Pangalagaan ang inyong pera Iwasang maging biktima ng pandaraya at panloloko
Marahil ay narinig na ninyo ang kasabihang "Kung ang isang bagay ay hitik sa katangian upang maging makatotohanan, maaring totoo nga ito." Ito ay isang magandang payo. Nguni't paano mo malalaman kung totoo nga ang mga sinasabi upang ito ay maging makatotohanan? Alalahanin natin, ang tangkang panloloko ay dapat maging kapani‑paniwala upang maging matagumpay at makapam‑biktima. Ang "Canadian Securities Administrators (CSA)" ay bumuo ng isang gabay upang matulungan kayo na maging pamilyar at makaiwas sa mga panloloko at pandaraya. Ang aming mga kasapi ay kinabibilangan ng 13 "securities regulators" na nagmula sa ibat‑ibang probinsiya at mga nasasakupang lugar ng Canada. Kung kayo ay may katanungan o nais ninyo ng karagdagang kaalaman, makipag‑ugnayan lamang sa inyong lokal na securities regulator na nakalista sa likod na pabalat. Nilalaman Ikaw ba ay nanganganib na maloko? Papaano kayo maaring lapitan ng manloloko Mga uri ng panloloko at pandaraya sa negosyo Listahan ng mga panloloko sa pamumuhunan Pangalagaan ang inyong pera Alamin kung saan maaaring humingi ng tulong 2 3 5 8 9 12 1
2 Ikaw ba ay nanganganib na mabiktima ng panloloko? Walang tinatawag na kauri ang maaaring maging biktima ng panloloko. Ang mga propesyonal na manloloko ay nagpupunta kung saan mayroong pera. Ang ibig sabihin, kung mayroon kayong salapi na maaaring ilagak bilang puhunan, ikaw ay maaaring maging biktima ng panloloko. Ang mga panlolokong matagumpay na naisagawa ay itinayo sa pamamagitan ng pagtitiwala. Inuumpisahan ng mga manloloko ang kanilang operasyon sa pamamagitan ng mga simpleng tanong ukol sa inyong kalusugan, pamilya o kaya ay libangan. Halimbawa, kapag nalaman ng manloloko na ikaw ay may pangamba na baka hindi sasapat ang iyong naitabing pera para sa iyong pagtanda, ang kalagayan mong iyan ay gagawin nilang tulay upang maipasok ang kanilang mungkahi na ipagkatiwala mo sa kanila ang inyong pera. Hindi kinakailangang maging mayaman upang mabiktima ng panloloko Ang ikatlong bahagi ng mga nabiktima ng panloloko ay sa halagang kulang sa $1,000. May 27% naman ang naloko sa halagang nasa pagitan ng $1,000 at $5,0001. Kahit ano pa man ang halaga, napakahirap o hindi na mababawi kailanman ang inyong pera kapag napasakamay na ito ng manloloko. 1 Canadian Securities Administrators. October 2007. 2007 CSA Investor Study: Understanding the Social Impact of Investment Fraud. (Pag‑aaral sa Epektong Panlipunan ng Panloloko sa Pamumuhunan)
Papaano kayo lalapitan Naririto ang mga pangkaraniwang paraan kung paano nagagawa ng manloloko na kayo ay papaniwalain upang makuha ang inyong pera. Sa pamamagitan ng pangkat o grupong inyong kinabibilangan Ang ugnayang panloloko ay isang uri ng pandaraya na pinupuntirya ang mga grupo na katulad ng pangkat pang‑relihiyon, grupo ng matatanda, pangkat ng mga katutubo, o mga samahang pampubliko. Ang manloloko ay maaaring kasapi ng pangkat o may kakilala sa loob ng grupo. Ang mga ganitong uri ng panloloko ay karaniwang nagtatagumpay sapagkat hindi kadalasang pinagdududahan ang manloloko dahil ito ay kakilala nila. Ang isang karaniwang uri ng ugnayang panloloko ay ang tinatawag na piramide (o Ponzi). Ang mga mamumuhunan ay pinapangakuan ng mataas na tubo mula sa kanilang ilalagak na puhunan. Ang mga naunang mamumuhunan ay mabilis na makakatanggap ng tubo o "interest cheques." Dahilan dito, mas madali silang marahuyo upang muling ilagak ang kanilang natanggap na tubo, o kaya naman ay hikayatin ang kanilang mga kaibigan o kapamilya upang mamuhunan din. Eto ang pandaraya: Ang tubo sa puhunan ay wala naman talaga. Ang ibinayad na tubo o "interest cheques" ay nagmula sa sariling pera ng taong niloko at sa mga puhunang inilagak ng ibang tao. Ang sitwasyon ay tuluyang babagsak kapag nabawasan ang bilang ng mga taong maglalagak ng bagong puhunan. Mga pagsasanay sa pamumuhunan Ang mga pagsasanay o seminar ay isang mabisang paraan upang itaguyod ang isang uri ng pamumuhunan. Ang pamumuhunang itinataguyod ay maaaring hindi isang uri ng panloloko, ngunit ang mga paraan na ginagamit sa pagsasanay ay minsan hindi kanais‑nais. Ang mga tagapagsalita ay karaniwang binabayaran upang sabihin na mataas ang tutubuin ng inyong puhunan. Ngunit hindi nila tutukuyin na ito ay mapanganib o hindi nababagay sa iyo. Ang mga tagapagsalita ay karaniwang mahusay umakit ng mga tao. Gumagamit din sila ng pamimilit upang ikaw ay kaagad maglagak ng puhunan o pipilitin kang kausapin sa mga susunod na pagkakataon. 3
4 Papaano kayo lalapitan E-mail o tawag sa telepono na hindi inaasahan Maraming panloloko ang nagsisimula sa pamamagitan ng "spam e‑mail" na nagpapabatid ng kaunting kaalaman at tumutukoy sa mga mapanganib na pamumuhunan. Maari ring makatanggap ka ng isang tawag sa telepono na magbibigay‑daan upang ikaw ay pumasok sa isang pamumuhunan. Maaaring magtanong ang tumatawag ng mga bagay ukol sa iyong sarili at gamitin ang iyong mga sagot upang maimpluwensiyahan ka. Gumagamit din sila ng pamimilit, tulad ng paulit‑ulit na pagtawag o limitadong alok upang mapilitan ka. Ang negosyo ay tila totoo. Ang tumatawag ay magbibigay pa ng direksiyon sa isang lugar na kilalang maraming negosyo. O kaya naman ay aanyayahan ka na tawagan ang kanilang opisina o bisitahin ang kanilang website. Subalit ang impormasyon sa kanilang website ay kadalasang hindi totoo, at ang direksiyong ibinigay ay isa lamang "post office box." Maging mapanuri sa mga kaalamang nanggaling sa mga hindi inaasahang e‑mail o tawag sa telepono. Mas maganda kung ituturing mo muna itong panloloko hanggat hindi ka pa nakakapagsagawa ng sarili mong pananaliksik.
Mga uri ng panloloko sa pamumuhunan May mga bagong uri ng panloloko na lumalabas araw‑araw. Gayunman, ang karamihan sa mga ito ay hindi kakaiba sa mga pangkaraniwang uri ng panloloko. Exempt securities Ang "exempt securities" ay hindi talaga uri ng panloloko. Ito ay ipinagbibili ng mga kompanyang pinahintulutan ng pamahalaan kahit wala silang inihain na prospektus. Ang panloloko ay karaniwang nagsisimula kapag ikaw ay nakatanggap ng isang hindi inaasahang paanyaya na mamuhunan sa isang negosyong nalalapit nang ialok sa publiko. Sasabihin ng manloloko na ang negosyo ay laan lamang sa mga mayayamang tao, ngunit maaari ka nilang isama kapag ikaw ay lumagda sa ilang papeles. Ang papeles ay karaniwamg nagsasaad ng maling datos ukol sa perang kinikita mo. Ang "exempt securities" ay mapanganib, at maaaring maging dahilan upang maubos lahat ang iyong puhunan. Kung magsisinungaling ka sa halaga ng tunay mong kinikita, ikaw ay sumusuong sa isang panganib na maaaring hindi mo makayanan. Ano ang "prospectus?" Ang isang kompanya ay karaniwamg hinihingang maglabas ng prospektus upang sila ay makapagbenta sa publiko. Ito ay naglalaman ng mga sumusunod tulad ng: salaysay ng pinagmulan ng kompanya at paglalarawan ng kanyang operasyon • paglalarawan ng mga "securities" na kanilang iniaalok listahan ng mga direktor at opisyales • pahayag ng pananalapi ng kompanya • buod ng mga maaaring panganib sa pamumuhunan pahayag kung paano gugugulin ng kompanya ang mga perang nanggaling sa paggbebenta ng "securities" 5
6 Mga uri ng panloloko sa pamumuhunan Pamumuhunan sa pamamagitan ng palitan ng pera ng ibang bansa (forex) Ang uri ng panlolokong ito ay naghahanap ng mabibiktima sa pamamagitan ng mga patalastas sa mga pahayagan o sa internet. Ang mga patalastas ay mukhang totoo at legal, at nag‑aalok ng pagkakataong mamuhunan sa pamamagitan ng palitan ng pera ng ibang bansa (foreign exchange o forex market). Ikaw ay papaniwalain na ang taong hahawak ng iyong puhunan ay may malawak at sapat na karanasan kasabay ng pangakong malaki ang tutubuin ng iyong pera. Ang totoong mangyayari ay hindi naman ilalagak sa puhunan ang inyong pera, kundi ito ay nanakawin ng manloloko. Kung ang pera mo naman ay totoong ginamit sa "forex market," maaaring hindi mo alam na ito ay mapanganib. Alinman, maaaring mawala ang malaking halaga o lahat ng pera mo ay maubos. Pamumuhunan sa ibang bansa (offshore investment) Ito ay isang uri ng pandaraya kung saan ang manloloko ay mangangako ng malaking tubo mula sa puhunang ilalagak mo sa negosyo ng ibang bansa. Karagdagan pa, sasabihin nila na ikaw ay makakaiwas sa pagbabayad ng buwis sa pamamagitan ng ganitong uri ng pamumuhunan. Ang hindi mo nababatid, kapag ang pera mo ay pinuhunan sa ibang bansa at nahawakan ng ibang tao, mahihirapan kang mabawi ito. Ang alok ng mataas na tubo ay kaakibat ng malaking panganib na maubos ang iyong pera. Ang pangakong pag‑iwas sa pagbabayad ng buwis ay maaaring maging dahilan upang singilin ka ng pamahalaan sa buwis na hindi nabayaran, kasama ang tubo at kaukulang kaparusahan. Panloloko sa pensiyon Kung may taong nagsasabi na maaari nilang gawan ng paraan upang makuha ang iyong pensiyon ng walang binabayarang buwis, malamang na ito ay isang uri ng panloloko. Ang pensiyon ay ipinagkakaloob lamang sa tamang edad. May limitasyon din kung magkanong halaga ang maaari mo lang kunin sa loob ng isang taon, at ito ay may karampatang buwis na babayaran. Kung may nagsabi naman na maaari mong kunin ng mas maaga ang iyong pensiyon, mas mabuting makipag‑ugnayan sa taong may kaalaman sa tama at legal na pagbubuwis. Ang "pump and dump" Sa ganitong uri ng panloloko, ikaw ay makakatanggap ng e‑mail o tawag sa telepono na nag‑aalok ng pamumuhunan sa pamamagitan ng mababang halaga ng "stock". Kapag marami na ang nalokong bumili ng kabahagi sa kompanya, natural na tataas ang halaga nito. Kapag umabot na sa pinakamataas na halaga, ipagbibili na ng manloloko ang mga "stocks" na magiging dahilan sa pagbagsak ng halaga nito. Ikaw ay maiiwan na naghahawak ng mga walang halagang papel.
Maaari kang maging biktimang muli Kapag ikaw ay dati nang naging puntirya ng panloloko, maaaring maging target kang muli sa pangalawang pagkakataon. Sa katunayan, 25%2 ng mga naging biktima ng panloloko ay nadayang muli. Ito ay tinatawag na "double‑dipping" o dobleng paglulubog. Ito ay nangyayari kapag: 1. Ang taong nanloko sa iyo ay itinago ang iyong mga personal na datos o ipinagbili ito sa iba. 2. Sa paglipas ng ilang panahon, nakipag‑ugnayang muli ang taong nanloko sa iyo, o isa na namang bagong manloloko ang tatawag sa iyo. 3. Ikaw ay pagsasabihan na ang iyong puhunan ay malapit nang kumita at dumating na ang tamang panahon upang ipagbili mo ang iyong kabahagi (shares) sa kompanya. Subalit bago ang lahat, ikaw ay kinakailangang magbitaw ng bayad‑transaksyon o buwis. Ang halagang ito ay malaking bahagi ng puhunang iyong inilagak. Kung ganito ang kundisyon, malamang na isang panloloko ang naunang pangyayari. Hindi ka dapat magpadalang muli ng pera. Ipagbigay alam sa mga pulis o sa inyong lokal na "securities regulator" na nakasulat sa likod ng pabalat. 2 Canadian Securities Administrators. October 2007. 2007 CSA Investor Study: Understanding the Social Impact of Investment Fraud. 7
8 Listahan ng mga panloloko sa pamumuhunan Ang karamihan sa mga nagaganap na panloloko ay may mga palatandaan na madali mong mapapansin. Bago ka pumasok sa pamumuhunan, tanungin mo muna ang sarili mo ng mga sumusunod: 1. Ikaw ba ay pinangakuan ng mataas na tubo sa isang pamumuhunan na may kalakip na mababang panganib? Ang isang mahalagang kalakaran ng pamumuhunan ay nagsasaad na ang mataas na tubo ay may kaakibat na malaking panganib. Sa ibang salita, kapag mas malaki ang iyong inaasahang tubo, mas malaki rin ang panganib na malaki ang mawala o lahat mawala ang iyong puhunan. Y 2. Sapat ba ang panahong ibinigay upang ikaw ay makapagpasya? Hindi ka dapat makaramdam ng pamimilit sa agarang paglalagak ng iyong puhunan. Kung makakarinig ka ng mga salitang "magpasya agad," "minsan lang na pagkakataon," o "bumili na ngayon bago mahuli ang lahat," malamang ay may itinatagong hindi maganda ang iyong kausap na tao. Y 3. Ipinabatid ba sa iyo ang mapagtitiwalaan o "panloob" na kaalaman? Ang manloloko ay maaaring magsabi na may nalalaman siyang datos ng kompanya na hindi nababatid ng iba. Wala ka sa posisyon upang alamin kung totoo nga ito. At kung sakaling ito ay may katotohanan, ang paggamit ng mga panloob na datos ng kompanya ay ipinagbabawal sa Canada. Y 4. Maaari mo bang malaman ang legalidad ng nasabing pamumuhunan mula sa isang mapagkakatiwalaang tao? Kung ang alok ng pamumuhunan ay hindi mo inaasahan, makabubuting humingi ka ng pangalawang kuro‑kuro mula sa isang pinansiyal na tagapayo, abogado, o sa isang rehistradong accountant. Y 5. Rehistrado ba ang taong nakipag-ugnayan sa iyo? Ang sinumang nagbebenta o nag‑aalok ng pangangapital ay kinakailangang rehistrado o may karapatang pahintulot na hindi magparehistro. Maaari mong kontakin ang iyong lokal na "securities regulator" na nakalista sa likod na pabalat upang malaman kung ang taong kausap mo ay rehistrado. Y 5. Rehistrado ba ang taong nakipag-ugnayan sa iyo? Ang sinumang nagbebenta o nag‑aalok ng pangangapital ay kinakailangang rehistrado o may karapatang pahintulot na hindi magparehistro. Maaari mong kontakin ang iyong lokal na "securities regulator" na nakalista sa likod na pabalat upang malaman kung ang taong kausap mo ay rehistrado. Y Kung sa palagay mo ay isa itong panloloko Huwag kang mag‑atubiling tumanggi. Ibaba mo ang telepono, burahin ang e‑mail o umalis ka na lang. N N N N
Pangalagaan ang iyong pera Nabasa mo na ang mga dapat tandaan ukol sa mga panloloko at pandaraya. Ang pinakamabisang paraan upang pangalagaan ang iyong pera ay ang pagkakaroon ng sapat na kaalaman bilang isang mamumuhunan. Alamin ang iyong mga layunin sa pamumuhunan Kung ikaw ay may balaking pinansyal, nararapat lamang na pumili ka ng angkop na paglalagakan ng iyong pera. Bago ka mamuhunan, gumawa muna ng mga pansariling layunin kung bakit nais mong pumasok sa pangangapital. Isulat ang mga nais mong maisakatuparan at kung kailan mo ito gustong makamit. Isunod mo ang paglilimi kung anong antas ng panganib maaari mong dalahin ang iyong pera. Ang "Your investment planning worksheet" ay makatutulong upang mapagtanto mo ang antas ng iyong pananalapi at kung papaano mo hahanapin ang pera na gagamitin para sa katuparan ng iyong mga layunin. Kapag may nakahanda ka nang layunin at may pasya ka na kung anong antas ng panganib ang iyong kayang suungin, paglaanan mo ng panahon na matutunan ang mga ibat‑ibang uri ng pamumuhunan. Mahalagang magkaroon ka ng kamalayan sa halaga ng tubo na maaari mong asahan para sa katumbas na antas ng panganib. Ito ay makatutulong upang mabatid mo ang uri ng pamumuhunan na akma upang makamit mo ang iyong layunin. Makipag‑usap ka sa isang tagapayong pinansyal kung nangangailangan ka ng karagdagang payo. Alamin mo kung ano ang iyong pupuhunanan Alamin mo ang mga dapat mabatid para sa balak mong paglagakan ng kapital. Magbasa ka ng mga papeles sa pananalapi katulad ng prospektus at pinansiyal na dokumento. Maglaan ka rin ng panahon upang basahin ang mga sumusunod: • ulat ng mga manunuri • mga pahayagan at website sa pananalapi • mga pinansiyal na balita mula sa mga grupong mamumuhunan Maaari kang makakuha ng mga mahahalagang kaalaman mula sa mga nasabing babasahin, subalit tandaan mo na ang lahat ng ito ay bahagi lamang ng malaking larawan ng isang kompanya. Maging mapanuri sa mga binabasa mo at maghanap ka ng iba pang pagkunan ng impormasyon. Maaari ka ring makipag‑usap sa isang tagapayong pinansyal para sa pangalawang opinyon. 9
10 Pangalagaan ang iyong pera Hindi ka dapat mamuhunan sa isang bagay na hindi mo lubos na naiintindihan. Maglaan ka ng sapat na panahon upang makapagpasya at huwag kang lalagda sa anumang papeles na hindi mo lubos na binasa. Kilalanin ang kausap mong tao Ang sinumang mag‑aalok sa iyo na pumasok o magbibigay ng payo ukol sa pamumuhunan ay nararapat na rehistrado o may pahintulot na hindi magpa‑rehistro. Kinakailangan ding tanungin ka ng ukol sa iyong kalagayang pananalapi, layunin sa pagpasok sa pangangapital, kaalaman, karanasan at antas ng kayang panganib. Ang pagkilala ng kliyente ay mahalaga upang mabatid ang angkop na pamumuhunan para sa iyo. Alamin kung sino ang dapat hingan ng tulong Ang mga "securities regulators" ang namamahala sa mga merkadong pang‑kapital ng buong Canada at tumatayong mga tagapayo sa pagbebenta at pamamahala ng puhunan. Nagsisikap kaming pangalagaan ang mga mamumuhunan laban sa mga manloloko habang nangangasiwa sa isang pantay at magandang pamilihan Maaari kang makipag‑ugnayan sa iyong lokal na "securities regulator" upang malaman kung ang isang tao o ang kanyang kompanya ay rehistrado o kaya ay napatawan na ng pang‑disiplinang aksyon. Ang "Investments at a glance guide" ng CSA ay makatutulong upang matutunan mo ang ibat‑ibang uri ng pamumuhunan at kung papaano ito ginagawa.
Kung kayo ay may reklamo Kung sa paniniwala mo ay hindi lubos na ginagawa ng iyong tagapayo ang mga bagay na para sa ikabubuti mo, maaari kang magsampa ng reklamo o kaya ay magpasyang maghanap ng ibang tagapayo. Naririto ang mga hakbang kung papaano magsampa ng reklamo: 1. Magsimula sa iyong tagapayo o sa kanyang kompanya. Maging malinaw kung ano ang hindi wastong nangyari at kung kalian ito naganap. Banggitin ang nais mong maging resulta ng reklamo (halimbawa ay ang paghingi ng paumanhin, pagwawasto ng iyong tala ng pananalapi, o pagbabalik ng iyong pera). Gamitin ang "When Your Adviser Calls, Take notes!" na papel upang itala ang mga detalye ng mga pulong o tawag ng iyong tagapayo o kanyang kumpanya. Kung hindi ka nasiyahan 2. Magtanong ng ukol sa proseso ng pagrereklamo sa kompanya. Sundan ang mga mungkahing hakbang. Maaaring maging dahilan ito upang makipagtalastasan sa tagapamahala ng kompanya o ang kanilang tagapagpatupad na sangay. Isulat ang iyong reklamo. Sikaping maitala kung sino ang taong inyong nakausap at kung ano ang pinag‑usapan. Kung hindi ito magkaroon ng resulta 3. Makipag‑alam sa iyong lokal na "securities regulator." Sila ay makapagbibigay ng iba pang hakbangin ayon sa uri ng iyong reklamo. Kadalasan ay uunahin mo muna ang proseso ng kompanya. Maaari ring makipag‑ugnayan sa isang abogado upang malaman mo ang iyong mga karapatan at iba pang maaaring gawin. 11
12 Alamin kung saan hihingi ng tulong Ang aming walang bayad at tuwirang gabay ay makatutulong upang mas matutunan mo ang nauukol sa pamumuhunan, kung papaano ito isinasagawa ng wasto, at ang paraan ng pagpili ng tagapayo. Ito ay makukuha sa website ng "Canadian Securities Administrators" sa o sa pakikipag‑ugnayan sa iyong lokal na "securities regulator." Batayan ng pamumuhunan: Ang panimula Ang iyong talaan ng pagpaplano ng pamumuhunan Isang sulyap sa pamumuhunan Ugnayang gawain sa tagapayong pinansiyal "When Your Adviser Calls, Take notes!" papel sulatan Pag-unawa sa damayang laang gugulin Kasapi ng "Canadian Securities Administrators" Alberta Securities Commission (403) 297‑6454 1‑877‑355‑4488 Northwest Territories Registrar of Securities (867) 920‑3318 British Columbia Securities Commission investright.org (604) 899‑6854 or 1‑800‑373‑6393 (toll‑free across Canada) Nova Scotia Securities Commission nssc.novascotia.ca (902) 424‑2499 1‑855‑424‑2499 Manitoba Securities Commission msc.gov.mb.ca (204) 945‑2548 1‑800‑655‑5244 (MB only) Financial and Consumer Affairs Authority of Saskatchewan sfsc.gov.sk.ca (306) 787‑5645 Financial and Consumer Services Commission fcnb.ca (506) 658‑3060 1‑866‑933‑2222 (NB only) Financial Services Regulation Division Service Newfoundland servicenl.gov.nl.ca (709) 729‑4189 Nunavut Registrar of Securities (867) 975‑6588 Ontario Securities Commission osc.gov.on.ca (416) 593‑8314 1‑877‑785‑1555 Prince Edward Island Office of the Attorney General gov.pe.ca/securities (902) 368‑6288 Autorité des marchés financiers (Québec) lautorite.qc.ca 1‑877‑525‑0337 Yukon Registrar of Securities (867) 667‑5466 1‑800‑661‑0408
June /12
"Canadian Securities Administrators" Ang "Securities regulators" mula sa bawat probinsiya at nasasakupang lugar ay nagtulong upang buuin ang "Canadian Securities Administrators," o CSA. Ang CSA ay ang pangunahing namamahala upang payabungin ang isang maayos na pagtalakay sa mga patakaran ng "securities" sa buong bansa.


Tentative date & day of demo teaching Pamantayang Pangnilalaman Pamantayan sa Pagganap Kasanayang Pampagkatuto Mga Layunin DLC No. & Statement: a. b. c. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Paksa DLC A & Statement: December 7, 2023 (Thursday) Face to Face Banghay Aralin sa Edukasyon sa Pagpapahalaga 9 Lesson Plan in Values Education 9 Unang Markahan First Quarter Retirva, Bernadette Joy D. Timcang, Mary Joy Natututuhan ng mag-aaral ang pag-unawa sa sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen. Naisasagawa ng mag-aaral ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen upang malinang ang pagiging mapanagutan Naisasabuhay ang pagiging mapanagutan sa pamamagitan ng pagtalima sa mga netiquette o alituntunin ng pakikipag-ugnayan sa social media a. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen b. Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media c. Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Sa pagtatapos ng klase, ang mga mag-aaral ay inaasahan na: a. Pangkabatiran: Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa Pagiging Mabuting Digital Citizen; b. Pandamdamin: (Mapanagutan) Nakakapagbahagi ng sariling kamalayan sa pagiging mapanagutang sa social media; at c. Saykomotor: Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen. Pagiging Mabuting Digital Citizen Feedback 1
a. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Pagpapahalaga (Dimension) Sanggunian (in APA 7th edition format, indentation) ools/apa-citation-genera tor Mapanagutan (Moral Dimension) 1. Digital Citizenship & Ethics. (2020, October 5). Let's Talk Science. certain%20ways. 2. Good Vs. Bad Cyber Citizens: 7 Ways To Know If You're Good, Vs. Bad? | 2023. (2022, October 17). Cybercitizen.org. izen/ 3. Grossel, S. (2020, October 6). Your guide to being a good digital citizen. Temple Now | News.temple.edu. zenship-0 4. Lerona, K. (2016, October 23). Ano nga ba ang tamang paraan ng pag-gamit ng social media? Medium. 1df 5. Microsoft. (n.d.). Digital Safety Essentials - Being a good digital citizen. Retrieved November 24, 2023, from en-ph/home/digital-citizenship 6. TalaSalitaan. (2020, February 19). TalaSalitaan. Number of mistakes: 1 2
Mga Kagamitan Pangalan at Larawan ng Guro Panlinang Na Gawain Traditional Instructional Materials 1. Visual Aids 2. Whiteboard marker/ Chalk 3. Handouts 4. Worksheets 5. Laptop 6. Projector/Television Digital Instructional Materials 1. WordWall 2. Piktochart 3. Canva 4. Genially 5. Dotstorming 6. Bookwidgets 7. Wepik 8. Visme (Ilang minuto: 5) Stratehiya:Tableau Pamagat movements ng aktibidad: Isa pa, with Panuto: Bilang pangkat, bubunot ng salita na may kinalaman sa paksang tatalakayin. Ipapakita ang paksa na ito sa pamamagitan ng pagbuo ng "moving tableau o ulit-ulit galaw" at pag narining ang salitang "freeze" ay hihinto ang pangkat sa pag galaw. Inaasahan na pagtapos ng gawain ang sasagutin ang gabay na tanong. Mga paksa para sa Tableau: - -
Pag papahalaga sa online privacy Pag papahalaga sa "online etiquette" Pag gamit ng tama sa iba't ibang social media platform Pag iwas sa pagkalat na mga pekeng balita. Mga Gabay na Tanong: 1. Ano ang mga galaw na ipinakita sa gawain? 2. Anong mensahe ang nais ipakita sa nagawang aktibidad? 3. Sa iyong palagay ano ang kaugnayan nito sa talakayan ? Technology Integration App/Tool: WordWall Link: .net/resource/64 905629 Logo: Description: Pinapayagan ng Wordwall.net ang mga guro na lumikha ng mga interactive na laro at mga na naka-print materyales para sa kanilang mga mag-aaral. Ilalagay lang ng mga guro ang nilang gusto at content ino-automate namin ang iba. Number of mistakes: 6 3
ACTIVITY Pangunahing Gawain DLC A & Statement: a. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen; (Ilang minuto: 7) Dulog: Moral Development Stratehiya: Small group discussion Pamagat ng gawain: What's on your mind? " Ano ang masasabi mo sa mga taong ginagamit ang digital world bilang "advantages" para makapanakit ng ibang tao? Panuto: Ang klase ay mahahati sa dalawang grupo na kung saan ibabahagi ang kanilang kaalaman tungkol sa pagksa sa pamamagitan ng pagkakaroon ng maliit na talakayan ng pangkat. Matapos ito, ay ibabahagi ang kanilang napagusapan sa buong klase. Picture: Technology Integration App/Tool: Canva Link: DAF1v7jNmxU /OGboZs5rr3ey eJ4gsGMHZg/e dit?utm_content =DAF1v7jNmx U&utm_campai gn=designshare &utm_medium =link2&utm_so urce=sharebutto n Logo: Description: Ang Canva ay isang online na design graphic platform na ginagamit para ng gumawa social media graphics at mga presentasyon. Inihayag ng na kumpanya nilalayon nitong makipagkumpit ensya sa Google at Microsoft sa ng kategorya software ng opisina sa mga ng produkto Number of mistakes: 7 4
ANALYSIS Mga Katanungan (six) DLC a, b, & c & Statement:
a. b. c. Naisasabuhay ang pagiging mapanagutan sa pamamagitan ng pagtalima sa mga netiquette o alituntunin ng pakikipag-ugnayan sa social media Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen website whiteboard. at Picture: (Ilang minuto: 4) 1. Ano ang iyong natuklasan sa gawain? (C) 2. Maglahad ng iyong isinaalang-alang sa pagbibigay ng katwiran? (C) Technology Integration 3. Ano ang naramdaman mo habang tinitimbang ang iyong sagot sa sitwasyon? (A) 4. Ano ang tumatak na pagpapahalaga ang iyong natutunan sa aktibidad? ( C ) - MAPANAGUTAN App/Tool: Piktochart Link: tput/2fdf8f7a57 d1-sop-process 5. Sa iyong palagay bakit mahalaga na matutunan isang pagiging ang pamanagutang digital citizen? (A) 6. Bilang isang mag-aaral, Paano mo maibabahagi isang pagiging responsableng "digital citizen"? (B) ang Logo: 6. Bilang isang mag-aaral, Paano mo maibabahagi isang pagiging responsableng "digital citizen"? (B) ang Logo: Description: Ang Piktochart ay isang web-based na graphic design tool at infographic maker Picture: Number of mistakes: 10 5
Pangalan at Larawan ng Guro ABSTRACTION Pagtatalakay DLC a, b, & c & Statement: ● Naisasabuhay ang pagiging mapanagutan sa pamamagitan ng pagtalima sa mga netiquette o alituntunin ng pakikipag-ugnayan sa social media a. b. c. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen (Ilang minuto: 20) Outline 1 Kahulugan ng isang mabuting digital citizen Mga katangian ng isang mabuting digital citizen Paraan kung paano maging isang mabuting Digital Citizen Pagiging Mapanagutan sa Social Media Nilalaman: Kahulugan ng isang mabuting digital citizen. Ang isang digital citizen ay tumutukoy bilang isang taong regular na gumagamit ng internet (Demmler). Ang Mabuting Digital Citizen ay sumusunod sa batas ng internet at hindi kailanman ginagamit ito para saktan ang iba, magnakaw ng mga bagay, o lumabag sa batas. Mga katangian ng isang mabuting digital citizen A. May respeto sa iba - Ang isang mabuting digital citizen ay tinatrato ang iba at nang may paggalang online. Iniiwasan nilang magpakalat ng mga tsismis o gumawa ng masasakit na gawain tulad ng pananakot at bullying. kabaitan sa B. Responsable - Ang mabuting digital citizen ay responsable sa kanilang mga aksyon online at may nang kakayahang ang maayos gamitin wasto at Technology Integration App/Tool: Genially Link: ial.ly/6569e6c9 17a44400148e7 cae/presentation -essential-prese ntation Logo: Description: Ang Genially ay online isang na platform nagbibigay ng mga tool para sa ng paglikha interactive na mga presentasyon, at infographic, ibang uri iba't ng na digital materyales. Picture: Number of mistakes: 3 6
teknolohiya platform. at online C. May pananagutan - Ang mabuting digital citizen ay handang umamin kapag sila ay nagkamali at aktibong nagtatrabaho upang malutas ang anumang mga isyu o pinsalang dulot ng kanilang mga aksyon. Sila ay handa ring magsalita at ipagtanggol na maaaring ang iba na online sa nahaharap panliligalig o pambu-bully. Paraan kung paano maging isang mabuting Digital Citizen A. Isabuhay ang ginintuang tuntunin Palaging iisipin ang mga katagang "Huwag mong gawin sa iba ang ayaw mong iyo" iba gawin (Confucius) bago gumawa ng mga desisyon o aksyon. B. Mag-isip muna bago mag-post
ng sa Titigil at mag-isip muna bago sagutin ang mga isyung hindi sinasang-ayunan. Huwag iyong hayaan emosyon ang kumontrol sa iyo Hindi (Sobolesky). magpo-post o magpapadala ng anumang makakasakit o panganib sa kaligtasan ko o ng kapwa. na ang C. Protektahan at palitan ang iyong mga password nang regular Ang pagprotekta sa iyong mga password at ang madalas na pag-update sa mga ito ay nagpapahirap sa mga hacker na mahanap o ma-access ang iyong impormasyon. D. I-report ang mga ilegal na Aktibidad at hindi magandang pag-uugali Mag-ulat ng kahina-hinalang cyberbullying aktibidad at upang maiwasan ang higit pang mga kaso na mangyari sa hinaharap. Kung makakita sa ka cyberbullying, dapat mong iulat kaagad ang kanilang account. taong sangkot ng Pagiging Mapanagutan sa Social Media Ano ang ibig sabihin ng mapanagutan? na 7
APPLICATION Paglalapat DLC C & Statement: c. Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen.
Ito ay tumutukoy sa isang taong handang panindigan ang tungkulin nakaatang o ipinagkaloob sa kanya. May kahandaan din ang taong ito na ay kung sa tumanggap ng kanyang mga o pagkukulang na nagawa, sa pagtupad ng tungkulin. sakaling magkamali kaparusahan pagkakasala Pagiging Mapanagutan sa Social Media Tandaan na ang social media at ang internet ay isang publikong lugar - Ugaliing basahin nang buo at maigi article bago nilalaman ang magkomento o magshare ng Maging responsable at mapanagutan sa lahat nang oras (Ilang minuto: 5) Stratehiya: Pagsulat ng Journal Pamagat ng aktibidad: Pag-unlad ng Kamalayan sa Pagiging Mabuting Digital Citizen Pagsulatin ng isang talatang journal na binubuo ng lima hanggang sampung (5-10) pangungusap ang mga mag-aaral tungkol sa kanilang mga sariling saloobin at paraan hinggil sa pagpapaunlad ng kanilang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen. Gamit ang gabay na tanong sa ibaba Gabay na tanong: 1. Ano ang mga pangarap mo para sa iyong sarili bilang isang mabuting digital citizen? Rubrik: Halimbawa: Technology Integration App/Tool: Dotstorming Note: Link: 1aaf814e6e0592 05e1d3 Logo: Description: Ang Dotstorming ay libreng isang tool sa para collaborative na brainstorming at para sa pagboto sa mga ideya na ibinabahagi ng sa mga tao board. isang kang Maaari ng maglagay mga sa card topics board na may mga ideya o na opsyon maaaring pagbotohan ng mga tao. Gayundin, Number of mistakes: 6 8
ASSESSMENT Pagsusulit OUTLINE: 1. Kahulugan ng isang mabuting digital citizen. 2. Mga katangian ng mabuting digital citizen isang 3. Paraan kung paano maging isang mabuting Digital Citizen 4. Mga pagiging mapanagutan na Digital Citizen hamon sa (Ilang minuto: 5) A. Multiple Choice Panuto: Basahin ang bawat bilang. Piliin at bilugan ang titik ng tamang sagot. 1. Aling uri ng mamamayan ang tumutukoy sa isang indibidwal na kabahagi ng online na komunidad? Nanung uri ning mamamayan ing tutukoy keng metung a tao na kabahagi ya keng komunidad ning online a. Digital b. Ethical c. Moral d. Social 2. Alin sa mga sumusunod ang nagpapakita ng paggawa ng "ginintuang tuntunin" sa online na komunidad? King nanung paralan apakit ing peg gawa ning ginintuang tuntunin king komunidad ning online? a. Nagpost ka ng meme sa social media dahil natuwa ka at may kahalintulad ito sa iyong kaibigan. b. Nakita mo na ang iyong kaibigan ay inaaway sa social media at nagpasya kang ipagtanggol siya. c. Nagpost ng fake news ang iyong kaibigan, kaya mayroong iba't ng ibang mga board collage, (isang voting isang board, at isang pader). uri Picture: Technology Integration App/Tool: Bookwidgets Link: play/3-343vxo-i QAEg6Tr6gAA A/YEZHSYB/a ssessment?teach er_id=48313694 80372224 Note: Pindutin ang arrow sa kanang bahagi sa ibaba upang lumipat sa ibang pahina. Logo: Description: Ang BookWidgets ay isang online plataporma na na nagbibigay ng mga digital na worksheet at interactive na pagsasanay para sa mga guro at mag-aaral. Picture: Number of mistakes: 3 9
binahagian mo siya ng tamang impormasyon. d. Hindi mo itinuloy ang plano na i-post ang kagalit mong kamag-aral sa social media dahil iniisip mo ang nararamdaman mo kapag sa iyo ginawa ito. 3. Ikaw ay nakakita ng masamang komento sa facebook tungkol sa pangmamaliit sa isang grupo ng tao. Bilang isang responsableng digital citizen ano ang gagawin mo? Menakit kang e masanting a commento king Facebook tungkol king pangmalati da reng metung a grupo ning tao. Bilang metung a responsableng digital citizen nanung gawan mo? a. Gumamit ng ibang account para mag-comment nang parehong komento. b. Magcomment na mali ang kanilang ginagawa at isumbong sa awtoridad. c. I-report ang post at mga masasamang komento sa platform para maaksyunan agad. d. Wag nalang pansinin ang negatibong komento, hindi ka naman ang nasasaktan sa sinasabi nila. 4. Ano-anong mga paraan ang nagpapakita ng katangian ng isang mabuting digital citizen? Nanu nanu la reng papakit a katangian ning isang mayap a digital citizen I. Si Mike ay tinatrato ang lahat sa social media gaya ng gusto niyang itrato sa kaniya ng iba. 10
II. III. aksidenteng Si Mia pekeng ng nakapagpost balita, matapaang niyang pinanagutan at hinarap ang kinahinatnan ng pangyayari. Si Ana ay nagpopost sa social media ng mga bagay na ginagawa niya ganoon din ang mga tao o pangyayaring ayaw niya. a. b. c. d. ay I at II I at III II at III I, II, at III 5. Ano-ano ang nagpapakita ng isang mabuting digital citizen? Nanu la ring papakit keng mayap a digital citizen? I. II. III. IV. Si Millie ay nag-accept ng friend request mula sa hindi kilalang tao sa Facebook dahil marami itong friends at followers. Si Bianca, bilang advocate ng equality, nagbigay ng edukasyon sa isang nag-post ng masamang bagay laban sa marginalized group sa paraang pribado at maayos. Si Diego ay alam na ang kaibigan ay nagpo-post ng memes na maaaring maka-offend, pero irerepost pa rin niya dahil ito ay nakakatawa. Si Elena, nang makita ang post na naglalaman ng masamang komento tungkol sa kanyang kasarian, ay agad niya itong ni-report sa platform. a. b. c. d. II lamang II at IV II at III I, III, at IV Tamang Sagot: 1. c 2. d 3. c 4. a 5. b B. Sanaysay: Tanong Bilang 1: Pagsulatin ng isang talatang binubuo ng lima hanggang sampung (5-10) pangungusap ang mga mag-aaral tungkol sa katanungan na, "Ano ang mga paraan na maaaring gawin ng isang tao 11
upang maipakita na siya ay isang mabuting digital citizen?" Inaasahang Sagot: Ang mga paraan upang maipakita ng isang indibidwal sa social media na siya ay mabuting digital citizen, dapat siya ay nag-iisip ng kritikal at pinag-iisipang mabuti ang kaniyang ipopost. Sa paggamit ng online platforms, mahalaga ang tanong sa sarili kung ang sasabihin ay personal, maging sa iba't ibang sitwasyon tulad ng pulong, klase, o pakikipag-chat. Sunod ay, hindi rin dapat nagpopost ng labis na personal na impormasyon. Mahalaga rin na may alam sa pagseset ng privacy para maprotektahan ang sarili pati na rin ang social media account. Higit pa rito, palitan at protektahan ang mga password nang regular upang mapanatili ang seguridad ng iyong impormasyon. Rubrik: Tanong Bilang 2: Pagsulatin ng sanaysay ang mga mag-aaral tungkol sa personal na karanasan sa pagiging may pananagutan na digital citizen. Inaasahang Sagot: Sa paglipas ng mga araw, lalong lumalim ang aking pag-unawa sa kahalagahan ng pagiging isang may pananagutan na digital citizen. Sa pagitan ng paggamit ng social media, at na pang-araw-araw na pakikipag-ugnayan sa online na mundo, ako ay naging bahagi ng isang malawak na na nagsusulong ng maayos at maayos na pakikipag-ugnayan sa digital na espasyo. online edukasyon, komunidad Isa sa mga pangunahing aspeto ng pagiging may pananagutan online ay ang pag-iingat sa mga impormasyon na aking ibinabahagi. ay Bilang isang digital citizen, ako 12
Takdang-Aralin DLC a, b, & c & Statement: ● Naisasabuhay ang pagiging mapanagutan sa pamamagitan ng pagtalima sa mga netiquette o alituntunin ng pakikipag-ugnayan sa social media a. b. c. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen natutunan ang halaga ng pagsusuri bago mag-post o mag-share ng kahit anong nilalaman. Maaaring magkaruon ng malawakang epekto ang isang simpleng ng post, positibong o negatibong kahulugan. Ang aking personal na prinsipyo ay palaging may kasamang pagtanaw sa respeto at pag-unawa ito'y nagiging batayan ko sa sa iba, at anumang aking ginagawang online na gawain. at ito'y maaaring magdala Rubrik: (Ilang minuto: 2) Stratehiya: Advocacy Posting Panuto: Ang mag-aaral ay gagawa ng isang "advocacy posting" na nagpapakita ng isang responsable digital citizen.Maaari nila itong ipost sa kahit anong social media platform na may hashtag na at mabuting #AkoayIsangResponsablengDC Rubrik: Criteria Deskrip syon Punt os Komento Originality: 50% Ang advoca cy posting ay sariling gawa at hindi ito makikit a sa internet Technology Integration App/Tool: Wepik Link: m/share/322c98 f3-a3aa-4573-9 318-57b93803d 850#rs=link Logo: Description: isang online na tool sa pag-edit na may built-in, nako-customize na mga template disenyo. ng itong Maaari magamit para sa Number of mistakes: 3 13
Pagkamalikhain: 15% Tema: 10% Mensahe: 25% . Ang advoca cy campai gn ay nagpap akita ng pagkak aroon ng malikh ain na kaisipa n at diseny o - Naging matalin o sa pag gamit na mga social media platfor ms Ang advoca cy campai gn ay pasok sa nasabin g tema Malina w na naipali w nag ang mensah e na sinasaa d sa advoca cy iba't ibang mga ng kaso paggamit ng alinman sa mga indibidwal o negosyo. Picture: 14
Panghuling Gawain DLC a, b, & c & Statement: ● Naisasabuhay ang pagiging mapanagutan sa pamamagitan ng pagtalima sa mga netiquette o alituntunin ng pakikipag-ugnayan sa social media a. b. c. Nakapagpapahayag ng sapat at angkop na kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Naipaliliwanag na ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen ay nakatutulong sa pagtataguyod ng kultura ng paggalang, kaligtasan, at kapayapaan sa social media Nailalapat ang mga paraan upang mapaunlad ang sariling kamalayan sa pagiging mabuting digital citizen Halimbawa ng posting: (Ilang minuto: 2) Stratehiya: Quotation Conclusion Technology Integration App/Tool: Visme Link: e.co/view/76e1x k7w-pagiging- mabuting-digita l-citizen Logo: Description: Ang Visme ay isang online na na tool nagbibigay daan mga sa gumagamit na lumikha ng iba't ibang ng graphic materials tulad ng infographics, presentasyon, reports, social media graphics, at iba pa. uri Picture: Number of mistakes: 4 15


Ngayo'y Araw ng mga Yumao. At may nagugunita ako. Nguni't ako'y hindi dadalaw sa pamumuhay.· Napakaginaw sa la'y sumuko at pagkatapos ay pa- ging tamad -ka sa pag-aaral na bundok kung gabi at kung araw paglakarin hanggang Kapas ay gaya ng ginagawa ng marami ay nama'y matindi ang init. Bukod kabilang siya sa mga nakatakas. maaari ka ngang makatapos sa pa rito, kail;,ingang maglakad sila Hindi ko akalaing mataas pala pag-aaral, nguni't parang wala ka sa mga kagubatan. Kung pagma- ang kaniyang napag-aralan. Sa- ring natutuhan. lasin ko ang mga gerilya ay lagi pagka't kung pagtingnan ko ang .-Sayang at r:agkadit;maan. Sa silang marumi, hindi nag.aahit at kaniyang anyong mapagpakumba.:. na'y nag.aaral na ako sa May malalago ang buhok. Gula-gulanit ba, ang kaniyang mukhang bahag. nila .. -Sayang n~a.--8ng kantyang pa ang mga damit. N guni't ka- ya na lamang ngumingiti kung hit ganoon ang kanilang anyo, ka- minsan, ay para bang kahalintu- tugon.-A.ko JJ1an ay nanghihina hit sa mga mata nila'y nababakas lad siya ng marami naming bina- yang rin. Sana·y t.apoa na ako sa ang labis na pagpupuyat at pag- ta sa nayon na di man Iamang na- pagka-inhenyero. Ang kapalaran kapagod, kaming Iahat sa nayon karating sa ikaapat na baytang nga naman! Ngayo'y nar1to ako ay nakatitiyak na ang kanilang na paaralan. Ako nga'y nagta. at hindi nalalaman anir klnabu puso ay tinitibukan ng marubdob ka, sapagka't ang kausap-usap ko kasan, kung i5all'll ako hahantong. na damdaming hindi namin ma- pala, akong ipinalalagay na ma- -Hindi na matatagal marahil. aaring matarok at sila'y may ang. taas na rin ang napag-aralan sa- Ang balita ko'y malaplt na raw hindi karani- pagka't nakatapos sa haiskul saang mga amerikano sá Pilipinas. king katapangang mga puntod. W ala akong pag-aalayan ng ma. bangong bulaklak at ng mga kan dilang tatanglaw sa buong mag damag. At di rin ako mananalangin alang-alang sa ikapapayapa ng ka. niyang kaluluwa sa kaitaasan. Sapagka't ang kaniyang puntod ay wala sa libingan. Hindi ma aaring matagpuan sa malamig na lupang siyang hantungan ng la hat ng kinapal. At wala rin si. yang kaluluwang aakyat sa langit na siyang dapat kalagyan ng la hat ng magaganda't mabubuting likha. siya ay a:g a~dn; ·pag-ibig. A LA-. A LA S·a . . . Ang aming nayon ng Matalahib ay nasa paanan ng bundok ng Ba- lto'y napakalayo sa ka- nahaw. ls.an· g p~ G-IBJG. . bayanan; upang makarating dito ay kailangang tumawid ng tatlong ilog at dumaan sa mga pasikut- sikot na landas. Simula nang ma- · sakop ng mga hapon ang Pilipi- nas, ay w~la pang ~ga singkit na wan sa isang kinapal. Kung ka- kabayanan, ay higit na may du- -Oo, malapit na nga, sapag n~kararatmg sa ammg nayon, da- ya nanían sila'y aming pinagp1p1. nong kaysa akin. Ang pagkakila- ka't nakuha na nila ang Halma h1l nga sa kalayu. ª~· Sha kabayAa-t taganan at hinahangaa_n, at tina- la naming ito, sa ganang akin, ay hera at Morotai. Wala nang na- tanggap namin sila nang mahusay isang magaling na pagkakataon lalabi sa kamla kundt ang mag:.. nan ay may gar1son ng apon. upang makausap ang isang· mala- 1mg bawa't makasalubong sa niga kapag dumadalaw. · k"t At n.at1"t1"yak wak ang nalalaman ,· oon. smg 1 ay pmayuyu 0 S ., b. -ª ang aw ng mga 1 awang kong ang kaniyang sasabihin sa iyon ang ayaw namin. Kaya .. 1- k h . hindi mga pangaraw- ammg ma ungo sa a ayanan, ma ang1 na amang mga ma an a sa nayon; ang I ang araw _na paksa lamang ·.na walang kung may mahigpit na pangangal- sa palagay namin ay mga bagung- patutunguhan. langan. . ..,. ,. . . .
k d d tungo rito. N guni't hindi mo rm natitiyak ang takbo ng pangya- .hg l>alita 'llami'y d_uma•1/ yari. · rami ang mga hapon¡r idinaratinlt
l t1"nghoy ay n k"k" a t d t 'l . b"h" 1 ·b· gt l irang- i ira . . a 1 1p g-usap s1 a sa akin ay ~·
t k b Inasam"asam ko dito. tao o- ·mga .binata. ay· waring na- ang pagbanggit niya tungkol sa Ano naman ang inyong gaga dumatíng n3 Ang aming nayon ay madalas hihiyang makipagkilala sa .. kada- mga napag.aaralan da unibersi- win kung sakali't . dalawin ng mga nagsisipamundok lagahan ng nayon, gayong di mai. dad, na noong bago magkadigma ang· mga amerikano'l na gerilya. kaming lutong ay may napapansin kaming makaniig ang mga dalagang kai- ting. mukhang naiiba, ay sinasapantaha pala'y makapagdudulot sa kanila taga-n/ayon ay subaybay sa kilos ng mga hapon, naming siya'y isang gerilya. Ang ng kaligayahang inaasam-asam at. Kaming mga lalo na't sa kunl?_ nasaan ang. klnalalagyan nv bundok ng Banahaw ay kanilang pmapangarap sa kanilang malimit magagaan ang loob · unang malas laman~ ay napagki- mga pintungan, sa~data, at mga ginagawang himpilan, na siyang na pag.iisa. i;pinatatala.:'tas kuta ng mga mapagmahal sa ká- layaan at nakikipaglaban upang rilya nakilala ko si Ding. Siya;y tao ang aming kausap. At si kay MacArthur s~ pai:nam~gitan mapamalaging buhay ang mga si- ipinakilala ng aking ama ·na· ba- Ding, sa una kong pagkakita, ay ng radyo. ~agdatmg. mla di to ay · mulaing pinagkamatayan na ng gama't di· namumundok ay· itinu- gayon. Kaya hindi. na kami nag- 1:1asama kam1 sa · kamla. at sama turing na kanilang katulong at pupuan pagkalipas pa ng ilang- s~ma ring papasok bmi ng May. maramt .Kung sa . aming pu- lihim ang ka-nilang pananabik na ay siya kong pangarap na mara- Marami gagawin Ngavon pa'y abala k"mi ÍJ&._ pag• r 1 Sa mga pangkat na ito ng ge. kilala naming hindi masamang bapor ay ammg Kung may mga dumarating na isang masugid na kalaban ng mga sandaling pag-uusap. mla. gerilya sa aming nayon ay hindi smgkit. Dala ng kaniyang gulang Nasabi ko sa kaniya na ako'y kami nangangamba. Nakababatid at ng mga gawain sa bukid ay nakatapos ng haiskul, bagama't nila ay waring nangulimlim an' sila na kami'y kanilang kapanalig hindi niya kami maiwan; .kaming di naman dapat _ ipagmalaki iyon. kaniyang mukha. at nahahandang tumulong sa ka- mga magkakapatid at si Nanay. -Ang iyo bang pamilya 11y n¡i- ~Aba,--ang· · tugon niya,-ang nila sa abot ng kaya. Ang kara- Si Ding ay kapitan ng mga ge- makatapos .ng haiskul ay mabuti sa. Maynila ?-ang aking tanong~ mihan pa nga. sa aming mga lala- rilya, bagama't walang tandang na. Kung ang isa'y matalino ay akong 1mt kaniyang kamisa- maaari pang higit ang kaniyang roon at isang kapatid na dalaga. ki ay kabilang sa gerilya, ngu. nakalagay sa ni't nagsisitigil sa nayon dahil sa dentrong kaki· na lumang.luma na. nalalaman kaysa nakapag.aral sa Marahil ay kasinggulang mo siya. kanilang mga gawairi. Sa pagl:abanggit niya sa May Oo, mayroon pll Taga.Maynila siya, ang· kani- unibersidad,-ang. kaniyang dug- Ilan ka na bang taon 'l Kahabag-habag ang anyo ng yang p~gtatapat sa amin nang ka- tong. Ah-ang kaniyang dugtong,- -Mahirap ba ang mag-aral sa hindi nga pala nagsasabi ng ka nilang gulang ang ·mga babat,,-, -Hindi naman. Nasa sa iyo at siya•y napatawa nani!' ako'y di mga gerilyang nagtutungo sa mi'y magkaharap.harap sa liwa.. amin paminsan-minsan. Madaling nag ng ilawang langis. Siya'y ka- unibersidad?-ang tanong ko. makita na sila'y nahihirapan St\ bilang sa mga nag.aaral -sa uni- pamumundok. sa kanila ang hirati sa maalwang sa labanan sa Bataan at nang si- gaang.magaan, nguni't kung magi. Hindi nagluwat ttg pakikipag- . Kaipala'y marami hersidad ng Pilipinas na lumahok iyon. Kung magsisikap ka ay ma- nakasagot. 6 ILANG-ILANG Sabado, Nobyembre 3, 1945.
Alaala Sa ~ ~ . (Karugtong ng nasa pahina 7) lilimahid na anyo, sa kaniyang pananamit na marami nang araw sa katawan, ay di ang hindi ako nahabag. N guni't siya'y tunay na umiibig sa akin, at sa likod ng ka niyang kaayusan ay naroon ang pusong tinitibukan ng pinakama sidhing pagmamahal sa tinubuang lupa. .:Paano aking tanong. tayo ngayon?-ang Ako'y babalik, Nena, pagka taoos ng labanan, at pagkaraang mapalis na sa lupang ito ang ating mga kaaway. Umasa kang sa di magluluwat ay paririto ako upang ikaw'y kunin, Nena,-ang kani yang pahayag. Hindi ka kaya makalimot. Ding? Makalimot? Paano kita ma lilimot, Nena? Hindi ba ikaw ang sa gitna ng kabundukan ay siyang tumatanglaw sa aking mga pag sisikap? Ikaw ang nakapagparub dob sa aking kalooban sa sanda ling ibig ko nang magulapay sa hirap. · Kung paanong hindi ko malilimot ang mga araw ko sa bundok, Nena, ay higit kitang hin di malilimot. Sa huling gabing iyon ay niya ya niya akong magpasyal sa tabi ng batis na noo'y bahagyang na lbig ni liliwanagan ng buwan. yarig matandaan ang gabing iyon. ang kaniyang wika, samantalang kami'y banayad na naglalakad. At saka, ang kaniyang bulong sa akin, upang di ko malimot ang ga bing ito, upang sa pakikipagl'aban ko'y taglay-taglayin ang iyong la rawang makapagpapalakas sa aking kalooban, ay may hihilingin ako sa iyo. -Ano iyón? - ang marahan kong tanong. Nabigla ako sa l~aniyang sinabi. lyon na ang pinakasukduhng pag, subok sa aking naipangakong pag_ ibig sa kaniya. Ako'y hindi na kaimik, hindi ko namalayan kung ako'y nakahahakbang pa sa mga sandaling iyon. N akiusap siyang muF, si Ding na ang tinig ay ba ni¡yad na banay.1d ·na waring tu !natagos sa kai.buturan ng aking puso. ~Pabaunan mo ako ng isang sanglang di ko maaaring malimot -ang kaniyang pithaya. Aywan ko ba kung bakit ako'y m nagkaroon ng lakas na maka_ tanggi sa sandaling iyon; nada ma kong kailangan niya ako, kai langan niya ako. At nalimot ko ang lahat ... (Nasa pahina 19 ang karugtong) Sabado, Nobyembre 3, 1945. IBONG ---W ALANG·------- PU G AD Tulambuhay ni Jñigo Ed. Regalado Ill Yaong mag-asawa sa tuwa'y nagtalik dahilán sa sanggol na kaibig-ibig, lalo ang lalaking may bálat sa liig at kamag-anakan ni kabisang Tales. Ang lalaking yao'y masikap sa buhay, walang basag-ulo, Lupo ang pangalan; ang babai'y lubháng mabuti sa bahay, u.liráng asawa, Oreng ang palayaw. 8i Lupo'y lumaki sa isáng panahon na ang bayan niyá'y saláb sa linggatong, ·hindi nililimot ang isáng kahapong sinapot ng ulap ng palad na sahol. Y aong baliw na si pilosop0 Tasyo, si Sisa, ang iná ni Crispi't Basilyo, gayon din ang bantog na kapitang Tiago ay inabot niyá sa bayang San Dyego. Nang magtulisán na si k!f-bisang Tales siláng mag-aanak ay. nagsitalilis sa kiná Sinang nga siyá nQ,pasampid nanilbihan doong kain ang kapalit. Yaong Marya Clarang balita sa dilág saka si Ibarrang sa dunong nábanság dahilán kay Sinang ay kanyáng natatap na nag-iibigan nang masuyo't wagás. Si Elyas, ang amá ng binatang Senon ay alám din niyáng kilabot kahapon, · yaon ay lalaking hindi umuurong, buhay ang puhunan sa mabuting layon. Kaya nga't si Lupo'y masasabi nating namulat ang isip sa madláng hilahil, nadagi ang puso sa mga tiútin at ngayo'y wala nang takot sa panimdim. Si Oreng ay kanyáng sinuyo't minahál · · buhat nang umoo sa bahay ni Sinang yaon, nang bata pa'y doon na namuhay at naging dalaga sa paninilbihan. Kaya nga, si Senday ay pinarang anák, 'inaring bunga na ng kaniláng palad, -" Dahilán kay Siñang l"-kay Oreng na saád, · -"Oo ngar'-ang ayon ng asawang liyág .. (Nasa pahina 19 ang ·karugtong) ILANG-ILANG N akipaglaro Sa ... (Karugtong ng nasa pahina 10) Ricardo. Nang matapos ang awit ay walang pumalakpák. Kapag karaka nama'y nagparingig ang orkesta ng isáng malindíng tug tog. Kinuha ni Ricardo ang ta. nikalang gintong bigay sa kanya ni Loris ay buong pagngingitngit na itinapon, at pagkatapos ay tu makbong patungo sa kinauupán kaní-kaniná ng "waitress" na iyóng umawit ng Ay kalisud! N guni't si Dolores ay wala na. * * Isáng kaibigan ng nawaláng "waitress" ang nagsabi kay Ricar do na pagkatapos ng hulíng awit ay patakbórtg lumabás iyón na hindi nilá matiyák kung humaha gulhól . o humáhalakhák. Ang babaing iyán-ang wika pa kay Ricardo,-ay isá sa mga itinabóy rito ng kapalaran; na kipaglaro siyá sa panahón, nguni't matitiyák ko sa inyóng siya'y ma linis sa lalong inalinis; sa bigláng tingín, siya'y masayá, waláng ka sing-sayá, nguni't ang puso niyá'y lumuluha, at waláng nasasabí-sabí sa aming magkakasama kundi isáng pangalan lamang : Ricardo ! Nagdilím halos ang matá ng bi lpinihit ang mga paa at pinanggali itinapon nata. nagbalík sa dakong ngan. Ang tanikalang ay hinanap. Nang hindi makita ay umiyák na parang bata. ---"O"--- Nalagas .... (Karugtong ng nasa pahina 11) Matagal na hindi kumibo si Glo ria. N ang magsalita ay nanga ngatal ang kanyang tinig. Paano ba ang gagawin ko ngayon? Bakit? Umiyak na muli si Gloria. -Naku, sabihin mo sa akin ... wala na si Fred. . paano ang ga gawin ko? Bakit nga? -Iinom na kaya ako ng lason. naku, sabihin mo sa akin .... N agsasaU.ta siyang tila wala sa sariling bait. Naunawaan ko ang nais niyang · N anlamig din ako nang sabihin. madama kQng nauunawaan ko na siya. Nguni't wala akong mada mang kalutasan, maging sa aking puso. 17
Ang Kamay ... (Karugtong ng nasa. pahina 8) siyá at iyo'y isá lamang sa mga kasama sa bahay ay ipinikit na mulí ang mga matá upang maka- tulog. Waláng anú-anó ay naka- ulinig siyá ng isáng tinig na nag.:. sabi sa wikang kastila ng salitan~ iros. Nang siya'y dumilat ay na- ldta niyáng ang natatalukbungán ng puti. ay nakaluhód sa paanán ng Sagrado Corazon de Jesus na dambana. nasa kaniláng altar 0 Nagkulubóng siyá ng kumot. IBONG W.4LANG PUGAD (Karugton ) g ng - nasa pa ina 17 ¡,,· . , At niton_g si Senday ay magiri{idal<iga s~la .ang. nágisnáng amá't i.ná .niyá si Sinang ay manong minsan ma'y nákita at ni sa gunita ay h'in¡J,i kilalá, . ~alib~a.sa'y ~ugtong ng dating butihin, butihin din naman, mabini't mahinhin kayá't ang dalaga ay halos sambahin ' ng amáng si Lup</t ng ináng si Oreng. , , . , Alaala Sa . •. (Karugtong ng nasa pahina 17) Ibang-iba ·si Ding nang siya'y magpaalam sa akin; waring na- ., . :'l'agd11gan ang sigla ng kaniyang katawan at natiyak kong sa pag- tungo niya sa larangan ay hindi siya maaaring mamatay, falang- a!ang sa .taglay niyang sanglang magpap~itang may naghihin- tay sa kaniya sa nayon ng M:a- talahib ... 4t si Sendalf namá'y waláng sinasakit ingkod ng buong pag-ibig, MALUWAT nang nagbalik ang mga amerikaµo sa Pilipinas. Sa kabayanan áY wala na ang garl- son ng mga hapon. Nabalitaan na rin namin ang pagsuko ng Ha- pon. Tahirriik na sa kabayanan- malimit na kaming magtungo ro- on sapagka't wala. 'nang hapong yuyukuran sa daan. kund~ ang magl pagkau_maga na y SUfJa_lok ng tubig, pagbalik sa bahay, linis pa ng cinis.. ibinalita ni Ofelia ang nangyari namán sa kanya nang hatinggabí ring yaón. Natutulog din siyá noon nang ang bata. ay umingit. Nang idilat daw ni Ofy ang kanyang mga matá ay nakitang ang kanyang kulambo aY umaangát ng wala namáng kamáy na nag-aangat. Hindi niyá pinan- sín at ipinaghele ang bata. Wa- láng anú-anó ay náringig din niyá ang isang tinig na nagsabi ng iros, katulad ng sinabi rin kay long humahaging. Ang bahay ni- Lucy ng nakatalukbóng ng puti. Kinaumagahan ay 1 ..;t.n1}~~·t. ang buhf!Y niláng mag-aanak ay di nalilihis sa guhit ng palad - · kayá't <frl;U kasyahá'y siyáng namumugad sa. kanilang dampang laging mapanatag.
Nguni't si Ding ay hindi ko pa n:akikitang muli. Hindi na yata siya magbabalik. Namatay kaya sfya? Walang makapagsasabi sa Siya'y namatay na kayakap-ya- akin sapagka't ang nayon ng lá ay inakyát upang dakpin si ko- kap ang bandila ng malilinis na Matalahib ay nasa paanan ng bun- ~ok at maluwat nang nangagsla· hsan ang mga gerilya-sila'y nasa nang lahat. At sa kabayanan Nabuo sa akala ng dalawáng puang tao sa bahay, ang ginawa'y Magalang na pinararatíng na- paglipas .ng 1?ga araw ay nada. magkapatíd na marahil ay "dina-· hinagisan ng. "hand grenade" ang min sa mga .giliw na manibabasa rama kong s1 Ding ay hindi na dalaw larriang silá ng kalulwa ng "shelter" na pinanglingublihán ng na may natitipon na kamíng ulat magbabalik sa nayon ng Matala kaniláng mahal na iná'', kayá't dalawáng koronel na nangamatáy na nauukol sa nakapanlulumáy na hib. ang kaniláng pinagkáyarian ay noon din. ipagdasál nilá at ipagpamisa. (ltutuloy)
(Ang iros ay salitáng kastila na ronel Martinez na pinaghihinala- simulaín ng Demokrasya. sa tagalog ay ang may kinalamán sa mga lihim na kilusán. Nang waláng nátag- ang ibig sabihin magsialís kayó.) * * nan~ari sa mga pook ng Pako; At ngayon ay Araw ng mga Yu- S~ koronel Martinez ay kabilang Ermita, Maalat at Intramuros o mao. N gayóng mangyari na ang lahát sa mga namayani sa Bataan at sa loob ng Maynila.· Ang unang lat- At may nagugunita ng nangyari ay saka pa lamang mga naghirap sa Kapas. Nitóng hala nami~ ukol sa mga nangyari aking pag-iblg .. nabuo ang paniwala ni Lucy na panahón ng Repúblika sa ilalim doon ay pmamagatáng S<t Kabila At ang. aking pag-ibig ay raay sila'y talag~ng dinalaw ng kalu- ng pamamatnubay ng Pangulong ng Ilou_ ~a lumabás sa unahg bi- puntod sa kaibuturan ng aking l~a ;ig kanilang mahál na iná at Jose P. Laurel ay itinalagá siyá lang m~ong _ILANG-ILANG, ang ~~so-an~ puntod ng isang pag upang maging ikalaw8; Y ~mamagatiín namáng ibig na pmagmalupitan . ng tadha pmaaalis sa p°?k na kaniláng tL sa Malákanyang rahan sapagk~ t may malungkot katulong ni heneral Capinpin na Mua, Sinawi. ng Kaparm;an at lu- na o ng ~apwa. Alin man sa dala noo'y tagapayo 0 adviser ng Pa· mabas sa. smundang : bilang nitó. wa ay d~ m~kababago sa katoto. na mangyayar1. Ang malungkot na kinasapitan ngulo sa Iahat ng bagay 0 sulira- Ang mga lathalang itó, na siyang hana~g s1 D1~g ay hindi na mag ako--ang ng magkapatíd na Pamintuan ay ning may kinalamán sa hukbo. Sa pangatlo, ay inuluban namán ng babahk sa akm. lalo pang pinalungkót ng kapaha- Malakanyang, si koronel Martinez Ang Kamáy ng Tadhana. Sa su- Kaya sa Araw ng mga Yumao makáng nangyari kamakailán la- ay kabilang sa pulutóng ng maha- sunod na bilang namin ay aba- ay tat~nglawan ko· ang kaibuturan ~an? sa kaniláng kapatíd na pa- halagáng taong may nalalaman sa ngán ninyo ang Sa Kukó ng mga ng akmg. puso. r1, s1 P. Jose Pamintuan, kura sa mga Iihi~ na kilusán. Nang mga Ganid na pinakakarugtong ng mg purok ng Sampalok na nasagasa- hulíng araw ng Republika ay pi· Iathalang nasabi na káb b n a ng 1sang Earnshaw. Si P. Pamintuan ay Maynila ang Pangul<mg Laurel Iabot na , nama ay. noon dm at ang nagpa- upang· s1 koronel Martinez ay ita- patakbó n~ '.'jeep" ay di man la- lagá sa Siti-Hol sa pagtatatág ng mang t~m1gil upang saklolohan hukbong kung tawagin ay "home guard". Bagamán nakatalagá na ang parmg nasagasaan. * * * si koronel Martinez sa Siti-Hol ay Ang · isá pa sa mga sinawi ng iagi siyáng nagtutungo sa Mala kalupitán ng mga kaaway sa iba- kanyang upang makipulong at ma. yo ng ilog, sa Ermita, ay si koro- kip_agsanggunián sa mga dati ni· nel Telesforo Martinez ng huk- yáng kasama. bong- pilipino. ¡\ng iriasám-asáni ni koronel Itó noon, kasama ng kanyang anák at ng isá pa ririg M.11.rtinez na ayon sa kanya'y ma koronel. ng hukbo natin sa Minda- lu'lpalkáting ara.w ng ating katu naw, s~ koronel Angeles, ay nag- bu8an, dahil sa kabuliungán ng kakan!ong sa ~aniláng "shelter" mga hapón, ay di man lamang ni. pagka t nagsala-salabat ang pun- yá nakita. At ha:mawa'y wala na ang pun h ª tod _na iyon-sapagka't pinawi. na . na. s1yang nananaha- . . an~angmg1- nan sa aking puso. WAKA. S .,. " Jeep . . , k" d a asa an ng paglimot sa aang M. na 1usapan ng Alkalde Guinto ng ng iba't iba pang nak . . mga .pangyayar1. t
! ManilaBluePrintingCo.lnc. , . ARLEGUI, PANULU~ NGGUNAW Tuwirang lmportadi>r ng Nagtitinda ng mga .kagamitan at Kasangkapan :Tanggapa,n at_ Lahat ng Uri ng mga lnaangkat na Kagamitan Gumagawa ng "White Print" at "Blue Print" Sabado, Nobyembre 3, 1945: 1 LA N G - 1 L AN G 19
Sa pagsapit ng Araw ng mga Yumao ay may nagugu.nita si Nena ... nguni t nais niyang makalimot/ usap si mng sa amm sapagka't Sinagot ko si Ding ng "oo.n Ti- dumating na ang kaniyang mga nanggap ko ang kaniyang iniha- kasamahan at sna'y babalik na sa handog na pag-ibig, bagama't sa kanilang himpilan. Nang siya'y sandaling iyon ay di ko masasa- magpaalam nang gabing iyon ay bi kung pag-ibig nga ang aking di ko malaman kung bakit ako'y nakaramdam ng natitiyak sapagka't noon ko lamang siya nakilala. Nena, ang damdaming aking ti- naiwang nagmamahal sa lunsod, kong ang pagsang-ayon ko'y kani- Nakaraan ang mga dalawang natagiay at tataglayin hanggang ano kung may babaing katulad ko yang ikaliligaya, kaniyang ikala. ikasisigla sa kaniyang ng Ang mga pag-aalinlangan ko ay pangkat ng mga gerilyang kani- bihin kahi't hindi bigkasin ng para bang nahulaan ni Ding"'nang yang kinabibilimgr.m. At dahil man lamang doon, ay pag-aaralan na wa1ang hantungan. , Iungkot gay9ng alis ay ibig kong malaman ffi(l anong malay ko kung siya'y may nadarama, linggo bago bumalik si Ding. Ma- saan man ako ipadpad ng kapala- ring pinangakuan niya ng pag- lakas at sayang-masaya siya. ran. ibig? pagtataguyod ng Nena,-ang batf nlya sa akin, Alam ko na ang kaniyang sasa- Maaari ka nang magdiwang, kilusan Bakit,-ang tanong ko. Ano kaniyang mga labi. Sumulyap ako siya'y muling magsalita. kaya iyon, ang naisip ko naman, sa kaniya at nakita kong siya'y Alam kong hindi mo pa ako kong ibigin siya--si Ding. Ang lllf§a amerikano ay Ju. ptnagpapawisan at sa mga mata lubos na nakikilala. Maaari mong At nang gabing iyon na mag munsad na sa Leyte. Narito na mya'y naglalaro ang isang liwa- hinalain na ako'y may asawa at paalam siya sa akin, nanginginig muli si MacArthur sa Pilipinas- nag na noon ko lamang nakita. hindi kita masisisi. Nguni't kung man ako at pinipilit lamang ang ang kamyang pinagkakatiwalaan mo ang pangu- sarili, ay ipinikit ko ang aking Pati ang Pangulong Osmeña ay Alam ko na nga nagtatag na ng pamahalaan doon. ipagtatapat, at naramdaman kong ngusap ng isang lalaking nakiki- mga mata samantalang hinayaan Hindi magluluwat at matutubos ako'y pinanlalamigan. paglaban alang-alang sa isang si- ko siyang maggawad ng halik sa -.:sa aking pag-iisa, Nena, sa mulain, na siya ko namang ina- aking mga labi. Pagkatapos ay ang buong Pilipinas. Ganoon na lamang ang aking gltna ng mga kakahuyan at sa asaban sa iyo, ay ipinagtatapat lumakad na siya na inihahatid ng galak. Sa buong nayon ay na· sandali ng nakapanlulupaypay na ko sa iyong ikaw pa lamang ang aking tanaw at nasabi ko sa sa ngaghihiyawan na rin ang lahat pagtahak sa mga landasin sa bun- babaing nagpatibok sa aking puso rili: Lumigaya ka lamang Ding sa pagbabalitang dala ng mga ge, dok, ay lagi kitang' nagugunita. ng pag-ibig na di ko kayang bat- ay kasiyahan ko na. Paniwalaan mo sana ako, At ako'y hindi nagkamali. Na- rilya. tuto akong umibig kay Ding. Na- aming mga panaginip. ang pinakahihintay naming lahat bol sa akin ang isang damdaming Ano ang aking maitutugon sa ging laman siya ng aking mga . Ang kaligayahang nadarama ko ibig ko mang kuyumin, dahil sa kaniya? Batid kong di maglulu- gunita--sa araw at gabi. Ang nang mga sandaling iyon ay kata. kahihiyan sa iyo, ay hindi ko ma- wat at siya'y mapapalayo sa akin. larawan niya samantalang tu ka-takang nahalinhan ng pagka. gawa. Hindi ko napaglabanan Kinakailangan siya ng hayan, la- matahak sa kagubatan, kaipala'y napipinto ang samantalang nanunUJbok sa 'mga gulumihanan nang inapansin kong ang ibinubulong ng aking puso, lo na't ngayong si Ding ay nakatingin sa akin( Nena, kaya ako'y narito nga- pagbabalik ng mga kawal na ame- hapon at nakikipagpalitan ng pu nang buong amo at waring sinisi- yon upang, kung iyong mamara- rikano. At siya'y hindi makapag- tok sa mga singkit, ay di mapak kap matarok ang aking kalooban. patin, ay ihandog sa iyo ang aking hihintay ng matagal--iyon ang nit sa aking ala-ala. Natuto nais niyang maipadama sa akin. akong mangamba sa kaniyang ka- Ako'y hindi kumikibo samanta. Kailangang ako'y magpaslya nang ligtasan, at ako'y nalipos ng pa- ako nanabik na siya'y makitang muli. tay ang kaniyang sasabihin. Hin.; sasalimbay.an sa aking isip ang makapagpapasiya? Kung aking Ano kaya ang ka:rliyang anyo nga. di ko madalumat kung bakit nang maraming bagay: ang kaniyang pakasuriin, ang nadarama kong yon? At paano kaya ang aming mga sandaling iyon ay waring mukhang bahagya na . lamang damdamin ay hindi tiyakang pag- pagk,ikita, ang aming hinaharap nag.aagam-agam ang aking loob, kung ngumingiti, ang kaniyang ti, ibig kay Ding. Nguni't lalo na- kung matapos na ang digma, kung na parang may isang pangyaya- nig na banayad na banayad, at mang hindi pagkasuklam o pag- siya'y lumisan na ,sa bundok at ring darating na di ko inaasahan. ang kapalarang kaniyang kinasa- wawalang-bahala. Manapa'y ma- manirahan sa siyudad na kani- Ano kaya ang '!laiisip ni Ding? Ako'y di kumikibo at hiniliin- lang siya'y nangungusap. Nag- madalian. Nguni't paano sadlakan sa pakikipaglaban alang- gaan ang a'King loob sa kaniya- yang kinahiratiban? lyon na ang katuparan ng Aywan ko, nguni't buhat nang ga- hin. iyon na bing tayo'y magkakilala ay sumi- Nena. Tunay kitang iniibig. Nena,~ang kaniyang tawag pagmamahal. sa akin. At isang gabi ay humahangos han ang_ gagawin ko ngayon. Ako bag-habag biguin ang isang katu- pupuno ako ng kasiyahan at ang siyang dumating; Hiiídi ko malÍ t_nan ay riagtataka rin. Natitíyak lad niya, ang aking naisaloob. aming pag.uusap ay parang pag- limot ang gabing iyon sapagka't kong ikaw'y mabibigla, nguni't Hindi nararapat na ang isang la- tatapatan ng dalawang nagkakau- noo'y Bagong Taon at kahit ma marahil ay mauunawaan mo rin laking nagpakita ng katapangan nawaan. Palagay na palagay ang · hirav ang pamumuhay ay ipinag sa larangan ng digma at hangga loob ko sa kaniya-iyon marahil diwang din ng nayon, kahit pa- ako: aking nadarama. ano, ang pagsapit ng isang ba Marahil ay iyong pagtatak- alang sa isang simulain. Kaha- kung siya'y aking kaharap ay na- Ak_o'y hindi· tumitingin s'a kani- ngayo'y nagtitiis ng hirap at gi- la.mango y¡mg mukha. Nadarama kong naw sa bundok, ng mahabang pag- Umiibig nga kaya ako? Hindi ko gong taon. Dumating si Ding upang mag. ·naghihirap ang kaniyang kaloo- ban at may ipagtatapat sa aking maibagsak ang kaaway ng lahat, ' Umalis si Dirig nang gabing paalam sa akin. Upang magpa isang bagay na di ko man inaasa- ay pabaliking taglay ang ala.ala iyon na lutas ang kaniyang suli- alam nang di natitiyak kung kai hang magaganap sa napaka:daling ng isang pag-ibig na di nakakita ranin. Hindi ko natiis na .mag- lan siya, babalik, sapagka't lala panahon ay siya ngayong nais ni- ng katugong puso. lyon ang baon siya ng hinanakit at niga hok na siya .sa · labanan. Hindi aking naiisip. N guni't sumusurot alalahanin sa ka]Jiy¡¡.ng. pagtahak magluluwat, ang wika niya, at yang iparinig. sa akin. -Ayaw ko 1Sanang gambalain din sa aking gunita ang alalaha- sa bundok, sa . kahiyañg -pakikila- &11.g mga amerikano ay lulunsad sa ka pa, Nena-ang kaniyang patu- ning kung kailan lamang nakilala han sa kaaway, Hindi ko nais na isang- pook sa Luson-hindi niya loy.-At saka, natatakot, akong sa ko siya. Oo nga't siya'y mara- sa pagsisikap niyang matulungan maipagtatapat kung saan-at na~ Ioob ng napakaikling panahong ngal, may pananagutan sa pang;. ang bayang makaigpaw sa- kalu- haharap ang kanilang pangkat sa ating ipinagkakilala, ay di mo hi- kat ng gerilya, at sa malas ay· di pitan ng kaaway - ay. pasanin pa puspusang pakikilaban. hintaying niarinig aking sasabihin. Datapwa, Nena, hindi na magluluwat at ako'y pu- punta sa itJang pook upang suma- gupa sa kaaway, at sa aking pag- ang lalakbay at pagpapakasakít upang matiyak ang aking maitutugon. sa akin ang siya isang manlilinlang, datapwa, niya ang bigat ng isang pag.;..ibig At ngayon .ay nasa aking piling upang magpaalam si Ding. Ano ang aking masasabi? · Sa pagka- kamalas na muli sa kaniyang nan- (Nasa pa.hina 17 ang karugtong) Maikling Katha Ni GEMILIANO PINEDA Sabado, Nobiyembre 3, 1945. ILANG-ILANG 7


6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 Ni-lock Out Ako ng Aking Nagpapa-upa Basahin lamang ito kung nakatira ka sa estado ng Washington. Maaari mong mahanap ang lahat ng mga sheet ng katotohanan na nai- link namin dito sa WashingtonLawHelp.org. Ang mga batas ng pagpapalayas at ang mga paraan ng paglilitis ng mga korte sa krisis ng COVID-19 ay maaaring magbago nang mabilis at magkakaiba depende sa kung saan ka nakatira. Kunin ang pinakabagong impormasyon at alamin ang tungkol sa tulong para sa mga pagpapalayas sa iyong lugar sa WashingtonLawHelp.org. Dapat ka bang basahin ito? Basahin ito kung ang nirentahan mong apartment o bahay kung saan ka nakatira ay binago ng nagpapa-upa ang mga kandado upang hindi ka makapasok sa iyong lugar, at wala kang plano na lumipat. Dapat ka ring kumuha kaagad ng ligal na payo. Tingnan ang impormasyon sa pakikipag-ugnayan sa ibaba. Ano ang aking matututunan? Kung at kailan maaari kang i-lock ng nagpapa-upa sa iyong pag-upa Ano ang maaari mong gawin kung i-lock out ka ng nagpapa-upa Kung saan makakakuha ng tulong Maaari ba akong ligal na i-lock out ng nagpapa-upa? Maaari lamang kung tumigil ka na magbayad ng upa at lumipat nang hindi sinabi sa nagpapa-upa (tinatawag na "pag-abandona" sa pag-upa), o ang isang sheriff ay p. 1
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 nagpatupad ng utos ng korte (tinawag na isang Writ ng Restitusyon) upang palayasin ka. Hindi maaaring baguhin ng nagpapa-upa ang mga kandado, magdagdag ng mga kandado, o pigilan ka sa pagpasok sa lugar sa anupamang paraan. Hindi mahalaga kung ikaw ay nahuhuli sa upa, mga utility, o iba pang mga bayarin. Tumawag sa clerk ng iyong lokal na Superior Court. Siguraduhin na ang nagpapa-upa ay hindi naghain ng demanda laban sa iyo. Kung naghain ang nagpapa-upa, at naniniwala ka na hindi iniharap ng nagpapa-upa sa iyo ang mga papeles ng demanda, kumuha kaagad ng ligal na tulong. Kung na-lock out ka ng nagpapa-upa, maaari mong dalhin sa korte ang nagpapa-upa. Kung ipinakita mo na ang lockout ay labag sa batas, dapat na utusan ng korte ang nagpapa-upa na bayaran ka. Paano ako Maghahain sa Korte ng Maliit na Paghahabol? maaaring makatulong, depende sa kung magkano ang iyong paghahabol. Hindi ka maaaring mag-file ng isang kaso ng Maliit na mga Paghahabol upang makakuha ng utos ng korte na nagpapahintulot sa iyo na bumalik sa lugar. Maghanap ng abogado. Maaari bang patayin ng nagpapa-upa ang aking mga utility? Kapag magsasagawa lamang ng mga pag-aayos. Hindi maaaring isara ng nagpapa- upa ang mga utility dahil nahuhuli ka sa upa o upang mapaalis ka. Kung ang mga utility ay nasa pangalan ng nagpapa-upa, bawal para sa nagpapa-upa na tumigil sa pagbabayad ng mga bayarin upang maputol ang serbisyo. Basahin ang Isinara ng Nagpapa-upa ang Aking Mga Utility! Kung isinasara ng nagpapa-upa ang iyong mga utility, maaari mong dalhin sa korte ang nagpapa-upa. Ang hukom ay maaaring igawad sa iyo ang hanggang sa $100 para sa bawat araw na naka-off ang mga utility. p. 2
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 Ang nagpapa-upa ay nagsampa ng demanda sa pagpapalayas at nakakuha ng isang Writ ng Restitusyon laban sa akin. Hindi ko maalis ang lahat ng aking mga bagay bago ang deadline sa Writ. Ang nagpapa-upa sa ilalim ng pangangasiwa ng sheriff ay maaaring ilipat ang iyong mga gamit kung wala ka doon. Hindi hihigit sa tatlong araw pagkatapos mong makuha ang Writ ng Restitusyon, maaari mong tanungin ang nagpapa-upa sa pamamagitan ng sulat na maiimbak ang iyong mga gamit. Matapos nito ay dapat na iimbak ng nagpapa-upa ang lahat. Maaari ring itago ng nagpapa-upa ang iyong mga gamit kung alam ng nagpapa-upa na may kapansanan ka na pumipigil sa iyo na tanungin ang nagpapa-upa na iimbak ang iyong mga bagay. Sa pangkalahatan dapat kang magbayad sa paglilipat at mga gastos sa pag- imbak upang mabalik ang iyong ari-arian. Kung hindi ka sumasang-ayon sa pag-imbak, hindi maiiimbak ng nagpapa-upa ang iyong mga kagamitan. Karaniwang ilalagay ito ng nagpapa-upa sa sidewalk o parking strip. Habang ako ay nasa labas, kinuha ng nagpapa-upa ang aking mga gamit. Hindi niya ibabalik ang mga ito. Ano ang magagawa ko? Sulatan ang nagpapa-upa. Ilagay sa iyong sulat (kung totoo) na hindi mo inabandona ang lugar at (kung totoo) na plano mong manatili sa paninirahan doon. Magtabi ng isang kopya ng liham para sa iyong mga tala. Maaari mong gamitin ang halimbawang sulat sa dulo. Tiyaking mapapatunayan mo na ang nagpapa-upa ay nakuha ang liham na ito. Magsama ng isang saksi na hindi isang miyembro ng sambahayan, o ipadala ito sa pamamagitan ng certified mail return receipt na hiniling at regular na liham. Kung hindi mo makuha ang iyong mga kagamitan pagkatapos na ipadala ang sulat, tumawag sa pulisya. Kung magpadala ka ng isang nakasulat na kahilingan para sa iyong mga kagamitan, dapat ibalik ito ng nagpapa-upa. p. 3
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 Maaaring tanggihan ng nagpapa-upa na ibalik ang iyong mga kagamitan hanggang sa mabayaran mo kung ano ang gastos upang mailipat at iimbak lamang ang mga ito kung ligal na tinanggal ng nagpapa-upa ang iyong mga gamit sa una pa lamang. Maaari kang pumunta sa korte upang pilitin ang nagpapa-upa na ibalik sa iyo ang iyong mga kagamitan. Kung manalo ka, maaaring gawaran ka ng hukom ng hanggang $10,000. Maaari bang ibenta ng nagpapa-upa ang aking mga kagamitan? Maaari lamang kung inabandona mo ang iyong lugar at iniwan ang iyong mga kagamitan o pinalayas ka ng nagpapa-upa matapos ang isang Writ ng Restitusyon at hindi mo hiniling sa liham sa nagpapa-upa na iimbak ang iyong mga kagamitan. Kung tumanggi ka sa nagpapa-upa sa pag-iimbak ng iyong mga kagamitan, dapat na ilagay ng nagpapa-upa ang iyong mga kagamitan sa pinakamalapit na pampublikong pag-aari. Kung ang iyong mga kagamitan ay nagkakahalaga nang higit sa $250, ang nagpapa-upa ay dapat magpadala ng nakasulat na paunawa sa iyong huling kilalang address 30 araw bago ang pagbebenta. Kung nagkakahalaga nang mas mababa sa $250, ang nagpapa-upa ay dapat magpadala ng nakasulat na paunawa pitong araw bago ibenta. Ang isang nagpapa-upa na kumikita nang higit pa mula sa pagbebenta kaysa sa utang mo ay dapat na itabi ang diperensya para sa iyo sa isang taon mula sa petsa ng pagbebenta. Maaari mong kunin ang pera sa loob ng panahon na iyon. Hindi maaaring hilingin ng nagpapa-upa na magbayad ka ng upa kapalit ng pagbabalik ng iyong mga kagamitan. Ngunit ang isang nagpapa-upa na nagbebenta ng iyong mga gamit ay maaaring i-apply sa upa ang anumang pera mula sa pagbebenta o iba pang mga gastos sa utang mo. Kung ang iyong mga kagamitan ay nagkakahalaga ng dalawang daan at limampung dolyar o mas kaunti, ang nagpapa-upa ay maaaring ibenta o tanggalin ang lahat maliban sa mga personal na papeles, larawan ng pamilya, at keepsakes. p. 4
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 Kumuha ng Tulong na Ligal Sa labas ng King County, tawagan ang CLEAR Hotline sa 1-888-201-1014 Lunes hanggang Biyernes mula 9:15 am - 12:15 pm. Sa King County, tawagan ang 211 mula Lunes hanggang Biyernes sa pagitan ng 8:00 am - 6:00 pm. Ang 211 ay tutukoy at magrerekomenda sa iyo sa angkop na provider ng tulong na ligal. Ang mga nakatatanda (edad 60 at higit pa) ay maaaring tumawag sa CLEAR*Sr sa 1-888-387-7111 (statewide). Maaari ka ring mag-apply sa online gamit ang CLEAR*Online: nwjustice.org/get-legal-help. Ang publikasyong ito ay nagbibigay ng pangkalahatang impormasyon tungkol sa iyong mga karapatan at responsibilidad. Ito ay hindi nilalayong gawing panghalili sa ispesipikong payong pambatas. © 2021 Northwest Justice Project - 1-888-201-1014. (Ang permiso para sa pagkopya at pamamahagi ay iginawad sa Alliance for Equal Justice at sa mga indibidwal para sa mga hindi pangkomersiyong layunin lamang.) p. 5
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 __________________[date/petsa] _____________________________ [name of landlord/pangalan ng nagpapa-upa] ___________________________ [landlord street address/street address ng nagpapa-upa] __________________ [landlord name/bayan/lungsod, estado, zip code ng nagpapa-upa] Dear/Minamahal na ________________________[landlord/pangalan ng nagpapa-upa]: I am writing about the apartment/house I rent from you at/Ako ay sumusulat tungkol sa apartment/bahay na aking inuupahan sa iyo na nasa [your address/iyong address]. On or about/Noong _______________ [date you were locked out/petsa kung kailan ka na- lock out], you and your agents excluded me from the rental by/ikaw at ang iyong mga ahente ay tinanggal ako mula sa pangungupahan sa pamamagitan ng: ☐ locking me out and/or pag-lock out sa akin at/o ☐ calling the Sheriff to have me removed and/pagtawag sa Sheriff upang mapaalis ako at/o ☐ other/iba pa: You have no court order or Writ of Restitution permitting these actions. Wala kang utos sa korte o Writ ng Restitusyon na nagpapahintulot sa mga pagkilos na ito. The Residential Landlord-Tenant act, Ch. 59.18 RCW, and the unlawful detainer statute, Ch. 59.12 RCW make self-help evictions illegal. Your conduct violates the law. Ang Residential Landlord-Tenant act, Ch. 59.18 RCW, at ang labag sa batas na detainer na kautusan, Ch. 59.12 Ang RCW ay ginagawang iligal ang mga pansariling tulong sa pagpapalayas. Ang iyong inaasal ay lumalabag sa batas. Please note/Mangyaring tandaan: ☐ I have not abandoned the place/Hindi ko inabandona ang lugar. ☐ I have no intention of abandoning the place/Wala akong intensyon na abandonahin ang lugar. I have been denied access to my residence since/Ako ay tinanggalan ng access sa aking tirahan mula noong ______________ [date/petsa]. I am worried that you have allowed unauthorized people to enter the place and remove my things. I will consider you responsible for any loss or damage to my property that p. 6
6316TA My Landlord Locked Me Out (Tagalog) January 2021 occurs before you return it. Please consider this letter a demand upon you to restore immediate possession of the residence to me. Nag-aalala ako na pinayagan mo ang mga hindi awtorisadong tao na pumasok sa lugar at alisin ang aking mga kagamitan. Ituturing kong responsable ka para sa anumang pagkawala o pinsala sa aking pag-aari na nangyayari bago mo ito ibalik. Please call at once at /Mangyaring isaalang-alang ang liham na ito bilang isang kahilingan sa iyo upang maibalik ang agarang pag-aari ng tirahan sa akin. Mangyaring tumawag kaagad sa __________________ [your phone number/numero ng iyong telepono] so we can work out how you will get the new key to me/upang maaari tayong magtulungan kung paano mo makuha ang bagong susi sa akin. If you do not give me immediate access to the apartment/house, I will seek assistance from the County Sheriff and/or the Superior Court to get back possession of the apartment/house. Kung hindi mo ako bibigyan ng agarang access sa apartment/bahay, hihingi ako ng tulong mula sa County Sheriff at/o sa Superior Court upang makuhang muli ang pag-aari sa apartment/bahay. Thank you for your cooperation. Salamat sa iyong kooperasyon. Sincerely/Sumasainyo, _______________________ p. 7