"Sa panahong nahihirapang makasabay ang pagsulat ng nobela sa ragasa at salimu- ot ng mga diskurso ukol sa pagkabansa, lahi, at etnisidad lumilinaw ang ambag ng Colon. Tinawid ng may-akda ang kabilang panig ng mga nasabi na sa mga dakilang nobelang Tagalog at maging ang kabilang panig pa ng kabilang iyon nang hindi umuulit sa pinanggalingan. At sa kaniyang pagtawid, mahihirapan nang masundan at masabayan si Rogelio Braga ng mga dapat sanang kasabayan niyang manunulat." - Allan N. Derain, awtor ng Ang Banal na Aklat ng mga Kumag "Kailangan nating mabása ang salaysay na ito ni Rogelio Braga. Ang birtud nito ay ang pagsasakakatwa (estrangement) ng danas ng salaysay na walang tákot sa pagpapasaksi at pagsisiwalat. Kailangan nating malasap ang pagsasakakatwa da- hil minanhid na táyo ng wala na yatang katuldukang usaping pangkapayapaan sa Mindanao, na mananatili na lámang yatang salita at salitaan. Hindi ako magtataká kung matigilan sumandali ang mambabása sa mga binibitiwang salita rito. Maaari'y mapapatanong o mababagabag. O pareho. Kailangang maghanda sapagkat hindi para sa mahina ang puso at sikmura ang nobelang ito. Ang salaysay dito ay ang paksa mismo, at dinedesentro nito ang maraming bagay na inaakala nating alam na natin hinggil sa kabansaan. Umaatikabo rin ito. Nagpupuyos sa gálit. Subalit sa pag-usig sa mga ganap nang kategoryang pambansa ay yaong lupang hinirang pa rin naman talaga ang bugtong na tinutugis, ninanais. Kailangang muli nating maranasan ang bigat, hindi lámang ng mga salita, kundi lalo na, ng sitwasyong Bangsamoro bílang sinekdoke ng sitwasyong Filipino sa pangkalahatan: masigalot, watak-watak, ngunit kahit sa pagtatatwa ng kaisahan ay maparikalang binubuno ang pagbubuo sa nag- kakaisang lawas. Iyan ang bigat na pasan ng bawat Filipino. Sakít ng kalingkingan na sakít din ng buong katawan. Parikala ring maituturing na isang realistang nobela ang naghahandog ngayon ng kakatwang paglalahad ng mga danas at mithiing Bang- samoro na para sa marami ay malayò, kabukod, at nababahiran pa ng kayraming negatibong konotasyon. Para sa marami sa ating tulad ng kaniyang pangunahing tauhang si Blesilda, na halos burado ng kasaysayan ang mga gunita at nakaraan, isang kahindik-hindik, kagilagilalas na odiseya ang nobelang Colon, na nagmumulat sapagkat nagsisikap suriin ang dalumat ng Filipinas sa isang kakatwang paraan, at nagdadala sa lahat pabalik sa lupaing Mindanao na kailangang-kailangang maisama na natin sa mga patuloy at pangangailangang pagkatha sa bangsa, na atin ding bansa." - Louie Jon A. Sanchez
Rogelio Braga I S A N G N O B E L A BALANGIGA PRESS 2015 QUEZON CITY, PHILIPPINES
© 2015 Rogelio Braga All rights reserved. No part of this book may be reproduced or used in any manner without the express written permission of the publisher except for the use of brief quotations in a book review. This is a work of fiction. Aside from the historical basis of this work (i.e., the Manili and Tacub Massacres), all names, characters, businesses, places, events and incidents are either the products of the author's imagination or used in a fictitious manner. Any resemblance to actual persons, living or dead, or actual events is purely coincidental. Cover and Book design by Gerald Feljandro P. Ramos Cover Photo by Rogelio Braga ISBN 978-621-02-0069-0 Balangiga Press is an imprint of Kabayaan Publishing (Quezon City, Philippines) Send us an email: Published by Balangiga Press and Central Book Supply, Inc. 927 Phoenix Building Quezon Ave. Quezon City
Kay Salem Demuna at Baibonn Dilangalen Sangid
Do you know what forgiveness means? It means the world has sinned, the world must be pardoned - - Louise Glück, The Parable of Faith ...solitary, poor, nasty, brutish, and short. - Thomas Hobbes, The Leviathan
COLON 1 1 ANG ALAM KO wala akong nakaraan, pero hindi ako sigurado roon. Pero ang alam ko rin, mayroon akong kinabukasan - du'n sigurado ako roon. Sigurado ako na mayroon akong mamaya, mayroon akong bukas. Kung anuman ang nakaraan ko, ang sabi lang sa akin, huwag ko nang itanong. Basta magulo - magulo hindi dahil sa walang nakaaalam pero dahil sadyang magulo raw. Marahas. Sa ganoong pagpa- paliwanag sa akin, sa maraming beses ko nang itinanong sa aking mga magulang, o tumayong mga 'magulang' ko, napagod din ako minsan sa pagtatanong. Sabi ko noon sa Santo Tomas, noong nasa kolehiyo pa ako, hindi ko na itatanong, hindi na lang ako magtatanong. Para walang gulo, para wala akong madidiskubreng bago sa aking sarili. Walang mga lihim na mabubunyag sa akin. Walang hinanakit na dadal- hin ko habang-buhay dahil lang sa pagtatanong at pagbubungkal ng mga nakalipas na. Pero isang gabi nanaginip ako, gusto kong pumatay - kahit isang tao lang. Kahit isang beses lang. One time big time na pagpaslang. Ilang beses na akong dinadalaw ng panaginip na ito, halos pare-parehong eksena pero parang hindi ko pinagsasawaan. Gusto ko iyong pagpatay na may pagtatraydor. Ganito ang eksena: Maliwanag ang paligid at tirik na tirik ang araw. Dadalhin ko siya sa isang bakanteng lote - iyong malayo sa ingay at kabihasnan ng siyudad. Isang lugar na hindi ko mapangalanan, hindi mabuo sa akin ang imahen ngunit sigurado ako na mayroong mataas na puno ng kaymito. Sasama siya sa akin dahil nagtitiwala siya. Dahil siguro may isang uri ng dam- damin na namamagitan sa aming dalawa. At kung kaming dalawa na lamang sa lugar sasaksakin ko siya ng kutsilyo sa leeg, walang pasintabi, walang sere-seremonya. Basta sasaksakin ko na lang siya. At habang 1
Rogelio Braga naghihingalo siya bubuhusan ko siya ng gasolina. At sisilaban. Gusto kong marinig ang sigaw niya dahil sa hapdi ng unti-unting nasusunog at umuurong na mga balat. At aamuyin ko ang usok ng nasusunog na laman ng tao. Gusto kong makita kung paano matunaw sa apoy ang mga mata niya. Gusto ko siyang makitang bangkay na nasusunog at nag-aasó pagkatapos. Walang nakasaksi kundi ang puno ng kaymito na nakatunghay sa aming dalawa. Palaging ganito ang panaginip na iyon, dumadalaw sa akin na parang kaibigan na nakasanayan na ang paglisan para 'pag nagkita kaming muli makikita namin ang halaga ng pagkawalay sa isa't isa. Sa simula nais kong tanungin sa sarili kung bakit lagi akong binabalikan ng panaginip na ito. Bakit palaging nagtatapos siya sa nag-aasó na bangkay. Dinadalaw ako ng panaginip sa iba't ibang bahagi ng aking buhay - noong nasa elementarya pa ako, sa high school, noong nasa Santo Tomas na ako na minsan sa retreat sa Tagaytay nagulat na lang ang mga kasama ko at sumisigaw daw ako sa gabi, iyon din ang saktong panaginip ko. Pero ngayon, nadadalas ang pagdalaw sa akin ng panaginip na ito, parang multo na sinusundan ako saan man ako magtago. Nakasanayan ko na tulad ng amoy ng mga unan ko kung saan nakapatong ang ulo ko sa pagtulog. At dahil dito naisipan kong hanapin ang lahat-lahat ng tungkol sa akin. Maaaring may malalaman ako sa aking nakaraan kung babalikan ko ang aking panaginip. Kung haharapin ko marahil ang aking hilig, ang aking nais: kahit isang tao lang, kahit isang beses lang sa aking buhay...gusto kong maranasan ang pagpatay. Ang sabi sa akin ni Nanay Ipang hindi niya raw ako anak. Ganoon din ang sinabi ni Tatay Lando sa akin. Wala silang anak kaya naisipan nilang mag-ampon. Guro sa isang private school noon si Nanay Ipang sa Pasay at abogado naman si Tatay Lando. Marami silang pera pero hindi sila magkaanak. Baog si Tatay Lando, ang sabi sa akin ni Nanay Ipang. Pero ang sabi naman sa akin ni Tatay Lando, wala raw matris si Nanay Ipang. Hindi ko alam kung sino sa kanilang dalawa ang nagsasabi ng totoo pero in- iisip ko na lang ang isang katotohanan sa kanilang dalawa: hindi sila magkaroon ng anak dahil ang pagsasama nilang dalawa bilang mag-asawa ay hindi magbubunga ng anak. Kaya ako inampon. Kaya ako pinalaking parang tunay nilang anak. "Blesilda, ikaw, ampon ka lang. Pero anak ka namin. Huwag kang mag-rebelde tulad ng napapanood mo sa sine na mga inampon, drama lang 'yon hindi ganoon sa totoong buhay. Wala kang pamilya at kami naman ay wala na ring itinuturing na 2
COLON mga kamag-anak - we have no choice so by force of nature and our circumstances kailangan tayong magsama-sama para mag-survive - naiintindihan mo ba ako?" Ito ang paliwanag sa akin ni Tatay Lando, diretso siyang magsalita. Si Nanay Ipang, ganoon din. Nu'ng nasa high school na ako lalo nilang ipinaliwanag sa akin ang lahat. Huwag kang magtanong kung saan ka nagmula. Huwag kang magtanong kung sino ang tunay mong mga magulang. Hindi na iyon mahalaga, ang laging sinasabi sa akin ni Nanay Ipang. Ang mahalaga, ika niya, ang mamaya, ang bukas, ang kinabukasan mo, "Naiintindihan mo ba ako, Blesilda?" "Opo, naiintindihan ko," ito palagi ang sagot ko sa kanila noong bata pa ako. Nang pumanaw ang dalawang matanda sa akin ipinamana ang lahat ng kanilang mga ari-arian. Wala rin silang mga kamag-anak. Kaya nang mamatay silang dalawa, mga kaibigan ko lang sa Santo Tomas ang bumisita at ang supervisors at team lead- ers ko sa call center na pinapasukan ko noon sa Makati. Walang ibang dumating sa kamag-anak nilang dalawa. Sabay silang namatay sa isang aksidente sa Baguio, iha- hatid sana noon ni Tatay Lando si Nanay Ipang sa isang seminar sa Teacher's Camp. Ang sabi sa report, nagitgit daw sila ng truck ng mga gulay kaya nahulog sa bangin ang kotse. Dalawang araw pa bago tuluyang nakuha ang kotse sa bangin. Halos na- tanggal daw ang ulo ni Nanay Ipang. Kaya ang lamay, apat na araw lang. Ayaw ko na itong magtagal dahil wala namang dumadalaw at hindi ko rin maiwanan ang trabaho sa opisina para asikasuhin ang lamay. Masyadong maraming demands noon ang kliyente at tumataas ang call vol- ume dahil papalapit na ang Disyembre; maraming ahente ang pumapasok sa account na hawak ko, linggo-linggo ramping ang Recruitment Department. Ayaw kong ma- binbin ang trabaho. Nagpalabas ako ng anunsiyo sa unang araw, obituary sa Inquirer, sa Philippine Star, at sa Manila Bulletin baka sakaling may mga kamag-anak pa ang dalawang matanda. Pero dumating ang ikatlong araw wala nang ibang dumadalaw sa lamay. Dumat- ing noong una at ikalawang araw ang mga kaibigan ng dalawang matanda sa law firm na pinasukan ni Tatay Lando at mga kasamang guro at kaibigang prinsipal ni Nanay Ipang. Pagkatapos nila, wala nang dumating. Nagbubukas na ako ng laptop sa tapat ng mga kabaong para magbasa ng reports, hindi na tumitigil ang pagtunog ng Black- berry ko sa mga tawag sa opisina, sa mga bagay na kailangan ko nang desisyunan. At naisip ko na hindi na resonable ang magpahaba pa ng lamay. Kaya kinausap ko ang 3
Rogelio Braga funeral parlor na inupahan ko na tapusin na bukas ng umaga ang lamay at sa hapon kung maaari i-cremate na ang mga bangkay nang makapasok na ako sa opisina sa gabi. Napakadaling kausap ng mga tao sa funeral parlor, yes ma'am lang sila nang yes ma'am pero nababanaag ko ang pagtataka sa kanilang mga mata. "Don't worry, wala nang darating na bisita at kamag-anak. And I don't want to prolong their agonies," ang paliwanag ko na lamang sa manager kahit hindi siya nagtapon ng tanong sa akin. Sa ikaapat na araw, sa hindi ko inaasahan, may humabol na bisita. Nakasubsob na ako noon sa laptop, nagbabasa at nagre-review ng service level noong nagdaang shift. Bumababa ang metrics, pumipetiks na naman ang ilang team leads. Lumapit ang bisita sa kabaong at tila tuod itong tumayo sa harap ng katawan ni Nanay Ipang. Parang may kung anong hinahanap siya sa mukha ni Nanay Ipang. Tiningnan ko lang ang bisita at hinabol ng tingin ang kanyang mga pagkilos; una siyang lumapit sa ka- baong ni Tatay Lando at pagkatapos sa harap na ng kabaong ni Nanay Ipang. Matagal siyang tumayo sa harap ng kabaong ni Nanay Ipang at ipinatong pa ang isang kamay sa ibabaw ng kabaong. Nakatalikod sa akin ang bisita pero alam kong matandang babae ito at kapansin-pansin ang suot niyang puting belo. Nilapitan ko ang bisita. "Sister," tinawag ko siya mula sa aking kinatatayuan. Nang humarap siya sa akin nagtapon siya ng ngiti pero napansin ko kaagad na hindi siya tumitingin nang diretso sa aking mga mata. Matanda na siya at kapansin-pansin ang mga gitla sa gilid ng kanyang mga mata. Nakasuot na siya ng makapal na salamin sa mata at nabubukbok na ang mga ngipin niya na marahil sa mahabang taon ng paninigarilyo. Nang iniharap niya ang katawan niya sa akin at iniabot ko naman ang aking mga kamay, hindi siya madre. "Assalamu alaykum," ang bati niya sa akin. "Sino po sila?" ang sagot ko sa kanya. Hawak ko na noon ang kanyang kamay at nararamdaman ko ang gaspang ng kanyang palad. Ngumiti lang ang Muslim. Niyaya ko siyang maupo sa isang hanay ng mga upuan sa harap ng mga kabaong. "Alam mo haram sa aming mga Muslim ang magpunta sa lamay...ipinagbabawal sa amin ang magdalamhati kapag may namatay. Kahit isang luha na pumatak, masa- ma," ang sabi niya sa akin. Nakamata lang ako sa kanya. "Haram...ibig sabihin 'ipinagbabawal'..." at nabasa niya siguro sa mukha ko ang paghuhukay sa kung ano nga ba ang ibig sabihin ng salita. 4
COLON "Wala ho akong alam na kamag-anak na...na...Muslim ang aking mga magulang. Kaibigan ho ba kayo ng aking mga magulang?" Hindi tumugon ang matanda. Nanatili lang itong nakaharap sa akin at pinag- masdan ang aking mukha; tila may binabasa siya sa aking mukha, at nang magtama ang aming mga mata biglang pumasok sa isip ko na kung ano nga ba ang pinangha- hawakan ng matandang ito sa akin, sa aking mga magulang. Ngumiti ang matanda at hinaplos niya ang aking pisngi. Natakot ako. "Napakaganda mo," at hinaplos niya nang hinaplos ang aking mga pisngi. "Alam mo na haram sa amin ang pag-ipat; ayaw ng mga matatandang imam sa amin noon ang pag-ipat dahil hindi ito Islam... pero nakinig sila. At heto ka ngayon, buhay na buhay at Tagalog na Tagalog - isang Filipino." "I am so sorry...hindi ko alam ang sinasabi mo." "Hindi nga sa iyo sinabi ni Ipang, ano? Pero malay ko ba kung nagkaroon na sila ng ibang anak. Pero alam ko ikaw 'yon - natatandaan ko pa ang mga matang ito sa Manili nang ilabas ka sa masjid kasama ng mga katawan ng mga magulang mo." At biglang napatigil sa pagsasalita ang babaeng Muslim; matagal siyang natahimik at tila may hinuhugot na damdamin sa kanyang loob. "Hindi na ako magsasalita, kung iyon pala ang ninais ni Ipang." Tumayo ang babaeng Muslim at lumabas ng chapel na walang lingon-likod. Hindi ko na siya sinundan. Maraming baliw na pagala-gala sa Maynila sa mga panahong ito. Minalas lang ako nang may isa sa kanila ang nakapasok ng chapel. Naging magalang lang ako sa matanda dahil sa Muslim siya, mahirap na ang may kaaway na Muslim, mga rebelde sila. Namumugot ng ulo at mga terorista. Baka balikan ako kung saka- ling bastusin ko at palabasin sa lamay. Marahil nakita niya ang pangalan ni Nanay Ipang na nakasulat sa puting ribbon sa ibabaw ng kabaong kaya niya nalaman ang pangalan. Pero palaisipan sa akin paano niya nalaman na ampon lang ako ng dalawang matanda. Hindi naman puwedeng siya ang magulang ko dahil napakalayong mangyari. Pero parang kilala niya ako. At may iilang segundo na gumaan ang loob ko sa kanya na para bang nakilala ko na siya noon pa. Kahit kailan hindi pa naman ako binigo ng mga kutob ko. Nag-iwan ng maraming tanong sa akin ang matandang babaeng Muslim. Ipina-cremate ko ang mga bangkay noong hapon ding iyon at nang hindi pa na- tatapos ang cremation mga alas-nueve ng gabi umalis na ako sa funeral parlor; inutu- 5
Rogelio Braga san ko na lang ang manager na dalhin ang mga abo sa columbarium at bukas na lang ang misa pagkatapos ng shift ko. Nagtungo ako sa opisina noong gabing iyon at ang kalahati ng aking isip nasa trabaho, at ang kalahati, hindi sa kamatayan ng dalawang matanda, kundi sa matandang babaeng Muslim na humabol sa lamay. 6
COLON 22 "WHAT DID YOU tell her?" Si Justin, nang ikinuwento ko sa kanya ang mga pangya- yari sa huling araw ng lamay. "Wala. I just let her deliver her monologues and then let her go." "What the fuck! Wala kang ginawa? Hindi mo man lang tinanong and, you know, probe a little on what she's been telling you?" Makulit si Justin; isa siya sa mga napa- kikitunguhan kong manager sa opisina. Hindi ako mahilig na makipagbarkada sa mga tao sa office, lalo na sa mga taga-Operations. Nadala na ako sa mga dati kong karanasan sa iba't ibang mga call center na napasukan ko; lahat may dahilan ang tao para makipag-kaibigan sa iyo, promosyon sa posisyon lalo na dahil sa competitive ang environment sa floor. Pero si Justin, iba siya. Manager siya ng Human Resources Department. Matinong kausap at bukas na bukas ang pagkatao at madali mong ma- basa, minsan. Diretso siyang magsalita at higit sa lahat, masarap siyang kausap dahil marami siyang nalalaman sa halos lahat ng usapin. Makakausap mo siya sa halos lahat ng bagay, sa lahat ng isyu sa personal na buhay man o sa lipunan. Siya palagi ang kasama kong magkape sa tambayan namin sa Starbucks, sa Greenbelt. Dito kami naglalagi pagkatapos ng shift at minsan dito na rin kami nagkikita at nadi-dinner sa katabing restoran. Pareho naming paborito ang Café Breton at dito kami nag-uu- sap kung ayaw namin ng kape; pagkatapos ng hapunan sabay na kaming papasok sa opisina. Minsan tuwing nagsasabay ang lunch break namin, magkasama pa rin kami sa smoking area; pareho naming gusto ang Marlboro Menthol bukod sa pareho kaming mahilig sa kape. Sa smoking area, doon namin pinag-uusapan ang halos lahat ng bagay na may kinalaman sa opisina. Napagkasunduan na kasi namin na doon 7
Rogelio Braga lamang, sa mga smoking breaks na iyon, pag-uusapan namin ang mga bagay na may kinalaman sa trabaho. "You should've asked more, Blesilda. Maybe she knows a lot of things about your past." "What for?" ang sangga ko kay Justin. Natahimik lang siya at napatitig sa akin. Alam ni Justin na hindi ako tunay na anak ng mga magulang ko. Halos sampung taon ang tanda ko kay Justin pero halos magkasing-edad lang kami kung titingnan. May mga gitla na siya sa noo, malaki ang tiyan at napababayaan na ang katawan na patuloy na lumalapad, halos hindi na nag-aahit ng bigote at balbas at suot palagi ang makapal na salamin sa mga mata. Maagang naging manager si Justin, sa kuwento niya, halos hindi pa siya umaabot ng trenta. Masipag kasi siya sa trabaho at malawak na ang karanasan sa pagpapatakbo ng human resources department ng isang kumpanya. Nagtapos na nga siya ang MBA sa Ateneo Graduate School of Business sa Rockwell pero kumukuha ng isa pang MA sa Santo Tomas sa larangan ng History. Parang hindi na siya nagsasawa sa pag-aaral at mataas ang paggalang ko sa kanya dahil kaya niyang balansehin ang trabaho at ang iba pa niyang gawain sa buhay. "It must be something, Blesilda. Something very interesting. At I bet, marami kang matutuklasan about yourself." "Okay - thank you. You are really worth my café americano," ang biro ko kay Justin, ako kasi ang taya sa kape nu'ng umagang iyon. Pero hindi siya ngumiti; hindi iyon katulad ng mga pagtatapos namin sa pagkakape sa mga nagdaang araw na nag- tatawanan kami sa sarili naming mga biro. Malalim ang iniisip niya at nakapako ang tingin niya sa mga taong naglalakad sa tapat ng fountain sa Greenbelt. "It must be something, Blesilda, something..." ang paulit-ulit niyang sinasabi sa akin na para bang sa kanya ang lahat sa aking pagkatao ay nagsisimula at nagwawakas sa walang katapusan na mga katanungan. Isang gabi pumasok na lang si Justin sa kuwarto ko sa opisina at naupo sa harap ko. "I am busy, Mr. HR Manager. I have a 'concall' in five minutes, naka-open na ang bridge," ang bati ko sa kanya. Biro iyon at nakasanayan na namin pero hindi siya nagsukli ng ngiti. Seryoso si Justin na nakamata sa akin. "What? You're freaking scaring me." Hinugot ni Justin ang kable sa likod ng AVAYA phone para siguradong hindi ako makasasali sa conference call ng mga kliyente. Ni-lock niya rin ang pinto ng kuwarto 8
COLON at iniayos ang upuan niya na paharap sa mesa ko para sa isang seryosong usapan. "Alam ko na ang ibig sabihin ng matandang babaeng Muslim na dumalaw sa iyo," ang panimula niya. "'Yong lugar na sinasabi niya, I Googled it - " "'Yong 'Manili'?" "Blesilda, isang baranggay ang lugar na 'yan sa Mindanao. Sa Carmen, a munici- pality in North Cotabato." "So?" "There was a massacre na naganap sa lugar na iyan long time ago." Gusto ko sanang sabihin kay Justin na what else is new in Mindanao. Magulo roon at giyera; aasahan mo ang patayan at barilan, ang karahasan. Nitong Agosto lang noong isang taon sinugod ng mga rebelde ang isang munisipalidad sa Lanao; nasa balita iyon sa radyo. Nais na namang kunin ng mga Muslim ang Mindanao. Pero hindi ko na lang binanggit kay Justin dahil seryoso siya sa sinasabi niya. At ayaw ko siyang bastusin dahil pursigido siyang isulong ang usapan. "I have this theory, Blesilda, na you are Muslim." "What the fuck are you talking about? My God, Justin, I have a conference call with our clients. Now you better move out of my office or I'll throw this AVAYA on your face," ang pabiro kong tugon kay Justin. Ikinabit niya na lang ang cord sa likod ng telepono at dahan-dahang lumapit sa pintuan. "You know, girl, let's talk about this some time. Okay?" "Okay - go now!" Hindi ko rin matantiya si Justin minsan kahit sabihing malapit kami sa isa't isa. O nawalan na lang ako ng gana na kilalanin ang mga tao sa paligid ko, ang mga tao na nakasasalamuha ko araw-araw. Pero si Justin lang ang nakatatagal sa akin, sa pagsama sa akin. May mga araw na hindi ko na rin siya masakyan at gusto ko nang bumitaw at lumayo sa kanya: bugnutin siya at mabilis nang magtaas ng boses, naisip ko na lang siguro dahil sa stress sa trabaho na isinasabay niya sa pag-aaral. Lumipas ang ilang araw sa isang pag-uusap namin sa Café Breton sa Greenbelt, sa gitna ng tawanan namin at pagpapalitan ng mga karanasan sa opisina bigla na lamang siyang natahimik at matagal na napako ang tingin niya sa iisang direksiyon. Hindi na rin ako kumibo at sa mga ganitong sitwasyon. Nakasanayan ko na ang makibagay kay Justin, nirerespeto ko ang ganitong pag-uugali niya, ang ganitong uri ng pagdadala niya sa kanyang sarili kahit sa harap ng ibang tao. Naisip ko ganito rin kasi ako kay 9
Rogelio Braga Justin; alam ko na mayroon din akong ugali na pinakikibagayan niya lamang. Natu- tunan naming igalang ang isa't isa kaya siguro nagtagal ang aming pagkakaibigan sa opisina at sa ganitong transaksiyon na rin namin nakita ang halaga ng isa't isa. "I want to resign, Blesilda," ang sabi niya sa akin habang nakapako ang tingin sa isang direksiyon. Nakita niya sigurong hindi na ako kumportable sa ipinakikita niyang katahimikan. "Is it the pay or the job?" nais ko na ring malaman ang dahilan ng mga sitwasyong tulad nito na balisa siya kahit magkaharap kaming dalawa sa iisang mesa. Malabo ang paliwanag niya sa akin. Hindi niya raw alam basta gusto niya na lang mag-resign sa trabaho. "Ewan ko, girl, hindi ko rin maipaliwanag. Tulad din siguro ito ng sakit sa batok mo at likod na bigla na lang dumadalaw sa iyo, hindi maipala- wanag at dumarating na walang pasintabi." Naisip ko, hindi lang ang sakit sa batok at likod ang hindi ko maipaliwanag sa sarili ko, naririyan ang iisang panaginip na palagi akong dinadalaw. Sabagay, Justin, ni hindi ko rin maipaliwanag kung paano nga ba ako napadpad sa daigdig na ito. "Napansin ko, Justin, for the past weeks lagi kang naka-leave sa opisina. Last month almost two weeks ka raw nawala. The agents na we suspended for fraud lum- agpas ng 30 days - waiting for your call for an admin hearing before termination. We pay preventive suspensions beyond 30 days. You know naman, Justin, that we have deliverables, right?" Hindi kumibo si Justin. Nakamata lang siya sa batang naglalaro ng tubig sa fountain sa tapat ng Café Breton. Kahit halos tatlong taon na kaming magkakilala ni Justin, na marami na kaming damdamin at karanasan na pinagsaluhan, may mga bahagi pa rin ng aming mga pagkatao ang inililihim namin sa isa't isa; may mga damdamin at katotohanan kaming kapwa namin ipinipinid sa aming mga sarili at ikinukubli sa daigdig. May kutob ako na kapwa namin alam ito, hindi lang namin pinag-uusapan; alam namin ang batas na ito sa rela-relasyon, kapwa namin alam ang ibig sabihin ng intimacy bagaman pareho namin na hindi mahanapan ng saktong salita ang intimacy sa mga wika na kaya naming pangalanan. At ang katahimikang ito ni Justin sa pagitan ng aming pag-uusap ang karaniwang pagtalima niya sa batas na ito ng rela-relasyon. "I'm going to Morocco next year," pakli ni Justin. "I'll present my thesis in an international conference. Two weeks siya." 10
COLON "Good. How about your job?" Ang alam ko nahuhumaling si Justin sa Graduate studies niya sa Santo Tomas. Pero may mga araw na ayaw niyang pag-usapan namin ang mga trabaho niya sa grad- uate school; naisip ko gusto niya lang akong iligtas sa nakabuburyong na usapan ng mga historical data na nakalap niya at ang papers niya o nais niyang mapanatili ang paghihiwalay ng dalawa niyang daigdig: sa opisina at sa pag-aaral ng Kasaysayan, at ako ang nasa daigdig niya sa opisina. Nagtatapos na siya noon ng tesis niya. Kahit hindi niya aminin sa akin alam ko na ang tesis na ito ang umuubos ng oras niya at nalilihis ang kanyang pokus na dapat sa trabaho sa opisina niya inilalaan. Ang tesis na ring ito ang nagdadala sa kanya sa labas ng Maynila patungo sa kung saan mang lupalop ng Pilipinas. Minsan may nabanggit siya sa akin na may binabalikan siya sa Cebu, isang 'matalik na kaibigan' daw. Usap-usapan noon sa opisina ang sekswalidad ni Justin. Wala kasing nakikitang kasamang babae si Justin bukod sa akin, malamya siyang kumilos, minsan bigla na lang sumasabog ang emosyon sa office email. Alam din ng lahat na masugid siyang tagahanga ng mga pelikula ni Sharon Cuneta. Malimit din siyang nakikitang malapit at malambing sa mga lalaking agents sa smoking area. "Who's this 'matalik' na kaibigan, Justin? Is he gay or what?" "What." Ang totoo, wala akong nakikitang pagbabago sa pakikitungo ko kay Justin kung sakaling bakla man siya. Tao siya sa akin at gusto ko ang aming samahan; sapat na si Justin sa akin, ang malalaki niyang mga braso sa katabaan na palaging nanlalagkit sa pawis, ang malaki niyang tiyan, ang makakapal niyang salamin sa mga mata, ang bal- bas niyang palaging inaahit halos linggo-linggo ngunit tila araw-araw naman kung tumubo, at ang pananamit niya: lagi siyang nakabarong na may maiikling manggas na katerno ng Levi's na maong, itim na balat na sapatos at sa loob ng kanyang puting barong, ang suspender belt na tila siya na lang sa Pilipinas ang nagsusuot noon bilang pang-araw-araw na bahagi ng kanyang pananamit. Mabuting tao si Justin. Sa mga pag-uusap namin, hindi lamang ang mga salita at damdamin ang namamagitan higit sa lahat ang mga perspektibo. Ang mga kumbersasyon sa pagitan naming dalawa ay isa nang pagtakas sa pagiging karaniwan ng mga buhay namin sa opisina, ng buhay ko lalo na. "This is not a country, Blesilda. This is just a group of islands populated with people. Not a country." Minsan sinasakyan ko na lang si Justin para sa isang mat- 11
Rogelio Braga inong usapan sa harap ng kape o hapunan. "Filipino nationalism is just a grand Tagalog project." "Tagalog?" "Like you - us here in Manila, Tagalogs." Hindi ko rin malilimutan ang minsang ibinulalas sa akin ni Justin: na dugo, la- man, at walang habas na pagpatay daw ng mga Muslim sa Mindanao ang ipinuhunan at ipinupuhunan para mapanatili ng mga tao na ang Pilipinas ay isang bansa. Sa lahat ng nakilala ko sa BPO industry, siya lang ang puwedeng magbitiw ng mga gaanong salita sa mga usapan at nakukuha pa rin niya ang mga atensiyon ng kanyang mga kau- sap. Nang tanungin ko siya kung ano ang ibig niyang sabihin, hindi na nagpaliwanag si Justin. May mga ideya siya na masyadong mabigat para sa akin. Hindi ko minsan magagap. Hindi na lang ako nagsasalita o tumutugon para magalang na ipaalam sa kanya na hindi ako makasasakay sa tema na nais niyang pag-usapan. At hindi rin ako interesado. "Dear, I have nothing against nationalism - because I have nothing from it," biro ko sa kanya. Ang alam ko kasi, naririto ako, dito ako ipinanganak, at narito ang lahat-lahat sa akin, sa Maynila. At sa Maynila nagtatapos ang lahat ng tungkol sa 'bayan' para sa akin. End of discussion. Ngunit sa pag-uusap naming iyon ni Justin sa Café Breton - hindi ko na nakilala ang taong lagi kong kasama sa opisina. Habang nakamata siya sa malayo pinag- mamasdan ko ang mukha niya - nakita ko sa mga mata niya ang pagod, ang siphayo, ang panghihilakbot sa kung anong kinikipkip niya at inililihim sa daigdig, isang personal na trahedya marahil. Ang lungkot. Ang hindi nalalaman ni Justin nakarating sa akin na hindi lang minsan na naabu- tan siya ng mga staff niya sa HR na humagulgol siya sa loob ng opisina niya. May mga hindi ibinabahagi sa akin si Justin - nirerespeto ko ang ganitong pagkukubli niya ng mga personal na problema. "Justin," ang putol ko sa katahimikan na namamagitan sa aming dalawa. "I know there's something that bothers you. May problema ka ba sa bahay?" "Wala naman. It's just...some school work. The thesis I'm writing." Hindi na nagdagdag pa ng mga salita si Justin bilang pagpapaliwanag. Alam kong iyon - ang tesis niya sa Graduate School - ang pinanggagalingan ng lahat ng pagbabagong ito sa kanya. "Ano ang gagawin mo, Blesilda, kung isang araw magising ka na lang na may 12
COLON dugo ng isang Muslim sa mga kamay mo?" Hindi ako sumagot. Hinigop ko na lang ang huling kape sa tasa at nagyaya akong lumabas na lang kami ng Café Breton at maglakad patungo sa opisina para mag- trabaho. Hindi ko na kasi alam kung tao ba ang kaharap ko sa mesa o lungkot na nagsakatawang-tao. Hindi kaagad ako nakatulog nang dumating ako sa bahay. Tahimik na ngayon ang bahay dahil wala na ang dalawang matanda. Kapag dumarating ako sa umaga galing sa opisina, naaabutan ko pa ang dalawa na nanonood ng tv at nag-aalmusal. Babati sila sa akin at nakahanda na ang agahan ko sa mesa. Gusto ni Nanay Ipang na kakain muna ako bago matulog. Bago ako matulog, kaagad na aalis si Nanay Ipang para mag- punta sa eskuwelahan at si Tatay Lando naman lalabas at bibisitahin ang mga kaibigan niyang abogado rin o sa sabungan. Ganoon palagi ang araw ng dalawang matanda sa bahay. Kahit sa katandaan pinanatili pa rin nilang normal at dumadaloy ang kanilang araw-araw na gawain at pinagkakaabalahan. Kumuha lang ng kasambahay si Nanay Ipang para may katuwang siya sa pagluluto at paglilinis ng bahay. Ngayon dalawa na lang kami ng kasambahay ang nakatira sa bahay. "Ma'am, may tumawag po sa inyo kanina bago kayo dumating," ang salubong sa akin ng kasambahay. "Justin daw po; kasama n'yo sa opisina." Hindi talaga bumibitaw si Justin sa matandang babaeng Muslim na dumalaw sa lamay ng dalawang matanda at tinangka niya na namang pag-usapan ang 'pagdalaw' kagabi sa smoking area. Nang magtungo ako sa kama hindi na naman ako makatulog; mukhang naparami na naman ang kape na nainom ko kagabi. Naisip ko ang sinabi ni Justin: paano nga kung Muslim ang pinanggalingan ko, kung Muslim ako? E, ano naman ngayon kung Muslim ako? Kahit na Igorot pa ang lahi ko wala na akong na- karaan, mayroon lang akong kinabukasan tulad ng sinasabi sa akin ni Nanay Ipang. Kung sakaling malaman ko ang nakaraan ko, makilala ko ang mga tunay kong mga magulang at mga kapatid, ano naman ngayon ito sa akin? Pero isang palaisipan sa akin ang pagkahumaling ni Justin sa matandang Muslim. Palaisipan sa akin kung bakit nagkaroon siya bigla ng ganoong interes sa nakaraan ko. Ano ang mayroon sa Manili? Ano ang kinalaman niya sa buhay ko? Maghapon na naman akong hindi nakatulog at sinikap kong ipikit ang aking mga mata ngunit alam kong gising pa rin ang aking diwa. 13
Rogelio Braga Nang hindi ako makatulog sinubukan kong magbukas ng tv at manood ng balita. Ganoon pa rin, balita pa rin ang naganap na pagsugod ng mga rebelde sa Lanao del Norte. Ganoon din sa North Cotabato. North Cotabato...Manili...at pumasok muli sa akin ang mga sinabi ni Justin. Paano nga kung Muslim pala ako? Ang weird. Pero pinagmasdan ko ang footage sa tv - ganoon pala ang hitsura ng North Cotabato - may mga parang at kapatagan, sa malayo may kumpol ng mga puno at nakausling mga lupa na tila mga buról , mga taong nagtatakbuhan dahil sa putukan, may ibang nakasakay pa sa kalabaw habang hila-hila ang kanilang kariton at ang mga lalaking iniinterbyu ng midya na may hawak na baril at nasa likod ng mga sundalo. "Hayun... hayun...nakikita n'yo 'yon?" ang sabi ng reporter habang nakatutok ang kamera sa kabilang bahagi ng kaparangan. "Iyong umuusok na iyon ang pinaghihinalaang ba- hay ng sibilyan na sinunog ng mga rebelde...nanununog na ng mga bahay ang mga rebeldeng MILF...kaya naga-armas na ang mga taong-bayan laban sa mga rebelde..." Pinagmasdan kong maigi ang footage sa tv, ano kaya ang hitsura ng mga rebelde na ito - bakit sila nanununog, bakit sila kaaway ng gubyerno. Inihilig ko ang ulo ko sa sofa at itinaas ang mga paa. Binuksan pala ng kasambahay ang aircon sa sala. Parang namahinga ang mga kalamnan ko sa posisyon ng katawan ko sa sofa. Ganito sana palagi ang buhay, tahimik, madaling magpahinga. Ginising na lang ako ng kasambahay nang maghahapunan na. Sabado pala at walang pasok. Ginising niya ako dahil tumatawag na naman daw si Justin. Nang sa- gutin ko ang telepono babae ang sumagot, humihikbi ito. "Mrs. Cebron, what happened?" "Just come here, hija. It's a terrible news. Just come here now, okay?" Nang dumating ako sa bahay nina Justin sa Katipunan marami nang mga pu- lis sa harap ng bahay nila. Kinutuban ako na may masamang nangyari kay Justin. Sinalubong ako ni Mrs. Cebron at ng isang kapatid na lalaki ni Justin. "Hija, come here..." Nang pumasok ako sa loob ng bahay kinurdunan na ng mga pulis ang ilang bahagi ng sala. Naupo kami sa sofa kasama ng lalaking kapatid Justin at pabulong na nagsimulang magsalita si Mrs. Cebron. "Justin was murdered, hija, just this morning," ang naiiyak na panimula sa akin ni Mrs. Cebron. Tuminding ang mga balahibo ko sa katawan at bumigat ang paki- ramdam ko, para bang may gumapang na lamig sa tagiliran ko at dumiretso patungo sa batok ko, gusto ko sanang maiyak pero parang walang luha na lumalabas; parang 14
COLON wala akong maramdaman bagaman may reaksiyon ang mga bahagi ng aking kata- wan. Bakit umaalis ang lahat ng taong malapit sa akin? Bakit sila namamatay nang walang pamamaalam? Pinatay si Justin, isang karumal-dumal na pagpaslang. Naganap ang pagpaslang marahil isang oras matapos siyang tumawag sa akin. Sa paliwanag ni Mrs. Cebron, naiwang mag-isa si Justin sa bahay dahil lumabas lang siya kasama ang kapatid na lalaki para mag-grocery sa Rustan's. Wala noon ang iba niyang mga kapatid sa bahay dahil nagpunta ng Tagaytay kasama ang kanyang ama. Nang bumalik na ang dalawa galing sa grocery, nakita nilang nakatiwangwang ang gate at bukas ang pinto sa harap ng bahay. Dali-dali silang pumasok at bumungad sa kanila sa sala ang mga nagkalat na dugo sa sahig hanggang sa kusina. Nang puntahan nila ang kuwarto ni Justin, nakahandusay na ito sa kama at naliligo sa sariling dugo, nakapatong ang mukha sa sahig. Butas ng tama ng bala ang batok ni Justin at tumagos pa sa noo. Sa bahaging ito hindi na nagpatuloy sa pagkukuwento si Mrs. Cebron at ang kapatid na lalaki na ang nagpatuloy sa pagsasalita para sa ibang detalye. Napansin daw nila, nang lapitan ang bangkay, na tinapyas ng killer ang kanang tenga ni Justin. Malinis ang pagkakatapyas dahil halos walang natirang laman o nakausling balat sa bahagi ng mukha kung saan nakakabit ang dating tenga. Hanggang sa kasalukuyan, na naroroon ang mga pulis, hindi pa nahahanap ang tenga ni Justin. Karumal-dumal. Ito lang ang nasabi ko sa aking sarili. Ayaw kong isipin na wala na si Justin dahil malulungkot ako. Pero habang kausap ko si Mrs. Cebron pumasok sa gunita ko ang panaginip: nais kong pumatay kahit isa lang, kahit isang beses lang... iyong susunugin ko ang bangkay at makikita kong umuusok ang nangingitim na balat...at gagawin ko ito na tirik na tirik ang araw. "Kaya kita ipinatawag dito, hija, dahil may ipinabibigay sa iyo si Justin," iniabot ni Mrs. Cebron sa akin ang isang brown expandable envelope na sa loob may bung- kos ng mga papel at mga lumang dokumento. "Sabi kasi sa akin ni Justin kagabi na ibigay ko raw sa iyo ang mga papel na ito. Tiningnan ko naman ito kanina wala lang ito puro sketches at bibliographical notes ng thesis niya. Ewan ko, ang batang iyon talaga, hindi mo rin maintindihan..." Ipinatong ko lang ang envelope sa dibdib ko at nagpaalam kina Mrs. Cebron. Sinabi ko na dadaan na lang ako sa libing ni Justin na hindi ko naman nagawa dahil nu'ng araw ng libing niya dumating ang mga kliyente ng account ko sa Maynila. Mag-daragdag daw sila ng call volume sa site dahil maayos 15
Rogelio Braga naman daw ang performance ng account ko. Nagpadala na lang ako ng bulaklak kay Mrs. Cebron at sampung libong pisong abuloy. 16
COLON 33 DALAWANG LINGGO MATAPOS ilibing si Justin nabasa ko ang email niya. Nag- email siya sa personal email ko. Nang tingnan ko ang oras at petsa ng email nahinuha ko na naipadala niya ang email ilang oras bago siya pinasok ng mga magnanakaw na pumatay rin sa kanya. Date: November 14, 2009 9:54 am From: To: Subject: THE RATS ARE COMING!!!! Girl, I have to tell you this. Mag-ingat ka sa mga malalaman mo sa mga susunod na araw. Hindi mo ito matatakasan dahil ito ang nakaraan mo. Hahanapin ka nito kahit saan ka magpunta. Kakam- pi sila ng gubyerno, at likha natin sila...namin pala. Wala tayong ibang magagawa kundi ang tumakas dahil Filipino sila. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Kung gusto mong malaman ang nakaraan mo at interesado ka pa, hanapin mo si IGMEDIO SAMANIEGO (gaga, huwag mo nang hanapin sa Facebook dahil matanda na ito at wala siya sa Face- book, na-check ko na) sa University of San Carlos sa Cebu. Far and Away di ba? May nalalaman siya sa Manili. Alam niya ang lahat siguro kahit ang tungkol sa iyo...pero mag-iingat ka...huwag kang magtitiwala sa kahit na kanino, lalo na sa kanya. Lalo na sa mga 17
Rogelio Braga Bisaya na taga-Lanao del Norte at Iligan. O, siya, chika tayo sa Monday. I'll tell you more, just review my notes and my sketches ng thesis ko - I'll hand it over to you na for your consumption. the Brilliant, Justin. "Mag-iingat ako sa mga Filipino" ito na siguro ang isa sa mga kakaibang biro ni Justin sa akin. Maraming mga opinyon at perspektibo si Justin na ibinabahagi niya sa akin, lalo na sa mga napag-aaralan niya sa graduate school, pero ito ang isa sa mga ikinagulat ko, dahil ako na ang pinag-iingat niya sa... mga Filipino. Malabo ang ibig niyang ipaunawa sa akin; hindi ko maunawaan ang nais niyang ipaturol sa akin sa email niya; siguro iniisip niya maipaliliwanag pa niya sa akin ang lahat pagdating ng Lunes. Isa akong Moro, ang sabi niya. At mag-iingat daw ako sa Filipino. Lalong malabo. Ilang araw na nakatiwangwang lang sa mesa ko ang envelope na iniabot ni Mrs. Cebron. Maraming gawain at mga reports na kailangang tapusin at pagod na rin ako pagdating sa bahay kaya hindi ko ito naupuan. Iba na ang mga araw ko sa opisina ngayong wala na si Justin. Wala na akong kasama sa paghahapunan, sa pagkakape pagkatapos ng trabaho, sa mga yosi break sa pagitan ng mga trabaho. Sumasakit na rin ang ulo at likod ko hanggang sa batok dahil sa sobrang pagod. Hindi ko na rin makayanan ang demands ng mga kliyente at madali nang mag-init ang ulo ko sa mga conference call at email. Ewan ko parang nanghihina na ang katawan ko o wala lang akong gana sa trabaho; parang may hinahanap ang katawan ko na wala rito, na nasa malayo. Sa malayung-malayo. Nag-file muna ako ng tatlong araw na bakasyon sa opisina. Sinimulan ko ng Mi- yerkoles para limang araw na nakaliban ako sa trabaho. Iniwanan ko ang laptop ko sa mesa ko sa opisina at ang Blackberry ko sa drawer. Nag-iwan din ako ng message sa 'out of office reply' sa Outlook ko na hindi ako makasasagot ng email, out of town ako at wala akong access sa lahat ng web based programs, kaya lahat ng tanong at concerns maaaring iwanan muna sa mga supervisor. Pero hindi ako aalis ng Maynila. Maglalagi lang ako sa bahay, sa loob ng kuwarto. At simula Miyerkoles, hindi na nga 18
COLON ako lumabas ng kuwarto. Hindi ko alam, parang napapagod na ang katawan ko at palaging gusto ko na lamang ipatong ang katawan ko sa ibabaw ng kama. Naroroon sa mesa ang envelope at nakamata sa akin, ang mga titig niya ay tila imbitasyon na halughugin ko ang lahat ng kanyang nais na sabihin, ang lahat ng kan- yang mga nalalaman. Kinuha ko ang expanded long envelope at isa-isang inilabas ang laman. Maraming mga papel at index card, mga lumang liham, naroroon din ang first draft ng thesis ni Justin na may nakasulat pang mga marginal note sa bawat pahina, isang CD na may nakasulat sa pabalat na "MANILI" na marahil may laman ng kan- yang interviews, isang maliit na bote ng pabango na nakasabit sa isang tali na gawa sa abaca at sa loob ng bote, may ilang mga ugat at natutuyong dahon, at ilang retrato na may kasama siyang mga matatandang lalaki na hindi ko mawari kung saan bang lugar ito't sa background ay puro puno, mga bahay na gawa sa nipa, at kaparangan. At naisip ko na sa tatlong araw na bakasyon, pag-aaksayahan ko na lang ng panahon ang mga iniwanang ito ni Justin. Para maglibang at baka nga naman may malaman akong bago tungkol sa aking pagkatao tulad ng pangako niya sa akin. Mar- ami talagang lihim at interesanteng mga bagay sa buhay si Justin. Nakalulungkot at naging biktima siya ng krimen. Kawawa naman. Kaya ngayon sinigurado ko na na- ka-lock palagi ang pinto sa bahay, kahit sa umaga. Ayaw kong matulad sa sinapit niya. Binuksan ko sa kompyuter ang email niya at binasa kong muli. Hindi ko pa rin maunawaan kung ano talaga ang gusto niyang ipaalam sa akin. "Kakampi sila ng gubyerno, at likha natin sila...namin pala. Wala tayong ibang magagawa kundi ang tumakas dahil Filipino sila. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino." Binasa ko ang pabalat ng thesis ni Justin. In Partial Fulfillment of Master's Degree in History University of Santo Tomas: Ilaga, the Filipino Violence against the Bangsa Moro People. Iba talaga ang mga interes ni Justin. Bangsa Moro, ito 'yong mga Muslim sa Mindanao. Heto siguro ang pinupuntahan niya sa tuwing magle-leave sa opisina. Madalas mag-file ng leave noon ni Justin, dalawa, tatlong araw, minsan isang linggo. Nasa labas daw siya ng Maynila at nagre-riserts kung tatanungin ko siya sa telepono at wala na naman siya sa opisina. Isa-isa kong binasa ang index cards: marami na siyang nakalkal na libro, bagaman kumuha ako ng Agham Pampulitika sa Santo Tomas, tila hindi ko nababasa ang ilan sa mga manunulat at iskolar na hindi tunog Filipino ang mga pangalan: Marohomsalic, Muslim, Jubair, Marohombsar, Saber, Madale. Mar- 19
Rogelio Braga ami rin siyang mga sketches, dalawa o tatlong talata bawat pahina. Kinuha ko ang isang pahina na may naka-highlight ng dilaw na Stabilo ang ilang mga pangungusap. Ilagas were the government's tool in suppressing Moro insurgent in the South. The Philippine Military even used them in certain operations to uninhabited terrains in Cotabato that the military personnel, mostly from Luzon, was unfamiliar of. The government allegedly flew, using a government aircraft, the Ilaga leader, Commander Toothpick, to Malacañang to meet with President Marcos. Isa-isa kong binasa ang index cards. Tungkol sa 'Ilaga' lahat. Hindi ko alam kung ano ang Ilaga at kung saan ba ito nakuha ni Justin. Alas-tres na ng madaling-araw nang namalayan ko na halos limang oras ko na palang binabasa ang lahat ng mga dokumento niya. Hindi ko pa rin mabuo sa sarili ko kung ano ang kinalaman nitong mga dokumento na ito sa akin, bakit niya ito ibinigay sa akin, at bakit pinag-iingat niya ako "sa mga Filipino" dahil "isa akong Moro." At naisip ko na medyo bad joke ito ni Justin sa akin, bad joke dahil hindi na niya maaaring bawiin pa. Sinubukan kong basahin ang tesis pero walang pumapasok sa isip ko, parang nakikita ko lang ang mga titik, ang mga salita pero hindi sila tumatatak sa isip ko at hindi ko maproseso ang mga kahulugan. Pagod na nga siguro ako at napurol na ang isip ko sa ilang taong pagpupuyat sa pagtatrabaho sa mga call center. Nagising na lang ako mga alas-dose na ng tanghali ng sumunod na araw. Nagkal- at sa kama ang papel at index cards. Siguro kanina pa kumakatok ang kasambahay sa pinto para pakainin na ako ng agahan at tanghalian. Isa-isa kong iniligpit ang index cards at mga papel at ipinasok muli sa expanded long envelope. At nabasa ko ang isang entry sa index card: They were brutal to their captive Moros. The cadavers of Muslim victims, some reports state that the ceremonies were even being done when victims were still alive. An Ilaga member will remove the right ear using a sharp jungle knife. This was for the male Muslim captives. For female Muslims, they (will) remove the nipples. The Muslim nipples and the ears were being collected, as a symbol of male courage and bravery among the Ilagas. Nabitiwan ko ang papel sa takot. Ang bangkay ni Justin, ayon kay Mrs. Cebron, tinapyas ang kanang tenga. Mga Ilaga kaya ang pumatay sa kanya? Pero ano ang Ila- ga? Walang ganon. Maaaring isa lang itong kuwento, o inimbento ni Justin. Pero may biographical notes, may iilang libro na nababanggit ang Ilaga. Wala akong naaalalang 20
COLON 'Ilaga' sa mga history books ko sa high school at kolehiyo. Ngunit hindi ko pa rin makita kung ano ang kinalaman ko sa mga ito, bakit ito ibinigay sa akin ni Justin. Naisip kong tawagan si Mrs. Cebron. Bahagya kong ipinaliwanag sa kanya ang natuklasan ko, ang tungkol sa mga Ilaga. "The what, hija?" ang sagot niya akin sa telepono. Sabi ko na lang sa kanya na ang hirap ipaliwanag sa telepono at magtutungo na lang ako sa bahay nila sa Katipunan at ipaliliwanag ko ang lahat ng natuklasan ko. Pumayag naman ang matanda at sinabi niyang pagkatapos ng merienda daldalhin niya ako sa isang SPO Dionisio na humahawak ng kaso ni Justin. Puwede naman na 'gambalain' ang 'Sir Dioniso' anumang oras at panahon kung sakaling may bagong impormasyon sa kaso ni Justin. Mabagal ang daloy ng trapiko sa Katipunan sa tapat ng Ateneo. Tanghaling-tapat at naglalabasan ang mga sasakyan ng mga mayayamang estudiyante ng unibersidad. Sa loob ng kotse, pumapasok sa isip ko ang napakaraming mga bagay, maraming mga salita. Ilaga, military, Manili, mag-ingat ka sa Filipino...isa kang Moro. Ang gulo-gulo ng isip ko at habang naiipit ako sa trapik patuloy ang pananakit ng likod at batok ko na parang may mainit na bakal ang ipinadadaan sa ibabaw ng balat ko. Nahihilo ako at unti-unting nanlalabo ang mga mata ko at doon ko lang naisip na hindi pa pala ako kumakain simula kahapon. Binuksan ko ang radyo at nagpatugtog na lang ako ng CD ng Bolipata Brothers. Ito na lang ang tanging paraan na naisip ko upang mapahinga ang aking katawan sa loob ng kotse. Pinalakasan ko ang aircon dahil tanghaling-tapat sa Maynila at naghahalo ang init at polusyon sa labas ng kotse sa init ng mga makina ng mga sasakyan na naiipit sa mabagal na daloy ng trapiko. Nang makarating ako sa bahay nina Justin naroroon na sa gate si Mrs. Cebron at hinihintay ang pagdating ko, patuloy kasi ang pagpapalitan namin ng mensahe sa telepono habang nasa biyahe ako. Sinalubong niya ako ng ngiti at mga pagkaway. Ga- noon pa rin ang suot ni Mrs. Cebron kung nasa bahay nila, naka-daster na maluwag, naka-tsinelas na gawa sa tela , may hawak na abaniko. Mapapansin lang na nakara- rangya sila sa buhay dahil sa mga suot nitong alahas kahit nasa bahay. Pinagbuksan kami ng gate ng isang security guard. Kumuha na ng security guard ang pamilya nila matapos ang 'panloloob' sa bahay na siya ring ikinamatay ni Justin. "Hija, I baked some Christmas muffins this morning. You should try it before our meeting with SPO Dionisio later," ang bati sa akin ni Mrs. Cebron pagbukas ko ng bintana ng kotse at hindi pa ako nakalalabas. 21
Rogelio Braga Pagpasok ko sa loob ng bahay bago na ang salansan ng mga muwebles sa sala. Malinis na ang sala at pumapasok na ang liwanag sa loob ng bahay. Palakad-lakad na't paroo't parito ang mga kapatid ni Justin. Sa isang bahagi ng bahay, sa tabi ng altar ng pamilya naroroon ang picture ni Justin na nakakuwadro, nakatoga siya ng Unibersidad ng Santo Tomas at nakangiti, ito ang hitsura ni Justin nang magtapos siya ng BA sa Santo Tomas. May dalawang kandila na nakasindi sa harap ng retrato niya. Nang igala ko ang tingin sa bahay hindi ko ito kinakitaan ng anumang bahid ng isang karumal-dumal na krimen na naganap ilang linggo lang ang nakararaan. Pinaupo ako ni Mrs. Cebron sa sofa. "You know dear, I heard 'Ilaga' sa isang pulis na nagpunta rito noong day na naganap ang crime. I overheard it from a conversation. When they learned about what happened to Justin's ear - sabi nu'ng isa, 'Parang Ilaga...' kaya nang binanggit mo 'yan sa akin kanina parang it rang a bell...what about the 'Ilaga' thing?" Hindi ko alam kung paano ko ilalahad kay Mrs. Cebron ang teorya ko na hindi siya matatawa sa akin. Hindi ko rin alam kung ano nga ba ang Ilaga at kung sakaling tanungin niya ako wala akong maibibigay na konkretong sagot sa kanya. Hindi ko rin alam ang Ilaga. Kagabi ko lang nalaman ang salitang ito sa pagbabasa ng tesis ni Justin at ng bibliographical notes. Ipinatong ni Mrs. Cebron ang isang kamay niya sa kamay ko at inilapit ang mukha niya sa mukha ko. "I know, hija, you and Justin were close friends. Even us here, we can't move on. Iniisip na lang namin na maraming magnanakaw sa Maynila and they will kill for the money and it was unfortunate na bahay namin ang napasok and Justin was left alone in the house. Ganoon ka-random. Hindi kita pipilitin kung ayaw mong mag-salita. I understand..." Mabuti na lamang at mabilis akong isinalba ni Mrs. Cebron. Hindi ko alam pero tila hindi ko masabi sa kanya ang talagang sadya ko. Magulo pa rin ang isip ko at ayaw kong lalong guluhin kung pag-uusapan namin ang laman ng expanded envelope ni Justin. "Don't worry after the muffins we'll go to Coffee Bean sa Gateway and we will meet with Sir Dionisio, okay?" Hinaplos-haplos ni Mrs. Cebron ang mukha ko at pinisil ang isa kong pisngi. Napakabait ni Mrs. Ce- bron at masuwerte si Justin at biniyayaan siya ng mga magulang na ganito. Dumating ang ilang piraso ng muffins at isang tasa ng mainit na chocolate at idinulog ito sa akin ng matanda. 22
COLON 44 NAUNA KAMING DUMATING ni Mrs. Cebron sa Coffee Bean and Tea Leaf sa Gateway sa Cubao. Nagyaya ang matanda na sa loob kami maupo dahil ayaw niya sa tabi ng mga maiingay na call center agents na nagsisigarilyo at nagkakape sa mga mesa sa labas ng café. Damang-dama na ang Pasko sa loob ng Coffee Bean and Tea Leaf dahil sa mga dekorasyon sa loob at pagbati ng mga waiter ng 'Merry Christmas' pagpasok mo sa café. Omorder ang matanda ng jasmine tea at siya na rin ang omor- der ng camomille tea para sa akin at nang makapag-relax naman daw ang muscles ng katawan ko, ika niya. Alam ng matanda ang pangangailangan ng katawan ko. Halos tatlumpung minuto kaming naghintay na dalawa at ikinuwento niya ang mga alaala ni Justin noong bata pa siya at kung paano siya lumaki sa bahay nila sa Katipunan. Napatigalgal lang ang matanda sa pagsasalita kung sa palagay niya'y ba- bagsak na ang mga luha niya. Normal siguro sa mga magulang ang magluksa, naisip ko. Ewan ko, nang mamatay si Tatay Lando at Nanay Ipang, nalungkot ako pero hindi ko alam kung nagdalamhati ako. Siguro dahil busy ako sa trabaho noong mga panahong iyon o mabilis ang pagdating ng kanilang mga kamatayan kaya ganoon din kabilis na nawala sa akin ang pagluluksa. Iba pa rin siguro ang pagdadalamhati kung ang mga matatandang mga magulang ang maglilibing sa kanilang mga anak. "You should meet SPO Dionisio. He is the one helping us solve the case. I think the police authorities are fast in handling my son's case. Sa ngayon, it's robbery - they told me, point blank. Although we can't find any lost personal belongings sa bahay except that nakabukas ang bags ni Justin and yes, they took his MacBook." At natutuwa akong nakikita si Mrs. Cebron na may pag-asa sa kanyang mga salita na makukuha ng anak niya ang hustisya. Malakas ang pananampalataya niya sa 23
Rogelio Braga pulisya na mahahanap ang mga salarin, at nababasa ko sa kanya na masaya na siya na kahit papaano dahil may mga impormasyong nahuhukay at naibibigay sa kanya tungkol sa karumal-dumal na pagpaslang sa kanyang anak. Minsan naiisip ko na ganoon lang siguro ang esensiya ng hustisya, hindi palaging kinakailangan na may makulong o bawian din ng buhay ang isang mamamatay-tao, sapat na minsan sa pamilya ng biktima at mga nagmamahal ang malaman ang dahilan ng karahasan, dahil malimit na wala naman talagang dahilan ang karahasan. Pero paano kung matuklasan mo na may dahilan pala ang karahasan? Paano ibibigay ang hustisya at kapanatagan ng loob sa pamilya at sa mga naiwan ng pinaslang. "It's robbery under the influence of drugs, hija. Otherwise, how can they perform such brutal acts - now, tell me?" Dumating si SPO Dionisio at hindi nga niya binigo ang inaasahan kong hitsura ng isang pulis. Malaking tao si SPO Dionisio, halos anim na talampakan ang taas, sunog ang balat, may bigote, at naka-de-kuwelyong t-shirt na pula na naka-tuck sa maong na pantalon. Matikas ang kanyang tindig at bagaman may kalakihan ang tiyan na nais nang kumawala sa mahigpit na pagkakasara ng sinturon. Nang maupo siya tiningnan niya kaagad ako sa mukha at ngumiti; hinubad niya ang Ray Ban na sunglasses at tumugon sa alok ni Mrs. Cebron na kape. Ipinakilala siya sa akin at iniabot niya ang kanyang kamay. 'Hi' lang ang nasabi ko sa kanya at mahigpit ang pagkakahawak niya sa aking kamay marahil nalingat siya na napisil na niya pala ito. "Pasensiya na sir for bothering you this weekend. Alam mo naman, my family needs an update sa case ng anak ko - ." Napansin ni Mrs. Cebron na napatingin sa akin ang pulis. "Ay! Don't worry, she is a family friend. Colleague siya ni Justin and para ko na rin siyang anak." "May leads na kami sa opisina. Robbery nga ang motibo ng krimen and we are looking for some drug addicts na nakatira sa Balara at Luzon Avenue areas. Tinit- ingnan din natin ang van - hindi naman matandaan ng kasambahay ng kapitbahay ninyo ang plate number but we are looking for carnap vehicles within the vicinity. Usually, hindi sila gumagamit ng sarili nilang vehicle." Napahigop ng tsaa si Mrs. Cebron at napatingin sa akin bilang pagsang-ayon kay SPO Dionisio. "What about the ear?" ang tanong ko. "Ano'ng sa tenga?" sabad ni SPO Dionisio at humigop ng mainit na kape. 24
COLON "Hindi ba they removed Justin's ear? Baka kulto ito or something - what do you think, sir?" Natawa ang pulis. "Ilaga?" "Oh my God, that's it again?" ang mabilis na tanong ni Mrs. Cebron, at nabasa ko sa mukha niya ang pag-asam na ipaliwanag ng SPO Dionisio ang salita. Itinuon ko ang tingin sa mga taong naglalakad sa labas ng café, nais kong iwasan ang mga mata ng pulis habang ipinaliliwanag niya ang Ilaga. "Wala 'yon, Mrs. Cebron. Mga kalaban ng Muslim. Takot sa kanila ang mga Muslim sa Mindanao. Noong panahon ni Marcos sila ang nagsalba ng Mindanao na gusto nang kunin ng mga Muslim. Kung hindi dahil sa bravery ng mga Ilaga, baka nakahiwalay na ang Mindanao ngayon sa Pilipinas." "Oh my and what it has got to do with my Justin?" "Kasi ang mga Ilaga, kuwento lang ito ng lolo ko, pinuputol nila ang tenga ng Muslim - ng mga rebelde. Kaya takot sa kanila ang mga Muslim." "Oh God that's horrible. These Muslims in Mindanao are also human beings aren't they? But you know naman, we are one nation. Kung kukunin mo ang Min- danao para mo na ring kinuha ang isang bahagi ng katawan ng Pilipinas. You took a part of our lives as Filipinos. God forbid, but I think we need more Ilagas now to kill those terrorists. They are pestering the nation! - do you agree, hija?" Hindi ako sumagot, hindi ako makasagot. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino...Napahigop na lang ako ng tsaa. Tiningnan kong muli ang mukha ni SPO Dionisio at ang kamay niya na hawak ang tasa at iyong isa, hawak ang isang kaha ng Marlboro Reds. Ilan na kayang tao ang napatay ng mga kamay na ito ni SPO Dionisio? Paano kaya siya humawak ng baril? Ibinaling ko ang tingin kay Mrs. Ce- bron na patuloy sa pagkukuwento. Siguro iyon na ang isa sa mga pamamaraan niya sa kung paano itinatawid ang araw-araw na pagdadalamhati sa pagkawala ng anak, sa kuwentuhan. "Miss," at iniharap sa akin ni SPO Dionisio ang mukha niya. "Baka mayroon kang impormasyon na maibabahagi sa amin na makatutulong sa paghuli sa mga kriminal? Wala ka bang alam na kaaway ni Justin o may naikuwento ba siya sa iyo na nakaaway niya o kahit na threat sa buhay niya?" Wala akong tiwala sa mukha ni SPO Dionisio. Hindi ko maipaliwanag kung bakit pero natatakot na ako sa kanya. Nang ibaling ko ang tingin kay Mrs. Cebron, nakat- 25
Rogelio Braga ingin siya sa akin at naghihintay din sa isasagot ko. Hindi ko alam kung dapat ko nga bang sabihin sa kanya ang email ni Justin, ang mga laman ng expanded long evelope. O, ipalinawag na sa kanya at sa harap ni SPO Dionisio ang teorya ko at saloobin sa pamamaslang kay Justin. Kay bilis na nagbago ang isip ko kay Mrs. Cebron; at naisip ko, kung anuman ang nalalaman ko sa kamatayan ni Justin, hindi na niya ito pag- aari, akin na ang mga ito. Sa akin lamang. "Wala, sir. Wala akong nalalaman na mayroon siyang nakaaway." Iniabot ni SPO Dionisio ang tarheta niya at nagbilin na kung sakaling may mala- man akong impormasyon itawag o i-text lamang kaagad sa kanya. Nagpaalam ang pulis sa amin at may dadaluhan pa siyang Christmas Party sa Timog Avenue. Nag- paalam siya sa matanda at magalang na nakipagkamay sa akin. Inihatid ko na pabalik sa bahay nila sa Katipunan si Mrs. Cebron at dali-dali akong bumalik sa bahay para magpahinga. Nanakit na muli ang likod ko at batok at kailangan ko nang mahiga sa kama. Dumating at lumipas ang Pasko at Bagong Taon at nanatili ang aking buhay sa opisina at sa bahay - nawala lang ang taun-taong pagluluto ni Nanay Ipang tuwing Noche Buena at Medya Noche. Inimbitahan ako ni Mrs. Cebron sa Christmas at New Year dinner sa bahay nila. Nagsabi ako ng 'Oo' sa dalawang imbitasyon bilang tugon pero hindi rin ako nakarating sa alin man sa dalawa. Pinauwi ko sa kanila sa Bicol ang kasambahay at dahil wala naman akong makakasama sa bahay sa araw ng Pasko at Bagong Taon sa opisina na lang ako nagpalipas ng mga gabing ito ng mga selebrasyon kasama ang mga agent na may shift. Hindi tumatakas sa akin ang mga salita sa mga huling email ni Justin; tila humimpil ang daigdig ko sa magkasunod na kamatayan ng dalawang matanda at ni Justin. Ang tanging nanatiling umuusad sa akin at papasu- long ay ang trabaho ko sa opisina - ang papataas na demands ng mga kliyente, ang fluctuation ng performance sa scorecards ng mga ahente, at ang balita sa papalapit ko na namang promosyon sa opisina. Pero parang may kulang at may hinahanap ako na hindi ko alam o may espasyo na kailangan kong punan ng kung ano o kung saan - hindi ko alam. Hindi ko matiyak kung pagod ba ang nararamdaman ko o bagot. 26
COLON 55 PATULOY ANG PAGSAKIT ng likod ko at batok. Malamig ang mga pawis na tumu- tulo sa mga sentido ko at noo. Nahiga ako sa kama at nagkulong sa kuwarto at hindi na lumabas hanggang sa sumunod na araw. Enero at malamig pa ang hangin na umii- hip sa Maynila. Hindi rin ako makakain at nitong mga nagdaang araw parang lagi akong walang gana sa harap ng mesa. Tumatakas ang gana sa akin kapag nakahiga na ako sa kama at siya namang inihahanda ng kasambahay ang mga pagkain sa hapag. Bumalik sa akin ang pag-uusap namin nina SPO Dionisio at Mrs. Cebron noong isang buwan sa Cubao. Nakakatakot. Hinawakan ko ang isa kong tenga at sinubukan kong hilahin ito; ano kaya ang pakiramdam ng isang tao na tinatapyasan ng tenga? Pinilit ko siyang hilahin, dahan-dahan hanggang sa maramdaman ng balat na nagkakabit sa tenga ko sa ulo ko ang hapdi. Nakakatakot. Pero ang sabi ni Justin sa babae naman ay tinatapyas ang mga utong. Hinubad ko ang aking damit at tinanggal ko ang aking bra at iniwanan kong nakabuyangyang ang aking mga súso. Humarap ako sa salamin at pinilit kong pisilin ang isa kong utong at hilahin tulad ng dahan-dahang paghila sa tenga. Itinigil ko ito nang maramdaman ko ang hapdi. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Nakakatakot. Nagsuot ako ng damit at nagbukas ng desktop computer. Nais ko sanang magla- gay ng mensahe sa wall ni Justin sa Facebook. Nami-miss ko na siya, nami-miss ko na ang kuwentuhan at ang ilang tasa ng kape. Ang kakulitan niya sa kuwentuhan namin sa pagitan ng kape, pagkain, at ilang sticks ng sigarilyo, ang samahan namin sa opisina sa pagitan ng deadlines at deliverables. Nagulat na lang ako nang makita ko sa inbox na mayroon akong email galing kay Justin. Kanina lang madaling-araw naipadala ang email. 27
Rogelio Braga Date: January 11, 2010 12:00 am From: To: RE: THE RATS ARE COMING!!!! Kamusta? Tagalog ka? Single ka? Nakita kita sa Facebook. Maganda ka... Lover Boy. Naka-attach pa ang bagong email sa huling liham ni Justin sa akin. Naramda- man ko ang pagsakit ng likod ko at batok na parang may ipinapatong na mainit na bakal sa balat ko. Parang lumalatay mula sa itaas ng puwet papaakyat sa likod ng leeg ang sakit. Buhay si Justin? Bakit siya buhay? Nasaan siya? Sino ang nakitang patay sa bahay nila noong Nobyembre? Marami akong tanong sa bagong email na natanggap. Hindi kaya si 'Lover Boy' ang pumatay kay Justin? Kinuha ko ang mo- bile phone ko para tawagan sana sina Mrs. Cebron at si SPO Dionisio. Pero may kung anong nagtulak sa akin na huwag munang ipaalam sa kanila ang email mula kay Justin. Maaaring spam mail ito at may nakaaalam ng password ni Justin kahit imposible itong mangyari. Hindi, hindi ko muna ito ipaaalam kahit kanino. Sa akin lang ito. Akin na ito. Sigurado ako na patay na si Justin. Kung sino man ang nag-email na ito maaar- ing isa siya sa mga pumatay kay Justin. O, maaaring may nakaalam ng password ng email ni Justin sa Yahoo account niya. Hindi malayong mangyari dahil malilimu- tin si Justin at nakatago sa isang file sa kompyuter niya ang lahat ng passwords na ginagamit niya. O, maaaring nasa Mail ng MacBook niya ang email account niya na pagbukas mo ng Mail lalabas kaagad ang inbox ng account niya. Kung gayon, maaaring ang nagpadala ng email ay siyang may hawak ng MacBook ni Justin. Nag- palakad-lakad ako sa kuwarto at iniisip ko kung ano ang mga susunod na gagawin. Baka ito na rin ang makalulutas sa misteryo ng kamatayan ni Justin at mahuli na rin ang mga salarin. At nakita ng nag-email na ito ang Facebook ko! Naisip ko bigla na iisa lang ang email account na ginamit ko sa Facebook ko at sa address na nagpapadala sa akin ng personal emails si Justin. Maaaring nakilala na ako ng taong ito, at lalaki siguro siya dahil sa kanyang pangalan. Madali nang 'mahanap' ngayon ang tao, naisip ko. 28
COLON Madaling mahanap ang identidad ng isang tao, hanapin mo lang siya sa Google o sa Facebook gamit ang pangalan o ang email address. Malalaman mo na ang mukha ng hinahanap mo, ang kinaroroonan, at napakadali nang makabuo ng koneksiyon at relasyon sa isang estranghero. Naisip kong sagutin ang email. Bahala na kung sasagot siya o hindi. Pero, su- masagi pa rin sa isip ko, maaring siya rin si Justin - marami namang milagro sa mundo. Date: January 11, 2010 3: 00 AM From: To: Re: THE RATS ARE COMING!!!! Lover Boy, Thanks for the compliment. I am okay. Ikaw, how are you? Where are you now? I am not a Tagalog - I am from Manila. Can we meet? Salamat. Carla. May agam-agam kong pinindot ang SENT button sa screen. Paano kung killer ang taong ito? Bahala na. Noong gabing iyon ini-lock ko ang pinto ng kuwarto. Binilinan ko ang kasambahay na bago siya matulog siguraduhing nakasara lahat ng bintana at pintuan. Naglagay din ako ng kutsilyo sa ilalim ng unan ko. Mabuti na ang handa. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Pumapasok sa isip ko ang mga salitang iyon ni Justin. Sino ang Moro? Isa akong Filipino. Bakit ako matatakot sa isang lahi? Marami akong tanong pero hindi ko namamalayan na nasa akin na pala ang takot. Pero bakit may takot? Wala akong ginagawang masama at bakit iba ba ako sa mga Filipino? Nahiga ako sa kama at naisip na isang masamang biro ito ni Justin ang huling email niya sa akin, dahil nagtanim ito ng maraming katanungan sa akin, dahil isa itong biro na hindi na niya maaaring bawiin. Kinaumagahan, Lunes, alas-onse na ako nagising. Tuwing Lunes, tumatayo lang ako sa kama pagdating ng tanghalian at babalik ulit ako sa tulog ng mga alas- dos, kailangan kong matulog muli sa hapon dahil may pasok na ako mamayang gabi 29
Rogelio Braga ng Lunes hanggang bukas ng umaga ang shift ko. Una kong binuksan ang desktop at umaasang may sagot na makukuha kay 'Justin', at hindi nga ako nabigo: Date: January 11, 2010 5:30 AM From: To: Re: THE RATS ARE COMING!!!! Ikaw ha, hindi naman Carla ang pangalan mo e. Blesilda. Ta- galog ka kasi taga-Manila ka. Bakit gising ka pa? Sige meet tayo punta ka rito sa Cebu, nandito lang ako sa Colon. Hahahaha. Ako pala po si Aldo. Single pa ako. 22 years old. Ang'ilaga'sa Bisaya ay 'daga' sa Tagalog. Ano'ng meron sa mga daga? Aldo the 'Lover Boy' Cebu. Doon nanggaling ang email at doon din ako pinapupunta ni Justin para malaman ko ang 'lahat ng tungkol sa akin'. Nagiging klaro na ang lahat sa akin, ang taong makapagbibigay ng linaw sa nakaraan ko at ang mga taong pumatay kay Justin ay mula sa iisang lugar. Ang 'Aldo' na nage-email sa akin at ang pumatay kay Justin ay iisa. Pero bakit nasa Cebu - ano ang mayroon sa Cebu at naroroon 'silang' lahat? Doon ko rin unang nalaman ang ibig sabihin ng salitang 'ilaga'. Kung ganoon, ang mga Ilaga ay mula sa Bisayas, mga Bisaya. Pero bakit nasa Mindanao sila tulad ng sabi ni SPO Dionisio? Sa ibaba ng email ni 'Aldo' nag-iwan siya ng number. Nagde- sisyon ako na hindi ko siya tatawagan at pananatilihin kong sa email lang ang contact naming dalawa. Nagtataka rin ako na hindi niya ako inimbitahan sa Facebook kung nasilip na niya ang account ko. Matagal ko nang napagdesisyunan sa sarili ko na hindi ko na aalamin ang pinanggalingan ko, dahil bakit pa, naroroon naman ang bukas, at masaya na ako sa trabaho ko, pinag-aral ako ng mga magulang na umampon sa akin, at maayos na naman ang kalagayan ko sa lahat ng mga ari-arian at pera na iniwanan nila sa akin. Kung ang panahon nga kaya raw hilumin ang lahat ng sakit bilang pagpapatawad bakit ko kailangang balikan ang nakaraan, ang aking pinagmulan? 30
COLON Ngunit sa mga dumarating na pangyayari at sitwasyon, tila mayroong imbitasyon sa akin na alamin ko ang aking nakaraan. Wala namang mawawala naisip ko, kung susubukan kong alamin ang aking pinagmulan. Kung sakaling malaman ko na hindi pala kanais-nais ang lahat sa pinagmulan ng aking katawan at ng aking pagkatao, bale wala ito, hindi ito ang aking buhay dahil ang buhay ay ang bukas, ang susunod na araw, ang mamaya. Ako pa rin ang magdedesisyon sa daang tatahakin. Nais ko ring malaman ang karahasan: bakit ganoon kadahas ang katapusan ni Justin. Mabuti naman siyang tao at wala siyang kaaway; walang may hinanakit sa kanya at maayos siyang pinalaki ng kanyang mga magulang. Bakit may karasahan? Tulad ni Mrs. Cebron, naisip ko rin na para mapatawad ko ang kapalaran na naging malupit kay Justin kailangan na maunawaan ko ang dahilan ng karahasan. Ngunit paano kung mahanap ko na mayroon palang dahilan ang karahasan? Paano ba magpapatawad sa karahasan na malày sa kanyang moralidad? Nang araw na iyon nagdesisyon ako na haharapin ko ang hamon: magtutungo ako ng Cebu. Tatlong taon na rin ako sa opisina at malaki na rin ang naipon ko. Ipapasa ko ang resignation letter effective after five days. Sapat na iyon. Madali lang naman mag-turn over dahil dokumentado ko ang lahat ng proseso, madali namang makahanap ng papalit sa akin. Naisip ko na kailangan ko na rin ang magpahinga sa hindi matapus-tapos na demands ng mga kliyente at ng account. Magpapahinga lang ako panandalian sa trabaho. Maiiwanan ko naman ang bahay sa kasambahay. Pupunta ako ng Cebu at hahanapin ko ang aking sarili. Hahanapin ko si 'Aldo', ha- hanapin ko ang mga Ilaga na pumatay kay Justin, hahanapin ko sila gaano man sila kagaling magtago sa dilim, sa mga sulok. Pero hindi naman ako sigurado kung ano ang gagawin ko kung sakaling mahanap ko na sila. Natawa ako bigla sa sarili ko. 31
Rogelio Braga 66 MADALING-ARAW ANG pinili kong flight patungong Cebu. 'Chance passenger' dahil nagkaubusan na ng tiket dahil Sinulog sa Cebu. Maraming hindi nakarating sa takdang oras ng kanilang flight kaya ako nakakuha ng tiket. Mahabang paliwanagan ang naganap sa opisina ng bilihan ng tiket, mabuti na lamang na dating agent sa account ko ang manager at napagbigyan ako ng upuan sa eroplano. Dalawang bag lang ang dala ko. Yung isa, laptop ko at yung isa naman lahat ng mga damit ko at gamit sa sarili. Hindi ako nagdala ng maraming bagahe dahil nais ko ring umalis ng Cebu anumang oras na naisin ko. Kinausap ko ang kasambahay bago ako umalis ng bahay sa Quezon City. Huwag siyang magpapapasok ng ibang tao. Puwede niyang dalhin muna sa bahay ang kapatid niya na nandito rin sa Maynila para may kasama siya habang wala ako. Huwag siyang magbibigay ng impormasyon sa kinaroroonan ko. Kahit na kanino, kahit kay Mrs. Cebron o sa mga kasama ko sa opisina. Binilinan ko ang kasambahay na kung sakaling hindi na ako makabalik, hanapin niya ang mga malayong kamag-anak ng mga magulang ko sa Bulacan, nasa itaas ng refrigerator ang address. Magbabakasyon lang ako sa labas ng Maynila, ang paliwanag ko sa kasam- bahay. Natakot ako. Cebu ang pupuntahan ko pero parang sa digmaan ako susuong. Mabuti na ang handa, mabuti na ang wala masyadong aasahan, kahit ang pagbabalik. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Ang Cebu ang pinakamalayo nang bahagi ng Pilipinas na mararating ng mga paa ko mula sa Maynila. Nakarating na ako ng Baguio, sa Pagudpod maging sa Bicol sa mga outing sa opisina at team buildings ng mga ahente ko. Hindi pa ako nakasasakay ng barko o nakatatawid ng ibang isla. Buong buhay ko inilagi ko sa Maynila. Sa Lu- zon. Sa akin ang Pilipinas ay ang Maynila at ang Maynila ay ang Pilipinas. Sa loob ng 32
COLON eroplano, doon ko lang naisip na masyado akong nasubsob sa trabaho simula nang magtapos ako ng kolehiyo. Ni hindi ko napuntahan ang iba't ibang lugar sa Pilipinas, sa labas ng Luzon. Kaya ang pagpunta ng Cebu ay parang pagsuong sa digmaan, hindi ko alam ang kahihinatnan ko sa patutunguhan at hindi ko rin alam kung makababa- lik pa ba ako sa aking pinagmulan. Pinili ko ang window seat sa eroplano. Nadelay ang flight na kinuha ko kaya nang nasa himpapawid na ang eroplano maliwanag na ang sansinukob at matatanaw mo na ang lahat ng nasa ibaba. Napansin ko na maraming pasahero ang patungong Cebu para sa Sinulog. Nagsisiksikan ang mga pasahero sa airport at siya namang pagkade- lay ng mga biyahe. Tinatanaw ko ang daigdig sa labas ng bintana sa haba ng biyahe na halos isang oras. Doon ko lang naisip na ang bansa pala na itinuro sa akin sa paaralan ay pulo-pulong mga isla, napakaliliit na mga isla na pinaghihiwalay ng mga dagat. Na kayang lamunin ang buong bansa ng isang dambuhalang alon mula sa Pasipiko. Ito ang Pilipinas na higit pa sa kayang bigyan kahulugan ng isang mapa na nakaimprenta sa mukha ng papel. At nakaramdam ako ng lungkot na kaya mo palang malibot sa loob ng ilang oras sa eroplano ang halos kalahati ng itinuturing mo na bansa. Nang malapit nang lumapag ang eroplano sa tarmac ng Mactan International Airport tinanaw ko sa bintana ang siyudad ng Cebu at Mandaue gayon din ang isla ng Mactan kung saan lalapag ang eroplano. Hayun sila, mga siyudad na umuusbong ang mga gusali at kabihasnan sa paanan ng bundok. Ang kabihasnan na parang natapong mga pangarap mula sa tuktok ng bundok na dumadaloy patungo sa dalampasigan. Nakahiwalay sa isla ang isa pang maliit na isla kung saan lalapag ang eroplano, ang Mactan. Tinanaw ko ang isla at isa rin itong kabihasnan. May malalaking tulay na nagkakabit sa Mactan at sa pangunahing sa isla ng Cebu. Nang malapit nang lumapag ang eroplano natanaw ko kaagad ang mga nagtataasang gusali sa malayo hanggang sa paanan ng mga bundok. Wala akong alam sa Cebu maliban sa isa itong isla sa Bisayas at hindi nila ginagamit dito ang Tagalog. Hindi ko rin alam kung saan ako titira sa Cebu, wala akong kilala rito at hindi ako pamilyar sa heograpiya ng mga lansangan. Pero kahit saang lugar ka mapunta, kahit iba ang kanilang salita at kultura, basta't mayroon kang pera hindi ka maliligaw at hindi ka matutulog sa kalye. Nang makalabas ako ng airport sumakay ako ng taksi at nagpahatid sa Ayala. Napansin ko na siyudad nga ang Cebu at hindi ito probinsiya tulad ng inaakala ko noon sa Maynila. Kung ano'ng mayroon sa Maynila, mayroon din dito. 33
Rogelio Braga Nang makarating ako ng Ayala naghanap ako ng café. Naupo ako sa Figaro at omorder ng isang tasa ng kape at nagbukas ng email. Napakaraming tao sa siyudad, mga turista, para sa Sinulog. Puno ang mga mesa at paroo't parito sa mall ang mga lokal at dayuhang mga turista. Nais kong makita ang lalaking nag-email sa akin gam- it ang personal email address ni Justin; nais ko siyang manmanan mula sa malayo at hindi niya nalalaman na narito na ako sa Cebu. Hahanapin ko siya, o sila. Hahanapin ko rin ang lalaking binabanggit ni Justin sa email na tila may nalalaman sa aking pag- katao. Nang buksan ko ang aking email mayroon na naman siyang mensahe. Date: January 16, 2010 10:30 AM From: To: Re: THE RATS ARE COMING!!!! Bakit hindi ka na sumagot? Maganda ba sa Maynila? Naka- punta na ako riyan pero sandali lang hindi ako nakalagaw. Sino si Igmedio Samaniego? Uyab mo? Hehehehe. Punta ka rito sa Cebu ipasyal kita sa Sinulog. Nandito lang ako sa Colon. Mwaah - chul- lah para sa Tagalog. Ako pa rin, si Aldo the 'Lover Boy' Paulit-ulit kong binasa ang mga email niya sa akin baka sakaling magkaroon ako ng ideya kung paano siya matutunton sa Cebu na hindi ko na kailangang itanong sa kanya kung saan siya nakatira. Binanggit niya ang Colon, siguro dito siya nakatira o dito siya nagtatago. Pero saan ang Colon? Ano ang Colon? Kinabahan ako dahil binabasa rin niya ang mga lumang email sa Outbox folder, marami siyang makuku- hang detalye kay Justin sa mga email na ito. At isa pang naisip ko: kung si 'Aldo' at si 'Igmedio Samaniego' ay iisa, na hindi naman malayong mangyari dahil nababanggit noon ni Justin na may matalik siyang kaibigan sa Cebu, bakit tinatanong ng Aldo kung sino ang lalaking binabanggit ni Justin sa email na dapat kong hanapin sa Cebu? Maaaring nagbabalat-kayo lang ang 'Aldo', nagkukunwaring hindi niya 'kilala' si Igmedio Samaniego. Hindi rin alam ng 'Aldo' na nandito ako sa Cebu - bakit siya nagpapakilalang 'single' at ibinigay pa ang kanyang edad? At bakit niya ako tinatawag na Tagalog? 34
COLON "Manong, sa Colon po," ang utos ko sa drayber ng taksi. "Asa 'ta sa Colon?" Hindi ako marunong mag-Bisaya. "Basta sa Colon lang, manong." At nagkamot lang ng ulo ang matandang drayber; hindi ko naman alam kung saan sa Colon ako pupunta basta dalhin niya lang ako sa lugar. Binaybay ng taksi ang daan mula sa Ayala patungo sa hinihiling kong lugar. Sa gi- lid ng kalsada nakasabit ang sarikulay na mga tarpaulin na nagpapaalala sa madla na panahon ito ng Sinulog. Iba't ibang mga imahen ng Señor Sto. Niño ang nakabalandra sa mga billboards, sa mga poster maging sa mga advertisement ng mga pangunahing produkto tuwing may pista: pagkain, alak, at sigarilyo. Bumabati ng 'Pit Señor!' ang lahat ng poste at kalye sa siyudad. Mababasa sa mga kilos ng mga tao sa gilid ng daan ang gaslaw dahil sa papalapit nang pista na dinarayo ng maraming turista. "Kailan ang Sinulog, manong?" Natawa ang drayber. "Naku, Tagalog ka pala, 'Day." Hindi ako sumagot. "Ay hindi mo alam? Bukas na ang Sinulog. Kaya marami nang tao rito sa Sugbu." Iginala ko ang mga mata ko sa labas ng taksi. Nasa Osmeña Boulevard na kami at sa gilid ng daan nakikita ko ang mga babaeng puti ang damit na hanggang hita ang tabas, naka-maong na shorts na halos takpan lang ang kanilang pagkababae at puwit sa ikli, naka-spaghetti strap na pantaas na hapit na hapit sa kanilang katawan, matataas ang mga takong, kayumanggi ang buhok at makapal ang make-up kahit tirik na tirik ang araw. Kanina ko pa sila nakikita sa airport pa lamang sa Mactan hanggang sa Ayala. Mukhang kahit saang sulok ka ng Cebu magtungo, saang sulok ng lansangan, makikita ko sila. At palagi silang nakalambitin sa braso ng isang Cau- casian na lalaki, matanda, malaki ang tiyan o puno ng mga tatô ang katawan na halos parang lolo na nila sa agwat ng kanilang mga edad. "O, nandito na tayo sa Colon. Ingat ka lang dito maraming mandurukot dito at holdaper ha?" Bumaba ako ng taksi at sa labas pinagmasdan ko ang lugar. Nagsasal- imbayan ang mga ingay ng mga busena ng mga sasakyan, mga boses ng tao at ingay ng mga establishemento sa gilid ng kalsada na nagtitinda ng mga surplus na appli- ance mula sa China at Korea. Ibinaba ako ng mama sa isang panulukan ng limang nagsasalubong na mga kalsada. At sa gilid ng mga kalsadang ito ang matatayog na mga lumang gusali na ang disenyo ay makikita ko lang noon sa Recto, sa Maynila. 35
Rogelio Braga Madilim ang gitnang bahagi ng panulukan dahil nagsasalubong sa bahaging ito ang mga anino ng mga nagtataasang gusali sa paligid at anino ng sanlaksang mga tao na paroo't parito na hindi mo alam kung saan sila patungo. Isang matayog na lumang gusali ng Metro Gaisano Colon ang matikas na nakatayo sa isang gilid ng kalsada. Ito ang gusaling bubungad sa iyo bago ka makarating sa mismong panulukan. May mga bata, may mga matatanda, mga papasok sa trabaho, mga trabahador, isang matan- dang Instsik na nagmamando, dalawang babaeng Muslim na nakabelo at nagbubuhat ng mga panindang payong, at sa gilid ng daan ang mga taong-grasa na natutulog at walang pakialam, ang mga tindera na nanlilimahid na ang kanilang mga mukha at kamay sa pinaghalong pawis at mantika dahil sa mga ikinakalakal nilang mga kakanin. Ang dami-daming tao na para bang may batubalani ang panulukang ito at hinihigop nito ang lahat ng mga tao at mga paglalakbay sa buong Pilipinas. Kung ang Cebu ang sentro ng Pilipinas, ang Colon marahil ang sentro ng sansinukob. Parang nahilo ako at mabilis na umiikot ang daigdig sa aking paligid. Pero ang inaasahang pananakit ng likod hanggang sa batok ang hindi ko na nararamdaman. Nahilo lang ako siguro sa gutom at sa dami ng tao sa paligid. Hindi ko akalain na ganito ang Colon na binabanggit ng 'Aldo'; mula sa kinatatayuan ko sinipat ko ang pinanggagalingan ng limang kalsada na nagsasalubong - ang magkabilang gilid ng mga kalsada punong-puno ng mga nagsisiksikang mga mesa ng mga panindang ulam, kakanin, sinugba. Ang unang dapat kong hanapin, naisip ko, ay ang lugar kung saan puwede akong magpahinga. Dahil panahon ito ng Sinulog, sarado na sa booking ang lahat ng hotel sa siyudad ayon sa unang hotel na binisita ko sa tabi ng Ayala bago sumakay ng taksi pa-Colon, maging sa Lapu-Lapu at sa Mandaue ay marahil puno na rin ang mga hotel. Binaybay ko ang kalsada na patungo sa kaliwa - nilakad ko ang kalsada hanggang sa makarating ako sa dulo nito, na isang matandang unibersidad. Sa tapat ng Univer- sity of San Jose Recoletos napansin ko ang isang papaloob na kalsada sa tawid at ang isang palengke, na sa bungad ng palengke ay mga tindahan ng mga makukulay na bulaklak. Basa ang lupa sa bahaging ito ng Colon. Tumawid ako ng kalsada at naisip ko, maaaring may mga boarding house dito dahil malapit lang ito sa unibersidad. Hindi na ako magiging mapili sa lugar dahil wala nang hotel na bukas sa mga bagong bisita, maging ang mga inn sa siyudad lahat fully booked na dahil sa Sinulog. Mula sa tapat ng unibersidad tumawid ako sa kabilang kalsada, binaybay ko 36
COLON ang Magallanes. Maraming mga tindahan ang naroroon at ikinakalakal ng mga ito ang mga paninda mula sa tela hanggang sa mga gamit sa eskuwela. Binaybay ko ang kalsada papalayo sa unibersidad hanggang makarating ako isang gusali na sa unang palapag nito, may tindahan ng mga cellphone at ilang gadgets para sa cellphone tulad ng batteries, sling, dinisenyuhang cellphone cases. Naka-display naman ang mga si- garilyo, kendi, at mga lighters mula sa isang nakangangang karitela na nakabalandra sa harap ng tindahan. At sa gilid ng karetela, may isang matandang nasa halos pitum- pung taong gulang na nakasuot ng kopya at nagbabantay ng kanyang mga paninda. Nakaupo ito at nakatanaw sa aligagang kalsada sa harapan niya. Tahimik lang itong nakaupo at sa ibabaw niya nakatapong ang isang papel na ikinabit ng thumb tacks, sa likod ng isang kaha ng sigarilyo nakasulat sa pentel pen ang "Room for Rent: Ladies Only". Tumayo ako sa harap ng gusali at pinagmasdan ito. Isa itong luma at maliit na gusali na may dalawang palapag at nababalot na ng agiw at lumot ang harapan at may mga basag na jalousies sa mga bintana ng ikalawang palapag. Walang palitada ang konkretong dingding nito sa labas at sa tabi naman nito ang isang lumang bahay na gawa sa kahoy na malapit nang lumuhod sa lupa. Mula sa gusali ibinaling ko ang tingin sa matandang nakaupo sa harap ng kanyang mga paninda. Hindi ko napan- sin kanina na may hawak pala itong libro at nagbabasa. At naisip kong ito marahil ang may-ari ng paupahan. Nang makita niya ako tiningnan niya ako nang diretso sa mata. Ngumiti ito at nabasa ko sa mga mata niya na nakatingin na ngayon sa aking mga bagahe ang isang tusong panunukat, siguro naisip niya na hindi na ako magiging mapili sa lugar dahil masakit na ang mga binti ko sa paglalakad at ang mga kamay ko pagbubuhat ng dalawang bag, tatagain niya ako sa presyo. Muslim ang matanda dahil sa suot niyang puting kopya. Pero desidido akong tanungin siya para sa matutuluyan sa siyudad na ito. 37
Rogelio Braga 77 "LADY KA BA, 'day?" ang sagot sa akin ng matanda nang tanungin ko siya tungkol sa room for rent. Hindi ko alam kung nagbibiro siya o seryoso dahil tila iisa lang ang damdamin sa kanyang mukha. "Lady ho ako, 'nong. Walang duda," hindi ko alam kung sasagutin ko rin nang pabiro o seryoso ang matandang lalaki. Ito na ang ikalawang karanasan ko na naki- pag-usap ako sa Muslim. Ang una'y iyong matandang babae sa lamay ng mga magu- lang ko. Hindi ako nakikipag-usap sa kanila. Hindi ko alam, basta hindi lang ako sanay na makipag-usap sa kanila. Lumaki akong kalaban sila ng gubyerno, na hindi sila sumasamba sa mga itinuturing kong Diyos, walang magandang balita sa kanila sa radyo, telebisyon, o sa mga pahayagan. Hindi ako pinalaki ng mga magulang ko at ng aking komunidad na makipag-usap sa kanila. Tiningnan ako nang diretso sa mata ng matanda. Hindi naman siya mukhang galit pero nababanaag ko ang pagtatanong sa mga mata niya. Nang magbigay muli ng ngiti ang matanda naramdaman ko ang gaan ng loob sa kanya. Natakot ako para sa sarili ko dahil hindi pa ako nakararamdam ng ganoon na kagaan na loob sa isang tao na hindi ko pa lubos na nakikilala. At Muslim pa. Pero mayroong isang uri ng panghalina ang ngiti ng matanda. Marahil, naisip ko, hindi siya palaging ngumingiti at ibinibigay lang niya ang kanyang ngiti sa mga piling okasyon na may kaharap siyang estranghero na tulad ngayon na nasa naharapan niya ako. Tumawag ang matanda ng pangalan at lumabas ang isang babaeng nakabelo. Bata pa ito at buntis. Nang makita niya ako nagbigay din siya ng ngiti sa akin. Bumati siya at pinapasok ako sa loob ng tindahan. Pinaupo ako ng babae sa plastik na silya. "Hindi ka taga-Cebu ano?" ang bati niya sa akin sa loob ng tindahan. "Sinulog 38
COLON kasi ngayon at maraming tao rito sa Cebu. Taga sa'n ka?" Matatas managalog ang babae. "Ah, taga-Quezon City. Sa Maynila." "Ako nga pala si Naheeda. Just call me Ida. Nakarating na ako ng Quezon City. Diyan ako nag-aral sa Diliman." At kumindat ang babae habang inilalabas ang ilang paninda mula sa likod ng isang pintuan sa tindahan. "Kamusta ang UP?" "UP?" Natawa si Naheeda. "Sa UP Diliman kasi ako nag-aral noon." Kaya pala matatas siyang managalog, nag-aral sa Manila at edukada na makikita na sa kanyang kilos at pagsasalita, hindi siya nagpakita ng anumang hiya at pag- ka-ilang sa akin at diretso siyang magsalita. "Marami pa ring aktibista," ang sagot ko. Ang totoo, hindi ko alam kung anong mayroon sa loob ng Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, sa Katoliko at pribadong unibersidad kasi ako nag-aral. Natuwa ako sa pakikitungo ng babae. Nakita kong hirap na hirap din siya sa paglalakad dahil sa laki na ng tiyan niya at tila lalabas na ang bata. "Pasensiya, kubu- wanan ko kasi ngayon." Napansin niya na hindi ako mapalagay sa paglakad-lakad niya sa harap ko. "Ako nga pala si Blesilda. Just call me Bless," at iniabot ko ang kamay ko sa kanya. "Naghahanap lang ako ng matutuluyan dito sa Cebu. For the Sinulog." "Ah, huwag kang mag-alala. May kuwartong bakante sa 'taas. Siguro naman sa labas pa lang nakita mo na kung ano ang magiging hitsura ng kuwarto, hindi siya sosyal," nais na tumbukin ni Ida ang porma, ang pananamit ko, sa harap niya. "Two thousand lang per month ang upa. Libre na ang tubig at kuryente. Unlimited ang tubig at malinis. May sariling CR at may isang kama na may kutson sa loob. May isang maliit na aparador. Kalilinis ko lang ng kuwarto nu'ng isang araw. Kung hindi ka naman magtatagal ng isang buwan okay na siguro sa iyo ang 200 per day?" "Puwede ko bang makita?" Umakyat kami sa itaas. Kahoy ang hagdan at lumalangitngit sa bawat paghak- bang namin. Nang binuksan ni Ida ang pinto sumalubong sa akin ang amoy ng mga naptalina. "Minsan pumapasok ang sangsang ng Carbon mula sa labas. Isara mo lang palagi ang mga bintana para hindi mag-amoy palengke itong kuwarto," paliwanag ni Ida. Malinis nga ang kuwarto at may puting dingding na nilagyan ng kurtina. 39
Rogelio Braga Malinis din ang sahig na mukhang napahiran ng floorwax at nadaanan ng bunot. Nang pasukin ko ang CR, may isang balde sa loob at malinis na toilet bowl. May isang lumang salamin din sa likod ng pintuan. Nang makita ko ang bintana, basag ang ilang jalousies. Mula sa bintana nakikita ko ang panulukan sa tawid kung saan napu- putol na ang kahabaan ng Colon at ang façade ng unibersidad na nakatunghay din sa kalsada. Pumapasok ang hangin sa loob ng kuwarto at malaya ring nakapapasok ang mga ingay ng busena sa baba at pagkaskas ng mga gulong sa aspaltadong kalsada. Dalawa lang ang kuwarto sa itaas. Ang isang kuwarto ay kay Ida. Sa baba naman, ang tindahan, doon naglalatag ng folding bed para sa matanda, kuwento sa akin ni Ida. Ipinaliwanag ni Ida na walang lutuan sa bahay - ang kusina ay para lamang sa kanilang pamilya. Minsan daw kasing may umupa sa bahay at nagluto ng porkchop sa kusina. Mula noon hindi nila ipinagagamit ang kusina sa ibaba. "Okay na siya sa akin, Ida. Salamat," at nag-abot ako sa kanya ng isang libo. "Naku, sobra ito," at pilit na ibinalik sa akin ni Ida ang pera. "Okay lang, Ida, ibalik mo na lang sa akin ang sukli pag-alis ko rito." Nang lumabas si Ida agad kong inilapag ang dalawang bag sa ilalim ng kama. Naghubad ako at isinara ko ang bintana. Napansin ko na mayroon palang makakapal na mga kurtina ang bintana. Tinakpan ko ng kurtina ang bintana. Hinubad ko rin ang pantalon ko. Bra at panty na lang ang natitirang saplot ko sa katawan. Nagtungo ako sa banyo at naghilamos. Pinagmasdan ko ang mukha ko sa salamin. Napapansin ko na ang mga gitla sa aking noo, ang paglalim ng aking mga mata. Hinawakan ko ang aking mukha at hinaplos ko ang aking mga pisngi, hindi na pala ako bata at unti-unti nang hinuhubad ng panahon ang aking lakas at kabataan. Isang dekada na lamang ang bubunuin ko kalahating siglo na ako sa mundo; matagal na pala akong nabubuhay kaya hindi na rin mahalaga sa akin ang alamin pa ang nakaraan ko at kung saan ako nanggaling. Bumalik ako sa kuwarto at naupo sa gilid ng kama, sa labas naririnig ko pa rin ang ingay ng Colon; ipinikit ko aking mga mata upang sa isip, ihiwilay ko sa samu't saring ingay kung alin ang galing sa tao at kung alin ang mga busena at makina ng mga sasakyan. Naririnig ko rin ang mga ingay ng mga tartanilla at ang mga singhal ng mga napapagod na mga kabayo na humihila sa kanila. Wala akong iniisip na trabaho o pamilyang uuwian kaya may oras ako sa mga ganitong bagay tulad ng paglalakbay, may mga bakante pa akong oras para himay-himayin ang mga ingay sa paligid. Sa malayo naririnig ko, o parang naririnig ko, ang ingay na gawa 40
COLON ng paghampas ng dagat sa dalampasigan. At ang mahina ngunit tila may pulsong paggalaw ng makina sa malayo, parang planta ng kuryente, sa Pasil ang paliwanag sa akin ni Ida bago niya ako iwanan nang itanong ko kanya kung saan nanggagaling ang ingay. Hindi dumating ang inaasahan kong pagsakit ng likod hanggang batok; hindi ko alam kung bakit. Nahiga ako at namaluktot na parang sanggol sa loob ng sinapu- punan ng ina. Pumikit ako at matapos ang tila napaka-habang panahon, sa wakas, dinalaw ako ng tulog. Ginising ako nang maayos na pagkakahanay ng ritmo mula sa drums at ingay ng mga katawang gumagalaw. Maingay na sa labas at nagsisimula na ang parada ng Sinu- log. Maghapon at magdamag pala akong nakatulog nang walang patid, malalim sa himbing. Napansin kong basang-basa na ang katawan ko sa pawis dahil nakalimutan kong buksan ang wall fan. Nagsisigawan na ang mga tao sa baba at nagpapalakpakan. Binuksan ko ang laptop at tiningnan ko kung may email ba sa akin si 'Aldo'. Date: January 17, 2010 5: 45 AM From: To: Re: THE RATS ARE COMING!!!! Ano pala ang cell number mo? Puwede ka bang maging text- mate? Ito number ko 09238018183. Wala kaming pasok ngayon dahil Sinulog. Alam mo ba ang Sinulog? Sana nandito ka sa Cebu. Masaya rito! Ako pa rin, si Aldo the 'Lover Boy' Naisip ko na maaari akong makipag-kita kay 'Lover Boy' ngayong araw dahil sa parada. Ligtas ang araw na ito dahil maraming tao sa lansangan. Kung sakaling may gawin sila sa akin, makasisigaw kaagad ako ng tulong o makatatakbo sa maraming tao hanggang sa lamunin ako ng madla at may sumaklolo sa akin. Sigurado rin akong maraming pulis sa lansangan. Kinuha ko ang mobile phone ko at tatawagan ko si 'Lover Boy', makikipagkita ako sa kanya, sa kanila, lakasan na lang ng loob. Pinagmasdan ko nang maigi sa screen ng cellphone ang number niya. Nanging- 41
Rogelio Braga inig sa kaba ang mga daliri ko na pindutin ang 'CALL' button para tawagan si 'Aldo'. Maririnig ko ang boses niya, o ang boses nila. Maririnig ko ang boses ng pumatay kay Justin. Naisip ko ang mga utong ko, paano kung tapyasin nila ang mga utong ko? Ano kaya ang pakiramdam ng mga babaeng Muslim na tinatapyasan ng mga utong - siguro hindi na nila nararamdaman dahil pinatay na sila. Pero paano kung buhay pa sila? Naisip ko ang mga panahon na tinutusok ng nurse ang ugat sa braso ko para kunan ng dugo. Mahapdi at parang may nalalasahan akong mapait sa dila. Gano'n din siguro ang pakiramdam ng isang babaeng Muslim na dahan-dahang tinatapyasan ng mga utong. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Hindi ko kayang marinig ang boses ni 'Aldo'. Nakakatakot. Nagdesisyon na lang ako na magpadala sa kanya ng SMS. Sa text, puwede kong sabihin sa kanya na nandito ako Cebu para sa Sinulog at mapag-iisipan ko pa kung ano ang isasagot ko sa kanya kumpara na kung kausap ko siya at tanungin niya ako at hindi ko makontrol kaagad ang aking mga salita. Baka hindi ko mapigilan ang sarili ko at magbigay ako ng mga detalye na kapaki-pakinabang sa kanya para matunton ako. Hindi simpleng kriminal si 'Aldo'. Tiyak na marami siyang galamay dahil kaya niyang magpaikot-ikot saan man niya nais na makarating; nakarating nga siya ng Maynila at nakapatay, at nandito siya ngayon sa Cebu. At tiyak din ako, na hindi siya nag-iisa, grupo sila. Ilaga. Wala pang isang minuto na ipanadala ko sa kanya ang text sumagot na kaagad si 'Aldo'. Nababasa ako sa kanyang mensahe ang lugod nang sabihin ko na nandito ako sa Cebu. Hindi ko binanggit ang saktong lokasyon kung nasaan ako pero sinabi ko sa kanya na magkita kami sa ibang lugar. Sabi ni 'Aldo' na manonood daw siya ng parada ng Sinulog at mamaya didiretso raw siya sa Abellana Sports Complex para panoorin ang kumpetisyon. Niyaya niya akong sumama. Tinanong niya kung nasaan ako at magkita na lang kami kung saan ako malapit. "Sa Fuente Osmeña" ang sabi ko. Hindi ko sasabihin sa kanya na nasa Colon ako. Sabi niya "Sige magkita tayo sa tapat ng Bo's Coffee sa Capitol." Hindi ko alam kung gaano kalayo ang lugar na iyon sa Colon pero hahanapin ko ang lugar. Sinabi ni 'Aldo' na maglakad lang daw ako dahil walang sasakyan kahit na jeep sa kalsada. Isinasara pala ng Cebu City ang lahat ng kalsada tuwing Sinulog. Ang mga lansangan ang nagsisilbing lugar para pagdausan ng street dance ng lahat ng mga lokal at dayuhang mga turista. "Sige, in forty five minutes," ang sabi ko sa kanya. 42
COLON Naligo ako at mabilis na nagbihis. Nagsuot ako ng isang belt bag, dinala ko ang cell phone ko, digital camera, wallet, hindi ko dala sa Cebu ang pepper spray ko dahil ipinagbabawal na dalhin ito sa eroplano. Bahala na. Ang tanging pananggalang ko kung sakaling dahasin nila ako ay ang mga tao sa Sinulog. Ang madla. Sisigaw ako nang malakas kung sakaling may gawin sila sa akin. Pero paano kung ang nais lang nila ang patayin ako at tarakan ako ng talim sa gitna ng madla, walang makakaalam kung sino ang sumaksak sa akin, babagsak na lang ako sa lupa na naliligo sa sari- li kong dugo. Magsisigawan ang tao, at dahil madla, walang suspek, hindi naman maaaring maging suspek ang madla. Ako ang napatay ng madla na siya dapat na magliligtas sa akin. Nakakatakot. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Nakakatakot. Hindi ako Moro. Hindi nila ako papatayin. Hindi ako papaslangin ng madla. Moro lang ang dapat na mag-ingat dahil Filipino ako - hindi lang nabawi ni Justin ang masama niyang biro sa akin. Nang bumaba ako mula sa aking kuwarto nakita ko na nagbabantay na si Ida sa kanyang tindahan. Nagpupunas siya ng mga estanteng gawa sa salamin at sa loob naka-display ang mga cellphone at iba pang paraphernalia. Nasa harap pa rin ng tin- dahan at nakaupo ang matanda. Tinatanaw nito ang sanlaksang taong dumaraan sa harap ng tindahan; tila hindi natitinag ng kanilang salimuot sa kanyang kinauupuan ang matanda. Suot niya pa rin ang puting kopya. "Lady, mukhang sasali ka sa Sinulog?" "Ay, opo, Tatang. Kayo?" Ang magiliw kong sagot sa kanya. Magaan ang loob ko sa matandang ito. Mas magaang kaysa sa aking mga magulang noong nabubuhay pa sila. "Meranao ako, hindi mo ba nakita ang nasa ulo ko." Napakagat ako sa labi, oo nga naman ang sabi ko sarili ko. "Hindi ako sumasamba at sumasayaw para sa isang piraso ng kahoy na may kulot na peluka." Hindi na rin yata ako naniniwala sa Diyos, ang gusto kong sabihin sa kanya. Naisip ko, kailan ba ako huling pumasok sa simbahan, nangumpisal at humingi ng tulong o tawad. Napalayo na ang relihiyon sa akin, masyado akong naging abala sa trabaho sa loob ng mahabang taon. "Aalis na ho ako." Halos hindi pa ako nakalalayo sa kinauupuan ng matanda nang maisipan ko siyang balikan at tanungin. Gusto kong malaman sa kanya kung totoo 43
Rogelio Braga nga ba ang sinasabi ni 'Aldo'. "Tatang, puwede ho bang magtanong?" "Ay, oway, hayan nagtatanong ka na sa akin. Okay lang, tatlumpung taon na akong titser sa high school - sa sobrang dami ng tanong na nasagot ko sa mga estudiyante ko, wala na sigurong tanong ang hindi ko na masasagot." "Makikipag-kita kasi ako." "Sa isang lalaki ano? 'Ayan ang sinasabi ko excuse lang 'yang pagsamba at pag- sasayaw sa isang pirasong kahoy na may kulot na peluka para sa sex, drugs, at alco- hol..." At isa-isa niya pang itinataas ang mga daliri kasabay sa paglalahad ng 'sex, drugs, at alcohol'. Sa loob ko, natatawa ako sa matandang ito. "Hindi naman po, Tatang. Makikipagkita kasi ako sa isang member daw siya ng Ilaga...anong grupo ho iyon dito sa Cebu?" "Ano ang sabi mo?" inilapit ng matanda ang tenga niya sa akin dahil palakas nang palakas ang ingay na mula sa hinahampas na drum ng dumaraang parada. "Makikipagkita kasi ho ako sa isang member daw siya ng Ilaga...anong grupo ho iyon dito sa Cebu?" Bahagya kong nilakasan ang boses ko para marinig ng matanda. "Ilaga?" Napasandal ang matanda sa pader at napatingin sa malayo. Natahimik ako at naghintay ng tugon mula sa kanya. Sa haba ng taon niyang titser, na sabi niya, siguro wala ngang tanong na hindi na niya masasagot. Napayuko ang matanda at mabilis na gumagalaw ang kanyang mga labi na tila nag-uusal siya ng isang tahimik na dasal. Hindi ko marinig ang sinasabi niya. Hindi ko mawari kung ano ang wika na gamit niya. Meranao, marahil. At napatingin siya sa aking mga mata; hindi ko alam pero iniiwasan ko na magtama ang aming mga tingin. Hindi ko siya matingnan nang diretso dahil natatakot ako sa kung anong damdamin ang mayroon sa kanyang mga mata na nais niyang ipadama sa akin. Punong-puno na ng tao ang Colon, sa pagitan ng mga ritmo na mula sa drums ay ang isang malakas na mga pagsilbato. Tumayo ang matanda at pumasok sa loob na hindi man lang ito naglingon-likod sa akin. Narinig ko lang sa tahimik niyang mga pag-usal habang papalayo ang mga pamilyar na salita sa akin "...mga Filipino...mga Filipino..." 44
COLON 88 NAPAKO AKO SA kinatatayuan ko habang pinagmamasdan hanggang sa mawala ang matandang Muslim sa loob ng tindahan. Nag-miss call si 'Aldo' at nagtext na nagpapaalala na naglalakad na raw siya patungo sa Bo's Coffee malapit sa Capitol ng probinsiya ng Cebu. Sinimulan ko na rin ang paglalakad. Magkahalo ang nararam- daman ko, nanatili pa rin sa akin ang naging reaksiyon ng matanda at ang panganib na naghihintay sa akin sa pakikipagkita kay 'Aldo'. Binaybay kong muli ang daan na tinahak ko kahapon hanggang sa panulukan kung saan ibinaba ako ng taksi. Habang papalapit ako nang papalapit sa panulukan lalong kumakapal ang mga tao. Walang direksiyon ang kanilang mga patutunguhan at samu't sari ang kanilang mga pinag-uusapan. May mga nag-iinuman na rin sa gilid ng kalsada. Ang tanging madadaanan na maluwag ay ang kalsada na kung saan dadaan ang parada. Pero kinurdunan na rin ang kalsada ng mga marshal. Hinaharangan na ng mga vol- unteer field marshal and kalsada para hindi daanan ng tao at gumambala sa trapik ng parada. Napansin kong mga kabataan ang volunteer na mga field marshal. Nang marating ko ang panulukan nagtanong ako sa isang field marshal kung saan ang daan patungo sa Bo's Coffee sa Capitol. Napakamot ang binatilyong lalaki dahil siguro sa naistorbo ko ang kanyang trabaho o nahihirapan siyang intindihin ang Tagalog ko. Hindi ko maunawaan sa probinsiyang ito na hindi nagsasalita ng Tagalog ang mga tao; nahihirapan silang mag-Tagalog. Mayroon naman silang SM, Jollibee, McDonald's at kung ano pa ang mayroon sa Maynila. Itinuro ng binatilyong lalaki ang daan kung saan dumaan ang taksi kahapon. Sabi niya sa Ingles na kapag natunton ko na raw ang rotonda ng Fuente Osmeña magtanong na lang daw ako kung saan ang Capitol, malalakad ko na raw mula sa rotonda ang Bo's Cofee, halos sa tapat lang daw ito ng Cebu Doctor's. 45
Rogelio Braga Sinumulan kong maglakad habang patuloy na nagmi-miss call si 'Aldo'. Kumak- abog ang dibdib ko habang binabaybay ko ang kalsada patungo sa rotonda. Nakasabit sa bawat poste ng ilaw sa gilid ng kalsada ang imahen ng Señor Sto. Niño sa mga poster at tarpaulin. Walang direksiyon ang patutunguhan ng mga tao, wala na ring mga sasakyan sa lansangan. Naglabas na ng mesa at nagtitinda ng mga kakanin, pusô, inihaw na mga manok at baboy ang mga bahay na nasa gilid ng kalsada. Malalakas ang tawanan at hiyawan ng mga tao na sinasalimbayan ng ritmo ng mga tambol na hinahati ng mga pag-silbato. Pinagmasdan ko ang mga karwahe na dumaraan. Sa harap ng mga karwahe ang mga mananayaw na nakasuot ng sarikulay na mga kasuotan, mga kulay na pinagtagni-tagni upang maging isang damit. At sa ulo ng mga mananayaw ang iba't ibang disenyo - mayroong mga iba't ibang prutas mula sa koponan ng isang munisipyo sa Bukidnon, mayroong tubó at maliliit na maskara mula naman sa Bacolod, mga kinulayang dahon, piraso ng sanga at beads na iba't ibang kulay at laki. Walang humpay ang sayawan ng mga tao at ng mga makukulay na mga mananayaw sa gitna ng kalsada. Humimpil ako sa gitna ng mga hindi mapigilang pag-agos ng mga tao mula sa kung saang sanga-sangang mga kalye ng siyudad na ito. Ipinikit ko ang aking mga mata at sinubukan kong muli na pakinggan ang bawat tunog at himay-himayin sila sa aking isip. Nagugulat ako at nagagawa ko na namang paghiwalayin ang tunog mula iba't ibang boses sa mga usapan, ang mula sa mga silbato, ang paggasgas ng mga gulong sa aspaltadong kalsada, ang ingay na likha ng mga katawang nagsasayaw. At iyon ang sayaw - iyong sayaw ng may hawak ng Sto. Niño, isang dalaga na nakasuot ng Filipiniana na binudburan ng mga kristal at sequins - pinagmasdan kong maigi ang galaw ng kanyang katawan habang itinutudla ng kanyang mga kamay sa langit ang maliit na rebulto ng patron, parang alon ang paggalaw ng kanyang katawan, at ang mukha, nakapikit pa ang mananayaw at dinarama niya ang bawat pagkilos ng sariling katawan. Trance, ang tawag nila sa ganito. Isang uri ng pagsamba ang galaw ng sariling katawan, isang pagpapaubaya sa hilig ng mga pandama, isang estado tulad ng sa taong nakabatak ng droga na paliwanag sa akin noon ng isang ahento ko sa admin hearing sa opisina dahil naging positibo ang resulta ng drug test niya sa HR, iyong nasa bingit ng orgasm, ang hinihingi at ninanais ng katawan. Bahagya akong nalungkot sa aking sarili dahil isa lamang akong nakamata sa nagaganap na lantad at walang pagpapasubaling pagpapakawala sa daigdig ng mga itinatagong 46
COLON mababangis na hayop sa kasulok-sulukang bahagi ng ating pagkatao. Alam ng mga tao sa islang ito marahil kung ano ang pangangailangan ng katawan - at katawan lamang. At ang simula at hangganan ng pananabik ng mga pandama. Nang marating ko ang rotonda nagtanong muli ako sa isang turista sa parada kung paano matutunton ang Bo's Coffee sa Capitol. Itinuro sa akin ang isa pang la- gusan na tumutumbok din sa rotonda. Nang pasukin ko ang kalsada na itunuro sa akin nilakad ko ang daan patungo sa kung saan tutumbukin ng kalsada ang Capitol Building ng probinsiya ng Cebu. Sabi sa akin sa tapat lang daw ng Cebu Doctors' Hos- pital ang café. Mula sa malayo natanaw ko ang signage ng Bo's Coffee. Marahan akong naglakad patungo sa café habang bitbit ang mabigat na dibdib. Gusto kong makita ang mukha ng mga pumatay kay Justin; gusto kong makita kung ano ang hitsura ng isang Ilaga. Nagtext ako kay 'Aldo' at sinabi ko sa kanya na malapit na ako sa café. Si- nabi niya na naka-suot daw siya ng puting t-shirt at itim na khaki na pantalon at may pulang backpack. Nagulat ako sa ginawa niyang iyon. Kung talagang pumapatay ng tao ang mga ito, dapat sila muna ang magtatanong sa akin kung ano ang aking hitsura at susunggaban na lang nila ako sakaling matumbok nila sa madla ang identidad ko. Ngunit nais ng 'Aldo' na ako muna ang lalapit sa kanya. Nang marating ko ang harap ng Bo's Coffee iginala ko ang aking mga mata sa paligid; hinanap ko kung sakaling may van sa paligid. Sabi kasi ng mga saksi sa pagpatay kay Justin may van daw na humimpil sa tapat ng kanilang bahay. Nag-text muli si Aldo at sinabi niyang nakatayo na siya sa gate ng café at doon daw siya naghihintay sa akin. Binagalan ko ang paglalakad papalapit sa gate. Nagtext siyang muli at sinabi niya na huwag daw akong mag-expect nang malaki sa kanya dahil hindi naman siya guwapo. Pero malambing daw siyang 'Lover Boy'. Napakar- aming tao sa harap ng Bo's Coffee at mayroon pang isang pamilya na nakapatong sa leeg ng tatay ang anak na batang babae na masayang tinatanaw ang mga karwahe at makukulay na mga mananayaw sa gitna ng kalsada. May biglang humawak sa braso ko, isang marahas na pagwahak at mabilis naman akong napasigaw sa takot. Nang lingunin ko ang pinanggalingan ng kamay isang matandang lalaking Koreanong turista at humingi siya ng tulong na kunan sila ng asa- wa niyang matanda ring Koreana. Bagaman hindi ko naiintindihan ang kanyang mga salita sa putul-putol na Ingles nababasa ko sa kanyang mga kilos na humihingi ito ng 47
Rogelio Braga tawad at inaabot sa akin ang kanilang kamera. Magiliw kong pinagbigyan ang lalaki. Nang malapit na ako sa gate nakita ko nga si 'Aldo'. Hayun siya, nag-iisa at ak- tong tila naghihintay sa isang dalaga dahil sinusuklay pa niya ng kamay ang sariling buhok. Halos limang talampakan at walong pulgada ang taas niya, balingkinitan ngunit matikas ang katawan. Kayumanggi ang balat ngunit mapapansing alaga ang sariling pangangatawan. Palinga-linga siya at mababasa sa kanyang mga kilos na kinakabahan din siya sa isang pagkikita. Mukha siyang nag-iisa. Hindi siya ang Ilaga na inaasahan ko, mukhang hindi naman siya mamamatay-tao na inaasahan kong makita at makilala sa lugar na ito. Pero nasa kanya ang laptop ni Justin, o hawak niya ang password ng email ng napatay kong kaibigan. Lumapit ako sa kanya at tumindig sa kanyang harapan. Nakita niya ako at ngumiti. "Ikaw si Blesilda..." ang sabi niya sa akin. Nakangiti pa rin siya. "Ako nga. Pasensiya na hindi ako maganda," ang sabi ko. Hindi ko alam kung saan ko hinugot ang mga salitang iyon; kahit kailan hindi naging isyu sa akin ang hitsura ko bilang babae. Ni hindi ako dumaan sa estado ng pagkadalaga na nanliliit ako sa hubog ng aking katawan at sa hugis ng aking mukha. Ang mga salitang iyon ay tila aparisyon na biglang dumating sa akin nang makaharap ko si Aldo. "At pasensiya na matanda na ako," halos doble ng edad ko sa tila edad ni Aldo. "Okay lang 'yon. Hindi naman halata. Nag-enjoy ka ba sa Sinulog?" Hindi pa rin nawawala ang ngiti niya sa akin. Napansin ko ang mga guhit sa magkabila niyang pisngi, sa gilid ng kanyang mga labi na tanda ng palagiang pagngiti. "Medyo. Ang daming tao. Hindi ako sanay. Halika magkape tayo," ang yaya ko. Napatigil siya at napalingon sa mga salaming bintana ng Bo's Coffee. "Don't worry, it's my treat." Napatawa si Aldo at pumasok kami sa loob ng Bo's Coffee. Magaang ang paki- ramdam ko sa kanya. Naisip ko na hindi siya mamamatay-tao. Hihintayin ko na siya ang magbubukas sa akin kung bakit may akses siya sa email ni Justin. Nahalata ko sa mga kilos niya na nag-aalangan at di kumportable na hindi siya pumapasok sa mga lugar tulad ng café kaya ako na ang omorder para sa kanya. Kumuha rin ako ng dalawang muffins para sa aming dalawa. Mula sa counter nilingon ko si Aldo sa mesa, iginagala niya ang tingin sa loob ng café. At nang makita niya na nakatingin ako sa kanya kumaway siya at nag-senyas ng 'OK'. Nang pabalik na ako sa mesa inilabas niya mula sa backpack ang isang puting bagay - ang MacBook ni Justin. 48
COLON "Pasensiya ka na, ginamit ko muna. Sana hindi magalit sa akin ang kaibigan mo," ang salubong niya sa akin. "Nag-check lang ako ng Facebook at nagcha-chat. E, hindi naman siya bumalik sa counter para kunin kaya inuwi ko na lang." "Counter?" "Sa baggage counter. Sa trabaho ko sa Gaisano Main, sa Colon." Iniurong ni Aldo ang kompyuter sa harap ko na para bang isinasauli na niya sa akin ang bagay. "Huwag kang mag-alala hindi ko binasa iyong ibang emails. Yung sa Outbox lang ang tiningnan ko, ang ganda kasi ng name mo - Blesilda. Parang pangalan ng pornstar. " "Excuse me?" Natawa si Aldo. At natawa rin ako. "I am taking it as a compliment." 49
Rogelio Braga 99 PAGDUDUDA ANG UNANG kailangan na buwagin upang bumuo ng isang relasyon. Sa pagdududa, maraming interpretasyon ang isang tao sa kapwa niya o sa taong nais niyang makasamang bumuo ng isang relasyon - pagkakaibigan man, pag- ibig, o sa kahit na anong uri ng pagsasama na mayroong benepisyo sa kapwa papasok sa relasyon. Minsan ang pagdududa pa ang wawasak sa isang matagal nang relasyon. Malikot ang pag-iisip at imahinasyon ng tao. Sa pagdududa, maraming naiisip, mar- aming hinala, at minsan, sa mga naiisip na ito at mga hinala, ang halos hindi pa sa kalahati ang totoo. Madali kaming nagkapalagayan ng loob ni Aldo. Isa siya sa mga tao na masarap kausap dahil palagi siyang nakikinig o handang makinig sa mga sasabihin mo. Ang isa pa na ikinatutuwa ko sa kanya, marami siyang tanong sa akin, parang nais niyang malaman ang lahat-lahat sa akin. Hindi rin siya nagdaramot sa kuwento niya sa sarili niyang buhay, sa kanyang mga karanasan. Ikinuwento ni Aldo kung paano niya nakuha ang laptop. Isang bagger sa Gaisano Main sa Colon si Aldo. Pero sa nagdaang buwan nailipat siya sa bag counter ng grocery ng mall. Lahat ng papasok sa supermarket kailan- gan iwanan ang kanilang mga bag sa counter ni Aldo at mga pinamili mula sa iba't ibang tindahan sa Colon. Sa loob ng tatlong buwan doon siya itinalaga. Mula umaga hanggang sa magsara ang supermarket ang shift niya sa counter. Ganoon ang trabaho niya araw-araw, tatanggap at magbibigay ng mga bag, bayong, kahon ng mga papasok at lalabas sa supermarket ng Gaisano Main. Ipinagmamalaki pa ni Aldo ang hirap ng trabaho niya; ganito siguro ang mga taong katulad niya na may pagmamahal sa trabaho, ipinagmamalaki nila ang hirap ng trabaho at isang pagpupugay ang dapat 50
COLON na isusukli mo at kinikilala mo ang pananaig nila sa araw-araw na paghihirap sa pag- gawa. Mahirap dahil iba't ibang bigat ang binubuhat niya sa isang araw, ipinakita ni Aldo na may pagmamayabang ang namumuong matitigas na mga kalamnan sa mga braso niya. Iba't iba ang ugali ng mga tao, ng mga parokyano ng mall lalo pa't nasa Colon ka, ayon sa kanya; makikita ang iba't ibang klase ng tao - mayaman, mahirap, Cebuano, Tagalog, Waray at mula pa sa Mindanao at sa iba't ibang isla sa Bisayas. Pero ipinagmamalaki ni Aldo na ni minsan wala pang nanakaw sa kanyang mga 'bag' o hindi pa nawawalan ang customer niya ng gamit simula nang siya ang magbantay sa counter. Isang gabi, na nakauwi na ang lahat ng mga kasama niya, naalala niyang may nakalimutan siya sa counter. Nakalimutan niya ang susi ng locker niya sa counter. Nang binalikan niya ang puwesto niya sa counter napansin niyang may isang itim na bag na naiwanan na nasa ilalim ng kabinet. May tag pa ito na ibig sabihin hindi pa ito nakukuha ng may-ari. Nakalimutan marahil. Itinabi niya ang bag sa pansarili niyang kabinet sa loob ng counter. Lumipas ang isang linggo at wala pang bumabalik para kunin ang bag. Naisip ko, pagpapatuloy ni Aldo, na Tagalog o hindi taga-Cebu ang may-ari ng laptop o taga-ibang lugar na hindi rito sa Cebu. Nang lumagpas ang siyam na araw, naisip niyang iuwi sa boarding house ang bag. At hayun nga nang buksan niya ito, nakita niya ang isang magarang MacBook. Ang laptop ni Justin. Hindi niya talaga intensiyon na kunin ang laptop at iuwi pero naisip niya na baka masira lang ito sa opisina kung isasauli niya sa management ng Gaisano Main. Buong tiwala at katap- atan niyang inilalahad sa akin ang intensiyon niya at tila nawala sa kanya na kaibigan ako ang may-ari ng laptop at maaari ko siyang isumbong sa management ng Gaisano Main at mawalan siya ng trabaho. Naisip niya, sa pagpapaliwanag ni Aldo, na gusto niya rin ang laptop para i-check ang Facebook niya at magbrowse sa You Tube ng mga video. 'Hihiramin' niya lang ang laptop, dagdag pa niya. Hindi niya alam kung sino ang may-ari ng laptop at ng bag na naiwanan. Kaya naisip niyang puntahan ang Outbox ng email at tingnan kung sino ang huling pinadalhan ng email ng may-ari. Gusto na niyang isauli ang laptop at "makilala si Blesilda" ang sabi niya sa akin. "Pero masaya ako sa laptop. Mahilig kasi ako sa Wikipedia," at natatawang ikinu- wento sa akin ni Aldo habang nilalantakan ang muffin. Sa pagitan ng mga pagnguya niya sumesenyas siya ng 'OK' na nagugustahan niya ang inihain sa kanyang muffins. "Mahilig kasi akong mag-browse sa internet. Pagkatapos ng trabaho usually nagpu- 51
Rogelio Braga punta ako sa internet café sa tapat ng San Carlos at nag-iinternet hanggang alas-dose ng gabi. Siguro, kung wala lang trabaho nasa harap na ako ng computer araw-araw. Kaya gusto ko ang laptop. Ano nga ulit name ng friend mo?" "Justin." "Paki-sabi kay Pareng Justin, pasensiya na. Huwag lang siyang magsusumbong sa management alam mo naman mahirap maghanap ng trabaho ngayon. At mukhang hindi naman siya interesado sa laptop baka manggaranon naman siya - " "Excuse me ano 'yong term?" "Manggaranon? Ay sorry, 'mayaman' - baka mayaman naman si Pareng Justin, bilhin ko na lang ang laptop, kahit twelve gives." "Cebuano ba yung manggaranon?" "Hindi. Ilonggo." Hinihila talaga ng siyudad na ito ang lahat ng tao sa Pilipinas. "Ilonggo ka?" "Oo. Sa Negros. Hindi sa Iloilo ha? Negros. Sa palagay mo, ibebenta kaya sa akin ito ni Pareng Justin?" Hindi ko alam kung dapat ko bang ipaalam sa kanya na patay, o pinatay na, ang may-ari ng laptop. Sa mga kuwento niya ng pananabik at lugod sa paggamit ng laptop, kung ako man ang may-ari ng MacBook ibibigay ko na sa kanya ito kahit na twelve gives. At dahil hindi ko naman alam kung dapat ko nga bang kunin ang laptop na hindi naman ako ang may-ari, mas mabuti nang iwanan na lang ito sa kanya. Naisip ko na kapag dinala ko ang laptop sa Maynila at ibigay kay SPO Dionisio madada- may ako sa imbestigasyon at madadamay din si Aldo. Kargo ng konsensiya ko kung mawalan siya ng trabaho na labis niyang ipinagmamayabang. Nagdesisyon ako na iwan sa kanya ang laptop. "Naalala mo ba ang nag-iwan ng laptop sa counter?" "Hindi. Sa dami ba naman ng tao na pumupunta sa Metro Colon at nag-iiwan ng gamit hindi ko na matatandaan kung sino ang nag-iwan at kumuha ng bag - basta ang palatandaan ko iyong tag. Pero sigurado ako lalaki ang nag-iwan ng bag." "Binasa mo ba ang lahat ng emails?" "Hindi. Sinubukan kong i-email si Pareng Justine sa isang email niya, sa opisina niya 'ata 'yon, pero hindi niya naman binubuksan ang email niya. Busy ba siya?" "Patay na siya." Napatigil si Aldo sa pagkain at napatitig sa akin. Dahan-dahan niyang ipinasok 52
COLON ang laptop sa loob ng bag. "Pinatay siya, Aldo. At ang email niya sa akin ang huling email niya gamit ang laptop na iyan." "Wala akong kinalaman..." ang naitugon lang niya sa akin. Nababasa ko na ang takot sa mukha niya. Nakita ko rin sa mga kilos niya na hindi na siya kumportable sa harap ko. "Alam ko. Pero ang taong nag-iwan niyan sa counter mo mamamatay-tao." Tumatakas papaloob ng café ang ingay mula sa labas sa tuwing bubuksan ang pinto at may papasok na mga parokyano. Buháy at pumipintig ang ingay na likha ng Sinulog dahil nananatili ito sa loob ng café. Matagal ang pagdating ng mga salita sa pagitan namin ni Aldo. Napasandal siya sa silya at napayukod naman ako. "Pesteng Yawa...pesteng Yawa..." ang bulong niya lang sa sarili. "Mga Ilaga ba sila?" ang tanong ni Aldo, walang nang buhay ang tono ng kanyang pananalita. "Paano mo nalaman ang Ilaga?" At nabuwisit na ako sa sarili ko dahil parang ako na lang sa mundo ang hindi pa nakaaalam kung ano nga ba ang Ilaga. "Oo. Nabasa ko ang ilang emails ni Pareng Justin. Nag-aaral siya tungkol sa Ilaga di ba? Sorry, nagsinungaling ako - pinakialaman ko ang files niya. Nabasa ko ang te- sis niya. Iyong mga emails niya at mga nakuha niyang impormasyon. Puwede siyang magsulat sa Wikipedia." Tinanong ko siya kung narinig na niya ang Ilaga bago pa man niya nabasa ang files ni Justin. "Oo. Sa mga Tito ko sa Iloilo. Ang tatay ko sabi niya Ilaga raw siya - " Kinabahan ako. "Ilaga ang tatay mo?" "Oo. Pero sabi niya lang iyong nu'ng buhay pa siya. Pero magsasaka lang si Tatay at minsan lang daw siyang nakapunta sa Mindanao, sabi ng nanay ko. Pero maraming beses na bumalik ang tatay ko sa Mindanao. Pero sabi ni tatay mga sundalo raw sila na nagtatanggol sa mga Kristiyano laban sa mga Muslim sa Mindanao. Mga Ilonggo. Takot sa kanila ang mga Moro." "Moro? Alam mo rin ang Moro?" "Oo naman. Sabi sa Wikipedia sila iyong thirteen 'tribes' sa Mindanao na Islam. Marami kasing grupo sa Mindanao. Tatlo raw ang klase ng tao sa Mindanao: ang Christian settlers - iyong mga Cebuano, Ilocano, Ilonggo - iyong mga Moro at iyong mga lumad - hindi Kristiyano at hindi rin Moro." 53
Rogelio Braga Nagugulat ako sa mga nalalaman ni Aldo. Mas lalo kong naisip na ibigay na la- mang sa kanya ang laptop dahil mas marami siyang nakukuhang impormasyon at hilig niya talaga ang internet lalo na ang Wikipedia. Omorder pa ako ng tig-isang muffins para sa amin at tig-isang tasa ng tsaa. "Pinutol nila ang kanang tenga ni Justin." "Ganyan ang mga Ilaga. Kung gaano karaming tenga ng mga Moro ang naipon nila ganoon din ang kanilang tapang. Kapag babaeng Moro naman, tinatapyas nila ang utong. Sa gabi sila sumusugod kaya sila tinawag na Ilaga - mga daga." Seryoso na si Aldo. Mabagal na niyang nginunguya ang bawat kagat sa muffin. Nakatingin na siya nang diretso sa mga mata ko habang inilalahad ang mga nalala- man niya. "Nakuha mong lahat iyan sa Wikipedia?" "Hindi. Sa tesis ni Pareng Justin. Sa files niya sa laptop." Pero malaking palaisipan pa rin sa akin kung bakit may Ilaga sa Maynila gayong nasa Mindanao lang daw sila. At hindi Moro si Justin bakit siya tinapyasan ng tenga, bakit siya pinatay. "Siguro dahil marami siyang nalalaman." Marami talagang alam si Justin. Kaya isa siyang interesanteng tao. Ngayon ko un- ti-unting nakikita ang halaga ng pagkawala niya sa akin, ang halaga niya bilang tao. "Siguro nalaman ng gubyerno ang pag-aaral ni Pareng Justin. Kaya siguro siya pinatay." Naguluhan ako. Bakit kasama na ngayon ang gubyerno. "Hindi mo alam?" ang nakangiting sagot sa akin ni Aldo. "Nakausap mo na ba si Igmedio Samaniego? Di ba sinabi sa iyo ni Pareng Justin na kausapin mo siya dahil marami siyang nalalaman." Hindi ko alam, ang sagot ko kay Aldo. Pero sinabi ko sa kanya na taga-rito raw sa Cebu si Igmedio Samaniego. "Propesor yata siya sa USC. Marami silang emails ni Pareng Justin. Sa kanya yata nanggaling ang lahat ng mga impormasyon ni Pareng Justin." "Gusto ko siyang makausap," ang sabi ko at nakatingin ako nang diretso sa mga mata ni Aldo. Nais kong ipabatid sa kanya na samahan niya ako sa propesor sa San Carlos. Ipinaliwanag ko kay Aldo na 'nadamay' na siya sa sitwasyon at mahihira- pan na siyang lumabas. Anumang oras babalikan ng taong nag-iwan sa counter ang laptop. Pupunta ito sa management at tatanungin kung sino ang duty noong araw 54
COLON na iyon. Hahanapin siya, hahanapin ang address niya at kung hindi siya mag-iingat, sasapitin niya ang kapalaran ni Justin. Taimtim na nakinig si Aldo habang inilalahad ko ang lahat. Kung tutuusin, hindi pa ako kasali sa sitwasyon. Wala pa akong kinalaman sa pagkamatay ni Justin maliban sa nakilala ko ang lalaking nakapulot ng laptop niya. Maaari pa akong hindi madamay sa gulong ito. Gusto ko lang makausap ang propesor dahil may nalalaman ito sa aking pagkatao. Pero maaari namang bumalik na lang ako ng Maynila at kalimutan ang lahat. "Natatakot ako," ang sabi na lang ni Aldo. Napayuko siya at nabasa ko sa kanya ang pagsisisi kung bakit siya napasok sa sitwasyon na ito. "Pero maaari pa natin silang isumbong sa mga pulis, Aldo." "Paano kung sila rin ang mga pulis?" 55
Rogelio Braga 1010 MATAPOS NAMING MAG-USAP ni Aldo nagdesisyon na lang kaming umuwi. Nawalan na kami pareho ng gana na sundan pa ang parada ng Sinulog. Naglakad lang kami ni Aldo mula sa Capitol hanggang sa Colon; malaki na ang pagtitiwala ko sa kanya matapos ang pag-uusap namin sa Bo's Coffee kaya ipinakita ko na rin sa kanya ang inuupahan kong kuwarto. Tahimik lang si Aldo sa haba ng paglalakad namin. Sumasagot lang siya ng maiiksing mga pangungusap sa tuwing magtatanong ako sa kanya. Sa magkasabay naming paglalakad lihim kong tinatapunan ng tingin si Aldo, maganda siyang lalaki, at ninanais ko ang liksi ng kanyang kabataan. Habang naglalakad kami naisip ko kung kailan ba ako inihinatid ng isang lalaki pauwi. Matagal na panahon na noong nasa kolehiyo pa ako sa Santo Tomas. May nan- ligaw sa akin, anak ng mayamang Intsik sa Binondo. Architecture major sa CAFA. Inihahatid niya rin ako at minsan lumalabas din kami. Siya ang una at huli kong nakatalik. Hindi ko alam kung bakit bigla na lang nawala ang relasyon namin. Mar- aming pagdududa. Nagduda ako na mayroon siyang ibang 'babae' sa kolehiyo niya; nasa Faculty of Arts and Letters kasi ako noon. Bigla na lang tumabang ang pagkikita namin. Hanggang sa hindi na kami nagkita, bigla na lang kaming nagde- sisyon na huwag na kaming magkita. Nauna siyang nagtapos sa akin sa unibersidad. Doon na rin nagtapos ang lahat. Wala akong panghihinayang. Simula noon nawalan na ako ng gana sa mga lalaki. Hindi ko alam, naka-pokus na ako noon sa trabaho. Gusto kong makuha ang lahat bagaman ibinigay na sa akin ng mga magulang ko ang lahat-lahat: edukasyon, magandang buhay, pag-aalaga tulad ng isang tunay na mga magulang, at ngayon, sa kanilang kamatayan, ang lahat ng kanilang mga ari-arian, ang aking kinabukasan. Sa edad kong ito ngayon, hindi ko na 56
COLON siguro hahanapin ang lalaki na magiging katuwang sa buhay. Ngunit iba ang pagdating ni Aldo sa buhay ko. Saktong-sakto. Halos kalahati lang ng edad ko ang edad niya pero hindi ko na naramdaman na iba ang pagtingin niya sa akin di tulad ng pakiramdam sa nakatatandang babae na itinuturing kang ate, tiya, o nanay. Nararamdaman kong hindi ganoon ang pagtingin niya sa akin. Hina- hawakan niyang bahagya ang aking mga braso sa tuwing tatawid kami at nababasa ko sa mga titig niya na may interes siya sa akin. Kahit ganoon ang agwat ng edad naming dalawa lalaki pa rin si Aldo. Kaya niya pa ring punan ang pangangailangan ng aking katawan. Malalaman ko lang na kaya ko ring punan ang pangangailangan ng kan- yang katawan kung magsasama na kami sa iisang kama. Pero hindi ako sigurado rito; hindi ko pinagkakatiwalaan ang bahaging ito ng aking pagkatao na may kinalaman sa interes at romantikong relasyon sa mga lalaki. Dapit-hapon na ang langit nang makarating na kami sa tapat ng inuupahan kong kuwarto. Unti-unti nang nalalagas ang mga tao sa Colon. Naririnig pa rin sa malayo ang ingay ng mga tambol at silbato. Ganoon din ang mga palakpak at hiyawan ng mga tao. Nang dumating kami ni Aldo sa harap ng paupahan naroroon pa rin ang matan- da at nakaupo sa tapat ng kanyang mga paninda; tumitingkad sa ilalim ng liwanag ng dilaw na bumbilya ang puti niyang kopya. Taimtim na nagbabasa ang matanda at may suot na itong makapal na salamin. "Assalamu alaykum," ang nakangiting bati ni Aldo sa matanda. "Wa alaykum sala'am," ang sagot ng matanda. "Islam ka?" "Ay! Hindi. Filipino." Ngumiti lang ang matanda at nagpatuloy sa pagbabasa. Nagpaalam ako kay Aldo at nagdesisyon kaming magkita sa ikatlong araw para kausapin ang propesor sa San Carlos. Walang pasok ang mga paaralan at opisina kinabukasan na palaging idinedeklara ng Cebu City bilang opisyal na araw ng pahin- ga pagkatapos ng Sinulog. "Lady, lumapit ka nga rito sa tabi ko," ang tawag sa akin ng matanda. "Dito sa tabi ko..." Naupo ako sa tabi ng matanda. Napansin ko na nagbabasa siya ng nobela. A Pas- sage to India ni E.M. Forster. "Ano nga ba ang pangalan mo, Lady?" Kapansin-pansin ang kakaibang punto sa pagsasalita ng matanda. 57
Rogelio Braga "Blesilda Canugan po," ang sagot ko. Natutuwa ako sa eksena. Hindi ako nagka- roon ng lolo o lola sa aking buhay kaya isang pambihirang karanasan ang makatabi ko at makipag-usap sa isang matanda. Naisip ko tuloy kung ano kaya ang hitsura ng mga tunay kong lolo at lola, na mga magulang ng mga tunay kong mga magulang. "Kanina tinanong mo ako kung alam ko ba ang Ilaga di ba?" "Opo. May hinahanap ho kasi ako - at nu'ng kasama ko na naghatid sa akin dito - mga Ilaga." Natawa ang matanda. Malakas na tawa na sinundan ng mga mararahas na pag- ubo. Hinaplos ko ang likod niya. Iyon na yata ang unang karanasan ko na hinawakan at hinaplos ang likod ng isang tao na hindi ko man lang personal na kilala at ninanais kong gumaling siya sa kung anong karamdaman na dinadala. Minsan kailangan mong magtiwala sa sarili mong mga kilos, ito marahil ang kapangyarihan ng mga ina sa kanilang mga anak na may karamdaman, naniniwala sila na kaya nilang pa- galingin ang karamdaman ng anak sa pamamagitan ng mga haplos. Naniniwala sila na kayang patulugin ang nag-aalburutong bata sa pamamagitan ng mga mahihinang pagtapik sa hita. Matapos ang pag-ubo ng matanda nagpatuloy ito sa pagsasalita. "Alam mo, Blesilda, teacher ako noon sa amin. I was a high school English teach- er. Sa amin, sa Wao. Hindi mo alam ang lugar na iyon basta malayo...hindi mo alam dahil sa tingin ko sa iyo isa kang Tagalog na hindi nakalabas ng Maynila. Ganyan ang mga Tagalog, Blesilda, du'n sa Maynila. Hindi sila lumalabas ng Maynila pero kaya nilang patakbuhin ang buong Pilipinas." Nagsasalita ang matanda na para bang wala siyang kausap. Ni hindi siya tumit- ingin sa akin. Sa wari ko'y matagal na niyang pinaghandaan ang kanyang mga sasa- bihin naghihintay lang siya ng saktong tao at pagkakataon na ilalahad niya ang mga kinikimkim na mga salita. Natutuwa pa rin ako sa kanya. "Umalis ako sa amin sa Marawi dahil ipinagkasundo ako ng mga magulang ko sa isang pangit na babae sa Malabang. Ayaw ko talaga sa babae. Dahil matigas ang ulo ko at siyempre pinag-aral 'ata ito sa UP tumakas ako at tumira sa tiya ko sa Wao. Teka, alam mo ba ang UP?" Oo naman, ang sagot ko sa matanda. University of the Philippines. Naisip ko na hindi basta-bastang tindero ang matandang ito. "Iskolar ako noon sa UP, 1959. I was one of those first Moro students that were given a scholarship under the National Integration Commission," may pagmamalak- 58
COLON ing deklarasyon ng matanda. "Gusto kasi ng gubyerno ninyo na tuluyan nang maging bahagi ng Pilipinas kaming mga Moro. Of course I applied - I want to be brainwashed by the Filipino Christian government," at napangiti ang matanda at kumindat pa sa akin. Sana nagkaroon ako ng mga lolo at lola na magkukuwento sa akin ng mga pang- yayari sa malimit nilang tinatawag na 'noong unang panahon.' "Matagal akong nagturo sa Wao. Halo-halo ang mga estudiyante ko. Meranao at mga Christian. Mayroon akong isang paboritong estudiyante. Meranao. Alam mo kaming mga teacher mayroon din kaming mga paboritong estudiyante hindi lang namin inaamin. Akbar ang pangalan niya - anak ng magsasaka at unang anak na lalaki ng kanyang ama. Taga-Wao. Matalino si Akbar, aba'y magaling mag-English, marunong sumagot sa klase - articulate, masipag sa mga assignment, at hindi na- la-late sa klase ko," ginawa ulit ng matanda na isa-isa niyang itinataas ang mga daliri niya sa paglalahad ng mga 'kagalingan' ng kanyang paboritong estudiyante. Nagpatuloy ang matanda at inilapag na niya ang aklat ni Forster sa lupa. Paalis na ang laksang tao sa Colon at tila patungo silang lahat sa Abellana Sports Complex para sa fire works display. Unti-uni na ring dumaraan ang mga sasakyan dahil binuksan na sa trapiko ang bahaging ito ng Colon. Dalawang tartanilla na hila-hila ng mga kabayo ang nakita kong dumaan. "Minsan pinatatawag ko sa bahay si Akbar; doon siya nagme-merienda sa amin sa bahay ng tiya ko. Pinapahiram ko rin siya ng books ko na galing pa sa Maynila, mga luma at gamít nang mga libro na nabibili ko noon sa isang Intsik diyan sa Binondo - Forster, Dickens, Tolstoy, name it marami akong books. Nakahiligan ni Akbar noon ang Heart of Darkness ni Conrad. Sa mga pagdalaw ni Akbar sa bahay napansin ng tiya ko at napansin ko rin na hindi siya nagsa-sambahayang." Ipinaliwanag niya sa akin na kinakailangang magdasal ng limang beses sa isang araw ang isang Muslim; kailangan na itinitindig niya ang sambahayang araw-araw, walang palya. "Kaya isang araw, kinausap ko si Akbar, nag-usap kami sa salita naming Muslim, Meranao: 'Ikaw, Akbar, puwede kang mag-aral sa Maynila kasama ng mga Filipino. Matalino at madali kang matutong mag-English. Kaya kitang bigyan ng rekomen- dasyon sa UP. Pero gusto kong makita na itinitindig mo ang sambahayang araw-araw.' Hindi sumagot si Akbar. Sabi ko sa kanya, 'Ilagay mo sa tamang lugar ang maratabat, 59
Rogelio Braga Akbar - sa loob ng masjid.' Nagpasalamat sa akin si Akbar at nangakong magtutungo sa masjid para hintayin ang susunod na sambahayang." Sa bahaging ito panandaliang natahimik ang matanda. Malalim ang kanyang in- iisip na parang hinuhugot pa niya sa pinakatagong bahagi ng kanyang alaala ang mga susunod na mga salita. Doon ko naunawaan na minsan tumatakas sa pagdadalamhati ang mga salita, gaano mo man pinahahalagahan ang mga salitang ito, mga salitang siya ring naghahatid sa iyo pabalik ng mga alaala. Maraming pamamaraan ang pag- dadalamhati na bawiin sa atin ang mga bagay na matagal na nating itinuturing na pag-aari. "Pinasabog ng granada ang masjid habang naroroon sa loob si Akbar kasama ng mga Muslim na nagdarasal. Marami silang namatay - pinatay - sa loob ng masjid. Sayang si Akbar, Blesilda. Naghihintay pa naman ang UP sa kanya. Naaalala ko ang araw na iyon, that was July." Binibilang ko ang dumaraang tartanilla sa aming harapan. Manipis na ang ingay, hiyawan at mabibilis na musika mula sa malayong Abellana Sports Complex. Na- kapako ang tingin ng matanda sa lupa at ibinaling ko ang aking mga mata sa langit na gumuguhit ang sarikulay na mga paputok at kuwitis. Kay ganda ng langit ng Cebu. "Matapos iyon sinunog ang mga bahay - sa katahimikan ng madaling-araw kung sumusugod sila. Nagdesisyon ang tiyahin ko na umalis na lang ng Wao at sinabi niya na tumakas na lang kami pabalik ng Marawi. Dali-dali kaming umalis ng bahay at ip- inaiwan ng tiyahin ko ang mga libro ko na galing sa Maynila. Tumanggi ako noon na ipaiwan ang mga libro ko at nais ko sanang dalhin ito pabalik sa Marawi. Tumanggi ang tiya ko, hindi raw puwedeng maraming dala sa biyahe. Nakarating na lang sa amin sa Marawi na sinunog din nila ang bahay ng tiyahin ko, kasama ng mga libro ko na binabasa namin ni Akbar. Makalipas ang isang buwan, hindi pa rin natapos, mar- ami na naman silang pinatay na Muslim sa Wao. Hindi na tayo babalik ng Wao, ang sabi sa akin ng tiyahin ko, at sundin mo na ang napagkasunduan sa karangaya - ang magpakasal sa pangit na babae sa Malabang - sa ikabubuti rin ng iyong mga angkan bago nila maubos tayong lahat." Gumuhit sa langit ang isang mahabang dilaw na kuwitis. Nang sumabog ito sa langit libo-libong maliliit na ilaw - bughaw, dilaw, at pula ang nagkulay sa nakaba- bagot na dilim ng himpapawid. Sinigurado kong may sapat na layo sa pagitan naming dalawa ng matanda. Naisip ko nais niyang mapanatili ang pagitang iyon; ninanais ko 60
COLON sanang ipatong ang isang kamay ko sa balikat niya o yakapin siya kahit hindi pa ako nakayayakap ng isang taong hindi ko naman kilala. Pero kailangan na mapanatili ang espasyong iyon sa pagitan naming dalawa. Sa palagay ko, iyon na lang kasi ang nalalabi pa sa kanya matapos ang lahat. "Tinanong mo ako kanina kung kilala ko ang mga Ilaga. Kilala ko sila. Sa haba ng buhay na inilagi ko sa mundo, kilalang-kilala ko sila...mga Filipino sila." 61
Rogelio Braga 1111 NAGAMBALA ANG HIMBING ng tulog ko sa gabing iyon, kasabay ng pagdilat ko ang pagbabalik ng mga pandama ko sa aking sarili, narinig ko kaagad ang maingay na makina ng wall fan. Naupo ako sa gilid ng kama at hukot ang likod ko habang nakatukod ang dalawa kong mga kamay. Dumalaw na naman ang panaginip, isang aparisyon. Maliwanag ang paligid at tirik na tirik ang araw. Akay-akay ko raw si Aldo sa isang bakanteng lote - iyong malayo sa ingay at kabihasnan ng siyudad. Sumama siya akin dahil nagtitiwala siya. Dinala ko siya sa ilalim ng malabay na puno ng kaymito. Dahil siguro may damdaming namamagitan sa aming dalawa kaya siya sumama sa akin sa lugar na iyon na maging ako, hindi ko mapangalanan ang pook. At bigla, walang pasintabi, walang sere-seremonya sinaksak ko siya ng kutsilyo sa leeg. Habang nakatarak ang kutsilyo sa leeg niya ginalaw ko ito nang ginalaw hanggang sa mangisay siya na parang manok na ginilitan. Pagkatapos habang naghihingalo siya binuhusan ko siya ng gasolina. At sinilaban. Gusto kong marinig ang sigaw niya dahil sa hapdi ng unti-unting nasusunog na mga balat. At aamuyin ko ang usok ng nasusunog na laman ng tao. Gusto kong makita kung paano matunaw sa apoy ang mga mata niya. Gusto ko siyang makitang bangkay na nasusunog at nag-aasó pagkatapos. Huminga ako nang malalim at pinagpapawisan ako ng malamig. Kinuha ko ang isang botelya ng mineral water na binili ko kanina sa paglalakad namin ni Aldo. Mat- agal na akong binabalik-balikan ng panaginip na ito pero ngayon lang ito nagkaroon ng hugis, anyo, at identidad ang lalaki. Bakit si Aldo? Iniabot ko ang cellphone sa mesa at nakita kong mayroong sampung missed call mula sa bahay sa Quezon City. Naka-silent ang cellphone dahil ayaw kong nagagam- 62
COLON bala ako nito sa pagtulog. Tinatawagan ako ng kasambahay sa bahay. Tinawagan kong muli ang telepono pero walang sumasagot. Alas-dos na ng madaling araw. Ala-una ng madaling-araw ang huling missed call. Siguro gising pa ang kasambahay. Kinabahan ako. Baka may emergency dahil hindi ako tatawagan mula sa bahay sa ganoong oras. Nang walang sumasagot sa landline sinubukan kong tawagan ang kasambahay sa cellphone niya. Maaaring gising pa ito dahil halos isang oras pa lang ang nakalipas nang tumawag siya. "Hello, Sonia, bakit ka tumawag?" "Naku, ate, may dumating kasi sa bahay kanina. Mga lalaki at hinahanap kayo." Hindi na nakapagsalita pa nang maayos si Sonia matapos iyon. Iyak na siya nang iyak sa telepono. Pinakalma ko siya at sinabihang magsalita nang dahan-dahan. Ayon sa kanya, mga alas-onse ng gabi nang may humimpil na van sa tapat ng bahay. Pu- lang van na may limang lalaki sa loob. Lumabas lahat ng lalaki maliban sa drayber. Ikinukuwento na lang sa kanya ang detalye ng van at ang mga lalaking laman nito ng isang kasambahay sa katapat na bahay dahil maging sila mismo ay nagulat sa pagdat- ing ng van sa ganoong oras ng gabi. Kinatok ng limang lalaki ang bahay. Natakot daw siya kaya hindi niya binuksan ang pinto. Pero lumalakas ang katok ng mga lalaki at sumisigaw na ng tao po. Dahil nakaagaw na sila ng atensiyon naglabasan ang ilang kapitbahay pero hindi sila lumapit sa van. Lumakas daw ang loob niya sa daming ng tao na nakatanaw sa bahay nila kaya binuksan na niya ang pinto. Naisip niya na hindi gagawa ng masama ang mga lalaki dahil maraming nakatingin sa kanila na mga kapitbahay. Matataas ang mga lalaki at naka-maong silang lahat. Para silang mga sundalo, mga pulis. Magalang daw na bumati ng magandang gabi ang isa at nagtanong kung nasa bahay daw ba ako. Sinabi ni Sonia na wala siya sa bahay. Narinig ni Sonia na nagsalita ang isang lalaki at nagtanong kung kailan daw ba ako umalis papuntang Cebu. "'Di ba sabi ko sa iyo na huwag mong sasabihin kahit na kanino kung nasaan ako?" "Bakit, ate, nasa Cebu po ba kayo?" Naalala ko na hindi ko nga pala ibinigay kay Sonia kung nasaan ako. Paano nila nalaman na nasa Cebu ako? Umalis daw kaagad ang mga lalaki nang makumpirma nila na wala nga ako sa bahay. Pero mayroong hinihingi ang isang lalaki - "Ano raw iyon?" 63
Rogelio Braga "Tinanong niya kung naiwan mo raw ba sa bahay ang envelope na ibinigay ni Sir Justin." "Ano'ng sabi mo?" "Hindi. Dala mo. Kasi nakita ko sa mga kilos nila na 'pag sinabi kong nandito parang babalik pa sila o hahalughugin nila ang bahay." Natahimik ako sa linya. Kinapa ko sa ilalim ng kama ang bag na nakasulod doon ang expanded long envelope ni Justin. Ito ang hinahanap nila. Hindi ako. "Ate, dito muna ako sa bahay sa tapat ha? Bukas darating na ang dalawa kong kapatid sasamahan nila ako sa bahay habang wala ka. Saka na lang ako lilipat 'pag nariyan na sila." "Sige. Basta manmanan mo lang ang bahay ha? I-lock mo ang mga pinto kahit nasa tapat ka lang. Mahirap na." Binaba niya ang linya. Hindi ko na masasabi na maaari na akong makatakas sa sitwasyong ito, nasa akin ang hinahanap nila. Kung ano man ang nilalaman ng brown envelope ni Justin maaaring may kinalaman iyon sa kanila. Pero ano ang nilalaman nu'n kundi ang tesis ni Justin, mga biographical notes, isang CD, at isang maliit na botelya ng pabango na may lamang maliliit na ugat ng puno at mga tuyong dahon. Maaaring ang CD ang may nilalaman. Kailangan marinig o mapanood ko ang nila- laman nito. Ang tesis din ni Justin, kailangan mabasa ko ito mula simula hanggang katapusan. Naroon marahil ang hinahanap nila. Pero nabasa na ni Aldo ang tesis. Nabasa niya ang softcopy nito sa laptop ni Justin. Makatutulong nang malaki si Aldo at kahit na papaano pamilyar din siya sa mga Ilaga. Ilaga. Hinahanap nila ako. Alam na nila kung nasaan ako. Pero paano ko ililigtas ang sarili ko sa kanila? Hindi. Kailangan kong labanan sila para mabuhay ako. Pero papaano? Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. Ano ang nais na sabihin sa akin ni Justin sa mga babalang ito? Hindi lang pala siya isang simpleng biro. Hindi na ako nakatulog simula noon. Nang sumikat na ang araw lumabas ako ng kuwarto at naghanap na ako ng makakain. Tila ngayon lang ako nakaramdam ng gutom sa loob ng maraming taon at hinanap ng gana ko ang pagkain. Nang bumaba ako naroroon na ang matanda at naglalatag ng paninda niya. Gising na rin si Ida at 64
COLON nagpupunas ng mga salaming estante. Bumati muna sa akin si Ida ng magandang umaga at ang matanda, nagbigay lang ng ngiti. Malakas pa rin ang matanda at naka- hahawak pa ng walis-tingting bagaman yumuyukod na ang likod nito sa katandaan. Ito ang hindi ko gusto pagkatapos ng isang handaan, o isang malaking piging halimbawa ang Bagong Taon: punong-puno ng kalat ang mga lansangan kinabu- kasan. Kung gaano kalaki at karami ang pag-asam ng madla bago ang Sinulog ga- noon din kalaki at karami ang naiwanang kalat sa mga lansangan. Mga basyo ng alak, naiwanang plastik ng mga chicheria, mga papel, pirasong mga kahoy at sandamukal na mga bagay na hindi na kinakailangan ng mga katawang pagod sa pagsasaya ang iniwanang nakatiwangwang sa kalye. Isang malaking basurahan ang Colon. Inisip kong maglakad na lamang para maghanap ng makakain. Iniwasan ko ang pangunahing daan at binaybay ko ang kalsada pahalang sa Colon. Kaunti pa lamang ang mga tao at nakahimpil ang mga kabayo ng mga tartanilla sa gilid ng kalsada at naghihintay ng mga pasahero patungong Pasil o Fort San Pedro. Malamlam ang liwanag mula sa langit at may malamig na hanging humihihip mula sa dagat, ito ang isang bagay na wala sa Maynila, ang hangin na mula sa dagat na naglilinis sa lahat ng samyo ng mabibigat na damdamin sa buong siyudad ng Cebu, Mandaue, Talisay at mga karatig na munisipalidad sa bumubuo sa Metro Cebu. Wala akong plano kung saan ako pupunta at hinayaan ko na lamang na dalhin ako ng mga bituka ko kung saan niya nais na kumain. Sarado pa ang ilang mga tindahan at hindi ko inaasahan na magbubukas sila nang maaga. Pagod ang siyudad sa nagdaang araw dahil sa parada. Totoo nga na nalilinis ng paglalakad ang magulong isipan at pinahuhupa nito ang mga agam-agam. Napansin ko na sanga-sanga ang makikipot na mga lansangan na parang inilaan ang mga ito para sa mga karwahe at hindi sa mga kotse at sa mga modernong sasakyan. Nararamdaman ko ang búhay ng mga lumang lansangan na ito. Huminto ako sandali sa paglalakad at ipinikit ko ang aking mga mata at iniunat ang aking mga kalamnan - mula sa bibig naglabas ako ng isang buong-buong ma- bigat na hangin na matagal nang nananahan sa aking dibdib; parang kay tagal ko nang hindi nakaramdam ng tinatawag nilang 'gaan ng loob', at nagpaubaya ako sa magnetismo nitong lugar, sa grabidad na humihigop sa lahat patungo sa Colon: isang blackhole ang lugar na ito na tumitigil ang lahat ng oras, damdamin lalo na ang mga agam-agam at pighati, ang ngayon at mamaya, ang pangangailangan ng katawan, ang 65
Rogelio Braga nakaraan - dito, sa Colon, nakasama ko ang aking sarili. Pumasok ako sa isang eskinita na basa ang lupa. Napansin ko kaagad ang mga tindahan na binubuksan, puro mga tela ang ibinebenta nila sa bahaging ito ng Colon. Parang sa Ylaya sa Maynila. Halos sinakop ang kalahati ng daan ng mga karetela na nagtitinda ng lutong pagkain. Sa harap ng mga karetela ang mga upuan para sa mga parokyano. Naroroon muli ang karaniwang eksena sa mga sentro ng komersiyo sa bansa lalo na sa Colon: ang nakapamewang na mga Intsik na nagmamando sa mga trabahador. Naupo ako sa isang karetela at umorder ng dalawang hita ng pritong ma- nok at dalawang pusô. Isang batang lalaki ang naghahain ng mga pagkain. Inilagay niya ang order sa isang plato na binalutan ng plastik na malimit kong makita na gi- nagamit ng mga tindera ng isda sa palengke - para hindi na kailangang hugasan ang plato at tatanggalin na lamang ang plastik pagkatapos kumain ng kostumer. Binigyan niya rin ako ng isang plastik na ito para sa kamay ko; puwedeng mag-kamay habang kumakain pero wala silang tubig para panghugas ng kamay kaya kailangang balutin na lamang ng plastik ang kamay na ginagamit sa pagsubo. Umorder ako ng isang bote ng Lift bilang panulak. Biglang pumasok sa akin na simula nang dumating ako sa Cebu dumalang na ang pag-inom ko ng kape. Tumayo sa harapan ko ang batang lalaki at nag-alok ng isang pagkain na maayos na nakasalansan sa plato. Tinitigan ko ang iniaalok niya sa akin at tinanong ko kung lumpia ba iyan. Hindi sumagot ang batang lalaki at nagkamot ng ulo. "Ay! Tagalog ka pala!" ang sabi niya na may ngiti. Tumayo ako sa kinauupuan ko at tinitigan siya nang diretso sa mga mata. Nabasa ko ang takot sa mga mata ng batang lalaki. Idinuro ko ang hintuturo ko at inilapag ito sa kanyang dibdib. "Ikaw..." ang sabi ko habang nakaduro ang hintuturo sa kanyang balat at nakikita ko ang pagkagulat sa mga mata niya habang hawak ang plato ng iniaalok niyang pagkain sa akin, "...ay isang Cebuano." At ngumiti ako sa kanya; ngumiti rin ang batang lalaki sa akin. "Hindi ko siya kilala, sino siya?" ang tanong ko sa iniaalok niyang pagkain. "Ngohiong," ang sabi ng batang lalaki. "Taga-Ormoc ako," dagdag niya. "May baboy ba iyan?" kahit kailan hindi ko nagustuhan ang kumain ng baboy. Hindi ko alam kung bakit, pero hindi ko kaya ang lansa ng laman ng baboy kahit ibabad pa ito sa toyo, suka, at kalamansi. "Wala...iyong laman lang ng kawayan..." 66
COLON Ubod, iyon lang ang laman ng ngohiong. Kumuha ako ng dalawa at bumalik sa pagkain. Binigyan ako ng batang lalaki ng sawsawan sa ngohiong na hindi ko mawari kung asim, anghang, o tamis ba ang lasa ng sawsawan na iyon. Matapos ang pagkain naunawaan ko na rin ang ibig sabihin ng busog. Nang matapos akong kumain ipinagpatuloy ko ang paglalakad. Ang isa pang napansin ko sa aking sarili ngayon ay ang nawalan na ako ng gana sa paninigarilyo. Naisip ko tuloy na ang bisyo na ito ay tila sanggol sa sinapupunan na nakakabit ang pusod sa katawan ng ina na samahan namin ni Justin, ng mga pagod namin sa traba- ho sa opisina. Ang kuwentuhan, ang magkasabay na paglalabas ng tensiyon na mula sa trabaho, ang stress - ang siyang ina nitong bisyo ng paninigarilyo Nang mamatay si Justin, namatay na rin ang bisyo. May mga bisyo talaga na hindi bahagi ng ating katawan at ang paninigarilyo marahil ay hindi talaga bahagi ng aking pagkatao. Sinubukan kong sundan ang kalsada na papalayo sa Colon. May narinig akong kalembang ng simbahan. May simbahan na malapit sa kung saan ako naglalakad. Ti- ningnan ko ang cell phone ko kung may mensahe o tawag ba ako na natanggap. Tulog pa marahil si Aldo. Narating ko ang Sto. Niño Shrine, marami nang tao ngunit di na tulad ng laksang mga tao sa mga kalsada ng siyudad kahapon sa parada ng Sinulog. Nagsimula na ang pag-awit sa loob ng simbahan bilang paalala at paanyaya sa lahat na magsisimula na ang misa. Hindi ako pumasok sa simbahan. Kay tagal ko nang hindi nagsi-simba. Kailan ba huling nagkaroon ng halaga sa akin ang relihiyon, hindi ko na matandaan. Nang i-cremate ang katawan nina Tatay Lando at Nanay Ipang, iniwanan ko na lang sa funeral parlor pag-aasikaso sa misa at dumiretso na ako sa trabaho. Naniniwala ako sa Diyos pero hindi ko alam kung may naging halaga ba sa bu- hay ko ang relihiyon. Naalala ko noon sa Unibersidad ng Sto. Tomas, paborito kong simbahan ang Santissimo Rosario. Bago pumasok sa klase sa umaga at bago umuwi ng bahay sa gabi, dumadaan ako sa misa sa Santissimo Rosario. Ang simbahan ang pinakapaborito kong lugar sa unibersidad. Tahimik lang sa loob nito at bago mo mapasok ang loob ng Simbahan, sa kanang pasilyo ang daan patungo sa aklatan ng Sacred Theology na halos lahat ng aklat tungkol sa Kristiyanismo at sa mga relihiyon ng daigdig ay naroroon. Ito ang ikalawang paborito kong lunan sa unibersidad. Nala- man ko na kumpleto ang koleksiyon ng aklatan nang gumawa ako ng report noon sa klase namin sa Theology tungkol sa Islam. Pinapili kami ni Sister Thaddeus ng iba't ibang relihiyon sa daigdig para i-report sa klase at gumawa ng papel ukol sa relihiyong 67
Rogelio Braga napili. Pinili ko ang Islam dahil alam kong madali lamang humanap ng mga aklat at babasahin sa relihiyon. Hindi ko alam kung bakit, pero may nagtutulak sa akin noon, dito sa loob ko, na lumapit sa relihiyon. Para siyang isang karanasan: iyong may bago kang nakilalang tao, isang estranghero, at sa una niyong pagkikita may kutob ka na parang matagal mo nang nakilala ang taong ito, hindi mo lang matandaan kung saan at kung kailan, at iniisip mo na lang siguro na marahil sa 'kabilang buhay' bagaman hindi ka naman Hindu at isa kang Kristiyano. Sa aklatan ng Santissimo Rosario nakita ko ang lahat ng kanilang mga koleksiyon tungkol sa Islam. Doon ko nabasa ang kasaysayan ng relihiyon, ang Propeta, ang saradong monoteismo na itinuturo ng pananampalataya. Pero hanggang doon lamang ang lapit ko sa relihiyon, isang palaisipan, magandang pag-usapan, magandang basahin dahil bago, dahil hindi ito Kristiyano at hindi ko kinalakihan. Sa klaseng iyon ko lang ni Sister Thaddeus nakita ang dahilan at ang katutur- an kung bakit itinuturo ang Theology sa mga mag-aaral ng unibersidad. Bago ang semester kay Sister Thaddeus hindi ko talaga makita ang katuturan ng mga araling ito sa kurso ko; halos bawat semester may kurso kami sa Theology. Minsan hindi ko na pinapasukan ang mga klase sa Theology sa mga nagdaang semester. Kahit na anong pilit ko hindi ko makita ang kuwenta nito sa aking buhay. Siguro hindi ko rin makita ang kuwenta ng relihiyon ng Kristiyanismo sa aking buhay bagaman araw- araw akong pumapasok ng simbahan maliban kung Sabado na wala akong pasok at naglalagi lang ako sa bahay. Pero sa klase ni Sister Thaddeus, sa pinili kong relihiyon sa kanyang kurso, kinagiliwan ko ang mga takdang-aralin. Natatandaan ko noon na sa loob ng isang semester, lahat ng mga gawain ko at requirements sa kanyang klase ay tungkol sa Islam. 'Blesilda, try to find another topic for your next report. You cannot dwell on Islam for the rest of the semester for God's sake!' ang sabi na lang sa akin si Sister Thaddeus sa siphayo. Pero hindi ko pa rin binitiwan ang napili kong relihiyon. Siguro gusto ko lang kantiin si Sister Thaddeus pero kung ipagpipilitan niyang humanap ako ng ibang relihiyon na ire-report, hindi na ako papasok sa klase niya o gagawin ko rin sa loob ng klase niya ang ginagawa ko sa lahat ng klase ko sa nagdaang semester sa Theology: ang tumanaw sa labas ng bintana habang nagka-klase ang propesor. Isang araw pinatawag ako ni Sister Thaddeus sa Faculty Room. "I did not ask you to make a commentary on your religion," ang sabi niya sa 68
COLON akin. "My instruction was to write a paper about the religion of your choice, have you forgotten that, Blesilda, my dear child?" "Medyo naguguluhan lang po ako sa Trinity. Akala ko ba isa lang ang Diyos na may likha ng lahat pero bakit tatlo ang sinasamba natin?" "Because that is faith, hija. God the Father gave us the grace that there are things beyond reason," at ipinatong ni Sister Thaddeus ang palad niya sa dibdib ko habang marahang-maharan na binibitiwan ang bawat salita. "God is so great that we have this Church, this faith that will save mankind even beyond our own time." "Pero sabi sa Islam - " "Now you stop there, young lady." Biglang naging matigas ang tono ng pananalita ni Sister Thaddeus, tulad ng tono ng boses niya sa klase kung may ipahahayag siyang mahalagang bahagi ng kanyang lektyur. "That's the reason why we have all these strifes in this world. Kasi we look at the essence of a religion from another religion's perspective. You know, that's the same reason why there is war in Mindanao. Those Muslims cannot accept that we can live in peace together. In Roman Catholic, we welcome everyone in our church. Now, you go to the church, hija, and pray so that the grace of wisdom will be given to you. And this should be your last report on Islam; don't be so greedy and share naman the topic to your classmate." At ngumiti si Sister Thaddeus, "And I am serious about this now - try Zoroastrianism in your next report." Naguluhan ako. Nang lumabas ako ng Faculty Room nagdesisyon ako na tigilan na ang pagkahumaling na ito sa mga relihiyon. Marami na nga akong tanong tungkol sa aking buhay, sa aking mga tunay na mga magulang, sa pinagmulan kong pamilya. Mga tanong na noo'y bumabagabag sa akin sa kolehiyo kahit na anong pilit kong isilid sila sa pinakatagong sulok ng aking pagkatao. Nang sumunod na semester mayroon akong naging isang propesor sa Panitikang Filipino, si Gng. Roquino. Kasama ng Theology, ito rin ang isang subject sa unibersi- dad ang hindi ko makita ang saysay sa kurso ko. Hindi ko makita ang dahilan kung bakit kailangan na pag-aralan pa ang mga ito. Pero iba si Gng. Roquino bukod sa kilala siya sa pabango niyang amoy sampaguita na umaalingasaw sa classroom at sa mga corridor na palatandaan na kararaan niya lamang. Kakaiba siya lahat ng guro, sa pananamit tila isa siyang public school teacher sa elementarya kung ikukumpara sa ibang guro sa unibersidad dahil iisa ang tabas ng kulay krema niyang blouse at 69
Rogelio Braga palda na araw-araw niyang suot. Ayon sa tsismis ng ibang mga propesor wala na raw bana si Gng. Roquino at siya lang ang nagtataguyod ng apat na anak na nag-aaral kaya matipid sa pananamit at palaging may baong tanghalian ang propesora. Hin- di ito sumasama sa ibang mga propesor na kumakain sa Janet's o sa Almer's para magtanghalian. Ngunit hindi sa pabango at sa kanyang pananamit nagtatapos ang kaibahan ni Gng. Roquino. Kapag pumasok na siya sa loob ng klase, ipinasasara niya ang lock ng pinto at pinatatakpan ng papel ang maliit na salaming butas sa pinto na masisilip mo mula sa labas ang nagaganap na klase sa loob. Hindi niya ipinagagamit ang aklat na ipinabibili sa amin ng Languages Department bilang classroom textbook. Ipinabasa niya sa amin ang mga polyeto ni Renato Constantino at sa loob ng buong semester pabalik-balik kami sa mga nobela ni Rizal at sa kanyang mga diskusyon sa mga pagmamalabis at kalupitan ng mga prayle. "Sa palagay ninyo," ang tanong niya sa amin habang nakanganga kami sa mga dunong na itinuturo niya sa amin, "sa lahat ng kasamaang ito ng mga prayle at sa kung paano ibinigay sa atin ang relihiyong Kristiyanismo, hindi tayo nagtanim ng galit sa Simbahan?" Walang nakasagot. Hindi ko rin alam ang sagot. Iniwanan ni Gng. Roquino ang tanong na iyon sa amin. Sa mga sumunod na sesyon ng klase, ipinabasa niya sa amin ang aklat ng isang historyador na nag-aral sa unibersidad ng mga Heswita sa Kati- punan. Tungkol ang aklat niya sa pasyon at sa rebolusyon ng mga Tagalog laban sa kolonyal na gubyerno ng Kastila. Ipinakita sa amin ni Gng. Roquino, na ayon sa aklat na ito, malaki ang naging partisipasyon ng katutubong Kristiyanismo sa Rebolusy- on, na mula sa mga Indio na mga dating alagad ng Simbahan na nakaranas ng pag- mamalupit ng mga Español na prayle. Sila'y mga panatiko; ngunit ang panatisismong ito ang nag-anak sa katutubong Kristiyanismo, na siyang nagbigkis para mag-alsa ang lahat ng mahihirap, ang masang Tagalog, na siyang simula ng Rebolusyon. Iginiit pa ni Gng. Roquino ang patuloy na pagbibigay-diin ng mga Heswitang historyador sa Cavite Mutiny dahil ito ang mitsa ng pagbitay sa tatlong pari - Gomez, Burgos at Zamora - na nasaksihan ni Rizal at ng mga bayaning ilustrado na nag-aral sa mga Ka- tolikong unibersidad ng Santo Tomas, Letran, at Ateneo. Ang kalayaan ng mga Taga- log sa kolonyal na pamamahala ng mga Kastila ay ang kalayaan ng Pilipinas, dugtong ni Gng. Roquino habang kumukumpas pa ang kanyang mga kamay at umaalingasaw sa buong kuwarto ang mumurahing pabango niyang amoy sampaguita. "But how about the Negrenses? The Moros in Mindanao?" naalala kong mainit na 70
COLON diskusyon namin ni Justin sa Starbucks sa Greenbelt nang ikuwento ko sa kanya ang aklat na iyon na nabasa ko sa klase ni Gng. Roquino. Nabasa rin ni Justin ang aklat ng historyador. "The Tagalogs are not the Philippines. So Ileto wrote another book on the history of a famous Buayan rajah, Datu Utto. " Simula noon sa klase ni Gng. Roquino itinigil ko na ang pagpasok sa Santissimo Rosario. Sa tuwing pinagmamasdan ko ang mga rebulto na dinadasalan ko, si Sto. Tomas Aquinas, na hinahandugan ko tuwing umaga ng "A Prayer Before Study" na ipinadadasal sa mga mag-aaral ng unibersidad, ang malaking rebulto ng Birheng Maria na maghahatid ng mga dasal ko sa Diyos Ama at Diyos Anak, ang mga iba't ibang santo sa loob ng chapel, maging si Kristo na nakapako sa krus - hindi ko na makita ang sarili ko sa kanila. Ang pisikal kong kaanyuan sa kanila. Sa pagtitig sa mga matutulis nilang mga ilong, sa masusutlang balat at mapupungay na mga mata na lalong nagpalabo sa akin sa nakaraan ko na pilit kong hinahanap. "How do we remember the EDSA Revolution of 1986?" Natahimik ako. "I don't understand, Justin." "What are the signs and symbols imposed to us so we could remember that rev- olution?" "The EDSA Shrine? - I don't know I'm just a call center employee, bitch." "Exactly. The pictures of those nuns na nakikipag-kapit-bisig with the people, the statue of Mama Mary standing above the crowd, hands with rosaries na ibinibigay sa mga sundalo sa Crame, Cardinal Sin and yes, that peasant-murderer Saint Corazon Cojuanco-Aquino. From the Gomburza trial after the Cavite Mutiny to EDSA Dos Revolution the Catholic Church always put its best foot forward in our history...that we owe the Catholic Church bigtime as people, as a nation." "You are crazy, Justin...beautiful, crazy, bitch." "Girl, you have to accept that Filipino Nationalism is Christian - Catholic to be exact. Call it folk Christiniaty, Revolutionary church, religious revolutionary fanati- cism - the same banana. That's your history." Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino, ito na ang huling paalala sa akin ni Justin. Bigla kong naalala ang mga Ilaga nang nakatayo na ako sa harap ng Magellan's Cross sa Sto. Niño Shrine. Biglang pumasok sa isip ko ang kuwento ng Wao mula sa matandang Muslim kagabi, at ang karahasan. Mali si Sister Thaddeus. Tama si Gng. 71
Rogelio Braga Roquino na ang katotohanan, ang pagkatao, ang sarili ay mailalantad nang hubad at buo kung tatraydurin mo ang nakagawian, ang nakasanayan, ang kinalakhan sa loob ng apat na raang taon. Du'n sa isang sulok, du'n sa kubli. Du'n sa loob ng silid-aralan na tinatakpan ng papel ang maliit na salaming bintana sa pintuan na masisilip mo sa labas ang nagaganap na klase sa loob kung saan umaalingasaw din ang mumurahing samyo ng pabangong sampaguita. Pinatalsik ng unibersidad si Gng. Roquino nang sumunod na semester. "Because she refused to accept it as her history that's why they sacked her from her post, girl. That's it. Cruel." Ngayon alam ko na ang ibig sabihin ng dalamhati: na makikita mo lang ang halaga ng isang tao kung wala na siya. Marahas rin nilang pinaslang si Justin. Cruel. 72
COLON 1212 NANG NAGSIMULA NANG dumami ang tao sa paligid ng Sto. Niño Shrine sinubu- kan kong tawagan si Aldo. Sinagot na niya ang telepono. Sinabi ko sa kanya na kailan- gan naming magkita, mahalaga na hindi matatapos ang araw na ito na masasabi ko sa kanya ang pagdalaw ng mga lalaki sa bahay namin sa Quezon City. Hindi ko ibinigay sa kanya ang detalye pero nang sinabi ko sa kanya na 'tungkol ito kay Pareng Justin' mabilis siyang napa-sige sige papunta na ako riyan. Tinanong niya ako kung nasaan na ako pero hindi ko alam kung ano ang pangalan ng kalsada sa harap ko, ang sabi ko lang malapit ako sa Magellan's Cross. "Osmeña Boulevard ang kalsada sa harap mo," sabi niya. "Magkita tayo sa Chowking sa tawid." Tumawid ako ng kaldasa at lumakad patungo sa Chowking. Bukas na ito para sa mga parokyano ng Sto. Niño Shrine. Buo na ang lamig sa loob ng restoran mula sa aircon at aligaga na ang mga waiter sa loob. Naupo ako sa isang sulok sa tabi ng salaming bintana. Nag-text sa akin si Aldo na maghintay lang daw ako ng sampung minuto dahil sa malapit lang ang boarding house niya sa Sto. Niño Shrine. Magbibihis lang siya. Magte-text siyang muli kapag malapit na siya sa lugar. Sa harap ng Chowking, sakto sa harap ng salaming bintana kung saan ako na- kaupo may humimpil na pulang van. Mga lima hanggang sampung minuto itong nakahimpil sa tapat ko. Sinikap kong sipatin ang loob ng van at ang mga laman sa loob ngunit sadyang makapal ang tinted na mga bintana. Pero nakikita ko ang mga anino ng mga tao sa loob. Mga lalaki. At alam kong nakatingin silang lahat sa kina- uupuan ko sa loob ng restoran dahil sa mga anino nila sa likod ng salaming bintana na nakaharap sa akin. Kumabog ang dibdib ko kasabay ng pagkailang na alam kong nakatingin silang lahat sa akin sa loob ng van. Hinawakan ko nang maigi ang isa 73
Rogelio Braga kong kamay at huminga nang malalim. Nararamdaman ko na ang takot. Lagpas na ang sampung minuto at hindi pa rin dumarating si Aldo. Si Aldo! Naisip ko kaagad na tiyak na madadamay siya kung sakaling hablutin na lang ako ng mga lalaking ito palabas ng Chowking at sapilitang ipasok sa van at kasama ko siya. Tinawagan ko si Aldo. Humingi siya ng paumanhin at mahuhuli siya nang baha- gya dahil may dinaanan lang siya. Sabi ko kanya na huwag muna siyang magtutungo sa Chowking at nandito ang mga lalaking pumatay kay Justin. Natahimik si Aldo sa kabilang linya. Naririnig ko ang malalalim niyang paghinga. Tinawag ko ulit ang kanyang pangalan at sumagot siya na nandito pa ako at i-text mo lang ako kung saan tayo puwedeng magkita. Nang ibinaba ko ang line makalipas ang isang minuto nagbukas ang pintuan ng van at lumabas ang mga lalaki. Lima sila at hindi pa kasama ang drayber. Mabilis akong tumayo sa mesa at tumakbo palabas ng Chowking. Pagdating ko sa labas mabilis akong naglakad papalayo sa van. Nang lingunin ko ang van napansin kong sinusundan ang direksiyon ko ng mga lalaki. Mabilis akong naglakad papalayo sa simbahan. Mabilis rin ang paglalakad ng mga lalaki. Lumipat ang dalawa sa tawid ng kalsada. Kumakabog ang dibdib ko dahil mabilis din ang paglalakad nila. Hindi ko alam kung saan ako susuot at magtutungo dahil hindi ko kabisado ang heographiya ng mga sanga-sangang lagusan ng mga gusali sa Colon. Patuloy ang mabilis kong paglakad. Mabilis din ang paglalakad nila. Ayaw nilang gumawa ng eksena sa lansan- gan dahil marami nang tao sa Colon. Makapal na ang mga tao na palakad-lakad sa mga lansangan. Nang isang braso na lang ang layo ng tatlong lalaki sa likod ko nakita kong tumawid mula sa kabilang bahagi ng kalsada ang dalawang lalaki at mako-cor- ner nila ako. Kumaripas ako ng takbo at hinabol na nila ako. Dahil malalaki silang mga lalaki nahihirapan silang humabol sa bilis ko. Naisip ko na kapag naabutan nila ako at nahablot gagawa talaga ako ng eksena na aagaw sa atensiyon ng mga tao sa Colon. Habang tumatakbo ako naghahalo ang mga bagay sa isip ko - kung paano ba ako makatatakas sa kanila at ang imahen na tatapyasin nila ang mga utong ko kung sakaling madakip nila ako. Naalala ko si Justin. Nakita ko na maraming sasalubong sa aking mga taong naglalakad at magtatago ako sa kanila. Malayo na ako sa mga lalaki. Nang marating ko ang kumpol ng laksang tao pumasok ako sa isang lagusan sa kanan. Ikinubli ang pagliko ko sa kanan ng san- laksang mga tao na hindi mo alam kung saan sila patungong lahat. Isang lumang mall 74
COLON ang napasukan ko na sa bungad ay may mga tindahan ng mga cellphone at pirated DVDs. Sinuong ko papaloob ang mall hanggang sa makarating ako sa isang bahagi na puro parlor, magkakatabing mga parlor. Para akong napunta sa ibang daigdig mula sa Colon. Marami nang mga parokyano na naghihintay at nagpapagupit sa loob ng mga parlor. Naisip ko na safe na ako rito. Pinagmasdan ko ang lugar kung nasaan ako - isa siyang lumang gusali na ang unang palapag ay puro mga tindahan. Dumiretso ako sa paglalakad hanggang sa makarating ako sa lobby ng isang sinehan na ang disenyo ng lobby ay tipikal noong dekada otsenta na nasa loob ng isang booth ang nagtitinda ng ticket at nasa second floor ang sinehan na mararating mo sa pag-akyat sa nangingitim na marmol na hagdan na may barandilyang maninipis na bakal na ang hawakan ay makinis na binarnisang kahoy. Naisip ko na magbalik sa pasilyo na puro parlor at nagdesisyon na magpagupit. Hindi muna ako lalabas ng lansangan dahil siguradong naririyan pa sila at sinusuyod ang bahaging ito ng Colon. Tiningnan ko ang cellphone ko, mayroon tatlong missed calls si Aldo. Nagtext siya sa akin kung nasaan na ako pero hindi ko muna siya sinagot. Kapag sinabi ko sa kanya ang kinaroroonan ko mag- tutungo si Aldo rito. Paano kung nakikilala rin nila si Aldo at masundan siya? Dalawa kaming bibitbitin sa loob ng van. Pumasok ako sa isang parlor at ngumiti sa akin ang isang parlorista. "Lingkod, 'Day," ang bati niya sa akin. Naupo ako sa dulo ng mahabang upuan na malayo sa salaming bintana ng parlor. Naisip ko na kung sakaling dumaan sa pasilyong ito ang mga lalaki na humahabol sa akin makapagtatago ako sa likod ng mga naghihintay na customer. Naka-silent mode ang telepono ko dahil hindi tumitigil sa pagtawag si Aldo. Umabot na sa siyam ang missed calls niya. Nagtext ako sa kanya at nagsabing magkita kami mamayang tanghali. Naisip ko na kawawa naman si Aldo na naghihin- tay at baka hindi mapakali kaya tawag nang tawag. Tinawag ako ng parlorista at pinaupo sa swivel chair sa harap ang malaking salamin na kaya kaming lamunin na dalawa. Hindi ko talaga alam kung ano ang ipagagawa ko sa kanya at magulo ang isip ko dahil sa nangyaring habulan. Ngumiti siya sa akin sa salamin habang ikinakabit ang vest para hindi bumagsak ang nagupit na mga buhok o tumulo sa damit ko ang mga kemikal na ilalagay sa ulo ko. Hindi ko pa rin mahugot sa isip ko kung ano ang ipagagawa sa kanya. Pinagmasdan ko ang mukha niya, mga kuwarenta na siya at nakikita ko pa ang mga umuumbok na laman sa mga braso at dibdib niya. Kinulayan din ang buhok niya na tila binudburan ng mga 75
Rogelio Braga inisis na kalawang. Naka-pony tail ang buhok niya pero naisip ko pa rin kung ano ang hitsura niya noong 'lalaki' pa siya. Nagsalita siya sa Cebuano. Hindi ako sumagot. Nginitian ko rin siya sa salamin. "Gusto ko ng new look," ang sabi ko sa kanya. Natawa siya at naisip ko na ang susunod niyang sasabihin. "Ay sorry, 'Day, Taga- log ka pala." Nginitian ko siya at bigla kong naisip na nais kong baguhin ang buhok ko. Ito marahil ang isa mga paraan para makapagtago ako sa mga lalaking humahabol sa akin. Magbabagong anyo ako, kahit sa buhok lang. "Bob cut," ang sabi ko. Mabilis na kumilos ang parlorista at inilugay niya ang buhok ko. Lagpas na sa balikat ang haba ng buhok ko. Hindi ko na makita sa buhok ko ang likha ng David's Salon noong isang buwan nang magpa-layer ako ng gupit at magpa-highlights. Ma- bilis na humahaba ang buhok ko at hindi ko rin alam kung bakit mabilis na mabura ang highlights. Maalaga ako sa buhok at pinare-rebond ko ito minsan sa isang taon. Hilig ko na ang pinahahaba ang buhok ko para malagyan ko siya ng estilo na nauuso. Pero ngayon, simple lang ang hiniling ko para sa aking ulo: gupit na parang sa lalaki. Wala pa isang oras nang matapos ang parlorista. "Ginawa mo akong barbero; sana sa barberya ka na lang nagpunta," ang biro niya sa akin. Nakita ko ang mukha ko sa salamin. Hindi ko nakilala ang aking sarili. Matagal ko nang suot ang mukha na ito pero parang nakatingin ako sa isang estranghero; dahil maikli na ang buhok ko at nalantad na ang sentido, tenga, leeg, batok, at noo ko - nasilayan ng aking mga mata ang kabuuan ng aking mukha na tila ngayon ko lang nakita. Matatalas pala ang mga panga ko na nagsasalubong sa patulis kong baba, maninipis ang mga labi ko at malapad pala ang aking noo. Pinagmasdan kong maigi ang aking sarili na ngayon ko lamang nakita. Para pala akong ibon, ang naisip ko sa hugis ng aking mukha. "Magsusuot ka lang ng dangling na mga hikaw, 'Day, para hindi ka mapagka- malang lesbiyana," ang sabi ng parlorista habang pinapagpag ang mga maiiksing buhok sa mga balikat ko. "Ngayon lang kita nakita rito; balik ka sa akin next time ha? Promise?" Halos isa at kalahating oras na ang nakalilipas nang hinabol ako ng mga lalaki. Naisip ko na wala na sila sa lugar. Kaya naisip kong bumalik muli sa kalye at umuwi sa inuupahan kong kuwarto. Nang makarating muli ako sa kalsada magaang na ang 76
COLON pakiramdam ko. Nararamdaman ko ang pagdampi ng hangin sa aking mga sentido, malamig na hangin na mararamdaman mo lamang na umiihip mula sa mga dalam- pasigan. Naisip ko na makipagkita na kay Aldo dahil tiyak na nag-aalala na iyon. Nagde- sisyon ako na makipagkita sa kanya sa mataong lugar. Kung maaari iyong malapit lang sa inuuwian ko. Binaybay ko ang P. Lopez na siyang tumutumbok sa Magallanes; kung sakaling dumating ang mga lalaki mabilis akong makatatakbo pauwi, kina Ida at sa matandang Muslim. Hindi ko alam ang pakiramdam na ito, babae at buntis si Ida at iginugupo naman ng katandaan ang patpating katawan ng matanda pero nararamdaman ko ang kalig- tasan sa piling nila, kaligtasan sa karahasan, sa takot, at sa mga agam-agam; kahit man lang sa isip ko nais ko na malapit ako sa kinaroroonan nila. Magaang talaga ang loob ko sa dalawa. Nang marating ko ang dulo ng P. Lopez tumawid ako sa kanto ng unibersidad. Malapit na ako sa bungad ng daan papasok sa Lincoln; malapit na ito sa inuupahan kong kuwarto. Nagpadala ako ng text message kay Aldo at sinabi kong magkita kami sa isang carinderia sa Carbon, sa gitna ng palengke. Mula sa kinatatayuan ko natatanaw ko ang isang carinderia sa loob mismo ng masikip na kaldasa papasok sa Carbon na siya ring kalsada papunta sa Lincoln. Maraming carinderia riyan, ang sabi niya sa akin. Ang sabi ko dun siya pumasok sa kalsada na papunta sa Lincoln. Magkita kami sa Nelly's Carinderia at sa tapat nito may mga nagtitinda ng isda at iba pang lamang dagat. Nagtungo ako sa napagkasunduang carinderia at doon ko na rin hinintay si Aldo. Naupo ako sa carinderia at omorder ng kape. Ito lang ang kaya kong ipasok sa bibig ko mula sa carinderia na ito. Nakalatag sa mesa ang mga tindang ulam - ginil- ing na baboy, pritong manok, halang na baka, chapsuey, utan bisaya. Bukod sa mga lalaking nakahubad ang pantaas at nagpuputukan ang mga laman sa braso at dibdib na mga trabahante at kargador sa Carbon, kumakain din du'n ang ilang tindera at kasalo nila sa mga nakalatag na pagkain sa mesa ang sangsang ng lansa at bantot ng palengke at ang mga langaw. Wala pang sampung minuto nais ko nang umalis sa lugar na ito. Mali ang desisyon ko na magkipagkita na isang lugar na maraming tao at malapit sa tinitirahan ko. Nais ko sanang padalhan ng text si Aldo at sabihing magkita na lang sa ibang lugar pero naisip ko na baka papunta na rin siya sa Carbon; 77
Rogelio Braga nagdesisyon akong hintayin na lamang siya at pagdating niya aalis din kami kaagad. Dumidikit sa damit ko ang sangsang ng paligid. Nararamdaman ko na nagtatapon ng tingin sa akin ang ilang parokyano ng carinderia. Hindi ako nakaramdam ng hiya o naapektuhan ng kanilang mga lihim na titig. Tinapik ako ni Aldo sa balikat pagdating niya. Binigyan niya ako ng ngiti ngunit nababasa ko sa mga mata niya ang pagkabahala. Naupo siya sa tabi ko at umorder ako ng Lift para sa kanya; nakakahiya kasi na kukunin niya ang isang upuan at hindi siya oorder ng kahit na ano gayong may naghihintay na mga kostumer. "Natatandaan mo ba sila?" ang tanong ni Aldo, naroron pa rin sa mukha niya ang mga guhit sa magkabilang gilid ng kanyang mga labi na nagpapakita na pala-ngiti ang lalaking ito. Wala akong natatandaan, sabi ko, mabilis lahat ang pangyayari at ang na- tatandaan ko lang galing sila sa loob ng isang van. Sinabi ko rin sa kanya ang nangyari sa Maynila, ang ikinuwento sa akin ng kasambahay sa Quezon City. "Mag-iingat na tayo ngayon; ano nga ba sa Tagalog yung word na yu'n - ninanam- naman na nila tayo? Tama ba?" Natawa ako. Ngayon lang pumasok sa isip ko na hindi nga pala Tagalog si Aldo, at hindi rin siya Cebuano. Negrense pala siya. "Minamanmanan," pagtatama ko. Natawa si Aldo. Pero ang totoo sa likod ng aking pagtawa sa harap ni Aldo ang isang pangamba: alam kong may mga mata na nakitingin sa amin ngayon, naisip ko. "Ang ipinagtataka ko paano nila nalaman ang kinaroroonan ko." Minamanmanan kaming dalawa ng mga matang ito. Natahimik si Aldo, may gusto siyang sabihin. "Kanina, kaya ako na-late dumaan muna ako sa Metro. Nag-text sa akin ang isa kong kasama sa baggage counter. Sabi niya, huwag daw muna akong papasok ngayon, o huwag na raw akong pumasok kahit na kailan." Humigpit ang paghawak ni Aldo sa katawan ng malamig na bote ng softdrink. Hinihintay ko ang mga susunod na mga salitang bibitiwan niya. "May nagpunta raw sa opisina, sa manager, na mga lalaki. Matatangkad na mga lalaki na halos anim na talampakan ang mga taas na para raw mga pulis. Nag- tanong-tanong daw sila sa mga araw at oras kung sino ang naka-assign sa baggage counter sa labas ng supermarket sa baba. Ibinigay ng manager ko sa kanila ang 78
COLON pangalan ko. Hiningi nila ang address pero walang maipakita ang manager ko da- hil agency naman daw kami. Ngayon siguro nasa agency na sila at kinukuha na ang lahat-lahat tungkol sa akin, kung saan ako nakatira. Hinahanap na nila ang laptop, Blesilda, at sigurado ako, nang wala silang makuha sa Metro saka sila nagpunta sa Chowking para kunin ka!" Pareho kaming natigalgal sa pagsasalita. Mga ilang minuto rin kaming hindi nakapagsalita. Nag-iisip ako kung ano na ang gagawin namin, pareho na kaming hinahabol ngayon ng mga lalaking ito. "Hindi ko pa rin lubos na maisip kung paano nila nalaman ang kinarorooan ko," ako na ang bumasag sa katahimikan sa pagitan naming dalawa. Natahimik lang si Aldo at nag-isip nang malalim. Hindi ko matansiya kung ang iniisip niya ba ang sitwasyon naming dalawa o ang sagot sa agam-agam ko. Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino... Biglang pumasok sa akin ang isang bagay na kinatatakutan ko sa isang lugar na wala akong kilala: duda. Itiniklop ko ang aking sarili at nag-isip: si Aldo lang ang na- kaaalam kung nasaan ako naroroon kaninang umaga, siya lang ang ka-text ko. Paano kung gawa-gawa niya lang ang lahat, na naiwanan ang laptop sa baggage counter ng pinagtatrabahuan niya? Dapat kahapon pa lang nagduda na ako sa pagkatao ng lalak- ing ito, saan ka nakakita ng baggage boy na nagbabasa ng Wikipedia? Ng isang Ne- grense pero matatas managalog na hindi mo maririnig ang punto sa pagsasalita niya? At kung kumilos, kung kumilos si Aldo, para siyang may mataas na pinag-aralan? Kapatid ng duda ang malikot sa imahinasyon, ang walang katapusang interpretasyon. Kay tanga ko talaga, naisip ko, nasa ibang lugar ako na wala akong kilala at kamag-anak pero ang dali kong magtiwala sa isang estranghero. Mapapatay ako sa lugar na ito dahil sa pagtitiwala. Nararamdaman kong unti-unti na akong kinakain ng duda. Duda, ito ang kanser sa lahat ng relasyon, ito ang lason na unti-unting pumapatay sa pagtitiwala at kapa- natagan ng loob. Naisip ko na hindi ko pagkakatiwalaan si Aldo hanggang hindi ko nalalaman ang tunay niyang pagkatao. Siya lang ang may-alam ng kinaroroonan ko kanina, siya lang ang nakakikilala sa akin at ang nakaaalam ng mga dahilan kung bakit ako nasa Cebu, at ano ang naiwanan ko sa Maynila. Alam ni Aldo kung saan ako nakatira sa Cebu. "Blesilda," pinutol ni Aldo ang paglipad ng isip ko kung saan-saan. "Kailangan 79
Rogelio Braga na nating mahanap si Igmedio Samiego sa San Carlos baka matulungan niya tayo sa Ilaga. Kilala na nila tayo. Dapat kilala rin natin kung sino sila." "Ano ang apelyido mo, Aldo?" "Kagame. Aldo Kagame," ang sagot niya sa akin. "Ikaw naman, Canugan. Blesil- da Canugan," at napangiti siya sa akin. Hindi ko matandaan na ibinigay ko kay Aldo ang apelyido ko. Pagtayo namin sa mesa tinanong ko siya kung paano niya nakuha ang buo kong pangalan. "Sa Facebook. I-Google mo ang email address mo katabi ng first name mo. Makikita mo ang account mo sa Facebook. Pati ang ilang information tungkol sa iyo - saan ka nagtatrabaho at sino ang mga kaibigan mo." Stalker, ang biro ko sa kanya. Hindi ko rin naisip 'yon. "Magtaksi na lang tayo para mabilis," ang sabi ko nang naglalakad na kami palabas ng Carbon. "Mag-jeep na lang tayo para tipid," ang giit ni Aldo. "May jeep ba na dumadaan dito papuntang San Carlos?" "Lahat ng jeep sa Cebu papuntang Colon," ang sabi niya na lang sa akin at pumara na siya ng jeep sa harapan. "Lahat ng kalsada, nasaan ka man sa isla ng Cebu, papunta ng Colon. Mayroon jeep dito na maghahatid sa atin sa San Carlos." 80
COLON 1313 SA SANCIANGKO KAMI bumaba ni Aldo, sa likod ng San Carlos, sa gymnasium ng unibersidad. Naglakad kami para marating ang main entrance ng unibersidad. Nang marating namin ang harap ng Main Building na siya ring pangunahing lagusan papasok ng campus, kinailangan naming dumaan sa mga security guards. Nanghingi sila ng ID. Hindi ko dala ang ID ko noon kaya si Aldo ang nag-abot ng ID niya. Nakita ko ang pangalan niya 'Aldo Kagame' at ang pangalan ng agency nila. Nasa ID strap naman ang pangalan ng Metro Gaisano. Nakalimutang tanungin ng guard kung saan kami papunta at kung sino ang dadalawin namin. Ang mga impormasyon na ito ay nakasulat sa form na kailangang sagutan ng mga bisita. Nakita ko na iba ang pangalan na inilagay ni Aldo at iba rin ang isinulat niyang dahilan 'official business' at 'registrar's office'. Nang malayo na kami sa guwardiya tinanong ko si Aldo kung bakit hindi niya ibinigay ang mga totoong detalye pati ang pangalan niya. "Mahirap na. Baka masundan nila tayo at malaman nila kung ano ang mga kinikilos natin at kung kanino tayo nakikipagkita," ang paliwanag ni Aldo. Naisip ko rin na may katotohanan nga naman sa mga sinasabi niya. Pero unti-unti ko nang nakikilala si Aldo; matalino siyang tao at matalas ang isipan niya. "Presence of mind," at kumindat siya sa akin. Nakahambalang sa lobby ng San Carlos ang mga estudiyanteng naghihintay. Ang ilan ay naka-salampak sa sahig at nakatutok ang mga mukha sa screen ng kanilang laptop, nakabukas ang account sa Facebook at ang iba ay nagcha-chat sa YM. Wifi zone ang lobby ng San Carlos kaya naroon lahat ang may mga dalang laptop. "Parang gusto kong tumambay sa lobby," ang biro ni Aldo. Nakarating kami sa covered walk ng unibersidad at hindi namin alam kung saan 81
Rogelio Braga kami patungo. Nagtanong si Aldo sa isang mag-aaral na nakaupo sa waiting area ng covered walk. Si Igmedio Samaniego raw ay isang propesor sa History at ang History Department ay nasa Talamban Campus; lumipat na raw ang lahat ng mga department office sa Talamban, dagdag pa ng estudiyante. "Nasaan ang Talamban?" "Malayo rito; umalis na tayo ngayon dahil matrapik ang daan papunta roon." Nang pabalik na kami sa lobby dagli kong hinila si Aldo at mabilis kaming nagkubli sa isang koridor na nakikita namin sa malayo ang reception sa pasukan sa unibersidad. "Sila ang humabol sa akin kanina sa tapat ng Sto. Niño Shrine. 'Yang mga mama na 'yan - sigurado ako." "Putang ina bakit sila nandito?" "Natunton nila tayo?" kinakabahan na ako. Alam nila ang mga kilos namin. Kasama ko si Aldo, hindi kaya siya ang nagbigay sa kanila ng impormasyon? Hindi ko siya nakitang naglabas ng cellphone dahil simula nang magkita kami sa carinderia sa Carbon sinusukat ko na ang kanyang mga kilos. Pero sa kanya nanggaling ang ideya na magtungo kami ng San Carlos. Pumasok sa akin na ito na ang katapusan ko. Kasa- ma ko si Aldo at narito na ang mga 'kasama' niya. Mabilis na pumipintig ang pulso sa sentido ko. Hindi ako magpapahuli sa kanila; hindi ako papayag na kakaladkarin nila ako palabas ng unibersidad at ipapasok sa van at papatayin sa kung saan man at tatapyasin nila ang anumang bahagi ng katawan ko. Hindi. Tatakas ako. At naisip kong tumakbo at iwanan si Aldo. Sa malayo nakita ko na hindi nag-iwan ng anumang ID ang mga lalaki o pumirma sa logbook; nagpakita lang ito ng mga badges nila. Mga pulis ba sila? Nang handa na akong tumakbo hinawakan ako ni Aldo sa braso habang nakatingin siya reception. "Tumakas na tayo, balikan na lang natin ang ID ko sa ibang araw," at hinila ako ni Aldo sa koridor kung saan naroroon ang museo ng unibersidad. "Dito may labasan dito sa gilid...bilis!" Halos tumatakbo na kami ni Aldo papunta sa gate. Natatanaw ko ang signage ng Jollibee sa labas ng unibersidad. "Sandali!" at hinila ko si Aldo bago kami makalabas ng gate. "Ikaw muna ang lumabas, tingnan mo kung nariyan ang pulang van - may van na naghahatid sa kanila at naiiwan ang drayber sa loob." Presence of mind, ang naisip ko. Nagkubli ako sa likod ng pinto ng gate at si Aldo ang lumabas; luminga-linga siya sa kaliwa at sa kanan at sinipat ang paligid kong mayroong van na nakaparada. Nang nasiguro 82
COLON niyang wala ang pulang van pumara siya ng taksi at tinawag niya ang pangalan ko. Mabilis kaming pumasok sa taksi at sinabihan niya ang drayber na magtungo sa USC, sa Talamban Campus. Sa loob ng taksi nagpatuloy sa pagpapaliwanag si Aldo. "Hindi nila tayo sinusun- dan; may hinahanap din sila sa San Carlos." Nagtama ang mga mata namin ni Aldo. Hinahanap din nila marahil ang prope- sor. "Kailangan makausap natin si Professor Samaniego...kailangan ngayon na bago pa nila makausap ang propesor," napatigil si Aldo at huminga nang malalim. "O, bago nila siya mapatay." Papatayin din sigurado ang propesor - pero bakit alam din ito ni Aldo. Nata- himik si Aldo habang naiipit sa mabagal na daloy ng trapiko ang taksi sa bandang Banilad. Hindi ko alam ang iniisip niya sa kasalukuyan o kung ano ang mga plano niya. May plano siya at nababasa ko ito sa kanyang mukha. Naisip ko rin na kung kasama 'nila' si Aldo, dapat isinuplong na niya ako sa lobby pa lang ng San Carlos. Naguguluhan na ako. Hindi pa rin buo ang pagtitiwala ko sa kanya. "Blesilda," putol ni Aldo sa pagmumuni-muni ko. "Nasabi mo na nasa iyo ang tesis at ang ilang mga papel ni Pareng Justin, hindi ba?" "Oo - bakit mo naitanong?" Iniwasan ko ang kanyang mga mata. "Nasaan ang dokumento?" "Basta itinago ko. Sa malayo," nagkunwari akong naiirita para tigilan na niya ang magtanong kung nasaan ba ang mga dokumento. Paano kung sabihin ko sa kanya na nasa Magallanes ang dokumento at magtungo roon ang mga lalaki at halughugin ang kuwarto ko - at naroroon sa bahay ang matanda at si Ida. Mga Moro sila. Ipinikit ko ang aking mga mata at ayaw kong isipin ang mga gagawin ng mga Ilaga sa kanila. Pumikit na lang ako at inihilig ang ulo sa salamin ng kotse; pinilit kong isipin ang bagot sa mabagal na trapik, ang nangyari sa akin kaninang umaga, ang pagtakas, at pagpapagupit. Iniwasan kong pumasok sa isip ko ang Ilaga at ang gagawin nila sa dalawa kong kasama sa Magallanes kung sakaling matunton nila ang dokumento. "Siguro nabasa nila ang email sa iyo ni Pareng Justin; nabasa nila ang lahat ng nasa laptop bago nila ito naiwanan sa baggage counter - at hinahanap nila ang prope- sor ngayon," nakamata si Aldo sa labas ng taksi habang nagsasalita siya. "At siguro nababasa rin nila ang mga text natin; naririnig nila ang usapan natin sa telepono at nakikita nila tayo saan man tayo magpunta." 83
Rogelio Braga "Mayroon silang kasama rito sa Cebu, Aldo - mayroon silang kasabwat dito - nandito kasama rin natin sa siyudad na ito," pakli ko. Humarap sa akin si Aldo at nabasa ko ang pagkagulat sa mga mata niya. Gusto ko na siyang diretsuhin nang matapos na ang palabas na ito. "Iyong mga lalaking iyon, galing sila sa Maynila. Kaga- bi nagpunta sila sa bahay. Bago pa sila makarating dito naiwanan na ang laptop sa baggage counter. Ibig sabihin, may nauna na sa kanila rito sa Cebu." "Pero sino?" "Hindi ko alam. Wala akong kilala rito. Hindi ako taga-rito." Halos kalahating oras nang nakahimpil ang sasakyan sa Banilad. Nauubos na ang pasensiya ng drayber ng taksi at nakikita ko rin kay Aldo ang inip sa mabagal na pag-usad ng mga sasakyan. Sa akin, normal lang ang ganitong eksena sa kalsada. Dalawa hanggang tatlong oras ang paghihintay sa trapik sa EDSA kung rush hour. "Ano ang nalalaman mo sa Ilaga, Aldo?" itinapon ko ang tanong na nakatingin ako nang diretso sa kanyang mga mata. "Wala akong masyadong alam sa mga Ilaga. Hindi na nagkuwento ang tatay ko nang bumalik siya sa amin sa Negros pagkagaling niya sa Mindanao para sumali sa Ilaga. Hindi na rin namin siya tinanong basta 'nagsundalo' lang daw siya sa Min- danao ang lagi niyang kuwento sa amin. At hindi ko pa nachi-check sa Wikipedia..." "Hindi ko rin sila kilala, Aldo. Ngayon ko lang sila narinig, ang Ilaga kay Justin. Siguro dapat kilalanin muna natin ang mga Ilaga para alam natin pareho kung sino ang kalaban natin." Sino nga ba ang kalaban namin? Ano ba ang kalaban? Pero ikaw, isa kang Moro. Mag-iingat ka sa mga Filipino. "Ilaga?" sabad ng drayber ng taksi. Kanina pa siya nakikinig sa usapan namin. Napatingin kami ni Aldo sa harap; parehong tumakas sa aming dalawa na tatlo pala kami sa sasakyan at may nakaririnig ng usapan namin. "Iyan ba yung kalaban ng mga Muslim?" "Oo, kuya. Alam niyo rin po ang Ilaga?" tanong ko. "Oo naman. Iyan mga matatapang 'yan. Takot sa kanila ang mga Muslim. Sa amin, sa Iligan, hindi basta-basta makakaporma iyang mga Muslim na 'yan papatayin sila ng Ilaga. Kaya kaunti lang ang Muslim sa amin sa Iligan. Tingnan mo, may 'peace and order' sa Iligan at Christian city - 'andun silang lahat sa Marawi. Du'n magulo roon puro kasi Muslim. Hindi niyo alam ang Ilaga? Ikaw, 'Dong, Bisaya ka di-ay, 84
COLON kasabot ka sa Ilaga?" "Dili, bay. Kay Ilonggo man gyud ko," sabad ni Aldo. "Aysus Guinoo! Kay mga Ilonggo man ang mga original na Ilaga! Si Manero, 'yan kilalang Ilaga - matapang. Si Commander Toothpick. Ikaw, 'Day, talagang hindi mo alam iyan kay walang ganyan sa mga Tagalog di ba? Alam niyo ba kung gaano kata- pang ang mga Ilaga?" Gusto ko sanang sabihin na oo alam ko kung gaano sila katapang kung ang tapang ay masusukat kung ilang Muslim ang napatay. Isang tenga isang Muslim na lalaki, mga utong naman kung babaeng Muslim. Pero hinayaan ko ang drayber na magkuwento ng mga nalalaman niya. "Tinatapyas ng Ilaga ang tenga ng lalaking Muslim. Kung babae naman, mga utong. Kaya laging may dalang matalim na kutsilyo ang mga Ilaga. Kung gaano kara- ming tenga, ganoon katapang ang Ilaga. Si Gringo..." "Kinsa?" tanong ni Aldo. "Si Gringo Honasan, 'yong senador - ano ba kayong mga bata kayo sa'n ba kayo nanggaling?" "Unsa man si Gringo?"dagdag ni Aldo. "Si Gringo, marami raw iyan koleksiyon ng tenga ng mga Muslim. Tingnan mo sa sobrang tapang pababagsakin ang gubyerno ni Tita Cory?" at hindi mo malaman kung pabor ba siya o hindi sa kudeta, basta't ipinagmamalaki niya ang katapangan ng dating sundalo na isa na ngayong senador. Nagkaroon ng kaunting katahimikan sa aming tatlo. At nagpatuloy ang mamang drayber. "Kayo, mga bata pa kasi kayo. Kung wala ang mga Ilaga, nakuha na nila ang Mindanao. Hindi naman tayo papayag dahil pare-pareho naman tayong mga Filipi- no di ba? Kahit na magkakaiba ang relihiyon natin - Kristiyano, Muslim, Iglesia ni Kristo - iisa lang naman ang Diyos. Pare-pareho tayong mga Filipino." Nakarating na kami sa gate ng Talamban campus. "Kaya kung ako sa gubyerno, gamitin na nila ang mga Ilaga para tuluyan nang matapos iyang giyera sa Mindanao - kailangan ng 'Pac- quiao' sa problema sa Mindanao - para magkaroon na ng peace and order... tingnan mo sa amin sa Iligan." Nasa ikatlong palapag ng isang gusali, na tila nakatayo sa ibabaw ng buról, ang History Department ng unibersidad. Mas malawak ang Talamban Campus kung 85
Rogelio Braga ikukumpara sa Main Campus. May malalawak na bukas na espasyo, magkakalayo ang mga gusali, at sa isa sa mga pangunahing atraksiyon ng campus ang mga buról at bundok na nakapaligid sa unibersidad. Nang makababa kami ng taksi, naamoy ko kaagad ang simoy ng hangin na may dala-dalang samyo ng mga natutuyong dahon. Mas tahimik ang campus dahil malayo ang gate na nasa tabi ng pangunahing kalsada. Pagpasok sa Department sumalubong sa amin ang maayos na nakasalansan na mga aklat, dokumento, magazine racks at ang aligagang sekretarya ng opisina. Mukhang kalilipat lang ng opisina mula sa Main campus. Kinausap ni Aldo ang sekretarya sa Cebuano, matatas na ring mag-Cebuano si Aldo dahil mukhang mat- agal-tagal na rin siyang nasa Cebu. Doon ko napansin na marunong makipag-usap si Aldo sa tao, hindi siya mahiyain at nakatitingin siya nang diretso sa mga mata ng kausap niya. Sinabi ni Aldo na hindi siya estudiyante ng San Carlos pero sadya namin ang propesor, itunuro ako ni Aldo at sinabi niyang may kasama siyang Tagalog na mula pa sa Maynila - binigyan-diin niya ang 'Tagalog' at mula pa sa 'Maynila' para masabi lang na talagang mahalaga ang sadya namin sa propesor. Naroroon daw ang propesor, sa isang katabing kuwarto, sa loob ng faculty lounge. Pinaghintay kami ng sekretarya sa sofa at pumasok siya sa kuwarto para kausapin ang propesor. Naghintay kami ni Aldo sa sofa. "Wala ka bang napapansin sa akin?" tanong ko kay Aldo. "Wala naman. Iyang buhok mo lang maikli," sabi niya. Akala ko hindi niya na- pansin. Pero nanlumo ako na ganoon lang ang reaksiyon niya sa pagbabago sa aking sarili. "Hindi mo ba gusto?" tanong ko at sa wari ko namutla ako pagkatapos ng huling salita. Parang kay tagal na nang huli akong nanghingi ng pansin sa isang lalaki. Nai- sip ko na matanda na ako para kay Aldo at sa edad niyang iyan, mas pipiliin niya ang mga babaeng ka-edad niya, halos doble ang edad ko sa kanya. Nagulat ako nang ilapit ni Aldo ang bibig niya sa tenga ko na halos maramdaman ko ang mga paghinga niya, bumulong siya sa akin. "Gusto. Pero dapat maghihikaw ka para hindi ka magmukhang lalaki - pero ba- gay naman sa iyo. Kahit na anong buhok bagay yata sa iyo," ang sabi niya at pinisil ni Aldo ang isa kong kamay. Ngumiti lang ako sa kanya at nagpasalamat. Lumabas ang sekretarya at pinapasok niya kami sa loob. Nakaupo ang propesor sa tapat ng isang parihabang mesa at sa harap niya ang 86
COLON ilang bungkos ng papel at mga dokumento. Bumati kami ng magandang araw sa kan- ya at magiliw naman siyang ngumiti sa amin at nag-alok ng mga silya. Nakasalamin ang propesor pero mababanaag mo ang malambot niyang mga mata na marahang naninimbang ng kausap sa harap niya. Masayahin ang mga mata niya at tulad ni Aldo, palangiti rin ang propesor. Mga nasa lagpas na ng singkuwenta ang edad ma- rahil ng propesor. Napansin ko sa propesor na kapag nagsasalita iginagalaw niya ang kanyang mga kamay kaya madali mong malaman kung alin sa mga sinasabi niya ang mahalaga dahil binibigyan ng isang partikular na kilos - nakaduro na paibaba ang kanyang hintuturo o nakapatong ang dulo ng hintuturo sa mesa. Hindi siya katulad ng mga propesor ko noon sa Kasaysayan sa Santo Tomas na mahihigpit sa klase at palaging nakasimangot. Masayahin ang propesor at tila sanay itong makipag-usap sa mga tao, sa mga batang estudiyante na dumadalaw sa kanya. Nagbiro pa ito na mag-uusap kami sa Tagalog dahil taga-Maynila ang kanyang bisita at nang malaman niya na Negrense si Aldo "at may taga-kabilang isla naman dito" ang nasabi niya kay Aldo. "Oo, kilala ko 'yang si Justin. Nagpupunta 'yan dito sa akin at nangungulit. Na- karating din sa akin ang balita, kawawang bata. Kaya ako ayaw ko talaga ang manatili sa Maynila - natatakot ako sa malalaking siyudad kaya masaya na ako rito sa Cebu, kahit hindi ako taga-rito." "Taga-saan ho ba kayo, sir?" ang tanong ko sa kanya. Napansin ko ang malalak- ing mga tenga ng propesor na lalong naging hayag dahil sa gupit niya na malinis ang tabas sa magkabilang sentido, parang gupit ng mga sundalo. "Taga-Lanao del Norte ako, sa Tacub, sa Kauswagan." Nagtanong ang propesor kung ano ang maipaglilingkod niya sa amin. Hindi kaagad ako nakasagot. Hindi ko alam kung paano ko sasabihin sa kanya ang dahilan bakit ko siya gustong makausap, hindi ko alam kung paano sisimulan ang mga kat- anungan na nais kong malaman ang pinanggalingan ko at ang aking nakaraan pero hindi ko mahugot sa sarili ang pinakasaktong mga salita kung paano ibabato sa kanya ang tanong. Natatakot ako na baka kutyain niya ako at sabihan na bakit hindi ka magtanong sa mga magulang mo, magpunta ka ng NSO, propesor ako ng kasaysayan hindi ng personal na buhay ng isang tao. Personal ang dahilan ng sadya ko sa kanya at natatakot ako na baka masayang ko lang ang mga oras niya sa pagdalaw na ito. Ibin- aling ko ang tingin ko kay Aldo at nababasa ko sa kanya na atat na rin siyang itanong 87
Rogelio Braga sa propesor ang tungkol sa mga Ilaga, at sa mga taong humahabol sa amin. Nababasa ko sa mga kilos ni Aldo na hindi niya rin alam kung paano sisimulan sa matanda na balaan siya na kailangan na niyang magtago, magtungo sa malayo dahil nanganganib na rin ang buhay niya at anumang oras mula ngayon darating na sa campus ang mga lalaking naghahanap sa kanya. "Gusto ko hong malaman ang tungkol sa mga Ilaga," at binuksan ko na ang pa- kay namin sa kanya. Napasandal ang propesor sa silya at huminga ng malalim. Marahan itong ngumi- ti at nagyaya na maglakad-lakad sa campus at sa paglalakad niya sasagutin ang lahat ng mga katanungan namin. Tututol na sana kami ni Aldo dahil mas may seguridad ang nasa loob kami ng gusali kaysa ang nasa gilid ng kalsada na anumang oras maaari kaming hintuan ng van at ipasok sa loob. Pero tumayo na ang matanda at mabilis na itong lumapit sa pintuan ng kuwarto. "Iyan talagang si Justin, hanggang sa kamatayan hindi ako tinatantanan," ang nakangiting sambit ng propesor habang papalabas ng kuwarto. 88
COLON 1414 ANG UNANG NAPANSIN ko kay Propesor Samaniego nang tumayo siya sa up- uan ay ang kanyang mga balikat at ang mga braso. Kahit sa kanyang edad nakikita ko na matipuno pa rin ang katawan ng propesor at alaga pa rin marahil sa gym at sa mga pisikal na aktibidad. Maliksi pa rin ang mga kilos niya at mabilis ang kanyang paglalakad. Nang tumayo na siya sa upuan hindi mo maiisip na may edad na siya at lagpas na ng singkuwenta. Malayo sa pagkakabagay ang kulubot sa mukha niya at ang maiikling puting buhok sa hubog ng kanyang katawan. Ma- layo rin ang katawang ito sa maamo at palangiti niyang mukha. Tila may mali at hindi tumutugma sa kabuuan ng kanyang pagkatao pero naisip ko na madisiplina lang talaga siguro ang propesor at marahil matipuno at maganda ang hubog ng katawan noong kabataan. Nagsimulang magsalita ang propesor nang makalabas na kami ng gusali. "Maraming beses nang nakarating dito si Justin. Nagpupunta siya rito halos dalawang beses sa tatlong buwan. Para sa thesis niya sa Santo Tomas. Nabasa niya raw minsan ang pangalan ko sa isang article sa isang journal tungkol sa Mindanao conflict. Nagustuhan niya ang 'situationer' na inilahad ko sa paper. Interesado siya tungkol sa mga Ilaga. Natapos niya ba ang thesis bago nangyari ang insidente?" napansin kong iniiwasan din ng propesor ang mga salitang 'pinaslang' o 'pinatay'; nakita kong naging malapit din ang propesor kay Justin. "Opo, sir. Natapos niya; pero hindi ang final draft," sagot ko. "Kailangan ma-preserve ang thesis na 'yan dahil pawis...at dugo ang ipinuhunan ng batang 'yon sa pagri-research sa thesis na 'yan," dagdag ng propesor. "Nasaan na ang draft ng thesis ngayon?" 89
Rogelio Braga "Nasa akin po," biglang sabad ni Aldo. "Nasa amin, sa Negros, iniwanan ko muna sa amin." Natahimik ang propesor. "Mabuti; iingatan ninyo ang thesis na iyan. May duda ako na may nilalaman ang thesis na 'yan kaya nangyari ang insidente - "naputol sa bahaging ito ang pagsasalita ng propesor. Natahimik siyang muli at sa wari ko'y hinu- hugot sa isip niya ang mga alaala niya kay Justin. "Robbery and homicide daw po ang sabi ng mga pulis." "Robbery and homicide?" natawa ang propesor. "Pero bakit pinutol ang isa ni- yang tenga? Hindi naman siguro masamang mag-speculate pero maaaring Ilaga rin ang may gawa nu'n. Nahanap ninyo ang tenga?" "Hindi po." "See?" at ngumiti ang propesor. "Matanong na bata 'yan si Justin. Maraming gustong malaman. Ipinabasa ko sa kanya ang lahat ng mga artikulo ko tungkol sa mga Ilaga. Simula nang lumuwas ako sa Maynila para sa further studies sinubaybayan ko na ang lahat ng tungkol sa mga Ilaga. Marami akong clippings na naipon at mga interview sa ilang miyembro." "Nakausap ninyo ang mga Ilaga? Hindi kayo natakot, propesor, mga mamam- atay-tao sila?" gitla kong tanong. "Blesilda, ang mga Ilaga ay tulad din natin, mga ordinaryong tao. Mga magsasaka at may simpleng pangarap sa buhay. Ordinaryo at masang Filipino," kumindat pa sa akin si Propesor Samaniego nang binanggit niya ang 'masa'. "At hindi naman nila ako gagalawin dahil alam nilang propesor ako sa unibersidad at may mataas na pinag- aralan at nais ko lang malaman at pag-aralan ang kanilang grupo. Sa awa ng Diyos hindi naman ako nasaktan. "Palaging nagpapadala ng email sa akin si Justin; updated ako sa status ng kan- yang thesis at magiliw niyang ibinabahagi ang mga challenges niya sa research at ang mga bagong diskubre niya tungkol sa Ilaga. Matalinong bata 'yan si Justin at alam ko malayo ang mararating niya bilang historyador. Noong huling dalaw niya rito sa akin, puro siya reklamo. Nagrereklamo siya na ang trabaho niya raw sa kasalukuyan ay walang kinalaman sa hilig niya. Hindi niya gusto ang trabaho niya sa call center at nagbabalak siyang magturo sa kolehiyo; pero nais niya munang tapusin ang thesis. Du'n ko nakita na bata pa nga itong si Justin at kailangan na may gumabay sa kanya, hindi pa niya alam kung ano talaga ang gusto niya sa buhay...pero mahal niya ang 90
COLON pag-aaral, gusto niya ang palaging may nadidiskubre siyang bago. Sayang lang at nangyari sa kanya ang ganito," napansin kong napatiim-bagang ang propesor. Lalo kong naramdaman ang pagdadalahamti sa kamatayan ni Justin. "Nitong mga huling buwan, hindi lang sunod-sunod na emails ang natatanggap ko kay Justin, palagi siyang tumatawag sa akin. Basta maraming beses siyang tumata- wag sa isang linggo. Kinabahan na ako sa ginagawa niya - " "Ano po ang ibig niyong sabihin na kinabahan kayo? Wala siyang naikukuwento sa akin na dapat kong ikakaba." "He went beyond the limits, hija," ang sagot ng propesor at nahinto siya sa pagla- lakad. "In fact, way way beyond the limits. Nalaman ko nagpunta pala ng Mindanao si Justin. At hindi lang siya nagpunta ng Mindanao, pinuntahan niya ang mga rebelde." "Rebelde?" At lalong gumugulo sa isip ko kung ang anu-ano nga ba ang pinaggaga- wa ni Justin sa labas ng opisina. Naalala ko noon na nagpa-file siya ng isa hanggang tatlong araw na leave, minsan isang linggo, minsan pati weekend wala siya sa Maynila at hindi namin siya mahagilap ni Mrs. Cebron kung nasaan. Noong nakaraang Mahal na Araw, halos isang linggo siyang wala sa Maynila. Ito siguro ang mga panahon na nagtutungo siya sa Mindanao. "You know, Blesilda, he was talking to MILF and MNLF rebels." Napahinto ako. Nagkatinginan kami ni Aldo. Hindi rin siya makapaniwala sa sinabi ng propesor. "That's impossible," ang naibulalas ko, "Justin will never go that far. You know him, you spoke to him...do you think a person like him will talk to rebels? He is the last creature on Earth wearing suspender belts as part of his everyday fashion." "Iyan din ang inakala ko. Akala ko isang Tagalog lang ito na laging gustong mala- man ang lahat. Alam mo naman ang ugali ng mga Tagalog, kahit nandu'n lang sila sa Maynila gusto nila alam nila ang lahat, may masasabi sila sa lahat. "Noong huli kaming nag-usap pinagalitan ko na siya; nasa posisyon naman akong magalit sa kanya dahil una, alam kong itinuturing niya akong mentor at naging 'mentor-apprentice' na ang naging relasyon namin bilang mga propesyunal na historyador. Ikalawa dahil mas matanda ako sa kanya sa practice. Sinabihan ko siya na bumalik na siya ng Maynila and to cut his Mindanao trip. He went to Pikit, Pagalungan, Barira. Sabi ko sa kanya bakit ka nakikipag-usap sa mga rebelde? Sabi niya hindi raw rebelde ang kausap niya, mga Moro. Na-shock ako sa salitang ginamit 91
Rogelio Braga niya, Moro. Hindi niya ginagamit ang salitang 'Moro' sa mga usapan namin noon; palagi niyang ginagamit ang salitang 'Muslim' o 'Muslim Filipinos' kapag tinutukoy niya ang mga Moro sa Mindanao. Sabi ko sa kanya na delikado ang ginagawa niya and he just crossed the line. Pero matigas ang ulo ni Justin. 'Professor,' sabi niya, 'all the documents we have came from the military, came from the government - these are Filipino narratives about the Moros - I want to know their stories, their history from their own narratives - and these are not rebels I am talking to, Professor, these are or- dinary masang Moros.' Nang marinig ko ang sinabing iyon ni Justin, napabulalas ako at hindi ko nakontrol ang aking sarili: 'Putang ina, Justin, go back to Manila now!' You know, Blesilda, that was not his language. Nababasa ko sa mga salita niya na nakikinig siyang maigi, at seryoso, sa mga subject niya. Na-brainwash... Stockholm syndrome...whatever you may call it." Gusto kong sabihin sa propesor na matigas talaga ang ulo ni Justin - at diretso, matabil, siyang magsalita na minsan malapit nang maging tampalasan. Maging sa opisina sinasagot niya ang Presidente at ang Vice President ng kumpanya; sinisigawan niya ang mga kliyenteng Amerikano. Natutuwa ako na ngayon ko lang naiisip na kilalang-kilala ko pala si Justin; kung buhay lang siya ngayon, gusto ko siyang yakapin nang mahigpit na mahigpit at tanungin siya kung gaano niya rin kaya ako kakilala. Ako, na hindi ko nga kilala ang aking sarili, ako na naghahanap pa ng paraan kung paano ko nga ba makikilala ang aking sarili. At hindi nga pinalampas ni Justin ang propesor sa ugali niya. "Sinigawan niya ako sa telepono. Lumabas ang tipikal na ugali ng mga Tagalog na ayaw na ayaw naming mga Bisaya, hilas. Inakusahan niya ako na sinasabotahe ko raw ang proyekto niya. Na naiinggit daw ako dahil hindi ko narating ang nararating niya sa aming propesyon sa ganoong edad. Sabi ko sa kanya, 'Justin, taga-Mindanao ako, alam ko ang sakit at mga sugat namin at alam namin kung paano ito hihilumin. May mga bagay na dapat na mas mabuting itago na lamang sa pinakasulok na bahagi ng aming mga alaala, kaysa ang ilantad pa sa madla. Mahapdi ang sugat na nakatiwang- wang sa daigdig,' - alam mo kung ano ang isinagot niya sa akin?" Parang alam ko kung paano siya sinagot ni Justin, at marahil, hindi ito magan- dang karanasan sa propesor. "At the top of his lungs, he shouted at me, 'Putang ina, professor - putang ina to you and to your fat-ass essentialist fallacies! Hindi ibig sabihin du'n ka ipinanganak, 92
COLON du'n ka lumaki, nakita mo ang katotohanan at ikaw lang ang katotohanan. You - we - are not in the position to tell them how they should heal themselves. Who are we to tell them that they should forgive and forget and time heals all wounds so fucking move on!' at naramdaman ko sa kabilang linya, na naiiyak siya, at garalgal na ang boses niya, 'Ang tagal ko nang Filipino, propesor, pero walang nagsabi sa akin na may dugo ng mga Moro sa aking mga kamay. Walang umaamin. Walang humihingi ng tawad. And don't impose to me your Christian hypocrisy...and you need not worry about these Moro rebels brainwashing me because I am a non-believer: where was God when we murdered these Moros?'" Natahimik kaming tatlo. Nakayuko lang si Aldo at alam kong pinakikinggan niya ang lahat ng mga salita ng propesor. Mula sa kinaroroonan ko naririnig ko ang ingay ng mga makina ng mga sasakyan sa kalsada ng Talamban, ang paghampas ng hangin sa mga dahon ng mga puno sa loob ng campus. May mga hiyawan ng mga mag-aaral na nagkukuwentuhan sa mga corridor. Ibinaling ko ang tingin sa mga bundok at buról sa malayo. Hindi ko alam kung paano sasagot pabalik sa propesor. Hindi ko alam kung paano ko dadalhin sa sarili ang lahat ng mga sinabi ng propesor. "Pero hindi ako galit kay Justin," ang dagdag ni Propersor Samaniego, bumalik na muli ang kanyang ngiti. "Dahil tama siya na we have to be objective and balance ang researches na we produce on the Mindanao conflict, he needed more empiri- cal data sa subjects niya kaya kailangan niyang magpunta ng Mindanao. Empirical data. You know, there were exaggerations done to serve the cause of some political groups - at hindi na natin malaman kung alin ang totoo, with empirical evidences. Look at what happened to these exaggerations? Thousands of Filipino Muslims died and more were displaced. Empirical data ang kailangan at huwag na nating hayaan na ang mga naganap noong araw e magamit ng mga war freaks to further their phony struggle. We should put an end to this conflict. After a month, nagpadala siya sa akin isang kahong libro - new titles at new editions na binili niya pa sa Maynila. Alam niya kasi ang kahinaan ko - new books, new titles, new editions. Humingi siya ng tawad. At sinabihan ko na siya na good luck sa Conference." "Conference?" Ito siguro ang sinasabi ni Justin na pupuntahan niyang Confer- ence na out-of-the-country kaya naiisip niyang mag-resign noong Nobyembre. "Hinahabol kasi ni Justin na matapos ang thesis niya dahil nakapasa ang abstract nito sa International Conference on Modern Islamic History sa Morocco ngayong 93
Rogelio Braga Nobyembre. Nabigyan siya ng pagkakataon na ibahagi ang research niya sa plenary ng Conference. Di biro ang conference na ito kasi inisponsor ito ng Organization of Islamic Cooperation at dadaluhan ng lahat ng Muslim scholars and historians sa daigdig. Sayang at hindi na siya makararating sa Conference." Natahimik ang propesor at hinawakan niya sa balikat si Aldo. "Kaya iingatan mo ang thesis na 'yon ha? Baka nandu'n din ang last and probably the most interesting discovery niya," napailing ang propesor at napangiti. "Babasahin ko nga 'yon, sir," pagmamayabang ni Aldo, "pag-uwi ko sa amin sa Negros. Anong discovery kaya 'yon?" "Na nahanap niya raw ang sanggol na survivor sa Manili Massacre, sa Carmen." Huminto at lumakad na pabalik sa gusaling pinanggalingan namin ang propesor bilang paanyaya na kailangan niyang bumalik sa mesa at ipagpatuloy ang gawain niya na nabinbin nang dumating kami ni Aldo. Manili, una kong narinig ito sa babaeng Muslim na nagpunta noon sa buról ng mga magulang ko. May sanggol na survivor; naisip ko na maaaring ako iyon, pero maaari namang hindi. Pero alam ko nais ni Justin na mahanap ko ang katotohanan sa sarili kong pamamaraan. Kung nandito lang sana siya, kung buhay siya, mas madali ang lahat para sa akin. "Don't ask me about what happened to Manili, you have the thesis - read it," biro ni Propesor Samaniego kay Aldo nang paakyat na muli kami sa Department. Kinuku- lit kasi siya ni Aldo kung ano ang nangyari sa Manili. Nang nasa pintuan na kami nilakasan ko na lang ang loob ko na sabihin sa kanya ang sitwasyon sa mga lalaking humahabol sa amin. "Propesor, hindi po ba kayo nakatatanggap ng threat on your life? You know, 'yong nangyari kay Justin - you worked with him on this thesis, aren't you afraid of the Ilagas?" "Ah, iyong mga Tagalog na lalaki ang ibig mo bang sabihin?" Nagulat kami ni Aldo at alam niya ang mga lalaki. "Don't worry, hija. I spoke to them. They went here last month - sila ang nagbalita sa akin about what happened to Justin; they said they are from the government, and I believed them. And about the Ilagas? I am not afraid of them - at wala na akong dapat katakutan sa edad kong ito - and why should I be afraid of them?" Oo nga naman, hindi siya Moro. "Okay - I need to go; if you need anything just visit me here at the campus," at 94
COLON natahimik bigla ang propesor at nabasa ko ang pagkataranta sa kanyang mukha. "Oh my God, children, nakita ba ninyo kung may hawak akong itim na leather bag kanina sa labas?" Nagkatinginan kami ni Aldo. Napangiti ako. "Wala po kayong hawak kanina sa labas, sir," biro ko. "Hayan na, 'signs of times'na 'yan." Natawa kaming dalawa habang tahimik na nakatingin si Aldo sa mukha ng propesor at malalim ang kanyang iniisip. 95
Rogelio Braga 1515 ALAS-TRES NA NG hapon nang makalabas kami ng Talamban Campus. Pareho na kaming pagod ni Aldo kaya nagdesisyon na lang kaming magtaksi. Napagkasudu- an namin na ibababa ko muna siya sa boarding house niya bago ako tumuloy sa Magallanes. Nakita ko na rin ang pagod sa kanyang mukha dahil bitbit niya rin ang backpack at naroroon ang laptop. Latang-lata kami sa likod ng taksi. Sa Sanciangko ang boarding house niya sa likod lang ng San Carlos Main. "Wala kang tiwala sa propesor, ano?" tanong ko sa kanya. Nagsinungaling kasi siya sa kung saan nakatago ang tesis ni Justin. "Wala." "Bakit? I don't think he looks like a killer - iyong pumapatay ng Muslim," biro ko. "And besides, kaibigan siya ni Justin. Parang may emotional bond silang dalawa as historians - hindi mo ba iyon nakita sa mga mata niya?" "Hindi. Basta, I don't trust him. Presence of mind." Nang makarating na ang taksi sa Sanciangko, natanaw ko kaagad sa bintana ang pulang van sa labas; nakahimpil sa tapat ng boarding house ni Aldo ang van. Wala sa loob ang mga lalaki at marahil nasa itaas. "Nakarating na sila sa agency; alam na nila ang address ko." Mayroon nang kaba sa mga salita ni Aldo. Huminto ang taksi at umikot pabalik nang inutusan ko ang drayber na magtungo muna sa ibang lugar na malayo sa Sanciangko. "Hindi na ako puwedeng bumalik sa boarding house," sabi ni Aldo; hindi ko alam kung nasabi niya iyon sa akin o sa kanyang sarili. "Putang ina nilang lahat!" Presence of mind, naisip ko. Ano ba ang mayroon sa tesis ni Justin? Bakit hina- hanap ito ng mga lalaking ito, ng mga Ilaga. "Hindi tayo ang hinahanap nila, Aldo. 96
COLON Hinahanap nila ang laptop sa iyo, at hinahanap naman nila ang tesis ni Justin sa akin. At sa palagay ko, may malaking bagay mayroon ang tesis na iyon at kailangan nilang makuha, kahit ang softcopy, ang mga files ni Justin sa laptop. Kung mahanap nila ang tesis at ang laptop, papatayin nila tayo tulad ng ginawa nila kay Justin. Papatayin nila ako, lalo na." Naisip namin na tatlo kami sa loob ng taksi, baka nakikinig na naman ang dray- ber at bigla na lang sumabat sa usapan. Nagbulungan na lang kaming dalawa. Inu- tusan ni Aldo ang drayber na dalhin ang taksi sa Opon, sa Lapu-Lapu City. Malayo ang lugar na ito at nasa kabilang isla ng Mactan at habang nasa biyahe du'n namin pag-uusapan ang plano. "Kinakailangan na mabasa natin ang tesis, kailangan makilala natin ang kalaban para alam natin kung bakit nila tayo hinahabol." Ipinaliwanag ko kay Aldo na kapag nabasa namin ang tesis mananatili ang laman nito sa amin. Makuha man nila ang kopya nito sa akin o ang laptop kay Aldo, kailangan din nila kaming patayin dahil alam namin ang nalalaman ni Justin. "Pinatay si Justin dahil sa nalalaman niya at kinakailangan na malaman natin kung ano ang alam niya dahil iyon marahil ang sandata." "Kailangan natin ng baril," ang sagot ni Aldo. Hindi pa man nakatatawid ng Sergio Osmeña Bridge ang taksi inutusan ko na itong bumalik sa Colon. Naisip ko na ako lang ang hindi nagbigay ng address ko sa Cebu kanino man kaya hindi nila mahahanap ang inuupahan kong kuwarto sa Magallanes. Naisip ko na du'n muna sa akin si Aldo para sa kanyang kaligtasan. Hin- di ko alam kung paano ipaliliwanag kina Ida at sa matandang Muslim na magdadala ako ng lalaki sa kuwarto. Huli na para humanap pa ako ng matitirahan dahil mas delikado na ang mag-check in sa mga hotel na kinukuha sa reception ang pangalan at impormasyon ng bisita, at mas mabuti rin ang nasa piling ako ng dalawa dahil may kutob ako na may seguridad kung nasa piling ako nina Ida at ng matanda. At walang mag-aakala na maninirahan ako sa isang palengke, sa isang matao at mabahong lugar sa Colon. Nang makarating na kami sa harap ng inuupahan ko, naroroon pa sa harapan ang matandang Muslim at nagbabasa ng aklat habang nagbabantay ng kanyang mga paninda. Nasa loob si Ida at nagbabasa rin ng sarili niyang aklat. Ngayon ko lang napansin na mahilig palang magbasa ang dalawang kasama ko sa bahay. Nang makita 97
Rogelio Braga ni Aldo ang matandang lalaki bumati kaagad ito ng Assalamu alaykum at magalang naman itong sinagot ng matanda. Nakatayo kaming dalawa ni Aldo sa gitna ng tinda- han sa loob. Lumingon sa amin ang matanda at napatingin naman si Ida. Napako ang tingin ng dalawa sa amin at hindi ko alam kung paano ko sisimulan ang pagpapaalam para kay Aldo na magpalipas ng gabi sa bahay. "Hindi puwedeng matulog dito ang lalaki - may babaeng Muslim sa bahay," ang sabad kaagad ng matanda. "Kaya 'Ladies only' ang puwede." Napayuko si Aldo. Hindi ko siya puwedeng pabayaan, hindi siya puwedeng lumabas na mag-isa lalo ngayong kilala na siya ng mga Ilaga. Kinakailangan na ma- kumbinse ko ang matanda na pumayag na makitulog muna sa akin si Aldo; puwede pa siyang matulog sa sahig ng kuwarto ko, kahit ngayong araw lang at bukas magha- hanap kami ng malilipatan niya. Napaluhod sa sahig si Aldo dahil siguro sa siphayo at sa pagod sa maghapong paglalakad. Naiintindihan ko ang bigat ng nararamdaman ni Aldo, nasama siya sa gulo, hindi na siya makababalik sa boarding house niya, at higit sa lahat, wala na siyang trabaho. Hindi siya taga-Cebu at ang trabaho sa Gaisano Main lang ang ikinabubuhay niya sa siyudad. May naisip ako. Umakyat ako sa itaas sa kuwarto ko at inilabas ko ang expanded long envelope ni Justin; hindi ko alam kung ano ba ang kahihinatnan ng gagawin ko pero kailangan ko ng tulong, tulong para sa aming dalawa ni Aldo. Hindi namin kilala ang kalaban, pareho kaming walang ideya kung ano ang mukha ng mga Ilaga - pero narito ang matanda, may alam siya sa mga Ilaga. Marahil si Ida rin, alam niya, at kahit papaano maiintindihan nila kami. Magulo na ang isip ko habang bumababa ako sa hagdan. Kung hindi ko mahahanapan ng paraan na mapatira at mapatulog si Aldo sa kuwarto ko at hayaan ko siya na magtungo kung saan man para ko na ring itinapon siya sa kural ng mga leon. Hindi maaari, kailangan ko si Aldo lalo na ngayon. Kailangan naming magsama kung nais naming mabuhay. Nang marating ko ulit ang gitna ng tindahan bumalik na sa pagbabasa ang matanda at nakaupo si Aldo sa sahig at nakasandal sa pader. Inaasikaso naman ni Ida ang isang kostumer. Binuksan ko ang envelope at inilabas ko ang botelya na may lamang mga ugat at mga pirasong pinatuyong balat ng puno sa loob na nakatali sa pisi na gawa sa abaka. Lumapit ako sa matanda at ipinakita ko ang bagay sa pagitan ng kanyang mga mata at ng librong binabasa. Napahinto ang matanda at napatingin siya sa akin; saktong lumabas na ang huling costumer at lumapit na rin si Ida sa amin. 98
COLON Hindi makapagsalita ang matanda at nakatingin lang siya sa akin. Sinipat din ni Ida ang maliit na bote. "Sino ka ba talaga?" ang tanong ng matanda sa akin. "Kailangan namin ng tulong, manong. Hinahabol kami ng mga Ilaga. Dito, dito sa Cebu." Mabilis na tumayo ang matanda at iniligpit ang kanyang mga paninda. Maliksi ito at sa kanyang edad nakayanan pa niyang buhatin ang kanyang mga paninda. "Is- ara mo ang tindahan, Naheeda. Bilis!" Mabilis na isinara ni Ida ang folding doors ng tindahan at binuksan niya ang ilaw sa loob. Binuksan niya rin ang electric fan dahil walang hangin na pumapasok sa loob ng tindahan dahil nakasara na ang lagusan at mga bintana. Bahagya nang nagnipis ang ingay mula sa palengke sa labas. Hiniling ng matanda na ilagay ang plastik na parisukat na mesa sa gitna ng silid at hinila naman ni Ida ang apat na upuan. "Maupo kayong dalawa rito sa mesa; lalo ka na, Blesilda. Gusto kong malaman kung anong gulo ang dinala ninyo rito sa bahay namin. At ayaw kong magsinungaling ka ha?" Naupo kaming apat sa mesa. Ikinuwento ko sa kanila ang nangyari simula sa pagkamatay ni Justin hanggang sa pakikipag-usap kay Propesor Samaniego sa San Carlos. Ni hindi sumabat sina Ida at ang matanda habang nagsasalita ako. Taimtim na nakinig ang matanda sa haba ng aking kuwento. Pinagmamasdan ko ang noo niya na kumukunot sa tuwing binabanggit ko ang van at ang mga lalaking humahabol sa amin. Napailing at napangiti namang bahagya si Ida sa kuwento kung paano kami nagkakilala ni Aldo. Sa kabuuan ng kuwento hindi sumabat si Aldo; kinakain na ng pagod ang buo niyang katawan at humalo na marahil ang pagod na ito sa sama ng loob sa sitwasyong napasukan niya ngayon. Natigil lang pansamantala ang ku- wentuhan naming apat nang kailangan nang magsambahayang ng matanda. Nag- dasal ang matanda sa isang sulok at si Ida naman nagpunta sa kusina at naghanda ng makakain; nakaupong tulog na si Aldo at nakasandal ang katawan niya sa dingding. Nang makita ito ng matanda pumayag na siyang paakyatin si Aldo sa itaas at patu- lugin sa kuwarto ko. Sinabi niya na magtabi na lang kami ni Ida mamayang gabi sa isang kuwarto. "Puwede ko bang mabasa ang tesis ngayong gabi?" ang tanong ng matanda. Ta- himik pa rin siya at hindi pa nagbibigay ng anumang salita mula nang matapos ang 99
Rogelio Braga kuwento ko. Pumayag naman ako at iniabot ko sa kanya ang isang dangkal na tesis ni Justin. Naglatag na ng folding bed ang matanda at naupo siya sa gilid nito pagkatapos. Simulan nitong basahin ang tesis, tahimik, at taimtim. "Hindi ka ba matutulog ngayong gabi, Blesilda?" Natutuwa ako at matatas man- agalog si Ida. May makakausap ako kung sakaling magpuyat ako sa pagbabasa ng tesis ni Justin sa laptop. Kung hindi magsusuot ng hijab si Ida, hindi mo siya mapag- kakamalang Muslim at para siyang ordinaryong babae ng siyudad, ng Maynila. Sa mga kilos niya at liksi at maging sa kung paano siya humarap sa tao makikita mong mayroon siyang mataas na pinag-aralan at kaya niyang humarap kahit na kanino. "Siguro mga hanggang alas-onse lang ng gabi," sagot ko sa kanya. Iniayos ni Ida ang upo niya sa mesa. "Sige, sasamahan kita; gusto ko ring mabasa ang mga pinag- aaralan ng kaibigan mo. At marinig ang laman ng CD." Kinuha ni Ida ang mga index card at isa-isa niyang binasa. Inihanda niya rin ang DVD player. Binuksan ko ang laptop at sinimulan kong basahin muli ang mga unang pahina ng tesis. "Tingnan mo ito, Blesilda," ipinakita sa akin ni Ida ang isang biographical nota- tion ni Justin. "Inilista ni Justin ang mga pangalan ng mga taong napatay sa Tacub - sa amin, sa Kauswagan." Inisip ko kung saan ko nga ba narinig ang Tacub. "Tingnan mo ito, maaaring kamag-anak namin ito; apelyido ito ng napangasawa ng pinsan ko, sa Magsaysay sila. Ito rin, parang kamag-anak din ito ng bestfriend ko si Aleah, taga-Magsaysay din ang pamilya niya." "Tagaroon ka ba sa lugar na iyan, Ida? Sa Lanao del Norte?" "Hindi." "Pero sabi mo kanina sa inyo ito nangyari?" "Oo, sa amin 'yan. Sa Ranaw." "Ranaw?" Ipinaliwanag sa akin ni Ida na ang tawag nila sa 'kanilang' lugar ay Ranaw - sa ganitong pangalan tinatanawag ng mga Meranao ang kanilang lugar. "Pat a pangampong ko Ranaw," ang sabad ng matanda. "Ang mga Filipino lang ang nag-imbento ng Lanao del Sur at Lanao del Norte. Sa aming mga Meranao, Pat a pangampong ko Ranaw ang aming lupa kahit na anong sabihin ng mga Filipino." 100
COLON Hindi ko alam, parang 'dalawa' ang Pilipinas na binabanggit ng matanda. "Hindi ba Filipino ang mga Muslim sa Mindanao?" tanong ko sa matanda habang binabasa ang tesis. Nakikita ko ang mga salita sa screen ng laptop pero hindi ko mahugot sa isip ang saktong mga kahulugan ng binabasa ko. Napangiti si Ida matapos ang tanong. "Hindi. Mga Moro kami. Hindi kami 'Filipino Muslim'. Moro - Bangsamoro," ang paliwanag ng matanda. Hindi umaalis ang mga mata nito sa pagbabasa ng tesis ni Justin. Pinagmasdan ko si Ida habang binabasa niya ang mga nakasulat sa index cards ni Justin. Nagtatanong siya sa akin kung may hindi siya maunawaan sa sulat-kamay, may mga bahagi kasi na tila nagmamadali si Justin sa pagsusulat. Nakatutuwang ting- nan si Ida; at naramdaman ko na sa piling niya, maaari ko siyang maging kaibigan. Wala akong naging kaibigang babae sa buhay ko. Ang totoo, ngayon sa harap niya, naiisip ko na wala pala akong naging ibang kaibigan bukod kay Justin, iyong isang tao na kapalagayan mo ng loob, iyong tao na nakaaalam ng mga lihim mo sa buhay, ng ligaya, ng mga sákit at siphayo. Siguro, naisip ko, masarap maging kaibigan si Ida dahil marunong siyang huminahon; napansin ko iyon sa kanya, ang hinahon. Hindi ko alam pero nababasa ako ang mga pagkatao nila - nilang dalawa ng matanda. Kahit hindi ko sila nakakausap o nakasasalamuha nang matagal sa loob ng dalawang-araw. Parang matagal ko na silang kilala, o kung hindi man parang ang piling nila ang mat- agal ko nang hinahanap. Hindi, magaang lang siguro ang pakiramdam ko sa dalawa. Buti pa sila, isa silang pamilya. "Naalala ko ang kuwento sa akin noon ng nanay ko, Blesilda, tungkol sa Tacub. Alam mo sa aming mga Muslim, ang kuwento ng nanay ko noon sa Tacub, kahit na anong hirap ng buhay, dapat mag-sabar - 'patience' sa English. Itinuro 'yan sa amin at mahalaga 'yan sa mga Muslim - ipaubaya mo kay Allah ang lahat. Pero ikinuwento pa rin ng nanay ko sa akin ang nangyari sa Tacub. Dahil kailangan ko raw malaman. High school daw siya noon sa Iligan. Magulo raw sa Ranaw dahil election. Nakita niya noon ang napakaraming bangkay ng mga Meranao na nakabalot sa mga malong - mga bangkay ng mga Meranao na katulad namin, Blesilda." Nakamata lang ako kay Ida habang ikinukuwento niya ang kuwento rin sa kanya ng kanyang ina. Isinalaysay ni Ida ang naganap sa Tacub. Isa-isa silang pinababa ng sasakyan sa 101
Rogelio Braga harap ng checkpoint sa Tacub. Marami sila - mga lalaki, binata, may-asawa, matanda na mga Meranao. Pinadapa sila at ang mga mukha ay nakasayad sa magaspang na lupa ng Kauswagan. Ang iba, nakatayo. At bigla, sunod-sunod na mga putok ang pu- matay sa katahimikan; umalimbukay ang mga usok mula sa mga pulbura at tingga na mabilis na bumabaon sa mga katawan. Nagtatalsikan ang mga kapirasong laman sa hangin. At nang matapos ang putukan, tumambad ang mga nakatiwangwang na mga basyo ng buhay, hindi mabilang pero ang sabi sa mga bulong-bulungan higit sa walumpu na mga Meranao - may nakadapa, nakaluhod at iyong aktong tatakbo para sa kanyang buhay, may isang matanda na buhay pa, humihinga at nagsusumamo ng tulong. At pagkatapos, naglabasan ang mga salarin, silang may mga bendang puti sa ulo. Hindi mo masabi kung sino na sa kanila ang Ilaga o kung sino sa kanila ang sundalo ng gubyerno. Nagpatuloy sa pagbabasa si Ida matapos niyang ikuwento ang nangyari sa Tacub. "Ida, nasaan na pala ang bana mo?" "Nasa Jeddah. Engineer. Babalik din siya rito sa Abril in sha Allah. Gusto sana niya nandito siya sa panganganak ko. Hindi siya pinayagan ng boss niyang Arabo. Panganay namin ito. Sabi ko sa kanya sa Marawi ko sana gustong manganak, du'n sa amin - " "Sa Ranaw - " at pareho kaming napangiti. "Ikaw, Blesilda, wala ka bang bana?" Ito na yata ang kauna-unahan na hindi ko naramdaman ang pag-iisa sa tanong kung mayroon bang lalaki na nagmamay-ari sa akin. Nabasa ko sa tanong ni Ida na hindi siya nagtatanong kung malungkot ba sa pag-iisa; nabasa ko sa kanya na nais niyang malaman kung kailangan ko ba ng lalaki sa buhay. "Walang nagkamali," ang sagot ko. "Hilingin mo kay Allah. Walang ibibigay si Allah na hindi mo kailangan," ngu- miti si Ida. "Hindi ako Muslim, Ida." Pareho kaming natawa. "Pero bakit hindi - sabar." Nang marinig ng matanda ang impit na tawanan namin ni Ida sumingit ito. "Na- pakatapang ng kaibigan mo, Blesilda. Tingnan mo ito, mayroon siyang nakausap na miyembro ng Ilaga sa Kakar, sa Cotabato. Ayon dito sa tesis nakipag-meeting si Gen. Abat kay Commander Toothpick - Ilaga 'yan sa Cotabato - para humingi ng tulong. At ayon sa kaibigan mo, ipinatawag pa ni Marcos si Toothpick sa Malacañang para 102
COLON maging bahagi ng Philippine Constabulary. Saan nakuha ng kaibigan mo ang mga impormasyon na ito?" Hindi ko rin alam kung saan nakuha ni Justin ang mga nalalaman niya. Ang alam ko, nais na niyang mag-resign at tutukan ang pagtuturo at ang pag-aaral niya. Masigasig siyang mag-research at talagang mahaba ang reading list niya. Ang mga nalaman niyang iyan ang pumatay sa kanya; iyan din ang naglagay sa amin ni Aldo sa sitwasyong ito na nagtatago kami sa mga lalaking humahabol sa amin. Sinubukan kong alamin ang nilalaman ng CD na kasama sa mga iniwanan ni Justin sa akin. Si Ida pa ang nagpasok ng CD sa player. Natigil din ang matanda sa pagbabasa at naghintay rin kay Ida sa harap ng player. "Ano'ng pelikula ba 'yan?" ang tanong ng matanda. Ipinaliwanag ko na hindi pelikula ang laman ng CD. "Hindi ko rin alam ang laman nito pero galing rin ito sa kaibigan ko." Isang recorded interview sa isang subject ni Justin ang laman ng CD. Tahimik na nakinig ang lahat sa laman ng CD. JUSTIN: Pasensiya na hindi talaga ako marunong ng Maguin- danaon. Okay lang po kung Taglish? LALAKI: (Natawa.) Okay lang. Ang tagal ko na rito sa Maynila. JUSTIN: Good. Salamat naman. Sige, Manong Rashid, kanina pa po naka-on ang recorder. Huwag po kayong ma-conscious basta magsalita lang kayo at ikuwento ninyo lahat. In between may mga tanong po ako pero continue lang po kayo. Okay na po? LALAKI: Okay sa alright! JUSTIN: Good. Sige, Manong Rashid, state your name, age, any- thing about yourself before we begin the interview. Today is March 15, 2009. Manila. Starbucks, Podium. LALAKI: Ako si Rashid Hadji-Omar. Sixty years old. May maliit na tindahan ng mga cellphone katabi ng dry goods sa Robinson's Ermita. College undergraduate sa Notre Dame University sa Co- tabato. Ipinanganak sa Manili, Carmen, North Cotabato pero halos tatlumpung taong na ako sa rito sa Maynila. Nagtrabaho sa Saudi, Kuwait, at Qatar noong 80's. May tatlong anak, nandito na rin sa 103
Rogelio Braga Maynila. Nakatira ako sa Culiat, sa Quezon City. JUSTIN: Thank you. Manong Rashid, nandoon po ba kayo sa Manili noong June 19, 1971? LALAKI. Oo. JUSTIN: Paano ho kayo nakaligtas? Ano ho ang nangyari? LALAKI: Binata pa ako noon. Ang naaalala ko tahimik naman sa amin sa Manili kahit may mga Christian kaming kasama sa barrio. Wala namang mga Ilaga sa amin pero nakararating na sa amin ang nangyari sa Upi. Pero minsan naalala ko, sabi ng tatay ko parang iba na raw ang kilos ng mga kapitbahay naming mga Christian; tina- nong ko kung bakit 'iba' basta hindi niya raw maipaliwanag, 'iba na sila,' ang diin niya. Sabi naman ng mga kapatid ko nagme-meeting daw minsan ang mga Christian na kapitbahay kung gabi at inaabot ang mga pagpupulong na ito hanggang madaling-araw. Pero hindi namin naisip na Ilaga na pala sila. May sakahan kasi kami noon. Umaga pa lang nagpupunta na ako at nagsasaka. Kasama ko ang tatay ko at ang dalawa kong kapatid na lalaki, mas matatanda kaysa sa akin sa pagsasaka. Ako ang nagpapaligo ng kalabaw bago ko dalhin sa kanila. Pero nu'ng araw na iyon hindi sa amin sumama ang tatay ko. May sakit daw siya kaya nagpa-iwan sa bahay kasama ang nanay ko at tatlo kong kapatid na babae. JUSTIN: So, kayo po nasa sakahan at naiwan ang tatay, ang nanay, at ang tatlo mong kapatid na babae sa bahay? LALAKI: Oo. Tulad ng ibang mga kapitbahay namin noong uma- gang 'yon pinuntahan daw sila ng CAFGU sa bahay at inimbitahan sa masjid ng barangay pagkatapos. May mga kasama ang CAFGU, iyong ibang mga kapitbahay namin at iyong iba raw, mga bagong mukha. Maraming nagpunta sa masjid. Mga Muslim lahat. Mga kapitbahay namin. 'yong nanay at tatay ko pati 'yong tatlo kong kapatid na mga batang babae. Meeting lang daw tungkol sa peace sa baranggay. Ewan ko parang 'peace and order' yata...May hina- hanap daw si Lieutenant Lagatus at Captain Langgam sa Manili. 104
COLON JUSTIN: Paano ho ninyo nalaman ang detalye, wala ho kayo sa masjid? LALAKI: Kuwento na lang ito ng mga kapitbahay namin, iyong mga hindi nakasama sa masjid. JUSTIN: Sige, tuloy po, manong. Paano nangyari ang lahat, naiku- wento rin ba sa inyo? LALAKI: Sabi pinapasok daw silang lahat sa masjid sa Sitio Bual; lahat ng mga Muslim. Siksikan sa loob dahil halos walumpung tao ang nasa loob. Iyong ibang taga-baranggay du'n ipinasok sa loob ng eskuwelahan sa 'baba. Maingay dahil may mga batang umiiyak at mga nanay na nagrereklamo; nagtatakbuhan daw ang mga bata sa loob at hindi mapatahimik ang lahat ng tao sa loob. Napansin daw ng ilang kapitbahay namin na nasa labas daw ng masjid ang mga CAFGU at iyong mga lalaking bagong mukha sa lugar namin at ilang kapitbahay na Christian. Nakapalibot silang lahat sa masjid. Basta magulo - pinipilit daw ng CAFGU na ilabas ng mga tao sa loob ng masjid ang mga armas, ang mga itinatagong armas. Hinahanap din nila si Enalang na nakatira malayo sa baranggay, siya raw ang pakay nila. Wala namang mailalabas na armas ang mga tao dahil wala namang gulo sa amin. At mga bata, babae, at nanay at matatanda ang laman ng masjid dahil lahat ng mga lalaki at tatay nasa palayan o nasa kung saan man. Tapos - Natahimik ang lalaki. Matagal na katahimikan. Naririnig ang pa- ghinga ni Justin at ang malalalim na paghinga ng lalaki. Naririnig ang ingay ng ginigiling na kape sa counter ng Starbucks at ang ingay sa loob ng mall. JUSTIN: Okay, Manong Rashid, ano na lang po ang naaalala ninyo sa Manili? LALAKI: Alam mo iyong planggana na puno ng tubig? JUSTIN: Ha? What about? LALAKI: Iyong planggana na may lamang tubig na ang taas eh hanggang sa bukong-bukong mo tapos ibabagsak mo ang isa mong paa sa planggana at may maririnig kang tunog? 105
Rogelio Braga JUSTIN. (Natawa.) Splash ho 'yata ang tawag du'n. So? LALAKI: Ganoon ang Manili sa akin. Matapos ang insidente nag- takbuhan kami papunta sa pinanggagalingan ng mga pagsabog. Nang makarating kami ng mga kapatid ko sa bahay, wala roon ang mga kapatid namin at ang mga magulang namin. Nasa masjid daw. Ilang oras matapos ang mga pagsabog sinubukan naming puntahan ang masjid sa Bual. Pagpasok ko sa masjid wala akong nakita - wala akong nakita; pero iyon ang unang tunog na narinig ko, ang lakas-lakas ng tunog sa loob ng aming masjid. Iyong tunog ng paa na ibinagsak sa isang planggana na puno ng tubig - dahil hanggang bukong-bukong ko ang dugo sa loob ng masjid. Nag- pasukan ang ibang mga lalaking kapitbahay namin na nakataas pa ang mga laylayan ng pantalon dahil kagagaling lang sa saka. Nabingi ako sa ingay ng mga paa nila na bumabagsak sa sahig ng masjid namin. Pilit kong hinahanap ang mukha ng sahig na iyon ng aming masjid na kilalang-kilala ko dahil ilang daang beses ko nang ipinatong ang noo ko roon sa sahig na iyon sa lahat ng aking sambahayang - umasa ako na baka sakaling kung matanaw ko ang sahig sa ilalim ng dugo, bumalik ang katinuan sa akin. At para akong nagising sa ingay ng mga paang bumabagsak sa dugo na lumulunod sa sahig ng masjid, at bigla kong nakita ang lahat, patung-patong na mga katawan, mga pira-piraso ng laman na nagtalsikan sa apat na dingding ng masjid hanggang sa kisame. Sinisigawan ako ng panganay kong kapatid pero hindi ko naiintin- dihan ang sinasabi niya, dahil wala akong naiintindihan sa mga nakikita ko. Inuutusan niya ako na hanapin ko raw ang tatlo kong kapatid na babae at sila raw ang maghahanap sa mga magulang namin... pero paano, ang tanong ko, ang dami-dami nila? May mga bata, 'yong mga pinsan ko. May nagkalat na mga kamay na hindi ko malaman kung kanino. Lumabas ako ng masjid at naupo ako sa isang puno ng kaymito sa tabi nito at paulit-ulit kong binanggit sa aking sarili ang shahada. Paulit-ulit para maintindihan ko ang lahat at hindi tumakas sa akin na Muslim ako; na hindi ako pababayaan ni Allah kahit ganito ang ginawa nila sa amin. 106
COLON Hinagisan daw nila nang hinagisan ng mga granada ang masjid habang naroroon ang mga tao sa loob. At pinaulanan ito ng mga bala at iyong iba na nakalabas at tinangkang tumakas sa harap na ng masjid tumumba. Nakita ng mga tao na may isang sanggol na inilalabas mula sa loob ng masjid. Iyak nang iyak ang sanggol at nakita daw itong na- kasuso pa sa kanyang ina at pareho silang naliligo sa dugo sa loob. Parehong natahimik si Justin at ang Lalaki. Wala nang nakapagsal- ita. Natapos ang interview. Inilabas ni Ida ang CD. Natahimik ang lahat. Iniiwasan ko na magtama ang mga mata namin sa kung sinuman sa loob ng silid. Nakayuko lang si Ida at nakapako ang mga mata niya sa sarili niyang mga paa. Bumalik ang matanda sa pagbabasa ng tesis at wala man lamang salita na lumabas sa kanyang bibig. Nang dumating ang alas-onse, umakyat na si Ida. Nakahiga na ang matanda sa folding bed pero nasa kamay pa rin niya ang tesis at patuloy sa pagbabasa. Desidido akong tapusin ang tesis ngayong gabi. Paano kung bukas dumating ang mga lala- ki rito, paano kung kunin nila ang laptop at ang tesis? Paano kung bukas patayin na nila kami - namatay akong hindi nalalaman ang dahilan kung bakit nila kami hinahabol at kung bakit ganoon na lang ang gulo na dala ng mga iniwanang ito ni Justin. Parang multo ang mga iniwanang ito, hindi matahimik at parang hinahabol ka saan ka man magtago. Parang sumpa; parang poot na hindi magpapatawad. Matapang nga si Justin. Nakita ko ang ilan sa kanyang mga listahan; nailista niya ang lahat ng mga masaker na isinagawa ng mga Ilaga - lugar, panahon, maging ang bilang ng mga nasawing Moro. At hindi lang iyon, itinala pa niya ang lahat ng mga pangalan. Ito ang ginagawa ni Justin - ang itala ang lahat ng pangalan ng mga nasawi, ng mga pinatay. Upi, Cotabato, Marso 22, 1970 anim na Moro. Isa pa sa Upi, Cotabato Setyembre 10, 1970 anim na Moro. Polomolok, South Cotabato, Agosto 10, 1978 walong Moro. Midsayap, Cotabato Disyembre 3, 1970 labing tatlong Moro. Ahan, Datu Piang, Cotabato Disyembre 17, 1970 labing walong Moro. Alamada, Cotabato Enero 17, 1971 pitumpo't tatlong Moro. Buldon, Maguindanao, Agosto 9, 1971 animnapung Moro - at napakahabang listahan na hindi ko na matapos ang ilang pahina dahil itinala rin ni Justin ang bawat pangalan, sa bawat lugar na 107
Rogelio Braga nabanggit niya. Pinuntahan niya ang lahat ng lugar, ayon sa kanyang tesis, bilang metodolohiya at hinanap pa ang mga kaanak ng mga nasawi. Kabaliwan. At habang lumalalim ang pagbabasa ko sa tesis, lalo kong nauunawaan ang isipan ni Justin. Sa bawat pangalan ng biktima, inililista niya kung anong bahagi ng katawan ang tinapyas - tenga at utong ang karamihan. Ginagawa raw itong anting-anting ng mga Ilaga. Ang iba, kinakain. May ilang insidente na hinuhukay ang bangkay ng nail- ibing na Muslim na napatay ng Ilaga at kinukuha ang bukong-bukong dahil agimat daw ito na hindi ka tatablan ng bala. Kabaliwan. At ito ang pumaslang kay Justin. Nakikita ko sa bawat salita niya sa tesis ang pagkahumaling niya sa mga bangkay na napatay ng mga Ilaga. Binalak din niya na hukayin ang libingan ng isang napatay sa Upi at tingnan kung natanggalan ba ng bukong-bukong; tinakot lang siya ng mga kaanak ng biktima na babarilin siya kapag hinukay ang libingan. Naitala niya rin ang karanasan sa Midsayap na tinanong niya ang isang dating Ilaga kung ano ang lasa ng tenga ng isang Moro - hindi ito mai- paliwanag ng lalaki dahil nakalimutan na niya. Makalipas ang dalawang araw, sa halagang dalawang libong piso, bumalik ang lalaki sa kanya at ipinaliwanag ang lasa ng tenga ng Muslim. Humingi ito ng paumanhin at hindi niya maipaliwanag ang lasa dahil matagal na siyang hindi nakakain ng tenga noong una siyang tinanong ni Justin. Nang tanungin siya ni Justin, ano ang ginawa niya kung bakit nanumbalik sa kanyang alaala ang lasa - pumatay ka ba ng Moro, lakas-loob niya raw na tinanong ang lalaki, hindi, ang sagot sa kanya, naghukay daw ito ng kalilibing lang na Muslim at pinutol niya ang tenga. Habang lumalalim ang gabi nararamdaman ko ang isang uri ng takot at bumaba- lot ang takot na ito sa katawan ko. Parang lumulutang sa hangin at tumatalbog sa mga pader ng maliit na kuwartong kinalalagyan namin ang mga pangalan ng mga Moro na napatay at nasa listahan ni Justin. Mga Muslim na mga pangalan - Akbar, Salem, Hamid, Muhammad, Juhayra. Narinig kong humihilik na ang matanda at nakadapa na sa dibdib niya ang nakabukas na tesis. Ano ba ang pakiramdam ng mapatay ng isang Ilaga, itinanong ni Justin sa isang bahagi ng kanyang tesis. Isang araw, ayon sa isang index card, sinubukan niyang hi- wain ng blade ang ilalim ng kanyang tenga bilang pagtatangka na maramdaman din 108
COLON ang kamatayan sa kamay ng isang Ilaga. Naalala ko ang mga araw na ito na pumasok siya sa opisina na may benda ang isa niyang tenga. Sabi niya sa thesis, nais niya raw malaman hanggang saan ang sakit na kaya niyang tiisin habang hinihiwa niya ang sarili niyang tenga. Bumaon sa kanyang tenga hanggang sa kalahati ang Gilette blade. Hanggang doon lang ang kaya niya. At nais kong maramdaman ang naramdaman ni Justin. Nais kong makita ang pagdadalamhati. Nais kong maramdaman ang kamatayan. Nais kong makita ang lahat-lahat ng nakita ni Justin - pati ang sarili niyang kamatayan. Tumayo ako sa gitna ng kuwarto at dahan-dahan akong humiga sa magaspang na sahig ng tindahan. Nakaharap ang mukha ko sa magaspang na lupa ng Tacub habang naaamoy ko ang bahid ng sangsang ng mga paglalakad sa Colon at Carbon. Ipinikit ko ang aking mga mata at dinama ang ingay ng Carbon sa labas, ng mga banyerang in- ililigpit, ng mga tartanilla na hinihila, ng mga alingasngas ng mga kabayong hila-hila ang kanilang tartanilla, ang mga paglalakad sa sumasabay sa ingay ng mga dahon ng niyog sa paligid. Lanao Del Norte, Ranaw. Doon sa malayo naririnig ko ang dagat na kaya mong marating ang Iligan sa mga dalampasigan dito. Idiniin ko ang mukha ko sa lupa hanggang sa maramdaman ko sa aking pisngi ang pagbaon ng mga matatalas at maliliit na bato. Pinababa nila kami sa sasakyan - isa-isa, checkpoint. Hindi ko alam kung ano ang kahihinatnan nito, kailangan kong makabalik sa bahay, kaagad, may naghihintay sa akin, ang mga magulang ko. Nais kong maabutan ang sambaha- yang sa loob ng masjid sa amin. Pero lahat kami pinababa; bakit ako matatakot, mar- ami kami, hindi kami matutulad sa mga pinatay ng mga Ilaga sa Magsaysay noong isang buwan. Halos lagpas sa limampung mga Meranao ang pinatay ng mga Filipino. Ganito pala ang nasa bingit ng kamatayan. Hindi mo alam kung magdadalamhati ka para sa sarili mo o para sa iyong pamilya, kung ang takot na mararamdaman ay para ba sa sarili mong buhay o sa maiiwanan mo sa daigdig. Binanggit ko nang paulit-ulit ang kanyang pangalan: Allah. At ibinulong ko sa aking sarili ang shahada. Nais kong maging isang Meranao sa Tacub. Kung papatayin nila ako ngayon nais kong mamatay na Muslim. Hindi ko bibitiwan ang mga salita at hayaang tumakas sa aking dila ang shahada. Idiniin kong maigi ang aking noo sa magaspang na sahig at gusto kong maramdaman ang sakit, ang sakit nang may bumabaon sa balat ko na maliliit ngunit matatalas na bato. At bigla silang nagpaputok. Sunod-sunod. Parang isang libong ka- wayan na sunod-sunod na binabali. At nagsisigawan silang lahat na mga kasama kong 109
Rogelio Braga nakadapa. Pamilyar ang mga salitang iyon, kinalakihan ko na ang wikang iyon, sila na mga kasama ko sa masjid, sila na nakapila sa poso para mag-wudu at nang malinis ang buong katawan na haharap kay Allah sa oras ng sambahayang. Sila. Ganito pala ang pumanaw, ang marahas na kamatayan sa sarili mong lupa, sa Ranaw: bumabaon ang maliliit na bato sa iyong noo. Huwag niyong patayin ang mga tao, huwag ninyo kaming patayin na parang hindi kami tao. At naiyak ako, impit na paghagulgol dahil ayaw kong magising ang matanda. Bakit nila pinatay si Justin? Bakit nila ako pinapatay? Namaluktot ako sa sahig; nais kong yakapin ang aking sarili. At may humawak sa likod ko, si Aldo, nagising na pala siya at bumaba. Humiga siya sa tabi ko at niyakap ako nang mahigpit na mahigpit. Walang salitang lumabas sa kanyang bibig. Malalim lang ang kanyang mga paghinga. Pinahid ko ang aking mga luha. "Aldo," tinawag ko ang kanyang pangalan sa gitna ang malalakas na ihip ng hangin at ingay ng mga nagkikiskisang mga dahon ng niyog sa paligid. Nobyembre iyon, sa Kauswagan. Lanao del Norte. At pareho naming naaamoy ang nilulutong kopra mula sa malayo, sa malayong Linamon marahil. "Bakit?" "Alam mo ba kung ano ang ginawa nila sa Tacub?" 110
COLON 1616 NAGISING NA LAMANG kami ni Aldo sa mga kilos ng matanda, madaling-araw at papasikat na ang araw. Tumayo ang matanda at lumabas para mag-wudu at sisimulan nito ang araw sa sambahayang. Naupo kami ni Aldo sa mesa habang pinanonood ang matanda na nagsasambahayang. Pinagmamasdang maigi ni Aldo ang paraan ng pag- samba ng matanda, ang pagtaas ng mga kamay, ang galaw ng buong katawan para sa pagdarasal. Naisip ko na ganito pala ang pagdarasal sa mga Muslim, hindi lang bibig ang kailangan na gumagalaw kundi ang buong katawan, ang isip. Sa ganitong paraan, siguro ang kanilang dasal, bagaman limang beses isang araw, hindi nakabuburyong dahil lahat ng bahagi ng katawan ang ginagamit kasabay ng isip. Presence of mind. Bago pa man matapos ang sambahayang ng matandang lalaki umakyat na ako sa kuwarto ko at naghilamos, nagbihis ng maong at t-shirt na puti. Nang bumaba ako, si Aldo naman ang umakyat at naghilamos. Wala siyang damit na dala kaya hindi siya nakapagbihis. Nangako ako na bibilhan ko na lang siya ng damit pagbukas ng mga tindahan sa Colon. Nang bumaba si Ida bumati ito sa amin at dumiretso kaagad siya palabas ng ba- hay para bumili ng pandesal. Niligpit ng matanda ang folding bed at isinalansan ang mga unan at maayos na itiniklop ang kumot. Pinagmamasdan ko siya na parang ito na ang naging seremonya niya tuwing umaga at alam na alam na niya ang gagawin niya at nasusukat na niya ang bawat pagkilos. "Kayong dalawa, sasama kayo sa akin mamaya sa Mambaling," sabi niya sa amin. "May mga kakausapin tayo." Hindi pinabuksan ng matanda kay Ida ang tindahan noong araw na iyon. Iki- natuwa naman ito ni Ida dahil mas magagawa niya ngayon ang mga gawaing bahay, 111
Rogelio Braga paglalaba, pagluluto, at paglilinis ng kusina. Pagkatapos ng mga gawaing ito maka- babalik si Ida sa mesa at makapagpapatuloy sa pagbabasa ng bibliographical notes ng tesis ni Justin. Ganoon din si Aldo, hiniram niya ang personal kong laptop at nag- browse sa internet. Napagkasunduan namin noong umaga na iyon na ipadala ang softcopy ng tesis sa mga email address namin - sa akin, kay Aldo, kay Ida. Sabi ni Ida na ipadadala niya rin ang softcopy sa mga kaibigan niyang Moro at mga Filipino sa Maynila. Kung sakaling makuha man ang laptop at tesis ni Justin, nakasisiguro kaming naipadala na ang mga kopya ng tesis sa ibang tao. Dumating ang alas-nueve ng umaga at hindi pa rin namin makita ang dahilan kung ano nga ba ang bigat ng tesis na ito at ng kanyang nilalaman sa mga Ilaga, bakit gusto nilang kunin ang tesis na ito - ang mga nilalaman lang naman nito ay ang mga karumal-dumal na kasaysayan ng gulo sa Mindanao. "Hindi lang yan 'lang'," ang pakli ng matanda. "Nilalaman nito ang mga pan- galan ng mga pinaslang na Moro; hindi lang sila bilang ng mga napatay. Nandito sa tesis ang paraan kung paano sila pinatay at kung ano at paano ba itinatawid ng mga naiwan ang nangyari - ang hindi ko lang maintindihan sa mga nakausap ni Justin ay nagdadalamhati sila. Ipinaubaya na sana kay Allah ang nangyari." "Pero tao lang naman tayo para magdalamhati, Lolo. Hindi naman masama kung makaramdam nito?" ang sabad ko sa matanda. "Kami, Blesilda, ay Muslim," ang sabad ng matanda sa akin. Nais ko sanang ta- nungin siya pabalik kung hindi ba siya nakaramdam ng pagdadalamhati sa kanyang buhay, nang mamatay ang malalapit na tao sa kanya. Kay Akbar, ang dati niyang mag-aaral. Ngunit mabilis na tumalikod ang matanda at marahil doon, sa pagiging Muslim niya, nais niyang magtapos ang pagpapaliwanag sa akin at bilang kasagutan na rin sa aking tanong. Bago dumating ang alas-dose ng tanghali nagtungo na kaming tatlo sa Mambal- ing. Nagbihis ang matanda at nagsuot ng kopya. Nagtaksi na lang kami dahil ayaw ng matanda na mahuli sa Jumu'ah. Nang marating namin ang Mambaling pinaghintay kami sa McDonald's na nasa harapan ng masjid. Iniwanan kami ng matanda sa Mc- donald's at pumasok ito sa compound ng masjid. Maya-maya pa'y narinig na namin ang adhan. "Boses iyan ng tao, Blesilda, o recorded?" tanong sa akin ni Aldo. "Boses ng tao. Adhan ang tawag diyan. Tinatawag ang lahat ng Muslim na magsi- 112
COLON simula na ang salah. Magsisimula na ang pagsamba." Hindi ko pa rin nakalilimutan ang mga pag-aaral ko sa klase ni Sister Thaddeus sa Santo Tomas. Pinakinggan naming dalawa ang adhan. Tahimik lang si Aldo sa sarili niyang upuan; pinagmamasdan niya ang mga taong dumaraan sa labas habang nakikinig sa boses ng tao na tumatawag sa lahat ng Muslim na magsisimula na ang pagdarasal. Ito ang nagugustuhan ko kapag kasama ko si Aldo nitong nagdaang dalawang araw, mayroon kaming respeto sa kaniya-kaniyang pag-iisa kahit magkasama kami. Ip- inikit ko ang aking mga mata at pinakinggan ko ang adhan, ninamnam ko ang bawat salita, kung tutuusin isa itong musika. At mula sa tenga pumapasok sa aking dibdib ang bawat salita sa adhan - hindi sa pananampalataya dahil hindi naman ako Mus- lim, siguro dahil tulad ng nararamdaman kong gaan ng loob kina Ida at sa matanda, parang matagal ko nang naririnig ang adhan, bago ko pa man ito makilala. "Ipinagbabawal daw sa Islam ang slavery,"ang putol ko sa pananahimik namin ni Aldo. "Talaga? Bakit? Pero nabasa ko sa Wikipedia na nire-raid ng mga Moro ang mga isla sa Visayas para sa slave trading?" Kung nandito lang si Justin, tiyak na masayang usapan ito lalo na't kasama si Aldo na may adiksiyon sa mga nilalaman ng Wikipedia. "Dahil ang unang sumigaw ng adhan para tawagin ang mga Muslim, na na- pag-utusan ni Mohammad, ay isang itim na alipin. Kaya walang alipin sa Islam. Lahat pantay-pantay. Sabi sa akin noon ni Justin na sa loob ng mosque," at napatingin si Aldo sa masjid ng Mambaling, "walang upuan, walang espesyal na entablado para sa kung sinong may mataas na katungkulan sa lipunan, hahanay ka lang ng isang linya, magkakadikit ang iyong mga braso, dahil lahat pantay-pantay sa mata ng Diyos. Iyon daw ang naobserbahan ni Justin sa loob ng mosque." "Nakapasok siya loob ng mosque e di ba Kristiyano siya?" Pumasok kaagad sa isip ko ang brutal na pagpatay kay Justin. Tinapyas ang kan- yang tenga at hindi pa natatagpuan hanggang sa kasalukuyan ang bahaging ito ng kanyang katawan. Paano nga ba nakapasok ng masjid si Justin? "Hindi na siguro nila naitatama ang kanilang mga pagkakamali - hindi na kahit na kailan - ang mga paglihis sa aral ng relihiyon nila tulad niyang slave trading," ang sagot ko kay Aldo. "Dahil nawalan na sila pagkakataon na itama ang mga mali sa kanila." 113
Rogelio Braga "Sinabi rin 'yan sa iyo ni Justin?" "Hindi," sagot ko kay Aldo. "Naisip ko lang." Napansin namin na tapos na marahil ang pagdarasal at unti-unti nang naglalaba- san ang mga Muslim mula sa masjid. Pumasok sa McDonald's ang matanda at may kasama siyang limang matatandang Moro na mga lalaki at dalawang matatandang babae na nakasuot pa ng makukulay na hijab. Lumapit sila sa mesa namin at tulad ng inaasahan bumati muli si Aldo ng Assalamu alaykum sa mga ito. Nakasanayan na siguro ni Aldo na kapag may Muslim na lumalapit sa kanya bumabati siya ng ganito. Nakuha niya rin siguro ito Wikipedia. Nang marinig nila ang pagbati ni Aldo napabulalas ang isang babaeng Moro na "Is- lam itong batang ito?" at napangiti si Aldo. Sinangga kaagad ng matanda ang babae, "Hindi. Filipino." Hindi ko alam kung ano ang binabalak ng matanda pero sinabihan niya kami na manatili sa aming mesa at du'n muna sila sa kabilang mesa. Sumunod naman kami ni Aldo. Hindi ko alam kung ano ang binabalak ng mga matatanda sa pag-uusap nila sa malayong mesa. Nakita ko sa mukha ni Aldo ang pangamba. Hinawakan ko ang kamay niya na nakapatong sa puting mesa at sinuklian naman niya ako ng ngiti. "Wala akong nararamdamang takot sa kanila, Aldo." Pinagmasdan namin sila ni Aldo. Seryoso at taimtim ang pag-uusap nila at na- kikita namin ito sa kanilang mga kilos at sa mga damdamin sa kanilang mga mukha. Ang matanda ang siyang nangunguna sa pagsasalita; ikinuwento niya marahil ang sitwasyon, ang karahasan. Umiiling-iling ang mga lalaking Moro. At nakita namin ni Aldo na may dinukot ang matanda sa bulsa niya, ang maliit na bote na kasama sa ibinigay sa akin ni Justin. Nang makita ng isa sa dalawang matandang babaeng Moro ang bote, naiyak ito. Pigil na pigil ang kanyang pag-iyak kaya marahas ang paggalaw ng kanyang mga balikat. Inaalò siya ng isang babaeng Moro, iyong bumati kay Aldo. Pinapahid pa ng matandang babae ang laylayan ng kanyang kumbong sa kanyang mga mata. Natahimik kami ni Aldo habang nakatingin sa kanila. Nararamdaman ko na pareho naming hindi gusto ang nakikita namin; hindi namin gusto ang pag- dadalamhati. Ibinaba ni Aldo ang mga kamay niya sa ilalim ng mesa at napatingin na lang siya sa labas, sa mga sasakyan na bumabaybay sa kalsada ng Mambaling, kalsada na pinalamutian ng malalabay na puno sa gilid. Iniiwas ko rin ang aking mga mata 114
COLON sa matandang umiiyak at ibinaling ko ang tingin sa labas. Sa masjid. Ibinaba ko ang aking kamay sa ilalim ng mesa para hanapin ang kamay ni Aldo; nang matagpuan ko ang kamay niya mahigpit na mahigpit itong nakatiklop sa ilalim ng mesa. Ipinatong ko na lamang ang aking palad sa kanyang kamao. Iyon na ang pinakamalapit kong narating sa matinding galit ng isang lalaki sa tanang buhay ko. Doon ko naisip na may itinatago si Aldo sa kanyang sarili, iyong lihim na tila isang sagradong lugar na hindi niya pinalalapit ang kahit na sino. Ibinaling kong muli ang tingin sa mga matatan- dang Moro sa kabilang mesa. Hindi ako naniniwala na hindi sila nagdadalamhati. Habang taimtim silang nag-uusap at impit ang pag-iyak ng isang matanda, naisip ko, na kahit kailan hinding-hindi sila magiging Filipino. Makalipas ang halos kalahating oras bumalik sila sa amin. Nakangiti na ang matandang babaeng humihikbi kanina ngunit mababakas pa rin ang pag-iyak sa ilalim ng kanyang makakapal na salamin sa mata. Naupo sa kabisera ang isa sa mga lalaki na parang siya ang magdadala ng kuwentuhan sa mesa at hindi ang matanda. Pinagmasdan ko ang mukha ng lalaking ito, nakakatakot dahil parang hindi siya ngumingiti at mukhang masungit na guro sa eskuwelahan. Nagsalita ang lalaki. "Naikuwento na ni Cali ang lahat sa amin," du'n ko unang narinig ang pangalan ng matanda. Ibinaling ko ang tingin kay Lolo Cali at pabalik sa matandang nag- sasalita. "Gulo nga itong napasok ninyo. Pero hindi ito maiiwasan. Mangyayari at mangyayari ito, sabi nga ng mga Tagalog," at napatingin sa akin ang lalaki, "walang baho na hindi sisingaw." Patuloy ang pagpasok ng mga kostumer sa McDonald's. Tumayo ang isang matandang babaeng Muslim at lumapit sa counter. Bumili ito ng kape para sa ka- nilang matatanda at dalawang vanilla sundae para sa amin ni Aldo. Napangiti si Aldo at nabasa ko sa mga mata niya na gusto niya rin ng kape. Nagpatuloy ang matandang lalaki sa pagsasalita niya, tahimik lang ang ibang mga matatandang lalaki na nakikinig maging si Lolo Cali. "Tingnan mo ang ginagawa ng gubyerno - hanggang ngayon sobra ang effort na ibinibigay para itago ang nakaraan, ang mga Ilaga. Pero paano mo kasi itatago ang isang katotohanan - paano mo itatago na kahit saang sulok ka magpunta, walang Filipino ang hindi natitinag ng isang patay na Muslim? Marahas ang mga Filipino sa mga Moro. "Noong matapos ang Manili, naipalabas sa BBC ang balita at napanood ito ni 115
Rogelio Braga Kaddafi sa Libya at ng buong mundo. Maraming pinatay sa Manili - bata, babae, matatanda, sa loob mismo ng masjid." Napatingin si Aldo sa masjid sa labas. "Pinapatay ng mga Filipino ang mga Moro, ang dating kay Kaddafi at sa buong mundo. Nabahala si Marcos dahil kailangan ng mga Filipino ang langis mula sa mayayamang bansang Muslim sa Middle East, at hindi ito magandang publisidad sa ibayong dagat para sa bansa na ilalagay na niya noon sa ilalim ng Martial Law. Ginawa ni Marcos ang lahat para makuha ang simpatya ng mayayamang bansa na Muslim at patunayan na ang nangyari sa Manili ay hindi state-sponsored genocide sa mga Moro. Walang kinalaman ang gubyerno ng mga Filipino sa Ilaga. Inimbitahan ni Marcos ang walong Muslim na mga embahador sa Mindanao para patunayan na hindi totoo na may kinalaman ang gubyerno sa pagpatay sa mga Moro sa Manili. Gi- nawa ng gubyerno ng mga Filipino ang lahat mapagtakpan lang ang lahat at ipinadala pa si Imelda sa Libya. Nagtayo ng embahada ang Pilipinas sa mga bansang Muslim sa Africa at Middle East. Kinuha ni Marcos, na hanggang sa ngayon, ginagawa pa rin ng gubyerno ng mga Filipino, ang suporta ng mayayamang angkan ng mga Moro sa Mindanao, na mga mamerang pulitiko rin sa gubyerno ng Pilipinas. Ang lahat ng ito ay para sa interes ng mga Filipino, hindi ng mga Moro. Nakalimutan na ang Manili, ang Buldon na magkaanib ang mga Ilaga at ang military na ubusin ang buong komunidad at patayin ang mga inosenteng Moro. Nais kalimutan ng mga Filipino ang mga Ilaga - pero paano mo kalilimutan kung ito ang katotohanan at nananatiling katotohanan?" Unti-unti nang natutunaw ang sundae sa baso. Sumubo ako ng ilang kutsarita at nalalasahan ko sa dila ko ang magkahalong lasa ng plastic na kutsarita ng fast food at ang tamis ng syrup na tsokolateng mainit na ipinatong sa vanilla sundae. Gumu- guhit sa lalamunan ko ang lamig. Nararamdaman ko rin sa balat ko ang makapal na lamig sa loob ng restoran mula sa airconditioner. Habang nagsasalita ang matanda ibinabaling ko ang tingin sa mga mukha ng ibang matatandang Moro sa mesa. Wala akong pinalalagpas kahit na isang salita mula sa matanda at nakatutulong ang lamig at tamis ng sundae para gawing alerto ang aking mga pandama. Nakita kong taimtim ding nakikinig si Aldo sa matanda. Alam ko na alam ni Aldo na may koneksiyon ang Manili sa aking pagkatao; nababasa ko sa kanyang mga mata na inuudyukan niya ako na harapin ko na ang katotohanan at magtapon ng tanong sa matanda at hinihintay 116
COLON niya na sa akin manggaling ang pagtatanong; may respeto siya sa akin. Alam ko na natutuwa si Aldo sa nangyayari, mahilig siya sa ganitong kuwentuhan, sa mga bagong impormasyon na sa palagay niya, siya lang ang nakaaalam o ang unang makaaalam sa kanyang mga kaibigan at kakilala. Naisip ko na kung ilalaan namin ni Aldo ang mga buhay namin sa pagtuklas ng mga bagay-bagay na hindi namin nalalaman, magsasa- ma kami nang matagal bilang magkaibigan. "Kaya kayo," at tumingin sa amin ang matandang Moro at kay Lolo Cali, "mag-iingat kayo. Masyadong matapang ang kaibigan mo na sumulat ng tesis. Sa ku- wento ni Cali, hindi ako sigurado kung mga Ilaga ang humahabol sa inyo. Pero tiyak ako na militar 'yan, ang gubyerno, ang sarili ninyong gubyerno. At masusundan kayo kahit saan kayo magpunta. Sabagay, hindi naman kayo sasaktan dahil mga Filipino naman kayo." "At Kristiyano," sabad ng isang matandang lalaki na kanina pa tahimik sa usapan. Hindi ako sigurado kung palalagpasin ba nila ang buhay ko kung makuha na nila ang mga kopya ng tesis. Maaari na hindi nila ako saktan dahil Kristiyano ako. Pero ano ang kasiguraduhan kung maging ako mismo, may pagdududa sa sarili at sa mga pinanghahawakang mga paniniwala sa Kristiyanismo? Matagal na rin akong hindi nagsisimba tuwing Liggo. "Tutulong kami sa abot ng aming makakaya. Sa ngayon, kailangan niyong mag-ingat, at kung maaari, umalis muna kayo ng Cebu dahil nandito sila. Napakaliit lang ng siyudad na ito at madali kayong mahahanap. Iingatan ninyo ang tesis, si- nabi sa akin ni Cali, may mga bahagi ang tesis na original copy ng mga liham at correspondences ng gubyerno at ng mga commander ng Ilaga - na nakuha mismo ng kaibigan mo sa mga kamag-anak ng mga lider ng Ilaga sa Cotabato. Masyadong matapang ang batang 'yan." Natapos ang pag-uusap sa loob ng isang oras. Nangako ang isang matandang babae na magpapadala siya ng mga damit para kay Aldo, iyong 'sosyal' at 'brand- ed' na nakatawa pa niyang biro dahil may-ari siya ng ilang ukay-ukay sa Carbon at Jones. Alam ko, may iba pang ipinangakong tulong ang mga lalaki kay Lolo Cali dahil ang isa sa kanila ang tumapik pa sa kayang balikat at tila nagsasabi na huwag siyang mag-alala. Nang makalabas na ang lahat sa McDonald's, mabilis na nagsipulasan ang matatanda - may sumakay ng taksi, may naglakad papalayo at pabalik sa masjid, at ang babaeng bumati kay Aldo, sinundo ng sarili niyang sasakyan. Naiwanan kaming 117
Rogelio Braga tatlo sa loob ng Mcdonald's at tila gusto pa kaming kausapin ni Lolo Cali. "Lolo Cali, bakit ang daming nalalaman ng matandang kasama ninyo? Propesor din ba siya sa unibersidad?" tanong ni Aldo tungkol sa matandang nakaupo sa kabi- sera. "Dati siyang commander ng MNLF," mariing sambit ni Lolo Cali. Nagkatinginan kami ni Aldo at sabay na napangiti, iyon marahil ang una sa akin na nakaharap ko ang isang 'rebelde' na kalaban ng gubyerno. "Noong MNLF pa ang MNLF," dagdag ni Lolo Cali. "Bakit ano ho ba ang 'nagbago' sa MNLF?" hindi napigilan ni Aldo na tanungin pabalik sa Lolo Cali. "Mahabang kuwento, Aldo," panimula ni Lolo Cali. "Pinatatakbo ni Misuari ang MNLF na parang hindi na Islam. Pumasok siya sa isang kasunduan sa gubyerno, naging institusyon, naging taong-gubyerno. Kung gaano ka ba kalapit sa mga insti- tusyong Filipino ganoon ka ba kalayo sa pagiging Moro? Hindi ko alam ang sagot. Marahil si Misuari ang makasasagot niyan para sa atin." Nang tanawin ko ang labas ng McDonalds nakita ko ang matandang babaeng umiiyak kanina na naghihintay pa rin ng taksi sa gilid ng kalsada. Mula sa malayo umaangat siya sa karaniwan ng lansangan dahil sa makulay na bughaw, berde, at dilaw na disenyo ng hijab na suot niya. Halukipkip niya ang payong at ang pitaka. Nagpaalam ako sandali kina Aldo at Lolo Cali at tinungo ko ang matanda, may nais akong itanong sa kanya. Nang malapitan ko siya ngumiti siya sa akin. "Ang tagal ng taksi, anak." Napatigil ako bigla nang marinig ko ang salitang 'anak' - tinawag niya akong anak. Wala na akong mga magulang at kung totoo nga ang 'Manili' sa buhay ko, dalawang beses akong nawalan ng mga magulang. Ang pagtawag ng 'anak' sa akin ng isang matan- dang Moro na maaari ko nang maging ina ay isang lantarang pananakop. "Manang, mayroon lang akong tanong?" ang nasabi ko sa kanya, tumingin siya nang diretso sa aking mga mata. "Alam niyo po ba ang nangyari sa Manili?" Napatingin sa lupa ang matanda, nakatutok lang sa isang bahagi ng kalsada ang kanyang mga mata. Sinundan ko ng isa pang tanong, "Kung hindi niyo po alam may kilala ho ba kayo na taga-Manili?" "Taga-Manili ako, anak. Oo, alam ko ang nangyari sa Manili - ito ba 'yong 1971?" Nabasa ko sa mukha ng matanda na hindi siya kumportable. "Pero hindi na ako 118
COLON bumalik sa Manili matapos ang taong 'yon. Dito na ako nanirahan sa Cebu, at panan- dalian sa Pasay noong 1980's." "Opo, 'yong nangyari nu'ng 1971," alam ko mababaw ang luha ng matandang ito at maaaring maiyak ito sa aking harapan. Napalunok ang matanda dahil tila hindi siya kumportable sa daloy ng usapan. Hindi ko alam kung ano ang susunod na sasabihin. "Gusto ko lang hong malaman... iyong nasa loob..." " - Nasa loob ng masjid at hinagisan nang hinagisan ng mga granada," mabilis na singit ng matandang babae. "'Andun sa masjid ang mga magulang ko at ang da- lawa kong kapatid na babae. Babae kaming lahat." Ang ibig niyang sabihin, wala na siyang pamilya. Pareho kami. Pero hindi ko iniyakan ang kamatayan ng aking mga 'magulang'. "Totoo ba na may batang nabuhay sa masjid?" "Ang sabi nila sa akin nu'ng nasa Pasay, sa kuwentuhan ng mga kababayan ko sa Carmen, mayroon daw. Ipinaampon daw ang bata sa isang titser at abogado sa Pasay. Pagkawala ng usok, may sanggol na umiiyak sa loob ng masjid at sumususo pa sa kanyang nanay; naliligo sa dugo ang sanggol na nakahilig sa bangkay ng kanyang nanay. Pero hindi ako sigurado kung totoo ito. Nandu'n daw sa loob ang mga kapatid ng sanggol. Hindi ko na rin inalam dahil nais ko nang kalimutan ang Manili - ipinaubaya ko na kay Allah ang lahat-lahat. Bakit mo naitanong, anak?" At biglang bumukas ang dibdib ko sa matanda, na parang ang lahat ng bigat na naipon sa katawan ko sa loob ng mahabang panahon ay tila bulkan na sumabog at ang lahat ng kinimkim na mga bato, maiitim, at nagbabagang putik, at makakapal na aso- pre ay marahas na iniluwal ng daigdig. Naiyak ako nang naiyak sa harap ng matanda. Nataranta ang matanda at marahil mula sa loob ng McDonald's nakita ako nina Aldo at Lolo Cali. Lumabas sila at lumapit sa amin. "Bakit mo naitanong, anak?" ang paulit-ulit na tanong ng matandang Moro. Garalgal na ang boses niya at namimintog na ang mga luha sa gilid ng kanyang mga mata. "Bakit mo naitanong, anak?" Niyakap ko ang matanda kung paano mo yayakapin ang sarili mong mga magu- lang: iyong pagyakap na hindi para sa kanila kundi para sa iyong sarili at maramda- man mo na hindi ka nag-iisa sa mundo at kailangan mo ng lakas ng loob. Iyong isang uri ng pagmamahal ng mga anak sa kanilang mga magulang: makasarili. "Totoong may batang nabuhay, manang...totoong may batang nabuhay..." 119
Rogelio Braga Napasigaw ang matanda, iyong sigaw na parang may nadiskubre kang lihim na kayamanan sa loob ng sarili mong aparador. At niyakap ako ng matanda, mahigpit na mahigpit at pinahid niya ang aking mga luha pagkatapos. Nakikita kong tumutulo na rin ang luha sa kanyang mga mata pero may mga ngiti sa kanyang mga labi. At hinalikan niya nang hinalikan ang aking mga kamay. ang paulit-ulit niyang sinambit na parang isang dasal hanggang sa lumapit na sa amin sina Aldo at Lolo Cali. Nasilip ko ang masjid sa tawid, patuloy ang labas-masok ng mga Muslim sa compound. At naisip ko, napakagandang lugar itong Mambaling. 120
COLON 1717 TAHIMIK KAMING TATLO sa loob ng taksi nang pabalik na kami sa Colon. Nasa harap sa tabi ng drayber nakaupo si Lolo Cali at sa likod naman kami ni Aldo. Na- katingin lang sa labas sina Aldo at Lolo Cali. Nararamdaman ko na marami silang tanong sa akin, sa pagkatao ko. Lalo na si Lolo Cali. Hindi ko alam kung paano ko sisimulan ang isang huntahan. Nakaramdam din ako ng kaunting pangamba na baka magbago ang pagtingin nila sa akin dahil sa nadiskubreng katotohanan sa aking pagkatao. Maraming tanong ang tumatakbo sa isip ko, sino ang aking mga magulang, ano ang tunay kong pangalan, kung mayroon ba akong mga kapatid na hindi nakasama sa loob ng masjid sa Manili, kung buhay man sila, ano ang hitsura nila, ano ang mga salita nila. Paano ako napunta sa mga kamay nina Tatay Lando at Nanay Ipang? Su- masakit ang ulo ko habang tumatakbo ang mga tanong na ito sa aking isipan. Pero, maaaring hindi ako ang sanggol na nabuhay sa Manili; maaaring ibang bata. Pero may babaeng Moro na pumunta sa lamay ng mga magulang ko, si Justin - mayroon siyang alam. At naisip ko ang laman ng CD na inilakip ni Justin sa kanyang tesis na napakinggan namin kagabi. At ipinaampon daw ang sanggol sa isang abogado at guro. Nakatanggap ng tawag si Lolo Cali. Si Ida. Pagkatapos nilang mag-usap humarap sa amin si Lolo Cali, "May problema. Hindi muna tayo babalik sa Colon." Inutusan ni Lolo Cali ang driver na dalhin ang taksi sa Jollibee, sa isang lugar na ang tawag ay Asilo. Mabilis na lumiko ang taksi pabalik patungo sa lugar na binanggit ni Lolo Cali. Hindi nagsalita si Lolo Cali kung ano ang problema pero patuloy ang pagte-text niya. Kinakabahan ako. Mukhang may nangyari sa bahay sa Colon. Sa 121
Rogelio Braga haba ng biyahe, tahimik lang si Lolo Cali; hindi rin nagsasalita si Aldo. Nababasa ko sa mga mata ni Aldo ang pangamba. Mabigat ang damdamin namin sa loob ng taksi habang gumugulo pa sa isip ko ang unti-unti kong natutuklsan sa aking pagkatao. Nang marating namin ang Jollibee 'andun si Ida at nagulat ako sa hitsura niya. Balot ng takot ang mukha niya at nanginginig ang mga kamay. Yumakap siya kay Lolo Cali at hinawakan ko ang mga kamay niya para mapahupa ang panginginig nito. Malamig ang mga kamay ni Ida at naisip ko na masama sa pagbubuntis niya ang ganoong sitwasyon ng kanyang katawan at emosyon. Naupo kami sa isang mesa sa dulong bahagi ng restoran. Nakita kong dala ni Ida ang mga gamit ko sa kuwarto, ang laptop, at ang envelope ng tesis ni Justin. Omorder ako ng Coke para sa aming apat. Nang mapahupa na ang panginginig ng katawan ni Ida, nagkuwento siya. Habang wala kami lumabas si Ida ng bahay at nagtungo sa Carbon para mamili ng kakainin sa tanghalian. Nang makalabas siya sa eskinita ng Lincoln napansin niya kaagad ang mga lalaki, nagtatanong-tanong. Naalala niya ang mga lalaking humabol sa akin sa Sto. Niño Shrine at sumusunod sa akin dito sa Cebu. Hinubad niya raw ang hijab niya para hindi niya maagaw ang atensiyon ng mga lalaki dahil tiyak na lalapitan siya ng mga ito. Dumiretso raw siya ng lakad palabas ng Carbon patungo sa harap ng San Jose- Recoletos. At pagdating niya sa bungad, nakita niya roon ang pulang van na nakaparada. Nilapitan siya ng isang lalaki na suki niya sa pagpapaload at sinabing kanina pa hinahanap ng mga lalaking iyan 'yong Tagalog na nakatira sa amin; tinanong daw siya pero hindi siya nagbigay ng anumang impormasyon. Mga Tagalog din daw ang mga lalaki, parang mga pulis o sundalo ang sabi ng lalaki na nakausap ni Ida. Nang marinig daw ito ni Ida mabilis siyang umuwi sa bahay at binitbit ang mga gamit ko sa itaas, ang laptop, at ang envelope. Dahil sa maraming nakakakita sa akin na lumalabas at pumapasok ako ng bahay, naisip ni Ida na mayroon nang napagtanungan ang mga lalaking ito na magtuturo kung saan ako nakatira. Natakot daw si Ida dahil tiyak na papatayin siya ng mga lalaking ito lalo na't nag-iisa siya sa bahay at isa siyang Moro. Nang makalabas na raw siya sa harap ng bahay saktong paparating na ang mga lalaki; tumakbo raw siya nang tumakbo at hinabol siya ng mga lalaki hanggang sa makarating siya sa Plaridel at doon siya sumakay ng taksi. Hindi na siya nahabol ng mga lalaki dahil tila nailigaw niya ang mga ito at masyadong maraming tao sa Carbon dahil tanghaling-tapat na at oras ng tanghalian ng mga tindera, kargador, at mamimili. 122
COLON "Kailangan na nating umalis ng Cebu," ang sabi Lolo Cali. "Pero sa'n tayo pupunta?" ang tanong ko. "Puwede tayo sa Maynila pero hindi tayo puwede sa amin dahil nakarating na sila sa amin." "Sa Marawi kaya?" ang sagot ni Ida. "Mas safe tayo roon." "Kung sa Marawi sasakay tayo ng eroplano o ng barko. Sa Cagayan de Oro o sa Iligan ang daong ng barko. Paano kung nandu'n sila sa Iligan?" Wala na kong maisip na lugar kung saan kami magtatago. Alam ng mga Ilaga kung saan kami nagtutungo, may mata at tenga sila sa halos lahat ng lugar. Iginala ko ang aking mata sa loob ng Jollibee sa pag-iisip na baka naririto sila sa loob ng resto- ran. Kahit sino puwedeng maging suspek; kahit sino puwedeng magsuplong sa amin. Pinagmasdan ko ang mga tao sa iba't ibang mesa; lihim kong sinipat ang kanilang mga mukha, ang kanilang mga kamay. Ganito kaya ang mukha ng mga Ilaga? Kahit na sino na nandito sa loob ng restoran na ito puwedeng maging Ilaga, naisip ko. Kung gayon, kahit saan ako magpunta puwedeng may mga Ilaga; puwedeng may papatay sa akin. Nakatanggap ng tawag si Ida. Tahimik kami sa tabi niya habang naghihintay na matapos ang pakikipag-usap sa telepono at makabalita kung ano at para saan ang tawag. Nang ibinaba na ni Ida ang tawag, isinalaysay niya sa amin ang ibinalita ng suki niya, iyong lalaki na kumausap sa kanya sa Carbon. Pinasok daw ng mga lalaki ang bahay nila Ida at Lolo Cali at hinalughog ang kanilang mga gamit. Mukhang may hinahanap ang mga lalaki. Nang tanungin daw nila ang mga lalaki kung ano ang hinahanap sa bahay, sinabi raw ng mga mama na naghahanap sila ng shabu dahil may 'tip' daw silang natanggap na si Ida at si Lolo Cali ang pangunahing supplier ng shabu sa Pasil at Panganiban. Ang mga walanghiya, ang nasabi na lang ni Lolo Cali, halos pabulong, sa kanyang sarili. "Sa amin tayo sa Negros - pansamantala," sabi ni Aldo. "Puwede tayong magtago muna roon hangga't hindi natin alam ang gagawin natin o kung saan tayo pupunta." Nagkatinginan kaming apat. Nakita kong may pangamba sa mukha ni Lolo Cali. Hinawakan ko ang kanyang mga kamay na nakapatong sa mesa. "Kailangan nating magtiwala kay Aldo. Kahit hindi natin teritoryo 'yon. Sigurado ako na ligtas tayo sa Negros." Sumang-ayon din sa akin si Ida. 123
Rogelio Braga Nang pumayag ang matanda, agad kaming tumayo at kumuha ng taksi patungong South Bus Terminal. Wala kaming ibang dalang gamit kundi ang mga nabitbit ni Ida mula sa bahay sa Magallanes. Pinahimpil ko ang taksi sa isang bangko sa Maxilom para mag-withdraw ng pera sa ATM; mabuti na lamang at nadala ni Ida ang kanyang pitaka at napansin ko na may maliit siyang itim na body bag na dala at may kung anong nakalagay sa loob na hindi niya binibitiwan ang paghawak kahit nakakabit na ang bag sa katawan niya. Nang makarating na kami sa South Bus Terminal, ako ang bumili ng tiket at nagbayad sa barge. May barge na maghahatid sa amin mula Toledo City hanggang San Carlos City sa isla ng Negros, paliwanag ni Aldo. Dalawang oras ang biyahe ng bus mula Cebu City hanggang sa Toledo. Kalahati hanggang isang oras ang pagtawid ng barge. Mula San Carlos, wala pang isang oras ang biyahe sa pupuntahan naming lugar. Sa Don Salvador Benedicto, sa Negros Occidental ang bahay ng pamilya ni Aldo. Magkatabi sina Aldo at Lolo Cali at kami ni Ida sa ibang upuan. Napanatag na ang loob namin nang makaalis na ang bus sa istasyon. Palinga-linga sa amin si Aldo sa likod. Nababasa ko sa mga kilos ni Aldo na hindi siya kumportable na babalik sa kanila, at may mga kasamang ibang tao. Kinailangan lang na ialok niya ang lugar nila dahil naiipit na kaming apat sa sitwasyon sa Cebu City. Napansin ko rin na hindi kumportable si Lolo Cali. Hindi ko naman siya masisi, ayaw niya sa mga Ilonggo. Kaya sa harap niya ginagamit ko ang 'Negrense' para iwasan lang ang salitang 'Ilong- go'. Napansin ko naman kay Ida na nananabik siya sa biyahe; halos hindi ko na makita ang takot sa kanyang mga mata na dala-dala niya mula sa Colon hanggang sa Jollibee sa Asilo. Nang tinanong ko naman siya kung kamusta na siya sabi niya maayos na- man daw ang kanyang pakiramdam at hindi pa siya nakararating ng Negros kaya nasasabik siya sa biyahe. Hindi naman ako nabagot sa biyahe at pinagmasdan ko ang nadadaanang lunan sa labas ng bus. Napansin ko na patuloy na tinatapyas ang mga bundok sa Cebu para itayo ang mga subdibisyon na hindi na kayang kupkupin pa ng mga siyudad ng Cebu at Talisay. Bulubundukin kasi ang Cebu sa gitnang bahagi ng isla nito kaya ang mga siyudad ay naroroon malapit sa tabing-dagat. Tinatapyas ang mga bundok upang mas lumawak pa ang matitirahan ng mga tao. Humimpil ang bus sa isang carinderia sa bukana ng Toledo City. Sa stop-over kumain kami ng tanghalian. Halos nalipasan na kaming lahat ng gutom. Tahimik si Aldo at malalim ang kanyang iniisip. Nakikita 124
COLON ko ang pagkainis kay Lolo Cali dahil wala siyang lugar na makita para magsambaha- yang. Nilipitan ko si Lolo Cali at tumabi sa kanya. "Lolo," ang bungad ko. "Sorry." "Sorry sa ano?" ang tanong niya. Humingi ako ng tawad sa matanda at nadamay silang dalawa ni Ida sa gulo. Ang totoo nahihiya ako sa nangyari; ano na lamang ang sasabihin ng bana ni Ida kung may mangyari sa kanya. Iniisip ko rin ang karahasan. Marahas ang mga Ilaga, paano kung mahawakan nila si Ida at si Lolo Cali, kung mahawakan din nila ako. "Huwag kang humingi ng tawad, Blesilda. Wala kang kasalanan. May mga taong mas dapat na humingi ng tawad sa akin, sa amin. Narinig mo ba kami ni Ida na nagsalita sa iyo ng paninisi? Dapat mong malaman, sama-sama tayo, at responsib- ilidad natin na protektahan ang isa't isa. Kung tutuusin, kami ni Ida ang dapat na magpasalamat sa iyo. Kagustuhan ni Allah ang lahat," binigyang-diin ng matanda ang tayo. "Ikaw, dapat mong malaman, na responsibilidad mo na iligtas ang kapwa mo Muslim sa kapahamakan - dahil ang bawat Muslim, sumasamba kay Allah. At gusto ni Allah ang maraming nagdarasal at sumasamba sa kanya." Hindi na ako sumagot sa matanda. Hindi ko na rin siya pinigilan na tinatawag na niya akong 'Muslim'. Mabuti na lamang at tinawag na ng konduktor ang mga pasahe- ro at aalis na bus na patungo sa pier. Narinig ko na lang ang matanda na bumubulong sa kanyang sarili. "Parang gani- to rin noon sa Wao...Tumatakas kami ng tiya ko papuntang Marawi...Parang ganito rin at hindi na yata ito matatapos." Malamig ang hangin na mula sa dagat sa pagitan ng mga isla ng Cebu at ng Ne- gros. Naglalabas-masok ang hangin sa barge at naroroon kami sa deck at nakahiga sa double deck; magkatabi ang mga kama namin ni Ida. Nakatanaw naman sa karagatan sina Lolo Cali at Aldo, hindi ko alam ang pinag-uusapan nila. May sariling daigdig ang mga lalaki na hindi nila kailangang naroroon ang mga babae. Makulimlim ang langit at medyo malalakas ang paghampas ng alon sa barge. Isinakay din sa barge ang Ceres Bus na sinakyan namin. Para hindi mabagot sa biyahe, nagpatuloy si Ida sa pagbabasa ng bibliographical notes ni Justin habang nakahiga. Ipinahinga ko naman ang isip ko at ipinikit ang aking mga mata. Akap ko ang bag na nasa loob ang laptop ni Justin at sa ilalim ng ulo ko, ginawa kong unan ang envelope. Inaasam ko na marating na sana namin ang Don Salvador Benedicto para makapagpahinga, makatakas. 125
Rogelio Braga "Ida, ano ang gusto mong pangalan ng anak mo?" nababagot na ako at nais ko nang makipagkuwentuhan kay Ida. Natawa si Ida. "Kung makapipili ako, gusto ko sana 'Hamid'" "Magandang pangalan 'yan. Ano ang ibig sabihin niyan?" "Praiseworthy. Ikaw ano ang ibig sabihin ng pangalan mo?" "Blessings?" Pareho kaming natawa. "Bakit 'pag ang isang Christian nag-revert sa Islam kailangan ng Muslim name?" Nagtanong si Ida kung paano ko nalaman ang salitang 'revert' imbes na 'convert'. Sinabi ko na natutunan ko sa Santo Tomas, sa isang Katolikong unibersidad; sabay ulit kaming natawa. "Kasi tatawagin ka lang ni Allah sa Paradise sa Muslim name mo," ang paliwanag niya sa akin. Masarap kakuwentuhan si Ida. Kapag kausap mo siya marami siyang tanong sa iyo at makikita mo na may interes siya sa taong kausap niya. Madaldal siya at minsan hindi na niya namamalayan na kinukuha na pala niya ang daloy ng kumbersasyon. Pero natutuwa ako sa kanya. Malaya siyang mag-isip at magpahayag ng kanyang damdamin at hindi siya nahihiya na ipahayag sa kausap ang kanyang saloobin. Sa biyahe sa barge naikuwento sa akin ni Ida ang ilang detalye tungkol sa kanya. Ang pag-aaral niya sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman na kumuha siya ng Education, nais niya kasing tularan ang lolo niya, si Lolo Cali. Wala nang mga magulang si Ida at pareho itong pumanaw sa sakit. "Bakit Education ang kinuha mo?" "Alam mo na 'pag bata ka, idealistic ka masyado. Balak ko kasi noon 'pag nata- pos ko ang UP babalik ako sa Ranaw at du'n ako magtuturo; gusto kong dalhin ang edukasyon sa mga kapatid kong Meranao. Naisip ko kasi noon, alam mo na 'pag bata ka naniniwala ka na marami kang solusyon sa lahat ng problema." Hindi tinapos ni Ida ang kanyang pag-aaral sa Diliman. Mahaba pa ang biyahe at matatagalan pa raw ang pagdaong sa San Carlos City; matataas ang mga alon na iniiwasan ng barge at ang mga pag-iwas na ito sa alon ang nagpapatagal ng biyahe. Sa pagitan ng Negros at Cebu, wala kaming ibang maisip na libangan ni Ida kundi ang magkuwentuhan. Interesado akong malaman ang naging buhay niya sa Maynila, 'yong pag-aaral niya sa Diliman. Hindi naman ako binigo ni Ida at nagkuwento siya sa haba ng biyahe sa pagitan ng dalawang isla. 126
COLON 1818 "MAYROON AKONG NAGING kaibigan sa Diliman, si Ingrid, mestisang Bulak- enya. Dahil bagong salta lang ako sa Maynila noon gusto kong magkaroon ng mga kaibigan sa siyudad. Nais ko noon ng mga bagong karanasan at mamulat ako sa buhay na hindi ko kinalakhan sa Marawi. Dahil si Ingrid ay hindi rin taga-Maynila, kami ang naging magkaibigan. Lagi kaming magkasama sa lahat ng lakaran at naghi- hintayan kami sa klase bago 'sabay na uuwi sa dormitoryo. Mabait si Ingrid at sabi niya, hindi pa raw siya nagkakaroon ng kaibigan na Muslim. Ako raw ang unang Muslim na naging kaibigan niya. Natuwa naman ako kasi si Ingrid din ang unang kaibigan ko na Tagalog. Marami kaming matututunan sa isa't isa, naisip ko. Matalino si Ingrid, pareho kami na nagtapos ng valedictorian sa high school, pareho kaming kumukuha ng Education. Kapag kumakain, si Ingrid ang naga-adjust para sa akin. Pareho naming iniiwasan ang Rodic's sa Shopping at sa KFC sa SM North Edsa kami kumakain. Hindi siya omoorder ng baboy at minsan siya pa ang nagsasaway sa mga ka-roommates namin kapag maingay at nagsasambahayang ako sa kuwarto. Alam mo iyong pakiramdam na mayroon kang tagapagligtas? Iyong pakiramdam mo kaya mong pasukin ang lahat ng sulok sa siyudad dahil mayroong gumagabay sa iyo? Ganyan si Ingrid sa akin. Siya ang nagpaliwanag sa akin ng lahat tungkol sa Maynila, tungkol sa pamumuhay kasama ng mga Kristiyano. "Si Ingrid din, sa kuwentuhan namin, ang nagturo sa akin ng kasaysayan ng Pilipinas, iyong kasaysayan na hindi itinuturo sa loob ng klasrum namin noong high school sa Marawi, o tumakas sa akin habang itinuturo marahil ng mga guro ko. At dahil taga-Bulacan siya, si Ingrid ang nagpaliwanag sa akin ng Rebolusyon 1896 - ang naging mitsa nitong rebolusyon naming mga Filipino laban sa mga Kastila. Ang 127
Rogelio Braga GOMBURZA. Ipinaliwanag ko naman kay Ingrid ang talumpati ni Kudarat sa aming mga Meranao upang hikayatin na sumanib sa kanya laban sa mga Kastila. Hindi kila- la ni Ingrid si Kudarat. At nababasa ko sa mga mukha niya na hindi siya interasado kasi pilit niyang ipinapakita sa akin ang interes niya. Naisip ko ito kasi palaging iisa lamang ang sagot niya sa akin, "Tama...tama... Ang tatapang talaga ng mga bayani ng lahi natin laban sa mga mananakop na dayuhan..." "Naglalakad kami ni Ingrid sa Sunken Garden na nakasanayan na namin tuwing Linggo ng hapon. Dito kami nagpapalitan ng mga kuwentuhan, pangarap, mga kara- nasan, at mga opinyon sa mga bagay. Nais ni Ingrid ang makapag-asawa ng matalino at responsableng lalaki. Sasagutin niya lang ang nanliligaw sa kanya kung malalaman niyang mayroon itong pangarap sa buhay. Ako naman, sabi ko sa kanya noon, ipinag- kasundo na sa isang lalaki. Tulad ng nakatatanda kong ate, ipinagkasundo rin siya sa isang lalaki ng kabilang angkan upang matigil na ang rido sa pagitan ng aming mga pamilya. Hinihintay ko siyang magbigay ng saliwang reaksiyon sa sinabi ko, dahil ang totoo, nais ko ring malaman ang iniisip ng iba sa kultura naming mga Meranao. Nais ko lang ang may kausap, iyon bang tulad ng sinasabi ng mga Tagalog: 'ang may kapalagayan ng loob', gusto ko iyong may kasama palagi o kaibigan na hindi tina- tanggap ang aking kultura pero palaging naririyan sa tabi ko. Hindi ako iiwanan. Pero palaging sagot sa akin ni Ingrid sa paglalakad naming iyon, "Tama...tama... Iba-iba talaga ang kultura ng mga Filipino...we are a nation of diversity..." "Nang sumunod na semester, sumali kami ni Ingrid sa isang political party sa student council. Sa lobby ng Vinzon's palagi nagmemeeting ang political party. Doon, namulat kami ni Ingrid sa mga isyung panlipunan. Heto na ang totoong UP, ang sabi ko. Tinatalakay sa mga meeting ang isyung may kinalaman sa kahirapan, sa suweldo ng mga manggagawa, sa militarisasyon sa kanayunan, ang pananatili ng mga sundalong Amerikano sa Sulu, ang giyera sa Mindanao. Ilang beses din kaming sumali ni Ingrid sa mga rally, sa US Embassy, sa SONA ng pangulo sa Batasan, at nang dumalaw sa Pilipinas ang pangulo ng Estados Unidos. Naengganyo ako na manatili sa grupo dahil sa isang isyu: ang militarisasyon sa kanayunan. "Tama...tama...hindi maka-Filipino ang ginagawang ito ng gubyerno sa Mindanao...kailangang magbalik sa mesa ang mga partido para sa usapang pang-kapayapaan..."ang paliwanag sa akin ni Ingrid. Ito ang pinakamalapit sa akin dahil sa giyera sa Mindanao; nasa loob ng campus ng MSU ang bahay namin sa Marawi at hindi iisang beses sa isang buwan 128
COLON na ginigising kami ng mga helicopter na lumilipad sa himpapawid ng campus lalo noong itinigil ng Korte Suprema, nitong 2008 lang, ang pirmahan ng gubyerno at ng MILF sa memorandum sa ancestral domain. Nasaksihan ko lahat, ang gulo lalo na noong nagdeklara ang mga Filipino ng "all out war" laban sa MI noong panahon ni Erap. Naalala mo ba iyon, Blesilda? Nasa cover pa ng Inquirer ang picture na itinindig ng mga sundalong Filipino ang bandila ng Pilipinas sa nawasak na masjid sa loob ng Camp Abubakar. "Nang dumating ako sa Maynila, nangako ako na hindi ako magiging vocal sa mga saloobin at isyu ko, naming mga Moro. Okay lang naman 'yon kasi maging sa amin sa bahay sa Marawi hindi ako nagsasalita tungkol sa pulitika; simple lang ang gusto, tulad ng sa lolo ko, ang maging guro ng mga batang Moro, ang maging guro sa amin sa Ranaw at magtapos sa UP. Pero iba sa loob ng unibersidad, malaya ang isip mo, may kalayaan kang ibandera ang perspektibo mo at hindi iyon bawal. Walang magbabawal sa iyo. Walang babaril sa iyong Ilaga di tulad sa Iligan o sa Kauswagan. "Matatas managalog ang mga lider ng political party namin at ang mga kasama ko kaya du'n ako natutong mag-Tagalog. Sa dorm, pinag-uusapan pa namin ni Ingrid ang mga isyu; madalang kami kung magtalo na dalawa. Malimit na magkapareho ang panig namin sa isang isyu. Totoo nga na kontrol pa rin tayo ng mga Amerikano, na patuloy pa rin ang paghahari ng mga piyudal na sistema sa kanayunan. Silang mga mayayamang pamilya pa rin ang nagpapatakbo ng Pilipinas, ng ating bansa. Ang mga oligarkiya. "Mahal ng mga kasama ko na mga student leader sa political party, pati kami ni Ingrid, ang bansang Pilipinas. Kailangang pagsilbihan namin ang bayan na siyang nagbigay nitong edukasyon; kailangang ibalik namin sa masang Filipino ang serbisyo, ang talino. Pagmamahal sa bayan. Nasyunalismo. "Naalala ko noong 2003 nang bumalik ako sa Maynila mula sa Marawi. Dala-dala ko ang Buliok. Sa bahay namin pinag-usapan ang pambobomba sa Buliok. Kampo ng MI ang Buliok at sabi ng gubyerno, kinukupkop daw ng mga MI ang mga kriminal, ang mga kidnaper, kaya binomba ang buong complex. Ang kuwento pa sa akin ng isa kong pinsan, hinulugan daw ng bomba ng mga sundalong Filipino ang masjid sa Buliok; tumakbo sa loob ng masjid ang mga tao - bakit hindi ka tatakbo sa masjid e alam mo na iyon ang bahay ng Diyos, na doon ka nagdarasal. Ikaw ba, Blesilda, na isang Kristiyano, di ba tatakbo ka rin sa simbahan ninyo tulad ng mga taumbayan sa pelikula ni Darna nang sumugod ang mga giants? Pero wala, binagsakan ng bomba 129
Rogelio Braga ang masjid. Parang sa Manili, sabi ng pinsan ko, parang sa Manili...walang nagbago sa mga Filipino...umiiling-iling na lang ang pinsan ko. "May sikreto na sinabi sa akin si Ingrid sa isang paglalakad namin sa Sunken Garden isang Linggo. Crush niya ang lider ng grupo namin. Hindi lang crush, as in crush na crush niya. PolSci major. Guwapo naman kasi ang lalaki, matalino, aktibo sa student movement, writer sa Kulê. Sa isang pagpupulong ng grupo nagsalita si Mr. PolSci. Ipinaliliwanag niya ang gagawing pagtutol ng aming grupo sa napipintong pagtataas ng tuition fee sa Unibersidad. Sabi niya, sa ganitong klase ng aksiyon mula sa mga namumuno sa Unibersidad, minamardyinalisa ng UP sa akses sa edukasyon ang mga mahihirap na Filipino. Pinagmasdan ko si Ingrid at ang mga mata niya na nakapako kay Mr. PolSci habang nagsasalita. Bago magtapos ang speech ng aming leader nagtanong siya, 'Wala na ba tayong isyu na kailangang pag-usapan bilang isang grupo - the plenary is now open,' ang biro niya. "Itinaas ko ang aking kamay at napansin niya kaagad ako, 'Okay, mayroon sa isang kapatid nating Filipinong Muslim. 'Yan ang mga Muslim, matatapang 'yan.' Tu- mayo ako at bumati ng sala'am sa kanila, ito ang kauna-unahan na magsasalita ako sa harap ng maraming Tagalog. Nakatingin silang lahat sa akin at totoo ngang kakaiba ako sa lahat dahil nakita ko, sa lahat ng nakaupo, ako lang ang may hijab. 'Mayroon lang akong tanong, mga kapatid,' bungad ko. 'Bakit natin hinahayaang patayin ng mga sundalong Filipino ang mga Moro sa Mindanao?' Natahimik ang lahat. Nakita ko si Ingrid na napayuko, sa hiya, o sa galit. 'Binomba ng mga Filipinong sundalo ang Buliok Complex, maraming Moro ang namatay - pero heto tayo, pinag-uusapan natin ang taun-taon nang isyu sa unibersidad na ito.' Natahimik ang lahat. Namutla si Mr. PolSci. At sa pilit niyang itindig muli ang sarili, hindi niya sinagot ang tanong ko: pinag-aralan niya ang tanong ko. 'Naheeda, kapatid,' ang panimula niya, 'you started with a wrong question: Aren't we all Filipinos? Ang ginawa ng mga sundalo ni Arroyo sa Buliok was an assault not just to Moro brothers and sisters but to all Filipinos, including you, a Filipino Muslim sister.' Narinig ko ang pagkatig sa kanya ng ibang mga kasapi ng grupo. 'Buliok is probably an MILF camp - these are rebels," ang sabi ng isa. "Oh well, that's a post-colonial discourse - Moros and Filipinos - these labels are products of our colonial past; we should bring our hands together to subvert these imposed realities," dagdag pa ng isa. Tiningnan ko si Ingrid, ang aking kaibigan, na magsalita para sa akin, para meron akong kakampi. Hinihintay ko ang 'Tama... 130
COLON tama..." na magmumula sa kanya o kung hindi man, magsasalita siya laban sa akin, sa aking mga sinabi. Pero napayuko lang siya. Iniiwasan niya ang mga mata ko. "Hindi sa akin sumabay pauwi sa dorm si Ingrid. Sumama siya sa ibang miyem- bro namin sa grupo, sa mga freshman at sa Rodic's pa sila kumain. Iniwasan niya ako buong maghapon kahit sa break at sa klase. Nu'ng gabi na, naabutan ko siya sa loob ng kuwarto, nakaupo siya sa gilid ng kama at nakahalukipkip ang mga braso niya sa dibdib at parang hinihintay niya talaga ang pagdating ko. 'Why did you do that?' ang tanong niya sa akin. Hindi ako sumagot, dahil alam ko na kapag sumagot ako, lalong gugulo, mawawala ang aming pagkakaibigan. 'Did you realize that you just shamed yourself in front of them?' Kailan pa naging kahihiyan, Blesilda, ang magsalita ka laban sa walang habas na pagpatay ng tao, ang walang habas na pagpaslang ng mga Filipino sa aming mga Moro? Hindi pa rin ako sumagot sa kanya. 'Ang problema kasi sa inyong mga Moro, ang dami niyong reklamo: kesyo ginanito, kesyo ginanyan kayo ng mga Filipino pero saan kayo nakatira rito sa Maynila? Saan kayo nagtitinda ng mga paninda ninyo at sino ang mga bumibili sa inyo? Saan ninyo pinag-aaral ang mga anak ninyo? Saan ka nag-aaral?' Alam mo ba kung ano ang ibig sabihin ng 'kalupitan', Blesilda? Iyon 'yong parang ilang beses kang hinampas nang hinampas ng tuyong buntot ng pagi at sa bandang huli kailangan mo pang magpasalamat dahil iisa ang kamay na humahampas at nagpapakain sa iyo. "Kung ikaw, Blesilda, ano ang pipiliin mo: ang bagsakan ka ng bomba sa loob ng masjid sa Buliok o pag-aralin ka sa eskuwelahan ng mga Filipino? "Nang sumunod na taon umalis na ako sa political party at lumipat na rin si Ingrid sa ibang dorm. Bagaman nagkikita pa rin kami sa loob ng campus at may subjects na magkaklase kami, hindi na naibalik ang dating samahan - unti-unti na kaming lumayo sa isa't isa. "Nakahanap ako ng bagong grupo, isang organisasyon ng mga mag-aaral na Moro sa unibersidad; layunin ng grupo na isulong ang perspektibong 'Bangsa Moro' sa Maynila. Iba pa sila sa Muslim Student Association na kasapi rin ako. Siguro, naisip ko, kailangan kong sumama sa mga 'kauri' ko para maiwasan ko ang gulo at makasakit ng damdamin tulad ng nangyari sa amin ni Ingrid. Sa bago kong grupo, lahat kami Muslim, mula sa iba't ibang probinsiya sa Mindanao - Meranao, Tausug, Maguindanaoan, Kagan, Iranun. Mula rin kami sa iba't ibang kolehiyo sa Diliman. Noong mag-GA ang organisasyon, napansin ko halos lahat ng miyembro, taga-CSSP, 131
Rogelio Braga Philosophy at Political Science majors, Public Administration at may mangilan-ngi- lan na mula sa Islamic Studies na mga kasama ko rin sa MSA. Sa grupo na iyon, ako lang ang nasa Education; parang ako lang ang may interes sa edukasyon ng mga Moro pagbalik sa amin sa Mindanao. Lahat sila, kumukuha ng kursong pre-law. Marami akong natutunan sa aming grupo, lalo na iyong tungkol sa kasaysayan ng aming lahi, ang Bangsa Moro struggle, ang mga isyung kinasasangkutan ng mga Moro sa kasalukuyan tulad ng diskriminasyon at kahirapan. Malaya naming pinag-uusapan ang karahasan ng mga Ilaga at ng mga militar sa Mindanao at ang palaging nauudlot na peace negotiation ng GRP at MILF. "Maraming proyekto ang grupo at may akses sila sa mga funding institution at mga NGO sa Maynila at Mindanao. Naiimbitahan sila sa mga fora para magsalita sa harap ng mga bigating pulitiko, Filipino at Moro, na personal na mga kaibigan ng ilan sa mga magulang at pamilya ng mga kasapi ng organisasyon. Ang mga lider ng organisasyon, naiimbitahan sa mga pagpupulong sa iba't ibang mga hotel sa Maynila, Cebu, Davao, at Baguio para sa 'boses ng kabataang Moro'. May iba na naipadadala pa sa ibang bansa bilang mga delegado ng Pilipinas. Sa organisasyon din kinukuha ng unibersidad kung may ipadadalang youth representative sa mga pagpupulong ng mga unibersidad sa Pilipinas. May mga kasapi sa grupo na opisyales sa kani-kanilang local student councils sa kanilang mga kolehiyo. "Nang matapos ang semester, napansin ko na wala akong naging kaibigan at kau- sap sa organisasyon bukod sa mga kasama ko rin sa MSA na kasapi ng grupo. Matat- apos na ang semester pero wala man lang kumausap sa akin; huli na nang malaman ko na hindi pala kami kabilang sa 'kanila' dahil hindi kami nabibilang sa malalaki at makapangyarihang mga pamilya at mga anak ng mga pulitiko sa Mindanao. Walang matataas na posisyon sa gubyerno ang mga magulang namin. Nanatili pa rin ako sa organisasyon nang sumunod na semester, para obserbahan sila. At nakita ko nga ang katotohanan: sa mga fora, sila ang magsasalita, sila palagi ang may alam kung ano ang Bangsa Moro at nasaan na nga ba ang struggle, ako at ang mga ilan sa amin, tagagupit ng backdraft, tagabili ng merienda ng speaker, tagadikit ng mga announce- ment poster sa buong unibersidad, malayo na ang narating mo sa hierarchy ng tasks distribution sa loob ng organisasyon, biro ng isa kong kasama na Yakan, kung ikaw na ang tagapindot ng ENTER button sa laptop sa utos ng 'next slide please' sa mga presentation. 132
COLON "Minsan sa isang forum ng isang Catholic School sa Taft Avenue naimbitahan ang aming grupo; selebrasyon iyon ng Mindanao Week of Peace - ang organisasyon nam- in ang napiling kumatawan sa Bangsa Moro Youth. At bilang tagasuporta, sumama na rin kami bilang mga chuwariwap. Malaki ang forum at naroroon ang iba't ibang kinatawan sa iba't ibang unibersidad. May mga pulitiko, midya, mga personalidad sa akademya at pag-aaral sa Mindanao, sa cultural sector, mga NGO, at funding agen- cies. Bibigyan ng sampung minuto ang bawat participant na magsalita sa entablado, at magsasalita ang isa sa aming lider. Posturang-postura ang aming lider at suot ko naman noong okasyon na iyon ang pinakamaganda kong hijab na regalo sa akin ng tiya ko sa Malaysia sa nagdaang Eid'l Fitr. Kasama ko rin ang kaibigan kong Yakan at ibinigay ko sa kanya ang isa ko pang hijab na bigay sa akin ni Lolo Cali na nabili niya sa Aldovinco sa Davao. "Kailangan daw naming mag-damit na Muslim para sa okasyon, sabi ng or- ganizer. Pabiro pa kaming nagtalo ng kasama kong Yakan kung paano nga ba 'ang magdamit na Muslim'. "Nang tinawag na ang lider ng aming organisasyon para magsalita sa entablado ang lakas ng palakpak namin ng kaibigan kong Yakan. Nakaupo kami sa harap at bukod sa mga madre, nakaaagaw din kaming dalawa ng atensiyon dahil sa aming mga belo. Nagsalita ang aming lider at punong-puno ako ng maratabat dahil isang Moro ang nagsasalita sa entablado, sa harap ng mga Filipino, sa harap ng mabibigat na personalidad sa Maynila. Mahigpit na magkayakap ang aking mga palad sa sobrang galak. Nang magsalita na ang aming lider, sinabi niyang moderno na ang kabataang Moro sa kasalukuyan at kaya na naming makipagtagisan sa mga pandaigdigang us- apin tulad ng pandaigdigang kapayapaan, inter-faith dialogues, diversity, at mga isyu sa kalikasan at ang terorismo. Nagpasalamat siya sa mga paghihirap ng aming mga ninuno sa mahabang taon na nakipaglaban sa mga mananakop na Kastila, Ameri- kano, at mga Hapones - na tila sa mga Hapones na natapos ang pananakop sa amin. Nagpalakpakan ang mga tao. Na iba na raw ang 'struggle' ng mga kabataang Moro, ayon sa kanya: ang makapag-aral sa mga unibersidad sa Maynila at sa abroad, ang maging propesyunal, ang makatulong sa community sa 'Moroland' kahit na may maliit na suweldo - na imbes na ilaan niya ang oras sa pagtatrabaho sa malalaking kumpanya sa Maynila, Saudi Arabia at Libya at suwelduhan siya ng malaki, ibibigay niya ang kanyang talento sa mahihirap na mga Moro sa Mindanao, na ang mga ka- 133
Rogelio Braga bataang Moro ay kaya nang makipagsabayan sa mga kabataang Filipino at 'thinking global at acting local'. Malakas na palakpakan. At nagpatuloy siya, na kaming mga kabataang Moro ay hindi na katulad ng matatanda sa amin na nandu'n sa bundok at humahawak ng baril, na mga domestic helper at laborer sa Saudi at Malaysia - ito ang aming 'struggle' at naghahangad na kami ng 'peace and order' para sa lahat ng Moro! Lalong malalakas na palakpak. Napansin ko na hindi kumikibo ang kaibigan kong Yakan, 'Sis, bakit ano ang problema?' tanong ko. Wala, sabi niya, naalala ko lang ang nanay ko, nasa Saudi. At nagyaya na siyang umuwi - na hindi ko alam kung dahil sa hiya sa kanyang nanay na nasa Saudi, o dahil sa isang uri ng lungkot na kahit kailan hindi namin pag-uusapang dalawa, na parehong Muslim, na kahit ngayon ikinata- takot o may pag-aagam-agam akong hukayin sa pinakatahimik na bahagi ng aking sarili at ilantad sa daigdig. "Kung ikaw, Blesilda, ano ang pipiliin mo: ang bagsakan ka ng bomba sa loob ng masjid sa Buliok o bigyan ka ng masigabong palakpakan ng mga Filipino? "Nang dumating ang Pebrero, umalis na rin ako sa grupo nang umalis ang kai- bigan kong Yakan. At nag-concentrate na lang kami sa mga proyekto namin sa MSA. Election kasi iyon ng mga bagong opisyales ng organisasyon, at tulad ng inaasahan, nag-aaway sila, nagsisiraan, at nagtitirahan nang patalikod. Ayaw kong maipit sa pagbabanggan ng mga lider ng grupo. Hindi naman ako kabilang sa kanila. Kung kay Ingrid naging isyu sa amin na magkaiba pala ang 'bayan' na pinagsisilbihan namin, sa mga kapatid kong Moro, iyong mga 'modernong' Moro ng 'peace and order' - hindi ko alam kung iisa nga ba ang 'bayan' na tinutukoy namin. "Tinanong mo ako kanina kung kamusta na si Ingrid - may contact pa rin kami. Inimbitahan niya ako sa Facebook at napatawad ko na siya. Nagpatuloy siya sa pag-aaral at natapos ang Education. Di tulad ko na tumigil bago mag-third year. Guro na si Ingrid ngayon sa isang pampublikong high school sa kanila, sa Malolos. At tulad ng pangako namin sa isa't isa, tinupad niya ang pangako niya na ibalik sa bayan ang serbisyo. Pero ako, heto, nasa tabi mo at tumatawid ng dagat sa pagitan ng Cebu at Negros, tatawid ng mga bundok. At tulad ng mga lolo at lola ko at mga magulang ko noong panahon ni Marcos sa Ranaw, tumatakas pa rin sa karahasan ng mga Ilaga, ng mga Filipino. "Hindi ko na babalikan ang pag-aaral ko sa Maynila, Blesilda, in sha Allah. Hindi na. Dahil hindi ko kailangan ng kahit na ano, na papasanin ko habang nabubuhay ako hanggang sa kamatayan, na mula sa mga Filipino." 134
COLON 1919 NANG MALAPIT NANG dumaong ang barge sa pantalan ng San Carlos City, tu- mayo kami ni Ida sa kama at nagtungo sa front deck ng barge at tinanaw ang lupang aangklahan. Pareho kaming nasasabik na makita ang Negros dahil ito ang unang pagdalaw namin sa isla. Napansin ko kaagad ang matataas na bundok at ang kapata- gan sa harapan nito na maayos na sinaka at tinamnan ng tubo at mais. Maliwanag na ang langit kaya't tanaw na tanaw na ang buong dalampasigan at ang kabundukan. Na- katanaw din si Aldo sa isla ng Negros pero hindi ko makita sa kanya ang pananabik na uuwi siya sa kanila. Nagsimulang tumayo ang mga pasahero at lumapit sa bahaging labasan ng barge. Humimpil ang barge at itinapon ng isang pahinante na nasa barge ang isang manipis na lubid na gawa sa bakal sa isang pahinante na naghihintay sa pantalan. Ang kala- hati pala ng lubid na ito ay ang makakapal na tali na siyang magpapanatili sa barge sa gilid ng pantalan at habang nakahimpil ito, lalabas ang mga pasahero at ang mga sasakyan na karga. Unang lumabas ang mga pasahero; nang naubos na ang mga pa- sahero sa barge, sumunod ang mga sasakyang karga at mga Ceres Bus. Sumakay kami sa bus na patungong Bacolod City na ang daan ay sa bulubundukin ng Don Salvador Benedicto, kina Aldo. Sa labas ng bus, nakita ko na isang lumang siyudad ang San Carlos City. Umaak- yat ang mga nagtitinda ng mga kakainin at mani sa bus at narinig ko na Cebuano pa rin ang salita nila. Inakala ko na sa bahaging ito ng Negros ay nagsasalita na ng Hiligaynon, o tinatawag nilang 'Ilonggo', ang mga tao. Naisip ko na marahil ito ang bahagi ng Negros na nakaharap sa Cebu kaya nananatili ang wika ng kabilang isla. Lumarga ang bus patungong Bacolod pero bababa kami sa munisipalidad ng Don 135
Rogelio Braga Salvador Benedicto. Sabi ni Aldo na mula sa munisipyo na nasa tabi lang ng kalsada, malalakad na namin ang kanilang bahay. Hindi siya nagsabi kung sino ang nandu'n at kung sino ang maaabutan namin sa bahay nila. Naisip ko na hindi ko pa naita- tanong kay Aldo ang mga bagay na tungkol sa kanyang pamilya kahit may kaunti na siyang nalalaman tungkol sa akin at sa aking mga magulang. Napansin ko rin na sa haba ng biyahe namin mula sa Cebu, ni hindi nagbigay ng anumang salita sa akin si Aldo, kausap niyang palagi si Lolo Cali. Nabasa ko rin sa mga kilos niya na hindi siya masyadong kumportable sa pag-uwi. Binaybay ng bus ang kalsada na papataas ng bundok. Nasa itaas na bahagi ng mga bundok na ito ang Don Salvador Benedicto. Habang papataas ang bus sa makipot na kalsada, natatanaw ko sa malayo ang pantalan at ang siyudad ng San Carlos City at ang karagatan, at sa tawid ang isla ng Cebu. Naisip ko kung ano na kaya ang nang- yayari sa Colon, ano na kaya ang ginagawa ng mga lalaking humahabol sa amin, ano na ang kanilang mga binabalak para madakip kami. Ganito pala siguro ang buhay ng mga kriminal na tumatakas sa kamay ng batas, ganito pala ang ibig sabihin ng 'lumiliit ang mundo' ng isang kriminal dahil kahit saan siya magtungo hinahabol siya ng kanyang krimen, ng naghihintay na kahihinatnan ng paglabag niya sa batas. Pero hindi kami kriminal, wala kaming ginawang labag sa batas, kung hindi man paglabag sa batas na dala-dala namin ang mga dokumento ni Justin at ang tesis, kung hindi man paglabag sa batas na may kasama akong dalawang Moro. Humimpil ang bus sa isang bahagi ng mataas na kalsada. Pansamantalang nag- stop-over du'n ang bus para sa mga pasahero na patungong Bacolod City na may kahabaan pa ang biyahe. Bumaba ang ilang mga pasahero para magtungo sa pal- inkuran at ang iba'y nanatili sa kanilang mga upuan tulad naming apat. Umakyat ang mga gusgusing bata na nagtitinda ng mga kakainin, nilabon na itlog, nakaboteng tubig at softdrinks, mga chicheria. Narinig ko na iba na ang wika ng mga batang nagtitinda. Hiligaynon na. Ito na marahil ang 'pintuan' papasok ng Don Salvador Benedicto, patungo sa pusod ng Negrense, sa kalahati ng isla ng Negros na nagsasalita ng Hiligaynon, na mayroong ibang kasaysayan marahil kung ikukumpara sa isang mukha ng isla na nakaharap sa Cebu, ang Negros Oriental. Dito ko naramdaman na malayo na ako sa Colon, na wala na talaga ako sa Cebu. Sa labas ng bus, basa ang lupa dahil sa katatapos lang na pagdaan ng ulan. Mata- tarik ang mga bangin sa gilid ng bus at nabubunyag sa mga nakatanaw na pasahero 136
COLON na malapit sa bintana ang maayos na pagkakahanay ng mga taniman ng palay, tubo, mga gulay na ginawa ng mga kamay ng mga magsasaka na alam na alam kung paano pakikinabangan ang mga lupang nakatiwangwang sa mga talampas at gilid ng bun- dok. Pataas nang pataas ang bus na sinasakyan na parang aabutin na nito ang langit. Nakatanaw lang kami ni Ida sa bintana dahil talagang nakabibighani ang parada ng kalikasan sa labas ng bus: ang matataas na bundok, ang malalabay na mga puno, ang mga talampas at bangin at mga ilog at batis sa ibaba at ang mangilan-ngilang tao sa gilid ng kalsada na lumilingon sa amin na marahil nakasanayan na nilang gawain sa tuwing may madadaang bus sa kanilang harapan. May mga grupo ng mga batang na- glalakad sa gilid ng kalsada at naghaharutan na nakauniporme at tila galing o patun- go sa eskuwelahan. Naisip ko na siguro ganyan si Aldo noong bata: nakikipagtulakan, nagkikipagharutan sa mga kapwa niya bata. Nagduda ako sa aking sarili kung may damdamin ba akong hihigit pa sa pagkakaibigan ang nararamdaman ko kay Aldo dahil ninanais ko na ring makuha ang kanyang nakaraan; hindi ko alam siguro gan- ito ang pag-ibig, pati ang nakaraan ng taong iniibig ninanais mong makamtan, pati ang panahon na nabitiwan na niya ang kamusmusan at maunawaan ang daigdig. Ang pag-ibig ay tila isa ring pananakop at ang mangingibig, isang dakilang mananakop; nais mo ng kasagutan at katubusan sa sarili mong pag-iisa, sa sarili mong kahinaan, sa mga katanungang hindi matapus-tapos ni matukoy sa simula. Ang trahedya ng pag-ibig ay kung sakaling makamtan mo na ang iniibig, hindi mo na alam kung ano ang gagawin mo sa kanya na nasa iyong mga kamay, at ayaw mo naman siyang pakawalan dahil hindi mo na makita ang pagkakaiba ng lumaya at umibig. Inaakala mo na kasi na ikaw at siya ay iisa, tinanggap mo na nang walang pagdududa na siya na ang iyong kahinaan o pinagmumulan ng lakas at ikaw ang kanyang kahinaan at pinagmumulan din ng lakas. At inaakala mo na ang nakaraan at bukas niya ay hawak mo sa iyong mga palad - at ganoon din siya sa iyo. Na ikaw, ikaw palagi ang nasa kanyang nakaraan. Na ang umibig ay ang tanging dakila at banal sa buhay. Malupit na pananakop ang umibig kaya ko ito kinatatakutan. Ibinaling ko ang aking isip pa- palayo kay Aldo at inisip ang pananabik sa lugar na patutunguhan. Bumaba kami sa tapat ng munisipyo ng Don Salvador Benedicto. May mga puno ng pino ang gilid ng daan at nababalutan ng hamog ang paligid. "Parang gusto ko nang bumalik sa amin sa Marawi!" ang bulalas ni Ida habang nakayakap sa kan- yang sarili. Parang Baguio ang Don Salvador Benedicto maliban lang sa wala kang 137
Rogelio Braga makikitang mga gusali at konkretong mga bahay sa paligid, walang ingay, walang bahid ng kabihasnan. Ang tanging maririnig mo ay ang mahihinang pag-uusap ng mga Negrense sa gilid ng daan at ang malimit na pagdaan ng mga Ceres Bus at mga pribadong sasakyan patungong Murcia o Bacolod City. Nasa mataas na bahagi ng lupa nakatindig ang munisipyo at mula sa bakuran nito matatanaw mo ang walang katapusang talampas, kabundukan, kagubatan, mga batis sa ibaba, at ang pagsasanib ng lupa at kalangitan, ang panganorin. Napakalapit ng lugar na ito sa langit. Naka- tanaw din sa malayo si Ida at dinarama ang malinis na hangin ng lugar, at ang lamig. Malayo na nga sa Colon ang lugar na ito. Tahimik din na nakatayo si Lolo Cali at suot pa niya ang kanyang kopya na marahil nagbibigay ng proteksiyon sa bumbunan niya laban sa lamig. Tumawid kami ng kabilang kalsada at sinundan si Aldo. Basa pa ang lupa dahil sa ulan at sa hamog at may manipis na amoy ng basang mga dahon at alimuom sa paligid. Tumawid kami sa isang matarik na bahagi ng kalsada at mabatong daanan na napalilibutan ng palayan at taniman ng mga gulay - pechay, kalabasa, papaya at kamote. Nang marating namin ang bahay nina Aldo, unang umagaw ng pansin namin ay ang maayos na pagkakahanay ng mga taniman ng pechay, kamatis, kal- abasa at sa gilid, ang mga gumagapang na sa kawayang bakod na mga ampalaya na nahihintay na lamang pitasin sa kanilang bakuran. "Gusto ko na talagang umuwi sa Marawi. Gusto ko ng ganitong garden sa probinsiya ni Mama sa Balabagan," ang sabi ni Ida na nagpaparinig sa kanyang Lolo Cali, nais na talagang bumalik ng Ranaw ni Ida at doon na manganak at manirahan, naisip ko. Ngunit siyudad din ang Marawi, ayon sa kanya; kaya nais niya ring manirahan sa lugar ng kanyang ina sa Balabagan. Unang lumabas ang nanay ni Aldo na nakasuot pa ng daster at may hawak na sandok. Napasigaw ito nang makita si Aldo at niyakap ang anak niya at hinalik-ha- likan pa sa mukha. Nang makita kami ng ina ni Aldo, pinapasok kami kaagad sa bahay at diretso itong nagsasalita sa Tagalog ngunit di tulad ni Aldo, nahahalata ang punto niya. Inakala kaagad ng ina ni Aldo na Tagalog ang mga kasama niya at mga Muslim, sa huli, inamin rin ng nanay niya na hindi siya marunong mag-Cebuano kaya sa Tagalog siya nagsalita at bumati sa amin. "Naku tuloy kayo...tuloy kayo," ang bati ng nanay niya at nang makita nito si Lolo Cali na nakasuot pa ng kopya, tulad ni Aldo, bumati ito ng Assalamu alaykum. Magalang naman sumagot ang 138
COLON Wa alaykum sala'am at pabirong nagsabi na "Sa susunod, Manang, ang Muslim na bibisita sa inyong bahay ang unang babati ng Assalamu alaykum." Natawa kaming lahat. Dalawang palapag ang bahay nina Aldo. Ang unang palapag, konkretong hol- lowblocks na may palitada sa loob. Nasa unang palapag ang sala, ang kusina at ang banyo. Pagpasok namin sa loob ng sala, pinaupo kaming lahat sa kahoy na sala set. Hindi ko akalain na may ganito pa palang klase ng furniture na makikita lang sa mga lumang bahay sa Maynila, mga kahoy na binarnisan at may ukit ng bahay kubo o larawan ng buhay sa kanayunan sa mga sandalan. Malinis at amoy floorwax pa ang sahig, walang alikabok ang mga mesa, ang aparador at ang mga figurine na bulaklak at mga duwende naman ang palamuti sa aparador. Sa isang pader, may lar- awan pa ng Sacred Heart na may dalawang bumbilyang pula na patay-sindi. "Naku, pasensiya na Manong," ang paumanhin ng nanay ni Aldo kay Lolo Cali nang maki- ta ng huli ang larawan. "Mga Katoliko po kami rito - huwag lang ninyong pansinin si Hesus, hindi rin niya kayo papansinin," at natawa silang dalawa. Naka-display sa sala ang mga larawan ng mga kapatid ni Aldo, ng kanyang mga magulang at kahawig ni Aldo ang kanyang ama. Naka-display din ang mga diploma ng mga kapatid ni Aldo - may mga kapatid siyang nag-aral sa iba't ibang unibersi- dad sa Bacolod, sa University of San Carlos sa Cebu, at sa Pamantasan ng Lungsod ng Maynila. May mga larawan ng mga bata na naglalaro sa niyebe marahil mga pamangkin ni Aldo na nasa Estados Unidos. May larawan si Aldo na nakasuot siya ng puti at ang mga kasama niya at parang nasa loob sila ng pabrika. "Si Aldo 'yan, sa Taiwan, nagtrabaho kasi siya sa pabrika ng kendi sa Taipei," paliwanag ng nanay ni Aldo. Sa isang bahagi naman ng sala, sa ibabaw ng hanggang baywang na kabinet na sadyang ipinagawa maayos na nakasalansan ang isang set ng Collier's Encyclopedia at kapansin-pansin ang linis nito na halos tila araw-araw na pinupunasan. "Kay Aldo lahat 'yan. Ewan ko sa batang 'yan, mahilig sa encyclopedia. Nagmana siguro sa tiyuhin niyang teacher sa Talisay." Si Aldo ang bunso sa kanilang magkakapatid kaya ganoon na lamang ang salu- bong sa kanya ng nanay niya. Apat sa kanyang mga kapatid ang nasa Estados Uni- dos, isa ang nasa Maynila, at ang panganay, na tulad ni Aldo na walang asawa, ang nakatira sa kanyang mga magulang. Ang panganay na lalaki raw ang nagtatamin ng mga gulay sa harap ng bahay at siya rin ang nagde-deliver ng mga gulay sa Bacolod 139
Rogelio Braga at sa San Carlos. Wala ang kapatid niyang panganay nang dumating kami sa bahay. Binalikan namin ulit ni Ida ang larawan ng kanilang pamilya, "Manang, may anak ho kayong kambal?" tanong ni Ida. "Hindi ba sa inyo nasabi ni Aldo? Ayan o si Aldo 'yan - heto naman ang kakam- bal niya tingnan mo, magkamukha sila, di ba? Si Ato 'yan." Nang tanungin ko kung nasaan na si Ato, natahimik panandalian si Aldo at ang kanyang nanay. Tila isa sa kanila ang naghihintay sa isa na sabihin kung nasaan na ang kakambal ni Aldo. Si Aldo ang nagsalita: "Ah, namatay na. Sa pneumonia." Tapos ang usapan tungkol sa kakambal. Ito marahil ang dahilan kung bakit mabigat ang loob ni Aldo sa pagbabalik sa kanila. Tatlo ang kuwarto sa itaas at isa ibaba. Sa ibaba natutulog ang nanay ni Aldo at sa isang kuwarto naman sa itaas natutulog ang panganay na kapatid. Magkatabi sa kuwarto sina Aldo at ang kapatid niya. Sa kabilang kuwarto naman kami ni Ida. At ang isang kuwarto, para kay Lolo Cali. Sa pagitan ng tatlong kuwarto may espasyo na parang ikalawang sala. Ipinalipat ng nanay ni Aldo ang mga nagpatung-patong na lumang kahon ng sapatos sa sala at inilagay pansamantala sa bodega sa likod ng bahay, ipinalipat din sa kasambahay ang dulang na may maliit na flower base, at ipinalinis ang sahig at pinapahiran ng floor wax - para raw ang espasyong iyan sa 'salah' ng matanda. Alam pa ng nanay ni Aldo ang tawag sa sambahayang. Nang maghapunan, tinawag na kaming lahat na bumaba para kumain. Nakahanda na ang mga ulam at ang kanin. "Naku, huwag kayong mag-alala, Cali, hindi kami kumakain ng baboy sa bahay na ito. Wala sa mga anak ko ang natutong kumain ng baboy ewan ko lang du'n sa apat na nasa States kung sinuway ako." Nang Veron ang pangalan ng nanay ni Aldo. Nang nasa mesa na kami, dumating ang kuya ni Aldo. At tulad ng inaasahan, nagulat ito nang makita ang mga bisita. Hindi suot ni Lolo Cali ang kopya kaya siguro hindi na ito bumati ng Assalamu alaykum na tila bahagi na ng kanilang pamilya. Naupo ang kuya at magalang na bumati kay Nang Veron. Nakita ko sa mukha niya ang magiging hitsura ni Aldo kapag tumanda na ito. Magalang itong bumati sa amin at tulad ng kanyang ina, natutuwa itong makita ang bunso niyang kapatid. Humiling ito na sana'y magtagal kami sa kanilang lugar at huwag munang bumalik ng Cebu. "Ang gulo-gulo sa Colon buti't nakatatagal kayo roon," ang biro nito. Marunong ding 140
COLON managalog ang kuya ni Aldo. Bago maupo sa mesa si Nang Veron nakita ko siya sa isang sulok ng kusina, may hawak siyang isang stainless na parihabang plato tulad ng mga lalagyan ng pagkain para sa mga pasyente sa ospital. Nakalagay sa stainless na plato ang dalawang tasa ng kanin at ang mga putahe sa nakahanda rin sa mesa. Hawak ng kasambahay ang parihabang plato at tila pabulong na nagbibihay ng mga dapat gawin sa stainless na lalagyan ng pagkain si Nang Veron. Nang lumingon si Nang Veron sa mesa, nagtama ang mga mata namin; nais ko sanang iiwas ang mga mata ko dahil tila ayaw niyang ipakita sa amin ang plato, pero hindi ko nagawang iiwas ang aking tingin at ngumiti na lang sa akin si Nang Veron at itinuro ang mesa na ibig niyang sabihin na ituloy ko lang ang pagkain. Lumabas ang kasambahay sa pinto sa kusina at tuluyan itong nilamon ng dilim sa labas. Matagal ang hapunan sa ibabaw ng mesa. Mahilig magkuwento si Nang Veron at mausisa. Tahimik lang si Aldo sa kanyang mesa at nakikita ko na nahihiya pa rin siya sa amin. "Teka lang 'ne," pakli ni Nang Veron kay Ida, "anak ko ba ang ama niyang dinadala mo at magsabi ka na ng totoo?" Natawa si Ida at sinabi nito na iba ang ama at bana niya at si Aldo ay isang kaibigan sa Colon. Tinanong din ni Nang Veron kung ano ang natapos namin, saan kami nag-aral, at ano ang mga trabaho namin. Tuwang-tuwa si Nang Veron nang malaman niyang may matataas na pinag-aralan ang mga bisita niya sa bahay at ito rin daw ang una na mayroon siyang bisitang mga Muslim sa bahay. Nagbiro ito na puwede na raw siyang mamatay dahil nagbunga na ang turo niya sa kanyang mga anak at pinangaralan niya ang panganay na anak na gayahin si Aldo na natuto sa kanya na marunong 'makipagkapwa-tao' sa mga Mus- lim. "Hindi ko alam na ganito pala ang mga hitsura ng mga tao sa Colon. Ang alam ko magulo ang lugar na iyan dahil lahat na yata ng tao sa buong Pilipinas nagpupunta riyan. Lahat ng klase ng tao. Nakarating na ako ng Cebu noong 70's - hay, ayaw ko sa mga Cebuana...Ayaw ko sa mga Cebuana...nanakawin nila ang iyong bana!" at natawa kaming lahat sa mesa. Nang umakyat na kami sa sari-sariling kuwarto, nagpahinga na rin kami. Dalawa ang katre sa kuwarto namin ni Ida. May nakapatong na mga sweater at makakapal na jacket sa ibabaw ng mga katre namin. Inihanda siguro ni Nang Veron dahil malamig at mahamog kung madaling araw sa lugar. Napa-Alhamdulillah si Ida nang mahiga na siya kanyang katre. At pag-akyat ko galing sa banyo sa ibaba, tulog na tulog na 141
Rogelio Braga si Ida habang nakapatong ang mga kamay sa kanyang tiyan. Naisip ko na kawawa naman ang buntis na ito, halos maghapon nang nagbibiyahe. Nahiga ako sa kama at ipinikit ko ang aking mga mata. Nais ko na ring magpa- hinga at hubarin ang Colon sa aking katawan, hubarin ang pagod, ang urbanidad. Napakatahimik ng paligid at ang tanging naririnig ko ay ang ingay ng mga kuliglig sa labas at ang paghihip ng hangin sa mga puno sa paligid. Naririnig ko rin ang mahi- nang ingay ng tv sa sala sa ibaba. Nanonood ng tv ang kapatid ni Aldo. Ipinikit ko ang aking mga mata at tuluyang nagpatianod sa antok hanggang sa makatulog. 142
COLON 2020 NU'NG GABING IYON dinalaw muli ako ng panaginip. Maliwanag ang paligid at tirik na tirik ang araw. Kasama kong na- glalakad ang isang lalaki na hindi ko makita ang mukha. Dinala ko siya sa isang lugar na malayo sa ingay at kabihasnan ng siyudad. Sa lugar na walang ibang makikita maliban sa isang mayabong na puno ng kay- mito sa gitna ng buról . Sumama siya akin dahil nagtitiwala siya. Dahil siguro may mga damdaming namamagitan sa aming dalawa. At nang kaming dalawa na lamang sa lugar, dagli ko siyang sinaksak ng kutsilyo sa leeg, walang pasintabi, walang sere-seremonya. Habang nakatarak ang matalim na kutsilyo sa kanyang leeg, marahas kong iginalaw ang aking kamay para gumalaw ang kutsilyo sa loob ng kanyang lalamunan hanggang sa halos mahati ang kanyang leeg. Nangingisay siya sa lupa na parang manok na ginilitan. Pagkatapos habang paghihingalo binuhusan ko siya ng gasolina. At sinilaban. Gustong-gusto kong marinig ang sigaw niya dahil sa hapdi ng unti-unting nasusunog na mga balat. At aamuyin ko ang usok ng nalulutong laman ng tao. Gusto kong makita kung paano matunaw sa apoy ang mga mata niya, gusto ko siyang makitang bang- kay na nasusunog at nag-aasó pagkatapos. At nang tuluyan na siyang binawian ng buhay, sinilip kong muli ang mukha niya. Nagimbal ako sa aking nakita - si Propesor Samaniego! Nagising ako bigla mula sa mahimbing na pananaginip. Alam ko, napasigaw ako nang makita ko ang mukha ni Propesor Samaniego pero parang walang ingay na tumakas sa aking bibig; himbing na himbing pa rin sa tulog si Ida sa kabilang katre. 143
Rogelio Braga Pinagpapawisan ako ng malamig. Hinugot ko sa ilalim ng katre ang bag ko at inilabas ang bote ng mineral water na nabili ko sa pantalan ng San Carlos City kahapon. Nais ko sanang bumaba sa kusina at kumuha ng tubig sa refrigerator pero nahihiya ako na magising ang iba pang nasa bahay. Matapos kong uminom, bumalik ulit ako sa paghiga. Pinilit kong ipikit ang mga mata ko para makatulog pero tila hindi na ako makatulog na muli. Tiningnan ko ang relo ko na nakapatong sa dulang sa pagitan ng mga katre namin ni Ida. Alas-tres ng madaling-araw. May narinig akong manipis na ingay mula sa labas ng bahay, sa malayo. Pinilit kong pakinggan ang ingay kung ito ba ang ingay ng mababangis na hayop sa labas, o ang ihip ng hangin sa mga puno, o ingay ng tao. Nabuo sa tenga ko na ang ingay ay gawa ng tao, mula sa malayo, para itong nagdarasal na nahahalinhinan ng mga pa- ghikbi at pagsigaw. Pero kahit na anong lakas ng sigaw, para na lamang itong taimtim na dasal na nakararating sa loob ng kuwarto dahil siguro sadyang malayo ang lugar kung saan nanggagaling ang ingay. Baka wakwak ito. Maraming wakwak sa Bisayas, ang sabi ni Nanay Ipang noon sa akin. Pero hindi, ingay ito ng taong tila nagdarasal. Pinakinggan kong maigi, sa pagitan ng mga ingay, sigaw, at tila sa pagitan ng mga salita ang pagkalansing ng mga nagkikiskisang bakal, kadena. Binuksan kong bahagya ang jalousies sa bintana sa ulo ng mga kama namin ni Ida. Madilim ang likod ng bahay. Pero dito, sa dilim sa likod ng bahay, nanggagaling ang ingay; ito ang bahagi ng bakuran kung saan nakaharap ang pintuan ng kusina ng bahay. Napansin ko sa anino sa may maliit na buról sa malayo at sa buról may isang nagliliwanag na bumbilyang dilaw. May kubo sa buról at doon nanggagaling ang ingay. Nais kong puntahan ang kubo at alamin kung saan nga ba at ano ang pinang- gagalingan ng ingay. Pero madilim ang paligid. Naisip kong gisingin ang buntis at magpasama pero himbing na himbing ito sa tulog. Patuloy pa rin ang ingay. Tumayo ako sa kama at nagdesisyong lumabas mag-isa. Hindi ako natatakot. Bagkus, nakararamdam ako ng matinding pagnanasa na malaman kung saan nanggagaling ang ingay. Alam ko na malayo ako sa siyudad at hindi kami nasusundan dito ng mga lalaking humahabol sa amin sa Cebu, sa akin sa Maynila. Patuloy ang mga ingay, ang boses na tila na nagdarasal mula sa malayo. Mas lalong umiigiting ang nais ko na malaman kung saan ito nagmumula, doon sa buról, sa may bumbilya sa dilim. Dinala ko ang mobile ko para magsilbing flashlight ang LED nito sa daan patun- 144
COLON go sa kubo. Madilim ang sala at ang kusina at naririnig ko ang paghilik ni Nang Veron sa kuwarto niya. Binuksan ko ang pinto sa kusina at pumasok sa loob ng bahay ang hamog, para itong bisita na walang pasintabing pumasok sa pinto nang buksan ng may-ari ang pintuan at magtatanong sana kung 'sino po sila?' Makapal ang hamog sa labas at nararamdaman ko itong bumabalot sa aking katawan bagaman suot ko ang sweater at sa ilalim nito, dalawang patong na mga damit. Naririnig ko ang paghiyaw ng mga kuwago sa malayo at ang mga pagsigaw ng mga unggoy. Tinanaw ko ang pinanggagalingan ng ilaw at marahan akong naglakad patungo rito. Nakita ko na madali lang puntahan ang kubo dahil mayroon nang daan na nahawan sa gilid ang mga damong ligaw, daanan na matagal nang tinatahak marahil ng kung sinumang patungo sa kubo mula sa bahay ni Nang Veron. Tinanaw ko sa likod ang bahay na pinanggalingan ko at ang tanging bukas ay ang ilaw sa harap ng pintuan sa kusina. Nagpatuloy ako sa paglalakad. Malayo ang kubo mula sa bahay pero malalakad mo ito nang wala pang tatlum- pung minuto. Nakatuon ang mata ko sa kubo at sa pananabik na malaman kung ano ang pinagmumulan ng ingay. Paano kung wakwak nga iyon? Naisip kong bumalik pero malayo na ang narating ko. Napasubo na ako kaya itinuloy ko na lang ang pag- tahak. Nang malapit na ako sa kubo, nabuo sa akin na tao nga ang pinagmumulan ng ingay. Bumubulong ang tao na para ngang nagdarasal bagaman kinakain niya ang kanyang mga salita. Lalaki ang boses. Sa pagitan ng mga ingay ang pagkalansing ng kadena. Nabuo sa isip ko na hinahampas ang kadena sa katawan ng taong nag-iingay. Biglang umiyak ang lalaki. Pagkatapos ng iyak sumigaw ito nang sumigaw. Tumawag ako ng tao po. Biglang natahimik ang loob ng kubo. Nawala rin ang kalansing ng kadena. Umulit ako ng tao po. Walang sumagot. Kinakabahan ako na kung may anong naghihintay sa akin sa loob ng kubo at bigla akong sunggaban. Nakapinid ang bintana ng kubo at bahagya namang nakabukas ang pinto nito. Maliwanag ang loob ng kubo dahil sa bukas na dilaw na bumbilya. At sa dilim may magaang na kamay ang humawak sa balikat ko. Napasigaw ako at nabitawan ko ang mobile phone ko. "Blesilda, si Ida ito - ano ang ginagawa mo rito?" Namura ko si Ida sa gulat ko at napabungisngis lang siya habang pinupulot ang mobile phone sa lupa. Nagising pala si Ida nang tumayo ako sa kama. Hindi na rin siya nakatulog sa ingay mula sa kubo at 145
Rogelio Braga nakita niya raw ako sa bintana na patungo ako sa buról . Akala niya masamang mga tonong lang ang naririnig niya; gusto niya ring malaman kung totoo nga ba ang mga tonong na naninirahan sa kagubatan. Ikinuwento niya na sinabi noon ng nanay niya na may mga tonong daw na naninirahan sa mga kagubatan sa Ranaw, at sa Lawa ng Marawi. Sila raw ang nagbabantay sa kagubatan at sa mga isda na nabubuhay sa Lawa. Dahil dalawa naman kami ni Ida nagdesisyon kaming pasukin ang kubo. Tu- mawag kami muli ng tao po. Naririnig namin ang bahagyang paggalaw ng kadena bilang tugon. Mukhang inihahanda ang kadena sa pagpasok namin at ano kaya't bigla kaming sunggaban at itali sa kadena ni Ida? Binuksan namin ni Ida ang pintuan at bumungad sa amin ang banggerahan na walang laman at isang mesa. Lupa ang sahig sa loob ng bahaging ito ng kubo. May bahagi ng kubo, isang silid, na nakaangat sa lupa. Walang harang ang pintuan ng ba- haging nakaangat sa lupa. Sa bahaging ito ng kubo nanggagaling ang ingay. Pumasok kami ni Ida pero magkayap ang aming mga katawan. Nararamdaman ko ang takot sa dibdib ni Ida pero naisip ko rin na matapang ang buntis na ito. Nasa loob na kami ni Ida nang makita ko na nakapatong sa ibabaw ng mesa ang stainless na plato na dala ng kasambahay kanina. Wala na itong laman. Nakaharap na kami sa pintuan ng kuwarto ng kubo pero wala kaming makita sa loob. Nasa likod ng dingding na naka- harap sa amin ang tao sa loob, tila nag-aabang, naririnig ko mga paghinga niya at ang pagkiskis ng katawan niya sa mga tuyong kawayan na dingding ng kubo. Tumawag kami ulit ng tao po. Walang sumagot bagkus patuloy ang malakas na paghinga. Nag- yaya nang umalis si Ida. Kumalas ako sa katawan ni Ida at dahan-dahang lumapit sa pintuan. Alam ko na nasa gilid siya sa loob. Tumawag ako ng tao po habang papalapit sa pintuan. Mula sa pintuan sumasabog ang dilaw na liwanag sa kuwarto at ang liwanag na ito ang nagsisilbing ilaw sa amin ni Ida. Nilingon ko si Ida, nakapatong ang mga palad niya sa bibig niya. Nang idukwang ko ang mukha ko sa pinto at lumingon muli kay Ida bigla akong sinunggaban ng isang lalaki at sinakal. Napasigaw ako at napasigaw si Ida. Hindi ko makita ang mukha niya ngunit naitikom ko ang aking kamay at sinuntok ang mukha niya. Nabitawan niya ako at bumagsak ako sa lupa at pilit na hinahabol ko ang aking hininga. Piniga ng lalaki ang lalamunan ko at alam na alam niya kung paano pumatay sa pamamagitan ng pagsakal. Para akong may batong nalunok at ubo ako nang ubo habang nakabagsak sa lupa ang aking katawan. Sigaw nang sigaw si Ida. 146
COLON Nang nakayanan ko nang tumayo, niyakap ako ni Ida. Nakita namin na hindi siya makaalis sa kinatatayuan niya. Magkayakap kaming dalawa ni Ida sa takot. Tu- mambad sa amin ang isang matanda. Yayat na ang katawan nito at halos tila sanga ng batang puno ang kanyang mga braso. Wala itong damit pantaas at may mahabang bigote na tumatakip na sa kanyang bibig. Magulo ang buhok nito pero mahahalatang ginugupitan rin ito paminsan-minsan dahil sa iba't ibang haba ng tubo ng buhok niya. Nakatayo ang lalaki sa pintuan at nakapatong sa magkayakap na katawan nam- in ni Ida ang kanyang anino. "Mga Muslim," ang sabi niya habang dinuduro niya kaming dalawa ni Ida. At nagsalita siya sa Hiligaynon na hindi namin maintindihan ni Ida; ang tanging naiin- tidihan lang namin ang 'Muslim', 'patayin', 'tenga'. Aktong tatalon ang lalaki sa amin sa ibaba at napasigaw si Ida; napapikit ako sa takot dahil susunggaban niya kaming dalawa. Hanggang sa nakita ko na hindi pala siya makalalabas ng kuwarto - hang- gang doon lang siya kung saan siya nakatayo. May itim na nakatali sa leeg niya at mula sa itim na ito, nakakabit ang kadena. Napansin kong mahigpit na nakatali ang isang dulo ng kadena sa kung saan mang matibay na haligi sa loob. Nagtama ang mga mata namin ng lalaki. Nanlilisik sa galit ang mga mata niya at pulang-pula. Ilaga. Biglang pumasok si Aldo sa pintuan at para siyang nagwawalang aso. Hindi niya kami nilingon at diretso siyang umakyat sa loob ng kuwarto na parang may hinahanap siya sa loob. May inabot siya sa kisame at mabilis niyang nilapitan ang matanda. Isang mahaba at maitim na bagay na parang makapal na lubid ang hawak niya. Pinatuyong buntot ng pagi. At sa harap namin ni Ida, nakita ko ang karahasan na kayang gawin ni Aldo at ng kanyang galit. Marahas niyang hinampas nang hinampas ang matanda hanggang sa maglatay ang buntot ng pagi sa katawan nito, sa mukha, sa mga kamay dahil sinasangga ng mga kamay ng matanda ang bawat paghampas ni Aldo. Hindi tumitingin sa amin si Aldo at magkayakap kami ni Ida na nakasalampak sa lupa at nakatingin sa nakatambad na karasahan na nagaganap sa aming harapan. Walang habas ang paghampas ni Aldo. Umiiyak siya habang pinakakawalan sa daigdig ang lintanya ng mga lihim ng kaniyang pamilya. "Yudiputa ka! Mamamatay-tao! Pinatay mo si Ato! Pinatay mo si Ato! Mamamatay- tao! Sana hindi ka na lang bumalik! Sana doon ka na lang sa Cotabato! Kaya hindi na kami bumabalik dito dahil sa iyo! Pinatay mo si Ato!" Akala ko tumatalsik sa mga mukha namin ni Ida sa ibaba ang maalat na pawis 147
Rogelio Braga ni Aldo sa bawat paghampas nito ng pinatuyong buntot ng pagi sa matanda. Pinahid namin ang mga mukha namin at nang tingnan naming pareho ang aming mga palad, dugo pala ang mga tilamsik na ito mula katawan ng matanda. Nagkalat ang dugo sa kawayang sahig ng kuwarto at sa dingding ng kubo. Nadulas pa si Aldo sa dugo habang bumubuwelo sa paghampas. Umiiyak ang matanda at itinago nito ang ulo niya sa pagitan ng kanyang mga braso at namaluktot ang katawan. Patuloy ang paghampas ni Aldo sa likod ng matandang lalaki na siyang nakaharap kay Aldo sa posisyon nito. Nakita ko na may mga dati nang latay na naghilom sa likod ng matandang lalaki, ilang guhit ng langib na tila mapa na nakapatong sa balat ng kanyang likod. Mabilis na pumasok sa kubo ang kuya ni Aldo at inawat siya. Hinila nito si Aldo palabas ng kubo. Iyak nang iyak si Aldo habang hinihila siya pabalik ng bahay. Parang ibang tao na siya sa lalaking nakilala ko sa Bo's Coffee sa Capitol at nagsasaya sa para- da ng Sinulog; sa lalaking palangiti na kasa-kasama ko na sinusuyod ang heograpiya ng Colon. "Mamamatay-tao! Pinatay mo si Ato! Pinatay mo si Ato! Mamamatay-tao! Sana hindi ka na lang bumalik! Sana doon ka na lang sa Cotabato! Kaya hindi na kami bumabalik dito! Pinatay mo si Ato!" Ang paulit-ulit na sigaw ni Aldo habang hinihila ng kuya niya pabalik sa bahay. Pumasok sa kubo si Nang Veron at mabilis nitong kinuha si Ida. "Sana hindi kayo nasaktan. Halika na sa loob ng balay. Diyos ko itong buntis na ito napakatapang..." Alalang-alala si Nang Veron sa aming dalawa. Inakay niya kami papasok sa loob ng bahay. Nasalubong naming tatlo ang kasambahay na marahil nagising din sa ingay at patungo ito sa kubo. "Elena," ang utos ni Nang Veron sa kasambahay habang akap kaming dalawa ni Ida. "Punasan mo si Papa at gamutin mo ang mga sugat! Dali!" 148
COLON 2121 ANG BAWAT PAMILYA ay may kanya-kanyang lihim. Kung gaano kahigpit na itago ang lihim na ito ng bawat kasapi ng pamilya ay siya ring sukatan kung gaano katibay ang bigkis na nagbubuklod sa kanila. Sa pamilya nagsisimula ang opresyon sa lipunan, ang sabi sa akin noon ni Justin. Hindi rin kasi siya masaya sa pamilya niya, lumaki siyang wala ang tatay niya sa bahay at palaging nasa barko; hindi niya rin gusto ang labis na pakikialam ng kanyang ina, ni Mrs. Cebron, sa lahat ng mga desisyon niya sa buhay. Lumaki si Justin na laging nakikipagkumpetensiya ng atensiyon sa kanya ang kanyang ina, atensiyon sa iba nilang kapitbahay, sa mga kamag-anak nila, sa kanyang ama. Sabi niya walang lihim ang kanilang pamilya, hindi ito lihim ng pamilya kung may isang miyembro ang hindi nakaaalam. Sa akin, hindi normal ang pamilya ko. Wala rin sa aming lihim. Tatlo lang naman kasi kami sa bahay. Hindi inilihim sa akin nina Tatay Lando at Nanay Ipang na inampon lang nila ako, bata pa lamang ako, sinabi na nila sa akin na hindi nila ako tunay na anak, na hindi ako bigay ng Diyos, o napulot sa harap ng simbahan. Inampon nila ako sa Pasay. Binayaran, binili. Pero itinuring nila akong tunay na anak. Ibinigay nila ang lahat sa akin maging ang lahat ng ari-arian nila ngayon na wala na sila. Alam kong alam nila kung sino ang mga magulang ko, hindi lang nila sinabi sa akin dahil siguro hindi naman ako kailanman nagtanong. Hindi ito pampamilyang-lihim. Lumaki ako na malayo ang damdamin ko sa kanila bagaman magkakasama kami sa iisang bubong. Hindi ko sila magulang, para sa akin. Hindi ko nga alam marahil kung ano ang ibig sabihin ng magulang. Hindi ko rin sila pamilya dahil wala kaming lihim na itinago na mabubuklod sa amin bilang isang pamilya. Ang pamilya ni Aldo ay isang masayang pamilya, isang normal na pamilya. May 149
Rogelio Braga lihim sila na sila-sila lang ang nakaaalam at ito ang nagbubuklod sa kanila. Nang makapasok kami sa sala, naglabas ng tabo si Nang Veron at nagbuhos ng mainit na tubig at alcohol sa tabo. Pinaupo niya kami sa sala. Nasa itaas na si Aldo at kinakau- sap ng kanyang kapatid. Bumaba sa sala si Lolo Cali na walang kaalam-alam sa mga naganap sa kubo sa buról; nagising siya sa ingay ng magkapatid sa itaas. Pinunasan ni Nang Veron si Ida at nilinas ang mga dugo na nagkalat sa mukha niya at sa katawan. Inabutan din ako ng bimpo ni Nang Veron at pinunasan ko ang dugo sa aking mukha; nalalasahan ko pa ang alat ng dugo ng matandang lalaki sa kubo. Nagpaliwanag si Nang Veron kay Lolo Cali sa nangyari. Matapos umakyat kami sa kuwarto para mag- bihis at pinakiusapan kami ni Nang Veron na bumaba kaagad at kakausapin niya kami. Nang bumaba kami ni Ida maliwanag na sa sala. Nagsisimula nang mag-usap sina Lolo Cali at Nang Veron. Tahimik at seryoso ang kanilang kuwentuhan. Nakita ko na nakabalik na ang kasambahay mula sa kubo at nagluluto na ito sa kusina. "Halika, maupo kayo. Hintayin niyo ang sopas ni Elena bago kayo bumalik sa tulog." Naupo kami ni Ida sa harap ng dalawang matandang nag-uusap. Nababasa ko sa mukha ni Nang Veron na kailangan niyang magpaliwanag sa amin. Humingi pa siya ng paumanhin kay Lolo Cali sa mga ikukuwento niya dahil 'offensive' ito sa mga Muslim at sana'y huwag tabangan ang lugod sa pagbisita nina Ida at Lolo Cali. Nagsimula si Nang Veron sa mahabang kuwento ng kanyang pamilya. "Matanda na kami ni Miyong nang ipinanganak ko ang kambal, nasa kuwarenta na ako noon at nakabalik na si Miyong mula sa Mindanao. Matatanda na ang iba naming anak. Malapit sa isa't isa sina Aldo at Ato, malaki kasi ang gap ng sinusundan nilang ate. Titser ako ng Filipino at English subjects sa Mandalagan noon. Pero ang pamilya ko tagarito talaga, hindi pa ito Don Salvador noon. Wala pa noon ang kalsada na 'yan na maghahatid sa iyo sa Bacolod mula sa San Carlos; maraming bandido noon dito sa amin dahil nasa gitna nga kami ng mga kabundukan. 'No Man's Land' kung tawagin nila ang Don Salvador Benedicto noon sa Bacolod. Nang umalis si Miyong patungong Mindanao, kinailangan kong bumalik dito para alagaan ang mga anak ko na noon ay mga binata't dalaga na. Hindi talaga taga-Negros si Miyong; sa Jaro ang pamilya nila, sa Iloilo at si Miyong lang ang nandito sa Negros. 150
COLON "Ang totoo, wala na rin ang pamilya ni Miyong sa Jaro; nasa Upi na sa Cotabato noon ang pamilya niya - ang mga magulang at mga kapatid. Kasapi ng HUKBALA- HAP noon - Komunista - ang tatay niya, ang kuwento sa akin ni Miyong. Binigyan sila ng 'pardon' ni Magsaysay noong 1950's at kasama sa 'pardon' na ito ang malalak- ing lupa sa Mindanao na ibibigay sa kanila ng gubyerno. Mabait daw si Magsaysay; lahat ng mga Komunistang rebelde na sumuko at mga preso't kriminal na binigyan ng pardon, nagkalupa sa Mindanao. May alitan noon si Miyong at ang tatay niya kaya naglayas siya mula Jaro at nagtungo sa Bacolod. Naging obrero siya sa Silay at nabigyan ng pagkakataon ng kanyang amo na pag-aralin. Estudyante ko noon sa high school si Miyong bagaman sa edad niya, dapat nasa kolehiyo na siya. "Nag-asawa kami at nagka-anak. Mabuti namang tao si Miyong. Nu'ng araw ng kasal namin, wala siyang kamag-anak na inimbitahan, gusto niya kasi kaming ilayo noon sa pamilya niya. Masipag naman si Miyong; siya ang nagturo sa mga anak niya, sa panganay ko, na magsaka. "Noong 1971, bago ang Martial Law ni Marcos, binisita siya ng kapatid niya. Gal- ing ng Cotabato ang kapatid niya. Niyaya siyang ilipat na kami sa Cotabato. Mayroon daw lupa roon para sa mga anak namin na pamana ng mga magulang ni Miyong, na pareho nang pumanaw. Hindi katulad dito sa Negros na nakikisaka, mga obrero, mga sakada ng kung sinong don at donya. Hindi ako pumayag. Magulo sa Mindanao at nakararating sa amin sa Bacolod ang giyera na nagaganap doon. Nang hindi ako pumayag, niyaya si Miyong ng kapatid niya na sumama at tingnan niya sa sarili ni- yang mga mata ang mga lupa ng mga anak niya. Naengganyo naman si Miyong dahil dito sa Negros, hindi amin ang lupa na tinitirahan namin at obrero lang si Miyong sa hacienda. Sabi ng kapatid niya, du'n daw bukod sa lupa, may trabaho, puwedeng mag- ing sundalo. Natawa ako sa 'sundalo' dahil paano magiging 'sundalo' ang mapapayat na mga magsasaka. Nang hindi ako makapaniwala, inilabas ng kapatid ni Miyong ang baril - mahabang baril na kasama niyang itinawid mula Mindanano hanggang sa Negros. Bigay daw 'yon ng sundalo. BSDU raw siya sa kanila sa Upi. "Kahit na anong pilit ko sa kanya na tumanggi sa alok ng kapatid, sumama pa rin si Miyong; gusto niyang tingnan ang 'mga lupa' na pamana sa mga anak niya ng mga lolo at lola nila. Naalala ko noon bago sila umalis ng kapatid niya, hinablot ng kapatid niya sa mesa ang malaking garapon na imbakan namin ng asukal. 'Ito, Miyong,' ang sabi ng kapatid niya habang hawak ang garapon, 'kailangan pagbalik 151
Rogelio Braga mo rito sa Negros punô ang garapon na ito,' ang hamon ng kapatid niya sa kanya. Hindi ko alam kung ano ang kailangang ilagay sa garapon at kailangang mapuno ito ni Miyong. Ngumisi lang silang dalawa sa akin. Umalis si Miyong patungong Mindanao at bumalik makalipas ang dalawang taon. Sa dalawang taon na iyon nag- papadala siya ng pera sa amin; suweldo niya raw at kita sa 'mga lupa' ng mga anak namin. Nang bumalik siya rito, ibang tao na ang aking bana. Tahimik na si Miyong at palaging naglalagi sa bundok. Tinanong ko siya kung kamusta sa Mindanao, kamusta ang mga tiyuhin ng mga anak ko, sasagot siya ng isa o dalawang salita. Iniiwasan niyang pag-usapan ang nangyari sa kanya sa Mindanao. Lagi na siyang tahimik at minsan naglalagi siya sa gubat - tatlo hanggang limang araw at hindi siya bumabalik sa balay. Pagdating niya sa sulod, matutulog lang siya. Minsan sa gabi, nananaginip siya at sumisigaw. Natutulog siya na may kutsilyo sa ilalim ng kanyang unan. Minsan muntik na niya akong masaktan. Nagising na lang ako at nakatutok na sa mukha ko ang hawak niyang kutsilyo. 'Muslim! Muslim!' ang sabi niya. "Makailang beses na bumalik si Miyong sa Mindanao at nananatili roon ng isa o dalawang taon. Sa tuwing babalik siya rito nag-iiba siya, minsan nasaktan niya ako sa harap ng mga anak namin. Minsan, may dala siyang baril at naroroon ang baril sa ilalim ng unan niya sa gabi habang natutulog. 'Proteksiyon' daw ang sabi niya. Sabi ko naman, walang NPA dito sa atin at mabait naman tayo sa mga nadadaan na NPA dito at naglalaan tayo isang sakong bigas at tatlong manok sa kanila at mga gulay at prutas at hindi nila tayo sasaktan. Kilala nga natin ang iba sa kanila at mga kumare't kumpare pa natin. Hindi pa rin nakinig si Miyong. May gaba ang may baril sa balay, sabi ko sa kanya. Pero sabi niya, 'Ang mga Muslim - nagtatago 'yang mga 'yan ng mga baril sa bahay nila. Takot sila sa amin.' Pero walang Muslim dito, sabi ko. Negros ito. Hindi siya nakinig. Hindi ko alam kung bakit palagi siyang bumabalik sa Upi. Akala ko noon, ayaw niya sa pamilya niya. Nang maglakas-loob ako, minsan sa pag-aaway namin, dahil babalik na naman siya sa Mindanao tinanong ko na siya kung sino ba ang binabalikan niya sa Mindanao. May hinala ako noon na may iba na siyang pamilya sa Upi. 'Wala!' ang bulyaw niya sa akin, 'Kukunin ko lang ang garapon!' at naalala ko ang garapon na dinala nilang magkapatid halos lagpas isang dekada na ang nakalilipas. 1984 'yon. Iyon ang huling pagbisita ni Miyong sa Mindanao. "Bumalik siya ng Negros noong natanggal si Marcos sa Malacañang, pagkata- pos ng EDSA Revolution. Hindi ko na siya nakilala. Payat na si Miyong at palaging 152
COLON nakamata sa kawalan. May dala siyang malaking bag na itim at sabi niya walang sinuman sa amin ang magbubukas ng bag. Nasa Maynila na ang mga anak kong nakatapos ng pag-aaral at du'n na sila sa naghahanap-buhay. May isa akong anak na nag-aaral sa San Carlos sa Cebu. Lahat ng mga anak ko, scholars at matatalino. Natira lang sa akin dito itong panganay ko. Noong kalagitnaan ng 1986, nabuntis ako. Akala ko, hindi na ako mabubuntis. Galit na galit noon ang mga anak ko sa Maynila, bakit pa raw ako nagpabuntis sa hayup na 'yan. Iyon na ang tawag nila sa sarili nilang ama, 'hayup' at 'mamamatay-tao'. Hindi alam ni Miyong, nakararating sa amin sa Negros ang gawain nila sa Upi, sa Cotabato, sa Lanao. Katulong si Miyong ng gubyerno sa pagpatay ng mga Muslim sa Mindanao. Kumalat rito sa amin ang balita ng katapan- gan ni Miyong; 'matapang ang tatay ninyo' ang sinasabi ng mga obrero na kasama noon ng tatay nila sa Murcia. 'Mamamatay-tao ang tatay namin,' ang sagot naman nila palagi. Ang totoo, may galit ang mga anak ko kay Miyong - sinasaktan kasi sila ni Miyong at tinututukan ng baril noong mga binata't dalaga pa sila. Lalo na 'pag lasing si Miyong. Minsan tinatakot ni Miyong ang mga bata na puputulan sila ng tenga, 'Muslim ka, matigas ang ulo mo? Ha? Muslim ka?' ang laging singhal ni Miyong sa mga anak namin habang hawak ang kutsilyo at may pananakot na tatapyasin ang kanilang mga tenga. Sinikap ng mga anak namin na lumayo sa Negros. Na sa Maynila maghanapbuhay at malayo sa ama nila. "Ang totoo: suklam ako kay Miyong dahil pinabayaan niya kami ng mga anak niya, pinabayaan niya ako sa pagpapalaki ng mga bata at iniwanan ko ang pagtuturo na mahal na mahal ko dahil kailangan kong palakihin nang mag-isa ang mga anak namin dito sa Negros. Suklam ako sa kanya dahil binubugbog niya ako. Minsan, hi- nubaran niya ako sa gitna ng daan. Minsan tinututukan niya ako ng baril sa mukha. Minsan, noong bago ang huling alis niya patungong Mindanao, pinaso niya ng sigari- lyo ang isa kong utong. At gusto ko siyang gantihan. Bilang ganti kay Miyong, habang wala siya rito at kami ng mga bata ang naiiwanan at ako ang mag-isang nagpapalaki sa kanila, itinuro ko sa mga bata ang isang bagay na taliwas sa mga dahilan kung bakit nagpupunta si Miyong sa Mindanao: itinuro ko sa mga bata na matutong bumati ng 'Assalamu alaykum' sa lahat ng Muslim na makikita nila sa daan at makikilala nila sa mga buhay nila - kahit hindi ko alam ang ibig sabihin nu'n noon; na kahit kailan huwag silang kakain ng baboy dahil marumi ang hayop na ito; na pakikinggan lang ng Diyos ang mga kahilingan nila kapag sa dasal nila, na sila lang ang nakaririnig, 153
Rogelio Braga tatawagin at babanggitin nila ang tunay na pangalan ng Diyos: 'Allah'; na malas sa buhay ang magtatanim ng galit sa Muslim dahil may agimat ang mga babaeng Mus- lim sa mga buhok nila kaya nila ito tinatakpan at di sila mag-aalangan na suklian ng gaba ang nakatanim na galit. Na pumapatay ng Muslim ang tatay nila at binabayaran ito ng gubyerno kaya kailangan nilang mag-aral at makakuha ng scholarship kung hindi ibibigay ko sa kanila ang pera ng tatay nila na kinikita sa pagpatay niya ng mga Muslim sa Mindanao. Kaya mahal ko ang aking mga anak dahil sa akin sila lahat nakinig. Ako ang nagpalaki sa kanila. "Kambal ang huling mga anak namin ni Miyong. Sina Aldo at Ato. Muntik pang malaglag ang mga bata noon dahil sa pambubugbog sa akin. Kinuha ako ng mga anak ko sa Maynila at doon ako nanganak sa PGH. Pero nu'ng nakakalakad na ako, bumalik din ako sa Negros. May naiwan akong panganay na lalaki rito at naisip ko noon na matatanda na kami ni Miyong at kailangan na naming magpahinga at buu- hin ang aming pamilya. Dito ko pinalaki ang dalawang bata. Sinuportahan naman ng mga kapatid nila sa States ang mga pangangailangan ng kambal, sa pag-aaral, sa mga damit at laruan. Mahal na mahal ng mga kapatid nila ang kambal. Pero hindi nagpapadala ng pera o kahit na ano ang mga anak ko sa tatay nila. "Malikot na bata si Ato, mahilig siyang magsusuot sa mga silong ng balay ng mga kapitbahay namin at hindi lang minsan siyang naligaw sa gubat at nahanap namin makalipas ang isang araw. Noong 1993, dinala ko si Aldo sa Bacolod para magpa-check up sa doktor. Tatlong araw na kasi itong nilalagnat. Mukhang natetano yata nang masugatan ng yero sa silong - may kung anong 'ginagawa' kasi sila roon na magkapatid at mahilig silang maglagi sa silong. Iniwanan ko sa bahay si Ato at ang panganay ko naman, nagsasaka sa kabilang baranggay. Naiwanan si Miyong at si Ato sa bahay. Nagpunta si Ato sa silong at mag-isang pinagpatuloy ang paghuhukay nila ng 'kayamanan' ni Aldo sa bahaging iyon ng balay; mayroon daw silang nakitang 'kayamanan' sa silong. Doon ibinaon ni Miyong ang garapon. Nang mahanap daw ni Ato ang garapon lumabas ito sa silong at nasasabik na ipinakita sa ama niya ang nahukay. Nang makita raw ni Miyong na hawak ng bata ang garapon agad siyang umakyat sa itaas at kinuha ang baril niya sa ibabaw ng kabinet at tinutukan ng baril ang bata sa noo. Sa takot, nabagsak ni Ato ang garapon at tumakbo papalayo sa gubat sa likod ng balay. 154
COLON "Sabi ng mga nakasaksing kapitbahay, para raw nasaniban si Miyong na hina- habol niya ng baril ang anak. 'Tumakbo ka, Muslim! Tumakbo ka, Muslim! Isa... dalawa...tatlo...apat..." at 'binilangan' niya raw ang sarili niyang anak para isalba ang musmos pa lamang niyang buhay. Pagkatapos hinabol niya raw sa gubat si Ato, hawak ang baril, na para siyang nangangaso. Ilang putok ng baril ang narinig ng mga kapitbahay sa gubat. Nang hapon, dumating kami ni Aldo. Sinalubong kami ng mga kapitbahay. Kinabahan ako. Alam kong may nangyari. Napasigaw ako sa galit. Nagtungo kaagad ako sa balay at nang buksan ko ang pinto, nakita ko ang basag na garapon at ang lahat ng naipon ni Miyong sa mahabang taon na pabalik-balik siya sa Mindanao, nangangamoy pormalin sa sulod ng balay, galing ang pormalin sa garapon. Napasigaw ako sa takot, sa galit, at hindi ako makapaniwala sa aking nakita: halos isang daang mga tenga ang nakita ko na nagkalat sa aming sahig. Mga tenga na hinablot, pinutol, ginupit mula sa mga ulo ng kung sinu-sinong Muslim. Para silang sandaang lamog na kasoy na nagkalat sa lupa; nakita rin ni Aldo ang mga tenga. Du- mating ang aking panganay at siya ang nagligpit ng mga tenga. Ibinaon niya raw ang tenga sa malayo, sa gubat. Hinahanap ko at ng ilang mga kapitbahay si Miyong at Ato sa gubat. Umaga na nang matagpuan namin sila sa likod ng bundok. Patay na si Ato at butas ng bala ang batok. Nakahiga ito sa isang hita ni Miyong. Pinutol ni Miyong ang isang tenga ng sarili niyang anak. "Nakita ko si Miyong, umiiyak siya. 'Patayin daw ang mga Muslim,' ang sabi niya. 'Dadalhin din ako sa Malacañang ng presidente tulad ni Commander Toothpick; pararangalan din ako ni Marcos tulad ni Bucay.' Naitanong ko sa aking sarili, ito ba ang lalaking pinakasalan ko, ang lalaking nangako sa akin na itataguyod namin ang aming pamilya na may matataas na pinag-aralan ang mga anak at hindi magiging sakada o obrero sa mga hacienda. Bakit mo pinatay si Ato, Miyong, ang tanong ko sa kanya. Tanong din ang isinagot sa akin ni Miyong, Bakit tinatawag ng anak ko si Allah? ang sabi niya. "Sabi ng isang kapitbahay namin, narinig niya raw na tinatawag ni Ato ang 'Allah' habang hinahabol ng kanyang ama sa takot at sa taranta marahil. Hindi rin nakinig sa akin si Ato, sinabi ko noon sa kanilang magkakapatid na tatawagin lang ang tunay na pangalan ng Diyos sa pinakataimtim nilang pagdarasal. At pakikinggan sila. "Kinausap ko ang mga kapitbahay na nakasaksi, na mga kamag-anak ko rin ang ilan, na huwag nang magsasalita tungkol sa nangyari dahil tiyak na dadamputin 155
Rogelio Braga ng mga pulis si Miyong. Nabuang lang si Miyong at nasapian ng isang matandang aswang sa Murcia, yanggaw ang sabi ko at ililihim ito ng aming pamilya sa lahat. Na wala dapat na makaaalam sa munisipyo. Pumayag naman ang mga kapitbahay dahil lahat sila may utang na loob din kay Miyong at sa aming pamilya. Kinausap din namin ang doktor sa munisipyo na baguhin ang medico-legal ni Ato; nagbayad kami ng malaking halaga. Dumating sa Bacolod ang mga kapatid ni Aldo. Nag-usap kami bilang pamilya. Nagalit sila. Huwag ko raw ipakukulong si Miyong kung hindi, ako raw ang isusumpa nila. "Galit sila sa ginawa ni Miyong sa bunso nilang kapatid. Alam ko ang binabalak ng mga anak ni Miyong sa kanya. Gawan daw siya ng kubo sa likod ng balay nam- in - du'n sa malayo, igapos ang leeg na parang aso, at hampasin nang hampasin ng tuyong buntot ng pagi hanggang sa bumalik ang katinuan at humingi ng tawad. Paano hihingi ng tawad ang isang buang? Sabi naman ng ikalawa kong anak na ibaon daw sa ilalim ng kubo ang mga tenga na naipon niya sa Mindanao para lahat ng malas at sumpa ng mga kapangyarihan ng mga nakatagong buhok ng mga babaeng Muslim ay magtungo sa kubo na iyon. Huwag siyang hahayaang mamatay kaagad, sabi ng isa kong anak na babae. At sinunod namin ng panganay kong anak na naiwan dito sa Negros ang lahat ng hiniling ng mga kapatid niya." 156
COLON 22 22 TANGHALING-TAPAT NA nang magising ako noong araw na iyon. Naamoy ko na ang ginisang bawang at sibuyas sa kusina sa baba at naririnig ko na ang maingay na tilamsik ng mantika sa kawali. Paggising ko wala na si Ida sa kabilang katre at nakatupi na ang kumot niya at maayos na nakapatong sa unan. Iniligpit ko rin ang higaan ko at binuksan ko ang jalousies para tanawin ang kubo sa likod ng bahay. Hin- di ko akalain na nalakad namin Ida ang ganoon kalayo nang matanaw ko ang kubo sa buról. Napakalayo nito at halos ang bubong na lang nito ang natatanaw ko mula sa kinaroroonan namin. May narinig akong nagsisibak ng kahoy sa labas; nakita ko ang kuya ni Aldo na hawak ang palakol at hinahati ang isang malaking katawan ng puno. Nang bumaba ako sa sala, nakita ko na nakaupo na sa sofa si Lolo Cali at ip- inagpatuloy ang pagbabasa ng tesis; mukhang katatapos lang magsambahayang ni Lolo Cali dahil nakatupi pa pataas ang laylayan ng pantalon niya at mamasa-masa ang bahaging iyon ng laylayan. Nasa kusina at nagluluto si Elena, ang kasambahay at katulong niya si Ida na naghihiwa ng mga gulay. May pinag-uusapan silang dalawa at napapangiti si Ida. Pumasok si Nang Veron at may dala itong dalawang manok na lulutuin marahil ngayong tanghalian. Tulad ng pagsalubong niya sa amin kahapon bumati ito ng ngiti sa akin at pinaupo ako sa mesa; siya pa ang nagtimpla ang kape ko at naghain ng malalamig nang mga pandesal mula pa kaninang umaga at isang bote ng peanut butter. "Sinabihan ako si Aldo na pagkagising mo ipakikita niya raw sa iyo ang 'girl- friend' niya," sabi sa akin ni Nang Veron habang nakaupo sa sofa, kaharap si Lolo Cali, at sumasagot ng crossword puzzle sa diyaryo. "Girlfriend?" ang sagot ko; hindi nasabi sa akin ni Aldo na hindi na pala siya 157
Rogelio Braga single. "Hindi ho nabanggit sa akin ni Aldo na mayroon na siyang girlfriend." "Alam mo naman ang mga lalaki sa bansang ito," at napatingin si Nang Veron kay Lolo Cali na tanging lalaki sa loob ng bahay, "nagtatapos ang pagiging 'attached' sa mga asawa at girlfriend nila sa mga dalampasigan. Kung pitong libo lahat ang isla sa bansang ito pitong libong beses din magiging 'single' ang lalaki rito sa atin," at natawa si Nang Veron. "O, siya darating na 'yon si Aldo; tiyak magugustuhan mo ang 'gitlfriend' niya, mas maganda pa siya sa umaga - parang ako nu'ng dalaga pa ako! Asus maryosep!" at natawa si Nang Veron sa sarili niyang biro. Pumasok si Aldo. Nagyaya ito ng tara at may ipakikilala raw siya sa akin. Hindi ko pinansin si Aldo habang naglalakad kami papalabas ng bahay. Nakangiti rin siya at tila sabik na sabik na ipakikilala sa akin ang 'girlfriend' niya. Siguro, totoo nga ang sinabi ni Nang Veron tungkol sa mga lalaki sa bansang ito - at 'single' si Aldo sa Cebu; mahirap talagang magtiwala sa mga lalaki ngayon. Pero naisip ko, bakit magagawa sa akin ni Aldo iyon? Sabagay, wala naman kaming napagkasunduan sa isa't isa. Pero ano ang ibig sabihin ng mga paghawak niya sa kamay ko, ang pag-akap, ang mga kilos niya na nagtutulak sa aking mahulog ako sa kanya. Iyong huli, hindi na niya kasala- nan iyon, ako ang nagpaubaya sa mga pang-aakit niya. Kailan kaya magkakaroon ng moral na responsibilidad ang pang-aakit sa pagitan ng may-isip nang matatanda? Bakit palagi ang naakit ang siyang may kasalanan at ang nang-akit ay nakatatakas na malinis ang kanyang konsensiya? Nang marating namin ni Aldo ang highway na binabaan namin mula sa bus tu- mawid kami at naglakad sa harap ng munisipyo. Naisip ko na nagtatrabaho marahil sa munisipyo ang 'girlfriend' ni Aldo. Papalapit kami nang papalapit sa isang bangin at natatanaw ko mula sa paglalakad namin ang katapusan ng lupa. Pinahimpil ako ni Aldo at pinatalikod. 'Surprise' daw at palalapitin niya ang 'girlfriend' niya sa amin. "Pero bakit ako ang pinalalapit mo? Hindi mo naman ako ihuhulog sa bangin ano?" ang biro ko dahil inaakay niya ako na nakatalikod, dahan-dahan papalapit sa bangin. Malakas ang pag-ihip ng hangin bagaman tirik na tirik ang araw, at malamig ang hangin na ito dahil nasa mataas na bahagi na kami ng Negros. Nakatalikod ako sa bangin at nang tingnan ko ang langit, bughaw na bughaw ito at walang kaulap-ulap. "Bibilang ako ng tatlo tapos humarap ka sa syota ko...one...two...three!" at hu- marap ako sa bangin. "Meet my 'girlfriend!'" ang nakangiting sigaw ni Aldo. 158
COLON Mula sa lupang kinatatayuan namin, natatanaw ang mga kabundukan sa malayo at sa ibaba ang halinhinan ng mga kagubatan at kapatagan na tinamnan ng mga gu- lay, palay at tubo, at sa harap namin ni Aldo, sa malayo, ang isang mataas na bundok at may gumuguhit na puti mula sa gitna hanggang sa paanan niya: isang mataas na talon. Iyon na marahil ang pinakamagandang piraso nitong daigdig na nakita ko sa buong buhay ko; kay puti ng kanyang tubig at mula sa aming kinatatayuan ay tila dahan-dahan ang pagbagsak ng tubig niya sa lupa na tila walang ibang mithi kundi ang palaging mauuna siya sa bawat paghinga ng mga nakatanaw sa kanya, nakatanaw sa pagkamangha sa kanyang kagandahan. Ito ang tunay na kagandahan, sabi ko sa sarili ko, makasarili. "Gusto ko siyang mapuntahan," sabi ko. Natanaw ko ang bangin at ang kagubat- an sa ibaba. "Puntahan nating dalawa?" Natawa si Aldo. Hinawakan niya ang aking kamay at naupo kami sa gilid ng bangin habang nakatanaw sa talon. Inihilig ko ang ulo ko sa kanyang balikat; ayaw kong magsalita at nais ko lang damhin ang kanyang mga paghinga. "Next time pupuntahan natin 'yan." "Bakit next time? Bakit hindi ngayon?" ang pagpupumilit ko. "Puwede nating lakarin mula rito. Kabisado mo naman siguro ang daan, di ba?" "Kailangan kong magpahinga. Aalis kami bukas ng umaga ni Lolo Cali." "Aalis?" Napag-usapan na pala nila ni Lolo Cali na babalik silang dalawa sa Cebu bukas. Kukunin lang ni Lolo Cali ang mga gamit nila ni Ida sa Colon, ganoon din ang binabalak ni Aldo, nais niyang kunin ang mga gamit niya sa Sanciangko. Pagbalik ni Lolo Cali sa Negros, aalis na sila ni Ida at babalik sa Marawi. Naisip din ni Lolo Cali na pagbalik nila ni Aldo sa Cebu ibibigay na nila sa awtoridad ang tesis ni Justin pati ang laptop para itigil na ang paghahabol sa kanila ng mga Ilaga, para sa ikapapanatag nilang apat, pero kailangan daw na pumayag din ako sa plano. Naisip ni Aldo, at ipinaliwanag niya ito kay Lolo Cali, na kung dadalhin sa pulis ang tesis at laptop tiyak na madadamay sila sa imbestigasyon at lahat sila pababalikin ng Cebu. Suhestiyon ni Aldo na ibigay na lang kay Propesor Samaniego sa University of San Carlos ang tesis at laptop. "Pero wala kang tiwala kay Professor Samaniego, hindi ba?" nabasa ko na kay Aldo na marami siyang pagdududa sa propesor. "Oo. Pero iyon na lang ang tanging paraan para makaalis tayo sa gulo na ito. Mga 159
Rogelio Braga taong gubyerno ang naghahabol sa atin, hindi natin sila matatakasan. Kahit saan tayo magpunta, hahabulin tayo. Hindi tayo matatahimik. Pumayag ka na, Blesilda." "Ano'ng sabi ni Ida?" "Hindi pa namin siya nakakausap. Pero susunod 'yon kay Lolo Cali kapag ipinal- iwanag sa kanya ang plano," hinigpitan pa ni Aldo ang paghawak niya sa kamay ko. Pumayag ako sa plano nina Aldo at Lolo Cali. Nais ko rin ng katahimikan tulad nitong sa Negros, ang maglakad nang malaya sa mga kalye ng Colon na walang hu- mahabol sa akin. Nang matapos ang tanghalian, nag-usap kaming apat sa itaas. Hindi pa namin ipinaalam kay Nang Veron ang dahilan kung bakit kami lumuwas palabas ng Cebu. Natutuwa si Lolo Cali at pumayag ako sa plano. Pero hindi si Ida; ayaw ni Ida na pabalikin pa si Lolo Cali sa Cebu at magbiyahe nang ganoon kahaba dahil sa edad nito. Sinabi ni Ida na siya na lang at si Aldo ang babalik ng Cebu. Mas mabuti kung siya dahil babae at kahit buntis siya, maliksi pa naman siya at makatatakbo. Mahirap na kung si Lolo Cali pa ang pababalikin ng Cebu, madali siyang mapag-initan dahil lalaki. Ipinaliwanag pa ni Ida mabilis lang sila ni Aldo sa Cebu. Pagdating ng Cebu City sasakay sila ng taksi at sabay sila ni Aldo na pupunta sa Talamban Campus, hindi aalis ang taksi; pagkatapos ibigay sa propesor ang mga dokumento aalis ulit ang taksi at magtutungo sa Colon, maghihintay muli ang taksi sa Magallanes at pagkatapos kunin ang mga gamit at isara ang bahay, sasakay muli ng taksi patungo sa Sanciangko para sa mga gamit ni Aldo pagkatapos diretso kaagad ng South Bus Terminal pabalik ng Negros. Maglalagi lang sa Cebu ng maghapon at dapat nakabalik na sa Don Salvador Benedicto sa gabi. Nang marinig ni Lolo Cali ang plano ni Ida napapayag ito na ang apo niya na lang ang sasama kay Aldo sa Cebu. Iminungkahi ni Aldo na unahin muna ang pagpunta sa Colon at Sanciangko bago ang sa propesor, para kung sakaling 'kasabwat' ang prope- sor, mabilis na makaaalis papunta ng South Bus Terminal at makatakas papuntang Negros. Pumayag kami sa suhestiyon ni Aldo. "Ida, huwag mong kalimutan ang kahon sa gilid ng pintuan ng tindahan, nandu'n ang ipon ko ha?" Nag-iipon ng pera si Lolo Cali para sa kanyang hajj. Ito ang ipinalil- iwanag niya sa akin na bago man lang siya pumanaw, nais makarating siya ng Mecca. Malaki ang pag-asa namin na kung mawala na sa amin ang mga dokumento, 160
COLON titigilan na ng mga lalaki ang paghahabol sa amin, titigilan na kami ng gubyerno. Bukas ng umaga, mga alas-nueve, aalis sina Ida at Aldo papuntang San Carlos City at doon sasakay ng barge patungong Toledo sa Cebu. 161
Rogelio Braga 2323 HINDI AKO MAPALAGAY noong gabi bago ang araw na aalis sina Ida at Aldo pab- alik ng Cebu. May kaba ako at hindi ako kumportable sa pag-alis ng dalawa. Kung mawala na sa amin ang mga dokumento, titigilan na kaya kami ng mga Ilaga, titigilan na kaya kami ng gubyerno? Tahimik pa rin sa sala si Lolo Cali at patuloy sa pagbaba- sa; nasa labas naman si Aldo at kasama ang kuya niya na dumadalaw lang daw sa mga kababata niya sa kabilang baranggay. Abala naman si Nang Veron sa kanyang cross- word puzzle at malimit na nagtatapon ng tanong kay Lolo Cali. Nasa itaas naman si Ida at patuloy sa pagbabasa ng bibliographical notes ni Justin. Umakyat ako sa itaas at nakita ko si Ida na nakahiga sa sarili niyang katre, na- kataas ang mga tuhod at nakabukaka, nagbabasa. "Ida, hindi ka natatakot na bumalik ng Cebu?" pakli ko, nais kong magkaroon ng kaunting oras kay Ida. "Hindi. Mabilis lang naman kami ni Aldo at gagawin ko talaga ito dahil gusto ko nang bumalik ng Marawi pagkatapos. Masaya naman ako rito sa Negros, gusto ko ngang dalawin sina Aldo at Nang Veron pag-OK na ang lahat." At bumalik muli si Ida sa pagbabasa. Naupo ako sa sarili kong katre at inilabas ko ang laptop ni Justin. Magbabasa rin ako ng tesis; tila lahat sa bahay ay abala sa kani-kanilang mga gawain. Naisip ko na pakinggan muli ang CD na inilakip ni Justin sa tesis niya. "Blesilda, puwedeng makahingi ng favor?" tanong ni Ida at tumayo sa gilid ng katre niya at kinuha ang body bag niyang itim na nakasabit sa isang pako sa likod ng pinto ng kuwarto namin. "Puwedeng ikaw muna ang keeper ko nito? Please?" "Sure," at kinuha ko ang bag sa kamay niya. "Ano ito?" 162
COLON Napangiti si Ida. "Sige, buksan mo." Binuksan ko ang bag at inilabas ang isang matigas na bagay na laman nito na nababalot ng pulang belo na katulad ng sinusuot ni Ida at ginagawang hijab. Napansin ko na magaang ngunit matigas ang bagay sa loob ng tela. Nang tuluyan kong maalis ang nakabalot na tela tumambad sa akin ang isang maliit na kutsilyo na may kambal na tulis sa dulo. "Si Bantugen. Matalas pa yan; mag-ingat ka sa magkabilang talim," pero huli na nang masabi iyon Ida dahil nasugat ang daliri ko ng talim; sa sobrang talim nito ma- bilis na sumirit ang dugo sa daliri ko at nabitawan ko sa sahig ang kutsilyo. Bumagsak ito na nakatayo at nakatusok ang dalawang magkakambal na dulo sa sahig: ganoon ito katalim at katulis. Mabilis na napatayo si Ida at kumuha ang bulak at alkohol sa ilalim ng dulang sa pagitan ng mga katre namin. Pagkatapos kinuha niya sa sahig ang kutsilyo at ipinatong niya sa dulang. "My God, Ida, what is that thing?" "Replica ng isang kampilan. Ang totong kampilan kasi ay kasinghaba ng binti ng isang lalaki," halos isang kamay lang ang haba ng kutsilyo at sa dulo ng talas ang mag- ka-kambal na tulis. "Nasugat din ako ni Bantugen nang una ko siyang mahawakan. Bigay ito ng lola ko, ng asawa ni Lolo Cali. Sabi ng lola ko, kapag nasugatan ka raw nito sa unang nahawakan mo siya, gusto ka niya dahil gusto niyang magpakilala sa iyo. Hindi ka na niya susugatan kahit na kailan," nakangiting paliwanag ni Ida. Kinuha ko si Bantugen at dahan-dahan ko itong inilapit sa mukha ko. Gawa ito sa bakal at bagaman nangingitim na ito matalas pa rin. Pero nakakapagtaka na kay gaan ng kutsilyo. Sinipat ko ang hawakan nito na may disenyo ng parang mga dahon o alon. Okir, ang sabi ni Ida, Meranao. "Ida, ano iyong inscription sa blade - 'ayan o may nakasulat. Arabic ba ito?" Marahang kinuha ni Ida ang maliit na kampilan sa akin. "Ay oo, pangalan 'yan ng gumawa. Ancestor ko, taga-Tugaya. Gumagawa raw ng mga kampilan, kris, at mga gamit sa bahay ang mga ninuno ko sa Tugaya. Alam mo ba na mas matanda pa ang kampilan na 'yan sa Pilipinas? Sabi ng lola ko, hindi pa raw Pilipinas ang Pilipinas, kampilan na iyan. Nakapatay na iyan ng tao noon, sa rido, ng mga Kastila sa Ozamis, ng mga Amerikano sa Malabang, ng mga Filipino, ng Ilaga sabi ng lola ko. Kaya kahit saan ako magpunta dala-dala ko ito, mahalaga ito sa akin, sa amin," ibinalot ni muli ni Ida si Bantugen sa tela at isinulod sa bag. Ipinatong niya 163
Rogelio Braga ang bag sa dulang. "Ikaw muna ang bahala sa kanya, hindi ko iyan inaalis sa katawan ko pero bukas pagbalik ko ng Cebu ayaw ko nang maraming dala kaya iiwanan ko muna siya sa iyo; ingatan mo 'yan bukas sa maghapon ha? Kukunin ko siya sa iyo sa gabi pagbalik ko." "Hindi ba't mas kailangan mo ito, Ida?" Napabuntong-hininga si Ida. Malalim na para bang hinugot pa niya sa kanyang kaluluwa. "Hindi na 'yan sandata para sa akin. Dapat hindi na siya sandata sa tanda niya." "Pero delikado, Ida. Kailangan mo ng kahit na ano para ipagtanggol ang sarili mo," sangga ko. Natawa si Ida. "At kahit bitbitin ko 'yan, wala na siyang laban sa baril. Dito na lang muna siya sa iyo, Blesilda. Mas mahalaga na manatili 'yan sa pamilya namin kaysa mawala at makuha sa akin." Mabuti pa si Ida, alam niya kung saan siya nanggaling at kilala niya ang kanyang mga ninuno. Inisip ko ang kung ano kaya ang mangyayari sa akin kung kasama ko rin ang mga tunay kong mga magulang. Magiging katulad din kaya ako ni Ida, mayroon na rin kaya akong bana dalawang dekada na ang nakalilipas, ilan na kaya ang anak ko at ano ang pangalan ng bana ko na dala-dala ng aking mga anak. Hindi siguro ako nagtrabaho sa call center at hindi ako nagmamaneho ng sariling kotse sa Maynila; hindi ako nag-aral sa Santo Tomas, o nakilala si Justin sa opisina, umibig, nabigo sa pag-ibig, nakarating ng Cebu, ng Negros. Naglakad sa mga lansangan ng Colon. Ano kaya ang hitsura ng Manili? Paano kaya ang maging isang Maguindanaon? Ano ang pakiramdam ng may suot na hijab? Kung Moro kaya ako simula pagkabata buhay pa kaya ako at nasa ganitong edad at estado ko sa buhay sa ngayon? Pero hindi ganoon ang buhay. Ang lumipas ay nakaraan at ang mamaya, depende sa magiging kilos at desisyon mo sa kasalukuyan. Kung ano ka ngayon ay dahil sa mga desisyon at pagkilos mo kanina, kahapon. Maraming posibilidad ang buhay at nawawala lang ang posibilidad na ito sa kamatayan. Tinutuldukan ng kamatayan ang lahat. Pero may Hereafter, sabi sa akin minsan ni Ida; at naniniwala siya rito kaya siya Muslim. Na si Allah ang tanging Diyos at wala nang iba at si Muhammad ang Kanyang Propeta, ang sabi niya sa akin. Mahirap akong maniwala kay Ida; hindi kailan man 164
COLON uminog ang buhay ko sa relihiyon. Ni hindi ko nga alam kung mayroon pa akong pinaniniwalaan bukod sa mga bagay na kaya kong ipaliwanag sa sarili ko. Marami pa akong hindi nalalaman at may mga posibilidad sa aking buhay habang nabubuhay ako. Tiningnan kong muli si Ida at nais kong makita ang sarili ko sa kanya. Nalungkot ako dahil kahit na anong pilit hindi ko makita ang sarili ko sa kanya. Pero may mga posibilidad. Naisip ko si Bantugen. "...Hindi pa raw Pilipinas ang Pilipinas, kampilan na iyan." At naisip ko, maaaring maging ako nga si Ida: pareho kami ng nakaraan, pareho ang karanasan ng kasaysayan ng aming mga pagkatao - isang mahabang pagduru- sa upang malaman at mapanindigan ang kasaysayan ng aming mga pagkatao: ako, bubuuin ko pa lamang at siya, pinaninindigan na. Ito marahil ang kalayaan, ito ma- rahil ang kapangyarihan ng mga posibilidad. "Ida, ano nga 'yong expressions ng mga Muslim kapag may magandang balita o may magandang nangyari?" "Alhamdulillah?" Alhamdulillah. 165
Rogelio Braga 2424 SA INTRODUCTION NG tesis ni Justin, lumabas na fan siya ni Sharon Cuneta. Babangon Ako't Dudurugin Kita. Naalala ko ang pelikulang ito. Si Sharon Cuneta, inapi, sinalbahe ng mayamang ina ng kanyang bana. Hindi makaganti dahil mahirap lang siya at mayaman ang lalaking napangasawa na papasok sa pulitika. Umalis si Salve sa mansion at iniwanan ang pinakamamahal niyang si Alfredo na noon ay na- humaling na kay Via, pagkahumaling na magdudulot pa ng labis na kapangyarihan sa lalaking bubwit na papasok sa pulitika. Anak kasi ng makapangyarihang pamilya ang Via. Makalipas ang maraming taon, nagbalik ang Salve, mayaman na rin siya, maghihiganti sa mayamang pamilya na umapi sa kanya, kay Via at Alfredo at sa ina ng lalaki. Biktima. Ito pa ang isang pelikula ni Sharon Cuneta. May ginahasa, may na- kulong at sinalbahe rin ng mga makapangyarihan. Walang hustisya sa taong walang kapangyarihan sa lipunan. Isang paghihiganti na nagsakatawang-tao si Christopher de Leon. Bituing Walang Ningning. Isang simple at mahirap na dalaga, fan ng isang sikat na singer. Sinalbahe ng singer, inapi, nilait. May talento pala ang mahirap na dalaga. Sumikat, nakilala, tinalbugan ang dating sikat na singer na iniidolo niya. Ginantihan pati boyfriend ng huli, sinulot. Ganito rin sumikat si Fernando Poe, Jr., si Joseph Estrada, si Philip Salvador bilang action stars. Inapi, sinalbahe, mahirap at masang Filipino, tumayo muli at nagtagumpay - naghiganti - sa paghihiganti naging matapang, naging tunay na lalaki. Hinangaan, naging alamat. Si Estrada, naging pangulo pa ng Pilipinas: isang konkretong monumento ng malupit na paghihiganti ng mga inapi sa lipunan. Sino ang mag-aakala na ang artistang laki sa karangyaan ay magiging kampeon ng mga mahihirap? Naging ekstensiyon ng mga tauhang ginam- panan ni Erap sa pelikula ang pantasya ng sambayanan na may magliligtas sa kanila 166
COLON sa kahirapan, sa pagiging api. At totoo nga ang pangako na may bukas rin na luluhod ang mga tala sa talampakan ng mga inapi, ng mga aba. Ganito ang kasaysayan ng Ilaga - isang kuwentong bayan ng paghihiganti ng mga inapi at ng kanilang mga tagapagtanggol. Wala naman daw talagang kasaysayan ang Ilaga, tulad ng kuwentong bayan, nagsisimula ang kasaysayan nito sa mga kuwentuhan, sa mga ipinasa-pasang salita tungkol sa pakikipagsapalaran ng matatapang, ng mga bida. Ipinanganak daw ang Ilaga sa Upi, sa Cotabato. Feliciano Luces, ito ang pangalan ng katapangan, ang bida sa kuwentong bayan, maliit na lalaki pero malakas ang pangangatawan, magsasaka, may pamilya. Simpleng tao. Kabilang sila sa mga Ilonggo sa itinapon ng gubyerno ng mga Filipino sa 'Lupang Pangako' - lupang may pangako sa mga obrero, sakada, magsasaka ng mga hacienda ng mayayamang pamilya sa mga isla ng Negros at Panay; lupang may pangako rin kinalaunan para sa mayayamang haciendero na nais pang magkaroon ng mas malalawak na lupain at hindi nakuntento sa dalawang isla ng Negros at Panay. May mga salbahe sa Upi, silang mayayaman din, Muslim, makapangyarihan - bi- nubuwisan, ninanakawan, at pinapatay ang mga Teduray na tahimik na nagtatrabaho sa mga sakahan sa bahaging ito ng Cotabato kasama ng mga Ilocano mula sa hilagang Luzon simula pa noong 1920's; at ang pangunahing kalaban: ang mga kriminal na binabayaran ng mayamang pamilyang Moro na may hawak ng Upi simula 1935 Con- stitution na baguhin ng isang Tagalog, si Manuel L. Quezon, ang sistemang pulitikal ng mga Moro sa Mindanao, na siya ring Tagalog na nagdeklara na ang pambasang wika ng buong Pilipinas ay ang wika niya at ng Maynila bagaman mas maraming nagsasalita ng Cebuano noong panahong iyon. Isang pamilyang Moro na iniluklok ng mga Filipino sa pedestal. Pinaslang ang ilang kasapi ng pamilya ni Luces ng mga kriminal na ito, nasaksi- han din niya ang pagmamalupit ng mga ito sa mga Teduray at sa mga katulad niyang Ilonggo. Wala silang matakbuhan. Walang hustisya dahil ang hustisya ay hawak ng isang pamilyang Moro. Luces, Dabuco, Calidad - gamit ang pugacang shotgun, Springfield at mga sandata na sila lang mismo ang lumikha, nakapatay daw sila ng isang daang kasapi ng Blackshirts, mga Moro na nagtatrabaho sa mayayamang pa- milyang Muslim na iniluklok sa kapangyarihan ng mga Filipino, 'private army' sa modernong panahon. 167
Rogelio Braga Kumalat ang balita sa buong Mindanao. Puwede palang lumaban ang mga naapi at patuloy na inaapi. Puwede palang maghiganti. Mula sa tatlo, nagdagdag sila ng labing isa pang mga magsasaka. May tagapag- tanggol na ang mga Teduray, ang mga Ilonggo, ang mga Kristiyano, parang si Bembol Roco sa Babangon Ako't Dudurugin Kita kaya nakabangon at nakapaghiganti si Sha- ron Cuneta. Si Fernando Poe, Jr. sa Panday - paghihiganti ng mga inapi. Ginamit si Luces ng mga Liberalista na mga Kristiyanong pulitiko para patal- sikin ang mga Sinsuat sa Upi. Lumalaki na ang kanilang samahan at nakikilala na silang tagapagtanggol laban sa mga Muslim. Kaya kahit noong namatay na si Luces, sinuportahan pa rin ng mga Filipinong gobernador ng North Cotabato ang kanyang samahan - suporta sa lahat ng bagay mula kay Carlos Cajelo at Nicolas Dequina. At Sergio Morales ng Timog Cotabato. At ni General Abat at ng dating pangulo ng mga Filipino, si Marcos. Nang umigting ang labanan ng gubyerno at ng mga MNLF freedom fighters sa unang bahagi ng 1970's nakita ni General Abat na hindi kayang suungin ng mga sundalong Filipino mula sa Luzon ang mga bulubunduking lugar sa Mindanao. Ipinatawag sa Malacañang ang bayani ng masa, ng kuwentong bayan. Humarap si Luces kay Marcos. Kailangan ng tulong ng Presidente ng Pilipinas, bilang bayani ng iyong bayan, kinakailangan ng sambayanang ito ang iyong tulong. Hindi na malaman kung tumanggi si Luces o hindi - pero pinatay din siya ng mga militar, ng gubyerno. Kailangan patahimikin dahil nakararating na sa mga bansang Muslim, na pinag- kukunan ng langis ng Pilipinas, ang sabwatan ng gubyerno at ng samahan ni Luces para ubusin ang mga kalaban - ang mga Moro. Nakakatakot ang samahan ni Luces dahil galit sila sa salbahe - galit sila sa mga Muslim na umaapi sa kanila. Hindi raw sila tinatablan ng bala dahil kinakain nila ang tenga ng mga Muslim. Kung gaano karaming tenga ng Muslim ang maipon ng isang kasapi ng samahan, ganoon din siya katapang. Lumalaban at lumulusob sila sa gabi, dumpao ang tawag sa kanila ng mga Maguindanaon - ilaga kung ituring ng mga Bisaya. Api - ang mga api, palagi, para kumpleto ang kuwento kailangang sila ang maghihiganti. Kapag hindi naghiganti ang mga naapi, hindi kumpleto ang kuwento ng kuwentong bayan, walang itatanghal na bayani, walang susukat sa katapangan kung ang tapang ay ang pumatay ng mga Moro, ng mga Muslim. 168
COLON Feliciano Luces - "Commander Toothpick", matapang dahil pumapatay ng mga Moro, kinatatakutan, bayani ng ordinaryong tao, ng masa, isang Filipino - Ilaga. Malalim na ang gabi na at gusto pa naming magkuwentuhan ni Ida pagkatapos kong mabasa ang ilang bahagi ng tesis ni Justin. Maingay na ang mga kuliglig sa labas. Dumaong na ang hamog sa Don Salvador Benedicto. Kapwa na kami nakahiga ni Ida sa sari-sarili naming mga katre. "Kung ikaw ba 'yong Commander Toothpick, maghihiganti ka ba?" Si Ida ang unang nagtapon ng tanong tungkol sa kasaysayan ng Ilaga. Naririnig ko na ang antok sa kanyang mga salita. Hindi ko alam. "Siguro" ang sagot ko sa kanya. Dahil walang hustisya. "Pero kung makapaghiganti ako - ano ngayon ang mangyayari? Magbabago ba ang buhay ko? Matatanggap ko ba ang hustisya?" Hindi ko rin alam, ang sagot ni Ida. "Ikaw, Ida, kung ikaw si Commander Toothpick, maghihiganti ka ba?" "Hindi," ang mabilis na sagot ni Ida. "Ipauubaya ko kay Allah ang paghihiganti. Magsa-sabar ako. Sa palagay ko, mas malupit 'yon na paghihiganti lalo sa atin na ang hustisya ay para lamang sa may kapangyarihan." Hindi ko siya naintindihan. "Hahayaan ko na wasakin niya ang sarili niya sa sarili niyang kasamaan, sa sarili niyang paniniwala na nagwagi siya - hindi mo rin kasi minsan maintindihan ang at- ing pagkatao. At kapag nawasak na siya, mawawasak na rin ang lipunan niya," dagdag ni Ida bilang paliwanag. Nahalata niya siguro ang aking katahimikan. Ipaghihiganti mo ba si Justin at ang nangyari sa pamilya mo sa Manili, ang tanong muli ni Ida. "Oo," ang sagot ko at nararamdaman ko na nilulukob na ako ng antok at pagod. "Mag-sabar ka, Blesilda. Si Allah ang nakaaalam ng lahat. Naisasalba ng sabar ang lahat pati ang ating sarili laban sa ating pagkatao." Hindi ako Muslim, Ida. Hindi - At nakatulog na ako habang nakatingin sa akin si Ida at marahil naghihintay ng sagot ko. 169
Rogelio Braga 2525 TULAD NG INAASAHAN unang nagising si Lolo Cali para sa kanyang sambaha- yang. Matapos ang almusal lumabas na sina Ida at Aldo patungo sa highway. Inihatid pa namin sila ni Nang Veron. Kahit buntis nakikita kong maliksi pa rin si Ida sa kanyang mga kilos. Wala siyang ibang dala kundi ang body bag niya na may lamang pitaka at bimpo sa loob. Napangiti pa si Ida sa akin at nakikita ko sa mukha niya ang pananabik, pananabik na makabalik ng Cebu at makauwi sa kanila sa Marawi pagkatapos. Ngayon ko lang naisip na bata pa pala kung maituturing si Ida, hinog sa pilit at dalagita pang maituturing. Naisip ko ang karanasan niya sa Maynila at ang bigat ng loob na kanyang dinadala sa mura niyang edad. Pero mahaba pa ang buhay ni Ida, marami pa siyang pagdadaanan. Puwedeng bukas magbago ang mga pagtanaw niya sa buhay, may makikita siyang bago at mga posibilidad sa kanyang buhay; maaari na kapag narating niya ang edad ko, malaki na ang kanyang pamilya, o mayroon na siyang trabaho at 'career', o nakarating na rin siya sa ibang bansa at doon na naninirahan. Sabi niya noon na nais niyang manirahan sa Saudi Arabia, malapit sa Mecca, tahimik, at halal ang lahat ng mga pagkain. "Ano ang gusto niyong ulam mamayang gabi?" nakangiting tanong ni Nang Ve- ron sa dalawa. "Pupunta kami ng kuya mo sa San Carlos bago magtanghali, sabihin na't para maisama sa grocery." Sumagot si Aldo na nais niya raw ang tinola mamayang gabi at sumang-ayon na lang si Ida. "Ikaw, Ida, magluluto ako ng gulay mamayang gabi. Nu'ng buntis ako hindi ako kumakain ng manok o anumang malansa. Ano ba kasi iyang babalikan ninyo sa Cebu? Kaya ako, talagang hindi mo ako mapapapunta sa lugar na iyan." Dumating na ang Ceres Bus na ordinary. Sumakay sina Aldo at Ida. Puno ang 170
COLON bus at nang lumalakad na ito, mula sa bintana kumakaway pa ang dalawa sa amin at nagpapaalam. Sinigurado namin sa dalawa na dala nila ang kani-kanilang mobile phones. Bumili kami ng mga bagong simcard para siguradong hindi namo-monitor ng gubyerno ang aming mga komunikasyon. Maingat na kami ngayon sa pagmam- anman ng gubyerno. Nakaramdam ako ng mabilis ngunit mahapding pangamba sa pagkawala ni Aldo: parang ayaw ko siyang mawalay sa akin, iyong kahit na mawala sa aking mga mata. Ganito pala ang ibig nilang sabihin ng bigat ng pagkawalay kumpara sa paghihiwalay. Sa paghihiwalay, wala ka nang inaasahan pang babalik o babalikan kaya madaling magpatuloy; sa pagkawalay, sinusukat mo pa ang mga paglalakbay ninyo: ikaw, kung gaano ka na kalayo sa pinanggalingan mo, at siya kung gaano na siya kalapit sa patutunguhan niya. Ang tagpuan ninyong dalawa sa paglalakbay na ito ay ang walang katapusan at nakaiinip na paghihintay. Marami raw namamatay sa bagot ng pagkakawalay. Natawa ako sa aking sarili. Nang umalis si Nang Veron sa bahay kasama ang kuya ni Aldo, naiwanan kami ni Lolo Cali, ni Elena, ang kasambahay, at sa kabilang kubo, si Miyong. Aligaga kaming dalawa ni Lolo Cali sa paghihintay ng text messages nina Aldo at Ida. Nalalaman namin kung nasaan na sila sa mga text nila: nang makarating sila ng San Carlos City, nang nasa barge na sila, nang dumaong ang barge sa Toledo, at nang makasakay na sila muli ng bus sa Toledo patungong Cebu City. Tahimik kaming naghihintay ni Lolo Cali sa sala sa mga susunod na text ng dalawa. Nang nababagot na ako dahil hindi kami nag-uusap o ayaw lang makipag-usap ni Lolo Cali dahil iniisip niya rin ang kanyang apo, umakyat ako sa itaas at nagpabiling-biling sa katre. Hindi rin ako mapakali sa mga ibabalita ni Aldo. Sana'y makabalik din sila kaagad sa Negros; sana walang mangyaring masama sa kanila. Si Aldo ang nagtext sa akin nang makarating na silang dalawa sa South Bus Ter- minal sa Cebu City. Tinawagan ko pa siya nang sinabi niyang nasa taksi na sila ni Ida at papuntang Colon. "Sige lang, malapit na ito," sabi niya. "Pagkatapos nito sa San Carlos na kami at diretso sa South Bus Terminal pagkatapos. Baka nariyan na kami by 7:00 PM," napanatag ang loob ko sa mga salita ni Aldo; mukha namang okay sila ni Ida sa biyahe papunta sa Cebu. "Aldo - " "Bakit?" 171
Rogelio Braga Hindi ko alam kung ano ang mga dapat sabihin. Tila tumakas sa bibig ko ang mga salita. "Blesilda, bakit?" inulit muli ni Aldo ang tanong niya. Hindi ko pa rin mahagilap sa isip ang pinakatamang salita para sa isang uri ng damdamin na hindi ko alam kung pangungulila o pamamaalam. "Wala," ang sabi ko. "Wala. Ikamusta mo na lang ako sa Colon. Mag-iingat kayo ni Ida." Nang bumaba ako sa sala makalipas ang kalahating oras para manood ng tv, naabutan ko na kausap ni Lolo Cali si Ida sa telepono. Hindi ko naiintidihan ang mga salita nila sa Meranao pero nahinuha ko na nakarating na si Ida sa bahay sa Colon at nakuha na niya ang mga dapat makuhang gamit pati ang habilin ni Lolo Cali. Nabanggit niya rin ang pangalan ni Aldo na lalong napanatag ang aking loob. Naupo ako sa tabi ni Lolo Cali at pareho kaming naghihintay sa mga susunod na text messages sa dalawa. Maingay si Willie Revillame sa tv habang nakapako naman ang mga mata ni Elena sa panonood. "Blesilda, ano pala ang balak mo pagkatapos?" "Hindi ko ho alam, 'lo. Baka bumalik ng Manila ibenta ang bahay at mag-mi- grate." "Mag-migrate? Saan mo naman balak?" "Sa Canada. Matagal ko na rin kasing balak na mag-migrate sa Canada. Maghan- ap ng trabaho roon." Hindi ko masabi sa kanya na maghanap ng 'bagong buhay'. Hinihintay kong sabihin sa akin ng matanda na nahanap ko na ang bago kong buhay, bakit pa ako lilisan. Natahimik si Lolo Cali. "Hindi mo ba susubuking hanapin ang mga kamag-anak mo sa Carmen?" Hindi ko alam kung paano sasagutin. Saan ko sisimulan? Paano? "Susubukan ko ho, pero mukhang mahirap." At natatakot ako na simulan muli ang paghahanap at kung mahanap ko man sila, magsisimula muli sa buhay, dito, muli - at ano pagkatapos? "Kung makabalik ka ng Cebu, sabihan mo lang ako. May Islamic Center malapit sa E Mall. Puwede kong ibigay sa iyo ang pangalan ng kakilala ko roon," nakangiting sambit ni Lolo Cali. Siguro nga tama rin siya, kung nais kong magsimula, siguro sisi- mulan ko sa aking sarili at hindi ang lumayo sa ibang bansa. Sinuklian ko ng ngiti si 172
COLON Lolo Cali - mabuti siyang tao, sana nakilala ko siya noong bata pa ako, noong sinisi- mulan ko pa lang ang lahat sa akin. Natigil panandali ang pag-uusap namin ni Lolo nang tumawag si Ida. Paalis na raw sila ng Colon at patungo na sa Universirty of San Carlos sa Talamban. Isang taksi lang ang sinasakyan nila mula nang dumating sila ng Cebu City. Napanatag na ang loob ko. Nag-text din sa akin si Aldo na nakasakay na sila ni Ida sa taksi at papunta na sila sa Talamban. Tahimik lang kami ni Lolo Cali. Naikuwento ko na rin sa matanda ang mga pagdududa namin ni Aldo. Tahimik lang siya nang marinig niya ang kuwen- to ko tungkol kay Propesor Samaniego. "Taga-Cebu ba si Propesor?" "Hindi po. Taga-Lanao del Norte," ang sagot ko. Napaharap sa akin si Lolo Cali at napatingin ng diretso sa aking mga mata. "La- nao del Norte?" "Sa Tacub daw ho. Sa Kauswagan, sabi niya." Naalala ko na ngayon na ang pinang- galingan ni Propesor ay siya ring lugar kung saan naganap ang isa pang masaker ng mga Ilaga at sundalong Filipino noong Nobyembre 1971. Natahimik si Lolo Cali. Malalim ang kanyang iniisip. Napatingin siyang muli sa akin at nakita ko sa kanyang mukha ang takot, ang paninisi. "Bakit hindi mo sinabi sa akin na 'settler' sa Lanao del Norte ang propesor?" ang tanong niya. Hindi ko alam kung paano sasagot. May sinabi siya, isang salita na halos parang bulong. Hindi sa akin kundi sa kanyang sarili, parang taimtim na dasal. Sa Meranao. Kiyasokaran. Nagpadala ng text message si Aldo. Kaharap na raw nila si Propesor Samaniego sa loob ng History Department. Nakangiti raw ito at masaya at parang inaasahan pa ang kanilang pagdating. Iyon ang huling mga salita ni Aldo para sa akin. Iyon ang huling balita na rin sa kanilang dalawa ni Ida sa Cebu. 173
Rogelio Braga 2626 HINDI DUMATING NU'NG gabing iyon sa Negros sina Ida at Aldo. Pagdating sa bahay nina Nang Veron at ng kuya ni Aldo galing sa San Carlos City dala-dala nila ang ihahandang hapunan para sa pagbabalik ng dalawa. Nadismaya sila na wala pa rin ang inaasahan nilang anak at kapatid at bisitang Muslim. Baka sa Cebu na sila magpapalipas ng gabi, ang sabi na lamang ni Nang Veron sa dismaya na makita sana muli si Aldo sa gabi. Sinubukan naming tawagan ang mga mobile phone ng dalawa pero "cannot be reached" na ang bumabalik sa amin. Nagpadala kami nang nagpada- la ng text messages na magsabi sila kung nasaan na sila. Hindi ako nakatulog noong gabing iyon. Hindi rin mapalagay si Lolo Cali at ta- himik lang itong palakad-lakad sa loob ng bahay. Lumabas din ito at naglakad-lakad sa bakuran habang hawak ang cellphone niya at patuloy ang pagtawag at pagpapadala ng text messages. Umakyat ako sa itaas at nahiga sa kuwarto habang patuloy ang pagtawag at pagpapadala ng text kina Aldo at Ida. Sa hapunan napansin ni Nang Veron na balisa kaming dalawa ni Lolo Cali. Nag- kuwento siya nang nagkuwento para maaliw lang kami at hindi masira ang hapunan sa pananahimik namin at malalalalim na mga pagbuntong-hininga. Hindi nagpaka- wala kahit na isang salita sa mesa si Lolo Cali. Nang matapos ang hapunan, naghain pa si Nang Veron ng leche flan na ipinaluto niya kay Elena. Matamis, sabi niya, para sumaya raw kaming dalawa na bisita niya sa bahay. "Huwag kayong mag-alala babalik din ang dalawang 'yon. Hayaan mo't pagsasa- bihan ko pagdating na dapat nagte-text sila at hindi isasara ang mga telepono. Mga batang 'yan talaga o..." ang sabi lang niya. Ngunit dumating at lumipas ang tatlong araw at walang Aldo at Ida na bumalik 174
COLON sa Negros. Walang text at tawag mula sa amin ni Lolo Cali ang nasagot. Tatlong araw din kaming aligaga at balisa ni Lolo Cali. Sa ikalawang araw, nangamba na rin si Nang Veron. "Nararamdaman ko na may nangyari sa dalawang batang 'yon. Diyos ko, huwag naman sana...buntis pa itong si Ida..." Sa ikatlong araw, lalong natahimik si Lolo Cali. Ngunit nagpatuloy pa rin siya sa pagsa-sambahayang at sa pag-upo sa sala at palaging nakamata sa labas. Hindi ko siya nakausap o walang salitang namagitan sa aming dalawa. Iniiwasan kong mailagay ang sarili sa isang sitwasyon na mag-uusap kaming dalawa. Doon ko naisip na pareho ang aming kinatatakutan, ayaw lang naming pag-usapan. Iyon na yata ang pinakamahabang tatlong araw sa buhay ko. Hindi ako makat- ulog at pabiling-biling lang ako sa katre sa itaas. Naiisip ko si Aldo at ang mga araw na magkasama kami sa Colon, ang araw na una naming pagkikita. Parang ang tagal na naming magkakilala at napakarami na naming pinagdaanan. Tuwing umaga, in- aasahan ko ang bigla na lang pagsulpot nilang dalawa ni Ida sa bahay. Ngunit walang dumarating. Halos tatlong araw na hindi umalis sa kamay ko ang cellphone. Umaasa na bigla itong tutunog dahil sa tawag o sa text ni Aldo. Sa aking sarili, iniiwasan ko ang isipin na may nangyaring masama sa kanila sa Cebu. Iniiwasan kong isipin na nasundan sila ng mga lalaking humahabol sa amin at isinulod sila sa van at dinala sa kung saan man. Iniisip ko na buhay pa sila at babalik sa Negros, kakatok sa pintuan anumang oras. Naisip ko sa paghihintay na sa pagbabalik ni Aldo, babalik na rin ako sa Maynila. Babalik naman sina Ida at Lolo Cali sa Marawi. Yayayain ko sa Maynila si Aldo. Ibe- benta ko ang bahay at ang lahat ng mga ari-arian nina Tatay Lando at Nanay Ipang at magma-migrate ako sa Canada, kasama ko si Aldo kung nais niya. Aalis kami rito, sa Pilipinas, at magtutungo sa malayung-malayo, malayo sa aming nakaraan, sa mara- has na mga kuwento ng aming mga pamilya, sa karahasan mismo na pumapalibot sa amin, sa mga Ilaga. Nakatulog ako nu'ng ikatlong gabi na hindi dumating si Aldo, malalim na tulog dahil sa pagod sa paghihintay at sa tatlong araw na walang diretsong tulog. Ginising na lang ako kinaumagahan ng mga sunod-sunod na katok sa pinto ng kuwarto. Mabilis akong tumayo para salubungin si Ida. Nang buksan ko ang pinto tumambad sa akin sina Nang Veron at Lolo Cali. Hindi na ako nakapagbitiw ng mga 175
Rogelio Braga salita at mabilis akong niyakap ni Nang Veron. Iyak siya nang iyak at hindi ko alam kung gagantihan ko nga ba siya sa pamamagitan ng pagyapos sa nanginginig niyang katawan sa pag-iyak. May mga sinasabi si Nang Veron sa Hiligaynon na hindi ko maintindihan. Masakit ang pagbitiw niya sa bawat salita. Iniiwasan ni Lolo Cali ang aking mga tingin. "Wala na si Aldo, Blesilda...wala na si Aldo," ang paulit-ulit na sinasambit ni Nang Veron sa Tagalog. Doon ko siya niyakap nang mahigpit na mahigpit. Natakot ako sa aking sarili dahil naiisip ko habang akap ko ang matanda na hindi ako iiyak, hindi ako magdada- lamhati para kay Aldo. Hindi ako maglulupasay at magpapalahaw. Walang sigaw na lalabas sa aking bibig. Hindi ako magdadalamhati para sa daigdig kung ang pagdada- lamhati ang hinihingi sa akin. Pinaslang nila si Aldo at inaasahan nila ang pagdadalamhati mula sa akin - hindi ko ibibigay ang kanilang nais. Hindi nila makukuha ang lahat-lahat sa akin, tulad ng kung paano nila kinuha si Justin, ang aking nakaraan, kung paano sinasakop ang aking kasalukuyan at maging ang mga posibilidad ng aking buhay. Malupit ang mga taong ito. Malupit. Magtitira ako, kahit na kaunti, para sa aking sarili. Hindi ako magdadalahamti para sa kanila, sa mga Ilaga. Tumawag daw kay Nang Veron nu'ng umagang iyon ang landlady ni Aldo sa domi- toryo niya sa Sanciangko. Natagpuan daw ng mga pulis ang bangkay ni Aldo sa ma- batong baybayin ng reclamation area sa South Road Project sa Talisay. Tadtad daw ng bala ang katawan ni Aldo, halos maputol ang isang binti, basag ang mga tadyang at nawawala ang kanang tenga. Nasa morgue ng Velez Hospital ang bangkay niya at naghihintay lang ang mga tagapamahala ng ospital sa kamag-anak na darating para ma-discharge ang katawan ni Aldo. Robbery daw ang sabi ng mga pulis pero tiniting- nan pa ang anggulo ng fraternity at baka napag-tripan si Aldo sa daan. Hindi pa nakikita ang katawan ni Ida. Nang hapon ding iyon umalis ang panganay na kapatid ni Aldo at si Lolo Cali pabalik ng Cebu. Ang kapatid ni Aldo ang kukuha sa bangkay niya sa Velez Hospital at si Lolo Cali naman, ang maghahanap kay Ida, o sa mga labi ni Ida kung sakaling pinatay din siya kasama ni Aldo. Tahimik lang si Lolo Cali nang umagang iyon at walang mga pangungusap na lumabas sa bibig niya. Hindi na rin ako nagkaroon ng 176
COLON pagkakataon na makipag-usap sa kanya dahil magulo sa bahay. Hindi rin makausap si Nang Veron dahil patuloy ito sa pagngawa. Maging ako hindi ko alam kung paano sisimulan ang lahat, punong-puno ng kamatayan ang bahay. Tanging ang kapatid lang ni Aldo ang nakapag-isip na kailangan nang kumilos kaagad na makuha ang bangkay ng kapatid niya sa Cebu. Inihatid na lang namin ni Nang Veron sina Lolo Cali at ang kapatid ni Aldo sa highway para sumakay ng Ceres Bus pabalik ng Cebu. Sa paglalakad, pinagmasdan kong maigi ang mga kilos ni Lolo Cali, tahimik talaga siya at malalim ang kanyang iniisip. Hindi ko alam kung paano ba ako magpapaalam sa kanya o mangangako kung magkikita pa ba kami. Siguro, naisip ko, may bahagi ng pagkatao niya na umaasa pa rin na buhay si Ida. Bagaman tahimik si Lolo Cali hindi ko nakikita ang pagdadalahamti sa mukha niya, ni pamumugto ng kanyang mga mata. Niyakap niya na lamang si Nang Veron sa pag-aalò sa matanda. "Magkita na lang tayo sa Cebu, Blesilda. Hindi muna ako aalis sa Colon hangga't hindi ako nakakakuha ng balita tungkol kay Ida," ang pamamaalam lang ni Lolo Cali. "Mag-iingat ka palagi. Alam ni Allah ang gagawin sa atin; Siya lang ang nakaaalam ng lahat." Yumakap si Nang Veron sa matanda at nagpaalam. Nagsabi ito na dadalaw din siya sa Colon para sa matanda kung sakaling ipatawag sila sa imbestigasyon. Kumak- away pa sa amin si Lolo Cali nang papalayo na ang bus papuntang San Carlos City. Magkayakap kaming bumalik sa bahay ni Nang Veron. Sinabi niya na ipaaalam na niya sa mga kapatid ni Aldo sa Maynila at sa Estados Unidos ang nangyari. Isang linggo ang burol ni Aldo dahil hihintayin pa ang kanyang mga kapatid. Nang makapa- sok na kami sa bahay, nagpaluto muli ng pagkain si Nang Veron kay Elena at bumalik na siya sa kanyang silid. Umakyat ako sa kuwarto namin ni Ida. Sa malayo naririnig ko ang ingay ni Miyong mula sa kubo, para siyang asong nauulol at sigaw nang sigaw. Nahiga lang ako sa katre at namaluktot. Gusto kong matulog at kalimutan ang lahat pero sadyang palakas nang palakas ang ingay mula sa kubo. Sumilip ako sa jalousies at tinanaw ang kubo. Nakita kong naglalakad si Nang Veron patungo sa kubo, siya lang mag-isa at nakayuko siya habang tinatahak ang daan. Nakapako ang mga mata niya sa lupa habang naglalakad, at nakita ko mula sa aking kinarorooan, sa kanang kamay niya, nakatali ang tuyong itim na buntot ng pagi. 177
Rogelio Braga 2727 HAPON NA NANG dumating ang kuya ni Aldo sa Negros. Sa Cebu na rin kumuha ng funeraria para ayusin ang lahat-lahat ng preparasyon sa burol hanggang sa libing. Nagpadala ng pera ang mga kapatid ni Aldo mula sa Estados Unidos kaya madaling nakaasikaso ang lahat ng kakailanganin. Sa sala ng bahay gaganapin ang burol. Bago pa man dumating ang kuya ni Aldo naglinis na kami sa sala, tumulong ako sa paglil- ipat ng mga sofa, ng mga gamit at ako rin ang nag-akyat sa itaas ng mga encyclopedia ni Aldo. Inihanda rin ni Nang Veron ang isang malaking portrait ni Aldo na nakaku- wadro para ipatong sa kabaong ng anak niya. Nang dumating ang kotseng may dala-dala ng kabaong tumulong ang mga kapit- bahay sa pagbubuhat hanggang sa bahay. Iba ang pakiramdam nang malaman ko na nariyan na ang bangkay. Parang mayroon akong hinihintay na kaibigan na matagal ko nang hindi nakita at inaantabayanan ko ang pagdating niya. Ano kaya ang hitsura ng kabaong ni Aldo? Ano kaya ang suot niya? Sabi nila may mga tao raw na namatay nang masaya kaya kasama nila ang ngiti kahit nasa loob na sila ng kabaong. Ano kaya ang hitsura ni Aldo, na walang tenga, na isa nang bangkay, na nahahawakan ko noon ang mga kamay, at nakangiti sa akin noong nabubuhay pa? Hindi muna ako bumaba nang marinig ko ang balita; nais kong marinig muna ang reaksiyon ni Nang Veron at ng mga tao sa bahay bago ako bumaba. Inaasahan ko na iiyak na naman at ngangalngal si Nang Veron kapag nakita niya ang bangkay ng anak niya. Nang marinig ko ang mga boses ng mga lalaking magpapasok ng kabaong sa bahay, tinakpan ko ng unan ang mga tenga ko at namaluktot. Kinuha ko pa ang isang unan sa katre ni Ida para itakip sa tenga ko. Tulad ng inaasahan, ngumawa na naman si Nang Veron nang makita niya marahil ang kabaong. Iyak ito nang iyak at pinatata- 178
COLON han ng mga kamag-anak at kapitbahay niya. Narinig kong tinatawag ang pangalan ko ng matanda at pinabababa ako. Ayaw kong bumaba. Mas nais kong makita ang kamatayan kaysa ang makita ang pagdadalahamti. Ipinikit ko ang aking mga mata at pinilit kong huwag isipin si Aldo: ayaw kong magdalamhati, hindi para sa akin ang damdamin na ito, at alam kong alam din ni Aldo na hindi dapat ako magdada- lamhati. Sinabi rin sa akin ni Ida na ang mga Muslim, kapag may namatay, hindi dapat magdalamhati, umiyak, o ngumawa. Gagawin ko rin iyon kay Aldo. Alam kong mabuti siyang tao, naging mabuti siya sa akin, wala siyang ibang nais kundi ang mag- ing bahagi ako ng kanyang buhay, maging kaibigan. O kasintahan, marahil. Mahirap talaga ang umasa sa kapalaran. Ang problema ko ngayon, nangarap ako ng bukas na kasama siya. Mali ako. Mali iyon. Nakatulog ako sa araw na dumating ang kabaong ni Aldo sa bahay. Tanghali na kinabukasan nang magising ako. Nagsimula na ang lamay nang tumayo ako sa katre at sa labas ng bintana, sa likod ng kusina, may mga mesa na para sa mga nakikiramay. Mula sa itaas nakikita kong aligaga na si Elena na pagbibigay ng mga biskuwit at kape. Maingay na rin sa baba. Hindi ko na rin naririnig ang mga pag-iyak ni Nang Veron. Naisip kong bumaba at tingnan si Aldo. Binabanlawan ng maliwanag na dilaw mula sa mga bumbilya ang sala, na siyang nag-iilaw sa kabaong, sa buong bahay sa ibaba. Humahalimuyak na rin ang magkahalong amoy ng mga bulaklak at pawis ng mga taong nakikiramay. "Hindi ka na namin ginising, Blesilda," ang salubong sa akin ni Nang Veron na namumugto pa ang mga mata pero nakikita kong magaslaw na rin ang kanyang mga kilos. "Alam ko, nalulungkot ka rin sa pagkawala ni Aldo." Hinawakan ako ni Nang Veron sa braso at inakay papalapit sa kabaong. Naro- roon ang kabaong, makintab at makinis ito na magkahalong itim at ginto at hindi ko maunawaan na tila napakalaki nito para ikahon ang katawan ni Aldo. At naisip ko na sa loob ng kahon na ito ang katawan ni Aldo, ang lalaking nangakong babalik siya kinahapunan pagkagaling sa Cebu. Ang lalaking nagsabi sa akin na lahat ng bagay ay maipaliliwanag ng Wikipedia. Kinakabahan ako habang papalapit sa kabaong; hindi ko alam kung ano ang hitsura ni Aldo sa loob ng kabaong o makikilala ko pa ba siya - kung ang lalaking nakatabi ko sa taksi na bumabaybay sa Colon at Talamban at ang katawang naririto sa loob ng kabaong na ito ay iisa. At nakita ko si Aldo sa ilalim ng salamin. Nakasuot siya ng barong at may punit 179
Rogelio Braga at gasgas sa laman ang ilang bahagi ng mukha niya. Maitim rin ang namumong dugo sa ilalim ng kaliwang mata niya. Hinanap ko ang mga guhit sa magkabilang bahagi ng gilid ng kanyang mga labi na tanda ng palaging niyang pagngiti. Hindi ko na makita ang mga guhit na iyon. Sabi ni Nang Veron nilagyan na raw ng bulak ang bibig ni Aldo. At naroroon ang bendang puti, sa kanang bahagi ng kanyang ulo, kung saan dating nakakabit ang tenga niya. Naisip ko kung paano kaya nila tinapyas ang tenga ni Aldo, kinuha ba ang buong tenga at kinaskas ng kutsilyo ang kanyang pisngi para walang matitirang nakausling pira-pirasong laman. Hindi ko na malalaman iyon dahil hayun nga, may patong nang benda ang bahaging iyon ng ulo ni Aldo. Hindi ito si Aldo, hindi ang bagay na ito sa ilalim ng salamin ang lalaking katabi ko noon sa taksi, hindi ito ang katawan na nakilala ko sa Bo's Coffee sa parada ng Sinulog sa Capitol. Hindi ito ang lalaking kasama kong bumaybay sa mga lansangan ng Cebu at Colon. Bakit nila ito ginawa kay Aldo? "Ang sabi ng mga pulis baka fraternity daw sa Cebu City ang may gawa. May fraternity daw kasi ngayon sa Cebu na ginagaya ng mga kabataan ang mga Ilaga - siguro napagtripan nila si Aldo. Malalaman pa sa susunod na linggo ang resulta ng imbestigasyon," ang sabi lang ni Nang Veron sa akin. "Sana makita pa ni Cali si Ida... kawawa rin ang batang iyon. Sana buhay pa si Ida para maikuwento niya sa atin ang nangyari." Gusto kong pisikal na saktan noon si Nang Veron sa tabi ko dahil bigla siyang naniwala sa pag-asa sa harap ng bangkay ni Aldo. "Pero Muslim is Ida, Nang Veron," ang sagot ko. "Kung mga kabataan nga ito na ginagaya ang mga Ilaga, uunahin muna nila si Ida bago si Aldo." Humarap sa akin si Nang Veron. Nakita ko sa mga mata niya na hinahanap niya ang pagdadalamhati sa akin. Walang siyang makikita, alam ko. Para lang sa mga taong naniniwala pa sa pag-asa ang dalamhati. Tulad ng pag-ibig, ang dalamhati ay damdaming hindi para sa lahat, para lang ito sa karapat-dapat. Nakita kong bubukas pa ang bibig ni Nang Veron at may sasabihin sa akin ngunit mabilis na akong tumalikod at dali-daling umakyat sa itaas at nagkulong sa kuwarto. 180
COLON 2828 SA IKATLONG ARAW ng lamay nagpaalam ako kay Nang Veron na babalik muna ako ng Cebu. Sa simula, humiling si Nang Veron na manatili muna ako sa kanila hanggang sa matapos ang libing ni Aldo para mayroon daw siyang 'hingahan ng loob' habang naglalamay. Sinabi ko kay Nang Veron na may mahalagang papeles lang akong aasikasuhin sa Cebu at dadaanan ko na rin at kakamustahin si Lolo Cali sa Colon at malaman na rin kung nakita na nga ba si Ida at kung buhay pa ito. Nang marinig ni Nang Veron ang huli, madali rin itong napapayag. Nangako ako na isang araw lang ako sa Cebu at babalik kaagad ako ng Negros para sa lamay at sa libing ni Aldo. Ang totoo: nais kong maghiganti. Nais kong makipagkita sa propesor sa unib- ersidad sa Talamban at ako mismo ang papaslang sa kanya. Ito na ang pagkakataon na maisasakatuparan ko ang pangarap kong makapatay ng isang tao, kahit isang beses lang sa buhay ko. Naisip ko na kung papatayin ko man ang propesor, hindi ito mabigat na dalhin sa konsensiya dahil may kasalanan siya sa akin, may mga kasalanan siya sa akin - siya ang pumatay kay Justin, kay Aldo at kay Ida. Hindi makukulong ang propesor dahil protektado siya at ang mga kasama niya ng gubyer- no at wala namang makapagpapatunay na sila nga ang gumawa ng krimen. Ako ang api, at ako ang dapat na maghihiganti. Ang pagpatay ng kaaway ay hindi dapat na ituring na labag sa batas, dahil paano mo mapananatili ang katiwasayan ng iyong loob kung nabubuhay pa ang kaaway mo at handang gumanti sa iyo anumang oras? Sa ganito tumatakbo ang lohika ng hustisya ni Propesor Samaniego, at ng mga Ila- ga. Kailangan silang kitlin, ang mga Moro, dahil anumang oras, hihingiin nila ang kanilang kalayaan, ang mga bagay na kinuha sa kanila. Pero hindi ang maubos sila ang siyang pinakamithi nina Propesor Saminiego, hindi. Ang makita silang patay at 181
Rogelio Braga patuloy na pinapatay ang siyang nagbibigay ng buhay sa kanilang samahan, sa isang uri ng kaayusan sa lipunan, ng pagkakapantay-pantay. Nasa kanila ang hustisya. Kahit kailan ang hustisya, tulad ng pagpapatawad, ay hindi para sa tao, para ito palagi sa daigdig, sa sangkatauhan. Sa bayan. Lumuwas ako ng Negros patungong Cebu at isang maliit na bag lang ang dala ko, isang body bag tulad ng kay Ida na nasa loob ang wallet ko at ang matalas na Bantugen. Naisip ko na matapos kong isagawa ang pagpaslang sa propesor doon na ako mag-iisip kung babalik pa ako o hindi sa Negros. Hindi rin kasi ako sigu- rado kung pagkatapos nito, baka ako ang mapatay ng propesor. Paghihiganti ito na para ring pagpapatiwakal. May sinasabi si Ida noon, ang mga juramentado ng Jolo. Iyong sumusugod na lamang sa kaaway, sa kampo ng mga kalaban at tatagain ang sinumang madaanan. Alam ng juramentado na mapapatay din siya kaya sisig- uraduhin niyang marami na rin siyang mapapatay. Paghihiganti, pagpapatiwakal. Kabanalan, ang sabi ni Ida. Nais kong maranasan ang magtago, iyong inuusig ng batas, iyong lumiliit ang mundo mo hanggang sa lunukin ka na lang nito ng buhay. Nakakapagod na kasi ang malawak na daigdig. Magdadapithapon na nang makarating ako ng Cebu City. Kumain muna ako sa Calda Pizza sa tapat ng South Bus Station bago magtungo sa Talamban. Tiyak ako na naroroon pa rin ang propesor dahil ito mismo ang parehong araw na una naming dinalaw ni Aldo ang propesor sa Talamban Campus. Sa ganitong oras nagtatapos ang klase ng propesor. Kaunti na lamang ang mga estudiyante sa loob ng campus sa Talamban nang dumating ako roon. Halos madilim na ang campus at anino na lamang ng mga buról ang nakikita ko sa likod na bahagi ng campus. Sa labas ng taksi nasasalu- bong ko ang mga estudiyante na pababa at palabas na ng campus. Napansin ko rin na may mangilan-ngilang lalaki ang naglalaro ng football sa field. Humimpil ang taksi sa harap ng gusali kung saan naroroon ang History Department. Pagpasok sa loob may dalawang estudiyante na pauwi ang nasalubong ko. Tahimik na ang mga pasilyo. Nagtungo muna ako sa CR at naghilamos. Hindi ko alam pero parang may nais akong tanggalin na dumi sa aking mukha, para bang ang pagtatanggal ng alikabok at pagod sa aking mukha sa paghihilamos ay makatutulong sa pagpaslang ko sa propesor. Paghihiganti, pagpapatiwakal. Matapos maghilamos tinanggal ko ang tela na nakabalot kay Bantugen at inayos ko ito sa loob ng bag na mabilis ko 182
COLON siyang mahuhugot kung sakaling una akong dambahin ng propesor. Umakyat ako sa ikatlong palapag at umaasa na sana nariyan pa ang propesor. Nakita kong madilim na ang magkabilang pasilyo sa third floor pero bukas pa ang ilaw sa loob ng kuwarto ng History Department. May tao pa sa loob. Baka nariyan pa ang sekretarya. Nang mapasok ko ang reception ng Department nakita kong nakapatay na ang kompyuter sa mesa ng sekretarya. Wala na siya. May tao sa inner room ng department at tahimik akong naglakad papasok. Naroroon pa si Propesor Samaniego at ilang mga kasama nito sa department. Nagliligpit na ng mga gamit niya ang propesor at papaalis na sana sa opisina. Tumayo ako sa pintuan at hindi ako bumati sa kanya. Hinintay ko siyang makita niya muna ako bago ako bumati. Nang makita niya akong nakatayo sa pinto, kaagad siyang ngumiti, iyong ngiti na ibinibigay mo sa isang kakilala na nakita mo matapos ang ilang taong hindi pagkikita. Nabasa ko sa mga kilos ng propesor na tila inaasahan na niya ang pagdating ko. "Blesilda, hija, kamusta ka na?" ang bati niya sa akin at lumapit ito sa akin at ipinatong pa ang magaan niyang kamay sa balikat ko para anyayahan akong maupo sa silya sa harap ng mesa niya. "Maupo ka muna riyan, paalis na ako. Kamusta ang pamamasyal mo sa Cebu?" Hindi ako sumagot. Nakangiti lang ako sa kanya. Pinagmasdan ko ang mga ka- may niya at inisip ko kung ito rin ba ang mga kamay na pumatay kay Aldo. Nagliligpit na ng kanyang mga gamit ang propesor. Nakapatong na sa mesa ang itim niyang leather bag. Nakita ko na may ipinasok siyang maliit na kahon sa loob ng leather bag, nakabalot ng tubao ang kahon. "Propesor, ibibigay ko na po sa iyo ang manuscript ni Justin, pati ang recorded interviews niya at ang rough drafts ng thesis, pati ang mga index card na may biblio- graphical notes." Napangiti ang propesor. "Are you sure, hija? Justin gave it to you for posterity," habang sinasabi ito ng propesor hindi siya tumitingin nang diretso sa aking mga mata. Hindi ako tumugon. Nakatingin lang ako sa kanya. "Okay - I can keep all his documents," nakangiting pagpapatuloy ng propesor. Nasa kanya na ang tesis at ang lahat ng dokumento na nakuha niya kina Aldo at Ida; handang makipaglaro sa akin ang propesor. "Halika, sumabay ka na sa akin pauwi." 183
Rogelio Braga Magkasabay kaming bumaba ng gusali ni Propesor Samaniego. Nauuna siyang maglakad sa akin na para bang nais niya na ipakita sa akin kung paano pinatibay ng panahon at karanasan ang malapad niyang likod - o nais niyang ipakita sa akin na lantad na lunan ang kanyang likuran na naghihintay ng sinumang marahas na dadalaw sa pag-amba. Dala niya ang itim na leather bag na sa sobrang daming laman na papel halos iluwa na ang maliit na kahon na nakabalot ng tubao na huli niyang ipinasok sa bag. Sa kabilang kamay ng propesor ang isang maliit na itim na pouch at nakapasok sa sling nito ang kanang kamay niya. Nakahanda ang propesor. Marahil naroroon sa loob ng pouch ang baril niya. Ipinasok ko ang kamay ko sa body bag at mahigpit na hinawakan ang handle ni Bantugen. Nakahanda akong dambahin siya bigyan niya lamang ako ng pagkakataon. Matagal na hindi nagsalita si Propesor Samaniego sa paglalakad namin palabas ng gusali. Tila pareho kaming naghihintayan sa mga salitang pakakawalan namin sa isa't isa. Naisip ko ang panaginip ko na dumadalaw sa akin - naisip ko ito habang pinagmamasdan ang likod ng leeg ng propesor. Naalala ko kung paano nahiwa ng talim ni Bantugen ang dulo ng daliri ko sa harap ni Ida: mabilis, tahimik, malalim na hindi basta tumigil ang pagdurugo. Isang nakahuhumaling na imbitasyon sa ka- rahasan ang makinis na likod ng leeg ng propesor habang naglalakad siyang nauuna sa akin. Nais kong subukang ilapat doon ang talim ng sandata. Nais kong biglang hawakan sa bumbunan ang propesor na nauuna sa aking bumababa sa hagdanan at mabilis kong tagpasin ang leeg niya. "Malamig ang hangin dito sa labas, Blesilda. Dito na lang tayo mag-usap at wala na'ng mga student sa campus. Puwede kitang ihatid ng kotse, saan ka nga ba nakati- ra?" Sa Colon lang, ang sabi ko. Hindi ko na alam kung sino sa aming dalawa ngayong gabi ang makauuwi pa ng buhay. Nang marating namin ang tapat ng gusali nagyaya si Propesor Samaniego na baybayin namin ang daan pababa, palabas ng campus. "Nasa ubos ang kotse ko," ang sabi niya. Inilabas ko na ngayon ang kamay ko mula sa loob ng bag at halos magkadik- it na ang mga balikat namin sa paglalakad. Malamig ang hangin na umiihip sa loob ng campus. Naririnig ko ang mga pag- kikiskisan ng mga dahon sa mga puno na nakatunghay sa gilid ng kalsada. Napadaan 184
COLON kami sa madilim na bahagi ng kalsada na ang tanging nagbibigay ng liwanag ay iyong mula sa gusaling pinanggalingan lang namin ni Propesor Samaniego at ang mali- wanag na langit na nagbabanlaw ng lamlam sa buong lungsod. Tahimik ang buong campus dahil wala nang mga estudiyante sa loob. Humimpil si Propesor Samaniego at naupo sa isang konkretong bench sa gilid ng kalsada. "O, maupo ka rito sa tabi ko, Blesilda," paanyaya niya tulad ng pag-anyaya ng isang pantas sa isang batang pilosopo na nagnanais na maunawaan ang buhay. Naupo ako sa tabi ng propesor at inilapag ko ang mga kamay ko sa bench. Nara- ramdaman ko sa aking mga kamay ang gaspang ng mga dinurog na bato at buhangin na gawa ang bench. Idiniin ko ang aking mga kamay sa pagkakapatong sa mukha ng bench at parang isang daang karayom ang tumutusok sa aking mga palad. Pina- nanatili akong gising at alerto ng sakit sa aking mga palad. "Alam mo ba, Blesilda, na malungkot ang aking kabataan," panimula ng propesor. Nakapako ang mga mata niya sa iisang direksiyon. "Saan ka nag-aral ng kolehiyo?" "Sa Santo Tomas," sagot ko. "Nagtapos ako ng AB History sa MSU. Sa Marawi," pagpapatuloy ng propesor. Alam kong nagsisinungaling siya. Nakita ko sa Google ang pangalan niya tulad ng ginagawa ni Aldo. Alam kong nagtapos siya ng History sa Unibersidad ng Pilipinas, isang aktibista, student leader noong kabataan niya at naging kadre pa ni Jopson sa Davao bago napaslang ang huli sa ambush; kumuha ng Master's Degree sa Ateneo de Manila at PhD sa Cornell ang propesor. Pero totoong taga-Kauswagan siya sa Lanao del Norte, sa Tacub. "Nasa kolehiyo pa lang ako nakaranas na ako ng karahasan. Campus violence." Hindi ako sumagot. Nakapako ang mga mata ko sa malayo, sa grupo ng mga lalaking naglalaro sa malawak at madilim na soccer field, para silang mga aninong naghahabulan sa madilim na kaparangan, hindi mo alam kung sino sa kanila ang tao o ano ang mga anino. "May mga kaibigan ako noon sa college. Si Ashley na taga-Dumaguete at si Mil- ford, kapitbahay ko rin sa Kauswagan. Sabay-sabay kami palaging tatlo sa pagpasok sa klase, sa pagpunta sa canteen, at may isang lugar kaming tinatambayan sa campus, sa Comcent. Pare-pareho kaming history majors. Si Ashley, dahil bago sa lugar, nagpap- atulong sa amin sa pasikut-sikot sa campus, sa amin siya sumasama at nakikibarkada dahil wala naman siyang kilalang taga-Dumaguete rin sa campus. 185
Rogelio Braga "Aktibo kaming tatlo sa campus. Si Ashley, member ng Sining Kambayoka at si Milford naman, dean's lister. Maganda si Ashley, matangkad, balingkinitan at aaminin ko, crush ko rin siya nu'ng college. Lagi kaming magkakasamang tatlo na parang hindi na kami mapaghihiwalay. Paborito naming tatlo si Renato Constantino. Kung tutuusin, kami ni Ashley ang totoong History majors dahil may kanya-kanya kaming paboritong historian - ako si Fr. Schumacher at si Ileto - na hindi masyadong gusto ni Ashley dahil masyadong 'Tagalog-centric', lalo na si Ileto - at si Ashley na- man, sina Agoncillo at Zaide. Lagi kaming nagtatalo ni Ashley, lalo na ang kay Zaide. Si Milford, napilitan lang sa kurso na kinuha niya dahil kailangan niya ng scholarship sa MSU. Engineering ang gustong kurso ni Milford at nais niya sanang mag-aral sa IIT sa Iligan. Pero dahil anak lang ng magkokopra si Milford, wala siyang choice. Kahit hindi nakaka-relate sa amin ni Ashley si Milford, lalo na sa mga kuwentuhan namin ni Ashley, masigasig siyang mag-aral. Gusto kasing makatapos ng kolehiyo si Milford. Sa pamilya nila, kung magkataon, siya ang unang makapagtatapos ng pag- aaral sa unibersidad. Pero, hija, alam mo naman minsan ang kapalaran: mapagbiro. Hindi na umabot sa second year college si Milford." Nitong mga nagdaang araw, naisip ko habang kaharap ang propesor, wala na akong narinig na ibang kuwento kundi samu't-saring pagpaslang, mga kamatayan. Ang hindi ko lang maintindihan, kung alin sa mga kuwentong ito ang katotohanan o hinabing kasinungalingan lamang tulad ng kay Propesor Samaniego. "Bakit siya pinatay propesor?" Hindi ko na itinanong ang 'sino' na pumaslang dahil alam ko naman ang nais na tumbukin ng propesor. Galit ang propesor sa mga Muslim at ang paglulubid niya ng mga kuwento ang isang paraan ng paghihiganti. "Fraternity." Kultura ng karahasan, naisip ko. Ilaga. "Ang kuwento sa akin ni Ashley, may nanligaw daw sa kanyang Meranao na minsang nagpakilala sa kanya sa pagtambay nila ni Milford sa Comcent. Noong mga panahon na iyon, hindi ako masyadong nakakasama kina Ashley dahil may tatlong subjects na hindi kami magkaklase. Makulit ang manliligaw, sabi sa akin ni Ashley. Sinusundan siya kahit saan siya magpunta. Palagi kong pinaaalalahanan noon si Ash- ley, na hindi naman taga-Lanao, na iiwasan ang mga Meranao. Kaya ang ginagawa nila ni Milford, umiiwas na lang sila sa tambayan o sa ibang lugar sa campus na lang sila mag-aaral at maghihintay sa akin. Ikinuwento sa akin ni Ashley na natatakot siya 186
COLON noon na may mga naririnig na siyang kuwento na mga babaeng kinikidnap at bigla na lang nawawala sa campus at kapag nabuntis ipinakakasal na lang ng pamilya ng lalaki. Napipilitang mag-Muslim ang babae. Bakit dito ka nag-aral, ang tanong ko kay Ashley noon, bakit hindi sa Silliman? Malabo ang paliwanag niya, ang sabi niya sa MSU sa Marawi rin daw nagtapos ang mga magulang niya kaya doon na rin siya pinag-aral. Ayaw ni Ashley sa mga Meranao, inamin niya sa akin. Ikaw, Ashley, iiwas ka sa gulo. Babae ka at lalaki kami ni Milford, dito sa amin iniiwasan namin kung maaari ang makihalubilo sa kanila. Kaya du'n sa Iligan, may peace and order dahil mas marami ang Christian du'n kasya sa mga Meranao. Isang araw, ayun kay Ashley, nilapitan sila ni Milford ng Meranao na manliligaw, kasama ang mga ka-brod niya sa fraternity. Mga Meranao rin. Niyaya nitong mamasyal sila ni Ashley sa Cagayan de Oro at manood ng sine. Kasama noon ni Ashley si Milford at magkasabay silang nag-aaral. Tumanggi si Ashley. Napahiya siguro sa mga kasama niya at imbes na si Ashley, si Milford ang binalingan ng grupo. Galit daw na nagtanong ang lalaking manliligaw kung uyab ni Ashley si Milford. Doon nagkamali si Ashley: sinabi niyang boyfriend niya si Milford. Nang tinanong ko si Ashley kung bakit niya ginawa iyon sinabi niyang nais niya lang matigil na sa panliligaw ang Meranao, ganoon naman daw talaga ang estratehiya ng mga babae kung gusto nilang itaboy ang makulit na manliligaw. Nagimbal ako sa sagot ni Asheley. Pisti kang bayhana ka! Ang naibulalas ko na lamang sa kanya. Hindi na nabawi ni Milford ang kasinungalingan ni Ashley sa harap ng fratboys. Sinabi ko kay Ashley: hindi mo ginagawa ang ganu'n dito sa Marawi; kaming mga Kristiyano, iniiwasan namin kung maari ang magkaroon ng kaaway sa 'teritoryo' nila. Kung Kristiyano ka at may kaaway kang Meranao hindi ka makalalabas ng buhay sa Marawi. Sa Iligan mo lang puwedeng gawin ang mga gan- yan, Ashley, sabi ko, sa amin sa Kauswagan, sa amin sa Lanao del Norte. Bumalik ka na sa inyo sa Dumaguete, hindi ka tagarito, gulo ang dadalhin mo sa amin. Naiyak si Ashley nang marinig niya iyon. Tinanong niya ako kung ano ang mangyayari ngayon kay Milford. Sabi ko: papatayin nila si Milford." Ipinasok kong muli ang kamay ko sa loob ng body bag at kinapa ang hawakan ni Bantugen. Madilim na ang paligid at umalis na ang mga lalaking naglalaro sa field. Wala na akong naririnig sa loob ng campus kundi ang ingay ng mga kuliglig, ang pag- kikiskisan ng mga dahon sa mga puno na nakapaligid sa amin ni Propesor Samaniego at ang maninipis na ingay ng mga makina ng sasakyan sa kalsada ng Talamban sa 187
Rogelio Braga labas ng campus. Halos wala nang tao sa loob ng campus. Kung ngayon ko isasagawa ang pagpatay sa propesor, walang makakakita sa akin. "Ano ang nangyari pagkatapos, sir?" tanong ko habang hawak ang patalim. Natahimik ang propesor. Napatingin siya sa malayo. Tila naglunoy siya ng saril- ing pag-iisip ng sagot sa tanong ko. Inulit ko ang tanong. "Nawala si Milford sa campus. Uso iyan sa campus. Bigla na lang nawawala ang mga estudiyanteng Kristiyanong lalaki. Halos dalawang linggong nawala si Milford at pumunta pa ang mga magulang niya sa campus. Makalipas ang dalawang linggo, natagpuan ang bangkay ni Milford na palutang-lutang sa Lake. Wala na ang titi niya at hinugot ang bayag. Matapos mahanap ang bangkay ni Milford at marinig ko ang kalunos-lunos na sinapit ng kanyang katawan, iniwasan ko na si Ashley. Iniwasan ko na siya hanggang sa magtapos kaming pareho sa kolehiyo. Wala na ring mga lalaki ang lumapit sa kanya sa campus, natatakot marahil na sapitin nila ang nangyari kay Milford. Maikli lang ang huling pag-uusap namin ni Ashley; isang araw, lumapit siya sa akin at nais niya raw akong kausapin dahil hindi niya alam kung paano magdada- lamhati sa nangyari sa kaibigan namin, sinabihan ko siya bilang pamamaalam na, 'Ashley, ikaw, Kristiyanong hindi tagarito, ako - tagarito ako. Puwede kang tumakas at bumalik sa Dumaguete anumang oras na naisin mo, ako, wala na akong pupuntahang ibang lugar.' At tinalikuran ko si Ashley, tulad nang kung paano mo tatalikuran ang isang kaibigan na hindi mo mapatawad sa galit mo sa kanya." Isang makapal at buong-buo na malamig na hangin ang humampas sa mga kata- wan namin ni Propesor Samaniego. "Propesor Samaniego, bakit po pinatay si Aldo at nasaan na ang bangkay ni Naheeda?" Natahimik ang propesor. Iniharap niya ang mukha niya sa akin at nakita ko ang isang damdamin: iyong damdamin ng isang taong nakagawa ng kasalanan ngunit wala siyang pagsisisi, ngunit may lungkot sa kanyang mga mata. Walang galit, walang pagnanais na paghihiganti. Inilabas ng propesor sa bag niya ang maliit na kahon na ipinasok niya kanina. At iniabot niya sa akin ang kahon. Inilapag ko ang kahon sa mga hita ko at binuksan ko ito gamit ang isang kamay, nasa loob pa rin ng body bag ang isa kong kamay at nakahanda kung sakaling dambahin ako ng propesor. Alam kong alam ng propesor na may sandata ako sa kabilang kamay ko. Nang mabuksan ko ang kahon nakita ko ang dalawang tenga, nakapatong sila sa puting-puti na bulak na nagliliwanag sa dilim. 188
COLON "Kay Justin ang nasa kanan," ang marahan na sabi ng propesor. "Nasaan si Ida?" ang tanong ko. "Alam mo ba kung ano ang sabi ng tatay ko noon nu'ng nabubuhay pa siya sa amin sa Kauswagan? Ang isang Christian ay walang katumbas kahit na tatlong Meranao." Ang isang Christian ay walang katumbas kahit na tatlong Meranao. Isa ka ngang Ilaga. "Alam kong binasa mo na, hija, ang papers ni Justin. Siguro naman nakita mo na kung sino ba ang nanguna, hindi ba? Hindi magkakaroon ng Ilaga kung hindi nanalbahe ang mga Muslim sa mahihirap na magsasaka sa Upi. Walang Ilaga kung walang inapi." Ibinaba ng propesor sa lupa ang bag niya pati ang maliit na pouch. Iniligay niya ang mga kamay niya sa harap at nanahimik. Mas lalong humigpit ang paghawak ko sa handle ng patalim. Isang imbitasyon sa pagpatay ang postura ngayon ng propesor at tila naghihintay siya sa pagsugod ko; tila hinihintay niya ang sariling kamatayan sa aking mga kamay. "Ang hindi ko maintindihan sa mga kapatid nating Muslim, hija, ay pare-pareho naman tayong mga Filipino, bakit tayo nagpapatayan. Kaya walang peace and order sa Mindanao dahil kapwa Filipino, nagpapatayan. 'Yan ang hindi naintindihan ni Justin. 'Yan din ang hindi naintindihan ni Aldo kahit nagmamakaawa na siya para sa kanyang buhay." Papatayin kita propesor, ngayon, na magkasama tayo sa dilim. Handa na akong tagpasin ang ulo mo. "Ikaw, Blesilda, gaano mo kamahal ang iyong bayan? Nais mo rin bang magka- roon na ng peace and order sa Mindanao? Sawa na kaming mga Mindanaoan sa gulo, sawa na kami sa karahasan. Hindi kayang resolbahan ng gubyerno ang problema, hindi kasi alam ng Maynila ang nagiging buhay namin sa Mindanao. " May isang katahimikan ang namagitan sa aming dalawa ni Propesor Samaniego. Nararamdaman ko ang poot sa aking dibdib, nais na nitong sumabog; kasing-laki at kasimbigat ng isang malaking tipak na bato ang galit ko sa dibdib. Hindi ako iiyak sa harap ng propesor, ang sabi ko sa sarili ko. "Nais na namin ang kapayapaan sa Mindanao - Muslim, Kristiyano, mga lumad. Huwag sanang ipagkait sa amin iyon. Pagod na rin kami sa hindi matapus-tapos na gulo." At naiyak ang propesor, marahas na pag-iyak at ipinatong niya ang mukha 189
Rogelio Braga niya sa mga palad na nakapatong sa ibabaw ng kanyang magkadikit na mga tuhod. Tumambad muli sa akin ang makinis na likod ng kanyang leeg. Isang imbitasyon sa pagpaslang. Ito na ang pagkakataon na maaari ko nang isakatuparan ang pinapan- garap na pagpaslang. One time big time na pagpaslang, iyong pagpaslang na may pagtatraydor. Ito na ang pagkakataon na bibigyan ko ng hustisya ang kamatayan nina Justin, Ida, at ni Aldo. Patuloy sa pag-iyak ang propesor at tila lupa na sinasalanta ng lindol ang marahas na paggalaw ng kanyang likod sa bawat pag-hikbi. Pagod na rin kami sa hindi matapus-tapos na gulo. Hindi, ang naisip ko. Hindi ko ibibigay ang hinihiling sa akin ng propesor. Nais ko siyang gantihan. Isang malupit na paghihiganti. Binitiwan ko ang mahigpit na paghawak kay Bantugen sa loob ng bag. Ang ka- may na siyang nakahawak sa patalim ay ang siya ring kamay na ipinatong ko sa likod ng propesor at inalò ang kanyang pagdadalamhati. Punong-puno ng suklam at isi- nusumpa ko ang propesor sa galit, ang kanyang nakaraan at ang kanyang hinaharap. Pinatay mo sina Aldo, Justin, at Ida. Isa kang mamamatay-tao. Pare-pareho kayong lahat na mga Ilaga, kayo ng tatay mo, ng mga kapatid mo at ang sandaang bunga na tutubo sa iyong angkan - mga mamamatay-tao kayong lahat. "Pinatatawad kita, Propesor Samaniego. Pinatatawad na kita," ang marahan kong sinabi sa kanya habang nakapatong ang kamay ko sa likod niya. Hindi ko na hinintay na tumigil sa pag-iyak ang propesor at mabilis na akong tumayo sa pagkakaupo at lumakad papalayo, palabas sa campus, patungo sa kalsada ng Talamban. Pinatatawad kita, Propesor Samaniego. Pinatatawad na kita. Iyon na siguro ang pinakamalupit na paghihiganti na iginawad ko sa isang tao. Hindi ko ibinigay ang hinihiling sa akin ng propesor. Hindi ako magpapatalo sa isang Ilaga. 190
COLON 2929 MATAPOS ANG PAGKIKITA naming iyon ni Propesor Samaniego sa Talamban campus bumalik na ako sa Negros. Binaybay kong muli ang ruta na dinaanan namin nina Aldo, Lolo Cali, at Ida patungong Negros mula Cebu. Mag-isa lang akong tu- mawid ng Toledo patungong San Carlos City. Wala talaga akong konkretong plano kung ano ang gagawin ko matapos ang lahat-lahat. Nais ko lang magpatianod sa aking damdamin. Wala na naman akong babalikan sa Maynila kundi ang mga naiwanang ari-arian ng mga tumayo kong mga magulang. Wala na naman akong dahilan para manatili pa sa Colon dahil siguradong babalik na rin sa Marawi si Lolo Cali. Hindi ko na rin makita ang dahilan para manatili pa sa Negros dahil wala na rin si Aldo. Wala na si Aldo at wala na ang lahat ng pangarap at mga posibilidad sa buhay niya, at siguro, sa buhay ko. Ang biyahe ng barge mula Toledo hanggang San Carlos City ay parang habambuhay na pagtawid sa dagat sa pag-iisip ko sa kamatayan ni Aldo. Naisip ko na napakaraming uri ng pagdadalamhati sa mundo at nagtatapos sila sa iba't ibang pamamaraan, mayroong ngang hindi na natatapos at bitbit pa hanggang sa hukay - kung gaano karami ang pagdadalamhati at ang kanilang mga katapusan, iisa lang palagi ang kanilang pinagmulan; lahat ng pagdadalamhati ay nagsisimula sa iisang salita: sayang. Nang dumating ako sa Don Salvador Benedicto sinalubong ako ni Nang Ve- ron. Dumating na raw ang mga kapatid ni Aldo at sa ikalawang araw na ang libing. Tuwang-tuwa si Nang Veron sa pagdating ko na para bang nagbalik din ang isa sa kanyang mga anak sa pagsalubong niya sa akin. Niyakap pa ako ni Nang Veron bago akayin papunta sa bahay. Pagdating sa bahay pinaakyat muna ako sa kuwarto at pinagpahinga. Marami nang tao sa sala ng bahay at tinapunan ko ng tingin ang 191
Rogelio Braga kabaong ni Aldo. Hindi ako lumapit sa kabaong at dali-dali na lang akong umakyat sa itaas sa kuwarto namin ni Ida. Siguro dahil sa pagod, sa bigat ng loob at sa lamig ng lugar, nakatulog ako sa kama na hindi pa ako nakapagpapalit ng damit. Iyon na siguro ang pinakamahaba at pinakamalalim kong tulog sa loob ng ilang araw mula nang umalis sina Aldo at Ida at magtungo sa Cebu. Pagkagising ko, madal- ing araw na at maingay pa rin ang mga nakikiramay sa labas ng bahay. May mga tawanan, kantahan sa labas, at sa loob, naririnig ko ang mga dasal ng matatanda na nagro-rosaryo. Bumaba ako para makita ang nagaganap sa baba. Nakita ako ni Nang Veron nang makababa ako sa hagdan. Inakay niya ako sa sala at ipinakilala sa mga kapatid ni Aldo. Nagbibiruan pa ang mga kapatid ni Aldo at buhat-buhat ang kani-kanilang mga anak nang ipakilala ako ni Nang Veron. Magiliw silang bumati sa akin at dinulutan pa ako ng mga pasalubong galing sa Estados Unidos. Pinaupo ako sa sofa at niyayang makipagkuwentuhan sa kanila. Ito pala ang isang pamilya. Ganito pala ang ibig sabihin ng 'pamilya sa hirap at ginhawa'. Masuwerte si Aldo at biniyayaan siya ng mga kapatid at inang nagmamahal sa kanya. Naisip ko na kung nabubuhay si Aldo, hindi lang pag-ibig niya ang ibibigay niya sa akin kundi ang isang bagay na matagal nang nawala sa akin o kinuha sa akin, isang bahagi ng pagkatao ng halos lahat ng nabubuhay sa mundo: ang isang pamilya. Pero wala na si Aldo. Ano ba ang ibig sabihin ng pagdadalamhati? Sumisikat na ang araw at isa-isang nang natulog ang mga kapatid ni Aldo at nag-uuwian na ang mga nakikiramay na nanatili magdamag. Naisip kong lumabas ng bahay at magtungo sa kung saan. Nais kong puntahan ang talon na nakita namin ni Aldo. Mula sa lugar na tinanaw namin ni Aldo ang talon sinipat ko ang kabuuan ng lugar sa ibaba kung saan ako maaring maglakad upang marating ang talon. Ipinan- gako ni Aldo sa akin na lalakarin naming dalawa ang talon pagbalik niya mula sa Cebu. Hindi ko alam ang tiyak na daan patungo sa talon pero alam kong hindi ako maliligaw. Hindi mawawala ang talon sa aking paningin saan man ako maglakad at kung sakaling naisin kong bumalik hindi mawawala sa tanaw ang gusali ng muni- sipyo na nakatayo sa gilid ng bangin. Iiwasan ko lang ang mga bangin at ang mga ahas 192
COLON na maaring makasalubong ko sa daan. Halos isang oras akong naglakad pababa patungo sa talon. Matataas ang mga damo sa daan, naghahalinhinan ang mga kumpol ng mga puno at mga kapatagan na tinamnan ng mga kamote, saging, mangga o mais. Maingat rin ako sa daan na baka may ahas akong matapakan at bigla akong tuklawin. Nang marating ko ang gitna sa pagitan ng tinayuan namin ni Aldo sa 'taas at ng talon, tinanaw ko ang gusali ng mu- nisipyo at ang baranggay nina Aldo, totoo ngang sa bundok pala nakatayo ang sentro ng munisipalidad ng Don Salvador Benedicto. Tinapyas lang ang gilid ng bundok upang latagan ng daan mula San Carlos City patungong Bacolod City na siyang sentro ng probinsiya ng Negros Occidental. Mula sa kinatatayuan ko, nakikita ko ang bus na bumabaybay sa katawan ng bundok sa kalsada sa harap ng munisipyo. Ipinagpatuloy ko ang paglalakad habang isa-isa kong hinihimay ang aking nara- ramdaman at pinag-iisipan kung paano ba ako magsisimula sa buhay mula rito. Wala akong saktong pakay sa lakad na ito basta't nais ko lang marating ang talon. At kung marating ko ito, babalik din ako kaagad sa gusali ng munisipyo ng Don Salvador Benedicto. Sa bawat paghakbang, nararamdam ko na unti-unting natatapyasan ang bigat sa dibdib ko, unti-unting gumagaan ang aking pakiramdam. Napansin ko rin na hindi ako masyadong pinagpapawisan dahil malamig ang klima sa paligid. Naisip ko na kung marating ko ang talon, tiyak na magaan na ang aking paki- ramdam at natapyas na ang lahat ng mabibigat na damdamin sa aking dibdib, malu- lungkot na karanasan na nakapatong sa aking likod at inaaba ko sa paglalakbay, alam ko na ang lalakbayin ko mamaya, bukas at sa susunod pang mga araw na darating sa aking buhay. May mga bahagi ng daan na madilim dahil niyuyungyungan ng mayayabong at malalaking puno na binabalutan ng mga sala-salabat na baging at malalapad na dahong nakakapit sa makakapal na sanga. Naging madali rin ang paglalakbay dahil nahawan na ang mga damo sa daan na nagsasabi sa aking hindi ako ang unang tao na tumahak sa daan na iyon patungo sa talon. Hindi ako natatakot na mawala dahil hindi nawawala sa paningin ko ang talon at ang malayo nang gusali ng munisipyo na nakatayo sa gilid ng bangin na pinanggalingan ko. Sige pa rin ako sa paglalakad. Wala akong nakikitang tao sa paligid at wala akong naririnig na ingay kundi ang mga huni ng samu't saring ibon. Nagdesisyon ako habang naglalakad na pagkatapos ng libing ni Aldo, babalik ako 193
Rogelio Braga ng Maynila at aayusin ko na ang mga papeles ko para mag-migrate sa Canada. Tama, ibebenta ko ang lahat at sisimulan ko ang buhay sa ibang bansa. Pipili ako ng bagong citizenship para sa aking sarili, Canadian. Nais kong maging Canadian at mamuhay sa malayo, malayo sa bansang ito, sa karahasan, sa aking kasaysayan. Hindi ito pag- takas kundi isang uri pagdedesisyon at pagtatapon ng mga posibilidad sa daigdig. Tao ako at malaya. Napakaikli at sayang naman ang buhay kung ipinanganak akong Filipino at mamamatay na Filipino. Unti-unti ko nang naririnig ang marahas na pagbagsak ng tubig sa talon. Malapit na ako. At naisip ko pagdating ko malapit sa talon, maliligo ako. Magbababad ako sa tubig, nais kong mabanlawan ng malamig na tubig mula sa bundok, nais ko ng lamig sa katawan. Sana nandito si Aldo at kasama ko siyang naglalakad patungo sa talon, dalawa kami, magkahawak ang mga kamay namin. Sana nandito siya at kasama ko siyang naglalakbay, pinag-uusapan namin ang kinabukasan, ang aming kinabukasan. Kinuha na nila ang lahat-lahat sa akin: ang aking nakaraan, ang kasalukuyan, hindi naman siguro kalabisan na hilingin ko kung ako na ang magdedesisyon para sa aking kinabukasan. Nais ko ng kalayaan. Ipinanganak na akong Moro sa mga Filipino. Hindi ako mamamatay na Moro sa kamay ng mga Filipino. Hindi ako mamamatay na Muslim sa bansang ito. Kung nakuha na nila ang aking kasaysayan, wala na silang makukuha na bahagi ng aking pagkatao at katawan mula sa hinaharap ko at mga posibilidad sa buhay hanggang sa aking mga utong at tenga. Hindi ko ibibigay ang inaasahan nila sa akin. Ganito ang malupit na paghihinganti: kalayaan at pagpapatawad. Nang marating ko ang talon, sumalubong sa akin ang mamasa-masang hangin na may kahalong maninipis na butil ng tubig mula sa talon. Napakataas ng talon at marahas ang pagbasak ng tubig nito sa mga bato sa kanyang paanan. At sa bahaging ito ng daigdig, walang ibang ingay na maririnig kundi ang pagbasak ng kanyang tubig at lagaslas mula sa katawan nito na gumuguhit mula sa gitna ng katawan ng bundok. At tinanaw ko ang langit, bughaw at tinutuldukan ng mga ibong bumabaybay sa kan- yang himpapawid. At ang bundok na matayog ang tindig at nakatitig sa akin na tila isang kumag sa kanyang paanan. Nilingon ko ang pinanggalingan ko, ang gusali ng munisipyo ng Don Salvador Benedicto, ang gilid ng bangin na tinayuan namin ni Aldo, at narito na ako ngayon sa tinatanaw namin mula sa malayo. Naiyak ako sa 194
COLON ganda. Sa saya. Hindi ko matandaan sa aking buhay kung kailan nga ba ako huling naiyak sa sobrang galak. May sinasabi noon si Ida sa tuwing natutuwa siya. Naalala ko si Ida na binabanggit niya ang salitang iyon na magkadikit pa ang kanyang mga palad at nagliliwanag ang kanyang mga mata sa lugod. Isang salita: Alhamdulillah. Naupo ako sa isang malaking bato sa gilid at iniangat ang mga laylayan ng pan- talon ko para malayang makasayad ang aking mga paa sa tubig. Malamig ang tubig sa talon; hindi nito binigo ang inaasahan kong malamig na tubig na magbabanlaw sa aking katawan. Iginala ko ang aking mga mata at siniguradong walang tao sa paligid. Hinubad ko ang aking damit at mabilis na lumusong sa tubig na walang kahit na anong saplot sa katawan. Pumapasok ang lamig sa aking balat at kumakapit ito sa aking mga buto. Parang nililinis ng tubig ang aking katawan, ang aking damdamin. Pagkatapos, umahon ako sa tubig at pinagpag ko ang aking katawan sa mga butil ng tubig at nagpunas ng buhok. Nagsuot muli ako ng damit at naupo sa malaking tipak ng bato. Walang kahit na anong pumapasok sa isip ko at nais kong magpahinga. Nahiga ako sa bato at ipinikit ko ang aking mga mata para umidlip. Hindi ko alam kung dalawang oras o higit pa akong nakatulog nang mahimbing sa ibabaw ng bato. Nang nakita kong malamlam na ang langit sinimulan ko na ang paglalakad pabalik. Mahirap nang maabutan ng dilim sa kagubatan dahil wala kang aasahang ilaw maliban sa langit at sa buwan. Binaybay kong muli ang daan patungo sa aking pinanggalingan sa itaas at nagpaalam sa talon, na ngayon ay akin nang talon na dating pag-aari rin ni Aldo. Sinalubong ako ni Nang Veron nang marating ko ang bahay na halos magta- takip-silim na. Niyaya niya ako sa mesa at maghapunan kasama ng mga kapatid ni Aldo. Ito na ang huling gabi ng lamay at bukas, ililibing si Aldo sa puntod ng pamilya nila sa Murcia, sa tabi ni Ato. Sa mesa naging masaya ang pag-uusap ng pamilya. Buo na ang magkakapatid at lahat sila, tulad ni Nang Veron, palabiro at mahilig maki- pagkuwentuhan. Wala lang sa mesa ang kanilang ama at hindi nila pinag-uusapan si Miyong. Tanging ang panganay na anak ni Nang Veron ang hindi masyadong nag- sasalita sa kanila, nakikitawa lang ito sa mga biruan. Halos isang oras pa na nagtagal sa kuwentuhan sa mesa pagkatapos kumain ang pamilya ni Aldo. Tinanong din nila ako kung paano ko nakilala si Aldo, ang mga pinagsamahan namin, at kung may plano ba akong manirahan sa labas ng bansa. Halos magsigawan sa galak ang mga kapatid ni Aldo nang sabihin kong plano kong 195
Rogelio Braga manirahan sa Canada. Nangako sila na dadalawin nila ako roon o iimbitahan nila ako sa Estados Unidos. Sinabi rin ni Nang Veron na du'n na rin sa Estados Unidos gagawin ang babang-luksa para kay Aldo dahil maging siya ay kukunin na rin ng magkakapatid at maninirahan na sa Estados Unidos. Maagang natulog ang magkakapatid para paghandaan ang libing bukas. Tanging ang panganay na kapatid ni Aldo ang nanatiling gising sa magdamag para asikasuhin ang mga sasakyan ng mga sasama sa libing bukas, ang mga bayarin sa sementeryo sa Murcia, at mga papeles ng funeraria. Maagang dumating ang karo na magdadala sa kabaong ni Aldo sa Murcia at na- kaparada na rin ang mga inupahang van at jeep na sasakyan ng mga makikipaglibing. Paggising ko nagmimisa na ang pari sa sala at wala na ang mga bulaklak at naisakay na sa kotse. Tumayo lang ako sa isang sulok habang nagmimisa. Pagkatapos ng misa, nagligpit ng sala ang dalawang kasambahay ng pamilya. Nakabihis na rin ang mga kapatid ni Aldo maging si Nang Veron. Kailangang mailibing daw si Aldo bago ang tanghalian. Sa gitna ng paghahanda, napansin kong mabilis na nag-akyatan sa 'taas ang magkakapatid, bitbit nila ang kanilang mga anak at pinaakyat din ang mga binat- ilyo at dalagitang pamangkin ni Aldo. Tanging si Nang Veron lang ang naiwanan sa sala kasama ng mangilan-ngilang bisita. Mula sa pintuan sa kusina nakita kong ipinasok si Miyong at akay-akay siya sa magkabilang braso ng panganay na anak. Natahimik ang lahat ng tao sa sala at ang iba'y lumabas para umiwas sa anumang eksena na masasaksihan nila sa pagpasok ng ama sa bahay. Nakatayo si Nang Veron sa harap ng kabaong at tila hinihintay nito ang paglapit ni Miyong. May sinabi si Nang Veron sa Hiligaynon, matigas at maiksing mga salita na parang inuutusan niya ang kanyang anak na panganay. Pinagmasdan kong maigi ang mukha ni Miyong at kung ano ang magiging damdamin niya kapag nakita niya ang kamatayan ng kanyang anak. Nang masilayan ni Miyong ang kabaong mula sa kusina, nagpawala ito ng isang atungal na parang asong naulol. Halos mabuwal ito sa pagkakatayo at iniangat lang ng kanyang pan- ganay na anak. Nakita ko ang mga luha sa mga mata ni Miyong at nanginginig ang mga kalamnan niya sa mukha. Sa aking paningin nagmukha siyang tao sa kanyang pagdadalamhati. Nagsalita muli si Nang Veron. "Yudiputa ka, Miyong," ang sabi niya at itinuro niya ang kabaong na tila nag-uutos na silipin mo ang bangkay ng iyong anak. Iisa lang 196
COLON ang damdamin sa mukha ni Nang Veron: galit. Halos kaladkarin ng anak na panganay si Miyong papalapit sa kabaong. Naglaba- san na ang mga tao. Isinara ng dalawang kasambahay ang pinto sa sala at sa kusina. Malakas pa rin ang pag-iyak ni Miyong habang hinihila siya papalapit sa kabaong. Nang malapit na siya sa kabaong, marahas na sinabunutan ni Nang Veron ang batok ni Miyong at halos ingudngod ang ulo ng lalaki sa mukha ng bangkay ni Aldo. Parang wala ako sa silid bilang saksi habang nagaganap ang pamamaalam ni Miyong sa bunso niyang anak. Ni hindi lumingon sa akin si Nang Veron at natinag sa pagtayo ang mga kasambahay. Sa mukha ni Nang Veron nababasa ko na nais niya ip- akita kay Miyong ang kanyang karasahan. Nais niyang sigawan ang lalaki na pinatay ninyo ang anak ko. Pinatay mo ang sarili mong mga anak. Matapos iyon, inilabas muli si Miyong at ibinalik sa kubo. Binuksan ang mga pintuan at pumasok ang mga kamag-anak at kapitbahay na magbubuhat sa kabaong. Nagbabaan ang mga nasa itaas at nagtakbuhan muli ang mga bata sa sala at sa kusina. Mapayapang nailibing si Aldo sa Murcia bago magtanghalian. 197
Rogelio Braga 3030 ISANG ARAW MATAPOS mailibing si Aldo bumalik ako sa Maynila. Nanatili ako sa Maynila nang halos limang buwan para asikasuhin ang mga papeles para sa bibili ng lupa at bahay sa Quezon City at iba pang mga ari-arian na naiwanan nina Nanay Ipang at Tatay Lando. Inasikaso ko rin ang papeles sa aplikasyon ko bilang migrant sa Canada. Sa loob ng limang buwan na ito, naging mapayapa ang lahat: wala na ang mga lalaking humahabol sa akin, binisita ko si Mrs. Cebron isang araw at masaya niyang ibinalita sa akin na nahuli na raw ng mga pulis ang mga pumaslang kay Justin, wala akong natanggap na text o tawag man lang kay Lolo Cali, at palagi pa ring nan- gangamusta si Nang Veron sa Negros at nagyayaya sa akin ng pagdalaw. Sa limang buwan na ito tanging si Propesor Samaniego lang ang natiyempuhan kong makitang muli at makausap. Isang araw nakatanggap ako ng tawag kay Mrs. Cebron at ipinaaalam sa akin ang isang magandang balita. Ilulunsad daw, posthumously, ang aklat ni Justin sa National Bookstore sa Shangri-La Mall sa EDSA. Sa telepono, malugod na ipinaalam sa akin ni Mrs. Cebron na isang propesor sa University of San Carlos sa Cebu ang siyang pinag-iwanan ni Justin ng final manuscript niya bago ito mapaslang. Matalik daw na kaibigan ni Justin ang nasabing propesor. "I am so proud of my Justin, Blesilda. Before he left us he made sure that his legacy will remain." "Legacy?" "The professor said that my son's work will be a ground-breaking study on the Mindanao conflict. In Professor Samaniego's words, 'Your son's contribution to find that lasting peace for us Filipinos, for Mindanao,' - isn't it wonderful, Blesilda?" 198
COLON "Congratulations." Wala na akong agam-agam nang dumalo ako sa paglulunsad ng aklat ni Justin. Hindi na ako natatakot kay Propesor Samaniego. Maraming dumalo sa paglulunsad - may press, mga dating heneral, ilang pulitiko, NGO workers at kasama ang kanilang mga funders, mga historyador. Si Propesor Samaniego ang siyang nagsalita bilang 'kinatawan' ni Justin. Inilathala ng isang malaking publishing house sa Maynila ang aklat, ayon na rin sa propesor, at sinuportahan ang pagpapalathala nito ng gubyer- no at ilang non-government organization na may kinalaman sa pagpapalaganap ng 'peace and order' sa Mindanao. "Oh, this is Blesilda - my son's bestfriend," ang pagpapakilala ni Mrs. Cebron sa akin kay Propesor Samaniego. May nagbago sa mukha ng propesor. Nagliliwanag na ang mukha niya at mapu- pungay na ang mga mata. Maliksi na rin ang kanyang kilos at tila lumaki pa ang kata- wan nito at hindi mababakas ang pagod sa mga responsibilidad niya sa unibersidad. "I am pleased to meet you, Blesilda," ang bati sa akin ng propesor at suot niya ang isang matamis at kiming ngiti sa harap ko. "Here is your copy - I am giving it you as a remembrance. Wait let me sign it - " At ngumiti sa akin ang propesor. Ganoon lang kabilis ang pagkikita naming muli, iyon lang ang mga salita na namagitan sa amin. Nang buksan ko ang aklat, tiningnan ko lang ang unang tatlong pahina, hindi ko na ito binuksan kahit kailan, hindi ko na binasa at inalam kung anuman ang nilalaman nito. Sapat na ang lahat nang ipinaalam sa akin ni Justin at sa naging karanasan ko sa Cebu para malaman kung gaano na kalapit sa katotohanan ang aklat na ito. Tulad ng tanong noon ni Lolo Cali, ito na rin ang tanong ko sa aklat na hawak ko sa harap ni Professor Samaniego: kung gaano ka ba kalapit sa mga institusyong Filipino ganoon ka ba kalayo sa pagiging Moro? Para kanino na nga ba ang nilalaman ng aklat na ito? Makalipas ang isang buwan nabasa ko na lang sa pahayagan na nanalo ng Nation- al Book Award ang aklat ni Justin, naging required reading na raw ito sa ilang unib- ersidad sa Mindanao lalo na sa mga diskurso ng Peace Studies. May bahagi ng aking sarili na natutuwa sa kinahinatnan ng pag-aaral ni Justin. Nakilala siya at nailagay ang kanyang pangalan sa Pilipinas sa pag-aaral ng Kasaysayan. Hindi ko lang alam kung anong uri ng kaligayahan ang bumabagabag sa kanya ngayon at nakikita niya ang lahat ng mga ito sa kanyang aklat sa kamay ni Professor Samaniego, saan man 199
Rogelio Braga naroroon ngayon si Justin. Nabasa ko rin sa pahayagan na si Propesor Samaniego ang nagtungo sa Morocco, bilang kinatawan ni Justin, para magsalita at ipakilala ang pag-aaral ng 'kanyang kaibigan.' Ang gubyerno pa mismo ang isponsor sa kanyang pagdalo sa conference sa Morocco. At doon napanatag ang loob ko dahil ako ang nagwagi sa aking paghihiganti. Maraming nangyari sa loob ng limang buwan na iyon at natapos ko ang lahat nang dapat na tapusin, mga papeles, pagbebenta ng mga ari-arian, pagpapaalam sa mga kaibigan at kapitbahay sa Quezon City, pagpapaalam kay Mrs. Cebron. Nagbalik ako sa Cebu matapos ang anim buwan. Dinalaw kong muli si Lolo Cali sa Colon at kinamusta. Hindi na rin umalis si Lolo Cali sa tindahan at kasama na niya ngayon ang bana ni Ida na umuwi galing sa Jeddah. Nalaman ko na kasama na rin ni Lolo Cali ang dalawang kapatid na babae ni Ida mula sa Marawi. Nang muli ko siyang makita halos lantad na ang latay ng panahon sa kanyang katawan, lalo na sa kanyang mukha. Sa loob ng ilang buwan parang isang dekada ang itinanda ni Lolo Cali. Bu- mati siya sa akin ng sala'am nang makita niya ako at halos yakapin ako sa tuwa, tuwa ng isang lolo nang makita niya ang kanyang apo matapos ang isang matagal na hindi pagdalaw. Masaya rin akong sinalubong ng bana at mga kapatid ni Ida. Hindi na raw nakita ang katawan ni Ida, ang sabi ng bana ni Ida sa akin, at naisip nilang umuwi na lang sa Marawi. Ngunit tumanggi raw ang matanda na umuwi dahil iniisip nitong kung sakaling patay na si Ida, kailangang mahanap ang kanyang bang- kay na tiyak na naririto lang sa Cebu at bigyan ng disenteng libing sa Islam. At kung buhay pa si Ida, kailangang hintayin nila ang pagbabalik niya sa Colon. Mananatili si Lolo Cali at ang bana at mga kapatid ni Ida sa Colon nang walang katiyakan kung kailan na sila kailangang umuwi sa Marawi. Naisip ko bago umalis ng Colon na kailanman hindi ako tatandang katulad ni Lolo Cali. Hindi sa hinahamak ko ang sitwasyon niya at sa mga naging karanasan niya sa mahabang taon ng kanyang buhay: nais ko lang mahalin ang aking sarili. Wala naman akong lupang sinilangan, ang Manili, hindi ko nga masabi sa sarili ko na ito nga ang lupa kong sinilangan. Wala akong lupang sinilangan - pero hindi ako sigurado ru'n. Pero mayroon akong lupang paglilibingan - du'n sigurado ako ru'n. Bago ako tuluyang umalis sa tapat ng tindahan at lumayo sa Colon, pinagmasdan ko nang matagal mula sa malayo si Lolo Cali. Alam kong iyon na ang huli naming 200
COLON pagkikita, iyon na ang huli kong dalaw sa Colon. Mahal ko si Lolo Cali maging si Ida, ang sabi ko sa aking sarili. Hindi ako mamamatay na Moro sa kamay ng mga Filipino. Hindi ako mamama- tay na Muslim sa bansang ito. Ang paulit-ulit kong sinasambit sa aking sarili, tahimik at taimtim na parang dasal, habang papalayo ako kay Lolo Cali, papalayo sa Colon. Nang araw na iyon dumaan din ako sa Mambaling. Nais kong makita ang masjid at magpaalam. Hindi ko alam pero may kung anong humihila sa akin para magtungo sa masjid. Naglakad ako papalayo mula sa McDonald's ng Mambaling at tinanaw ang masjid sa tawid ng kalsada. Kahit nais ko itong makita pero hindi ko pa rin ito malapitan, parang mga bulaklak sa parke na gustong-gusto mong makita at maamoy pero hindi mo puwedeng pitasin, tulad ng mga laman ng isang matandang museo, nais mong makita at masipat nang malapitan sa pamamagitan ng iyong mga pagha- wak pero hindi mo maaaring hawakan kahit nagsasabi na ang lahat-lahat ng laman ng museong ito ay may kinalaman sa iyong pagkatao at kasaysayan. Tama, ganito ang masjid at marahil ang Islam para sa akin, isang matandang museo. Hindi ako mamamatay na Moro sa kamay ng mga Filipino. Hindi ako mamama- tay na Muslim sa bansang ito. Magiging magaan sa akin ang paglisan, itong paglisan na walang tinatanaw na pagbabalik. Sinigurado ko na darating ako sa Mambaling sa oras ng sambahayang. Nais ko rin kasing marinig ang adhan. Matagal akong nakapako sa kinatatayuan ko haggang sa may tumapik sa balikat ko. "Anak," ang matandang babaeng Muslim na taga-Manili na kasama namin noon nina Lolo Cali at Aldo sa McDonald's at ng iba pang matatandang Muslim. "Saan ka ba nanggaling?" Nabasa ko sa matanda ang galak sa pagkikita naming muli. Natuwa rin ako at nakita ko siyang muli. Ako na rin ang yumakap sa kanya. Mahigpit din ang pagyakap niya sa akin. "Ilang buwan na kitang hinahanap. Hindi rin alam ni Cali kung nasaan ka na." "Umuwi po ako sa Maynila; hindi ko akalain na magkikita pa po tayo, manang." "Hinahanap ka sa akin ng tiyahin mo," ang masaya niyang ibinalita sa akin habang pisil ang mga braso ko. "Tiyahin?" 201
Rogelio Braga "'Yong tiyahin mo. Nagkita na raw kayo sa burol ng mga magulang mo sa Maynila. Naku gustong-gusto ka niyang makita muli." Naalala ko ang matandang babaeng Muslim sa burol nina Tatay Lando at Nanay Ipang. At narinig kong muli ang adhan mula sa masjid sa tawid. Pareho kaming nap- atigil ng matandang Muslim. Nakita ko sa mukha ng matandang babae ang lugod na makikita mo sa isang taong natagpuan ang kaligayahan sa kauna-unahang pagkakataon. Kumalas ako sa matanda para bigyan siya ng laya na makatawid at magtungo sa masjid. Hinawakan ng matanda ang mga bisig ko bilang pag-anyaya. Napangiti ako at umiling. Hindi ko alam kung paano pumasok sa masjid, ang sabi ko. Pero gusto kong makita ang loob nito, gusto kong marinig ang mga dasal, gusto kong maramdaman ang katahimikan at kapayapaan sa loob nito. Kapayapaan at katahimikan na malayo sa Buliok, Buldon, Tacub, at sa Manili. Napangiti ang matanda at bumitaw sa aking mga bisig. Naalala ko noon ang sinabi ni Ida, na sa kanilang relihiyon, walang pinipilit sa pagsamba, dahil walang sapilitan sa pananampalataya. "Hihintayin ko na lang po kayo rito sa McDo," ang sabi ko. Nakapako ang tingin ko sa matanda hanggang sa makatawid siya at maglakad sa kabilang kalsada. Mabilis ang kanyang paglalakad at maliksi ang kanyang mga kilos. Patuloy ang pagtawag ng adhan sa aking mga tenga, parang hindi matatapos hanggang hindi ako nagpapaubaya sa kanyang nais. May bahagi ng aking sarili na nais magparaya at tumugon sa tawag ng adhan. Nais kong humakbang, nais kong tumawid at sundan ang matanda. Nararamdaman ko ang agam-agam sa aking dibdib at nais ko itong hawakan, himas-himasin at damhin ang magaspang nitong mukha. Nais kong tumawid at magtungo sa masjid. Ngunit papaano? Sa pagitan ng ingay ng mga dumaraang sasakyan nangingibabaw ang pagtawag ng adhan at hinahatid sa akin ng malamig na hangin na umiihip sa buong lungsod ng Cebu ang bawat tono ng mga salita. Naramdaman ko ang hangin at nanginig sa lamig ang aking mga kasu-kasuan. Naisip ko ang magiging buhay ko sa Canada, ang mga darating pang araw sa aking buhay. Ang hitsura ng aking kamatayan. Ang bukas. Naisip ako ang kalayaan. Ang maging malaya at malayo. Malayo kung nasasaan man ako sa kasalu- kuyan at malayang naghihintay ng sarili kong bukas. Nais ko ang kapayapaan at ang kapayapaang ito ang nais kong isagot sa adhan. Mayroong kapayapaan kung nariri- 202
COLON yan ang kalayaan. Marahan kong inihakbang ang aking mga paa patawid sa kabilang kalsada; paghakbang na para bang papasok ako sa madilim at matandang yungib na hindi ko alam kung ano ang naghihintay sa akin sa loob bukod sa dilim na malugod na sasalubong at yayakap sa aking katawan. ˜ 203
Rogelio Braga Pasasalamat ANG NOBELA NA ITO ay naisulat dahil sa tulong at inspirasyon ng ilang mga kaibigan at mga taong malapit sa aking puso. Kay Kit Sison, sa bakasyon sa trabaho na ibinigay sa akin noon kaya naisulat itong nobela sa Cebu. Kay Aldo Dagame ng Consolacion para sa mesa at sulok na inilalaan palagi sa akin sa pagsusulat nitong nobela tuwing Sabado ng gabi sa isang café sa Redemptorist. Kina Cindy Velasquez, Pete Zaesar Galula, Ma. Therese Angtud, Rachel Vilma Macob Sabando, Jona Quiñones-Tambis, JM Acut, Glenn Descuatan, at Mary Grace Inocencio sa kanilang suporta at inspirasyon sa akin sa paninirahan ko sa Cebu ng halos limang taon. Sa mga kaibigan na matiyagang nagbasa ng manuskrito at nagbigay ng kanilang mga puna at saloobin: Madz Vincent H. Ibrahim, Monaliza Sangki Adam, Blesilda Atugan-Sham, Mucha Shim-Alquiza, at Jal Salic Umngan. Maraming salamat din sa mga kaibigang nobelista sa Naratibo - Allan Derain, Edgar Calabia Samar, Rowena Festin, Marco A.V. Lopez, at sa Tapat Publishing para sa mga puna, pagtitiwala, at pagpapakinis nitong akda. Sa aking mga matatalik na kaibigan na naniwala na may mararating itong nobela: Elizabeth Mapula, Mark Anthony Cayanan, J. Pilapil Jacobo, Kristian Sendon Cordero, at kay Gerald Feljandro P. Ramos. Pasasalamat kina Adam David, Jun Cruz Reyes, Jehu Laniog, Virgie Valerie Francisco, Reina Paz Olivar, Luna Sicat-Cleto, at Eugene Evasco at sa mga kasamang fellow sa 53rd UP National Writers Workshop sa Baguio City. 204