Mpox Ang Mpox ay isang virus na maaaring magdulot ng masakit na pamamantal o pagsusugat. Kumakalat ang virus sa pamamagitan ng direktang kontak sa isang taong may impeksyon nito sa kanyang: Pamamantal o langib mula sa Mpox.
Laway o mucous.. Mga paligid ng butas ng puwet, tumbong o ari ng babae. Mababa ang panganib na makakuha ng mpox sa pamamagitan ng paghipo ng mga bagay, tela, o ibabaw. Mga Sintomas Pamamantal o mga sugat na mukhang umbok, tagihawat, paltos o ulcer/singaw. Maaari itong kalat sa buong katawan mo o sa ilang bahagi lang tulad ng iyong mukha, kamay, paa, sa bibig o loob ng bibig, sa mga pribadong ari, o sa butas ng puwet. Ang pamamantal at mga sugat ay maaaring masakit at magtagal nang 2-4 na linggo. Maaari ka ring magkaroon ng mga sintomas na tulad ng sa trangkaso bago ng o kasabay ng pamamantal o mga sugat. Lagnat. • Sakit ng ulo. • Pananakit ng kalamnan at likod. Namamagang mga lymph node. • Pangangatog. • Pagkapagod. Ang karamihan ng mga sintomas ay nagsisimula nang 7-14 na araw pagkatapos ng exposure. Ang iba ay maaaring hindi lumitaw nang hanggang 21 araw. Kung mayroon kang mga sintomas, makipag-usap sa isang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan at ibukod ang sarili mula sa ibang tao. Photo credit: UK Health Security Agency Isang tagapagkaloob lang ng pangangalagang pangkalusugan ang makakapag-test para sa mpox. Available sa maraming lugar ang pag-test. Dapat kang magpatest kung mayroon kang mga sintomas ng mpox. Maaaring abutin ng ilang araw ang mga resulta, magpatuloy na bumukod sa ibang tao habang hinihintay ito. Ang karamihan ng mga tao ay gumagaling sa sarili nila nang walang paggamot, pero maaaring makatulong ang mga antiviral kung natutugunan mo ang mga pamantayan para sa paggamot. Tutulungan ka ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan na magpasya sa tamang paggamot. Maaaring mapataas ng ilang aktibidad ang panganib mong ma-expose sa sakit na ito. Pakikipagtalik o iba pang mga aktibidad na intimate sa marami o hindi kilalang mga tao - tulad ng iyong mga nakilala lang sa social media, mga dating app o sa mga party. Mga club, sayawan, sauna at iba pang lugar kung saan may skin-to-skin o face-to-face contact sa maraming tao, lalo na kung mas kakaunti ang suot ng mga tao.
Mpox Iwasan ang pagkalat ng mpox. Maaari mong maikalat ang virus sa ibang tao hanggang sa gumaling ang iyong pamamantal o mga sugat, at nabuo ang isang bagong layer ng balat. Maaari itong abutin nang 2-4 na linggo.
Iwasan ang pakikipagtalik o mga aktibidad na intimate kahit kanino hanggang sa may makonsulta kayong isang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Oral, anal at vaginal sex; pagyakap, paghalik, pag-cuddle, at pagmasahe; kontak sa sapin ng kama o iba pang bagay na may virus sa panahon o pagkatapos ng mga aktibidad na intimate. Manatili sa bahay at bumukod sa ibang tao sa iyong sambahayan. Kung hindi mo ganap na maibukod ang iyong sarili mula sa iba sa iyong sambahayan o kailangan mong umalis ng bahay, magsuot ng face mask at iwasan ang pisikal na kontak. Magsuot ng damit na nagtatakip sa iyong mga pantal o sugat kapag nasa mga lugar na ginagamit din ng ibang tao. Huwag ipagamit o pahawakan sa ibang tao ang iyong mga damit, tuwalya, sapin o kubyertos. Huwag matulog sa iisang kama. Huwag ipagamit ang mga plato at kubyertos sa iba, at huwag ding ipakain o ipainom sa iba ang pagkain o inuming nagalaw mo na. Hugasan ang mga plato gamit ang maligamgam na tubig at sabon o sa dishwasher. Hugasan nang madalas ang mga kamay at linisin ang mga ibabaw na ginagamit din ng iba, tulad ng mga countertop at hawakan ng pinto. Dapat ding madalas maghugas ng kanilang mga kamay ang mga kasama sa bahay, lalo na kung hinawakan nila ang mga bagay o ibabaw na maaaring hinawakan mo. Kung pinipili ninyong magtalik habang may sakit: • Takpan ang lahat ng sugat ng damit o bendahe. • Hugasan ang iyong mga kamay, mga sex toy at sapin ng kama bago at pagkatapos ng pakikipagtalik o iba pang mga aktibidad na intimate. Iwasang maghalikan at iba pang face-to-face contact. Maaari nitong mapababa - ngunit hindi ganap na matatanggal-ang panganib ng pagkahawa. Maaaring karapat-dapat ka para sa bakuna. Ang bakuna ay maaari para sa mga taong 18 taong gulang pataas na may kamakailang exposure sa monkeypox. Ang pagpapabakuna ay nakakatulong na mapababa ang: Tsansa mong magkaroon ng mpox. Mga sintomas kung magkaroon ka ng mpox. Dapat kang magpabakuna ng 2 dosis nang hindi bababa sa 4 na linggo ang pagitan. Medyo matagal bago makabuo ang iyong katawan ng proteksyon pagkatapos ng iyong pangalawang dosis. Libre ang bakuna, pero maaaring maningil ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan para sa halaga ng pagtuturok ng bakuna. Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan o insurance at kailangang magpa-test o magpagamot para sa mpox, tawagan kami sa (253) 649-1412. Alamin ang higit pa sa tpchd.org/mpox.


!"#2 O K T U B R E 2 0 1 2 KUNG PAANO KA MAKIKINABANG SA PAG-AARAL
!"#2 KATAMTAMANG LIMBAG 41,042,000 INILALATHALA SA 84 NA WIKA Kung Paano Ka Makikinabang sa Pag-aaral 3 Maging Interesado 4 Maging Organisado 5 Humingi ng Tulong 6 Ingatan ang Kalusugan 7 Magkaroon ng Goal 8 Ang Magagawa ng mga Magulang Kung Paano Ka Makikinabang sa Pag-aaral Ano ang tingin mo sa pag-aaral? Boring o exciting? Nakakadismaya o kapaki-pakinabang? Nakaka-stress o nakaka-enjoy? Kung puro negatibo ang tingin mo sa pag-aaral, ano ang puwede mong gawin? Kung positibo naman, paano mo pa pasusulungin ang iyong kakayahan sa pag-aaral para mas makinabang ka rito? Gamit ang Bibliya bilang basehan, tata- lakayin sa pahina 3 hanggang 7 ang limang susi kung paano ka makikinabang sa pag-aaral. Marami sa mga simulaing tinalakay sa seryeng ito ay kapit sa iyo, ikaw man ay nasa pampubliko o pribadong iskul, o nagho-homeschooling. 10 Pagkontrol sa Labis na Katabaan ng mga Kabataan 12 Pagbisita sa mga 22 Ang Pangmalas ng Bibliya Nakaaapekto ba sa Buhay Mo ang mga Bituin? Gorilya sa Kapatagan 15 May Nagdisenyo ba Nito? Ang mga Sensor ng Black Fire Beetle 16 Ang mga Kabataan ay Nagtatanong Ano ang Maaasahan Ko sa Pag-aasawa? - Bahagi 2 24 Ang Iyong Papel Bilang Magulang 26 Ang Bibliya - Aklat ng Mapananaligang mga Hula - Bahagi 6 29 Pagmamasid sa Daigdig 30 Repaso Para sa Pamilya 32 Tulong Para Makinabang 19 Ang Masasamang Balita at ang Iyong mga Anak Ka sa Pag-aaral
Maging Interesado Para maging interesado ka sa anumang gawain, kaila- ngan mong makita ang kahalagahan nito. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ANO ang praktikal na kahalagahan ng pag-aaral sa is- kul? Makatutulong ito para magkaroon ka ng karu- nungan, at ayon sa Bibliya, "ang karunungan ay panang- galang." (Eclesiastes 7:12) Paano? Ipaghalimbawang maglalakad ka sa isang mapanganib na lugar. Ano ang pi- piliin mo - maglakad na nag-iisa o maglakad na kasama ang mga kaibigan mo na mapoprotektahan ka kung ki- nakailangan? Ang mabuting edukasyon ay tutulong sa iyo na magkaroon ng mahuhusay na "kaibigan" na pala- ging nasa tabi mo. Kabilang dito ang mga sumusunod: Kakayahang mag-isip. Ang pag-aaral ay makatutulong sa iyo na magkaroon ng tinatawag sa Bibliya na "senti- do-kumon at matinong pagpapasiya." (Kawikaan 3:21, Contemporary English Version) Kung taglay mo ang mga kakayahang ito, malulutas mo ang sarili mong mga pro- blema sa halip na laging humingi ng tulong sa iba. Kakayahang makibagay. Pinapayuhan ng Bibliya ang mga Kristiyano na linangin ang mga katangiang gaya ng mahabang pagtitiis at pagpipigil sa sarili. (Galacia 5: 22, 23) Dahil sari-saring tao ang nakakasalamuha mo sa iskul, marami kang pagkakataon na ipakita ang mga ka- tangiang iyan, kasama na ang pagpaparaya, paggalang, at empatiya - mga katangiang mapapakinabangan mo hang- gang sa maging adulto ka. Praktikal na kasanayan. Matututuhan mo sa iskul ang kahalagahan ng dedikasyon sa trabaho, na tutulong sa iyo na makakuha ng trabaho sa hinaharap at mapanatili ito. At miyentras mas lumalawak ang kaalaman mo, mas makikilala mo ang sarili mo at malalaman kung ano ang pinakamahalaga sa iyo. (Kawikaan 14:15) Sa gayon, ma- kapaninindigan ka sa iyong mga paniniwala sa magalang na paraan. - 1 Pedro 3:15. Mahalagang tandaan: Dahil kailangan mo ng eduka- syon, hindi makatutulong ang pagpopokus sa mga bagay na inaayawan mo sa pag-aaral. Sa halip, isipin ang mga pakinabang na binanggit sa itaas. Baka nga may maisip ka pang ibang pakinabang! Simulan mo na ngayon! Isipin ang pinakamalaking pa- kinabang na gusto mong makuha sa pag-aaral. Praktikal na kasanayan Kakayahang makibagay Kakayahang mag-isip Pinahahalagahan ang mahuhusay na guro! "Puwede sanang magtrabaho sa isang pinansiyal na institusyon ang titser namin sa ekonomiks noong haiskul, pero mas pinili niyang mag- turo sa isang iskul sa mahirap na ko- munidad kung saan karamihan ng mga estudyante ay walang interes sa ekonomiks. Pero itinuro niya iyon sa paraang simple at nakaka-enjoy, at ipinakita niyang mahalaga iyon. Min- san, tinawagan pa niya ang nanay ko para sabihin na mahusay ang gi- nawa kong essay. Nang tanungin siya ng mga estudyante kung bakit napili niyang magturo sa iskul namin, sinabi niyang doon siya enjoy na en- joy magturo. Naiintindihan niya kami, nagmamalasakit siya sa amin, at pi- napapurihan niya kami. Siya ang pi- nakamahusay sa lahat ng naging titser ko!" - Reyon, Estados Unidos. Gumising! Oktubre 2012 3
Maging Organisado Sa kaunting pagsisikap lang na maging organisado, napakalaki na ng pakinabang - mas maraming panahon, walang gaanong stress, at mas matataas na grade. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ IPAGHALIMBAWANG may bibilhin ka sa isang supermarket pero lahat ng paninda roon ay basta nakakalat lang. Gaano kaya katagal bago mo makita ang hinahanap mo? Hindi ba't mas madaling maghanap kung nakaayos ang mga paninda at may karatula ang bawat seksi- yon? Puwede mo ring sundin ang simulaing iyan sa iyong pag-aaral. Paano? Gumawa ng iskedyul. "Minsan, nakalimutan kong gawin ang homework ko - pati ang mga ga- waing-bahay na iniutos sa akin - dahil nasa ba- hay ako ng kaibigan ko buong weekend," ang sabi ng 18-anyos na si Zachary, na taga-Estados Unidos. "Kinalunisan, kinailangan kong maki- usap sa mga titser ko kung puwede pa rin ni- lang tanggapin ang homework ko kahit late nang maipasa. Ngayon, gumagawa na ako ng listahan para maalala ko ang mga dapat kong tapusin." Ang paggawa ng listahan ay nakatulong din kay Celestine, isang kabataang babae sa Papua New Guinea. Ganito ang sinabi niya tungkol sa pag-aaral niya noon: "Gumagawa ako ng iske- dyul ng lahat ng kailangan kong gawin, kasali na ang homework, exam, at iba ko pang activity. Dahil dito, alam ko kung ano ang mga dapat kong unahin at hindi ako nahuhuli sa deadline." Tip: Ilista sa maliit na notbuk ang mga gaga- win mo, o i-save ito sa iyong cellphone o iba pang kagamitang elektroniko. !"#2 ANG BABASAHING ITO AY INILALATHALA para sa kapakinabangan ng buong pamilya. Ipinakikita nito kung paano haharapin ang mga problema sa ngayon. Iniuulat nito ang mga pangyayari sa daigdig at nagbibigay ito ng impormasyon tungkol sa mga tao sa maraming lupain. Tinatalakay rin nito ang hinggil sa relihiyon at siyensiya. Ngunit hindi lamang iyan. Sinusuri nitong mabuti ang kasalukuyang mga pangyayari at sinasabi ang tunay na kahulugan ng mga iyon, subalit lagi itong neutral sa pulitika at hindi nagtatangi ng lahi. Pinakamahalaga, layunin ng magasing ito na patibayin ang pagtitiwala sa Maylalang at sa kaniyang pangako na ang kasalukuyang napakasama at magulong sistema ng mga bagay ay malapit nang palitan ng isang payapa at tiwasay na bagong sanlibutan. 4 Huwag ipagpabukas ang gagawin mo. Mada- ling sabihin, "Mamaya ko na lang ito gagawin." Mas mabuting gawin agad ang mga bagay-bagay hangga't maaari - lalo na ang iyong homework. Tip: Gawin agad ang iyong homework pagda- ting ng bahay, bago ka manood ng TV o magre- laks. Ayusin ang gamit mo. Nangyari na ba sa iyo na nakarating ka sa iskul tapos natuklasan mong nakalimutan mo pala ang iyong notbuk, bolpen, o mga libro? Puwede mong maiwasan iyan! Paa- no? "Inaayos ko na ang bag ko bago pa pumasok sa iskul," ang sabi ni Aung Myo Myat, isang ka- bataang lalaki na taga-Myanmar. Tip: Panatilihing maayos ang bag mo para kung may hahanapin ka, madali mo itong makikita. Mahalagang tandaan: Kung organisado ka, hindi ka mai-stress dahil late ka na, dahil may nakalimutan ka, o dahil gahol ka sa panahon para sa mahahalagang gawain. Simulan mo na ngayon! Isipin kung saan mo kailangang maging organisado. Pagkatapos, ka- sama ng iyong magulang o kaibigan, pag-isipan ninyo kung paano ka magiging mas organisado sa bagay na iyon. Hindi ipinagbibili ang publikasyong ito. Inilaan ito bilang bahagi ng pambuong- daigdig na pagtuturo sa Bibliya na tinutustusan ng kusang-loob na mga dona- syon. Malibang iba ang ipinakikita, ang mga pagsipi sa Kasulatan ay mula sa maka- bagong-wikang Bagong Sanlibutang Salin ng Banal na Kasulatan. Publishers: Watchtower Bible and Tract Society of New York, 2012 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Japan. Inc. October 2012 Vol. 93, No. 10 Monthly TAGALOG
Humingi ng Tulong Mahalaga na may nagpapayo at tumutulong sa iyo, hindi lang habang nag-aaral ka pa kundi pati sa mga gagawin mo kapag adulto ka na. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ SINO ang makatutulong sa iyo sa pagsisikap mong makinabang sa pag-aaral? Pamilya. "Kapag kailangan ko ng tulong sa homework ko," ang sabi ni Bruna, isang 18- anyos na taga-Brazil, "ipapaliwanag ni Daddy ang topic at pagkatapos, tatanungin niya ako hanggang sa makuha ko ang sagot." Tip: Una muna, tanungin ang magulang mo kung gaano siya kagaling noon sa subject na na- hihirapan ka. Kung mahusay siya sa subject na iyon, baka siya ang makatulong sa iyo. Titser. Maraming titser ang natutuwa kapag nalaman nilang gusto talagang matuto ng isang estudyante, at handa silang tumulong. Tip: Puwede mong sabihin sa titser mo, "Na- hihirapan po ako sa subject na 'to, pero gusto ko talaga itong maintindihan. Ano po ang mai- papayo n'yo sa akin?" Mentor. Baka makatulong sa iyo ang isang mapagkakatiwalaang kaibigan ng inyong pamil- ya. May mga pakinabang dito: Una, may tutu- long sa iyo; at ikalawa, matututo kang tumang- gap ng tulong kung kailangan - isang bagay na mahalaga kahit adulto ka na. Ang totoo, ka- ramihan ng tagumpay ay resulta ng pagtutulu- ngan, hindi ng solong pagsisikap. - Kawikaan 15:22. Puwede ring makatulong sa iyo ang ate o kuya mo. MGA WIKA: Afrikaans, Albanian, Amharic, Arabic, Armenian, Bislama, Bulgarian, Cebuano, Chichewa, Chinese (Simplified), Chinese (Traditional) (audio Mandarin only), Chitonga, Cibemba, Croatian, Czech, Danish, Dutch, English, Esto- nian, Ewe, Fijian, Finnish, French, Georgian, German, Greek, Gujarati, He- brew, Hiligaynon, Hindi, Hungarian, Icelandic, Igbo, Iloko, Indonesian, Italian, Japanese, Kannada, Kinyarwanda, Kirghiz, Kirundi, Korean, Latvian, Lingala, Lithuanian, Macedonian, Malagasy, Malayalam, Maltese, Myanmar, Norwegian, Polish, Portuguese, Punjabi, Rarotongan, Romanian, Russian, Samoan, Sepedi, Serbian, Sesotho, Shona, Silozi, Sinhala, Slovak, Slovenian, Spanish, Swahili, Swedish, Tagalog, Tamil, Thai, Tok Pisin, Tongan, Tsonga, Tswana, Turk- ish, Twi, Ukrainian, Urdu, Vietnamese, Xhosa, Yoruba, Zulu Makukuha rin sa CD. Makukuha rin ang audio recording sa Makukuha rin sa MP3 CD-ROM. Tip: Tanungin ang mga magulang mo kung sino ang puwede mong maging mentor. Mahalagang tandaan: Hindi masamang hu- mingi ng tulong! Simulan mo na ngayon! Ilista ang dalawa o tat- long huwaran para sa iyo - mga taong nirerespe- to mo. Matutulungan ka ba ng isa sa kanila sa mga gawain mo sa iskul? "Ang paborito kong titser" "Ang paborito kong titser ay istrikto, pero igi- nagalang siya ng lahat. Ang sigla niyang magtu- ro. Panay ang kumpas niya at palakad-lakad siya habang nagtuturo. Napasisigla niya ang bu- ong klase na mag-participate sa discussion. Ka- pag hindi mo maintindihan ang isang punto, matiyaga niya iyong ipaliliwanag hanggang sa maintindihan mo. Lagi niyang sinasabi na gus- tung-gusto niya na nagtatanong kami. Kasi ka- pag nagtatanong kami, nalalaman daw niya kung ano ang hindi namin naiintindihan at naki- kita rin niya kung paano pa niya mapahuhusay ang pagtuturo niya. May malasakit siya sa la- hat. Maraming estudyante ang nagpasiyang ga- wing propesyon ang accounting - ang subject na itinuturo niya - matapos maging estudyante niya sa loob ng isang taon!" - Alana, Australia. NAIS MO BA NG HIGIT PANG IMPORMASYON O WALANG-BAYAD NA PANTAHANANG PAG- AARAL SA BIBLIYA? Pakisuyong humiling sa mga Saksi ni Jehova gamit ang isa sa mga adres na nakatala sa ibaba. Para sa kumpletong listahan ng adres, tingnan ang Australia: PO Box 280, Ingleburn, NSW 1890. Britain: The Ridgeway, London NW7 1RN. Canada: PO Box 4100, Georgetown, ON L7G 4Y4. France: BP 625, F-27406 Louviers Cedex. Germany: 65617 Selters. Greece: Kifisias 77, GR 151 24 Marousi. Hong Kong: 4 Kent Road, Kowloon Tong, Kowloon. Israel: PO Box 29345, 61293 Tel Aviv. Italy: Via della Bufalotta 1281, I-00138 Rome RM. Japan: 4-7-1 Nakashinden, Ebina City, Kanagawa-Pref, 243-0496. Korea, Republic of: PO Box 33, Pyeongtaek PO, Gyeonggi-do, 450-600. Malaysia: Peti Surat No. 580, 75760 Melaka. ' Philippines: PO Box 2044, 1060 Manila. Spain: Apartado 132, 28850 Torrej on de Ardoz (Madrid). Taiwan: 3-12, Shetze Village, Hsinwu 32746. Thailand: PO Box 7 Klongchan, Bangkok 10 240. United States of America: 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483.
Ingatan ang Kalusugan Kung iingatan mo ang kalusugan mo, makatutulong ito para maging mas mahusay ka sa mga gawain sa iskul - at mas masigla pa.
˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ MAKATUWIRAN lang na ingatan mo ang katawan na ipinagkaloob sa iyo ng Diyos. (Awit 139:14) Ipaghalimbawang may kotse ka, pero hindi mo naman ito minamantini. Di- magtatagal at masisira ito. Puwede ring mangya- ri iyan sa katawan mo. Ano ang kailangan ng ka- tawan mo para manatili itong malusog? Pahinga. Kung kulang ka sa tulog, magmu- ' mukha kang pag od, manlalambot, matutuliro, at made-depress pa nga. Pero kung sapat ang tulog mo, magiging masigla ka. Bibilis din ang pagla- ki mo, huhusay ang paggana ng utak mo, lalakas ang immune system mo, at magiging mas masa- yahin ka. Makukuha mo ang lahat ng iyan nang walang kahirap-hirap - matulog ka lang! Tip: Kung posible, gawing regular ang oras ng pagtulog mo sa gabi. Nutrisyon. Mabilis lumaki ang mga tin-edyer. Halimbawa, sa pagitan ng edad 10 at 17, nado- doble ang timbang ng karamihan sa mga lalaki. Bigla rin ang paglaki ng mga kabataang babae. Habang lumalaki ang katawan, kailangan nito ng masustansiya at nakapagpapalakas na pagka- in. Tiyakin na naibibigay mo sa iyong katawan ang kailangan nitong nutrisyon. Tip: Laging mag-agahan. Kung kakain ka bago pumasok sa iskul, makatutulong ito para humu- say ang iyong konsentrasyon at memorya. Ehersisyo. Sinasabi ng Bibliya na "ang eher- sisyo ay mabuti sa iyong katawan." (1 Timoteo 4:8, Contemporary English Version) Ito ay nagpa- patibay ng mga kalamnan at buto, nagpapasigla, kumokontrol ng timbang, nagpapatalas ng isip, nagpapalakas ng immune system, nakakabawas ng stress, at nagpapaganda ng mood. At siyem- pre, enjoy rin itong gawin, dahil puwede mong gawin ang ehersisyong gusto mo! 6 Gumising! Oktubre 2012 Mahalagang tandaan: Ang sapat na pahinga, tamang nutrisyon, at katamtamang ehersisyo ay tutulong sa iyo na maingatan ang iyong kalusu- gan. At kung malusog ka, tutulong ito para ma- ging mas mahusay kang estudyante. Simulan mo na ngayon! Magkaroon ng maka- tuwirang iskedyul sa pag-eehersisyo. Irekord ang mga oras ng tulog mo pati ang mga kinakain mo sa loob ng isang buwan, at tingnan kung may ka- ilangan kang baguhin. "Kapag nagwo-walking ako, pakiramdam ko'y ' od ako nang si- mas sumisigla ako - kahit nga pag mulan ko ito." - Jason, New Zealand. "Ang katuwiran ko, ginawa ng Diyos ang pag- kain para magpalusog sa ating katawan, at gusto ko na puro masusustansiya ang pumasok sa ka- tawan ko!" - Jill, Estados Unidos. "Nagdya-jogging ako nang tatlong beses sa isang linggo, at nagbibisikleta ako o naglalakad nang dalawang beses sa isang linggo. Kapag nag- eehersisyo ako, mas sumisigla ako at nawawala ang stress ko." - Grace, Australia. Para sa higit pang impormasyon tungkol sa kalusugan, tingnan ang kabanata 10 ng aklat na Ang mga Tanong ng mga Kabataan - Mga Sagot na Lumulutas, Tomo 1, na inilathala ng mga Saksi ni Jehova.
Magkaroon ng Goal Ang pag-aaral ay nagiging mas makabuluhan - at mas nakaka-enjoy - kapag alam mo ang mapapakinabang mo rito. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ANG pag-aaral sa iskul nang walang goal ay parang pagtakbo sa isang takbuhang wa- lang finish line. Ang sabi ng Bibliya: "Alamin mo kung saan ka pupunta." (Kawikaan 4:26, Contemporary English Version) Kung may goal ka, tutulong ito sa iyo na makapagpokus at mas madaling makapag-adjust kapag nagtrabaho ka na. Paano ka magse-set ng goal? Tanungin ang iyong sarili, 'Ano ba ang pla- no kong maging hanapbuhay?' Huwag ipagpali- ban ang pagsagot sa tanong na iyan. Sa halip, magplano nang maaga. Bakit? Isipin ito: Kung magbibiyahe ka, kailangan mo munang pagpa- siyahan kung saan ka pupunta. Pagkatapos, ti- tingin ka sa mapa at aalamin ang pinakamagan- dang ruta papunta roon. Parang ganiyan din sa pag-aaral. Pag-isipan kung anong trabaho ang gusto mo, saka pumili ng kurso na tutulong sa iyo na makuha iyon. Babala: Ang gusto lang trabaho ng mara- ming kabataan ay yaong hilig nila - halimbawa, maging propesyonal na musician - dahil iniisip nilang boring ang ibang trabaho. Ano ba ang mga dapat mong isaalang-alang? 1. Tingnan ang mga kakayahan mo. Halim- bawa, nag-e-enjoy ka bang tumulong sa iba? Magaling ka ba sa pagmemekaniko? sa pagku- kuwenta? sa pagbabadyet? sa pagre-repair? 2. Pag-isipan ang mga opsyon mo. Anu-anong trabaho ang akma sa mga kakayahan mo? Ipa- kipag-usap sa iba ang mapagpipilian mo sa ha- lip na magpokus lang sa "pangarap" mong tra- baho. At maging praktikal. Halimbawa, ang gusto mo bang trabaho ay makukuha rin sa ibang lugar, sakaling lumipat ka ng bahay? Magkakautang ka ba ng malaki dahil sa kuku- nin mong training? ' 3. Alamin ang mga oportunidad na buk as sa iyo. Kapag alam mo na kung anong trabaho ang gusto mo, tingnan kung mayroon nito sa inyong lugar. May alam ka bang mga mapapa- sukan? Kung mayroon, tumatanggap ba sila ng trainee? May mga vocational training bang ibi- nibigay sa inyong lugar? Tip: Magtanong sa iyong mga magulang, tit- ser, at mga kaibigang adulto. Tumingin sa di- yaryo o sa Internet. Mahalagang tandaan: Kung may goal ka, magkakaroon ng direksiyon at layunin ang pag- aaral mo sa iskul. Simulan mo na ngayon! Pag-isipan mo na nga- yon, habang nag-aaral ka pa, ang tatlong pun- tong nabanggit. Isulat ang mga goal mo, at ipa- kipag-usap ito sa iyong mga magulang. Napansin mo siguro na sa seryeng ito, mada- las gamitin ang Bibliya sa pagtalakay sa mga payo kung paano ka makikinabang sa pag-aaral. Naniniwala ang mga tagapaglathala ng magasing ito, ang mga Saksi ni Jehova, na ang Bibliya ay naglalaman ng "tagubilin para sa matuwid na pa- mumuhay." (2 Timoteo 3:16, Good News Transla- tion) Praktikal ito para sa pang-araw-araw na bu- hay - hindi lang sa iskul kundi pati sa trabaho, sa pamilya, at sa iba pang larangan. Para sa higit pang impormasyon kung paano makatutulong sa iyo ang Bibliya, bisitahin ang aming Web site na /tl at tingnan ang pahina 32 ng maga- sing ito.
Ang Magagawa ng mga Magulang "Sobrang dami ng estudyante sa bawat classroom! Walang mga electric fan, kaya napakainit." - Luis, Bolivia. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ "Konti lang ang titser sa iskul namin, kaya hindi na- bibigyan ng personal na atensiyon ang mga estu- dyante. Wala roong mapa, walang mga gamit sa lab- oratory, walang library." - Dorcus, Myanmar. ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ "Nahihirapan ang kara- mihan sa mga titser ko na kontrolin ang mga es- tudyante. Kung minsan, masyadong pasaway ang mga estudyante, kaya ang hirap mag-aral." - Nina, South Africa. GAYA ng ipinakikita ng mga pananalita sa ita- as, ang kalagayan sa ilang paaralan ay hindi angkop para sa pag-aaral. Bilang magulang, paa- no mo matutulungan ang iyong mga anak na ma- kinabang sa kanilang pag-aaral sa kabila ng mga hamon? Narito ang ilang mungkahi. sasaliksik na maraming kabataan ang nag-aaral sa iskul sa tunguhing magpayaman. Ipinapayo ng Bibliya ang pagkakaroon ng timbang na pana- naw sa materyal na mga bagay. Bagaman sina- sabi nito na "ang salapi ay pananggalang," nag- ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ Humanap ng mga paraan para tumulong. Sa halip na magpokus sa mga problema - na mala- mang na hindi mo kontrolado - magpokus sa kung ano ang puwede mong gawin. Kung parang nahi- ' hirapan ang iyong anak sa isang subject o hir ap ' na hir ap siya sa dami ng homework, pag-usapan ninyong dalawa ang ilang posibleng solusyon. Ha- limbawa, kailangan mo ba siyang paglaanan ng komportableng lugar sa bahay para sa pag-aaral? Kailangan ba ng anak mo ng tulong sa paggawa ng iskedyul para magawa niya ang mga dapat ni- yang tapusin? Kailangan ba niya ng tutor? Para sa iba pang mungkahi, baka puwede mong kausapin ang kaniyang titser at guidance counselor. Isipin na sila'y mga kakampi mo, hindi kalaban. Tulungan ang iyong anak na magpokus sa ta- lagang layunin ng pag-aaral. Makatutulong ang edukasyon para ang iyong anak ay lumaking res- ponsable at marunong sa buhay. Ang tunguhin ng pag-aaral ay hindi basta malaman kung paano magpapayaman. Gayunman, ipinakikita ng pag- Makatutulong ang edukasyon para ang iyong anak ay lumaking responsable at marunong sa buhay bababala rin ito na "yaong mga determinadong maging mayaman" ay hindi magiging tunay na maligaya. - Eclesiastes 7:12; 1 Timoteo 6:9. Hayaang matuto ang iyong anak mula sa mga problema sa buhay. Maraming titser ang nagsasa- bi na kung mahirap kausap ang ilang estudyante, mas lalo na ang ilang magulang. May mga ma- gulang na agad nakikialam at nagrereklamo ka- pag ang kanilang anak ay nagkaproblema sa iskul o mababa ang nakuha nito sa exam. Halimbawa, ayon sa isang report sa magasing Time, isang pro- pesora ang may mga estudyanteng "tumatawag sa kanilang mga magulang gamit ang kanilang cell- phone para magsumbong tungkol sa kanilang ma- babang grade at saka iaabot ang cellphone sa 8 Gumising! Oktubre 2012
kaniya, sa oras mismo ng klase, dahil gustong ma- kialam ng magulang. At mayroon daw mga magu- lang na nagsasabing malaki ang ibinabayad nila para sa edukasyon ng kanilang anak, at nagpapa- hiwatig na A lang ang tatanggapin nilang grade ng anak nila." Ang gayong mga magulang ay hindi nakatutu- long sa kanilang mga anak. Sa katunayan, sa halip ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ Maraming titser ang nagsasabi na kung mahirap kausap ang ilang estudyante, mas lalo na ang ilang magulang na "saklolohan" ang kanilang mga anak, pinagka- kaitan nila ang mga ito ng pagkakataong "marana- san kung paano magdesisyon, mabigo, at ayusin ang kanilang mga gusot," ang sabi ni Polly Young- Eisendrath sa kaniyang aklat na The Self-Esteem Trap. Sinabi pa niya: "Kung ang mga magulang ang palaging lumulutas ng mga problema ng kani- lang mga anak sa halip na ang mga ito, ang mga Isipin na ang titser ng inyong anak ay kakampi ninyo, hindi kalaban magulang ang matututo; walang matututuhan ang mga anak at hindi nila makakayang harapin ang mga problema kapag nagsarili na sila." Maging makatuwiran kung gaano karaming edukasyon ang ipakukuha sa iyong anak. Gaya ng nabanggit na, makatutulong ang edukasyon para maging responsableng adulto ang iyong anak. (Genesis 2:24) Pero gaano katagal na pag-aaral sa iskul ang kailangan para maabot ang tungu- hing iyan? Huwag isipin na kailangang mag-aral sa uni- bersidad ang anak mo para kumita nang sapat. May ibang opsyon na hindi gaanong magastos. Ang totoo, sa ilang kaso, ang kita ng mga kumu- ha ng vocational course ay kapareho lang ng kita ng mga nagtapos sa unibersidad. Mahalagang tandaan: Ang mga eskuwelahan ay may mga limitasyon, at ang mga kabataan ay napapaharap sa mga hamon na ibang-iba sa mga hamon sa nakalipas na ilang dekada. Pero sa tu- long mo, ang iyong anak ay puwedeng makina- bang sa kaniyang pag-aaral! Bilang pamilya, ma- aari ninyong pag-usapan ang mga mungkahi sa pahina 3 hanggang 7 ng magasing ito. Gumising! Oktubre 2012 9
Pagkontrol sa Labis na Katabaan ng mga Kabataan AYON sa U.S. Department of Health and Human Servic- es, mula noong 1980 hanggang 2002, natriple ang bi- lang ng mga tin-edyer na labis ang timbang at naging mahi- git doble naman ang bilang nito sa mga bata. Ang labis na katabaan ng mga bata, o "childhood obesity," ay iniuugnay sa mga sakit na gaya ng alta presyon, diyabetis, sakit sa puso at sa mga daluyan ng dugo, at ilang uri ng kanser. Ang labis na katabaan ng mga bata ay maaaring kaugnay ng ilang bagay gaya ng pagiging di-aktibo, mga advertise- ment na dinisenyong umakit sa mga kabataan, at pagiging mura at madaling bilhin ng di-masusustansiyang pagkain. Sinabi ng U.S. Centers for Disease Control: "Ang labis na katabaan ng mga bata ay resulta ng mataas na konsumo ng kalori at pagiging di-gaanong aktibo." Kailan nagsimula ang problema mo sa pagkain? Pagka-graduate ko ng haiskul. Madalas akong kumain sa la- bas noon. May dalawang fast- food na restawran malapit sa pi- nagtatrabahuhan ko, at halos araw-araw akong nanananghali- an sa alinman sa mga iyon. Mas maginhawa sa akin na kumain na lang sa fast food kaysa mag- baon pa. Kumusta naman nang bumukod ka na ng tirahan? Makabubuting suriin ng mga bata, tin-edyer, at mga adul- to ang kanilang kaugalian sa pagkain. Makatutulong ang ilang simpleng hakbang, pero iwasan namang magpakala- bis. Kuning halimbawa si Mark, na nag-adjust ng kaniyang kaugalian sa pagkain at nakinabang nang malaki - naging mas malusog at maligaya siya. "Dati, napakahilig ko sa junk food," ang sabi ni Mark. Ininterbyu siya ng Gumising! para alamin kung paano siya nagbago. Ang terminong "childhood obesity" ay tumutukoy sa isang medikal na kondisyong nakaaapekto sa mga bata at tin-edyer. Sinasabi ng mga eksperto na ang mga kabataang labis ang timbang ay may 70 porsiyentong posibilidad na maging labis din ang timbang kapag adulto na. Naku, lalong lumala. Hindi ako marunong magluto, at kon- ti lang ang pera ko; samanta- lang dalawang kanto lang ang layo ng paborito kong fast food. Ang daling puntahan at parang mas nakakatipid ako. 'Yon nga lang, bukod sa di-masusustan- siya ang nakakain ko, napapara- mi pa. Hindi ako kontento sa ka- raniwang order lang. Umoorder ako ng ekstrang hamburger at 10 Gumising! Oktubre 2012
French fries at large na soft- drink - basta kaya ng pera ko - kung ano ang pinakamalaking size na meron. Bakit mo naisip magbago? Naging conscious ako sa kalu- sugan ko paglampas ko ng edad 20. Sobrang taba ko kasi noon. Lagi akong nanlalata, at wala akong kumpiyansa sa sari- li. Naisip kong kailangan kong baguhin ang kaugalian ko sa pagkain. Ano ang ginawa mo para ma- kontrol mo ang iyong pagkain? Inunti-unti ko lang ang pag- babago. Una, binawasan ko ang dami ng kinakain ko. Lagi kong sinasabi sa sarili ko, "Hindi ito ang huli kong kain; mamaya, makakakain ako ulit." Kung min- san naman, talagang kailangan kong umalis na sa mesa. Pero ang sarap ng pakiramdam ko, para kasi akong nanalo. May malaking pagbabago ka bang ginawa? May mga pagkain na ta- lagang iniwasan ko na. Hindi na 'ko umiinom ng softdrinks nga- yon, tubig na lang. Pero ang hi- rap! Mahilig kasi ako sa soft- drinks, at ayoko ng tubig. Kaya sa tuwing iinom ako ng tubig, si- nusundan ko ito ng konting juice para may malasahan ako. Pag- tagal-tagal, mas gusto ko na ang tubig. Ano pa ang ginawa mo bukod sa pag-iwas sa di-masusustansi- yang pagkain? Puro masustansiyang pagkain na ang kinakain ko. No'ng una, prutas muna - mansanas, sa- ging, strawberry, blueberry, rasp- berry, at melon. Tapos, idinag- dag ko sa diet ko ang lean proteins, gaya ng manok o tuna. At naging paborito ko pa nga ang mga iyon. Mas maraming gulay ang kinakain ko at konti lang sa iba pang main course. Napansin ko na hindi napapaso- bra ang kain ko sa tanghalian at hapunan kapag masustansiya ang meryenda ko. Bandang huli, hindi na ako gaanong nasasabik sa junk food. Hindi ka na ba talaga kumakain sa mga restawran? Kumakain pa rin naman pa- minsan-minsan. Pero kinokon- trol ko ang dami ng kinakain ko. Kapag marami ang isang serv- ing, humihingi ako ng pan-take- out na lalagyan, at inilalagay ko roon ang kalahati bago ako ku- main. Mas mabuti na iyon kay- sa maparami ako ng kain. Ayoko kasi ng nagtitira ng pagkain sa plato. Paano ka nakinabang sa gina- wa mong pagbabago? Nabawasan ang timbang ko, at mas sumigla ako. Mas may kumpiyansa ako ngayon sa sarili ko. Higit sa lahat, natutuwa ako dahil alam kong ang ginagawa kong pag-iingat sa kalusugan ay nagpaparangal sa Diyos na nag- bigay ng buhay ko. (Awit 36:9) Akala ko noon, boring ang buhay kapag health-conscious ka. Pero hindi pala, at hindi ko ito ipag- papalit sa kahit anong bagay sa daigdig! Ang Gumising! ay hindi nagrerekomenda ng anumang partikular na diyeta. Dapat mai- ngat na suriin ng bawat indibiduwal ang kani- yang mga mapagpipilian at kumonsulta muna sa doktor bago gumawa ng anumang desisyon may kinalaman sa nutrisyon. Iwa- san ang mga nauusong pagdidiyeta na posi- bleng nakasasam ˆ a.
N A Planken-Kooij/YAY Micro/age fotostock APRIKA 12 CENTRAL AFRICAN REPUBLIC Dzanga-Ndoki National Park Pagbisita sa mga Gorilya sa Kapatagan MATATAGPUAN sa maulang kagu- batan ng Central African Repub- lic sa ekwador ang isang kamangha- manghang hayop na iilang tao pa lang ang nakakakita. Matapos magbiyahe nang 12 oras sa baku-bakong daan, na- rating namin ang Dzanga-Ndoki Na- tional Park, isang protektadong ka- gubatan sa timog-kanlurang bahagi ng bansa, sa pagitan ng Cameroon at Re- public of the Congo. Ang pakay namin? Ang makita si Makumba, isang gorilya sa kapatagan sa kanluran, pati na ang kaniyang pamilya. Sinabihan kami ng aming guide na huwag maghiwa-hiwalay at mag-ingat sa mga elepante. Ang dinaraanan kasi na- min ay daanan din ng mga elepante ka- pag naghahanap ng pagkain. Pero hindi lang sa mga elepante kami dapat mag- ingat. "Kapag inatake ka ng gorilya," ang babala ng guide namin, "yumuko ka lang at huwag gagalaw. Hindi ka niya aanuhin; mag-iingay lang 'yon. Huwag mo siyang titingnan sa mata. Ako nga, pumipikit na lang." Nasa unahan namin at ng aming guide ang isang tracker na kabilang sa mga BaAka, na itinuturing na isang
Aktuwal na laki ng kamay ng adultong gorilya. Subukan mong ipantay ang kamay mo Ang gorilya sa kapatagan sa kanluran ay maaaring tumaas nang 1.8 metro at tumimbang nang mahigit 200 kilo Juan Carlos Mu ˜ noz/age fotostock ANG BUHAY NG GORILYA Ang mga gorilya, bagaman malalaki, ay paunti- unti lang kung kumain - paisa-isang supang, sa- nga, at dahon, ang paliwanag ng guide namin. Ku- makain din sila ng mga insekto at prutas, at nakapaglalakbay nang hanggang apat na kilome- tro bawat araw para maghanap ng pagkain. Ang pamilya ng gorilya ay natutulog sa damuhan o ka- ya'y sa puno. Ang lider na lalaking gorilya ay tina- tawag na silverback, dahil nagiging kulay-abo ang balahibo sa likod niya habang tumatanda siya. Madalas, natutulog sa damuhan ang silverback para protektahan ang kaniyang pamilya. Para masanay ang mga gorilya sa mga tao, bi- nibisita sila ng mga tracker araw-araw sa loob ng limang taon o higit pa. Kapag sanay na sa tao ang mga gorilya, puwede na silang bisitahin ng mga turista, na nagbabayad ng entrance fee na nagi- ging pondo para sa pagsasaliksik at sa konser- basyon ng mga hayop na ito na nanganganib nang maubos. 13
tribong Pygmy dahil sa hitsura nila at dahil ma- liliit lang sila. May bahagya lang makita, maa- moy, o marinig ang bihasang tracker, alam na niya kung may mailap na hayop sa paligid. Sa- mantala, sunod nang sunod sa amin ang nakaka- inis na mga sweat bee. Humahabol kami sa pag- sunod sa tracker na sanay na sanay maglakad sa masukal na kagubatan. Di-nagtagal, nasa loob na kami ng kagubatan na iilang taga-Kanluran pa lang ang nakarara- ting. Pagkatapos, biglang huminto ang tracker at itinuro ang malawak na lugar malapit sa dinara- anan namin. Nakita namin ang sira-sirang mga halaman at ang napagtatapakang damo kung saan naglaro ang mga batang gorilya, at ang na- talupan at bali-baling mga sanga - ebidensiya na may mga gorilyang nagkainan dito. Lalo kaming nanabik. Matapos kaming maglakad nang mga tatlong kilometro, binagalan ng tracker ang lakad niya. Para hindi magulat ang mga gorilya, pinalatak muna niya ang kaniyang dila. Sa di-kalayuan, naririnig namin ang malalakas na ungol at la- gitik ng mga nabaling sanga. Kinawayan kami ng guide para palapitin at sinenyasan na huwag mag-iingay. Pinaupo niya kami saka tumuro sa gawi pa roon ng mga puno. Mga walong metro sa unahan, nakita namin siya - si Makumba! Biglang tumahimik ang kapaligiran, at wala kaming ibang naririnig kundi ang mga kabog ng dibdib namin. Naglalaro sa isip namin kung 14 Gumising! Oktubre 2012 aatake si Makumba. Tumingin si Makumba sa amin na parang kinikilatis kami, pero naghikab lang siya at hindi na kami pinansin. Para ka- ming nabunutan ng tinik! Sa wikang Aka, ang pangalang Makumba ay nangangahulugang "Mabilis." Pero noong nan- doon kami, relaks na relaks lang si Makumba habang kumakain ng kaniyang agahan. Sa mala- pit, dalawang batang gorilya ang naghaharutan. Si Sopo, isang sampung-buwang gorilya na ma- bibilog ang mata, ay naglalaro naman sa tabi ng nanay niyang si Mopambi. Marahang hinihila ni Mopambi ang anak kapag medyo napapalayo ito. Ang iba pang mga miyembro ng pamilya ay nangunguha ng mga dahon at ubod ng mga sa- nga. Ang iba naman ay masiglang naglalaro at manaka-nakang sumusulyap sa amin. Pagkaraan ng isang oras, tapos na ang pagbi- sita namin. At gusto na ring umalis ni Makum- ba; umungol siya, itinukod ang dambuhalang mga braso para makatayo, at saka lumayo. Ilang segundo lang, naglahong parang bula ang buong pamilya. Sandali lang ang pagbisita namin sa ka- hanga-hangang mga nilalang na ito, pero hindi mawawala sa alaala namin ang karanasang iyon. MGASAGOTSAPAHINA30AT31 k c o t s o t o f e g a / r e k a t t i h W y r r e T / A P L F
MAY NAGDISENYO BA NITO? Ang mga Sensor ng Black Fire Beetle ˘ Kapag may sunog sa kagubatan, karamihan ng mga hayop ay lumalayo. Pero pinupuntahan naman ito ng mga black fire beetle. Bakit? Dahil ang kasusunog pa lang na mga puno ang gus- tung-gusto nilang pangitlugan. Isa pa, kapag nagkasunog, umaalis ang mga kaaway ng mga beetle kaya ligtas silang nakakakain, nakapag- paparami, at nakapangingitlog. Pero paano na- lalaman ng mga black fire beetle kung saan may sunog? Ang sensor ng beetle na nakakadetek ng infrared radiation Pag-isipan ito: Malapit sa panggitnang mga paa nito, ang fire beetle ay may mga sensor na tinatawag na pit organ, na nakakadetek ng infra- red radiation mula sa nasusunog na kagubatan. Nadedetek ng mga pit organ ang pagtaas ng temperatura, at ito ang naghuhudyat sa beetle na puntahan ang sunog. Bukod sa mga pit organ, ang mga beetle na ito ay may iba pang sensor na nakakadetek ng sunog. Kapag nasusunog ang mga punong gustung-gusto nila, nadedetek ng kanilang mga antena ang kahit katiting ng ilang kemikal na nagmumula sa usok nito. Ayon sa ilang mana- naliksik, sa tulong ng "smoke-detector" na mga antena, kayang mahanap ng mga black fire beetle ang isang nasusunog na puno na halos isang kilometro ang layo. Dahil sa mga kakaya- hang ito, ang mga beetle ay waring nakakadetek ng sunog at natutunton ito kahit sa layong mahi- git 48 kilometro! Pinag-aaralan ng mga mananaliksik ang mga pit organ at antena ng mga black fire beetle para ma-improve pa ang mga kagamitang pan- detek ng infrared radiation at sunog. Ang karani- wang high-resolution sensor na pandetek ng infrared ay kailangan pang palamigin, kaya baka may maitulong sa mga siyentipiko ang ka- kayahang ito ng beetle para makagawa ng mga sensor na gumagana kahit hindi na pala- migin. Dahil sa pagsusuri sa mga antena ng beetle, nagkaideya ang mga inhinyero na gu- mawa ng mga fire-detection system na mas sen- sitibo at nakakadetek kung ang usok ay likha ng sunog sa kagubatan o kung ito'y iba pang kemi- kal. Hangang-hanga ang mga mananaliksik sa na- tatanging kakayahan ng black fire beetle na ma- kahanap ng lugar na mapangingitlugan. "Paano nadebelop ng mga beetle na ito ang gayong ka- kayahan na makahanap ng pangingitlugan?" ang tanong ni E. Richard Hoebeke, isang eksper- to sa mga beetle sa Cornell University sa Esta- dos Unidos. "Isip-isipin kung gaano kaliit ang alam natin tungkol sa mga insektong may napa- kasensitibo at napakasalimuot na mga sensor." Ano sa palagay mo? Ang kakayahan ba ng black fire beetle na makadetek ng sunog sa kagubatan ay resulta ng ebolusyon? O may nag- disenyo nito? Photo of beetle: Stephen Luk; infrared receptors: Volker Steger/Photo Researchers, Inc.
ANG MGA KABATAAN AY NAGTATANONG SA NAKARAANG ISYU, tinalakay natin ang ilan sa mga pakina- bang at hamon na maaasahan sa pag-aasawa. SA ISYUNG ITO, tatalakayin natin kung bakit dapat mong asahan ang mga di-inaasahan. Lagyan ng O ang mga kahon na napili mo at lagyan ng numero mula sa itinuturing mong pinaka- mahalaga sa iyo. 16 Gumising! Oktubre 2012 Ano ang maaasahan ko sa pag-aasawa? BAHAGI 2 Inaasahan ko na ang mapapangasawa ko ay . . . O maganda/guwapo magpapadama sa akin na mahalaga ako kapareho ko ng tunguhin mag-e-enjoy rin sa mga libangang gusto ko
Kung naghahanap ka ng mapapangasawa, hindi naman masamang asahan ang mga na- banggit. Baka nga may makita kang nagtataglay ng lahat ng iyan. Pero sa totoo lang, nagbabago ang tao sa paglipas ng panahon - at maging ang mga kalagayan. Mahalagang tandaan: Para maging matagum- pay ang pag-aasawa, dapat mong asahan ang mga di-inaasahan. Ang maganda. Maaaring ikatuwa mo ang ilang bagay na hindi mo inaasahan. "Ngayong mag-asawa na kami, nakita ko ang sense of humor ni Maria na hindi ko gaanong napapansin noong magkasintahan kami. Palib- hasa'y hindi namin masyadong sineseryoso ang aming mga sarili, hindi nagiging mabigat ang mga problema." - Mark. Ang hindi maganda. May mga bagay na hindi inaasahan sa pag-aasawa na makapagpapalung- kot sa iyo. Narito ang isang halimbawa. Binago ang ilang pangalan sa artikulong ito. ˘ Ipagpalagay nang goal mo at ng iyong mapa- pangasawa na maglingkod kung saan mas malaki ang pangangailangan. Pero paano kung pagkata- pos ninyong makasal, nagkasakit nang malub- ha ang iyong asawa at imposible nang maabot pa ninyo ang inyong goal? Ang totoo, posibleng mangyari iyan dahil ayon sa Bibliya, "ang masa- samang bagay ay nangyayari sa lahat!" (Eclesias- tes 9:11, Holy Bible - Easy-to-Read Version) Tiyak na mag-aalala ka sa kalagayan ng asawa mo - at manghihinayang din dahil hindi na ninyo maaa- bot ang inyong goal. Kung mangyari ang gani- yang sitwasyon, wala ka nang magagawa kundi ang tanggapin ito at mag-adjust. Tutal, ang pina- kasalan mo ay ang tao at hindi ang isang goal. Mahalagang tandaan: Sinasabi ng Bibliya na ang mga pumapasok sa pag-aasawa ay makara- ranas ng mga "kapighatian." (1 Corinto 7:28) Kung minsan, ang mga kapighatian ay dahil sa mga di-inaasahang sitwasyon. Paano ka makapaghahanda para sa mga di- inaasahan? Kung mag-aasawa ka, kailangan mo ang dalawang bagay. ANG SINASABI NG IBANG KABATAAN Sirvan - Kung minsan, binabale-wala ng mga magkasintahan ang mga napapansin nilang hindi maganda sa kanilang mapa- pangasawa. Delikado 'yan. Kapag kasal na kayo, baka maging malungkot ka at madamang sasaya ka lang uli kung makiki- pagdiborsiyo ka sa taong dati'y inaakala mong hindi ka mabu- buhay nang wala siya. Danielle - Marami ang nag-aasawa dahil iyon ang inaasahan ng iba na gagawin nila. Pero naririnig ko rin sa iba na mas ma- buting maghintay, kasi nagbabago pa ang mga kabataan. Kahit nga y'ong maliligaya sa kanilang pag-aasawa ay nagsasabing naghintay pa sana sila nang konti.
1. MAKATUWIRANG PANANAW Kahit magkasundo kayo ng mapapangasawa mo sa maraming bagay, dapat mo pa ring asa- han na ˘ hindi kayo laging magkak ' asundo sa lahat ng bagay. ˘ hindi kayo laging magkak ' apareho ng priyo- ridad. ˘ hindi kayo laging magkak ' apareho ng gus- tong gawin. ˘ hindi kayo laging magiging sweet na sweet sa isa't isa. Ang mga sitwasyong gaya ng nabanggit sa ita- as ay karaniwan lang. Pero hindi ito sisira sa inyong pag-aasawa maliban na lang kung haha- yaan ninyo! Tandaan, sinasabi ng Bibliya na 'bi- nabata ng pag-ibig ang lahat ng bagay' at 'hindi ito kailanman nabibigo.' - 1 Corinto 13:4, 7, 8. Tandaan: Hindi ang mga problema ang maka- pagpapatibay o makasisira sa inyong pag-aasawa kundi ang paraan ninyo ng pagharap dito. - Colo- sas 3:13. 2. PAGIGING TAPAT SA SUMPAAN Kung determinado ka at ang iyong asawa na maingatan ang inyong pagsasama, anuman ang mangyari, mas mapagtatagumpayan ninyo ang mga di-inaasahang problema. - Mateo 19:6. Para sa ilan, ang sumpaan sa pag-aasawa ay isang pabigat. Pero hindi totoo iyan. Ang totoo, pinatitibay nito ang inyong ugnayan bilang mag- asawa. Kapag dumating ang mga di-inaasahang sitwasyon, ikaw at ang iyong asawa ay hahanap ng solusyon sa halip na basta makipaghiwalay. Para maunawaan mo kung gaano kahalaga ang pagiging tapat sa sumpaan, kailangan mong maging makatuwiran sa iyong inaasahan sa ha- TANUNGIN ANG MGA MAGULANG MO Ano pong mga di-inaasahang pagpapala at hamon ang naranasan ninyo noong bagong kasal kayo? Ano po ang puwede kong gawin para maihanda ang sarili ko sa mga di-inaasa- han kapag nag-asawa na ako? 18 Gumising! Oktubre 2012 lip na maging idealistiko. Para ipakita ang pag- kakaiba nito, sagutin ang mga sumusunod. 1. Ipagpalagay nang mayroon kang libreng ti- ket sa eroplano papunta sa alinmang bansa sa daigdig. Saan ka pupunta, at bakit? Destinasyon: ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ Dahilan: magandang tanawin kultura klima libangan iba pa 2. Ipagpalagay na one-way lang ang tiket mo at permanente ka nang titira sa mapipili mong des- tinasyon. Ngayon, saan ka pupunta? Destinasyon: ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ o Hindi na lang ako aaIis. Sa paghahalimbawa sa itaas, malamang na magkaiba ang sagot mo sa una at ikalawang ta- nong. At kahit magkapareho pa ito, malamang na pinag-isipan mong mabuti ang ikalawang sa- got. Kasi sa halip na isiping isa kang baka- syunistang nakahiga sa beach o nagha-hiking sa bundok, ang iisipin mo'y isa kang residente na makararanas hindi lang ng magagandang ba- gay sa lugar na iyon kundi pati ng mga hamon na kaakibat ng pamumuhay roon. Ganiyan ang dapat na maging pananaw mo sa pag-aasawa. Kasi sa paglipas ng panahon, maaa- ring magbago ang mga kalagayan. Tiyak na pati ikaw at ang asawa mo ay magbabago. Ang tagum- pay ninyo ay nakadepende nang malaki sa kaka- yahan ninyong harapin ang mga di-inaasahan. Pag-isipan: Paano mo hinaharap ang mga di- inaasahang sitwasyon ngayong wala ka pang asawa? Marami pang impormasyon para sa mga tin-edyer ang makikita sa Web site na
Ang Masasamang Balita at ang Iyong mga Anak "Ayaw ng 11-anyos kong anak na babae na manood ng balita. Binabangungot kasi siya sa mga napapanood niya. Minsan, na- panood niya ang balita tungkol sa isang tao na namugot ng ulo ng kapamilya nito. Nang gabing iyon, napanaginipan niyang pi- nupugutan din siya ng ulo." - Quinn. "Napanood ng pamangkin kong anim na taon ang tungkol sa mga buhawi sa ilang lugar. Nang ' sumunod na mga linggo, tak ot ' na tak ot siya. Lagi niya akong ti- natawagan sa telepono dahil ini- isip niyang may buhawing dara- ting at na mamamatay na siya." - Paige. NATATAKOT ba ang anak mo sa mga balita? Ayon sa isang surbey, halos 40 porsiyento ng mga magulang ang nagsabi na natakot ang kanilang mga anak dahil sa nakita ng mga ito sa balita anupat nag-alala ang mga bata na mang- yayari din iyon sa kanila o sa mga mahal nila sa buhay. Bakit? Una, dahil madalas na iba ang inter- pretasyon ng mga bata sa balita kumpara sa mga adulto. Halimbawa, posibleng isipin ng mga bata na ang isang trahedyang paulit-ulit na ibino-broadcast ay talagang paulit-ulit na nang- yayari. Ikalawa, ang masasamang balita sa araw- araw ay puwedeng makaapekto sa pananaw ng bata sa mga nangyayari sa daigdig. Totoo, nabu- buhay tayo sa "mga panahong mapanganib na mahirap pakitunguhan." (2 Timoteo 3:1) Pero ang paulit-ulit na panonood ng masasamang balita ay maaaring maka-trauma sa mga bata. "Waring ipinapalagay ng mga batang madalas manood ng balita sa TV na napakadalas mang- yari ng krimen at maaaring isipin nila na ang daigdig ay mas mapanganib kaysa sa aktuwal Gumising! Oktubre 2012 19
PROTEKTAHAN na nangyayari," ang obserbasyon ng Kai- ser Family Foundation. Kung ang masasamang balita ay na- kaaapekto sa iyong mga anak, ano ang puwede mong gawin? Narito ang ilang mungkahi. Protektahan sila. Depende sa edad, isip, at emosyon ng iyong mga anak, limita- han ang panonood nila ng mga balita. Si- yempre pa, sa panahong ito na dagsa ang impormasyon, alam ng mga bata kung ano ang nangyayari sa paligid. Baka ka- hit ang maliliit na bata ay mas maraming nakikita o naririnig kaysa sa inaakala mo. Kaya maging alerto sa anumang sen- yales na sila'y natatakot o nababalisa. Turuan sila. Habang nagkakaisip ang mga anak mo, magkasama ninyong pa- noorin ang mga balita. Maaari mong ga- mitin ang balita para turuan sila. Ita- wag-pansin sa kanila ang mga positibong 20 Gumising! Oktubre 2012 bahagi ng balita - halimbawa, ang pagtu- long sa mga biktima ng isang sakuna. Palakasin ang loob nila. Kapag may ini- ulat na masamang pangyayari, tanungin ang iyong mga anak kung ano ang nada- rama nila tungkol sa balitang iyon. "Ipi- naliliwanag naming mag-asawa sa aming anak, si Nathaniel, kung ano ang naki- ta niya sa balita, pati ang mga pag-iingat na ginagawa namin para maiwasan ang gayong pangyayari," ang sabi ng amang si Michael. "Minsan, nang mapanood ni Nathaniel ang video ng isang bahay na nasusunog, natakot siya na baka ang bahay namin ang susunod na masusu- nog. Para mapanatag siya, itinuro namin sa kaniya ang lahat ng smoke alarm sa aming bahay. Alam niya kung saan mata- tagpuan ang mga iyon at kung para saan ang mga iyon. Nakatulong ito para maa- lis ang takot niya." TURUAN
PALAKASIN ANG LOOB Magkaroon ng timbang na pananaw. Ayon sa mga mananaliksik, may tenden- siya ang mga tao na isiping ang nang- yari sa iba ay malamang na mangyari din sa kanila. Halimbawa, kung nabalita- an mong may batang kinidnap kamakai- lan, baka isipin mong malamang na ma- kidnap din ang anak mo. Siyempre pa, tama lang namang mag-ingat sa potensi- yal na mga panganib. Pero ayon sa mga eksperto, dahil sa mga balita, maaaring katakutan natin ang mga bagay na mala- mang na hindi naman mangyari sa atin. - Kawikaan 22:3, 13. Kapag hindi timbang ang pananaw ng mga magulang sa mga balita, baka la- bis nila itong ikatakot, at pati ng ka- nilang mga anak. Halimbawa, noong 2005, isang 11-anyos na batang lalaki ang nawala sa kabundukan ng Utah sa Es- ' tados Unidos. Palibhasa'y tak ot siyang makidnap, apat na araw niyang ' ot na tak "Mas kinatatakutan ng mga batang edad 3-7 ang mga balita tungkol sa mga likas na sakuna at mga aksidente, samantalang mas kinatatakutan naman ng mga batang edad 8-12 ang tungkol sa krimen at karahasan." - Kaiser Family Foundation pinagtaguan ang mga rescuer. Nang ma- tagpuan siya ng mga rescuer, mahinang- mahina na siya at dehydrated. Bagaman ang posibilidad na makidnap ay 1 sa ba- wat 350,000, tiniis ng bata ang gutom at hindi nagpa-rescue dahil sa takot na ma- kidnap. Ang aral? Tiyaking ikaw at ang iyong mga anak ay may timbang na pananaw sa mga balita. Ang totoo, maraming sakuna ang nagiging laman ng balita, hindi dahil madalas itong mangyari, kundi dahil bi- hira lang ito. Ang krimen, karahasan, at kalamidad ay talagang bahagi na ng buhay natin. Pero gaya ng tinalakay natin, kung sisi- kapin mong protektahan, turuan, pala- kasin ang loob, at tulungang magkaro- on ng timbang na pananaw ang iyong mga anak, hindi sila labis na maaapek- tuhan ng masasamang balita. Gumising! Oktubre 2012 21
ANG PANGMALAS NG BIBLIYA Nakaaapekto ba sa Buhay Mo ang mga Bituin? Mahal kaya niya ako? Magbibiyahe ba ako ngayon? Matatanggap ba ako sa trabaho? PARA masagot ang mga tanong na gaya ng nasa itaas, marami ang bumabaling sa astro- lohiya. Pero talaga bang nakaaapekto sa buhay mo ang mga bituin? Makatutulong ba ang mga ito para malaman mo ang iyong kinabukasan o mas makilala ang sarili mo? Ano ba ang sinasa- bi ng Bibliya? Makaiimpluwensiya ba ang mga Bituin sa Ating Kinabukasan? Naniniwala ang ilan na hindi natin matata- kasan ang ating kapalaran. Sinasabi nila na na- katadhana na ang kinabukasan natin, at maisi- siwalat ito ng mga bituin. Pero iba naman ang sinasabi ng Bibliya. Sinasabi nito na binibigyan ng Diyos ang tao ng mapagpipilian, na nagpapa- kitang nakasalalay nang malaki sa kanila ang ka- hihinatnan nila. Halimbawa, sinabi niya sa mga Israelita: "Inilagay ko ang buhay at kamatayan sa harap mo, ang pagpapala at ang sumpa; at piliin mo ang buhay upang manatili kang bu- ' h ay, ikaw at ang iyong supling." - Deuteronomio 30:19. Ang astrolohiya ay ang pag-aaral tungkol sa araw, buwan, mga planeta, at mga bituin, dahil sa paniniwalang ang mga ito ay may im- pluwensiya sa atin at makatutulong para mas makilala natin ang ating sarili. Sa pananalitang iyan, nilinaw ng Diyos na Je- hova sa kaniyang bayan na nakadepende nang 22 Gumising! Oktubre 2012
malaki sa kanila ang kinabukasan nila. Kung su- sundin nila ang mga utos niya, pagpapalain sila. Kung sila'y susuway, magdurusa sila. Pag-isipan ito: Kung ang kinabukasan ng ba- wat Israelita ay nakasulat na sa mga bituin, ma- katuwiran bang himukin sila ng Diyos na piliin ang buhay? Makatuwiran bang papanagutin sila ng Diyos sa mga pagkilos na hindi naman pala nila kontrolado? Malinaw ang sinasabi ng Bibliya: Ang mga nangyayari sa buhay natin ay nakadepende sa mga pasiyang ginagawa natin - hindi sa mga bi- tuin. - Galacia 6:7. Naiimpluwensiyahan ba ng mga Bituin ang Ating Personalidad? Karamihan sa mga astrologo ay nagsasabing hindi sila naniniwala sa tadhana. "Tayo ang ku- mokontrol sa ating kahihinatnan," ang sabi ng isang astrologo, pero sinabi rin niya: "Gayun- man, ang oras ng ating pagsilang ay may implu- wensiya sa magiging personalidad natin." Gani- yan din ang paniniwala ng marami. Iniisip nila na kung may pisikal na impluwensiya sa lupa ang mga bituin at mga planeta, mayroon din itong metapisikal na epekto. Ano ba ang sinasa- bi ng Bibliya? Ang Bibliya ay hindi isang aklat sa siyensi- ya na naglalahad ng bawat detalye tungkol sa katawan ng tao at sa uniberso. Pero ipinaliliwa- nag nito ang layunin ni Jehova sa paglalang ng mga bagay sa kalangitan. Binabanggit sa Gene- sis 1:14, 15: "Sinabi ng Diyos, 'Magkaroon ng mga tanglaw sa kalangitan upang paghiwalayin ang araw at ang gabi at upang magsilbing tan- da ng mga kapanahunan . . . Inuutusan ko si- lang suminag sa lupa.' " - Contemporary English Version. Pag-isipan ito: Kung ginawa ng Diyos ang mga bituin para makaimpluwensiya sa ating persona- lidad, hindi ba't sasabihin niya iyon sa atin? Kaya ano ang ating konklusyon? Na ang mga bituin ay nilalang ng Diyos pero walang implu- wensiya ang mga ito sa ating personalidad. Mapananaligang Patnubay Angkop lang na naisin nating alamin ang ating kinabukasan o maunawaan ang ating sari- li. Pero may mas mapananaligang patnubay kay- sa sa mga bituin. Sinasabi ng Bibliya na ang Diyos na Jehova ang "Isa na nagsasabi ng wakas mula pa sa pasi- mula." (Isaias 46:10) Mayroon siyang layunin, na talagang tutuparin niya. (Isaias 55:10, 11) Ma- lalaman natin iyon kung magbabasa tayo ng Bi- bliya. Ipinaliliwanag din nito kung bakit tayo nagdurusa at kung paano wawakasan ng Diyos ang mga kalagayang nagpapahirap sa atin. - 2 Pedro 3:13; Apocalipsis 21:1-4. Ang Bibliya ang pinakamahusay na patnubay para makilala natin ang ating sarili at mapasu- long ang ating personalidad. Bakit? Dahil ang pagbabasa nito ay tutulong sa atin na lubusang masuri ang ating sarili. Halimbawa, sinasabi ng Bibliya na ang Diyos na Jehova ay "maawain," "mabagal sa pagkagalit," at "handang magpata- wad." (Exodo 34:6; Awit 86:5) Ganiyan din ba tayo? Matutulungan tayo ng Bibliya na makita ang ating maling kaisipan at ang mga dapat na- ting pasulungin. Kaya hindi natin kailangang umasa sa mga bituin para malaman ang ating kinabukasan o makilala ang ating sarili. Mas mabuting sumang- guni sa Bibliya, na "kinasihan ng Diyos at ka- paki-pakinabang sa pagtuturo, sa pagsaway, sa pagtutuwid ng mga bagay-bagay." - 2 Timoteo 3: 16, 17. Para sa higit pang impormasyon tungkol sa layunin ng Diyos, tingnan ang kabanata 3 ng aklat na Ano ba Talaga ang Itinuturo ng Bi- bliya? na inilathala ng mga Saksi ni Jehova. NAPAG-ISIP-ISIP MO NA BA? ˘ Bakit nilalang ng Diyos ang mga bagay sa kalangitan? - Genesis 1:14, 15. ˘ Ano ang tutulong sa iyo para magkaroon ng tamang pananaw sa iyong personalidad? - Hebreo 4:12. ˘ Paano mo malalaman kung ano talaga ang mangyayari sa hinaharap? - Isaias 46:10.
Ang Iyong Papel Bilang Magulang Naaalala mo pa ba nang una mong kargahin ang iyong bagong-silang na anak? Mayamaya, baka nag-alala ka dahil naisip mo na kailangan ng anak mo ng patnubay sa loob ng mahabang panahon. Bigla mong naisip ang bigat ng iyong responsibilidad. TALAGANG isang hamon ang maging magulang, lalo na sa panahon natin. Bakit? Da- hil mas komplikado na ang daig- dig ngayon kaysa noong bata ka. Wala pa noon ang ilan sa mga hamon na napapaharap sa mga bata pagdating sa moral, halim- bawa, kapag nag-i-Internet. 1 Sabihin nang malinaw ang iyong pamantayang moral. Ha- bang lumalaki ang mga bata, napakarami nilang nata- tanggap na maling impormasyon tungkol sa moralidad - ang ilan ay mula sa mga kaedad nila at ang karamihan ay mula sa media. Kitang-kita ang gayong negatibong implu- wensiya lalo na kapag naging tin-edyer na ang mga bata. Pero ipinakikita ng pagsasaliksik na pagdating sa malalaking desi- syon sa buhay, maraming kabataan ang mas nakikinig sa magu- lang nila kaysa sa mga kaedad. Paano mo matutulungan ang iyong anak na maharap ang mga hamon ngayon may kaugnayan sa moralidad? Narito ang tatlong mungkahi. Ang puwede mong gawin. Ang mga magulang sa sinaunang Israel ay pinayuhang kausapin nang madalas ang kanilang mga anak para maturuan sila ng mga tamang pamantayan. (Deute- ronomio 6:6, 7) Ganiyan din ang gawin mo. Halimbawa, kung namumuhay ka ayon sa pamantayang moral ng Bibliya, ipali- wanag sa anak mo kung bakit para sa iyo, ang pagsunod sa mga pamantayang iyon ang magdudulot ng tunay na kaligayahan. 24 Gumising! Oktubre 2012
2 Ipaunawa sa iyong anak ang kahihinatnan ng kaniyang pag- kilos. Sinasabi ng Bibliya: "Anuman ang inihahasik ng isang tao, ito rin ang kaniyang aanihin." (Galacia 6:7) Ang simu- laing iyan ay makikita sa halos lahat ng aspekto ng buhay. Balikan ang iyong kabataan. Tiyak na ang natatandaan mo'y ang mga pinagdusahan mo dahil sa mga nagawa mong pagkakamali. Ang puwede mong gawin. Ikuwento sa anak mo ang karanasan ng mga taong nagdusa dahil sa nagawa nilang pagkakamali o ng mga taong nakinabang dahil sa paggawa ng tama. (Lucas 17:31, 32; Hebreo 13:7) At huwag mo ring protektahan ang anak mo mula sa ibubunga ng kaniyang mga pagkakamali. Halimbawa, nasira ng anak mo ang laruan ng ibang bata dahil hindi siya naging maingat. Puwede mong sabihin sa anak mo na ibigay ang isa niyang laruan sa batang iyon. Tiyak na hindi malilimutan ng anak mo na dapat niyang ingatan ang pag-aari ng iba. 3 Tulungan ang iyong anak na magkaroon ng magagandang katangian. Ayon sa isang kawikaan sa Bibliya: "Sa kaniyang mga kilos ang bata ay makikilala, kung ang kaniyang ugali ay matuwid at tapat." (Kawikaan 20:11, Ang Biblia - Bagong Salin sa Pilipino) Habang lumalaki ang mga bata, nagkakaroon sila ng mga ugali na nagpapakita ng uri ng pagkatao nila. Nakalulung- ' a sa kanilang mga negatibong katangian. (Awit kot, ang ilan ay kilal 58:3) Pero ang iba naman ay may maganda at kapuri-puring repu- tasyon. Halimbawa, sumulat si apostol Pablo sa isang kongrega- syon tungkol sa kabataang si Timoteo: "Wala na akong iba pa na may saloobing katulad ng sa kaniya na tunay na magmamalasakit sa mga bagay na may kinalaman sa inyo." - Filipos 2:20. Ang puwede mong gawin. Bukod sa pagtuturo sa iyong anak ng mga kahihinatnan ng ginagawa niya, gaya ng nabanggit na, tulu- ngan siyang pag-isipan kung sa anong mga ugali gusto niyang ma- kilala siya. Kapag napaharap sa isang hamon, matututo ang mga kabataan na gumawa ng mabuting pasiya kung itatanong nila sa ka- nilang sarili ang sumusunod: ˘ Anong pagkatao ang gusto kong malinang? - Colosas 3:10. ˘ Ano ang gagawin ng isa na may gayong pagkatao kapag gani- to ang sitwasyon? - Kawikaan 10:1. Ang Bibliya ay naglalaman ng maraming karanasan ng mga ta- ong nagkaroon ng mabuti o masamang reputasyon dahil sa mga gi- nawa nila. (1 Corinto 10:11; Santiago 5:10, 11) Gamitin ang mga halimbawang ito para tulungan ang anak mo na maglinang ng ma- gagandang ugali. Ang mga publikasyon ng mga Saksi ni Jehova ay makatutulong sa iyo na makita kung paano mo masusunod ang mga simulain ng Bibliya sa loob ng pamilya at kung paano mo matutulungan ang iyong mga anak na gayon din ang gawin. Pantulong sa Iyong Pamilya Para sa maliliit na bata: Ang Aking Aklat ng mga Kuwento sa Bibliya Ang Aking Aklat ng MGA KUWENTO SA BIBLIYA Para sa mga bata: Matuto Mula sa Dakilang Guro MATUTO MULA SA DAKILANG GURO Para sa mga tin-edyer: Ang mga Tanong ng mga Kaba- taan - Mga Sagot na Lumulutas, Tomo 1 at 2 Ang mga tanong ng mga kabataan mga sagot na lumulutas Ang mga tanong ng mga kabataan mga sagot na lumulutas Para sa mga adulto: Ang Lihim ng Kaligayahan sa Pamilya Ang Lihim ng KALIGAYAHAN SA PAMILYA
I G A H A B 1 2 3 4 5 6 7 8 Sa seryeng ito na may walong bahagi, tatalakayin ng "Gumising!" ang isang kaha- nga-hangang katangian ng Bibliya - ang mga hula nito, o prediksiyon. Tutulungan ka ng mga artikulong ito na masagot ang sumusu- nod na mga tanong: Ang mga hula ba ng Bi- bliya ay inimbento lang ng matatalinong tao? O ang mga ito ay nagmula sa Diyos? Inaan- yayahan ka naming suriin ang katibayan. "Mga Huling Araw" NABUBUHAY tayo sa mahirap na panahon. ' ıng ng mga balita tung- kol sa kalamidad at kaguluhan sa lipunan sa iba't ibang bahagi ng daigdig. May pantanging kahulu- gan ba ang mga pangyayaring ito? Walang tigil ang dat Mga 2,000 taon na ang nakalilipas, inihula ng Bibliya na ang mga kaguluhan sa daigdig ay aabot sa sukdulan sa "katapusan ng sistema ng mga ba- gay." (Mateo 24:3) Hindi ito nangangahulugan ng "katapusan ng mundo" gaya ng kinatatakutan ng mga tao. Sa halip, inilalarawan ng Bibliya ang mga pangyayari at mga saloobin ng tao, o isang tanda, na magaganap sa panahon na tinatawag na "mga huling araw." (2 Timoteo 3:1) Sinabi ni Jesus sa kaniyang mga tagasunod na kapag na- kita nilang "nagaganap ang mga bagay na ito," malapit nang magwakas ang kahirapan. (Lucas 21:31) Isaalang-alang ang ilan sa mga hula na nag- papakitang naiiba ang panahon natin ngayon.
Hula 1: "Ang bansa ay titindig laban sa bansa." - Mateo 24:7.
26 Gumising! Oktubre 2012 ANG BIBLIYA AKLAT NG MAPANANALIGANG MGA HULA Katuparan: Noong maagang bahagi ng ika-20 siglo, marami ang umaasang patuloy na magi- ging mapayapa ang lupa. Pero nagulat ang lahat nang sumiklab ang Digmaang Pandaigdig I at magsimula ang isang panahon ng walang-katulad na pagdidigmaan. Gaya ng inihula ng Bibliya sa Apocalipsis, ang kapayapaan ay inalis "mula sa lupa upang magpatayan sila [mga tao] sa isa't isa." - Apocalipsis 6:4. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ "Ang pagsiklab ng Unang Digmaang Panda- igdig noong 1914 ay waring hudyat ng katapusan ng isang panahon at pasimula naman ng isang ba- gong yugto." - The Origins of the First World War, na inilathala noong 1992. ˘ Bagaman hindi alam ang eksaktong bilang ng mga namatay noong Digmaang Pandaigdig I, tinataya ng isang ensayklopidiya na sa bilang pa lang ng mga nakipagdigma, ang mga nasawi ay umabot na ng 8,500,000. ˘ Di-hamak na mas marami ang namatay no- ong Digmaang Pandaigdig II, na tinatayang mga
35 milyon hanggang 60 milyong sundalo at sibil- yan. ˘ Pagkatapos ng ikalawang digmaang panda- igdig hanggang noong 2010, nagkaroon ng 246 na armadong labanan sa 151 lugar sa daigdig.
Hula 2: "Magkakaroon ng mga kakapusan sa pagka- in." - Mateo 24:7.
Katuparan: Ang taggutom ay naging sanhi ng kamatayan ng mahigit 70 milyon katao noong ika-20 siglo at problema pa rin ito sa buong daig- dig hanggang ngayon. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Ayon sa United Nations, ang gutom ang pi- nakamalaking panganib sa kalusugan sa buong daigdig, at sa ngayon, 1 sa bawat 7 katao ang wa- lang sapat na pagkain. ˘ "Ang kakapusan sa pagkain sa ngayon ay hin- di resulta ng minsang paghina ng ani dahil sa ma- samang lagay ng panahon kundi resulta ng apat na problemang patuloy na lumulubha: mabilis na pag- lobo ng populasyon, pagkaubos ng tinatamnang lupa, laganap na kakapusan sa tubig, at pagtaas ng temperatura ng daigdig." - Scientific American.
Hula 3: "Magkakaroon ng malalakas na lindol." - Lucas 21:11.
Katuparan: Palibhasa'y mas marami na ngayon ang nakatira sa mga lugar na madalas tamaan ng lindol, biglang tumaas ang bilang ng mga nama- matay sa lindol o naaapektuhan nito. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Ayon sa World Disasters Report 2010: "Sa la- hat ng malulubhang sakuna, ang lindol ang pu- matay ng pinakamaraming tao nitong nagdaang mga taon." ˘ Taun-taon, mula 1970 hanggang 2001, nag- karoon ng 19 na lindol na itinuturing na sakuna, sa average, at 19,547 ang average na bilang ng na- matay. Mula 2002 hanggang 2011, ang average ay umabot sa 28 bawat taon, at 67,954 naman ang average na bilang ng namatay. Ayon sa Centre for Research on the Epidemiology of Disas- ters, ang isang lindol na itinuturing na "sakuna" ay lindol na na- ging sanhi ng isa man lang sa sumusunod: pagkamatay ng 10 ka- tao o higit pa, pagkapinsala ng 100 katao o higit pa, pagdedeklara ng state of emergency, o paghingi ng tulong sa ibang bansa.
Hula 4: "Sa iba't ibang dako ay mga salot." - Lucas 21:11.
Katuparan: Sa kabila ng pagsulong sa medisi- na, milyun-milyon pa rin ang namamatay taun- taon dahil sa mga nakahahawang sakit. Dahil marami ang nagbibiyahe sa ibang bansa at luma- laki ang populasyon ng mga lunsod, mas mala- mang na mabilis na lalaganap ang gayong mga sakit. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Ang bulutong ay pumatay ng mga 300 mil- yon hanggang 500 milyon katao noong ika-20 siglo. ˘ Iniulat ng Worldwatch Institute na nitong huling tatlong dekada, "mahigit 30 sakit na da- ting di-kilala gaya ng Ebola, HIV, Hantavirus, at SARS ang naging bagong mga panganib sa kalu- sugan." ˘ Ang World Health Organization ay nagba- bala tungkol sa paglitaw ng mga mikrobyong hin- di tinatablan ng gamot, sa pagsasabing: "Dara- ting ang panahon na mawawalan na ng bisa ang mga antibiyotiko, kaya wala nang panggamot sa maraming karaniwang impeksiyon at, muli, papa- tay ang mga ito ng napakaraming tao."
Hula 5: Ang mga tao ay "magkakanulo sa isa't isa at mapopoot sa isa't isa. . . . Ang pag-ibig ng nakarara- mi ay lalamig." - Mateo 24:10, 12.
Katuparan: Milyun-milyon ang namamatay da- hil sa pag-uubusan ng lahi udyok ng pagkapoot. Sa maraming bansa, patuloy na tumitindi ang ta- kot at karahasan dahil sa mga armadong labanan at krimen. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Ang rehimeng Nazi ay pumatay ng anim na milyong Judio at milyun-milyong iba pa. Tung- kol sa reaksiyon ng ordinaryong mga mamama- yan, ganito ang sinabi ng awtor na si Zygmunt Bauman: "Nang maganap ang lansakang pagpa- tay na iyon, wala man lang nagprotesta; nanahi- mik lang sila at walang ginawa." ˘ Ayon sa BBC News, tinatayang mga 800,- 000 Tutsi at neutral na Hutu ang pinatay sa loob lang ng ilang buwan. Tinataya ng isang Gumising! Oktubre 2012 27
mananaliksik na mga 200,000 katao ang nakisali sa lansakang pagpatay. ˘ Taun-taon, mahigit 740,000 katao ang na- mamatay dahil sa krimen at armadong labanan.
Hula 6: "Ang mga tao ay magiging mga maibigin sa kanilang sarili, mga maibigin sa salapi, . . . mga wa- lang likas na pagmamahal." - 2 Timoteo 3:2, 3.
Katuparan: Palasak sa panahon natin ang kasa- kiman at kawalan ng pamantayang moral. Ang gayong mga saloobin ay nagiging dahilan ng ma- raming problema sa lipunan. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Ayon sa isang report ng UNICEF UK hing- gil sa kapakanan ng mga bata, ang mga magulang at mga bata sa United Kingdom ay "walang tigil sa kabibili ng kung anu-ano."Ang mga pamilya ay bumibili ng mga bagay "para maibsan ang proble- ma sa mga ugnayan at ang pagkadama ng kawa- lang-kapanatagan." ˘ Tinatayang 275 milyong bata sa buong mun- do ang nakakasaksi ng karahasan sa tahanan. ˘ "Sa Estados Unidos lamang, mahigit 500,- 000 matatanda ang sinasabing inaabuso o pina- babayaan taun-taon." - Centers for Disease Con- trol and Prevention.
Hula 7: "Ang mabuting balitang ito ng kaharian ay ipangangaral sa buong tinatahanang lupa." - Mateo 24:14.
Katuparan: Itinuturo ng Bibliya na ang Kaha- rian ng Diyos ay isang tunay na gobyerno, na mamamahala mula sa langit at si Jesus ang ma- giging Hari. "Dudurugin [ng makalangit na Ka- hariang ito] at wawakasan ang lahat ng [gobyer- no ng tao], at iyon ay mananatili hanggang sa mga panahong walang takda." - Daniel 2:44. Bilang katuparan ng Mateo 24:14, ipinangangaral ng mga Saksi ni Jehova ang mabuting balita ng Kaharian ng Diyos Ang Kaharian ng Diyos - kung ano ito at kung ano ang gagawin nito - ang pangunahing mensa- he na ipinangangaral ng mga Saksi ni Jehova sa buong mundo. Ang ipinakikita ng ebidensiya: ˘ Sa buong daigdig, ang mga Saksi ni Jehova, na mahigit pitong milyon na ngayon sa mahigit 230 lupain, ay nagtuturo sa mga tao tungkol sa Kaharian ng Diyos. ˘ Gamit ang mga lathalain at ang Internet, ang mga Saksi ni Jehova ay naglalaan ng impor- masyong salig sa Bibliya sa mahigit 500 wika. Ang Tanda at ang Iyong Kinabukasan Matapos suriin ang ebidensiya, milyun-milyon ang sumasang-ayon na natutupad na ngayon ang tanda ng mga huling araw na inihula sa Bibliya. Gaya ng ipinakikita sa unang anim na artikulo ng seryeng ito, pinatutunayan mismo ng kasaysayan na ang Bibliya ay talagang isang aklat ng mapana- naligang mga hula. Makapagtitiwala ka rin sa mga hula ng Bibli- ya tungkol sa hinaharap. Makaaapekto sa iyo ang mga hulang ito, dahil nangangako ang Diyos na wawakasan niya ang mga huling araw na ito na lipos ng kahirapan. Ipaliliwanag sa huling dala- wang artikulo ng seryeng ito kung paano magwa- wakas ang "mga huling araw" at kung ano ang magandang kinabukasang naghihintay sa lupa at sa mga tao.
PAGMAMASID SA DAIGDIG Nakaka-stress ang Buhay sa Lunsod Ipinakikita ng pananaliksik na "mas matindi ang reaksi- yon sa stress ng mga tagalunsod kaysa sa mga nakatira sa ' maliliit na bayan," ang sabi ng magasing Przekr oj ng Po- land. "Napakaraming umaagaw ng pansin sa lunsod," ang paliwanag ng psychotherapist na si Mieczysław Jaskulski ng Psychoeducation Laboratory ng Warsaw. "Ang posibili- dad na makaranas ng anxiety attack ang mga tagalunsod ay mas mataas nang 21 porsiyento kumpara sa mga tagala- lawigan, at ang posibilidad naman na makaranas sila ng mood disorder ay mas mataas nang 39 na porsiyento." Ano ang puwedeng gawin ng mga tagalunsod? "Huwag ikagalit ang mga bagay na hindi mo kontrolado," "huwag iuwi sa ' bahay ang mga ın sa trabaho," "maglakad-lakad," at "magbakasyon kung kailangan," ang payo ng Przekr ' alalahan ' oj. Gaano Karaming Impormasyon ang Isine-save ng Facebook? Gustong malaman ng isang Austrianong estudyante ng abogasya kung gaano karaming impormasyon tungkol sa kaniya ang nai-save ng pinakamalaking social network sa ' tatlong-ta ong pagiging miyembro niya, kaya humiling siya ng kopya nito. Pinadalhan siya ng Facebook ng isang CD na naglalaman ng 1,222 pahina ng impormasyon. Ayon sa diyaryong Der Tagesspiegel ng Germany, sinabi ng estu- dyante: "Lahat ay naka-save - bawat message, bawat chat, pati kompidensiyal na impormasyon tungkol sa mga kaibi- gan ko." Kasama roon pati ang impormasyon na nakatiti- yak siyang na-delete na niya! "Ang halos kalahati ng mga kan- ser na nada-diagnose sa [United Kingdom] taun-taon - mahigit 130,- 000 lahat-lahat - ay resulta ng mga gawaing puwede sa- nang iwasan gaya ng paniniga- rilyo, pag-inom, at pagkain ng di- nakapagpapalusog na pagkain." - BBC NEWS, BRITAIN. "Isang napakasopistikadong ilegal na pagbebenta ng mga parte ng katawan ng hayop ang kontrolado ng malalaking sindikato at nagi- ging dahilan ng pagkaubos ng mga species na minamahal ng tao . . . sa lawak na hindi pa nangyari kailanman." - WILDLIFE CON- SERVATION SOCIETY, E.U.A. Ang mga taong nanonood ng TV nang mga anim na oras bawat araw ay malamang na mas umikli ang buhay nang 4.8 taon kumpara sa mga hindi nanonood ng TV. Ibig sabihin, sa bawat oras ng pa- nonood ng TV, ang buhay ng isang di-aktibong adulto ay umiikli nang mga 22 minu- to. - BRITISH JOURNAL OF SPORTS MEDI- CINE, BRITAIN. Sa Germany, mahigit 90 porsiyento ng mga babaing ang ipinagbubun- tis na sanggol ay na-diagnose na may Down syndrome ang nagpapasiyang ipalag- lag ito. - DER TAGESSPIEGEL, GERMANY. Gumising! Oktubre 2012 29
REPASO PARA SA PAMILYA ANO ANG MATUTUTUHAN NATIN KAY . . . Noe? A L A M M O BA K U N G BAK IT NAPAKAHAL AG ANG SUMUNOD SA DIYOS? ˙ Kulayan ang mga larawan. ˙ Basahin ang mga talata sa Bibliya, at ipaliwanag ang mga iyon habang isinusulat mo ang sinasabi ng mga karakter. ˙ Hanapin sa larawan ang: (1) hagdan at (2) sapot ng gagamba. ˘ Nasa pahina 14 ang mga sagot sa "REPASO PARA SA PAMILYA" SINABI NG DIYOS KAY NOE: "GUMAWA KA ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ " - GENESIS 6:14 NAGBIGAY ANG DIYOS NG ESPESIPIKONG MGA UTOS. - GENESIS 6:15, 16 GENESIS 6:19, 20 GENESIS 6:22 GINAWA NI NOE ANG " ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ ˝ " Bakit mahalaga na sumunod si Noe sa Diyos? CLUE: Jeremias 7:23; 2 Pedro 2:5. GENESIS 7:17, 23 Ano ang tutulong sa iyo na sumunod sa Diyos? CLUE: 1 Cronica 28:9; Isaias 48:17, 18; 1 Juan 5:3. Ano ang natutuhan mo sa kuwentong ito? Ano sa palagay mo? Para masunod mo ang Diyos, sino pa ang dapat mong sundin? CLUE: Efeso 6:1-3; Hebreo 13:7, 17. Kung gusto ninyong mag-print ng karagdagang kopya ng "Repaso Para sa Pamilya," pumunta sa
Ipunin at Pag-aralan S A I M E H E N E L B I B D R A C 22 M G A TANONG A. Si Nehemias ay naglingkod bilang ng hari ng Persia na si . B. Ano ang kahulugan ng pangalan ni Nehemias? C. Nanalangin siya: "Alalahanin mo ako, O Diyos ko, ." Mga Tao at mga Lugar 3. Kami sina Taonga, 6 na taon, at Mwelwa, 8 taon. Nakatira kami sa Zambia. Mga ilang Saksi ni Jehova ang nakatira sa Zambia? Ito ba ay 90,000, 152,000, o 196,000? 4. Bilugan ang marka kung saan kami nakatira. Marka- han ang lugar kung saan ka nakatira, at tingnan kung gaano ka kalayo sa Zambia. Mga Bata, Hanapin ang Larawan Saang mga pahina makikita ang mga larawang ito? Masasabi mo ba kung ano ang nangyayari sa bawat larawan? E C 8 9 . E C 1 . E C B 6 2 0 4 . . g n a t a u n s I l i t a k a g n l i l u h a y i l b B g n i g n o o n y a h u b a N . E C B 0 5 4 a g m . . g n a a l n a d A l i N i s A Gupitin, tiklupin, at ingatan MEDIA Susan Jerusalem N E H E M I A S MAIKLING IMPORMASYON Pansamantala ni- yang iniwan ang isang prominenteng trabaho para asikasuhin ang gawain ni Jehova. Bilang go- bernador ng mga Judio, nanguna si Nehemias sa pagkukumpuni ng pader ng Jerusalem, na nata- pos sa loob lang ng 52 araw. (Nehemias 6:15) Sa kaniyang halimbawa ng lakas ng loob at panana- langin, matututuhan natin na dapat tayong magtiwala kay Jehova sa anumang sitwasyon. - Nehemias 2:3-8. M G A SAGOT A. katiwala ng kopa, Artajerjes. - Nehemias 1:11; 2:1. B. "Inaaliw ni Jah." C. ". . . sa ikabubuti." - Nehemias 13:31. D B C Gumising! Oktubre 2012 31 PERSIA
Tulong Para Makinabang Ka sa Pag-aaral ˘ Paano ko makakayanan ang stress sa iskul? ˘ Paano ako makakakuha ng mas mataas na grade? ˘ Paano ko makakasundo ang isang masungit na titser? ˘ Paano ko maaabot ang mga goal ko? Ilan lang iyan sa mga paksang tinatalakay sa Ang mga Tanong ng mga Kabataan - Mga Sagot na Lumulutas, Tomo 1 at 2. Ang mga aklat na ito ay may mga payo rin mula sa Bibliya tungkol sa pakikipagkaibigan, damdamin, at kaugnayan sa mga di-kasekso. Kung gusto mong humiling ng kopya, punan lang ang kalakip na kupon at ipadala sa adres na nasa kupon o sa isang angkop na adres na nakatala sa pahina 5 ng magasing ito. Q Interesado akong tumanggap ng aklat na Tanong ng mga Kabataan, Tomo 1, nang walang obligasyon. Q Interesado akong tumanggap ng aklat na Tanong ng mga Kabataan, Tomo 2, nang walang obligasyon. Pangalan Adres
Ilagay kung anong wika.
Lunsod
Q Pakisuyong makipag-ugnayan sa akin tungkol sa isang walang-bayad na pantahanang pag-aaral sa Bibliya. Lalawigan ZIP Code Watch Tower, PO Box 2044, 1060 Manila g12 10-TG