapanampuay sa tupad sang bintana kag nagatulok sa guwa sang kudal. Hinali may nagdulog nga salakyan. Nakita ni Esperanza nga gulpi nagtindog si Caloy kag nagdalagan pagguwa sa balay agod sugataon ang madugay na niya nga ginahulat. Si Suping. *** 19 of 19


Mga Buluhaton sa Pagpangandam sa Pagkahanas (Readiness Skills Activities) Gipanag-iya sa Gobyerno, Ginadili ang Pagbaligya Giusab Pagpatik 2010 (Revised Edition, 2010) Gihubad sa Sinugbuanong Binisaya 2013 Katungdanang Pahibalo: Ang ika-9 nga tipik sa Presidential Decree Numero 49, nagahatag: "Walay pag-angkon niining katungod sa pagpatik sa bisan unsang binuhat o trabaho sa gobyerno sa Pilipinas. Sa bisan unsang paagi, usa buhatan og pag-uyon sa ahensya sa gobyerno o opisina nga diin ang usa ka basahon namugna, nga sa pagpahimulos niining butanga aron adunay kinahanglan ginansya." Kining mga buluhaton giandam ug gihubad gikan sa Curriculum Development Division, Bureau of Elementary Education, Department of Education. Management Staff: Dr. Marilyn D. Dimaano, Director IV Dr. Marilette R. Almayda, Director III Translator: Forcefina E. Frias, Education Program Specialist II Consultant: Dr. Romeo S. Macan, Director, Komisyon ng Wikang Filipino Region VII Illustrators: Fermin Fabella Eric S. de Guia Giimprinta sa Pilipinas sa ISBN- Curriculum Development Division, Bureau of Elementary Education Office Address : Rm. 204, Bonifacio Bldg. DepEd Complex, Meralco Avenue, Pasig City Telephone Number : (02) 638-4799 : (02) 637-4347 Fax No. : Email Address 67
Pasiuna Ang hustong mga gikinahanglan nga mga kagamitan para sa kinaadman sa mga kabataan dugay ra nga gihunahuna sa tanang publikong eskwelahan sa elementarya. Aron masulbad ang maong mga gikinahanglan, ug mabuligan ang naandan nga mga sinultihan, ang Curriculum Development Division, Bureau of Elementary Education naghimo ug naghubad sa Sinugbuanong Binisaya niining Mga Buluhaton sa Pagkahanas sa Pagpangandam. Ang sulod niining mga buluhatan gi upat ka bahin: Unang Bahin (1st Quarter), Ikaduha nga Bahin (2nd Quarter), Ikatulo nga Bahin (3rd Quarter), ug Ikaupat nga Bahin (4th Quarter). Gihaom aron mahiuyon sa mga kasinatian sa pagpalambo sa pakahanas sa bata nga gipasikaran sa "National Kindergarten Curriculum Guide." Ang paghugpong sa matag bahin molangkob sa nagkalain-laing mga kasinatian sa pagkahanas nga motumong sa mga tema: Unang Bahin - Akong Kaugalingon (Myself), Ikaduha nga Bahin - Akong Pamilya (My Family), Ikatulo nga Bahin - Akong Eskwelahan (My School) ug Ikaupat nga Bahin - Akong Katilingban (My Community) ug Tanang Mga Butang sa Palibot (All Things Around Us). Sa mga Magtutudlo sa Kindergarten: Kining mga buluhaton sa pagkahanas, kadugangan lamang sa mga inadlaw nga kalihukan sa pagtuon. Dili tanang adlaw sa matag semana adunay panid niining mga buluhaton. Kinahanglan nga ihaom kung hain nga buluhaton ang tukma o sibo sa pagpalambo sa kasinatian sa bata, basi usab sa "National Kindergarten Curriculum Guide." Kining mga panid sa mga buluhaton para kini tubagan sa mga bata. Pwede kining tangtangon ang matag panid aron sayon hawiran sa mga bata sa pagtubag. Sayon usab pagpadayag sa ilang mga binuhat kon kini gitangtang. Malikayan usab sa mga bata ang pagtubag sa tanang panid kon kada buluhaton ang paghatag. 68
Talaan sa mga Sulod Unang Bahin (1st Quarter) ... .. • Tukmang Lihok sa mga Mata sa Pagbasa: Wala ngadto sa Tao ... • Ibabaw - Paubos ... • Magkaparehas nga Hulagway ... .. • Parehas nga Letra ... .. • Parehas nga Pulong sa Pundok ... .. • Mga Nalahi nga Hulagway sa Pundok ... • Mga Nalahi nga Letra sa Pundok ... .. • Mga Nalahi nga Pulong sa Pundok ... .. • Pula nga mga Prutas ... . • Numero 1 ... ... • Dako nga mga Mananap ... • Dako ug Gagmay nga mga Mananap ... ... • Kinadak-an nga Butang ... • Taas nga mga Butang ... ... • Mubo nga mga Butang ... • Mas Taas nga mga Butang ... .. • Kinatas-an nga mga Butang ... ... • Kinamub-an nga Butang ... .. • Bahin nga Kulang sa mga Butang ... . • Bahin nga Sobra ... .. • Pag-ila sa Kaugalingon ... . • Mga Pundok nga Walay Sulod ... ... • Numero 2 ... ... • Mga Pulong nga Parehas ang Tingog / Tunog ... • Mga Magkaparehas og Tingog / Tunog ... • Dalag nga mga Butang ... • Pareho ug Nalahi nga Tingog / Tunog • Lunhaw nga mga Butang ... • Lingin nga mga Butang ... 69 1 2 6 7 8 10 11 13 14 15 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 31 32 33 34 36 37 39 41
Asul nga mga Butang ... • Pagpasidungog sa Kaugalingong Ngalan • Mga Bahin sa Lawas ... .. • Mga Sinina ... • Magkaparehas nga mga Butang ... .. • Kuwadrado og porma nga mga Butang ... • Trayanggulo nga mga Butang ... ... • Rektanggulo nga mga Butang ... .. • Parehas og Porma ... .. • Porma nga Nalahi sa Pundok ... . • Ang mga Panimati ... . • Hamis ug Sapnot ... . • Numero 3 ... ... • Paglimpiyo sa Kaugalingon ... . • Mga Butang Gamit sa Pangpanglimpiyo sa Kaugalingon ... ... • Pagpanglimpiyo ug Pagpanghapsay sa Kaugalingon ... • Ang mga Letra ... . 42 43 44 47 48 52 53 54 55 56 57 59 60 61 62 64 66 70
Unang Bahin (1st Quarter) (Sinugbuanong Binisaya) 71
Pagpangandam sa Pagbasa Pagbansay-bansay sa Pagtan-aw Tukmang Lihok sa mga Mata sa Pagbasa: Wala ngadto sa Tuo Dad-a ako sa akong balay. Subaya ang putol-putol nga linya. Pagpahanas: Paglihok sa mga mata: sugod sa wala ngadto sa tuo 72
Dad-a ako sa akong Nanay. Subaya ang putol-putol nga linya. Pagpahanas: Paglihok sa mga mata: sugod sa wala ngadto sa tuo 73
Dad-a si Danilo sa iyang sakop sa pamilya: ngadto kang nanay, ngadto kang tatay ug sa iyahang manghod. Subaya ang putol-putol nga linya. Pagpahanas: Paglihok sa mga mata: sugod sa wala ngadto sa tuo 74
Gipangita sa mananap ang iyang pagkaon. Isumpay ang putol-putol nga linya. Pagpahanas: Paglihok sa mga mata: sugod sa wala ngadto sa tuo 75
Ibabaw - Paubos Isumpay ang putol-putol nga linya aron makit-an ang padulngan sa mangga. Pagpahanas: Paglihok sa mga mata: ibabaw-paubos 76
Magkaparehas nga Hulagway Ilha ang mga hulagway sa mga han-ay. Asa niana ang pareha sa hulagway nga anaa sa kahon? Lingini (O) kini. Pagpahanas: Pag-ila sa magkaparehas nga hulagway 77
Parehas nga Letra Ilha ang letra sa mga han-ay. Lingini (O) ang letra nga parehas sa letra nga anaa sa kahon. 1. n n j 2. z k z 3. c c g 4. h u h 5. y k v Pagpahanas: Pag-ila sa mga parehas nga letra 78 u x o n y
Ilha ang mga letra sulod sa kahon. Lingini (O) ang letra nga parehas nga anaa sa mga han-ay. MN MW MM BB RB BR SG SS SC PR PP RP FE EF FF Pagpahanas: Pag-ila sa magkaparehas nga letra 79
Parehas nga Pulong sa Pundok Ilha ang mga pulong nga anaa sa mga han-ay. Lingini (O) ang parehas nga pulong nga anaa sa kahon. 1. mata mapa mata muta 2. bola bola lola baba 3. kapa kabo kapa pako 4. baso bato baso basa 5. sapa saya sapa saba 6. guso baso guso paso 7. tubo tubo tuba kabo 8. mama mapa mama dama Pagpahanas: Pag-ila sa mga parehas nga pulong 80
Mga Nalahi nga Hulagway sa Pundok Ilha ang mga hulagway sulod sa kahon. Lingini (O) ang hulagway nga nalahi sa pundok. Pagpahanas: Pag-ila sa nalahi nga hulagway sa pundok 81
Ilha ang mga hulagway sulod sa kahon. Markahi og ekis (X) ang nalahi nga hulagway sulod sa kahon. Pagpahanas: Pag-ila sa nalahi nga hulagway 82
Mga Nalahi nga Letra sa Pundok Ilha ang mga letra sulod sa kahon. Markahi og ekis (X) ang nalahi nga letra sulod sa kahon. 1. n n m n 2. q p p p 3. n u n n 4. r r r n 5. w v w w 6. d d b d 7. g g g p 8. h n h h Pagpahanas: Pag-ila sa nalahi nga letra 83
Mga Nalahi nga Pulong sa Pundok Ikahon () ang nalahi nga pulong sulod sa kahon. 1. bata bala bala bala 2. mama mana mama mama 3. lolo lolo lolo lola 4. baso basa basa basa 5. pala pala para pala 6. kabo kalo kabo kabo Pagpahanas: Pag-ila sa nalahi nga pulong 84
Pula nga mga Prutas Ilha ang mga prutas. Asa niana ang pula? Kolori kini. Pagpahanas: Pag-ila sa mga prutas nga pula 85
Ilha ang mga butang. Kolori og pula ang mga hulagway nga adunay (). Pagpahanas: Pag-ila sa mga butang nga pula 86
Numero Pagpahanas: Pagbasa ug pagsulat sa numero 1 87
Dako nga mga Mananap Tan-awa ug ilha ang mga mananap sulod sa kahon. Markahi og tsek () ang dako nga mga mananap sulod sa mga kahon. Pagpahanas: Pag-ila sa dako nga mga mananap 88
Dako ug Gagmay nga mga Mananap Ilha ug itandi ang mga mananap sulod sa mga kahon. Lingini (O) ang gamay nga mga mananap. Markahi og tsek () ang dako nga mga mananap. Pagpahanas: Pag-ila sa dako ug gamay nga mananap 89
Kinadak-an nga Butang Ilha ug itandi ang mga hulagway sulod sa mga kahon. Lingini (O) ang kinadak-an nga butang sa matag han-ay. Pagpahanas: Pag-ila sa kinadak-an nga butang 90
Taas nga mga Butang Markahi og tsek () ang taas nga mga butang nga anaa sa mga kahon. Pagpahanas: Pag-ila sa taas nga mga butang 91
Mubo nga mga Butang Ilha ug itandi ang mga hulagway sulod sa kahon. Markahi og tsek () ang mubo nga butang. Pagpahanas: Pag-ila sa mubo nga mga butang 92
Mas Taas nga mga Butang Ilha ug itandi ang mga hulagway sulod sa kahon. Markahi og tsek () ang mas taas nga butang. Pagpahanas: Pag-ila sa mas taas nga mga butang 93
Kinatas-an nga mga Butang Ilha ug itandi ang mga hulagway sulod sa kahon. Markahi og tsek () ang kinatas-an nga butang nga makit-an sulod sa kahon. Pagpahanas: Pag-ila ug sa kinatas-an nga butang 94
Kinamub-an nga Butang Ilha ug itandi ang mga hulagway sulod sa kahon. Kolori ang kinamub-an niini. Pagpahanas: Pag-ila sa kinamub-an nga butang 95
Bahin nga Kulang sa mga Butang Tan-awa ang mga hulagway ug ilha ang kulang nga bahin. I-drowing kini. Pagpahanas: Pag-ila sa mga parte nga kulang sa hulagway 96
Tan-awa ang mga hulagway ug ilha ang bahin nga kulang. I-drowing kini. Pagpahanas: Pag-ila sa mga bahin nga kulang sa hulagway 97
Bahin nga Sobra Tan-awa ug ilha ang sobra nga bahin sa hulagway. Lingini (O) kini. Pagpahanas: Pag-ila sa bahin nga sobra sa hulagway 98
Lingini (O) ang sobra nga bahin sa lawas sa mga mananap. Pagpahanas: Pag-ila sa bahin nga sobra sa lawas sa mga mananap 99
Pag-ila sa Kaugalingon Ilha ang hulagway. Isulat ang tsek () ang tanang babaye. Lingini (O) ang tanang lalaki. Pagpahanas: Pag-ila sa kaugalingon kon lalaki o babaye 100
Mga Pundok nga Walay Sulod Pagpahanas: Pag-ila sa hulagway nga walay sulod 101
Numero Pagpahanas: Pagbasa ug pagsulat sa numero 2 102
Mga Pulong nga Parehas ang Tingog / Tunog Paminaw sa magtutudlo. Isulti nya ang ngalan sa hulagway. Lingini (O) ang mga hulagway nga parehas ang tingog / tunog sa katapusan. Pagpahanas: Pag-ila sa pulong nga parehas ang tingog / tunog sa katapusan 103
Mga Magkaparehas og Tingog / Tunog Isulti ang ngalan sa hulagway dungan sa magtutudlo. Lingini (O) ang duha ka hulagway nga parehas og tingog / tunog ang sinugdanan. Pagpahanas: Pag-ila sa pulong nga parehas og tingog / tunog ang sinugdanan 104
Ilha ang mga hulagway. Isulti ang ngalan niini. Isumpay ang duha ka hulagway nga parehas og tingog / tunog sa sinugdanan. Pagpahanas: Pag-ila sa pulong nga parehas og tingog / tunog sa sinugdanan 105
Dalag nga mga Butang Ilha ang mga hulagway. Asa niana ang dalag og kolor? Kolori kini. Pagpahans: Pag-ila sa dalag nga kolor 106
Pareho ug Nalahi nga Tingog / Tunog Paminaw sa magtutudlo. Isulat ang tsek () sa gamay nga kahon kung parehas ang katapusan nga tingog / tunog. Isulat ang ekis (X) kung nalahi ang katapusang tunog niini. Pagpahanas: Pag-ila sa mga pulong nga parehas ang tingog / tunog sa katapusan 107
Paminawa ang isulti sa magtutudlo. Isulat ang tsek () sa kahon kung parehas ang tingog / tunog sa katapusan sa duha ka pulong. Isulat ang ekis (X) kung dili kini parehas. baso laso iro iring lolo lola ate kuya lapis tapis pato bato Pagpahanas: Pag-ila sa mga pulong nga parehas ang tingog / tunog sa katapusan 108
Lunhaw nga mga Butang Ilha ang mga hulagway. Asa niana sa mga butang ang lunhaw? Kolori kini. Pagpahanas: Pag-ila sa lunhaw nga mga butang 109
Ilha ang mga hulagway. Kolori og lunhaw ang mga prutas ug utanon. Pagpahanas: Pag-ila sa lunhaw nga mga prutas ug utanon 110
Lingin nga mga Butang Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Ikahon ang lingin nga hulagway sa mga butang. Pagpahanas: Pag-ila sa lingin nga mga hulagway nga butang 111
Asul nga mga Butang Tan-awa ang mga hulagway. Asa niana ang asul? Kolori kini. Pagpahanas: Pag-ila sa asul nga mga butang 112
Pagpasidungog sa Kaugalingong Ngalan Paminaw sa magtutudlo nga magbasa. Asa niana nga hulagway ang nagpakita og pagpasidungog sa kaugalingong ngalan? Isulat ang tsek () sa gamay nga kahon. Pagpahanas: Pagsulti sa ngalan nga adunay pagpasidungog 113
Mga Bahin sa Lawas Paminaw sa magtutudlo. Sundon ang iyang gisulti. Linyahi ang mga pulong paingon sa bahin sa lawas. Pagpahanas: Pag-ila sa mga bahin sa lawas 114
Lingini (O) ang ngalan sa bahin sa lawas nga gipakita sa hulagway anaa sa kahon. Pagpahanas: Pag-ila sa mga bahin sa lawas 115
Paminaw sa magtutudlo nga nagbasa sa pulong. Ikahon ang hulagway nga nagpasabot sa bahin sa lawas nga gihisgutan. Pagpahanas: Pag-ila sa mga bahin sa lawas nga gihisgutan 116
Mga Sinina Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Lingini (O) ang sinina nga angayan isul-ob sa bata. Pagpahanas: Pag-ila sa sinina nga angayan isul-ob sa bata 117
Magkapares nga mga Butang Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Isumpay pinaagi sa linya ang mga butang nga magkapares. Pagpahanas: Pag-ila ug pagpares sa mga butang 118
Ilha ang hulagway sa mga butang nga makit-an sa Han-ay A. Isumpay kining mga hulagway sa mga butang nga makit-an sa Han-ay B. Pagpahanas: Pag-ila ug pagpares sa mga butang 119
Asa kaha paingon ang mga tawo nga makita sa matag hulagway? Isumpay kini pinaagi sa linya. Pagpahanas: Pagpares og mga hulagway 120
Isumpay ang mga hulagway sa Han-ay A nga adunay kalabutan sa mga hulagway nga anaa sa Han-ay B. Pagpahanas: Pag-ila ug pagpares sa mga hulagway 121
Kuwadrado og porma nga mga Butang Asa niana nga mga butang ang kuwadrado og porma. Kolori kini og dalag. Pagpahanas: Pag-ila sa kuwadrado nga mga butang 122
Trayanggulo nga mga Butang Asa niana sa mga butang sa hulagway nga trayanggulo ang porma? Kolori kini og asul. Pagpahanas: Pag-ila sa trayanggulo og porma sa mga butang 123
Rektanggulo nga mga Butang Asa niana sa mga butang nga anaa sa hulagway ang rektanggulo og porma? Kolori kini og lunhaw. Pagpahanas: Pag-ila sa rektanggulo og porma nga mga butang 124
Parehas og Porma Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Isumpay pinaagi sa linya ang mga butang nga pareho ang ilang porma. Pagpahanas: Pag-ila sa mga butang nga parehas og porma 125
Porma nga Nalahi sa Pundok Tan-awa ug ilha ang mga hulagway nga anaa sulod sa kahon. Asa niana sa mga porma ang nalahi? Markahi kini og ekis (X). Pagpahanas: Pag-ila sa nalahing porma sa pundok 126
Ang mga Panimati Tan-awa ang mga hulagway nga bahin sa lawas sa tawo nga anaa sa Han-ay A. Isumpay kini sa mga panimati nga anaa sa Han-ay B. Pagpahanas: Pagsulti sa mga gamit sa lima ka panimati 127
Markahi og ekis (X) ang bahin sa lawas nga mahimo sa buluhaton nga gipakita sa hulagway. Pagpahanas: Pagsulti sa mga gamit sa panimati 128
Hamis ug Sapnot Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Lingini (O) ang mga butang nga hamis. Ikahon () ang mga butang nga sapnot. Pagpahanas: Pagbatbat sa nagkalain-laing butang nga hamis ug sapnot 129
Numero Pagpahanas: Pagbasa ug pagsulat sa numero 3 130
Paglimpiyo sa Kaugalingon Tan-awa ug ilha ang mga hulagway. Isulat ang tsek () sa hulagway nga nagpakita kung unsaon paglimpiyo ang kaugalingon. Pagpahanas: Pagpakita sa hustong paagi sa paglimpiyo sa kaugalingon 131
Mga Butang Gamit sa Pagpanglimpiyo sa Kaugalingon Sabta ang mga hulagway. Lingini (O) ang butang nga gikinahanglan sa paglimpiyo sa kaugalingon. Pagpahanas: Pag-ila sa mga butang nga gikinanghalan sa paglimpiyo sa kaugalingon 132
Tan-awa ang mga hulagway nga anaa sa mga han-ay. Isulat ang tsek () sa hulagway nga nagpakita kung unsaon pagdaginot sa mga butang sa pagpanglimpiyo sa kaugalingon. Pagpahanas: Pagdaginot sa mga butang nga gikinahanglan sa pagpanglimpiyo sa kaugalingon 133
Pagpanglimpiyo ug Pagpanghapsay sa Kaugalingon Sabta ang mga hulagway. Kanunay ba kini nimo gibuhat? Isulat ang tsek () sa kahon ang imong tubag. Pagpahanas: Pagpanglimpiyo ug pagpanghapsay sa kaugalingon 134
Tan-awa ug sabta ang mga hulagway. Imo ba kining gibuhat? Isulat ang tsek () sa kahon alang sa imong tubag. Pagpahanas: Pagpanglimpiyo ug pagpanghapsay sa kaugalingon 135
Ang mga Letra Mga Letra sa Alpabeto Asa niana sa mga letra nga husto ang pagkahan-ay? Lingini (O) kini. 1. ABD CBA 2. KLM QRP 3. DEF KJI 4. TVU PQR 5. GAB XYZ Pagpahanas: Pag-ila sa hustong pagkahan-ay sa mga letra sa alpabeto 136 ABC ZYX LNM FVR NLP
Ikahon () ang sunod nga dakong letra. 1. A B C __ D R S 2. H I J __ P K M 3. L M N __ M O P 4. V W X __ T Y Z 5. F G H __ E F I Ikahon () ang sunod nga gamay nga letra. 1. b c d __ e i u 2. k l m __ o n p 3. r s t __ u v w 4. f g h __ j k i 5. p q r __ t u s Pagpahanas: Pag-ila sa hustong pagkahan-ay sa mga dako ug gagmay nga letra sa alpabet 137