Ano ang piyansa para sa mga migrante? Understanding Immigration Bonds - Filipino Ano ang piyansa para sa mga migrante? Ang piyansa ay pera na ibinabayad sa Department of Homeland Security ng Amerika na magsisilbing kasiguruhan na ikaw ay patuloy na dadalo sa mga susunod na paglilitis o pagdinig kapag ikaw ay pinalaya. Kasama na rin dito ang minsang pagpunta sa opisina ng Immigration and Customs Enforcement o ICE kung ikaw ay ipapatawag. Magkano ang piyansa? Sa batas, 1,500 na dolyar ang pinakamababa. Maaari itong itaas nang walang hangganan. Sa Minnesota, ang mga garantiya o piyansa ay naglalaro sa halagang 5,000 hanggang 15,000 na dolyar. Minsan maaaring mas mataaas pa dito ang itakda. Paano mag-apply para makapagpiyansa Maaring mag apply sa ICE. Kung sila ay magtatakda ng piyansa, babayaran mo ito at ikaw at palalayain na. Kung hindi naman sila pumayag na magtakda o kung ang kanilang itinakda ay masyadong mataas, karapatan mo na manawagan ng pagdinig sa isang hukom o korte para sa mga migrante. Ang panawagang ito ay hindi magbibigay ng kasiguruhan na ang pag-apply mo ay mapapayagan. Kailangan mong kumbinsihin ang korte. Maaari ka ring manawagan sa hukom na bawasan o babaan ang unang itinakdang halaga na piyansa ng ICE. Importanteng alalahanin na nasa hukom pa rin ang huling desisyon. Maaari niyang bawasan ang halaga. Maaari niyang lalo pang taasan ang halaga. Maaari niyang hindi baguhin ang halaga. Maaari din niyang ihatol na ikaw ay patuloy na makulong at hindi payagang mag-piyansa. Kailangan ko ba ng abogado para matulungan ako? May karapatan kang magkaroon ng abogado ngunit maaaring umusad ang paglilitis kahit wala kang abogado. Hindi ka bibigyan ng abogado ng korte. Kung gusto mong kumuha ng abogado, ikaw mismo ang dapat maghanap nito. Ang maaari lang gawin ng korte ay bigyan ka ng listahan ng mga pangalan ng mga abogadong libre ang serbisyo ngunit ikaw ang mismong tatawag o kokontak sa kanila para hilingin na kunin nila ang kaso mo. Kung kailangan mong tumawag, dapat libre itong ibigay sa iyo sa kulungan. Mayroon ding ilang mga abogado na nagpapabayad na wala ang mga pangalan sa listahan ibibigay sa iyo ng korte. Bagaman hindi kailangan ang abogado sa pag-usad ng kaso, mas madaling maipanalo ang kaso kapag ikaw ay may abogado. Mas mainam kung ikaw ay kononsulta muna sa isang abogado ukol sa inyong kaso. Kung hindi ka sigurado kung kailangan mo ng abogado, o kung wala kang mahanap na abogado, maaari kang humingi ng palugit o extension mula sa hukom. Bibigyan ka ng dagdag na oras ng hukom. Minsan, maaaring mag-desisyon ang hukom na mag-apply ka nalang ng panibagong piyansa kapag handa ka na. Tandaan na ang iyong kaso ay uusad
kahit na naghahanap ka pa ng abogado. Ang mga hukom ay hindi magbibigay ng mahabang palugit at hindi sila maghihintay nang matagal. Paano nag-dedesisyon ang hukom ukol sa iyong kahilingang makapag-piyansa? Tatlong bagay ang kailangan munang suriin o pagdesisyunan ng hukom:
Ikaw ba ay karapat-dapat? Kung ikaw ay minsan nang nasintensiyahan dahil sa isang krimen katulad ng krimen na may kinalaman sa droga, maaaring hind imaging pabor sa iyo ang desisyon. Dagdag pa dito, kung ikaw ay agad ikinulong pagpasok pa lamang ng Amerika, o dati ka nang nai-deport, o kaya naman ay mayroon ka nang kautusan na i- deport, hindi rin magiging pabor sa iyo ang desisyon. Ikaw ba ay maaaring magdala ng peligro sa publiko? Susuriin ng hukom ang iyong mga tala kung ikaw ay gumawa ng krimen. Titignan ng hukom ang mga dokumento gaya ng pagka-aresto, pagkakaroon ng sintensiya, iba pang mga kaso, at mga report ng pulis. Kung sa pagtingin ng hukom, ikaw ay magdadala ng panganib sa publiko kung sakaling ikay ay palayain, hindi magiging pabor sa iyo ang desisyon. Ikaw ba ay tatakas? Titignan ng hukom kung ikaw ba ay may koneksyon sa iyong komunidad sa Amerika, karapat-dapat manatila sa Amerika, o laging dumadalo sa ibang mga paglilitis na dapat mong pinupuntahan. Itong mga salik na ito ay makakatulong na kumbinshin ang hukom na ikaw ay magpapakita at dadalo sa lahat ng mga pagdinig kung ikaw ay palalayain. Paano ko makukumbinsi ang hukom na payagan akong makapag-piyansa? Sasabihin ng hukom sa iyo na nasa'yo ang obligasyon na patunayan na ikaw ay karapat- dapat. Kailangan mong kumbinsihin ang hukom na hindi ka tatakas kung sakaling ikaw ay palayain o na hindi ka magdudulot ng panganib sa komunidad. Tututol ang mga opisyales ng gobyerno ng Amerika. Susubukan nilang kumbinsihin ang hukom na ikaw ay hindi karapat-dapat na payagang makapag-piyansa. Kailangan mo ng mga kasulatan o dokumento. Hindi sasapat ang salita o kuwento mo lamang. Ilan sa mga ebidensiyang maaari mong ipakita ay birth certificate, green card ng iyong mga kamag-anak, patunay kung saan ka nakatira, sulat na nagsasaad ng suportya mula sa mga kamag-anak, pari o pastor, employer o mga kaibigan at katunayan na ikaw ay sumailalim sa rehabilitasyon, kung kinalingan iyon minsan. Maari kang humingi ng dokumento na magbibigay ng mas malalim na diskusyon ukol sa kung paano magpresenta ng angkop na ebidensiya. Lahat ng dokumento na ibibigay mo ay dapat nakasulat sa Ingles. Kung nasa Tagalog, Filipino, o Bisaya, o kung anong ibang lenggwahe man ang dokumento mo, kailangan isalin ito sa Ingles at ipasertipika na tama ang pagsalin. Mahirap mangalap ng mga dokumento habang ikaw ay nakakulong. Maaaring humingi ng tulong sa iyong abogado o sa iyong mga kamag-anak. Makakatulong ang abogado sa pagdedesisyon kung anu-anong dokumento ang pinakamainan ipresenta sa hukom. Maaari din silang tumulong sa pagsalin ng mga dokumentong hindi nakasulat sa Ingles. Paano kung masyadong mataas ang piyansa na itakda ng hukom?
Hindi mo kailangan bayaran ang tinakdang halaga kaagad. Hindi rin kailangan na ikaw mismo ang magbayad. Kahit na sino na legal na naninirahan sa Amerika ay pwedeng magbayad ng piyansa mo. Ngunit, hindi ka palalayain hanggang ang piyansa ay mabayaran nang buo. o PAALALA: Kung may namimilit sayo o sa mga kamag-anak at kaibigan mo na magtrabaho para sa kanila o ibigay o ipagamit ang kanilang katawan kapalit ng pagbabayad ng iyong piyansa, ipagbigay-alam ito sa abogado. Illegal ito. May isang grupo na tinatawag na Minnesota Freedom Fund na maaaring makatulong sayo na makapag-bayad. Humingi ng tulong sa iyong kamag-anak o kaibigan na magtanong o mag-request sa Paano kung hindi pumayag ang hukom na ako ay magpiyansa o magbigay ng garantiya? • Mayroon ka lang isang pagkakataon para manawagan sa hukom. Kung hindi siya pumayag na ikaw ay mag-piyansa, mananatili kang nakakulong hanggang matapos ang kaso mo hinggil sa iyong deportasyon. Kung hindi magkakaroon ng malaking pagbabago sa iyong sitwasyon - halimbawa ma-abswelto sa mga unang kasong sinampa sayo o pagbasura dito, hindi ka magkakaroon ng panibagong pagkakataon na magkaroon ng pagdinig. Ito ang dahilan kung bakit kailangang handa ka sa iyong una at maaaring huling pagdinig. Maaari kang umapela sa desisyon ng hukom at iakyat ang iyong kaso sa mas mataas na korte at sa Board of Immigration Appeals para suriin muli. Sa pag-apela, walang kasiguruhan na magiging pabor sa iyo ang desisyon. Maaari nilang katigan ang korte. Maaari din nilang salungatin ang desisyon nito. Habang dinidinig ang iyong apela, mananatili ka sa kulungan. Makukuha ko ba ulit ang perang binayad ko para sa piyansa o garantiya? Kung pupuntahan mo ang lahat ng iyong mga pagdinig at susundin ang lahat ng kautusan ng hukom o ng ICE, kasama na ang pagalis sa Amerika kung kailangan, ibabalik ang pera kapag natapos na ang kaso mo. Tandaan, kung ibang tao ang nagbayad ng piyansa para sayo, sa kanila ibabalik ang pera. Ngunit, maaaring magdesisyon ang ICE na hindi ibalik ang pera kung hindi ka pumunta sa lahat ng iyong pagdinig o hindi ka sumunod sa lahat ng mga kautusan PAALALA Ang kaso ng pagdinig sa panawagan mong makapag-piyansa at ang kaso ukol sa deportasyon mo ay magkaiba. Kung gusto mo ng pagdinig para makapag-piyansa, kailangan mong hingin ito sa pamamagitan ng isang liham o sa pagkausap sa hukom kapag ikaw ay nasa korte na. Mayroon ka lamang isang pagkakataon para sa pagdinig ng iyong panawagan na makapag-piyansa. Kailangan handa ka at ang iyong mga dokumento. Hindi lahat ay pinagbibigyan ng hukom. Nakatakda sa batas kung sino ang mga bawal pagbigyan na makapag-piyansa. Ang hukom din ay maaaring hindi ka payagang mag- piyansa at magdesisyon na manatili ka sa kulungan.
Ang kaso mo patungkol sa pagiging migrante ay hiwalay sa kasong kriminal na isinampa sayo, dating naisampa sayo, o maaaring isampa sayo. Iba-iba ang magiging korte nito. Iba rin ang mga hukom at mga abogado. Ang pagpayag ng hukom na makapagpiyansa ka sa isang kriminal na kaso ay hindi nangangahulugan na papayagan ka ng hukom na makapag-piyansa na rin ukol sa iyong immigrasyon. Kung magbabayad ka man ng piyansa para sa kasong kriminal na hinaharap mo, hindi ito mapupunta sa bayad ng piyansa para sa piyansa mo ukol sa immigrasyon. Hindi kailangan magkaroon ng abogado ngunit mas mataas ang tyansa na maipanalo mo ang iyong kaso kung may abogado ka. Ang dokumentong ito ay sinulat ng The Advocates for Human Rights na nakabase sa Minneapolis, Minnesota. Hindi ito kahalili ng payong legal. © December 2021


Elehiya 1
1
SYNOPSIS Imbisibol daw si HUGO. Mahiyain daw kasi hindi ni minsan nakisali sa mga aktibidad ng eskwelahan. Hindi daw palakaibigan si Hugo. Ni hindi mo maaalala na nakasalamuha o nakausap man lang. Guni-guni lang daw si Hugo. Ngayo'y nandito siya, bukas wala na. K'wento ito ni Hugo. Anak ng mag-asawang tibak si Hugo. Underground ang kanyang mga magulang na sina Henry at Olga, high ranking at kabilang sa mga most wanted list ng pulis at militar. Alam lahat ito ni Hugo dahil walang inilihim sa kanya. Sa edad na 10, gamay na ni Hugo ang konsepto ng pag-iingat. Naiintindihan nya kung bakit papalit-palit siya ng apelyido, tirahan, at tagapag-alaga. Bihira nyang makasama o makita man lang sina Henry at Olga. Sa halip, nasa pangangalaga siya ng mga kaibigang tibak, na kapwa ring nakikisilong sa mga pansamantalang underground houses. Nangungulila man, pilit pa rin niyang yayakapin ang peligrosong buhay at pagtatakpan, sa ano mang kaparaanan, ang mga pagkakakilanlan. Sa halip na itatuwa ang kalagayan, mas piniling niyang maging abala. Sa isang kwaderno, isinusulat niya ang kwento ng halimaw na si Garuda. Pagmumuni-muni nya 2 2
ito sa mga nangyayari sa kanyang pamilya, sa paligid, at sa pagkaka-unawa niya sa estado ng bansa - ang Bagong Lipunan. May amor si Hugo sa kilusan. Pinalaki siyang mulat sa kasaysayan at layunin nito. Nangangarap ba siyang balang-araw ay direktang makibahagi? Hindi, kung ang pagbabatayan ay ang laging ipinapaalala sa kanya na di maglalaon ay matatapos din ang rehimeng Marcos. Naghihintay lamang siya at walang pag-iilusyong hahawak ng armas. Ano pa nga ba ang magagawa niya? K'wento ito ni Hugo at ang kanyang mga paghihintay sa piling ng mga tibak, sa panahong di lamang gobyerno ang kalaban, kundi maging mismong ang mga nasa loob ng kilusan. Naghihintay lamang si Hugo. Naghihintay sa wala. 3 3
1. PROLOGUE. INT. THEATER. NIGHT SUPERS: University of the Philippines, 1973 Isang pagtatanghal ng isang radikal na theater group ang nagaganap, sa estilo ni Brecht. May tatlong tauhan sa stage: isang madre,isang katipunero, at isang tila Madame Imelda. Salit-salit sila sa pang-finale na mga linya. ACTOR 1 (MADRE) Kawangki ng masangsang na libingan ang simoy ng hangin. ACTOR 2 (IMELDA) Nagsisilbing palatak ng panghihinayang ang paglagitik ng mga sanga. ACTOR 3 (KATIPUNERO) Bulong-bulungan naman sa pag-usisa ng sa kanila'y natambad ang dalisdis ng mga tuyong dahon. ACTOR1 At sa kung anong bulahaw ay may kuwagong pumiglas mula sa malalim na pagkakahimbing. Pupungas-pungas pang inaaninag ang mga nananangis. 4 4
ACTOR 2 Ang kawan ng nga kabisoteng nangibang-pook palayo sana sa taglamig ay inalihan ng pangamba nang sila'y ngikihin ng mga nguyngoy sa ibaba. ALL Dito'y isiniwalat ang mga panahon ng hilahil mula sa hukay ng inaglahing lipi, nguni't bigo ang pagkilanlan sa mga bungo't kalansay ng mga nadustay! ACTOR3 Pumapatak na ang hamog sa kalupaan, tila nagnanais ikubli ang magdamag nang pagdadalamhati, at upang ipahingalay ang mga naninikip nang didib. ACTOR 1 Kahimanawari'y maparam! Mamamatay ang ilaw. Curtain call. Palakpakan at hiyawan. Muling babalik sa backstage ang mga aktor. 5 5
2. INT. BACKSTAGE/DRESSING ROOM. CONT. Nagtatanggal na ng ng make-up ang mga aktor at isa-isa na rin nilang hinuhubad ang costumes. 3. EXT. THEATER. CONT. Sa tapat ng teatro, pababa sa hagdan, makikita si MIRIAM, early 20's, kasabay ng ilang nanood. Halata na sa tiyan ni Miriam ang pagbubuntis. Mabubungaran ni Miriam ang isang grupo ng lalaki na sa kilos at postura ay halatang pulis. Agad matatakot si Miriam. Babalik sya paakyat ng hagdan. Haharangan sya ng daloy ng mga tao. Makokorner si Miriam ng mga lalaki. 4. INT. BACKSTAGE/DRESSING ROOM. CONT. Maririnig ang mga aktor ang commotion sa labas. Nagdudumaling bubungad sa pinto ang isang kasamahan. 6 6
STAFF Si Miriam, kinuha ng metrocom! Dagliang lalabas mula sa dressing room ang mga actors. 5. EXT. THEATER. CONT. Nagsisisigaw si Miriam habang kinakaladkad ng mga pulis. MIRIAM Ako si Miriam Alegre, UP student! Inaaresto nila ako nang walang dahilan! Hindi ako kriminal o magnanakaw! Ako si Miriam Alegre, taga-barangay Ipil sa Sampaloc! Mabibigla ang mga taong palabas ng teatro. Malulunod ang kanyang pagsigaw sa pagsara ng pintuan ng van. MIRIAM Ako si Miriam Alegre, taga-! 7 7
Lalarga ang van at ang maglalaho sa madilim na duluhan ng kalye. Maya-maya pa'y humahangos na lalabas ang tatlong aktor, kuntodo make-up at nakasuot pa ang mga costume. Paparahin nila ang jeep at agad silang sasakay. 6. EXT. ROADS. CONT. Sa jeep, pinagtitinginan ang mga aktor ng ibang pasahero. AKTOR 1 Bayad, o! DRIVER Saan to? Magkakatinginan lang ang mga aktor. Beats. ACTOR 1 Police outpost sa Diliman! 8 8
DRIVER Ibang ruta ho yon. Kakanan ako sa Maginhawa! ACTOR 2 Basta ibaba mo kami bago ka kumanan! Bababa mula sa jeep ang tatlo. Lalakarin nila ang madilim na kalye. Mararating nila ang isang police outpost. 7. INT/EXT. POLICE OUTPOST. CONT. Sa desk, binabasa ng police ang log book. Alalang-alala naman ang tatlong aktor habang naghihintay. POLICE Walang ganung pangalan dito. Sigurado ba kayong dito dinala? AKTOR 1 Hinde, sir. Pero malalaman nyo naman siguro kung saan, di ba? ACTOR 2 9 9
Puede nyo naman i-radyo. POLICE Nakita nyo ba ang patrol number sa van? ACTOR 3 Civilian van lang ho kasi ang ginamit. POLICE O, paano nyo nasabing pulis ang dumampot? ACTOR1 Nang-aresto na walang kaso? Meron pa bang iba maliban sa mga kabaro nyo? Titignan sila ng masama ng pulis. Cut to: Lalabas ang tatlo mula sa outpost. Titigil sila sa paglakad. Di nila alam ang kanilang pupuntahan. Iiwan natin sila dito. 8. INT. ROOM. FORT BONIFACIO.NIGHT 10 10
Bubungad ang mukha ni Miriam. Makikita sa mukha nya ang matinding paghihirap. MIRIAM Hindi ako Komunista... Isang lalaki ang lalapit at bubulong sa kanya. LALAKI Mag-uungguyan pa ba naman tayo? Di na ang pagka-Komunista mo ang inuusisa namin. Tinatanong ka namin kung sinu-sino pa ang mga kasama mo? Ano, Alegre? Tatlo, dalawa, o kahit isang pangalan lang. Promise, makakauwi ka na. Maawa ka sa sarili mo, o. Dyan sa nasa tiyan mo. MIRIAM Wala akong alam... Tatayo ang lalaki. Mahahantad na nakapatong ang ulo ni Miriam sa isang kama at ang kanyang mga paa sa isa pang kama. Nakagapos ang kanyang mga binti at braso. LALAKI 11 11
Tangina naman, Alegre. Ano ba naman yung magbigay ka ng kahit isang pangalan? Pinahihirapan mo lang ang sarili mo. Kung di ka lang buntis, kinuryente na kita sa puke. Sa sahig nakapatong ang isang kutsilyo, nakatutok ito sa likod ni Miriam. Nanginginig na sa ngalay ang kanyang katawan. Kukunin ng lalaki ang ilang pirasong libro. LALAKI Communist Manifesto, Das Kapital... Ipapatong niya ito sa tiyan ni Miriam. Sa isang cassette player, magpapatugtog ang lalaki ng awiting kinakanta ng mga aktibista. Lalong iigting ang pangangatal ng katawan ni Miriam. LALAKI Yan ang napala mo sa puki ng inang ideyolohiyang yan. 12 12
Lalakasan pa ng lalaki ang volume ng cassette player. 9. INT. JAIL CELL/FORT BONIFACIO. NIGHT Sabay-sabay ang mga paglagutok ng tasa at plato sa rehas na bakal. May noise barrage na nagaganap sa loob ng kulungan. Darating ang warden at ilang bantay. Mas lalo pang lalakas ang ingay. Sa gitna ng mga ito ay ang nalulunod na pagdaing ni Miriam. Malaki na ang kanyang tiyan. Nakapiit siya kasama ng ilang kababaihan. Maya-maya pa'y sesenyas na ang warden. Naglalakad si Miriam sa hallway ng preso, akay-akay ng dalawang bantay. 10. INT. JAIL INFIRMARY. CONT. Nakahiga sa kama si Miriam, dumadaing sa sobrang sakit. Bagama't mahina, maririnig pa rin ang noise barrage. 13 13
Mararamdaman niya ang paglapit ng isang anino. Makikilala ito ni Miriam. LALAKI Kumusta, Alegre? Kabuwanan mo na pala, di ka nagpasabi. Sana'y agad kang nailipat sa mas maayos sa hospital. Di tulad dito. Mabaho, mainit. Di sasagot si Miriam. Bagkus ay pawang ungol ang lalabas sa kanyang bibig. LALAKI Gusto mo bang madala sa hospital? Iri lamang ang isasagot ni Miriam. Sa wari'y pilit niyang inilalabas ang sanggol. LALAKI Sabi ni warden, pumutok na raw panubigan mo. Simpleng oo at hindi lang, Miriam. Kawawa naman beybi mo... Isa pang madiin na iri at: MIRIAM Oo! 14 14
LALAKI Pwes, ibigay mo sa akin ang mga pangalan na hinihingi ko. Di sasagot si Miriam. Mas lalakas ang kanyang pag-iri. Maiiba ang tono ng lalaki. LALAKI Sino-sino ang mga kasama mo sa sandatahang yunit propaganda na nag- ooperate sa central luzon at Maynila?! MIRIAM Ilang ulit ko bang sasabihin sa inyo na isa lang akong estudiante! LALAKI Estudiante? Eh bakit ka nagpakantot? Ayan ang pruweba o! Mahiya ka sa magulang mo, pinag-aaral ka. O kaya sa estado! Iskolar ka ng bayan di ba? Tangina ka pala e! Muling iiri si Miriam, sabay: 15 15
MIRIAM Mas puta ang ina mo sa kaputaputahan! Susuntukin ng lalaki si Miriam sa binti ng ilang uli. Mamimilipit sa sakit si Miriam. LALAKI Sino mga kasama mo?! Isa ba sa kanila ang nakabuntis sa yo?! Sino'ng putang ama nakabuntis sa yo?! May sasabihin si Miriam, ngunit di ito maiintindihan ng lalaki. Ididikit niya ang tainga malapit sa bibig ni Miriam. MIRIAM Si Marcos. Pakisabi sa presidente mo, pahingi ng panggatas... Cut sa noise barrage. Malulunod ang pagpalahaw ni Miriam. 11. EXT. FORT BONIFACIO/ROADS. DAY Lalabas mula sa main gate ang isang babae. Bitbit niya ang isang sanggol. 16 16
Isang pulutong ng sundalo ang makakasalubong nya. Dere-derecho ang kanyang lakad. Walang lingon-lingon. Sa malapitan, makikilalang siyang si CARMELA, early 30's. Mararating nya ang kalye. Agad nyang paparahin ang isang jeep. Muli nating makikita si Carmela at ang sanggol, nakasakay sila sa bus. Binabagtas nila ang isang highway. Bababa si Carmela sa di mataong bahagi ng highway. Pakikiramdaman niya ang paligid. Papasok siya sa isang makitid na kalye. Sa maliit na barog-barong, naghihintay sa kanya ang isang lalaki, si RAUL, early 20's. Iaabot niya ang sanggol dito. RAUL Salamat. (Beats) Pasensya na, Ate Carmela, ha. CARMELA Naku, wag mong intindihin yun. Ang importante, nakuha ko yan! 17 17
Masuyong pagmamasdan ni Raul ang sanggol. RAUL Hugo... CARMELA Bangkapoging bata, ano? RAUL Kumusta si Miriam? CARMELA Aba e mabuti kesa inaasahan. (Beats) Wag kang mag-alala, di magtatagal at palalayain na sya. (A beat) Maswerte ka kay Miriam, Raul. Matinding tortyur ang pinagdaanan nya, pero ni isang pangalan ay wala silang napiga. (Beats) Sa akin na muna si Hugo ha? 18 18
May tingin ng pag-aalinlangan si Raul. CARMELA Paano mo maaasikaso ang bata? Ako na! Kawawa naman. Sabi ni Miriam, markado na rin ng militar ang mga magulang mo. Walang maisasagot ang lalaki. CARMELA Basta ipangako mo sa akin na aalagaan mo si Miriam, ha. Tatango si Raul. CARMELA Kahit kontrang-kontra ako sa pinili nyang buhay, wala na kong magagawa. Ito ang ginusto ng kapatid ko. Alangan naman pabayaan ko? Nang mamatay sina Mamang at Papang, sa akin sya inihabilin. Di na nga ako nakapag-asawa eh. (A beat) Sa akin na muna si Hugo. Magka-anak man lang ako, di ba? Kahit pansamantala lang, habang mainit pa kayo sa mga militar. (Beats) 19 19
Raul...kelan ba matatapos ang laban na to? RAUL Lumalaki at lumalakas ang pwersa ng kilusan. Kaunting panahon na lang, mananalo na kami, Ate Carme. Nagawa yon ng mga rebelde sa Cuba. Magagawa rin namin dito. CARMELA Sana nga. Pero wag mo sanang mamasamain, ni sa hinagap, di ko pinangarap na makipagtaguan sa mga militar. Isa lang akong mananahi ng bestida at kurtina. Kayo na lang mga matatalino at iskolar ang lumaban. Kami ni Hugo, mamumuhay gaya ng isang normal na pamilya. Mangingiti si Raul. RAUL Wag mong minamaliit ang pagiging mananahi, Ate Carme. Wala kaming banderang iwawagayway tuwing rally kung wala kayo. Sa bundok, mas importante ang mananahi ng napahak na pundiya ng pantalon kesa doktor ng tinamaan ng bala. Matatawa si Carmela. 20 20
CARMELA Nga pala, Raul, nabanggit ko rin to kay Miriam. Kung papayag ka, ibang apelyido ang dadalhin ni Hugo. Sana maintindihan mo. Para na rin to sa seguridad ng bata. Beats. RAUL Ang pangalan ay isa lamang maliit na sakripisyo para sa puspusang pakikibaka... Di na sasagot si Carmela. Pagmamasdan na lamang niya ang mag-ama. ACT 1 12. EXT. PUBLIC ELEM. SCHOOL. DAY SUPERS: Manila, 1983 21 21
Umaga. Tumataas ang bandila ng Pilipinas, habang tinutugtog sa trompa ang Lupang Hinirang. Sasampa ang isang bata sa stage. Pangungunahan niya ang sabayang pagbigkas ng Panatang Makabayan. Makikita natin si HUGO sa pila ng mga lalaking mag-aaral, magsasampung taon siya dito. Pagkatapos ay tutugtugin ang tema ng Bagong Lipunan, na hudyat ng pagtatapos ng seremonya. Maayos at nakapilang tutungo sina Hugo sa kanilang kwarto. 13. EXT. STREET/HOUSE. LATER Ipakikita ang ilang bahagi ng kalyeng matao. Kabilang na ang isang apartment. Sa isang unit titigil ang montage. May halamanan ito sa bakuran. 14. INT. HOUSE. CONT Aatungal ang sewing machine. Nananahi ng bestida si Carmela. Bakas sa mukha niya ang pagkayamot. 22 22
Nakaupo sa sala ang isang lalaki (early 20's). Matagal na walang kibuan. Tatayo ang lalaki. May iaabot kay Carmela. Ilang piraso ng dadaaning papel. BISITA Ipinapaabot po ni Ka Henry at Ka olga. Baka daw makatulong kahit papaano. Titigil sa pananahi si Carmela. Di nya kukunin ang pera. CARMELA Tao kang kumatok sa pamamahay ko, kaya pinapasok kita. Pero sa susunod, pakisabi na din kay Raul at Miriam, pwede bang ipa-koreo nyo na lang kung anuman ang ipapadala nyo? Inilalagay nyo kami sa alanganin eh. BISITA Ipapaabot ko po. Pasensya na, Ate Carmela. Aalis na po ako. Aktong aalis ang bisita. CARMELA 23 23
Mamaya ka na umalis. Masyadong matao sa labas pag ganitong oras. Magpagabi ka na. BISITA Baka po mag-alala si Ka Rollie. Alas-dos po kasi kami magkikita. CARMELA Pwes, maghintay sya! Di ka aalis dito hanggat maliwanag pa. Di na kikibo ang lalaki. Tatango na lamang sya. Ililigpit ni Carmela ang tinatahi. CARMELA Sasaglit lang ako sa palengke. (A beat) Kumakain ka ba ng kanduli? BISITA Opo, kahit ano po. CARMELA 24 24
Malansang isda yon. Sigurado ka? Wala sa itsura mo ang kumakain ng kanduli... BISITA Okay lang po talaga... CARMELA O, sya... Lalakad palayo si Carmela. 15. EXT. HOUSE. CONT. Lalabas ng bahay si Carmela. Labit-labit nya ang basket. Lilinga-lingain muna niya ang paligid. Lalakad siya palayo. 16. INT. CLASSROOM. CONT. Sa silid-aralan, nagche-check ng attendance ang guro. "Present!" ang isasagot sa: "Frank Ahos!", "Olympia Alejandro!", "Percival de Amor!". 25 25
Hanggang sa matawag si: TEACHER Hugo Balyaon! Walang sasagot. Uulitin ng teacher. Saka lamang magre-react si Hugo. HUGO Present! Cut to: Magsisimulang magturo ang guro. TEACHER O, today is Monday! Social Studies day! Let's see if you reviewed your current events. Today's topic is cabinet members! Meliton Calueng, who is the Prime Minister of the Philippine Republic? M. CALUENG Cesar Virata, ma'am! TEACHER 26 26
Good! Teresita Pantaleon, who is the Minister of Education? Dapat alam nyo to kasi estudiante kayo! T. PANTALEON Onofre Corpuz, ma'am! TEACHER Very good! (Beats) Minister of Defense? Hugo Balyaon! Tatayo si Hugo. HUGO Juan Ponce Enrile, ma'am. He was also Minister of Justice from 1968 to 1970. TEACHER Yes, he was. 17. EXT. SCHOOL YARD. CONT. 27 27
Sa bakuran ng eskwelahan, nagdidilig nga mga tanim sina Hugo at kanyang mga kaklase. Gulay ang mga pananim. Di kalayuan ay ang nakapaskel na "GREEN REVOLUTION". Lalapitan siya ng kaklaseng babae, si Rosalie. ROSALIE Uy, Hugo. 'Galing mo kanina sa Social Studies ha! HUGO Favorite subject ko kasi yon. ROSALIE Sabi ko na eh! (A beat) Malapit na pala ang First Communion natin. May bisita daw na pari mamaya, kaya half day lang ang klase. HUGO Bakit may pari? ROSALIE 28 28
Sabi ni Nanay, bago ang holy communion, kailangan daw munang mag- confess ng mga kasalanan sa pari. HUGO Kahit ayaw ko? Tatawa si Rosalie. ROSALIE Tange ka, di pwedeng ayaw mo! HUGO Eh kung wala naman akong sasabihin? ROSALIE Kahit ano! Gumawa ka na lang ng kwento! Saglit na mapapa-isip si Hugo. Itutuloy nya ang ginagawang pagdidilig. 18. INT. HOUSE. LATER 29 29
Di mapakali ang bisita ni Carmela. Dudungaw siya sa bintana. Walang tao sa paligid. Lalabas siya ng bahay, nakasuot ng fisherman's hat. 19. EXT. STREET. CONT. Mararating ng lalaki ang isang sari-sari store. LALAKI Manang, Philip, isang kaha... Iaabot ng tindera ang isang kaha ng yosi. Sisindihan ng lalaki ang isang stick. Lalakad sya palayo. Malapit na sa apartment, mapapansin nya ang ilang lalaking nakapuesto sa paligid, animo'y taga-roon at nakatambay. Ano pa nga ba't kahina-hinala ang kanilang ikinikilos. Akmang sasalubong ang dalawa sa mga lalaki. 30 30
Lalagpasan ng bisita ang unit ni Carmela. Bagkus, kakatok siya sa kalapit na unit. BISITA Lola, lola... LALAKI (OS) Bulok na estilo na yan, bata. Pagkarinig, tatakas ang bisita. Tatalunin nya ang pader patungo sa unit ni Carmela. Matutumba ang isang paso ng halaman dito. Ngunit nakapuesto na ang isa pang pulis na naka-sibilyan. Itututok nito ang baril. PULIS Hep, hep, saan ka pupunta? Masusukol nila ang bisita, aarestuhin. Magsisipaglabasan ang mga kapit-bahay. BISITA Ako si Paul Manansala! Inaaresto nila... 31 31
Bago pa man matapos, mawawalan ng malay ang bisita mula sa palo ng baril sa batok nito. 20. EXT/INT. CLASS ROOM. CONT. Nakapila si Hugo at mga kaklase sa labas ng kwarto. Isa-isang pumapasok ang mga estudiante. Maya-maya pa'y si Hugo na ang papasok. Susundan natin siya hanggang sa makita natin ang naghihintay sa loob, isang pari. PRIEST Anak, may gusto ka bang ikumpisal? HUGO Wala po... PRIEST Kahit na ano. H'wag kang mag-alala. Ako at ang Diyos lang ang makakaalam... HUGO Wala po talaga, father... 32 32
PRIEST Sigurado ka? HUGO Opo... PRIEST Hay, pwes. Anu't-anuman, magdasal ka ng tatlong Aba Ginoong Maria at dalawang Ama Namin. HUGO Ngayon na po? PRIEST Aba'y oo! Kelan mo ba gusto, anak? HUGO Bago na lang po ako matulog. Para po isang dasalan na lang. Makikita sa mukha ng pari ang resignation, marahil ay pagod na din. 33 33
PRIEST O, sya, h'wah mong kalilimutan ha. HUGO Tatlong Aba Ginoong Maria at dalawang Ama Namin! 21. EXT. STREET. LATER Naglalakad si Carmela sa kalye, dala ang basket ng pinamalengke. Mararating niya ang kanyang unit. May agad mapapansin si Carmela. May ilang kapitbahay ang nag-uusyoso at nakatingin sa kanyang bahay. CARMELA Bakit, ano'ng nangyari? NEIGHBOR Ay, Carmela! Nagkahulihan dito kanina ah! CARMELA 34 34
Ha?! Sino? NEIGHBOR Di namin kilala. Basta na lang dinampot ng mga pulis! Papasok si Carmela sa bakuran. Mapapansin nyang nakauwang ang pinto. Di siya papasok. Hahagurin muna niya ng tingin ang paligid. Mapapansin nya ang nakatumbang paso ng halaman. Halos basag na ang paso. 22. EXT. SCHOOL YARD. CONT. Maglalabasan ang mga mag-aaral mula sa kwarto. Magkwekwentuhan ang mga magkakaklase. Isa lang ang kanilang topic: may nakita na namang surot at bukbok sa nutribun! Makikita si Hugo na nakikipaglaro ng sipa. Tatawagin siya ni Rosalie. Agad naman siyang lalapit. Makikita ang kanilang pag- uusap. 35 35
Sa di kalayuan, matatanaw ni Hugo si Carmela. Magkahalong takot at lungkot ang mababakas sa mukha ni Hugo. Tila alam niya ang ibig sabihin ng pagdating ni Carmela Bago lumapit sa kanyang tiyahin, susulyapan muna niya si Rosalie. Kakawayan siya nito nang pamamaalam. Patakbo nang lalapitan ni Hugo ang tiyahin. TITA CARME Aalis na tayo. Nakausap ko na ang principal mo. HUGO Saan po tayo pupunta, Tita Carme? Di siya sasagutin ni Carmela. TITA CARME Akin na yang ID mo... Huhubarin ni Hugo ang kanyang school ID at iaabot ito sa tiyahin. Magsisimula silang maglakad palabas ng eskwelahan. Maya-maya pa'y itatapon ni Tita Carme ang ID sa madadaanang basurahan. 36 36
Sa labas, naghihintay na sa kanila ang isang traysikel. Nakasakay na ang kanilang mga bagahe: isang maleta, duffle bag, at isang cassette player. DRIVER Saan tayo, manang? TITA CARME Basta paandarin mo. May hahanapin kaming bahay. DRIVER Areglado. Liliko ang traysikel sa isang eskinita, patungo sa mas masikip pang mga kalye. Paikot-ikot lamang sila at halatang nagpapatay ng oras o kung may sino mang inililigaw. Ilang minuto pa'y mararating nila ang palengke. Di mag-aaksaya ng oras, agad silang sasakay sa jeep. 23. EXT. ROADS/PARK. LATER 37 37
Bababa ang magtiya sa isa pang mataong parke. Tutunguhin nila ang parteng may rebulto ni Rizal. Mauupo sila sa paanan nito. Maghihintay. Mananatili silang kalmado. May darating na lalaki, si KA ROLLIE, early 20's. Uupo ito sa tabi ng magtiya. TITA CARME Kelan ang libing? KA ROLLIE Sa Martes... Hudyat na ito ng pagsama nila kay Ka Rollie. Sasakay sila sa isang ford fiera. 24. EXT. ROADS. IMM. AFTER Walang kibuan sa byahe. Pinagmamasdan lang ni Ka Rollie si Hugo na may kung anong isinusulat sa kwaderno, habang nakikinig ito sa kanyang radyo. Di maipinta ang mukha ni Carmela. 38 38
Maririnig sa radyo ang report na nanalo si Lydia De Vega ng ginto sa ginanap na ASEAN games. Babasagin ni Tita Carme ang katahimikan. TITA CARME Saan nyo kami dadalhin? KA ROLLIE Pa-Montalban po muna tayo. TITA CARME Ha? Kalayo naman! Di sasagot si Ka Rollie. TITA CARME Alam nyo ba kung gaano ko pinaghirapan ang apartment na yon? Nandun sa lugar na yon ang ikinabubuhay namin. Ang makinang panahi, di ko man lang nadala. Prenteng-prente na kami don, tapos ganito? Asan si Henry? Si Miriam? 39 39
Walang maisasagot si Ka Rollie. TITA CARME Akala ko ba matatalino kayo? Bakit nalalaman ng pulis ang kinaroroonan nyo? Yayakapin ni Hugo si Tita Carmela. Tatahimik ang tiyahin. Saglit na katahimikan. Pagmamasdan ni Ka Rollie si Hugo. KA ROLLIE Kumusta ka na, Hugo? TITA CARME HUGO Ano sa palagay mo? Mabuti naman po. Beats. KA ROLLIE Kamukha mo mama mo, alam mo ba yon? 40 40
Magugulat si Hugo. HUGO Kilala mo sya? KA ROLLIE Oo. Nakasama ko sina Ka Henry at Ka Olga...sina Henry at Miriam...dati sa Nueva Vizcaya...'tagal na yun... Maghihintay pa rin ng kasunod si Hugo. Mapapansin ito ni Ka Rollie. Dadagdagan nya ang kwento. KA ROLLIE Estudiante pa lang ako noon, sa isang cultural immersion. Sila ang naging senior officers namin. Kami ng papa mo ang natoka sa pag-oorganize. Marami akong natutunan kay Ka Henry. Mahigpit kasi papa mo. Sobrang ingat. Bawat detalye, dapat malinis. Walang palya. Kung papalya man daw, may nakakasa na dapat na back-up. Madalas nga nya kong nasesermonan. Lagi nyang sinasabi, "Ka Rollie, sistema. Walang bulilyaso kung may sistema!" 41 41
Pagmamasdan lamang ni Tita Carme si Hugo. Mangingiti ito. KA ROLLIE Si Ka Olga naman tahimik lang. Nagmamasid lang madalas. Dahil writer siguro. Maririnig mo lang sya kung may mga meeting o briefing. Pero kung gaano man kalumanay magsalita, ganoong naman kabagsik ang kanyang mga sinulat. Nanunuot sa kaluluwa at lumalatay sa puso, ika nga nila. Bagay na bagay sila ng papa mo - isang matalas mag-isip at isang mahusay magpatupad. (Beats) Gusto mo rin bang maging writer? HUGO Opo... KA ROLLIE Tungkol ba saan yang sinusulat mo? Hindi sasagot si Hugo. Isasara ni Hugo ang kwaderno. Hahayaan muna ito ni Ka Rollie. 25. EXT. ROADS. NIGHT 42 42
Sa biyahe, natutulog si Hugo na nakasandig kay Tita Carme. Mararating nila ang isang checkpoint. Iilawan sila ng sundalo. Makikitang simpleng pasahero lamang silang papauwi kung saan man. Palulusutin sila ng mga militar. Mapapanatag si Rollie. Ngingitian niya si Hugo na mahimbing pa ring natutulog. Mararating nila ang isang terminal ng bus. Bubuhatin ni Rollie si Hugo para ilipat sa nag-aabang na van. Kakausapin ni Rollie ang driver. ROLLIE Ano'ng okasyon? DRIVER Kasal... Muli silang maglalakbay. 26. EXT/INT. UNDERGROUND HOUSE. MORNING Sa isang bahay sa mataong kalye, hihinto ang van. Gigisingin ni Ka Rollie si Hugo. 43 43
Unang bababa si Ka Rollie. Pagmamasdan muna niya ang bahay. Mapapansin niya ang mga paso ng halaman na pawang nakaayos. Ilang saglit pa'y papasok na sila sa bahay. Naghihintay doon sina KA TIRSO at KA WENA, parehong early-30's, gayundin sina KA NANCY (mid-40's) at KA ISMAEL (late 40's). KA ROLLIE Ka Tirso, Ka Wena... KA TIRSO Ka Rollie...welcome! Mapapansin nila ang pupungas-pungas pang si Hugo. KA WENA Uy, ito na ba si Hugo! Ang anak nina kasamang Henry at Olga! (A beat) H'wag kang mag-alala, Hugo. Safe ka dito. Ako si Wena, best friend ako ng Mama mo! 44 44
Mawawala ang antok ni Hugo. KA TIRSO Ako si Ka Tirso, asawa ni Ka Wena. Nakasama ko dati sa university ang parents mo. KA NANCY Ako si Ka Nancy. KA ISMAEL Ka Ismael. Ikinagagalak kitang makilala, Hugo. HUGO Thank you, po... KA ISMAEL Asus, ay kamukhang-kamukha ka ng tatay mo, o! Titignan ni Hugo si Rollie. Kikindatan siya ni Ka Rollie. KA ROLLIE 45 45
Mas kamukha ka ng mama mo... KA ISMAEL Alam mo bang maraming nagkakagusto dyan kay Ka Henry, ha? Kagandang lalake naman kase. Kaya naman patay na patay sa kanya si Ka Olga. Di ba, Ka Wena? Di sasagot si Ka Wena. Isang maikli ngunit magiliw na tawanan ang susunod. Maiiwan si Hugo sa sofa. Pagmamasdan niya ang nangyayari sa paligid. Makikita natin sa kayang mukha ang matamang pakikinig sa mga bulungan at mahihinang pag-uusap, na pawang hindi nya nauunawaan. 27. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER Hihilahin ni Tita Carme si Hugo sa isang sulok. TITA CARME Iiwan muna kita dito ha... 46 46
HUGO Ho? Saan kayo pupunta? Ibubulong nya kay Hugo ang: TITA CARME Papalitan ko lang ang apelyido mo. Tatango si Hugo, sabay ngiti. Alam nya ang ibig sabihin ng tiyahin. TITA CARME Ilang araw lang, magkikita na uli tayo. Si Kuya Rollie mo muna ang bahala sa yo. HUGO Dito na po ba tayo titira? TITA CARME Hindi, anak. Pansamantala lang to, gaya ng mga kasama natin dito. Hwag kang mag-alala, hahanap ako ng malilipatan natin. Yung tayong dalawa lang! 47 47
(A beat) Ayus ba? Yayakapin ni Tita Carme si Hugo. Aalis si Tita Carmela. Mapapansin ni Ka Rollie ang lungkot sa mukha ng bata. KA ROLLIE Hugo, halika, may sorpresa ako sa yo. HUGO Ano po yon? May kukunin sa bag si Rollie. Isang portable na CB radio. KA ROLLIE Eto o. Pinabibigay daw ng Mama at Papa mo. Dito puede kayong mag- usap! Babakas sa mukha ni Hugo ang tuwa. Bahagyang mawawala ang galit sa mukha ni Carmela. 48 48
HUGO Paano po? KA ROLLIE Naka-set na ang frequency nyan. Pero tandaan mo, sila ang tatawag sa yo. Hwag na hwag mo silang kokontakin. Basta iwan mo lang nakabukas. Makikita natin itinuturo ni Ka Rollie kay Hugo kung paano gamitin ang radyo. Maririnig natin ang ilang salita: "Pag di klaro ang sinabi, sabihin mo 10-9, 10-9..." Iniaabot ni Carmela kay Ka Wena ang mga damit ni Hugo. TITA CARME Alas-otso kung matulog ang bata. Dapat nakapagsepilyo at nakapaghugas ng paa at binti. KA WENA Opo, Tita. Kami na po ang bahala... Beats. TITA CARME 49 49
Sampung taon kong inilayo ang bata sa ganitong buhay, malilintikan kayo sa akin pag napahamak yan. KA WENA Sisiguraduhin po namin na di na mauulit ang nangyari sa apartment. TITA CARME Dapat lang. Makahanap lang ako ng bahay, babalik ako agad-agad para kunin sya. KA WENA Ingat po sa byahe, Tita... Nag-aalalang tingin lang ang tugon ni Carmela kay Ka Wena. Iiwan na siya ni Carmela. 28. INT. UNDERGROUND HOUSE. HOURS LATER Sa kwarto, inaantabayanan ni Hugo ang pagpasok ng mensahe sa CB radio. Walang maririnig si Hugo maliban sa pasundot-sundot na static. 50 50
Ilang minuto pa'y kukunin ni Hugo ang kanyang cassette player. May hahagilapin siya sa kanyang bag. Ilalabas niya ang isang cassette na blanko. Isasalang niya ito sa deck at pipindutin ang record. Rorolyo ang cassette. Sa wari'y may sasabihin si Hugo. Subalit walang lalabas sa kanyang bibig, maliban sa..."Ma, Pa..." Ilang saglit pa ng katahimikan, papatayin na ni Hugo ang record mode. Muli niyang itatago ang cassette sa kanyang bag. Makakatulog si Hugo. Mapapansin ang halos papatuyo nang luha sa kanyang mga mata. Bukas pa rin ang CB radio. Katabi niya ang nakabuklat pang kwaderno. Hawak- hawak pa ni Hugo ang bolpen. Papasok sa kwarto si Ka Rollie. Mababanaag sa mukha nito ang awa para sa bata. Papatayin niya ang CB radio. 29. EXT/INT. NEIGHBORHOOD/UG HOUSE. NIGHT Tahimik ang paligid. Maliban sa pagtahol ng mga aso. 51 51
Sa loob ng bahay, nagmamatyag sa bintana sina Ka Tirso at Ka Rollie. Walang kumikilos sa loob ng bahay. Nakapatay ang mga ilaw. Maririnig ang sirena ng mobil sa kalayuan. Unti-unti itong hihina. Kita sa mga mukha nila ang pagkabahala. 30. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER Sa hapag-kainan, nag-uusap sina Ka Rollie, et al. KA ISMAEL Safe dito, mga kasama. Na-survey na namin ang mga pasilyo sa paligid. Kung magkaka-aberya man, madali tayong makakaeskapo sa mga callejon dyan sa likod. Maraming pasikot-sikot sa looban... KA NANCY May alat? KA ISMAEL 52 52
Malayo. Yung police outpost, mga dalawang kilometro pa mula dito... (A beat) May payphone dyan sa pondahan. Mabait yung may-ari, nagpapautang. KA TIRSO Hangga't maaari, i-minimize ang visibility. Hwag tayong maging palagay sa lugar na to. Isipin nyo lagi na wala tayong kakampi dito. (A beat) Saan ang rally point kung saka-sakaling magkakatimbugan? KA ISMAEL Wala pa, pero sa tantya ko di na kailangan. KA ROLLIE I agree. Mukhang malinis naman dito... KA NANCY Malinis? Yan din ang sinabi nila noon sa UG house sa Kamuning. Kesyo looban daw at di pansinin. Ilang linggo lang, ni-raid na. Mabuti na lang nakapagtago agad kami sa kalapit na bahay. Eh paano na kung pumutak yung may-ari? 53 53
KA TIRSO Again, never underestimate the enemy! Di talaga natin masasabi kung kelan tayo maaamoy ng kalaban. Tandaan nyo ang nangyari sa bahay nina Carmela. KA NANCY Ka Rollie, di ba ikaw ang huling kasama ni Ka Mario bago sya tumuloy kina Carmela? Mapapatingin ang lahat kay Ka Rollie. KA ROLLIE Oo. KA ISMAEL Eh, hindi nag-ingat si pogi eh. Matao ang lugar, di sya dapat nagpakalat- kalat ng ganun. Ayun, nataymingan. Malamang nag-panic kaya natunugan! KA TIRSO (Kay Ka Wena) 54 54
Magiging abala tayo sa mga darating na araw. Hanggat wala si Carmela, puede bang ikaw muna ang tumingin-tingin sa bata? KA WENA Sige lang. KA ROLLIE Tutulong ako sa bata. KA NANCY Hayaan mo na kay Ka Wena. Mag-focus ka sa nakatoka sa yo. KA TIRSO Siguraduhin mong nasa maayos na lagay ang bata. Ayaw kong mapahiya kina Ka Henry at Ka Olga. (A beat) Pwede na ba tayong mag-umpisa? KA NANCY Wala pa si Ka Dindo. Nasa kanya ang direktiba mula sa taas. Hanggat wala sya, hindi tayo puedeng magsimula. 55 55
KA ISMAEL Anong oras ba darating si Mr. Isputing? KA WENA Alas-otso daw. KA TIRSO Mag-aalas diyes na ah! KA ISMAEL Eh di na kayo nasanay. Alam nyo naman yon si Kapampangan! Parang lagi na lang magkakabaret kung pumustura. Nagpaplantsa pa yon ng trubinize nya. KA WENA Pero di naman yon naaatraso ng ganito katagal! Saglit na katahimikan. Magkakatinginan lamang sila. 31. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER 56 56
Lilipas ang ilan pang oras. Makikita sa kanila ang matinding pag-aalala sa maaaring sinapit ni Ka Dindo. May ilang makakatulog na sa paghihintay. Maya-maya'y may biglang kakatok sa pinto. Mapapa-igtad ang lahat. Lalapit sa pinto si Ka Tirso. KA TIRSO Sino yan?! BOSES (OS, UNDER) Si Dindo to! Buksan nyo pinto! KA TIRSO Bakit ngayon ka lang? BOSES (OS, UNDER) Putangina, papasukin nyo ko! 57 57
Agad bubuksan ni Ka Tirso ang pinto. Nagmamadaling papasok si KA DINDO, late 20's, na hubo't hubad. Magugulat ang lahat. KA ISMAEL Tangina, ano't naka-bomba ka?! KA DINDO Naholdap ako! Pengeng damit, bilis! Di agad matitinag ang lahat. Ibubuyangyang ni Ka Dindo ang titi nya. KA DINDO Putangina, ano?! Panonoorin nyo na lang ako?! Saka lamang maghahagilap ng damit sina Ka Wena at Ka Nancy. KA TIRSO Saan ka ba naholdap? KA DINDO 58 58
Sa highway, bago kumanan ng bayan. Tangina lahat kinuha! KA ISMAEL Pati damit mo? KA DINDO Tangina, oo! Levi's yung lonta ko, repaps! Tagal kong pinag-ipunan yon, brad! Hahagalpak ng tawa sina Ka Ismael. Iaabot ni Ka Wena ang damit kay Ka Dindo. Magsisimula siyang magbihis. KA WENA (Habang humahagikgik ng tawa) Nakarating ka dito nang hubot-hubad? KA DINDO Anu pa nga ba? Nagtago muna ako sa talahiban. Hinintay ko lang maubos ang tao sa kalye. At saka ako kumaripas ng takbo. KA ISMAEL 59 59
Pasalamat ka kay Makoy at may umiiral na curfew! Maagang nagsiuwian ang mga tao. May silbi din pala ang Bagong Lipunan! Muling tawanan. Beats. KA NANCY Alam mo bang alalang-alala kami sa yo? 'Kala namin natimbog ka na! KA ISMAEL Uy, concerned kay Bomba King! May crush! KA NANCY Putang ina naman, Ka Ismael. Wag mo kong idamay sa mga kabulastugan mo. KA ISMAEL Joke lang naman yon, Ka Nancy! Eto naman, o. Di na ma-alaska. KA TIRSO Teka, teka! May mga dokumento bang nakuha sa yo? 60 60
A beat. KA DINDO Wala. Maliban sa sulat para sana sa anak nina Ka Henry. Nakasuksok sa maliit na bulsa. Ayun, natangay din. Mapapa-isip si Ka Rollie. KA ROLLIE Binasa mo ba? KA DINDO Syempre hinde! Gago ba ko? KA ISMAEL Oo, isa't kalahating gago... Dismayadong lalakad palayo si Ka Nancy, bubulong ng "Tangina talaga..." Lingid sa kanila, kanina pa sila pinapanood ni Hugo mula sa kwarto. Narining nya ang tungkol sa sulat. 61 61
Babalik si Hugo sa higaan at muling magsusulat sa kanyang kwaderno. 32. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER Magsisimula ang pulong sa neutral na bahagi ng bahay. KA DINDO August 21 daw darating si Ninoy. Sigurado na yon. Kaya aligaga ngayon ang mga bataan ni Makoy, mga reps! KA TIRSO Ano ang directives mula sa central? KA DINDO Isang malawakang pagkilos bago pa man kanyang pagbabalik. KA ROLLIE Mas maingay na pagbabalik ng numero unong kritiko ni Makoy, mas mainam. 62 62
Mapapansing tawa ng tawa si Ka Ismael. KA NANCY Di ganon kasimple yon! Saan tayo pupulutin kung saka-sakali mag- succeed ang mga burgis sa kanilang political agenda? KA ISMAEL Tama si Ka Nancy. Paka-ingat tayo, mga kasama. Remember Banifacio and the Katipunan! Kung sa umaga, sa mga timawa ang pakikibaka, kinagabihan, pag-aari na ito ng mga elitistang naka-Levi's! Lalo pa siyang bubunghalit ng tawa. KA TIRSO Ano ba ang nakakatawa ha?! KA ISMAEL Naalala ko lang ang patutoy ni Ka Dindo! Ay, kaliliit! KA DINDO Tarantado ka, Ka Ismael! Syempre maginaw! 63 63
Magtatawanan ang lahat, maliban kay Ka Nancy. KA TIRSO O, tama na! Tama na! (A beat) Aling sangay ang na-assign mag-organisa? KA DINDO Ang Lakbayan. Toka mo yan, Ka Tirso. Sasabay tayo sa ingay. Pangunahing isisigaw natin syempre ang pagreresign ni Apo Marcos. KA TIRSO Dapat protesta ito sa human rights violation against the indigenous. Yan first and foremost ang isinusulong ng Lakbayan. Para di tayo maakusahang nakikisawsaw lang! KA DINDO Pangalawa, i-mobilize ang simultaneous student protests. Pinakamainam kung dadaanin sa mass walk-outs sa oras mismo ng klase. KA TIRSO 64 64
Sina Ka Ismael at Ka Nancy ang makikipagcoordinate sa mga student leaders. Si Ka Wena naman ang mag-rerevise ng mga polyeto, bilang sya ang itinalaga ng central sa propaganda. KA WENA Si Ka Rollie ang co-editor ko dito. KA DINDO Saan kayo mag-iimprenta? KA ROLLIE Dito na mismo. Malaki yung kwarto sa itaas. KA NANCY Marunong kang mag-operate ng mimeo? KA ROLLIE Oo, Ka Nancy. Si Ka Ipe nga ang nagturo sa akin eh. Walang maisasagot si Ka Nancy. Matatahimik ang lahat. Pasimple nilang susulyapan si Ka Nancy. 65 65
KA DINDO Mag-iisang taon na pala noong tinambangan ang grupo nina Ka Ipe. KA NANCY Oo, Agosto yon. Galing sila sa isang presscon. Paglabas ng venue, niratrat agad sila ng nakaabang na mga PC. Siya at driver lang ang casualties. Yung reporter na kasama, marunong. Nagtago sa ilalim kaya di napuruhan. KA ROLLIE Nandoon ako sa noon prescon, Ka Nancy. Di ako pinasama ni Ka Ipe... KA NANCY Alam ko... Itataas ni Ka Tirso ang kanyang baso. KA TIRSO Para kay Ka Ipe... 66 66
ALL Ka Ipe! Beats. KA ISMAEL At sa patutoy ni Ka Dindo! Uupakan ng suntok ni Ka Nancy sa dibdib si Ka Ismael. 33. INT.UNDERGROUND HOUSE. SAME NIGHT Tahimik na ang bahay at malalim na ang gabi. Maririnig pa rin ang pagkahol ng mga aso. Di pa makatulog si Ka Nancy. Nakatitig lang ito sa labas ng bintana habang nagyoyosi sa sala. Ilang saglit pa'y aakyat na ito sa itaas. 67 67
Makikita nyang nakabukas ang pinto sa kwarto ni Hugo. Sisilip sya. Gising pa si Hugo at nagdarasal ng Ama Namin. Mag-aaltanda ito. KA NANCY Bakit gising ka pa? HUGO Di po kasi ako sanay matulog mag-isa... KA NANCY Lagi ka bang nagdadasal bago matulog? HUGO Opo. Ang Tita po ang nagturo sa akin... KA NANCY Mabuti yan. Walang mawawala sa 'yo. (Beats) Nga pala, sa prayers, pwede naman di Ama Namin. Kausapin mo lang si God na parang kausap mo Papa mo. Ganun lang. HUGO 68 68
Yun daw po kasi ang sabi ni Jesus sa mga disciples. Magdasal ng Ama Namin. KA NANCY Hindi. Sabi nya, ganito kayo dapat magdasal. Di nya sinabi na i-memorize nyo ang Ama Namin! Beats. HUGO Lagi po ba kayong nagbabasa ng Bible? Beats. KA NANCY Oo, dati... HUGO Bakit po hindi na? Walang maisasagot si Ka Nancy. 69 69
KA NANCY Matulog ka na... Lalabas ng kwarto si Ka Nancy. KA NANCY Uhm, Hugo, may request sana ako sa 'yo? HUGO Ano po yon? KA NANCY Bukas ng gabi, puede mo ba kaming isama sa prayers mo? Beats. HUGO Ano pong sasabihin ko kay God? Matitigilan si Ka Nancy. KA NANCY 70 70
Ibagsak Niya kamo ang pasistang rehimen, parusahan ang mga naghaharing uri, at iluklok ang Partidong Komunista... A beat. HUGO Sige po... KA NANCY At patawarin nya kami sa aming magiging pagkakasala. 34. INT. UNDERGROUND HOUSE. DAY Sa kwarto, tinetesting ni Ka Rollie ang mimeograph machine. Inihahanda naman ni Ka Wena ang content at layout ng polyeto. Sa kusina, nagluluto ng sardinas si Ka Ismael. May maliit na TV sa cabinet. Balita ang palabas sa TV. Sa lamesa, nag-uusap si Ka Tirso,Ka Dindo at Ka Nancy tungkol sa "Simultaneous ang pagmamartsa at magcoconvene lahat ng sangay ng Lakbayan sa Quirino grandstand..." 71 71
Darating si Ka Rollie at ipapakita ang kopya ng polyeto kay Ka Tirso. Bubuksan ni Ka Ismael ang mga lata ng sardinas. KA DINDO Yan ang tanghalian? KA ISMAEL Sardinas con lata! With chopped onions and crushed garlic. KA DINDO Engrande! Puta, ginulayan pa! KA ISMAEL Eh bisita ka namin e. KA ROLLIE Ka Ismael, sahugan mo ng konting sotanghon. Para maiba naman. KA ISMAEL O, e igigisado ko nga. Gusto mo sabawan ko ng konti para dumami. 72 72
KA ROLLIE Pigaan mo kahit isang kalamansi, pang-alis lansa. Tapos konting paminta. KA DINDO Ang arte mo naman. Sardinas pa rin yan kahit ano ihalo mo. Malansa at mabaho. KA ISMAEL Kung ako lang, buksan ang lata, ibuhos sa kanin. Tapos! KA ROLLIE Yun na nga eh. Malansa at mabaho. Ano ba naman yung konti pang sahog? KA DINDO May kopya ka ba ng Marxist-Lenin-Mao Tse Tung undeground cook book? Pahiram naman! KA TIRSO Puede ba si Ka Ismael na lang ang magpasya kung paano ihahain ang punyetang sardinas na yan? 73 73
KA ISMAEL Areglado, mga kasama! Matatahimik si Ka Rollie. Iiwan nya ang pulong. KA NANCY (Pabulong) Tangina, pati sardinas nadamay sa peti-burgis mentality... Ipakikita sa TV ang isang pro-Ninoy rally. Mahahagip ng kamera ang isang grupo ng madre na nagmamartsa. KA WENA Uy, sina Sister Vida at Sister Remy, o. Sobrang konserbatibo nang dalawang yan noong nasa kumbento pa kami! Buti naman at nagising na sa katotohanan. KA TIRSO Ganyan ka-organized ang mga maka-kanan. Tayo pa ba namang mahilig mag-rally ang papalpak? (A beat) 74 74
Not on my watch! Kung nagawa noon nina Ka Henry at Ka Olga ang mga pulido at swabeng pagkilos, magagawa rin natin ngayon. KA DINDO Bilib sa yo ang central, Ka Tirso. Wag kang mag-alala, buo at buhos ang suporta sa mga plano mo. KA TIRSO Siguraduhin mo, Ka Dindo. Tandaan nyo ang nangyaring bulilyaso sa Lakbayan Visayas noong isang taon. Lima agad ang natimbog sa kanila, di pa man umaarangkada. Kung sa planning stage pa lang, natunugan na, may malalim talagang problema. Di lang to simpleng kapalpakan ng sangay. KA DINDO Di lang sa Visayas. Marami na rin ang kaso ng disappearces sa Mindanao. Mukhang doon nila sinisumulan. Kaya alisto tayo dito sa Luzon. KA ISMAEL Oy, 'di lang yan. Malakas na din ang bulong-bulungan na napasok na tayo ng mga ahente ng militar. Maging mapagmatyag, mga kasama... 75 75
Matatahimik ang lahat. Ihahain ni Ka Ismael ang ulam. KA ISMAEL Sardinas a la mode! Kain na! Pagmamasdan lamang nila ito. 35. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER Ilang oras pa'y aalis na si Ka Tirso, Ka Dindo, Ka Ismael at Ka Nancy. Isang mariing yakap at halik ang paalam ni Ka Tirso kay Ka Wena. KA TIRSO Babalik kami bukas o sa makalawa. Kakausapin lang namin ang mga sub- komite. Kumusta ang mga pamphlets? KA WENA Matatapos na. Kaunting revisions pa... KA NANCY 76 76
(Kay Hugo) Hugo, yung request ko ha. HUGO Opo... 36. INT. UNDERGROUND HOUSE. LATER Nagsusulat si Hugo sa kanyang kwaderno. Nasa tabi nya ang CB radio. Maririning pa rin ang pagpasok ng static. Maya-maya pa'y may maririnig na ibang boses si Hugo mula sa kung saan. Boses ng isang batang babae. Lalabas sya ng bahay at hahanapin ang pinagmumulan nito. Mararating nya ang likuran ng bahay. Dito nya mabubungaran ang isang babaeng naglalaba, si MELBA (early 40's) at isang batang babae, si ALELI (10 years old) na naglalaro ng jackstone. Darating si Ka Wena para iabot ang ilan pang labada. KA WENA 77 77
Eto pa po, Aling Melba. MELBA Pakilapag mo na lang dyan. Mapapansin niya si Hugo. KA WENA Hugo, si Aleli. Anak ni Aling Melba. ALELI Gusto mong sumali? HUGO Di ako marunong nyan eh. Guguluhin ni Ka Wena ang buhok ni Hugo. KA WENA Eh di tuturuan ka ni Aleli. ALELI 78 78
Oo nga! Madali lang to! Halika! Agad lalapit si Hugo. Iiwan na sila ni Ka Wena. Imumwestra ni Aleli kung paano ito laruin. Iaabot niya ang bola kay Hugo..."O, ikaw naman." Habang naglalaro: ALELI Saan ka nag-aaral? Hindi sasagot si Hugo. ALELI Ako, dyan sa San Clemente Elementary School. Malapit lang dito. HUGO Anong grade mo na? ALELI 79 79
Grade 3, section 3, Row 2. (A beat) Ikaw? HUGO Grade 3 din, section 1. ALELI Magaling ka ba sa Math? Yun kasi ang favorite subject ko. Sabi ng nanay, magiging teacher daw ako paglaki. HUGO Favorite ko, Araling Panlipunan at Pilipino. ALELI Ano gusto mong maging, paglaki mo? HUGO Di ko pa alam e. ALELI Eh saan ka magaling? 80 80
HUGO Sa pagsulat ng kwento... ALELI Ay, baka maging writer ka sa komiks! Lagi kaming nagbabasa ng nanay ng Plipino Klasiks, Aliwan at Wakasan. Di ba, nay? MELBA Puro ka nga komiks e. Mas kilala mo pa si Zuma, kesa sa pambansang bayani! ALELI Oo, lagi kong binabasa kwento ni Zuma sa Aliwan komiks! HUGO Zuma? ALELI Meron syang dalawang ahas sa leeg, kulay green ang balat nya at di sya namamatay! (A beat) 81 81
Mahilig syang kumain ng puso ng babaeng birhen. HUGO Ha? Bakit puso? ALELI Ewan, basta yun ang paborito nya eh! Maiiling si Aling Melba. Iiwan natin ang mga bata dito. 37. EXT. ALONG RECTO. DAY Naglalakad si Carmela sa kaloob-looban ng mga pwesto sa Recto. Maririnig sa mga vendors ang "Diploma, maam?" "Passport?" at "Birth certificate?" Titigil sya sa isang printing shop. TITA CARME Benny... 82 82
Makikita siya ni BENNY (mid 40's) na abalang nagreretoke ng passport. BENNY Uy, suki! Ano'ng 'pagawa mo? Marriage contract? TITA CARME Tarantado, masaya na ko sa pagiging single... (A beat) Birth certificate pa rin. Gaya ng dati... BENNY Areglado... Isang komosyon ang maririnig sa di kalayuan. Isang lightning rally ang nagaganap sa main road. Agad din silang magpupulasan. Maririnig ang pagsilbato ng pulis at wang- wang. Makakaramdam ng matinding takot si Tita Carme. TITA CARME (Kay Benny) 83 83
Gawin mo nang dalawa ang birth certificate. Magkaibang pangalan. 38. INT. UNDERGROUND HOUSE. NIGHT Sa silid ni Hugo, muli siyang nagsusulat sa kwaderno. Tumutugtog naman ng gitara si Ka Rollie. May kung anong kanta siyang nililikha. Mamatay ang ilaw. Brownout. Lalabas si Hugo at tatawagin si Ka Wena. HUGO 'Te Wena? Pupunta siya sa kwarto ni Ka Wena. Makikita niyang papalabas mula sa isa pang kwarto si Ka Rollie, na may dalang flashlight. Iaabot niya ito kay Hugo. KA ROLLIE Gusto mo samahan kita? HUGO Wag na po. Kailangan ko lang po ng ilaw. 84 84
Muling babalik si Hugo sa kwarto. Pagmamasdan siya ni Ka Rollie. Muli siyang makakaramdam ng awa para sa bata. Uupo si Hugo sa kama at tatanglawan ang kwaderno. Ipagpapatuloy niya ang pagsusulat. Maririnig niya ang musika mula sa gitara ni Ka Rollie. Sa isa pang kwarto, di rin makatulog si Ka Wena. Ang malungkot na musika ay nakadaragdag pa sa pangungulila niya. Lilipas ang magdamag at makakatulog si Hugo. Ilang sagit pa'y may papasok na mensahe sa radyo: "Break, break, this is Henry, do you read me? Over. Break, break..." Di nito magigising ang mahimbing nang natutulog na si Hugo. 39. EXT. UNDERGROUND HOUSE. DAY Kinaumagahan. Pagdilat ni Hugo, makikita nya si Ka Wena na nakaupo sa kanyang tabi, binabasa ang kanyang kwento. 85 85
Mahahalata ni Ka Wena na di komportable si Hugo sa kanyang ginagawa. KA WENA Sorry, ha. Nakita ko kasing nakakalat sa sahig. (A beat) Tara, mag-almusal na tayo. Sa hapag-kainan, maririnig sa radyo ang report ukol sa ilang biktima ng salvaging, kung saan ang mga bangkay ay kinakitaan ng bakas ng torture. Walang pagkakakilanlan sa mga biktima. Maririnig ito nina Ka Wena at Ka Rollie. Mahahalata sa mga mukha nila ang takot. Tatayo si Ka Rollie at papatayin niya ang radyo. KA ROLLIE Di mo naitatanong, Ka Wena, mahilig din magsulat itong si Hugo. KA WENA Talaga? Di kikibo si Hugo. 86 86
KA WENA Alam mo ba na sa college pa lang, magkasama na kami ng Mama mo? Pareho kaming sumusulat para sa publication ng underground student movement. Di nagtagal, sya na ang naging editor. Doon sila nagkakilala ng Papa mo! Titigil sa pagkain si Hugo at makikinig. KA WENA Matagal din niligawan ni Ka Henry si Ka Olga. Di nya kasi type Papa mo e. Peti-burgis daw kasi! KA ROLLIE Eh ano ba tipo ni Ka Olga? KA WENA Lagi nyang sinasabi sa 'kin na nagwagwapuhan sya kay Kumander Dante. HUGO Ano po yung peti-burgis? 87 87
Beats. KA WENA (Beats) Pero napatunayan ng Papa mo na kulay ng balat lamang niya ang burgis, hindi ang kanyang puso at pag-iisip. (A beat) Pero gwapo talaga ang Papa mo! Matalino pa. One of the best and brightest of our generation. Silang dalawa ng Mama mo...bagay sila, sa totoo lang. KA ROLLIE Mahusay din magsalita si Ka Henry, di ba? Madalas ko siyang napapakinggan noon sa mga rally. Inaabangan ang bawat pag-akyat nya sa stage. Paghawak nya ng trompa, matatahimik na ang lahat at makikinig. KA ROLLIE 88 88
Hugo, gusto mo bang magpatulong kay Ate Wena mo? Dati siyang teacher. Titingin si Hugo kay Ka Wena. Tatango si Ka Wena. KA WENA Nagturo ako sa mga settlement areas ng indigenous groups. HUGO Ano pong subjects? KA WENA Kahit ano. Pero ang pinakapaborito ko sa lahat ang Pilipino at Panitikan. (A beat) Maaari kitang tulungan sa pagsusulat mo ng kwento... Beats. HUGO Sige po! 89 89
Mula sa di kalayuan, maririnig nila ang pagtugtog ng Lupang Hinirang. Mapagtatanto nilang nanggagaling ito mula sa isang paaralan. Beats. HUGO Puede po ba akong pumasok sa school malapit dito? Di makakasagot ang dalawa. KA WENA Kung sa akin lang, Hugo, walang problema. Pero hintayin muna natin ang desisyon ng mga Mama at Papa mo ha. (A beat) Pansamantala, ako muna ang teacher mo. Okay lang ba? HUGO Opo, 'Te Wena 40. INT. UNDERGROUND HOUSE. DAY 90 90
Montage: (1)Ipinapakita ni Hugo kay Wena ang mga lumang textbooks mula sa dati niyang paaralan. Mariringgan ng pagkasuya si Wena dahil outdated na ang mga librong pinapagamit sa mga estudiante. (2)Katulong si Ka Rollie, magsisimula silang turuan si Hugo. Matyaga namang ibinabahagi ni Ka Wena ang karanasan niya sa mga indigenous groups. Makikita ni Hugo ang ibat-ibang larawan at kultura nila. (3) May suhestiyon si Ka Rollie. Maririnig nating: "Gawing mong tatlo ang ulo ng halimaw. Simbolo ng feudalismo, capitalismo, imperialismo ..." Sasang-ayunan ito ni Hugo. Sa puntong ito, napapalagay na ang loob ni Hugo sa mga kasambahay. (4)Matamang nakikinig sina Ka Wena at Ka Rollie habang binabasa ni Hugo ang sinusulat niyang kwento: HUGO SI GARUDA, ang halimaw na kumakain ng bata... Noong unang panahon, sa maliit na nayon ng KALINTANG, nakatira ang mga IBANOY. Pagtatanim ng mais ang kanilang ikinabubuhay. Laging 91 91
maganda ang ani at maraming pagkain ang mga Ibanoy. Mabait sa kanila ang kalikasan. Ngunit nabago ang lahat noong gabi na bilog ang buwan. Biglang dumating ang mga kulisap at kinain nila ang mga tanim. Kinabukasan, nakita ng mga Ibanoy na walang natira sa bunga ng mais. Laking gulat nila nang mula sa langit, isang halimaw na tatlo ang ulo at may pakpak na gaya ng agila ang lumapag sa gitna ng mga pananim. Natakot ang mga Ibanoy. Nagsalita ang halimaw. "Muli akong magpapadala ng kulisap upang kainin lahat ng inyong pananim!" sabi nya. "Ano ba ang kasalanan namin sayo at ginagawa mo to?!" sigaw ng punong Ibanoy. Dito na sinabi ni Garuda ang totoo niyang gusto. "Bigyan nyo ako ng isang bata na aking kakainin! Tuwing kabilugan ng buwan ay babalik ako! Kung di kayo susunod ay magpapadala ako ng mga kulisap para kainin lahat ng inyong pananim! At lalasunin ko ang ilog para mamatay ang mga isda!" 92 92
41. INT. UNDERGROUND HOUSE. DAY Sa sala, tila may hinihintay si Hugo. Patingin-tingin siya sa orasan. Maya-maya pa'y makikita nya sa tarangkahan si Aleli, na nakasuot pa ng school uniform. Agad nya iyong pagbubuksan ng pinto. ALELI Hugo, dala ko na! HUGO Asan? Mula sa kanyang bag, ilalabas ni Aleli ang ilang sipi ng Aliwan komiks. ALELI Ayan, madami yan. Para mabasa mo kwento ni Zuma! 93 93
HUGO Wow! Ang dami! Thank you, ha! (Beats) Uuwi ka na? ALELI Oo... HUGO Dito ka muna. Samahan mo ko. ALELI Sige... Excited na babasa-basahin ni Hugo ang mga komiks. ALELI Kelan ka papasok sa school? HUGO Di ko pa alam e. Pagdating ng Tita Carme, baka mag-enroll na ko. 94 94
ALELI Sana magkaklase tayo! HUGO Oo nga! 42. INT. UNDERGROUND HOUSE. MOMENTS LATER Binabasa nina Hugo at Aleli ang komiks. Maya-maya pa'y magigitla sila sa pagkatok sa pinto. Agad siyang sisilip sa bintana. Makikita niya si Tita Carme na naghihintay sa trangkahan. Lilinga-linga pa itong inaalam ang paligid. Bababa sina Ka Wena at Ka Rollie. KA WENA Sino yon, Hugo? HUGO 95 95
Si Tita Carme! Aleli, nandyan na Tita Carme ko! Agad nyang papapasukin ang tiyahin. HUGO Tita Carme! TITA CARME Hugo! Dyuskopo, aba'y miss na miss ko na itong alaga ko! (Beats) Na-miss mo ba ko? HUGO Syempre naman po! (Beats) Tita, si Aleli po, kaibigan ko. TITA CARME Hi! Buti naman at may nakakalaro itong pamangkin ko! ALELI Hello, po. Sige Hugo, uuwi na ko ha. Baka hinahanap na ko ng nanay. 96 96
HUGO Okay. Bukas uli ha? ALELI Oo ba! Lalabas ng bahay si Aleli. Hihilahin ni Tita Carme si Hugo sa isang tabi. TITA CARME (Pabulong) May pasalubong ako sa yo. At eto... Ipapakita niya kay Hugo ang bago nitong birth certificate at school records. TITA CARME Mainit-init pa. Galing Recto. Babasahin ito ni Hugo. 97 97
HUGO Hugo F. Cabiles... TITA CARME Yan na ang bago mong pangalan! Puede ka nang mag-enroll uli sa eskwelahan. Makikita sa mukha ni Ka Wena ang pagtutol. KA ROLLIE 'Ta Carme, napag-usapan na po namin ni Hugo na dito muna sya sa bahay mag-aaral. Si Ka Wena na po muna ang magtuturo sa bata. TITA CARME Huh? Iba pa rin ang tunay na eskwelahan. Aba'y maawa kayo sa bata. KA WENA Naiintidihan pa namin yan. Kaya lang medyo mainit pa po ang sitwasyon ngayon. KA ROLLIE Bilang natokang guardian ni Hugo, minabuti po namin na dito muna sya. 98 98
TITA CARME Eh ano ako dito? Yaya lang? Di na puedeng magdesisyon? Ako ang nagpalaki kay Hugo! Hindi na sasagot sina Ka Rollie. Akay-akay si Hugo, iiwan sila ni Tita Carme. 43. INT. UNDERGROUND HOUSE. NIGHT Habang inilalabas ni Tita Carme ang kanyang mga damit, may mga mumunting papel na binabasa si Hugo, karamiha'y palara ng sigarilyo. TITA CARME Ano yan? HUGO Mga lumang sulat po galing kina Mama at Papa. Beats. 99 99
Beats. TITA CARME Hayaan mo, siguradong pag nakahanap sila ng paraan, makapagpapadala uli sila... HUGO Tita... TITA CARME Ano yon? HUGO Pagod ka na ba? TITA CARME Ano?! HUGO Sa pag-aalaga sa akin... 100 100
Beats. TITA CARME Syempre, hindi! (A beat) Teka, ikaw? Pagod na? Di sasagot si Hugo. Ititigil ni Tita Carme ang kanyang ginagawa. TITA CARME Di kita masisisi kung nahihirapan ka na sa buhay natin. Pero lagi mong tatandaan na iba ka sa karaniwang bata ha. Espesyal ka. Kahit mahirap at mapanganib, kasali ka sa pakikipaglaban sa demonyong gobyernong to! Espesyal ka! Mas makabuluhan ang buhay mo kesa sa kung sino-sinong hinayupak na bata dyan! Malinaw ba?! HUGO Opo... (A beat) Di ka ba natatakot sa mga pulis at sundalo? 101 101
TITA CARME Natatakot, syempre. Di para sa akin, kundi para sa yo. Kung may malilipatan lang, agad-agad kitang ilalayo dito. HUGO Okey naman po ako dito. Mababait sina Ate Wena at Kuya Rollie. TITA CARME Basta hahanap ako ng malilipatan. Kahit mangutang pa ako sa bumbay ng pang-down sa apartment! Tatahimik na si Hugo. Beats. TITA CARME Ilang linggo na lang, birthday mo na... (A beat) Ang pangako ng Papa mo, magkikita kayo sa araw na yon. (A beat) 102 102
Hwag kang mag-aalala, matataas ang ranggo ng mga magulang mo, gagawan at gagawan nila ng paraan para makababa mula sa bundok at magkasama kayong tatlo. HUGO Tayong apat... TITA CARME Tama... Mapapansin ni Tita Carme na may tila iniisip si Hugo. TITA CARME May problema ba, anak? HUGO Wala po. Naalala ko lang ang sinabi ng teacher ko sa History. TITA CARME O, ano daw? HUGO 103 103
Si Andres Bonifacio, dalawang beses daw namatayan ng anak. Ganon din po ang nangyari sa beybi ni Jose Rizal... TITA CARME O, ngayon? HUGO Naisip ko lang po na pag bayani pala, dapat walang anak. TITA CARME Bakit naman? HUGO Kasi po di ba pag bayani, pinapatay? Eh di kawawa naman ang kanilang mga anak... Walang maisasagot si Tita Carme. 44. INT. UNDERGROUND HOUSE. NIGHT 104 104
Nakaharap si Hugo at Tita Carme sa cassette recorder. Muli nyang isasalang ang tape. Pipindutin ni Tita Carme ang record. Beats. TITA CARME O, magsalita ka na... Ilalapit ni Hugo ang ulo sa recorder. Subalit walang salita ang lalabas mula sa kanya. Aktong magsasalita sana si Tita Carme, subalit magpipigil siya. Aantayin na lamang niyang magsimula si Hugo. Dahil wala ni isang salita, papatayin na ni Tita Carme ang record mode. TITA CARME Kung gusto mo, bukas na lang. Baka inaantok ka na... ACT 2 45. EXT. TOWN. MORNING 105 105
Makikita ang glimpses ng buhay at snippets ng lugar sa paligid ng UG house. 46. EXT/INT. UNDERGROUND HOUSE. MORNING Lalabas ng bahay si Tita Carme, labit-labit ang isang bayong. Magigising nang maaga si Hugo. Tulog pa sina Ka Rollie at Ka Wena. Maghihilamos siya at magsisipilyo. Maririnig natin sa radyo ang ulat tungkol sa napipintong pagbabalik ni Ninoy Aquino. Gayundin ang isinasagawang opensiba ng militar laban sa mga armadong komunista sa kanayunan. Papatayin ni Hugo ang radyo. 47. EXT. UNDERGROUND HOUSE NEIGHBORHOOD. CONT. Lalabas ng bahay si Hugo, hanggang sa bakuran lang. Mapapansin niyang wala pang tao sa kalsada, maliban sa naglalako ng pandesal. 106 106
Magsisimula siyang maglakad. Sa isang tindahan, naka-display ang mga panindang tabloids. Isang headline ang nagsasabing "3 LALAKI, SINALVAGE". Sa isang dyaryo ang "SINDIKATONG NANGUNGUHA NG BATA GUMAGALA". Bago ang mundong nilalakaran niya. Di niya namamalayan na palayo na siya nang palayo. Makikita niya ang isang grupo ng mag-aaral na papasok pa lang ng eskwelahan. Susundan niya ang mga ito. Mararating ni Hugo ang paaralan. Marahil ay nananabik, sasampa siya sa bakod para mabistahan ang loob nito. Pagmamasdan niya ang mga estudyanteng maayos na nakapila para sa flag ceremony. Muling tutugtugin ang Bagong Lipunan. Magbabalik sa alaala ni Hugo ang "normal" nyang buhay sa piling ng mga kaklase. Ngunit sa di nya matantong kadahilanan, sa kanyang pag-alala, WALANG MGA MUKHA ang sinuman, maging ang kanyang kaibigang si Rosalie. 107 107
Mababalam ang pag-iisip ni Hugo ng pagsigaw ng isang babae ng "Magnanakaw! Ninakaw ang bag ko!". Isang snatcher ang tumatakbo patungo sa kanyang direksyon. Humahabol ang isang pulis. Matitigilan si Hugo, di sya makagagalaw. Mabubundol sya ng snatcher. Babarandal si Hugo sa pader. Mawawalan ng malay si Hugo. 48. INT. CLINIC. LATER Magigising si Hugo sa loob ng isang clinic. May benda na siya ulo. Mapapansin siya ng nurse. NURSE Ayan, gising ka na. Ano'ng pangalan mo, bata? Taga-saan ka? Sinong magulang mo? Hindi agad makasasagot si Hugo. HUGO 108 108
Hugo Calderon po. Hugo Cabiles...Balyaon! Sa pag-aakalang wala pa sa tamang ulirat si Hugo, lulubayan na siya ng nurse. NURSE Naku, mukhang tuliro ka pa. Sige, magpahinga ka muna dyan, ha... Maiiwan si Hugo sa cubicle. Dahan-dahang tatayo si Hugo at buong ingat na lalabas ng clinic. Hindi siya mapapansin ng doktor at nurse. 49. INT. TOWN ROADS. CONT. Tuluyan nang makakalabas mula sa clinic si Hugo. Paglabas na paglabas ay bubungad ang katapat na police station. Nakatambay lang sa labas ang mga pulis. Sa pakiwari niya ay tinitignan din siya ng mga ito. Iiwas ng tingin si Hugo. Mas bibilisan pa niya ang paglalakad. Walang lingon-lingon, wala ring direksyon. Mararating ni Hugo ang mataong bahagi ng bayan. Naliligaw na siya. Magsisimula siyang magtanong ng direksyon. 109 109
RANDOM TAO Eh saan ba ang address mo? HUGO Ho? Di bale na lang po. Salamat po... Force of habit na di magbibigay ng impormasyon si Hugo patungkol sa kanilang lokasyon. Sa halip ay: HUGO Saan po dito may malapit na eskwelahan? RANDOM TAO Aling Mababang Paaralan? Maraming eskwelahan dito. Wala ring maisasagot si Hugo. Patuloy siyang maglalakad at magbabaka-sakali. Makikita niya ang ilang METRO AIDE na nagpipintura ng center islands. Mababasa pa natin ang mga vandalismong kanilang tinatakpan: "MABUHAY ANG ARMADONG 110 110
PAKIKIBAKA! MABUHAY ANG CCP-NDF-NPA!" "MARCOS HITLER DIKTADOR!" "MARCOS TUTA NG KANO!" Lalapitan niya ang isa at pagtatanungan. METRO AIDE Aba'y oo di lang dalawa ang eskwelahan dito. Kung gusto mo, antayin mo lang akong matapos dito at iisa-isahin nating puntahan. Malay mo, matsambahan natin. Ayos ba? Wala nang magagawa si Hugo kundi ang pumayag. Hihintayin nyang matapos ang pagwawalis ni Manang. Mauupo sa pasilyo si Hugo. Makakatulog siya sa paghihintay. Gigisingin si Hugo ni manang metro aide. May dala itong pagkain. METRO AIDE O, totoy, kumain ka muna't baka malayo pa lalakarin natin. Nasaan ba'ng mga magulang mo? Ano bang trabaho nila? Hindi agad makakasagot si Hugo. Makakaisip siya ng kwento. HUGO 111 111
Ang tatay ko po nasa Saudi, naghuhukay ng langis. Ang nanay ko naman po mananahi ng damit sa Taytay. Magsisimula silang maglakad. Sa kabutihang palad, matatanaw ni Hugo ang eskwelahang malapit sa kanilang bahay. Magpapaalam siya kay manang. Magpapasalamat. METRO AIDE Ano nga uli pangalan mo, bata? HUGO Hugo po! METRO AIDE Hugo ano? HUGO Hugo...Hugo Cabiles... METRO AIDE Cabiles?! Aba, baka kamang-anak mo ang... 112 112
HUGO Sigo po, salamat po uli, manang! Agad nang tatalilis ng takbo si Hugo, bago pa humaba ang tanungan. 50. EXT/INT. UNDERGROUND HOUSE. CONT Mararating ni Hugo ang bahay. Katanghalian na. Saradong-sarado ang bahay. Di muna siya papasok sa gate. Pagmamasdan muna ni Hugo ang paligid. Lalagpasan niya ang bahay at papasok sa likuran nito. Aakyatin niya ang bakod. Bubuksan niya ang pintuan, subalit nakakandado ito. Mauupo si Hugo sa bangko at maghihintay. Maya-maya pa'y dadating na si Tita Carmela. Agad siyang yayakapin nito. Hihilahin niya ito papasok sila sa bahay. TITA CARMELA Lintek kang bata ka! Alam mo bang hanggang ngayon ay hinahanap ka pa nina Rollie at Wena?! Saan ka ba nagsuot ha?! Ano nangyari dyan sa ulo mo?! 113 113
Walang maisasagot si Hugo. TITA CARMELA Dahil dyan sa ginawa mo, inilagay mo kaming lahat sa alanganin! Saka lang magsi-sink in kay Hugo ang sitwasyon. Papasok na lamang siya sa kwarto. Kukunin niya ang kwaderno at muling magsusulat. 51. EXT. ROADS. CONT. Naglalakad sina Ka Rollie at Ka Wena sa kalye. Palinga-linga sila. Bakas sa mukha nila ang matinding takot. Masusumpungan nila ang isang police station. KA WENA Magtanong tayo. Baka sakali... Di agad makasasagot si Ka Rollie. Aktong lalakad patungo sa station si Ka Wena. Pipigilan sya ni Ka Rollie. 114 114
KA ROLLIE Wag, ako na. Ang mabuti'y maghiwalay tayo ng paghahanap. KA WENA Sige. Alas-dos en punto, dapat pareho na tayong nakabalik sa bahay, nahanap man si Hugo o hindi. KA ROLLIE Noted. KA WENA Alas-dos! Bantulot na pupuntahan ni Ka Rollie ang police station. Lalapitan nya ang desk. KA ROLLIE Sir, gandang umaga. Baka po may nagreport na sa inyong nawawalang bata. Hinahanap ko po kasi ang kapatid ko. 115 115
POLICEMAN Ano'ng pangalan? KA ROLLIE Hugo... POLICEMAN Hugo ano? Walang mahagilap na sagot si Rollie POLICEMAN Kapatid mo, di mo alam ang apelyido?! Isang ingay sa di kalayuan ang iistorbo sa kanilang usapan. Maririnig ang paghiyaw ni Ka Wena. Dinadampot siya ng mga pulis. KA WENA Ako si Felicidad Guillermo! Isang guro! Taga-San Juan! Inaaresto nila ako ng walang dahilan! Ako si Felicidad Guillermo! Matutulala si Ka Rollie. 116 116
Pabalibag na isasakay sa van si Ka Wena. Haharurot palayo ang van. POLICEMAN Sir, ano'ng pangalan ng bata? Lalakad palayo si Ka Rollie. 52. INT. UG HOUSE. LATER Pinapakain ni Tita Carme si Hugo. Ilang saglit pa'y darating na si Ka Rollie. Bakas sa mukha niya ang matinding takot at pagod. TITA CARME O, Rollie...nandito na si Hugo. Tulala pa ring papasok si Ka Rollie sa bahay. Uupo ito sa sofa. TITA CARME Anong nangyari sa yo? Si Wena, nasaan? 117 117
Parang walang naririnig si Ka Rollie. Nagmamasid lang mula sa kwarto si Hugo. Magsisimulang magkwento si Ka Rollie. KA ROLLIE Si Ka Wena, nadampot ng mga pulis... TITA CARME Ay, Dios ko po! KA ROLLIE Mabilis ang pangyayari. Huli na nang makita ko sya! Babakas sa mukha ni Hugo ang matinding takot. Isasara nya ang pinto at uupo sa isang sulok. Iiyak si Hugo at uusal ng dasal. 53. INT. UNDERGROUND HOUSE. NIGHT Kinagabihan, makikitang ibabarandal ni Ka Tirso si Ka Rollie sa dingding, habang: 118 118
TIRSO Wala ka man lang ginawa putangina ka!Sarili mo lang inisip mo! Tumakas ka at iniwan sa mga demonyong pulis ang aking asawa! ROLLIE Ano ba magagawa ko?! Mabilis ang pangyayari! Magpapambuno ang dalawa. Di naman magawang maghihiyaw ni Tita Carme. Ayaw niyang makatawag pansin. Sa huli, parehong kakawala at titigil sina Ka Rollie at Ka Tirso. Humihingal silang hihilata sa sahig. Tatayo si Ka Tirso at muling lalabitin ang kanyang backpack. TITA CARME O, saan ka pupunta? KA TIRSO Hahanapin ko si Wena... Agad lalabas ng bahay si Ka Tirso. 119 119
Maiiwan si Ka Rollie na nakaupo pa rin sa sahig. Titignan niya si Hugo. Di niya alam kung kanino siya magagalit. Kung sa sarili o sa bata. Lalapitan siya ni Hugo. HUGO Sorry po, Kuya Rollie... Yayakapin siya ng mahigpit ni Ka Rollie, habang parang bata itong mag-iiiyak. ACT 3 54. INT/EXT. UNDERGROUND HOUSE. DAY Makikita natin si Hugo at Tita Carme na tulala sa harap ng TV. Pinakikita dito kung paano mula sa pagbaba sa eroplano ay tinambangan si Ninoy Aquino. Papaalis na sila. Nakahanda na ang maleta at duffle bag. Lalabas si Ka Rollie mula sa kwarto bitbit ang kanyang gamit. 120 120
Saglit nyang papanoorin ang balita tungkol kay Ninoy. Interesado man, yayayain na nya ang magtiya na umalis na. Papatayin ni Hugo ang TV. Iiwan ni Hugo ang mga sipi ng Aliwan komiks sa lamesita. Lalabas sila ng bahay. Mapapansin kung paano ibubuwal ni Tita Carme ang isang paso ng halaman. Hahagurin ni Hugo ng tingin ang paligid, may hinahanap. Mapapansin niya ang group ng mga batang babae. Wala si Aleli dito. 55. EXT. ROADS. LATER Nakasakay ng van sina Ka Rollie, Hugo at Tita Carme. Binabagtas nila ang isang highway. Walang kibuan. Mararating ng grupo ang isang estasyon ng bus. Bababa sila at lalakad palapit sa isang owner type jeepney. May nakaupo sa driver seat. Kakausapin ito ni Ka Rollie. KA ROLLIE 121 121
Kelan darating ang bagyo? DRIVER Sa makalawa... Sasakay sila sa jeep. 56. INT. 2ND UNDERGROUND HOUSE. NIGHT Mararating nila ang isang bahay. Sasalubungin sila ng dalawang matandang mag- asawa. Magiliw silang patutuluyin ng mga ito. OLD MAN Ah, ikaw pala ang anak nina Ka Henry at Ka Olga! Tumira dito noon ang mga magulang mo! (To wife) Mga ilang buwan din yon, di ba? OLD WOMAN Matagal-tagal din. May naiwan pa nga silang mga damit. 122 122
(Kay Hugo) Gusto mo bang makita? HUGO Opo! Sa sala, makikita ang larawan ng isang lalaki (mid 20's). Pagmamasdan ito ni Ka Rollie. Isang tinig ang babalam sa kanya: OLD MAN Mag-iisang taon na rin mula nang dukutin si Robert. Lahat na ng koneksyon namin ginamit na, di pa rin sya inilalabas ng military. Wala daw sa kanila si Robert. KA ROLLIE Hwag ho kayong mawawalang ng pag-asa. Tuloy pa rin ang campaign ng kilusan sa panawagang ilabas na si Robert. Di ho kami titigil. OLD MAN Salamat. Makikitang magpapaalam si Ka Rollie kay Tita Carme. 123 123
KA ROLLIE Tita Carme, aalis muna ko. Aattend lang ako sa assembly ng Sandatahang Propaganda. Malaki po kasi ang changes sa mga plano, dahil sa assassination kay Ninoy. Mga isang linggo din po yon. TITA CARME O, sya, e sige. Ingat ka ha. KA ROLLIE Opo... (Beats) Tita... TITA CARME Wag ka nang humingi ng pasensya. Di kailangan. Hindi sa akin, hindi sa kilusan, lalong hindi kay Hugo. Iisa man ang kalaban natin, may kanya- kanya pa rin tayong ipinaglalaban. May dahilan kung bakit kami nandito ni Hugo. Ituloy mo lang ang sa iyo. Tatango si Ka Rollie, kapagdaka'y ngiti. 124 124
May iaabot siya kay Hugo. Isang piraso ng palara na nakabilot. KA ROLLIE Galing sa Mama at Papa mo... HUGO Paano nyo po to nakuha? KA ROLLIE Kay mamang driver kanina... Beat. HUGO Magkikita po ba tayo uli, Kuya Rollie? ROLLIE Oo naman! Ikaw pa! Mami-miss kita, syempre. Tapusin mo ang kwento ni Garuda ha. Gusto kong malaman kung paano nila matatalo ang halimaw na may tatlong ulo. (Beats) 125 125
Advanced happy birthday nga pala ha...ikumusta mo na lang ako kina Ka Henry at Ka Olga pag nagkasama na kayo... Aalis si Ka Rollie. Pipigilan siya ni Hugo. HUGO Kuya! Gusto mo bang marining ang kwento? Natapos ko na sya... Tatango si Ka Rollie. Sa pasimano sa likuran bahay nakaupo sina Ka Rollie at Hugo. Dito babasahin ni Ka Rollie ang kwento ni Garuda: KA ROLLIE (VO) Dumating ang araw na naubos na ang mga bata sa Kulintang. Dahil dito'y nagalit si Garuda at pinakain sa mga kulisap ang mga tanim na mais. Gutom na gutom na ang halimaw. Lumipad ito para humanap ng mga batang makakain. Mararating ni Garuda ang bayan ng Kalipud. Pero wala syang makita kahit isang bata. Puro matatandang lalaki at babae lamang ang nakatira dito. 126 126
Alam na pala ng mga taga Kalipud ang nangyari sa Kulintang. Kaya itinakas nila sa malayong lugar ang mga bata. Ang mga babae naman ay di na nagkaanak dahil sa sobrang takot sa halimaw. Muling lumipad si Garuda para humanap ng iba pang mabibiktima... 57. EXT. ROADS. DAY Pansamantala nating iiwan si Hugo. Susundan natin si Ka Rollie, habang sakay ng jeep. Muli silang makakasumpong ng check point. Kapansin-pansing mas marami ang nakabantay ngayon, mahahaba ang dala. Mahigpit ang magiging inspeksyon. Bagama't kalmado at sanay nang humarap sa ganoong sitwasyon, makakadama pa rin ng takot si Ka Rollie, dahil sa wari nya'y diskumpyado sa pagmumukha nila ang sundalo. Mararamdaman natin ang tensyon na maaaring ito na nga ang oras ni Ka Rollie. Subali't huhudyatan na sila ng lider ng checkpoint. Malinis daw sila. Walang sasayangin na sandali ang driver, agad niyang paaandarin ang jeep. 127 127
Dadako sila sa isang di mataong lugar. Naghihintay doon ang isa pang van. Bababa si Ka Rollie at magpapaalam sa driver ng jeep. Lalapitan ni Rollie ang nasa manibela ng van. KA ROLLIE Kelan ang binyag? DRIVER Sa Huwebes... Sasakay si Ka Rollie sa van. Sa halip na dumaan sa main road, babagtasin nila ang rough road. Makitid ang daan at masukal ang paligid. KA ROLLIE Alam mo ba kung saan ang lokasyon? DRIVER Hindi. Ang sabi lang ay ihatid kita sa terminal ng Tulyahan. Doon yata kayo magkikita-kita ng iba pang kasama mo. 128 128
Kabisado ni Ka Rollie ang daan. Mapapansin niyang iba ang nililikuan ng driver. Magtatanong siya. KA ROLLIE Bakit dito tayo dumaan? DRIVER Nag-iingat lang, ser... Mas mauga pa ang dadaanan nila. Mababalahaw sa putik ang gulong. Di sila makakausad. Bababa si Ka Rollie para itulak ang van. Makakaahon ang van. Matatalsikan ng putik si Ka Rollie. Haharurot bigla ang van. Maiiwan si Ka Rollie. Pilit niyang hahabulin ang van. Madadapa si Ka Rollie. Titigil ang van. Muling sasakay si Ka Rollie. 58. EXT. ROADS. HOURS LATER Mararating nina Ka Rollie ang isang tagong bahagi ng hi-way. Naghihintay dito ang isa pang van. Di kita ang loob nito. 129 129
Sasakay si Ka Rollie. Madaratnan nya ang dalawa pang kasama. Di nya namumukhaan ang mga ito. Maya-maya pa'y may papasok na dalawa pang lalaki. Maglalabas ang mga ito ng baril at itututok kina Ka Rollie. KA ROLLIE Mga kasama, bakit? Dito nya makikita si Ka Dindo na nakasakay katabi ng driver. Naninigarilyo ito. KA ROLLIE Ka Dindo, anong ibig sabihin nito?! Di sasagot si Ka Dindo. Agad nilang tatalian sa kamay at pipiringan sina Ka Rollie at dalawa pa nitong kasama. KA ROLLIE Ka Dindo! Isang matigas na bagay ang tatama sa ulo ni Ka Rollie. Magdidilim. 130 130
59. INT. 2ND UNDERGROUND HOUSE. DAY Marahang bubuklatin ni Hugo ang sulat na galing sa magulang. Isa lamang itong palara ng sigarilyo. Lapis ang ginamit na pansulat. Maliliit ang letra. "Pinakamamahal naming anak..." Umiiyak na babasahin ni Hugo ang munting mensahe mula sa kanyang mga magulang. May-maya pa'y itatago na nya ang sulat at kukunin ang ilang pirasong damit na nakatupi sa lamesita. Buong ingat at pananabik niyang pagmamasdan ang isang lumang long sleeve, isang blusa, mga panyo at isang pares ng sapatos. 60. EXT. RIVER. DAY Nakasakay sa bangka sina Ka Tirso, Ka Ismael at tatlo pang kasamahan. Mapapansin ang mga dala-dalahan nilang ikinukubli ng isang trapal. Mga bag, pagkain at mahahabang baril. 131 131
Lubhang mainit ang panahon. Mararating nila ang isang bahagi ng ilog. Titigil sila pansamantala dito. Biglang tatalon sa tubig ang isa nilang kasamahan. Maeenganyo maging si Ka Ismael. Siya man ay tatalon din sa tubig. Parang mga bata silang magtatampisaw sa tubig. Maliban kay Ka Tirso. KA TIRSO Bilisan nyo. Baka abutan tayo ng dilim... Maya-maya pa'y si Ka Ismael na lang ang lumalangoy. Mapapansin nya ang biglang pagtahimik ng kanyang mga kasamahan. Dito nya mapagtatantong lahat sila ay nakatingin sa iisang direksyon lang. Lilingunin ito ni Ka Ismael. Laking gulat nya na may mga sundalo palang nagpapahinga di kalayuan sa kanila. Maging ang mga ito'y tahimik na pinagmamasdan din sila. Marahang lalangoy pabalik ng bangka si Ka Ismael. Pilit nilang tatakpan ang mga dala nilang gamit, habang tahimik nilang lilisanin ang lugar. Mararating nila ang isang tagong bahagi. Agad silang bababa ng bangka at magdudumaling bibitbitin ang mga gamit. 132 132
KA TIRSO Putangina, puro kasi kayo katarantaduhan! Patakbo nilang iiwan ang bangka. 61. EXT. WOODS. LATER Mararating ng grupo ni Ka Tirso ang pick-up point. Naghihintay na dito ang ilang armadong kasamahan nila. Magpapahinga sa batuhan ang grupo. Pupunasan ni Ka Ismael ang kanyang M16. Lalapitan sila ng isang NPA, di ito armado. KA ISMAEL Kumusta, kasama? NPA Ka Ismael... 133 133
KA ISMAEL Ano ang lagay sa kampo? NPA Maayos naman. Kalmado sa kabila ng mga sigalot at naka-ambang panganib. Ka Ismael, malinaw na napasok ng deep penetration agents ang kilusan. KA ISMAEL Iyan nga ang pakay namin dito ni Ka Tirso, 'dre. Gusto naming i-assure ang komite na malinis ang aming hanay. Tatango ang NPA NPA Salamat, kung ganon... Iaabot nito ang kamay kay Ka Ismael. NPA Kadre, pasensya na muna ha. SOP lang to. Pahiram muna ng armas nyo. Ibabalik din pagkatapos ng pulong. 134 134
KA ISMAEL Walang problema...naiintindihan namin. Iaabot nito ang M16 sa NPA. Iinspeksyunin ng NPA ang long arm. May bala ang magazine nito. Itututok ng NPA ang baril kina Ka Ismael. Mabilis ang magiging pagkilos. Disarmado ang iba pang kasama. Maliban kay Ka Tirso. Maririnig ang mga pagtatanong: "Ano ibig sabihin nito, mga kasama?" "Magkakasama tayo, bakit nyo kami ginaganito?" "Ka Tirso, ano to?!" KA ISMAEL Ka Tirso, bakit ako? Magkasama tayo sa kolektib. Wag ganito! Ka Tirso! Wala silang makukuha ni isang sagot. Bagkus ay pipiringan pa nila sina Ka Ismael at tatalian ang mga kamay nito. 135 135
Magsisimula silang maglakad sa maputik at masukal na kakahuyan. Matagal ang paglalakbay. Mas pinabagal pa ito ng madalas na pagtumba o pagkakadulas ng mga nakapiring ang mata. 62. EXT. WOODS. NIGHT Pansamantalang hihinto ang grupo. Magkakasamang nakaupo sina Ka Ismael at kanyang mga kasamahan. Dito sila magpapalipas ng gabi. KA ISMAEL Ka Tirso, maaari nyo ba kaming painumin kahit kaunti lang? Uhaw na uhaw na kami, mga kasama. Hindi tatalima sina Ka Tirso. Lalalim ang gabi at makikita nating nangangatal sa ginaw sina Ka Ismael. 63. INT. SAFEHOUSE. NIGHT 136 136
Ibabarandal ang nakapiring at nakatali pang si Ka Rollie sa isang maliit at madilim na silid. Nakabusal na rin ang kanyang mga bibig. Makikitang may kasama pa syang iba pang bihag. Takot na takot na pilit inuunawa ni Ka Rollie ang kanyang kinalalagyan. Maririnig nya ang mahihinang mga usapan. Maya-maya pa'y dadaklutin na sya at kakaladkarin sa isang mas madilim na bahagi. Nakayapak lamang si Ka Rollie at mararamdaman nya ang basa at malamig na sahig. Sa kabilang silid, maririnig ni Ka Rollie ang palahaw ng isang lalaki. Mapapaigtad sya sa bawat sigaw. 64. EXT. WOODS/CAMP. DAY Magpapatuloy ang paglakad nina Ka Tirso. Mapapansing patang-pata na ang katawan ng mga bihag. Ilang saglit pa'y tatanggalan na ng piring si Ka Ismael. Dito mahahantad ang ilan pang bihag sa kampo, na nakakulong sa maliliit na hawlang yari sa kahoy. Naka-posas ang kanilang mga kamay at ang iba'y may busal pa sa bibig. 137 137
Kakaladkarin nila si Ka Ismael para ikulong sa hawla. Mababa lang ito at esksakto lang sa pagkakahiga ng bihag. Mula sa kung saan ay maririnig ang pagpalahaw ng kung sino. Pagod na pagod na si Ka Ismael. Sa sandaling iyon ay pipiliin niyang ipikit ang kanyang mga mata at matulog. 65. EXT/INT. SAFEHOUSE. DAY Isinasakay muli sa van sina Ka Rollie at iba pang bihag. Isa-isa silang tatarakan ng ativan. Agad makakatulog sina Ka Rollie. Mararamdaman nating umaandar na ang van. Iiwan natin sila dito. 66. EXT. WOODS. DAY Bubukas ang pinto ng van. Mahahantad sila Ka Rollie na pawang tulog pa rin. Bubuhusan sila ng tubig. Magigising sila. 138 138
Hilo ma'y, agad silang kakaladkarin at pilit palalakarin. Tatanggalin ang kanilang mga piring. Dito nila malalaman ang kanilang kinaroroonan. Magsisimula silang maglakad, isang malayo at napakahirap na lakad, sa kadahilanang nakatali pa rin ang kanilang mga kamay. Sa magkahalong hilo at pagod, mawawalan ng malay si Ka Rollie. 67. EXT. WOODS/CAMP. LATER Gigisingin si Ka Rollie ng isang marahas na pagdaklot. Ipapasok siya sa isang hawla. Makikita nya sa kabilang hawla si Ka Ismael na puno ng pasa sa mukha. Duguan ang ilong at bibig nito. KA ROLLIE Ka Ismael... 139 139
KA ISMAEL Ka Rollie... KA ROLLIE Anong nangyayari? Beats. KA ISMAEL Kukunin ka nila. Paaaminin. Basta gumawa ka na lang ng kwento. Sabihin mo ang gusto nilang marinig. Pakonti-konti lang. Wag mong ibibigay lahat. Basta bigyan mo sila ng dahilan na buhayin ka. Biglang may hahablot kay Ka Rollie at kakaladkarin patungo sa isang kubol. Madaraanan nila ang iba pang bihag. Isa na dito si ROBERT. Pabarandal siyang ipapasok sa loob. Iuupo siya sa isang silya. Kakalasin ang kanyang posas upang muling iposas sa silya, sa kanyang likod. 140 140
Iiwanan siyang mag-isa sa kubol. Maya-maya pa'y may darating na dalawang pigura. Sa sobrang hilo at gutom, manlalabo ang paningin ni Ka Rollie at di niya agad makikilala ang kanyang kaharap. Unti-unti, mabubuo ang pagkakakilanlan niya sa dumating: si KA DINDO. Nasa isang sulok lamang ito at di nagsasalita. KA ROLLIE Ka Dindo? Bakit nyo ko ginaganito? Ano'ng nangyayari? Isang malakas na suntok ang dadapo sa mukha ni Ka Rollie. Mula kay KA NANCY. KA NANCY Putangina ka! May gana ka pang magtanong! KA ROLLIE Ka Nancy! Muli siyang bibigwasan ng lalaki. Tanging paimpit na ungol na lamang ang lalabas sa bibig ni Ka Rollie. Lalapitan siya ni Ka Dindo. 141 141
KA DINDO Tama na, kasama... Aatras si Ka Nancy. KA DINDO Ka Rollie, may itatanong lang kami sa yo. Ang hinihingi lang naman namin ay ang sumagot ka nang maayos, nang derecho. Para wala nang sakitan. Nagkakaintindihan ba tayo? Titignan laman siya ni Ka Rollie, na hilo pa rin sa tinaggap na buntal. KA NANCY Malinaw na nagkandaleche ang pinaplano dahil sa pagkakatimbog kay Ka Wena. Ikaw ang huling kasama nya di ba? Pilit na tatango si Ka Rollie. Sesenyasan ni Ka Dindo si Ka Nancy. Muling aatras si Ka Nancy, gigil na gigil itong lalakad-lakad sa isang tabi. Beats. 142 142
KA DINDO Sino-sino pa ang kilala mong deep penetration agent na nakaplanta sa Northern Luzon? Babakas sa mukha ni Ka Rollie ang pagtataka. Iiling-iling itong tila may gustong sabihin. Muli siyang bibirahin ni Ka Nancy. KA NANCY Tangina, sinabi nang sumagot ka nang maayos! Aawatin ni Ka Dindo ang babae. KA DINDO Ka Rollie, umamin ka na. Malinaw sa report ang koneksyon mo sa militar. Si Ka Wena, natimbog dahil sa 'yo. Paano mo pa to maipagkakaila? Hwag na nating patagalin to. Ilang pangalan lang naman ang hinihingi namin sa yo... Beats. Pilit na magsasalita si Ka Rollie. Aagos ang dugo mula sa kanyang ilong at bibig. 143 143
KA ROLLIE Nakasaad sa Geneva Convention on POWs... Bago pa man siya matapos, ilang malalakas na suntok ang ibibigay sa kanya ng lalaki. KA DINDO Tangina mo kang peti-burgis ka! Wag mo kong tuturuan sa rules of war, gago! Isa kang espiya at ahente ng militar! Hindi ka sakop ng punyetang Geneva Convention! KA NANCY Ka Rollie, ikaw rin ang kasama ng asawa ko bago sya ma-ambush. Puede mo bang sabihin sa amin kung paano nalaman ng mga militar ang kanilang whereabouts? Sino mga kausap mo noon? KA ROLLIE Wala akong kinausap. Di ko alam yan. Ka Nancy, mahal ko ang kilusan, si Ka Ipe! Magpapanting ang tenga ni Ka Nancy. Ilang suntok ang ibibigay nya kay Ka Rollie. KA NANCY 144 144
Putangina mo ka! Mahal mo?!! Tangina ka! Dahil sa pagtatraydor, napatay ang asawa ko! Dadampot ng M16 si Ka Nancy at ipapalo ang puwit nito kay Ka Rollie. Dito na muling mawawalan ng malay si Ka Rollie. Didilim. 68. INT. CAMP. LATER Matatauhan si Ka Rollie mula sa buhos ng maburak na tubig. Makahiga siya at nakagapos ang mga braso at binti. May busal sa kanyang bibig. Nasa ibabaw nya si Ka Nancy. Sa isang sulok, kinakalikot ni KA TIRSO ang isang baterya ng sasakyan. Nakatali dito ang isang kawad ng kuryente. Iaabot niya ito kay Ka Nancy. KA NANCY Para lang alam mo, di na kita paaaminin. Iisa lang naman ang estilo nyong mga putangina kayo e. Gagawa kayo ng kwento para linlangin kami, di ba? 145 145
KA TIRSO Sa mga panahong ito, ipapuputol ko ang ari ko kung hindi tinotortyur ng militar ang aking asawa. Maswerte na sya kung di sya gagahasain ng mga putangina. (Beats) Kaya naman ipalalasap ko lang sa yo ang bawat hirap na pinagdadaanan nya ngayon. Bubuksan ni Ka Nancy ang pantalon ni Ka Rollie. KA NANCY Tignan natin ang tigas ng titi na ipinangkantot mo sa puwerta ng kilusan. Itatali nya ang kawad sa ari ni Ka Rollie. Maririnig ang paimpit na sigaw ni Ka Rollie. Kikislap ang koneksyon sa baterya. Magkikikisay si Ka Rollie, kasabay ang di mawaring palahaw. Pagmamasdan lamang siya ni Ka Tirso. Wala ni bahid ng emosyon sa mukha nito. 146 146
69. INT. 2ND UNDERGROUND HOUSE. DAY Binibihisan ni Tita Carme si Hugo. Maayos ang damit na animo'y magsisimba. Ipakikita natin ang maingat na pagsuklay sa buhok nito. Planchadong-planchado ang suot na polo nito. Hinas na hinas si Hugo. Kaarawan ngayon ni Hugo. Ito ang araw na magkikita sila nina Ka Henry at Ka Olga. Bakas sa mukha niya ang labis na pananabik. 70. EXT. CAMP/WOODS. DAY Kinakaladkad ang nakagulapay nang katawan ni Ka Rollie. Mararating nila ang isang tagong bahagi ng kakahuyan. Madaratnan nila ang ilang lalaki at babae na nakaluhod at pawang nakatali ang mga kamay. Nakahilera sila, kabilang si Ka Ismael at Robert. Ipupwesto nila si Ka Rollie sa harap ng mga ito. Pwersahan nilang ihaharap ang mukha ni Ka Rollie sa mga nakahilera. LALAKI 147 147
Manood ka. KA NANCY Panoorin mo ang mangyayari sa mga katulad mong pakawala ng gobyerno... Maririnig ang paghuni ng isang lalaki, sa tono ng Pen Pen de Sarapen. Isang kadre ang darating at may tangan-tangan itong kahoy na pamalo. Pupwesto siya sa likod ng mga bihag. Tila naglalaro itong ihahagod ang pamalo sa kanilang mga likod. Mahihintatakutan si Ka Rollie. Iiwas siya ng tingin. KA NANCY Manood ka,'tangina ka... Makikita lamang natin ang mukha ni Ka Rollie, habang umaawit ang kadre ng mabagal na: KADRE (OS) 148 148
Pen-pen de sarapen, de kutsilyo, de sarapen. Haw-haw de karabaw, Batuuuu- Isang palo ang tatama sa ulo ni Ka Ismael. Hilo itong babagsak sa lupa. Ano pa't may huling pag-apela pa ito. KA ISMAEL Wala akong kasalanan, mga kasama! Ang pangalawang palo ay tatama muli sa ulo, at ang pangatlo. Maririnig ang lagutok ng bungo ng kaawa-awang lalaki. Sa huling sulyap natin kay Ka Rollie, ang tanging pag-nguyngoy nito ang maririnig. 71. INT. 2ND UNDERGROUND HOUSE. DAY Muling haharap si Hugo sa cassette recorder. Isasalang niya ang tape at pipindutin ang record. Ilalapit niya ang bibig dito. Magsisimula siyang magsalita. 149 149
Maririnig natin ang kanyang mensahe hanggang kanilang pagbibiyahe. HUGO (VO) Hi, Mama...Papa. Kumusta na po kayo? Salamat po at magkakasama tayo sa birthday ko. Alam ko pong mahirap ang paghahanda nyo para makita ako. Kaya kahit po walang regalo o handa, okay lang po sa akin yon. (Beats) Ma, Pa, miss na miss ko na po kayo. Gabi-gabi, naghihintay ako ng tawag nyo sa radyo. Iyon po kasi ang bilin sa akin ni Kuya Rollie... 72. EXT. ROADS. CONT. Muli nating makikita na binabagtas ni Hugo at Tita Carme ang highway. Nakasakay sila sa tricycle. Bababa sila sa tapat ng palengke. Papasok sila sa loob. Makikita nila ang isang lalaking nakasuot ng fisheman's hat. Lalapitan nila ito. TITA CARME Kelan ang kumpil? LALAKI 150 150
Sa Sabado... Sasama sila sa lalaki. Muli ay sasakay sila sa tricycle. Susundan natin sila. Dadaan sila sa pasikot-sikot na kalye. Paiko-ikot. Muli, sa wari'y walang direksyon. 73. INT. RESTAURANT. LATER Di maglalaon at mararating nila ang isang tagong restawran. Papasok si Tita Carme at Hugo sa restawran. Iilan lang ang kostumer. Uupo sila sa pinakadulong lamesa. Oorder si Tita Carme ng espesyal para kay Hugo. May TV sa loob. Nakatuon ang pansin dito ng may-ari. Ipinapalabas dito ang libing ni Ninoy Aquino. Halatang excited si Hugo. May ilalabas siya mula sa kanyang bag, ang kwaderno at cassette tape. Ilalapag niya ito sa lamesa. Bubuklatin niya ang dulong pahina. Tapos na ang kwento ni Garuda. Mapapansin ito ni Tita Carme. HUGO Ipapabasa ko po kina Mama at Papa... 151 151
TITA CARME Ano ang ending ng kwento? Hindi agad makasasagot si Hugo. TITA CARME Sige na, gusto kong malaman... Beats. HUGO Dahil po sa katakawan ng halimaw na si Garuda, mauubos ang mga bata saan mang nayon... TITA CARME Magugutom sya kung ganon? Mamamatay? Buti nga! HUGO Di pa po. Dahil sa gutom, masisiraan ng ulo si Garuda. Ang sariling anak naman niya ang kanyang kakainin. (A beat) 152 152
Malalaman ito ng kanyang asawang si Karima. At si Karima na ang papatay kay Garuda. (A beat) 'Yun na po ang wakas. Pansamantalang matitigilan si Tita Carme. TITA CARME Ganda! Pihadong matutuwa ang mga Papa mo pag nabasa yan! Maya-maya pa'y may darating na isang lalaki at uupo ito sa di kalayuan. Agad mapapatingin si Hugo. Hindi pa ito ang kanyang ama. Parang nagmamasid lang ang lalaki. Titingin sa menu at aalis din kapagdaka. Ilang minuto pang maghihintay ang magtiya. Paubos na ang pagkain ng dalawa. Abalang-abala rin sa pag-antabay sa libing ni Ninoy ang may-ari ng restawran. Ipakikita sa TV laksang tao na dumalo at nakimartsa habang ipinaparada ang labi ni Ninoy Aquino. Makakarinig sila ng tunog ng sasakyan. Mag-aanticipate si Hugo. Sa indikasyon ng mga tunog nito, mukhang pumarada nga ang sasakyan sa tapat ng restawran. 153 153
Lilipas ang ilang segundo at wala ni isa mang papasok. Sesenyasan ni Tita Carme si Hugo na maghintay pa. Matutuon ang pansin ng magtiya sa palabas sa TV. Maya-maya'y may papasok na isang lalaki at isang babae. Uupo sila sa lamesang malayo kina Hugo. Mapapansin sila ni Hugo. Aktong tatayo ito at lalapit. Pipigilan sya ni Tita Carme. Lilingunin ni Hugo ang dalawa. Pasimpleng tingin at ngiti ang isusukli nina Ka Henry at Ka Olga. Biglang mawawalan ng reception ang TV. Mapapamura ang may-ari at tatapikin ang TV sa tagiliran nito. Maya-maya'y may isang lalaki ang papasok. Kahina-hinala ang kilos nito. Muling mawawala ang reception ng TV. Agad itong kakalampagin ng may-ari. Lalagutok ang TV, kasabay ng mga ingay sa labas. Maririnig ang biglang pagsara ng pinto ng sasakyan, mga di mawaring sigaw ng pagmamadali, at biglang pagharurot ng sasakyan. 154 154
Babalik ang reception ng TV. Muling mauupo ang may-ari. Wala na sina Ka Henry at Ka Olga. Isang maliit na kahon lang ang naiwan sa lamesa. Yakap-yakap na ni Tita Carme si Hugo, na animo'y pinagsasanggalang sa kung ano man. Matagal na katahimikan. Isasara na ni Hugo ang kwaderno. CUT TO CREDITS. 155 155