alingasaw
Ang Alyansa ng mga Panulat na Sumusuong (ALPAS) ay pampanitikang organisasyong binuo ng mga mag-aaral ng kursong Filipinolohiya sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. ALINGASAW Karapatang-ari © 2020 ng Alyansa ng mga Panulat na Sumusuong (ALPAS). Reserbado ang lahat ng karapatan, kasama na ang karapatan sa muling paglimbag at paggamit sa anumang anyo o paraan maliban kung may nakasulat na pahintulot mula sa mga may-akda at tagapaglathala.
MGA Nilalaman Prop. Romeo Peña Jovie Geslani Jovie Geslani DJ Ellamil DJ Ellamil Stanley Gullab Stanley Gullab Jan Patrick Villacino Jan Patrick Villacino Roselle Ann Diano Roselle Diano Ryan Cornelio Ryan Cornelio Joselle Gabutin Joselle Gabutin Jovie Geslani Jovie Geslani Jules Roldan Jules Roldan Janperson Bajar Janperson Bajar Paul Benedict Serafica Paul Benedict Serafica Aker Aker Rudie Pelaez Rudie Pelaez Issabel Miraflor Issabel Miraflor Lanylyn Bellen Lanylyn Bellen DJ Ellamil DJ Ellamil Ivan Cunanan Cunanan Sang Gala Sang Gv Iriz Dandan g Gv Mary Ann Carpio Carpio Marcus Belisario arp
Alingasaw ng alpas Hindi na tayo dapat magtaka sa pag-usbong ng kabataang kayang paglangkapin ang inobasyon at malikhaing artikulasyon sa pagsulat ng mga akda. Kung ang iba'y umaalingasaw lamang ang mga salita sa bibig hanggang sa magpabula lamang ng bunganga. Ibahin ninyo ang alingasaw ng kubeta sa likha nila at akda. Narito ang pag-alingasaw ng kabataang may kabig ang talinghaga, may bigwas ang talata at umaalpas ang pananalita. Aalingasaw ang mga akda nilang naghahain ng baho't bango ngunit malalanghap na ang mga ito'y bago't buo. Ganito aalingasaw ang ALPAS sa mundo ng panitikan. ALINGASAW | HUNYO 2020 PAUNANG SALITA Sa dalawang taon at patuloy kong pag-aaral sa kursong Filipinolohiya ay may mga panahong nakararamdam ako ng kakulangan, para bang may hindi pa natutugunan. Naiisip ko ito habang nakikita ang mga kapuwa ko kamag-aral na nagtatanghal sa iba't ibang anyo ng sining, lalo na ang pagsulat. Kinausap ko ang aking co-fellow sa Campus Tagaan 3, literary clinic na isinagawa ng Kataga, si DJ Ellamil, na nag-aaral din sa kursong tinatahak ko. Ikinuwento ko sa kaniya ang aking naging puna at napagtanto niya ring kailangang maensayo ang kakayahan at kapasidad ng mga estudyante sa paglikha ng iba't ibang porma ng sining kung kaya't kagyat na naisipan naming kausapin si Prop. Jomar Adaya kung maaari ba naming simulan ang isang pampanitikang organisasyon sa aming kurso. Nagalak si Prop. Adaya sapagkat dati pa ma'y plano na pala ng kagawaran ang makabuo ng organisasyong nakatuon sa sining at panitikan. Walang alinlangang sinuportahan kami ni Prop. Adaya at siya ang aming naging patnugot at gabay sa pagsisimula ng organisasyong ALPAS o Alyansa ng mga Panulat na Sumusuong. Isa sa mga naging proyekto ng ALPAS ang Daloy: Serye ng mga Lektura na makatutulong upang palawigin at paunlarin ang kaalaman ng mga mag-aaral na miyembro ng organisasyon sa tulong ng mga respetado't kinikilalang manunulat, propesor, at guro. Mula rito, upang mas mapatalas ang kakayahan sa pagsusulat, nagsagawa rin ang ALPAS ng Balaraw o ang ganap na palihan sa pagsusulat upang masuri at mapaigi ang pagsulat sa mga genre na ninanais ng mga miyembro. Ang mga akdang isinalang sa palihan, pagkatapos isaayos, ay tinipon sa antolohiyang ito. Sa ganitong paraan, sinisikap naming itaguyod ang kahalagahan ng Wikang Filipino at isulong ang malawakang paggamit nito, gayundin ang pagpapakita ng danas ng mga Filipino sa lipunang kanilang ginagalawan at ang katotohanan sa bansang pinamumugaran ng kasinungalingan. ALINGASAW | 5
introduksiyon Matagal nang ginagamit ang banyo sa panitikan. Maaaring bílang metapora, literal, o inspirasyon sa isang akda. Kung manunulat ka na nag-aaral sa PUP, hindi malayong makapagsulat ka tungkol sa banyo dahil tila naghuhumiyaw ang mga ito sa pamamagitan ng hitsura, kalagayan, at amoy. Parang sinasabing: Magsulat ka tungkol sa akin. Manipestasyon nito ang nabuong antolohiya ng ALPAS na ang lahat ng akda ay mayroong kinalaman sa banyo: ang Alingasaw. Sa banyo natin mas nakikilala ang ating sarili. Maaaring dahil sa lugar na iyon táyo nagkakaroon ng isang espasyong para lang sa atin. Doon natin nakikita ang ating kabuuan, doon natin nalalakbay ang mga bagay na hindi natin káyang lakbayin sa labas. Kung iisipin, ang ganitong gampanin ng banyo sa isang tao ay hindi rin mailalayo sa kapangyarihan ng pagsusulat. Sa pagsusulat nailalabas ang mga nakatagong saloobin, ang pagsusuri sa sariling imahen, ang pananalamin sa kalagayan ng lipunan. Lalamanin ng antolohiyang ito ang alingasaw ng iba't ibang realidad. Sa mambabasá, mahalagang tandaan na magkakaiba ang intensidad na mayroon ang bawat akda. Kung sobra, maaaring huminto nang sandali, huminga, at muling magpatuloy kung kakayanin. Ngunit ang sigurado, inilabas namin ang laman ng aming isip, puso, at sikmura upang maghatid sa iyo ng kakaibang karanasan. Maligayang paglanghap. ALINGASAW | HUNYO 2020
TULA Dibuho ni Joselle Gabutin Itinatae ang tula STANLEY GULAB ALINGASAW | 9
Paghuhubad ito sa sarili Pagbubunyag sa maseselang bahagi Hindi ito simpleng pagbulwak ng mga salita Taimtim itong pagmumuni-muni Makahulugan ang mga pagpikit sa ritmo ng mga ungol at impit Banal itong pag-iri ng mga metapora ng mga tugma ng mga talinghaga Maingat na paglalapat ng mga naipong danas Banayad na paglabas sa makipot na bútas ALINGASAW | HUNYO 2020 Trono ng trapo JAN PATRICK VILLACINO ALINGASAW | 11
Durog, buo, malapot, malabnaw Mga anyong iba't iba ang alingasaw habang ang pag-upo ay pagsawsaw; alingawngaw ang sigaw ng bata ng "hugas pwet, nasa'n ka, Mama?" Dinaig ang himod-tumbong ng ulupong, walang nagsusumbong kunong walang nakahahalata sa mabahong bangkay na nakahilata Sabay-sabay ang tawag ng kalikasan sa nag-iisang kubeta ng barangay Sabay-sabay ang sigaw ng katipunan sa mga mandarambong at anay Taihan ang diyaryo! Itapon sa ilog! mga balitang walang kaalog-alog dahil hindi na kagimbal-gimbal mga inhustisyang pagpatay ALINGASAW | HUNYO 2020 At bakit nangangamoy ang trono? Sino ang mga huling umupo? tanong ng kunwaring 'di siyang umutot; papanggap-panggap pang sumisinghot-singhot E, kayo lang din naman ang nagsasalitan sa inidorong inyong pinakikinabangan Pakakainin daw ang mga nanlilimos H'wag kami! Mga 'di marunong magbuhos! Kailan mo balak maghugas? nag-uumapaw na ang 'yong dumi, taeng katas ng mga dahas at regla ng ginahasang pipi Wala bang sabon at tubig? na makaaalis ng sangsang? Mangmang na nga ang nag-igib ibig pang bigyan ng hugasan Huwag mo nang piliting bombahin ang mga ingay sa hinaing dahil hindi lulubog ang litaw kung ang tae ay ikaw ALINGASAW | 13
KUBLING ALINGASAW ROSELLE ANN DIANO ALINGASAW | HUNYO 2020 Nanggigitata sa dumi ang pagkakabigkas ay maaaring mahinahon at malambing para maniwala ang nakararami Hiling na sana'y makaporma't pumirmi. Ito ay bitag na silid, isang galaw ay maaaring mapatid. Nag-aagawan ang puti at itim na nakasingit sa gilid amoy na nakasusulasok may nais ipabatid. Palikuran. Mayroon pa bang pagpipilian? Ito ba ay nais harapin o talikuran? O bigyang kuwit at tuldukan ang kapalaran. Ito ay nais linisin. Ngunit ang tingin ng iilan ay marumi pa rin tulad ng mabahong lihim na nakakabit at kailangang pasanin ALINGASAW | 15
ALINGASAW | HUNYO 2020 LABASAN RYAN CORNELIO Umupo ka pakalmahin ang sarili Hingal ang dulot ng iyong pagmamadali matapos pigilan ang pagtae Halika magpahinga ka makaranas ng ginhawa. Marami kang pinagdaanan ngayon ipahinga mo naman ang iyong mga paa malaya kang umiyak walang makakikita Kahiya-hiya ang ilan mong gawa gano'n din naman ang iba. Walang perpekto kayâ may karapatan táyong magtago at dito magsimula ang iyong pagbabago Bakit ang tagal mo sa kubeta? Sinadyang tinagalan upang makapagpahinga dahil ito na lang yata ang espasyong tumatanggap sa akin - sa lahat kong dumi, baho, at kahinaan. ALINGASAW | 17
PAG- AARI NG LAHAT JOSELLE GABUTIN ALINGASAW | HUNYO 2020 Maaari kang tumayo, maaari kang umupo O kahit anong posisyon ang sa palagay mo. 'Pagkat hindi ito batayan ng katauhan ni kasarian, Mapaanong katayuan marapat na may upuan Hindi ka dapat husgahan na parang sinasarhan: Ng kalsada "Bawal umihi dito" ang babala Subalit nakapagtataka, 'Di naman sa 'yo gáling ang kapanghian Ika'y sinisita Maging sa mga kainan, Maraming tao sa palikuran, Sa haba ng pila, ika'y pagtitinginan 'Di mo na alam kung saan lilinya Hanggang mauwi sa "'Wag na lang." Kahit sa paaralan Hindi mo maintindihan No'ng minsan kang sumayaw Nang may kalambutan, ika'y kinahunan ALINGASAW | 19
Sa halip na hatakin sa bilugan At sa pamahalaan Na iba't iba ang ipinaglalaban, Kabutihan o kasamaan, Maging ang isang kinatawan, Ano man ang kaniyang katauhan o kasarian Panghuhusga'y walang nilampasan Barado ang mga kaisipan Sistemang may karumihan. Kubeta, banyo, palikuran Nililinisan, dinurumihan Patas at 'yong masasandalan Sa mundo ng kapaguran Hindi ka pipintasan Maging sino ka man. Walang kahit na sino ang maaaring magturo Kung para kanino itong inidoro Kung para sa mga nakaupo at uupo O kung para sa mga nakatayo at tatayo. ALINGASAW | HUNYO 2020 GUTOM JOVIE GESLANI ALINGASAW | 21
Pinunan ng hamog ang puwang sa 'king kumakalam na sikmura Kabag at kaba - daláng pakiramdam mula sa pag-aatubili Pinasok ang mundo ng mga táong nagsasalsal ng tuwa't hikbi Ipinagbibili ang sandali para sa estranghero; liwanag sa 'king gabi. Nag-uunahan ang mga kulay sa kaniyang mga balát Dilát akong nakasubaybay sa bawat indak at patak ng pawis Galaw at laktaw at 'di puwedeng lumayo nang labis Ang ritmo'y tulak, kaunti pa't malapit nang dumaplis Mabilis nang nag-usap ang aming mga mata Tila humagod ang pangungumusta hanggang sa ibaba Ng aking labi't kaniya'y pasintabi sa mga nagkakasiyahan Ni segundo'y 'di nagdaan, ang sa kaniya'y una kong natikman Lumulutang at lumalabnaw ang lahat sa pagkurap Dali-dali akong hinatak sa palikurang nahanap Nilaspag ang katawan ng dakma, pisil, yugyog, lamas, at nang lumabas Mahigpit at marahas niyang tinapos sa loob at sa paghalik; 'di na maibabalik Nang minsa'y humiling na sa pagkalam ng sikmura'y hamog at 'di supling. ALINGASAW | HUNYO 2020 DAGLI Retrato ni Zaira Camama
Isang pamamaalam JULES ROLDAN ALINGASAW | HUNYO 2020 Hindi na nabigla ngayong umaga si Lorna sa dinatnang imahen sa kubeta. Nanibasib agad ang amoy ng pinaghalong tae, ihi, dura, plema, sipon, at súka mula kahapon sa kaniyang pagpasok sa silid na ito. Buhol-buhol ang mga bakát ng sapatos sa puting tiles na sahig at punô ng sulat ang mga dingding. Barado rin ang lababo at mga urinal sa gilid. Isinara na lang muna niya ang kubeta para sa mga estudyante nang sa gayon ay malinis niya ito nang mabuti. Alam niyang biláng na ang mga oras niya sa sanlaksang mag-aaral na maya't maya'y umiihi. Kuskos Isis Buhos Noon niya binisita ang cubicle at tila ba kumaway sa kaniya ang busog na busog na bowl. Sa sobrang kabusugan nitó'y wari bang ito'y susuka na. Agad-agad siyang lumabas upang kumuha ng timba para ito'y buhusan. Isa Dalawa Tatlo Ayaw pa yata nitóng mamaalam, kahit na paulit-ulit na itong nilalatay ng hampas ng tubig. Sinaid niya ang mas malaking timba. Hindi pa rin ito nagpatinag. Ngawit na ang kaninang masiglang braso ni Lorna. Kumuha siya ng plunger at tinulak nang tinulak pababa ang laman ng bowl hanggang sa matanggal ang bara-bara nitóng panyo, tissue, at mga papel. Para siyang nakahukay ng isang treasure. Dito na namaalam ang mga kaulayaw niya. ALINGASAW | 25
1 down, 2 more Kuskos Isis Buhos 'Di pa rin matatawaran ang sipag ni Lorna, kahit na huling araw na niya rito sa unibersidad. Tapós na na naman ang kaniyang kontrata. Búkas, ibang treasure naman ang hahanapin niya. ALINGASAW | HUNYO 2020 ANG TANGGERO JANPERSON BAJAR ALINGASAW | 27
"O! May apelyido pa!" kantyaw ni Miguel sa huling tumagay ng iniinom na serbesa. Pagkatapos ay naglagay ulit siya ng panibagong tagay para sa susunod. Kitang-kita na saktong kalahati lámang ng basong malinaw at babasagin ang inilalagay niyang alak. Habang ang tagay para sa kaniyang sarili ay punô at halos umapaw. Magsasalin ng alak sa baso, ibibigay sa tatagay, at magsasalin ulit para sa susunod. Paulit-ulit at para bang responsibilidad na niyang gawin ang mga bagay na ito sa inuman. Bílang tanggero, hindi niya hinahayaan ang ano mang uri ng pandaraya sa inuman. Mortal na kasalanan niyang itinuturing ang pagtatapon ng alak sa ilalim ng lamesa kung walang nakatingin. Para siyang pulis na minamanmanan ang lahat ng kilos at galaw ng sampung tao na nakapaloob sa maliit na bilog na iyon at nag-uumpukan. Sa gitna ng lamesang kahoy na iyon na punô ng kung ano-anong klase ng sulat, ukit, at tuklap, kabisado na niya ang takbo ng mga pangyayari. Alam na niyang mauubos muna ang isang kahon bago mayroong tumayo para umihi, magyosi, bumili ng mani bílang pulutan, magpaalam sa asawa, at iba pang palusot para makaiwas sa tagay. Siya na yata ang pinakatapat na tanggero sa buong mundo. Bukod sa hindi niya binababaan ang kaniyang tagay sa sarili, bago siya tumagay ay ipinaaalám niya muna ito sa mga kainuman. "Shot ko na, ha?!" sabay lagok sa baso na umaapaw sa serbesa. Pag-angat ng baso ay hindi niya ito ibinababa hanggat hindi nauubos ang laman at talaga namang sinasaid niya ang mga bula. Hanggang sa kahuli-hulihang patak ay kaniyang nilalasap. Naubos muna ang laman ng apat na kahon ng serbesa bago siya tumayo sa itinuturing niyang trono para umihi. Pinilit na ALINGASAW | HUNYO 2020 itinuwid ang lakad at nakatungong pumunta sa poste na nása madilim na bahagi ng paradahan ng mga sasakyan sa kalsada. Binuksan niya ang kaniyang zipper at parang hardinerong idinilig sa poste ang kaniyang naninilaw na ihi. Pagkatapos ay ginawang pataba ang kanilang pulutan na bumulwak mula sa kaniyang bibig. Tumpok-tumpok sa ibabaw ng mabulang ihi ang mani, hita ng manok, at ilang hibla ng pansit bihon. Noong mga sandaling iyon, nakapaikot sa lamesang kahoy ang sampung tao kasama ang isang babasaging baso na sinasalinan ng alak ng bagong tanggero. Habang si Miguel ay kapiling ang inihi at isinukang ebidensya ng gabing iyon. Yakap-yakap at kaulayaw ang mapanghing poste na may nakapaskil 'BAWAL UMIHI'. ALINGASAW | 29
ALINGASAW | HUNYO 2020 sila PAUL BENEDICT SERAFICA "Kilala mo ba si Sela?" tanong niya habang nagsesepilyo. Kilalang-kilala ko ang pangalang minsan nang laman ng mga sabi-sabi. Disi otso anyos, ipinanganak sa Cavite, only child at anak ng mga OFW, nag-aaral sa pamantasang libre ang matrikula, unang engineer sana sa kanilang angkan. "Siya yata 'yong nagpakamatay last two years ago?" Ulat sa pamantasan ang pagpapakamatay. Alas-dos ng madaling-araw sa palikuran, ikatlong palapag ng dormitoryong pampituhan: nagbigti ang dalaga. Pero tulad ng huling retrato niya bago namatay - siya na nagsasalsal sa isang chatroom, tikom ang bibig nilang mga nakaaalam sa hubad na katotohanan ng kaniyang pagkamatay. Doon siya nagsimula maging sabi-sabi, nasaan na raw kasi 'yong link. "Basta, pag alas-dos daw ng madaling araw ta's umihi ka roon sa huling cubicle, may mararamdaman ka raw na tumutulo mula sa itaas. Ta's, 'wag ka rin daw titingala kasi baka makita mo si Sela na nakabigti at mas lalong wag mong titignan sa mga mata kasi baka raw isama ka niya." Nakinig ako sa kaniya. Hanggang kamatayan, iwas pa rin silang nagbigti kay Sela nang gabing 'yon. Minsan pala, ang tao'y parang ahas, matapos kang pilipitin sa leeg ay tahimik ka pa ring tutuklawin. "E, hindi naman ako naniniwala sa mga multo-multo na 'yan. Napanood ko pa nga 'yong video, e! Sabi kasi nila 'pag pinanood mo 'yong video, magpapakita raw si Sela sa 'yo. Pero 'sus, wala namang nangyari sa akin. Gusto mo ba mapanood? May link ako." ALINGASAW | 31
Ganito pa rin pala hanggang ngayon. Ginaya na nga ang postura't katawan ng kararating na tenant, laman pa rin ako ng sabi-sabi. ALINGASAW | HUNYO 2020 SA KANDILA AKER ALINGASAW | 33
Punô na ang tubig sa balde ngunit hindi niya pa rin pinapatay ang gripo. Dahan- dahan niyang pinihit ang busol at agad na umupo sa kubeta. Ang kaniyang nangungupas na maong na pinaglaruan ng panahon ay nanatiling nakasuot sa kaniya. Nakatingala siya sa nakabibihag-tingin na buwan ng mga kapitalista habang kinukuyog ng gamugamong naliligaw. Ipinikit niya ang kaniyang mga mata at pílit niyang sinalsal ang kaniyang nababaog na isip ngunit hindi siya nilalabasan. Sinubukan niyang pagpantasyahan ang panghahalay sa kinakalyo niyang kamay at ang walang págod na pagbayo ng makina sa kaniyang katawan, ngunit ang imahinasyon ay nagpapakulo lámang sa kaniyang libido. Pinipilit niyang painitin ang kaniyang katawan ngunit lupog ang kaniyang dugo sa pabrikang may luslos ngunit hindi naman nababaog. Naisin man niyang magparaos ay barado na naman ang taingang nakatanaw sa tumbong niyang may lupa. Hinubad niya ang maong, sinindihan ang kusot at halos mabali ng sigarilyo. Kasabay ng paglapa ng usok sa naninilaw niyang damit mula sa pinaabo niyang yosi, ay ang pagkindat-kindat sa kaniya ng buwan ng mga kapitalista. "'Tol nasisiraan ka na ba ng bait? Bawal mag-yosi rito sa loob, mayayari tayo kay boss," bulalas ng kapatid niya habang kinakatok ang pinto. "Hindi 'tol, tumatae lang naman ako," sagot niya sa nag-aalalang kapatid, habang nakangiti ang labì at naluluha ang mata. Punô na ang balde ngunit hindi niya pa rin pinipihit ang gripo, kasabay ng pagbuhos ng kaniyang luha ay ang pagmintis ng halik ng tubig sa kaniyang mga paa, ang nagrerebolusyon niyang sikmura ay bigla na lámang nanahimik. Ang tinitingala niyang buwan ng kapitalista ay sa babâ na niya nakikita, ngunit hindi na siya preso sa liwanag nitóng dala. Wala namang nagsabit ng plastik na may tubig sa kumukurap na buwan ng kapitalista, pero lumipat na ang mga gamugamo. ALINGASAW | HUNYO 2020 JUNJUN RUDIE PELAEZ ALINGASAW | 35
Masayang naglalaro si Junjun ng paborito niyang Naruto nang maisipan niyang manghingi ng limang piso sa tito niya. Nakangiting lumapit si Junjun dala ang laruan sa kumpol ng mga titong nag-iinom. "'To, penge naman pong lima. Bili lang po akong ice candy," malambing na pakiusap ng bata. Dudukot sa bulsa ang tito sabay sambit na, "Tuli ka na ba? Patingin nga niyan kung puwede na," sabay kiliti sa tagiliran mula sa titong mapang-asar. Sa págod sa pílit na pagtawa, hindi na tinanggap ni Junjun ang iniaabot na lima at kumaripas ng takbo pauwi sa bahay. Dumiretso si Junjun sa banyo. Ini-lock ang pinto. Hinubad ang shorts na terno sa damit na Spongebob. Ibinaba ang makulay brip. Umupo sa inidoro. At unti-unting kinalikot ang maliit na bagay sa pagitan ng kaniyang mga hita. Nilamas-lamas. Akyat-baba ang kumpas ng kamay. Nakapikit, at malalim ang paghinga. Palakas nang palakas ang tibok ng puso. Dahan-dahan, hanggang sa pabilis nang pabilis. 'Di namamalayan ang oras; mahigit pitong minuto na si Junjun na nása loob ng banyo. Walang tigil na pag-usisa. Sasaglit pa, lalong lumakas at bumilis ang tibok ng puso ni Junjun nang may kumatok sa pinto. Pílit na may pumipihit sa doorknob. Panandaliang tumigil si Junjun. Saglit na huminto ang ilusyon na binuo sa isip. Tila ba'y huminto sa pagtibok ng puso. Bumilis ang pagsuot ng shorts at brip. "Junjun, may pa-lock-lock ka pa ng pinto, pitong taon ka pa lang! Bilisan ALINGASAW | HUNYO 2020 mo na, at papaliguan na kita," galít na wika ng nanay niya. "Lagi na lang pagti-trip-an 'pag manghihingi," sa isip-isip ni Junjun, sabay bukás ng pinto. "Kailan po ba ako magpapatuli, 'Nay?" ALINGASAW | 37
KUWENTONG PAMBATA Dibuho ni Joselle Gabutin LIYO, ANG BATANG HILIG ANG PAGLIGO ISSABEL MIRAFLOR ALINGASAW | 39
Si Liyo ay ulila na sa ama at ang ina na lámang niya ang kaniyang kasama. Nag- iisang anak si Liyo kayâ madalas siyang naiiwang mag-isa sa bahay kapag pupunta na sa palengke ang kaniyang ina para magtinda ng isda. Masiyahin, masunurin at may pagkapilyo rin ang batang si Liyo, kung minsan ay sinusunod niya ang bilin ng kaniyang ina ngunit madalas ay hindi, lalo na ang palaging bilin nitó na huwag siyang magbababad sa batya tuwing maliligo. Hilig ni Liyo ang pagligo. Noong apat na taon pa lámang siya, ang pagligo sa batya ang palaging bonding nila ng kaniyang ama, palagi siyang pinaliliguan nitó sa batya habang nakikipaglaro sa kaniya. At hanggang ngayong walong taóng gulang na siya, ito pa rin ang hilig niyang gawin kahit wala na ang kaniyang ama. Kapag sasapit na ang alas-onse ng umaga'y kumakaripas ito ng takbo papunta sa pintuan ng kanilang banyo. Pumapadyak-padyak habang nagmamadaling hinuhubad ang suot na damit. Bakas sa kilos ni Liyo ang kasabikan sa pagligo, para bang kay tagal niyang hinintay ang oras na ito. Ngunit, sa tuwing siya ay maliligo hindi niya namamalayan ang oras. Madalas ay mahigit isang oras siyang nása loob ng banyo. Hindi lang oras ang nasasayang ni Liyo kapag siya ay naliligo, pati na rin ang tubig na kaniyang nagagamit dahil hinahayaan niya lámang tumulo ito mula sa gripo kahit punô na ang batya. Palagi man siyang binibilinan ng kaniyang ina na huwag na itong gagawin ay patuloy pa rin si Liyo sa pagsuway dahil ito ang kaniyang gusto at dito siya masaya. Isang araw, naiwan na namang mag-isa si Liyo sa kanilang bahay. ALINGASAW | HUNYO 2020 Alas-onse na at oras na nang kaniyang pagligo. Nagmamadali at nakakagat labi pa siyang tumatakbo papunta sa pintuan ng kanilang banyo. Agad-agad niyang hinubad ang suot na damit saka pumasok sa banyo, at kinuha ang batya para lagyan ito ng tubig. Masaya na namang nagtatampisaw si Liyo sa nakabukas na gripo habang nakasalampak ang buo niyang katawan sa batya nang may bigla siyang narinig na tumatawag sa kaniyang pangalan. "Pst. Liyo!" Nagulat siya nang lingunin at makita ang tumawag sa kaniya, ito ay ang kanilang tabo at timba, ngunit iba ang hitsura ng mga ito ngayon dahil mayroon itong mga mata at bibig. "Sino kayo? Bakit kayo may mga mata at bibig?" natatakot na tanong ni Liyo. "Huwag kang matakot, ako si Tab ang tabo ninyo!" masayang sagot ng tabong may mata at bibig. "Ako naman si Tim ang kapatid ni Tab. Huwag kang matakot sa 'min, Liyo, hindi ka namin sasaktan dahil mga kaibigan mo kami. Tumingin ka sa likod mo," singit naman ng timbang may mata't bibig din. Sinunod ni Liyo ang sinabi nitó at laking gúlat niya na pati ang kanilang gripo ay may mga mata at bibig din. "Kumusta, Liyo? Ang pangalan ko'y Popo, ikinagagalak kong makilala ka, kaibigan," nagagalak na sabi ng gripo. ALINGASAW | 41
"Teka! 'Wag niyo naman akong kalimutan. Pst Liyo tumingin ka rito sa ibaba!" singit ng isang matinis na boses. "Ako si Baba, ang hilig mong batya. Masaya akong nakilala ka, Liyo!" bati ng batya. Unti-unting napalitan ng pagkamangha ang kaninang takót at gulát na mukha ni Liyo dahil sa kaniyang nakita. "Wow! Wow! Ang galing! Parang magic! Masaya rin akong makilala kayo pero teka, paano naman kayo nagkaroon ng mga mata at bibig, e, hindi ba para lang sa mga tao iyan?" "Ito talaga ang hitsura namin, kagaya n'yong mga tao, may mata't bibig din kami at nakapagsasalita. Kaya hindi dahil walang buhay ang tingin n'yo sa aming mga tao ay totoo nang wala talaga kaming buhay," sagot ni Tim. "Kung gano'n pala bakit ngayon ko lang kayo nakita na may mga mata at bibig?" nagtatakang tanong ni Liyo. "Simula pa lámang noong ikaw ay apat na taong gulang, pinapanood ka na naming maligo kasama ang iyong ama, masaya rin kaming nakikita kang nagsasaya sa tuwing naliligo kahit na ikaw na lang mag-isa, ngunit hirap kaming makakuha ng tiyempo para magpakita sa iyo," paliwanag ni Baba. "Ang galing! may mga magiging kalaro na ulit ako habang naliligo," masayang tugon ni Liyo. ALINGASAW | HUNYO 2020 "Narito kami para ikaw ay kausapin, Liyo. Lumalaki ka na at kami naman ay tumatanda na. Kapag patuloy ka pa rin sa paggamit kay Baba sa tuwing ikaw ay malilig, baka sa susunod na araw ay hindi na niya kayanin ang bigat mo at tuluyan nang masira," malungkot na paliwanag ni Tab. "Gano'n din ako, Liyo, kapag araw-araw na nakabukas ang aking bibig nang mahigit isang oras, baka sa makalawa'y masira na ito at isa pa, naririnig ko ang mga kaibigan kong tubig na sila raw ay naaaksaya mo na dahil sa iyong pagligo sa batya araw-araw," paliwanag ng gripong si Popo. "Liyo, lumalaki ka na at masaya kaming makita iyon hanggang sa magbinata ka pa. Kaya sana'y tulungan mo rin kaming tumagal pa ang paggamit n'yo sa amin ng iyong ina. Narito naman kami ni Tab kapag ikaw ay maliligo na, e," sabi ni Tim. Habang tahimik na nakikinig si Liyo sa kaniyang mga kaibigan ay narinig na niya ang boses ng kaniyang ina mula sa kanilang sala. "Liyo narito na ako! Nasaan ka, anak?" sigaw ng kaniyang ina "Inay narito po ako sa banyo, tapos na po akong maligo," sagot ni Liyo habang dali-daling tumayo mula sa batya, at pagkaangat niya ng kaniyang tingin ay wala nang mga mata't bibig sina Tim, Tab, Popo, at Baba. Nagtataka na lumabas si Liyo sa kanilang banyo, iniisip niya kung bakit bigla na lámang nawala sina Tim at ang sinabi ni Popo at Baba tungkol sa kaniyang paliligo ay hindi niya maalis sa isip. Hanggang sa kaniyang pagtulog ay iniisip ni Liyo ang nangyari kanina sa kanilang banyo. ALINGASAW | 43
"Tama nga siguro sina Popo. Lumalaki na ako at pinipilit ko na lang ipagkasya ang sarili sa batya kapag naliligo. Kawawa naman si Baba kung palagi siyang nabibigatan sa 'kin. Si Popo naman, nangangalay siguro ang bunganga niya dahil sa tagal na nakabukas ito. Nasasayang ko rin ang tubig, pero ano'ng gagawin ko kung sa pagligo ko lang naman naaalala si Tatay?" sabi ni Liyo sa sarili. Kinuha niya ang nakatabing retrato ng ama at tinitigan ito nang matagal. Naisip ni Liyo na hindi lang sa pagligo niya maaalala ang kaniyang ama, may iba pang paraan para alalahanin ito sa araw-araw. Isa pa, naisip ni Liyo na dapat niya ring ingatan sina Baba at Popo dahil para din itong mga tao na hindi lang mata at bibig ang mayro'n, kung hindi nakararamdam din ang mga ito. Sigurado rin si Liyo na napapagod at nasasaktan niya si Baba dahil sa bigat ng kaniyang katawan, at gano'n din si Popo na nakabukas ang bibig nang mahigit isang oras. Magmula noon, hilig pa ring maligo ni Liyo pero hindi na sa batya. Sina Tim at Tab na ang gamit niya sa pagligo. Hindi na rin buong oras na nakabukas ang bunganga ni Popo. At si Baba naman masayang nanonood sa kaniyang pagligo. ALINGASAW | HUNYO 2020 Maikling kuwento Collage ni DJ Ellamil
Ang halimaw sa banyo LANYLYN BELLEN ALINGASAW | HUNYO 2020 Labinlimang taóng gulang na ako noon, pero takót pa rin talaga ako sa mga nakatatakot na nilalang, kayâ sa tuwing kailangan kong magbanyo, tatawagin ko si Mama. Akala ko noong una, ligtas na ako dahil may kasama ako sa loob ng banyo, hindi pala. Paano ba naman, habang nása loob kami ng banyo, sakâ lalong magkukuwento si Mama ng tungkol sa halimaw na nakatira daw sa loob ng septic tank ng bawat bahay. Minsan isang umaga, kami lang ni Kuya ang naiwan sa bahay. Nilakasan ko ang loob ko nang sandaling iyon, walang Mama na sasama sa akin sa loob ng banyo. Binuksan ko ang ilaw pagpasok ko sa banyo, nagulat ako nang makita ko sa loob ng banyo si Kuya. Hubo't hubad na nakatayo malapit sa salamin. Hindi ka man lang nagsabi na na'ndito ka pala sa loob, Kuya, pasenya na. Walang kibo si Kuya, nakatitig pa rin sa akin. Tinakpan ko ng dalawa kong palad ang mga mata ko, nang pahakbang na ako palabas ng pintuan ng banyo, bigla niyang pinatay ang ilaw at sakâ ako hinigit. Idinikit niya ang katawan ko sa hubad niyang katawan, sakâ dahan-dahang pinupog ng halik ang aking batok, may pagkakataong papalitan niya ng dila ang kaniyang labi, ikinakalat sa aking balát ang laway. Gustuhin ko mang sumigaw, walang boses na lumalabas sa akin. Iniharap niya ako sa kaniya, mas halimaw pa siya sa halimaw! Hinigpitan niya ang yapos sa akin, mas halimaw pa siya sa halimaw! Parang sampung halimaw ang nása loob ng banyo nang mga oras na iyon, pinagpapalit-palitan ang paglamas sa aking dibdib, may mga pagkakataong bigla na lámang nitóng ipapasok ang ari sa aking puwerta, Kuya, tama na po, pero wala siyang naririnig. Gusto ko na lámang na lamunin ako ng inidoro at ihulog sa septic tank. Hindi totoo ang halimaw sa loob ng septic tank, kapatid ko ang halimaw! ALINGASAW | 47
Maya-maya'y bigla siyang tumigil, hinawakan ako sa magkabilang balikat, pinagapang ang nanlilisik niyang mga mata sa aking kahubdan, pumikit na lámang ako. Mas halimaw pa siya sa halimaw! Kuya, tama na po! Nandilim ang paningin ko, pagkatapos ay hindi ko na alam nangyari. Nagising na lámang akong nakahiga sa kama, kumot lang ang nakatakip sa hubad kong katawan. Nakapatong sa ibabaw ng kumot ang maliit na piraso ng papel, tiningnan ko ang nakasulat, "Huwag kang magsusumbong kina Mama dahil papatayin kita!" Wala si Kuya. Nagmadali akong magsuot ng damit. Maya-maya'y may kumakatok sa pinto ng silid ko. Napatakbo ako pabalik sa kama at mabilis na nagtalukbong ng kumot, nakahinga lang ako nang maluwag nang marinig ko ang boses ni Mama. Lumapit ito sa akin at nagtanong kung bakit kagigising ko lang gayong may pasok ako sa eskuwela. Gusto ko siyang sisihin dahil pinaniwala niya ako na sa gabi lámang lumalabas ang halimaw sa banyo, at ang halimaw ay nása septic tank at kakulay ng dumi ko kapag puro gulay ang kinakain ko. Gusto kong isigaw kay Mama ang isinisigaw ng loob ko nang mangyari iyon sa akin, Ma, mas halimaw pa siya sa halimaw, pero sinabi ko na lang na hindi tumunog ang alarm kaya hindi agad ako nagising. Hinanap niya si Kuya, hindi ako sumagot. Lumabas ako ng silid kasama si Mama, dumiretso kami sa sala. Halos kauupo lang namin nang biglang dumating si Kuya. Nagmano ito kay Mama at saka ako pinasulyapan ng tingin. Para akong hinubaran sa tingin ni Kuya, napatayo ako bigla at sakâ ako tumakbo nang mabilis papasok sa aking silid, isinara ko ang pinto. Kapatid ko ang ALINGASAW | HUNYO 2020 halimaw, inulit-ulit ko ito sa isip ko hanggang sa namalayan ko na lang na nanginginig na ang buo kong katawan. Biglang bumukas ang pinto, si Papa. Ano'ng nangyari sa 'yo? Hindi ko na napigilan ang aking sarili, may halimaw rito pa, nása loob siya ng banyo kanina, may halimaw sa banyo, Pa, nabuhay ang ikinukuwento ni Mamang halimaw sa septic tank! "Pa - paanong may halimaw sa banyo? Hindi totoo ang halimaw, anak," hindi mabása ang mukha ni Papa nang sabihin ko iyon. Pinilit niya akong magsabi nang totoo, kaya hindi ko na naitago. Hindi siya naniwala agad sa akin, hindi raw iyon magagawa sa 'kin ni Kuya. Tumahimik nang ilang segundo si Papa. Maya-maya'y galít na galít itong lumabas ng silid, sinundan ko ito, bago pa ako makalabas sa pintuan ng silid ko, sinunggaban na niya nang suntok si kuya na kumakain ng agahan. Nagliparan ang mga kanin sa pinggan. Gulantang ang duguang mukha ni Kuya. Tatayo sana ito nang bigla siyang kinuwelyuhan ni Papa at sakâ hinila papunta sa banyo. Gulát na napasigaw si Mama, nang makita ang nangyayari pagkalabas niya ng banyo. Sinubukan ko siyang pigilan nang mahawakan niya sa damit si Papa, pero nang maramdaman ito ni Papa'y itinulak niya ito na ikinatumba ni Mama. Nangangatog na ako sa tákot, hindi ko alam kung tama bang sinabi ko kay Papa ang totoo. Si Mama, hindi na alam ang gagawin, iyak na lámang nitó ang naririnig ko habang nagtatanong kung ano'ng nangyayari. Sinubukan kong pigilan si Papa, pero hindi ito nagpaawat sa akin. Nang tumayo ang kapatid ko'y itinulak ulit ito ni Papa at sakâ ito napaupo sa inidoro. ALINGASAW | 49
Hindi ko na halos makilala si Papa dahil sa gálit, tama bang sinabi ko ang totoo? Niyakap ako nang mahigpit ni Mama, nang biglang umalingawngaw sa loob ng banyo ang boses ni Papa - MAS HALIMAW KA PA SA HALIMAW, hinawakan ni Papa si Kuya sa buhok, isinubsob sa inidoro, pagkatapos ay sabay untog nang napakalakas sa ulo ni kuya sa dingding ng banyo. Rinig na rinig ang pagkabasag ng bungo ni Kuya, nakita na lámang namin ni Mamang nagkukulay pula ang sahig sa tapat ni Kuya, nakatingin ito sa akin, nabása ko sa buka ng kaniyang bibig ang "patawarin mo ako" hanggang sa tuluyang bumagsak sa sahig ang wala nang buhay niyang katawan. Nanginginig sa gálit si Papa, dinuraan niya si Kuya, MAS HALIMAW KA PA SA HALIMAW, at sakâ ito lumabas ng banyo. ALINGASAW | HUNYO 2020 Ang LALAKI SA SEPTIC TANK DJ ELLAMIL ALINGASAW | 51
Ilang minuto na siyang nakikipagtitigan sa inidoro. Naisip niya, para pala itong isang malaking bibig na naghihintay ng pagkain o inumin. Laging nakanganga. Marahil, sumusuka ito minsan sa sobrang kabusugan dahil sa raming laman ng kaniyang sikmura. Naalala niya bigla ang pelikulang Ang Babae sa Septic Tank. 'Yong pinakaunang pelikula. Maganda rin naman 'yong pangalawa at pangatlo, pati 'yong series, pero iba ang datíng ng pinakauna. Mas may impact. Mayroon kayâng babae sa septic tank ng inidorong ito? Sinubukan niya itong kausapin. "Eugene Domingo?" pagtawag niya sa pangalan ng babae na maaaring nása septic tank. Itinapat niya ang kaniyang kaliwang tainga sa bunganga nitó. "Eugene? Hoy!" Hindi sumagot ang inidoro. Muli niya itong tinitigan. Sa sandaling ito, naisip niya, parang ang lungkot-lungkot ng inidoro. Maaaring mayroon nga itong pagkain, pero mula naman sa dumi ng tao. Sino ba naman ang may gustong kumain ng dumi? Dali-dali siyang tumayo at pumunta sa kusina. Binuksan niya ang ref. Kinuha niya ang cake na ibinigay sa kaniya ni Mark noong isang linggo, ang mga prutas (ayaw niya sanang kuhanin ang grapes dahil paborito niya ito, pero naisip niya bigla kung gaano kalungkot ang inidoro), ang mga palaman sa tinapay: Nutella, Jif Peanut Butter, at Lady's Choice Ham Spread. Dinala niya ang mga ito sa banyo. "Alam kong gusto mong makakain ng masarap," sabi niya sa inidoro. Inilagay niya sa bibig nitó ang mga kinuha niya sa ref. Naghalo-halo ang chocolate cake, grapes, mansanas, orange, mangga, at mga palaman. Pinindot niya ang flush. "Enjoy!" sigaw niya. ALINGASAW | HUNYO 2020 Muling tumahimik ang inidoro pagkatapos nitóng kainin ang mga ibinigay niya. Ilang taon na kayâ ang inidoro? tanong niya sa sarili. Napaisip siya. Base sa pagkakatanda niya, nása Daycare pa lang siya, naroon na ang inidoro. Labimpitong taon na ang nakalilipas. Ganoon na ba katanda ang inidoro? Isa nang ganap na dalaga o binata kung iisipin. O bakâ mas matanda pa? Kailan ba itinayo ang bahay na ito? Hindi niya alam. At kung sakali man na matanda na ang bahay, maaaring pinaltan na ang inidoro kayâ posibleng mas bata ito. "Ilang taon ka na?" tanong niya. Hindi pa rin ito sumasagot. Subalit, malaki pa rin ang buka ng bibig. Parang isang bata na humahanga sa isang bagay. Ang kaibahan, walang laway na tumutulo sa bibig ng inidoro. Naisip niya kung gaano ito kainosente. O kung inosente pa nga ba itong maituturing dahil sa mga ginawa niya rito. "Sorry," dugsong niya, "sorry kasi nagsasalsal ako minsan. Natikman mo tuloy ang tamod ko." Hindi na niya mabilang kung ilang beses na siyang nagsalsal sa banyong ito. Sa tuwing inaabutan ng libog, dito siya dumidiretso, sa bibig ng inidoro. Ngayon niya lang napagtanto na para pala itong tao na naghihintay ng katas mula sa kaniyang katalik. "Sorry ulit kasi lagi mo kaming nakikita ni Mark na nagse- sex." Si Mark. 'Tang-ina, pagmumura niya sa isip. Bakit bigla ko pa siyang naalala? Sabagay, tatlong araw pa lang naman ang lumipas simula nang iwanan niya ako ritong mag-isa. ALINGASAW | 53
Niyakap niya ang inidoro habang inaalala ang dáting nobyo. Para siyang nanonood ng maiikling pelikula. Ngunit, pinakapaborito niya ang pelikula tungkol sa pagkikita nila noon sa SM Sta. Mesa. Nakasuot ito ng asul na polo. Ikaw ba si Jake, pagtatanong nitó. Yes, Mark? tanong niya rito pabalik, kahit alam niya na ito naman talaga si Mark. Ilang retrato ba naman ang ipinadala sa kaniya sa Grindr. Mas pogi ito sa personal. Niyaya niya muna itong kumain, ngunit hindi ito pumayag. Medyo inaantok na kasi ako, paliwanag nitó. So, anong gagawin natin? tanong niya. Tumawa si Mark. Gustong-gusto niya ang tunog ng tawa ng lalaki. Alam mo na, sagot nitó. Dali-dali silang lumabas ng SM at sumakay ng tricycle papuntang San Juan. Nang nakarating na sila sa kanilang bahay, kaagad silang pumunta sa banyo. Bakit hindi sa kuwarto mo? tanong ni Mark. Hinalikan niya ito sa labi. Mas nakakalibog kapag maliit ang space, mas ramdam mo ang init, sagot niya. Hindi nga siya nagkamali. Ramdam na ramdam nila ang init dulot ng katawan ng isa't isa. Ilang buwan din nilang ginawa iyon. Mula sa trabaho, didiretso na si Mark sa kaniyang bahay. Walang sali-salita, pupunta na sila sa loob ng banyo. Saulong- saulo na nila ang mga posisyon na dapat gawin sa loob ng maliit na espasyo. "Fuck, ayaw ko na," sabi niya sa inidoro. Hindi niya naman kasalanan na nahulog ang loob nila ni Mark sa isa't isa. Hindi niya kasalanan na makitira ito sa bahay niya dahil hindi ito tinanggap sa pamilya nila matapos mag-out. At mas lalong hindi niya kasalanan na makalipas ang ilang buwan, iiwanan siya ng lalaki dahil nagsasawa na ito sa kanilang situwasyon. "Buti ka pa, hindi mo ako iiwan." ALINGASAW | HUNYO 2020 Inilublob niya ang kaniyang kaliwang kamay sa inidoro. Sa sandaling iyon, habang hinahaplos ang tubig sa bibig nitó, naramdaman niya na hindi siya mag- isa. Laging naroon ang inidoro sa tuwing malungkot siya. Hindi man ito nakapagsasalita, alam niyang mahal siya nitó. At ngayon, susuklian niya ang pagmamahal na iyon. Matagal niyang pinag-isipan kung ano ang kaniyang gagawin. Gusto niyang maging masaya ang inidoro, kagaya ng kasiyahan na ipinaramdam sa kaniya ni Mark noon. Gusto niyang maramdaman nitó na iisa silang dalawa. Naalala niya ang pulang sinulid na mula sa mitolohiya ng China. Maaaring ang sinulid sa kaniyang daliri ay hindi konektado sa daliri ni Mark dahil hindi naman talaga ito ang tunay niyang pag-ibig. Marahil, nakakonekta talaga ang pulang sinulid niya sa inidoro. Ilang sandali pa, kaagad siyang tumayo at kinuha ang kaniyang cellphone. Haharapin na niya ang tunay niyang pag-ibig. "Malabanan Siphoning Services?" sabi niya sa nása kabilang linya. "Opo, ipaayos ko sana 'yong septic tank ko." Ilang oras ang lumipas, dumating na ang mga taga-Malabanan. Itinuro niya sa mga ito kung saan nakapuwesto ang septic tank. Nawala bigla ang kaniyang kalungkutan dulot ng pang-iiwan ni Mark nang nakita niya sa unang pagkakataon ang tiyan ng inidoro. Hindi. Hindi ito tiyan, naisip niya. Puso. Sinubukan siyang paalisin ng mga taga-Malabanan ngunit tila hindi niya naririnig ang mga ito. Nabighani siya sa ganda at amoy ng puso. Walang nagawa ang mga trabahador nang tumalon siya sa loob ng septic tank. Ngayon lámang sila nakasaksi ng ALINGASAW | 55
ganoong pangyayari. "Ganito pala sa puso mo," sabi niya. Naroon pa ang cake, mga prutas, at mga palaman na ipinakain niya sa inidoro. Kinuha niya ang mga ito at kinain. "Share tayo, ha." Hindi niya alam kung gaano na siya katagal nakababad sa septic tank. Ayaw niyang alamin dahil wala siyang balak umalis. Wala siyang balak iwanan ang inidoro. "Mahal kita," bulong niya. Ngunit, wala pa rin siyang narinig na kasagutan. ALINGASAW | HUNYO 2020 HULI NA. TAPOS NA. WALA NA IVAN CUNANAN ALINGASAW | 57
Nakatayo ako sa gitna ng salas. Pinagmamasdan ko ang bawat detalye ng silid na ipinundar ko tatlumpong taon na ang nakararaan. Ang dami nang nagbago. Ang dating matitingkad na mga pader ay binalutan na ng mga nagkakapalang mga dumi. Ang mga ilaw, na dati'y kumikinang sa ganda, ay nagmistulang tahanan ng mga insektong tuwang-tuwang kinakain ang mga alikabok na nakadikit dito. Ang mga lamesa't upuan, na dati'y simbolo ng kasiyahan at pagkakaisa, ay unti-unti nang nauubos ng mga anay dahil sa katandaan nitó. Miski ang sahig nitóng dati'y pagkakintab-kintab, ngayo'y kumupas na't hindi na halos malakaran pa. Malayo na talaga ito kumpara noon. Wala na ang dáting kinang na nagniningning sa bawat sulok ng silid na ito. Saan na kayâ sila. Saan sila nagpunta? Naalala ko pa 'yong unang beses ko itong nakita. Marami pang sirà. Hindi ayos 'yong kisame. Bako-bako ang dingding. Nakabalot sa sira-sirang linoleum ang sahig. Walang maayos na daluyan ng tubig at kuryente kung kaya't napakadilim at napakadumi ng paligid. Maski ang bubong at kisame nitó'y wala sa ayos na kondisyon kaya hindi maiwasan ang pagtulo ng tubig kapag maulan ang panahon. Hindi perpekto ang anyo ng pamamahay na ito ngunit nang oras na iyon, alam kong ito ang pinakaperpektong silid para buuin ang pamilyang pangarap ko. Nagsikap akong mabuti. Tiniyaga kong magtrabaho maski kahit na ano, mabili lang 'tong maliit na silid na ito. Nang makaipon, lumipat na kami ng asawa ko. Alam kong hindi ito ang pinangarap kong tirahan para sa kaniya pero itinatak ko sa isipan ko na ito pa lang ang magiging simula ng lahat. Mas nagsumikap ako sa buhay. Lahat na 'ata ng trabaho, napasok ko. Janitor ako sa umaga. Waiter ako sa gabi. Minsan, suma-sideline ako sa pagbebenta ng kung ano-ano. Lahat, handa kong gawin para maitawid ko ang pangarap na tirahan sa magiging pamilya ko. ALINGASAW | HUNYO 2020 Unti-unti, napagawa ko 'yong sala. Nasemento 'yong mga dingding. Naging tiles 'yong dáting naka-linoleum na sahig. Nagkaroon na rin ng maayos na daloy ng kuryente't tubig. Nakabili rin ako ng mga ilaw kung kaya't kahit papaano ay lumiwanag ang bawat gabi. Ilang taon din bago naging maayos ang lahat. Siniguro kong bawat detalye ng silid na ito ay magdudulot ng kaginhawaan sa buhay ng magiging pamilya ko. Nang matapos na lahat, sakâ lang namin napagpasyahang bumuo ng anak. Siniguro naming ganoon ang magiging sistema dahil ayaw naming lumaki ang bata sa 'di komportableng pamumuhay. Ayaw naming maranasan niya ang hirap ng dinanas namin noong nagsisimula pa lang kami sa buhay. Siya ang magiging tanglaw ng pamamahay na ito. Ang magsisilbing tanda ng bagong simula sa buhay ng pamilyang ito. Hindi madali 'yong naging buhay pagtapos no'n. Kung gaano karaming biyaya ang dumadating, gano'n din karami 'yong mga pagsubok. Si Misis, maselan daw magbuntis sabi ng doctor. Kailangan, nakahiga lang siya. Delikado raw kasi. Mababa 'yong matres niya. Bakâ mag-early labor, hindi kayanin ng bata. Ang dami rin niyang kailangang mga gamot at vitamins. Kailangan din ng mag-aalaga sa kaniya dahil bawal siyang magkikilos. Ang hirap budget-in ng pera. Ang daming kailangang isipin. 'Di naman ganon kalaki 'yong kità ko para matuganan lahat ng kailangan. Dumagdag pa 'yong pagkamatay ni Papa. Ang laki ng iniwan niyang bútas sa puso ko. Hindi lang ako nawalan ng ama. Nawalan din ako ng pagkatao. Ang bigat sa pakiramdam - ang sakit, ang kirot, ang pait. Maski hanggang ngayon. Sa pagtingin ko sa maalikabok niyang retratong nakalagak din sa maalikabok na estante sa may sulok, ay ramdam ko ang hindi birong pakiramdam ALINGASAW | 59
na mawalan ng katuwang sa buhay. Dumumi man 'yong retrato niya ngayon, malinaw na malinaw ko pa ring nakikita at nadarama kung paano siya naging ama, guro, at kaibigan sa akin noong nabubuhay pa siya't kasama ako. Lagi lang siya nása akin. Hindi siya mawawala. Sa gawing kanan, nakita ko agad ang kubeta. Gano'n pa rin ito. Marumi lang pero wala pa ring nagbago. Buháy pa 'yong inidoro. 'Yong lababo. Pati nga 'yong balde at tabo. Lahat sila na'ndito pa. Dala-dala nila ang mga alaalang kailanman ay hindi ko malilimutan. Paborito ko kasing lugar 'tong kubeta. Dito, malaya kong nagagawa kung ano 'yong gusto ko. Wala kasing nakakakita. Payapa ang lahat. Walang makikialam sa kung ano man 'yong gawin ko. Dito ko ibinubuhos lahat ng gusto kong ilabas. Malaya akong umiyak - kahit gaano pa kalakas. Hinahayaan kong maubos lahat ng luha na mayroon sa mga mata ko. Wala akong pakialam kung kahinaan ang tingin nila sa pag-iyak. Ang alam ko lang, kailangan ko 'tong ilabas. Kapag uuwi ako ng bahay at makikita ko ang asawa kong nahihirapan sa kalagayan niya, sa kubeta agad ang diretso ko. Ayokong makita niya akong malungkot. Ayokong makita niya akong mahina. Gusto ko sa paningin niya masaya ako; na malakas ako. Gusto kong maging matibay sa harap niya dahil alam kong siya rin ay naghihirap sa kalagayang ito. Sa kubeta ko nailalabas lahat. Doon, puwede kong ipakita na mahina ako; na hindi ako masaya sa mga nangyayari sa búhay na 'to. Puwede kong sabihing pagód na ako nang walang masasaktang iba. Bubuksan ko lang 'yong gripo, malaya na akong ilabas yung totoong ako. Walang makaaalam. Ako lang at ang kubetang ito. ALINGASAW | HUNYO 2020 Paglabas ko, balik na naman sa dati ang lahat. Nakangiti akong lalapit kay misis para kumustahin siya. Ipakikita kong masaya ako para 'di siya mawalan ng pag-asa. Paulit-ulit lang ang ganoong sistema. Iiyak, ngingiti. Iiyak, ngingiti. Ngunit, ang lahat ng 'yan ay magbabago. Matatapos ang lahat. Mawawala ang lahat ng dati'y mayroon ako. Gabi na noon sa opisinang pinaglilinisan ko. Halos wala nang tao. Tinatapos ko na lang din 'yong trabaho ko para makauwi na ako sa amin. Sinadya kong huling linisin 'yong kubeta sa may second floor malapit sa opisina ng may-ari. Maganda kasi roon. Hindi mahirap linisin. Kaunti lang kasi ang gumagamit. Pagkatapos ko maglinis, umupo muna ako sandali sa sahig. Gusto ko lang magnilay-nilay. Mag-isip-isip sa mga nangyayari sa búhay ko. Audience ko na naman 'yong dingding, 'yong toilet, pati na rin 'yong bidet at shower head. Lahat sila, pinakikinggan 'yong drama ko. Patayo na sana ako nang biglang bumukas 'yong pinto. Nagulat ako kasi akala ko wala nang tao. Si Mrs. Gonzales pala 'to. CR pala kasi ng babae itong tinatambayan ko. "Sorry po, Ma'am. Katatapos ko lang pong maglinis. Aalis na rin po ako," nahihiyang sambit ko habang papalabas ng pinto. "Kanina pa kita naririnig. Alam kong may pinagdaraanan ka. Halika, pag- usapan natin," sagot niya sa akin na naririnig din pala ang mga drama ko maliban sa mga gámit dito sa kubeta. ALINGASAW | 61
Mas matanda 'di hamak sa akin si Mrs. Gonzales ngunit hindi ito halata dahil mukhang bata pa rin ang datíng niya. Pantasya siya ng mga empleyado rito. Lahat 'ata, gandang-ganda sa kaniya. Ang ganda kasi ng postura ni Ma'am. Ang lakas ng datíng niya. para siyang si Ruffa Guttierez na pinaliit nang kaunti. Lumaki rin siya sa yaman. Halos hindi nga 'ata siya nakaranas ng hírap. Nang mamatay ang mga magulang niya, siya na ang nagmana ng kompanya nila. Doktor ang asawa niya ngunit wala silang anak. Hindi pa ako nakasasagot ay nagsalita na siya agad. "Alam mo, kahit na ganito ako kayaman, hindi pa rin ako masaya," sambit niya habang dahan-dahang umuupo sa sahig. "Bakit naman? E, nasa inyo naman na po lahat. Wala na kayong hindi káyang gawin," sagot ko sa kaniya. "Buti pa nga kayo ng asawa mo. Kahit na hirap siyang magbuntis, at least magkakaanak kayo. Ako, ilang taon nang nangangarap, wala pa rin," pagdadrama niya. Hindi ko alam kung ano ang dapat kong isagot sa kaniya. Natatakot ako bakâ lalo pa akong makasakit kayâ nakinig na lang ako. Umupo na rin ako sa sahig. "Lahat nga meron ako. Lahat kaya kong bilhin. Pero may kulang pa rin. May hinahanap pa rin ako sa buhay ko. Hindi pa rin ako buo," dagdag niya. "Baka naman po may rason ang lahat? Wag po sana kayong mawalan ng pag- asa," sagot ko. ALINGASAW | HUNYO 2020 Nagulat ako nang biglang tumulo ang kaniyang luha. "Anong pwedeng dahilan?! Lahat naman ginawa ko, e! Ano pa bang pwede kong gawin? Anong gagawin ko sa pera? Sa kapangyarihan? Anak ang kailangan ko! Hindi kahit na ano!" pasigaw niyang sagot niya sa sinabi ko. Sabi ko na nga ba, kapag sumagot ako mas lalo ko pang masasaktan ito si Mrs. Gonzales. "Pasensya na po," bawi ko. Natahimik ang paligid sandali. Walang umiimik. Pinakikiramdaman ko ang mga mangyayari. "O baka tama ka. May rason talaga ang lahat. May rason din kung bakit ka na'ndito," sambit niya. "Ano pong ibig niyong sabihin?" nagtatakang tanong ko sa mga sinabi niya. "Bigyan mo ako ng anak. Kung di ako kayang bigyan ng asawa ko edi maghahanap ako sa iba." Nagulantang ako sa sinabi ni Mrs. Gonzales. Nakatingin siya nang malagkit sa akin. Unti-unti siyang lumalapit sa kinauupuan ko. "Pasensya na po, Ma'am. Mahal ko po 'yong pamilya ko," sagot ko habang patayo akong umiiwas sa paglapit niya. ALINGASAW | 63
"Hindi ka naman magkakasala sa asawa mo. Isang beses lang naman. Hindi niya na kailangan malaman," sagot niya habang unti-unti na niyang tinatanggal ang suot niyang puting blouse at miniskirt. Napahinto ako nang oras na 'yon. Hindi ko na alam ang mga nangyayari. "Ma'am, hindi ko po kaya," pagsusumamo ko sa kaniya. Tinakpan niya lang ng daliri niya ang bibig ko. "Bibigyan kita ng pera. Ipagagamot ko sa magandang ospital ang asawa mo. Hindi mo na siya kailangang kaawaan. Ako na ang bahala sa kaniya," bulong niya sa tenga ko. Lalo akong naguluhan. Malaking tulong ang maibibigay niya sa mag-ina ko. Pero 'yong konsensya ko, kinakain ako ng konsenya ko no'ng mga oras na 'yon. Alam kong mali 'tong gagawin ko. "Ma'am pasensya na po. Hindi ko po talaga kaya," pagsusumamo ko sa kaniya. Parang 'di niya ito narinig. Unti-unti niyang tinanggal ang butones ng pantalon ko na agad ko namang pinigilan. Bigla siyang napatingin. "Gusto mo bang mawalan ng trabaho? O gusto mo bang makulong habambuhay? Isang sigaw ko lang, sira 'yong buhay mo. Paano na lang ang pamilya mo kapag nakulong ka na? Mas lalo silang maghihirap. Mas lalong malalagay sa peligro ang buhay nila. Take it or leave it. Prinsipyo o ang buhay ng pamilya mo?" pagbabanta niya. ALINGASAW | HUNYO 2020 Noong mga oras na 'yon, parang bumigay 'yong pagkatao ko. Bigla akong nanghina. Hinayaan ko na lang siyang gawin 'yong gusto niyang gawin. Natakot akong makulong. Natakot akong mawala sa akin ang pamilya ko. Titiisin ko na lang kahit hindi káya ng konsensya ko. Sa bawat pag-ulos ng katawan niya sa katawan ko ay luhang katumbas ng kahihiyang nása puso ko. Na napilitan akong gawin ang isang bagay dahil lámang sa tákot para sa pamilya ko. Oo, maganda siya. Oo, maganda ang katawan niya. Oo, pangarap 'to ng lahat ng nagpapantasya sa kaniya. Pero hindi sapat ang lahat ng 'yon para maibsan ang sakit na narararamdaman ko sa bawat segundo ng pangyayaring ito. Hindi ito ang tama sabi ng konsensya ko. Pero mas lalong hindi tamang tumanggi ako dahil hindi ko káyang iwan ang pamilyang mahal ko. Ilang sandali lang, may narinig kaming hakbang sa labas. Natigil ang ginagawa namin sa loob. Maya-maya, may narinig akong sigaw sa tabi ko, "Tulong! Tulong! Saklolo tulungan n'yo ako!" Mga katagang narinig ko mula sa boses ni Mrs. Gonzales. Napalingon ako. Biglang kumabog ang dibdib ko. Anong nangyayari? Bakit ganito? Maya-maya'y biglang bumukas ang pinto ng kubeta. Nakita kami ng guwardiyang tanggal ang mga saplot namin sa katawan. Si Mrs. Gonzales, na kanina ay abalang-abala sa paggamit sa aking katawan ay umiiyak ngayon kasama ang mga katagang "Ginahasa niya ako." ALINGASAW | 65
Dito nagsimula ang pagdilim ng dáting maliwanag kong búhay. Na kung paano nasira, hindi lámang ang aking dangal kundi higit lalo ang búhay ko at ng aking pamilya. Kinasuhan ako. Dininig ang kaso. Natalo kami dahil wala akong mabisang abogado. Ilang taon akong nakulong. Wala akong magawa. Gusto kong ipaglaban ang alam kong tama pero hindi ko hawak ang batas. Mahirap kami. Mayaman sila. May kapangyarihan sila. Alipin lámang ako ng sistemang pinalalakad nila. Bawat araw ko sa kulungan ay impyernong sumisira ng pagkatao ko. Ni hindi ko man lang naalalayan ang misis ko noong araw na nagdugo siya. Ni hindi ko man lang siya nasamahan sa paghihirap niyang ilabas ang anak naming papanaw din pagkaraan ng ilang oras. Ni hindi ko man lang siya nakita o nahawakan. Ni hindi ko man lang masamahan ang asawa ko sa pagdadalamhati niya. Wala ako! Wala ako noong mga araw na 'yon. Wala akong nagawa. Maski maliit na bagay, wala akong naiambag. Nabigo ko silang dalawa. Nabigo ko ang pamilya ko. Nabigo ko 'yong sarili ko. Sa loob ng kulungan, wala akong naging ibang tambayan kundi 'yong kubeta rito. Oo, mabaho. Sobrang dumi. Wala yatang araw na malinis ang bawat parte nitó. Laging walang tubig. Hindi man lámang masabunan kahit kaunti. Ang dugyot. Sobra. Pero, ang dugyot na lugar na ito, ang laging nagpapaalala sa akin na mayroong katotohanan. Na mayroong katarungan. Na noong nangyari ang insidenteng iyon, alam ng kubeta kung ano ang totoo. Na ako ang totoong ginahasa. Na ako ang totoong naabuso. Na ako ang nawalan ng dangal. Na siya ALINGASAW | HUNYO 2020 dapat ang nakakulong at hindi ako. Na siya dapat ang nagdurusa at hindi ako. Pero hindi. Dahil sa paningin ng batas, kapag mayaman ka, ikaw ang tama. Ikaw lang ang may káyang lumaban. Na ikaw lang ang malakas. Na ikaw lang ang may karapatan. Paano naman ako? Kami? Mayroon ba kaming karapatan? Tao pa rin ba kami? Ngayon, nabigyan ako ng amnestiya. Na'ndito ako ngayon sa silid na nai- pundar ko. May iba ng pamilya ang asawa ko. Patay na ang anak ko. Ano pa bang silbi ko sa mundong 'to? Matanda na ako. Mahina na ang katawan ko. Wala na akong káyang gawin. Sira na ang lahat. Tatlumpung taon na ang lumipas simula noong nasira ang pagkatao ko. Hindi na maibabalik pa ang lahat. Tapos na. Huli na. Wala na. ALINGASAW | 67
BAKIT MATAGAL MAGBANYO SI CHESKA? SANG GALA "Tangena," nanghihina kong bulong habang dinarama ang pamimilipit ng aking tiyan. Napapipikit ako sa tuwing humihilab ito. Pakiramdam ko ay magsisilang ako ng sanggol sa tuwing sisirit ang kakarampot at mamasa-masang tae. Naghahabol ako ng hininga. Ramdam ko rin ang butil ng mga pawis na lumalabas sa noo ko. Ang sakit talaga. Simple lang ang dahilan ng pangyayari. Ang tanga ko kasi. Masaya akong nanonood sa YouTube ng paborito kong palabas dati ng GMA: ang Celebrity Bluff. Aliw na aliw ako sa pagbabatuhan ng mga biro nina Eugine Domingo, Boobay, Jose Manalo, at Brod Pete habang guest nila sina Mylene Dizon, Sheryl Cruz, at Sef Cadayona. Kayâ naman nang mauhaw ako ay kinuha ko ang tumbler na nakita ko sa mesa habang ang mga mata'y hindi nakaalis sa phone. Gamit lámang ang isang kamay ay pinindot ko ang takip nitó sakâ ininom ang akala ko'y tubig. Dahil hatí ang atensyon, halos kalahati na ang nainom ko bago pa napansing iba ang lasa. Kung minamalas nga naman, panis na gatas ang laman nitó. Hindi ko pala naitapon ang nabili kong sterilize milk noong isang araw. At ito na nga ang kabayaran sa katangahan ko. Namamanhid na ang aking puwetan sa kauupo. Gusto ko na sanang umalis pero alam kong may ilalabas pa ito kayâ kaunting hintay pa muna, Cheska. Malalampasan mo rin ang pagsubok na ito. Bitbit ko ang phone sa pagpasok sa banyo dahil alam kong matatagalan ako sa pagtae. Libangan kumbaga habang hinihintay matapos ang pag-alboroto niya. Pinagpatuloy ko ang panonood. Nangangasim ang aking hitsura sapagkat sa bawat pagtawa ko sa mga eksenang nakatatawa ay sumasabay ang paghihimagsik ng aking puwet. Ang tindi ng bagsik mo, panis na gatas. Mapaminsala. ALINGASAW | 69
Matapos mapanood ang ilan sa mga clips ng Celebrity Bluff ay lumipat ako sa kaa-upload pa lámang ni Alex Gonzaga na vlog kasama si Kuya Jobert. Simula pa lang ng video ay hindi ko na napigilang bumungisngis dahil sa mga kalokohan nila. Malapit ko na matapos ang panonod nang may kumatok. Naku, lagot na. Agad kong hininaan ang volume. "Cheska! Aba! Halos isang oras ka na d'yan, ano, d'yan ka na titira?" sigaw ng nanay ko mula sa labas ng banyo. Hindi ko na pala napansin ang oras. "Teka lang, Ma. 'Di pa 'ko tapos," nanghihina kong tugon. "Tumatawa ka na d'yan, 'di ka pa rin tapos? Bilisan mo. May iuutos ako sa 'yo," huling tugon niya. Nagmadali na akong maglinis. Bakâ kapag nagalit si Mama ay itago pa ang WiFi. Mahirap na. Sakâ upang makainom na rin ako ng gamot at makabili ng saging na latundan. Aral na ito para sa 'yo Cheska. Huwag mo nang uulitin. Maagang nabiyuda si Mama. Wala rin akong kapatid. Kayâ naman dalawa na lámang kaming nakatira sa aming bahay, kapuwa sinusuportahan ang isa't isa. Kinagabihan, matapos naming kumain ni Mama at makapaglinis ay nagtungo na kami sa kaniya-kaniyang kuwarto upang makapagpahinga. Nag-FB muna ako saglit. Maya-maya'y lumabas ang chat head ng aming GC. Nag-message ang presidente ng aming klase tungkol sa bagong performance task na sinabi sa kaniya ni Mrs. Castro. Magkakaro'n ng dula ang buong seksyon bilang finals. Bílang siya na rin naman ang lider, napagdesisyunang magkakaroon ng audition para sa lahat nang sa gayon ay magkaroon ng pantay na pamamahagi ng gampanin at mabigyan ALINGASAW | HUNYO 2020 ng pagkakataon ang lahat na maipakita ang natatanging talento. Magaganap ang audition sa darating na Lunes upang makapagsimula na kaagad ng pag-e-ensayo ang buong klase. Ibig-sabihin, may dalawang araw pa ako para makapagsanay. Tungkol saan naman kayâ ang magiging daloy ng istorya? Ano rin kayâ ang ipa-a- audition nila sa amin? Sabagay, mabuti na rin sigurong subukan kung may talento nga ako sa ganitong larang. Isang oras na lang ay tanghali na nang magising ako dahil alas-dos na ng umaga nang dalawin ako ng antok. Tinapos ko rin kasi ang dalawang episode ng sikát ngayong palabas na Crash Landing on You mula sa Korea. Nirekomenda lámang ito sa akin ni Lary, bestfriend ko. Hindi naman ako mahilig sa mga ganitong klase ng palabas pero hindi ko alam kung bakit unang episode pa lang ay naakit na ang atensyon ko nitó. Katunayan, kung hindi ko pa pinigilan ang sariling panoorin ang kasunod na episode ay bakâ ipinagpatuloy ko pa ito kahit bumabagsak na ang talukap ng aking mga mata. "Good morning, Ma," bati ko sa aking ina na mukhang kanina pa rito sa sala. Abala siya sa pagpindot sa kaniyang laptop ng report para sa kaniyang presentation sa kaniyang trabaho kayâ hindi na niya nagawang sumagot. Kapag nagawa niya raw ito nang maayos ay mapo-promote siya. Nagtimpla ako ng kape sakâ naglagay ng palaman sa paborito kong pandesal. Habang kumakain ay nanood ako sa YouTube ng mga clips ng audition na naganap sa PBB 7 - ang batch nina Maymay, Kisses, at Edward. Pinag-aralan ko ang mga naririnig ko mula sa kanilang direktor. Sa mga sandaling iyon, nakaramdam ako ng kaunting tákot at kaba. ALINGASAW | 71
Magiging ganito rin ba kaseryoso ang mga lider namin sa audition? Huwag naman sana. Kung magkataon, bakâ maihi ako sa pantalon ko. "Cheska, maligo ka na do'n. May bibilhin lang ako saglit." "Opo, Ma." Agad kong kinuha ang tuwalya upang sundin si Mama. Natakot ako sa malalim niyang boses nang magsalita siya. Hápon na pala. Nakaharap pa rin si Mama sa kaniyang laptop at nakalimutan ko na ring kumain ng tanghalian. Tinapos ko kasi ang tatlong episode. Bitbit ko rin ang aking phone upang magpatugtog habang ako'y maliligo. Pinatugtog ko ang Sisikat ka Iha ng Bita and the Botflies saka ito itinabi upang hindi mabasâ. Maganda ang melodiya nitó kaya hindi ko maiwasang mapa-headbang. "Sayaw Nene, sayaw Nene Sayaw, sayaw Hanggang malasing sa kanilang hiyaw" Kinuha ko ang tabo upang sumalok ng tubig. Nagbilang muna ako sa isipan bago ibuhos sa aking katawan. Isa, dalawa. Umiling ako. Ibinalik ko ang tabo sa balde. Nag-aalangan talaga akong ituloy ito dahil sa nagyeyelong tubig. Ilang segundo ang lumipas ay ibinuhos ko ang tubig. Napahiyaw ako sa lamig. Kumuha ako ng kaunting shampoo sakâ ito pinabula sa aking buhok. Patuloy ako sa pagkuskos ng aking buhok nang mapaharap ako sa salamin. Pinagmasdan ko ang aking mukha sakâ ngumiti na halos mapunit na ang pisngi. Kinindatan ko ALINGASAW | HUNYO 2020 ang sarili sakâ inayos ang buhok na tila model kung kumilos. Pagkatapos ay pinandilatan ko ng mata ang aking sarili kasabay ng pagpapakawala ng matinis na pagtawa na animo'y mangkukulam sa mga pelikula. Agad lumukot ang aking hitsura. Salubong ang aking mga kilay at nakakunot ang noo. Hindi ko hinayaang kumurap ang aking mga mata hanggang sa humapdi ito at unti-unting maglabas ng likido. Namula ang aking ilong. Sinabayan ko ng mahihinang paghikbi nang tumulo ang aking mga luha. "Pakiusap, ako na lang. Ako na lang ang saktan mo, 'wag na ang taong mahal ko," humahagulgol kong sambit. "Mahal na mahal ko ang asawa ko." Pinahid ko ang mga luha sa aking pisngi. Itinaas ang kanang kamay sakâ kumaway sa mga nagpapalakpakan kong fans. "Salamat. Salamat," and cut. Nakabalik ako sa realidad. Namamanghang tinitigan ko ang sarili sa salamin. Hindi makapaniwalang nagawa ko ang ganoong klaseng eksena. Palagay ko, pam-best actress ang naibigay ko kanina. Ibang klase. May talent ka talaga sa pag-arte, Cheska. Maipakita mo sana ito sa oras ng audition. Sana. May kumatok sa pinto. "Cheska! Nakabalik na ko't lahat 'di ka pa rin tapos maligo? Araw-araw na lang ba, Cheska, ganyan ka?!" ALINGASAW | 73
Nanlaki ang aking mga mata sa tákot. Hindi ko na naman namalayan ang oras at hindi pa ako tapos maligo. Panigurado, pagagalitan na naman ako ni Mama. Kayâ naman binilisan ko ang pagligo. Namumula sa gálit si Mama nang matapos akong maligo. Kung ano-anong masasakit na salita ang nasabi niya sa akin. Para bang lahat ng págod at inis niya ay ibinuhos niya sa akin. Wala naman akong magawa dahil kasalanan ko rin naman. Pagód na pagód si Mama sa pagkayod para sa aming dalawa pero pasaway akong anak. "Cheska, handa ka na?" tanong ni Lary sa akin. Magkatabi kaming nakaupo sa labas ng klasrum. Nagsimula na ang audition at nakasalang na ang katabi ko kaninang si Joaquin. Nagaganap ang audition sa loob ng silid. Hinawakan niya ang kamay ko at kinurot ang tagiliran ko. Pinandilatan ko siya ng mata. Tinawanan naman niya ako. "Gurl, ang lamig kasi ng kamay mo. Relax ka lang. Mga kaklase lang natin sila." "Kinakabahan ako, Lary. Baka mahimatay ako sa sobrang nerbyos." "Kaya mo yan. Ikaw pa ba? Kabagang na kita, binubuo pa lang tayo ng mga magulang natin. It's your time to shine!" Natawa ako sa sinabi niya. Magkaibigan ang mga nanay namin kayâ mabilis kaming nagkasundong dalawa. Kahit papaano, gumaan ang pakiramdam ko. ALINGASAW | HUNYO 2020 Ngunit sandali lámang iyon. Dahil bumalik ang lahat ng kaba ko nang tawagin na ni Aemie, ang sekretarya, ang pangalan ko. Ako na ang susunod na sasalang. Tumayo na ako. Mabilis ang tibok ng puso ko kayâ nagpakawala ako ng malalim na hininga. Narinig kong humirit ng goodluck si Lary bago ako tuluyang nakapasok sa loob ng klasrum. Ang lahat ng upuan ng klase ay nakatabi sa likurang bahagi ng klasrum na siyang nagbigay ng malaking espasyo sa harapan. Tatlong tao ang nakaupo upang panoorin ang presentasyon ko. Tatlo silang maghahatol ng magiging gampanin ko. Pinakuha nila ako ng papel na magiging linya ko sa pagbibigay ng iba't ibang emosyon. Nakuha ko ang linya ni Kathryn Bernardo sa kaniyang palabas na The Hows of Us. "Isang beses lang ako napagod, iniwan mo na ako." Napapikit ako at sinariwa kung paano ito binitiwan ni Kathryn. Nakatayo lámang siya nang sandaling iyon subalit punong-puno ito ng emosyon mula sa kaniyang mga mata. Kakayanin ko ito. Huminga ako nang malalim bago dumilat. "Handa na ako." Handang-handa na. Sinunod ko mga utos nila. Kung kinakailangan bigkasin ng gálit, lumulukot ang aking mukha at binibigyan ng diin ang bawat salita. Kung kinakailangang sumigaw sa galit, ginagawa ko. Kung kailangang masaya, lumalapad ang aking ngiti at halata sa aking boses ang sigla. Kung kinakailangang malungkot, nanghihina ang aking boses, bagsak ang mga balikat at at tila nalulumbay ang hitsura. ALINGASAW | 75
Kung kailangang matakot, iniisip kong mawawala si Mama at iiwan ako. Lahat ginawa ko at sa palagay ko, ibinigay ko ang lahat ng aking makakaya. Nang matapos, natahimik ang lahat. Ilang minutong titigan ang naganap bago sila tumayo at binigyan ako ng isang gawi na labis na nagbigay kagalakan sa aking puso. Pinalakpakan nila ako. Matagal. Matagal nila akong pinalakpakan upang ipakita ang labis na paghanga mula sa naging presentasyon. "May ibubuga ka pala sa ganito, Cheska. Congrats, ikaw ang gaganap na Emilia," sambit ni Leo. "Sino si Emilia?" tanong ko. "Ang bida sa kwento," tugon niya. Umaapaw ang tuwa ko nang umuwi sa bahay. Nadatnan ko si Mama na nagluluto ng aming ulam. Agad ko siyang niyakap at hindi napigilan ang mga luhang kanina pa nagbabadyang lumabas. Takhang nilingon niya ako. "Ma, natupad ko na ang hiling ni Papa sa 'kin. Na huwag matatakot at mahihiyang ipakita ang talento ko sa ibang tao." Pinagmasdan niya ako. Ang kaninang nakakunot niyang noo ay unti-unting napawi at napalitan ng mga ngiti. Pinatay niya ang apoy sa kaniyang niluluto. "Proud ako sa 'yo, anak," banggit niya sakâ ako ikinulong sa kaniyang mga bisig. ALINGASAW | HUNYO 2020 Sino ang hindi matutuwa sa sinabi ni Mama? Ang marinig ang ganoong linya ay nakatataba ng puso. Kahit na pasaway akong anak ay nagagawa niya pa rin akong mahalin. Kahit na siya na lámang ang tumataguyod sa amin ay nakakayanan niya ang lahat. Isang sabi niya lang ng "proud ako sa 'yo", ang lahat ng tákot ko ay nawala. Naramdaman kong lagi ko siyang makakaramay sa lahat ng pagsubok na kahaharapin ko. Ako rin. Proud din ako sa sarili ko. Masaya naming pinagsaluhan ang niluto niyang sinigang nang gabing iyon. ALINGASAW | 77
ALINGASAW | HUNYO 2020 Laro tayo IRIZ DANDAN Alas-tres y media na. Naiinip na sa kahihintay si Sandra. Napagkasunduan kasi nila ni Ralph na maglalaro sila ng luto-lutuan ngayong hápon, pero hanggang ngayon ay wala pa rin ito. Mahigit isang oras na siyang tirik sa araw. Pinagmamasdan niya ang mga dumaraang bata sa harap niya, nagbabaka-sakaling isa na rito ang kaniyang kaibigan. Napabalikwas siya sa pagkakaupo sa gilid ng kalsada nang may humawak sa balikat niya. "Uy, Sandra, ikaw pala 'yan!" Nakilala niya ang lalaki. Madalas niya itong makitang kausap ang nakatatanda niyang kapatid. Maamo ang mukha nitó, may katangkaran din at halatado ang pagkagalak sa mukha nang makita ang bata. "Kuya Allan, kayo po pala 'yan! Ginulat n'yo 'ko," ani Sandra. Napatayo siya sa kinauupuan niya. "Ano bang ginagawa mo d'yan? Ikaw a, may boypren ka na, 'no? Sumbong kita sa kuya mo," saad nitó, may halo ng pagbibiro sa tono ng boses. "Hala, kuya, hindi po! Hinihintay ko po 'yong kalaro ko. Seven years old pa lang ako, bawal pa daw sabi ni mama," sabi ni Sandra. Natawa na lámang si Allan sa ka-inosentehan ng bata. "Ang dami niyang mga laruan mo, a. Tara, sama ka sa akin sa loob!" pag- aaya ni Allan kay Sandra. "May mga kilala ako, basta dapat behave ka, dodoblehin nila 'yang dala mo." "Sige, kuya!" ALINGASAW | 79
Hinawakan ni Allan ang kamay niya, kinuha rin nito ang mga dala niyang laruan at giniya siya papasok sa tarangkahan. Mabilis na nagtiwala si Sandra. Nananabik siya sa sinabi ng lalaki. Napansin niya ang pagiging balisa nitó habang nilalakad nila ang kahabaan ng pasilyo na may kabi-kabilang rebulto, pero hindi niya 'yon inalintana. Iniisip niya ang mga laruan na ibibigay sa kaniya, hiniling niya na sana may manika. Pagkatapos baybayin ang matarik at mahabang hagdan, narating na nila ang isang kuwarto, nakita niya agad sa loob nitó ang apat na lalaki at tatlong bata na siguro'y kasing-edad din niya. Napako ang atensyon ni Sandra sa batang lalaki sa sulok na parang naiiyak sa tákot. Pero ang mas kinagulo ng isip niya, kilala niya ang mga matatandang lalaki. Nang mapagtanto niya kung sino ang mga ito, nagmano siya. Nilapitan naman ni Allan ang isa sa mga lalaki, sakâ may sinabi rito na hindi narinig ni Sandra. Pagkatapos noon, nilapitan naman siya ni Allan. Naramdaman niya ang mariing pag-akbay ng isa sa mga lalaki. "Basta sumunod ka lang sa sasabihin nila, para 'di ka masaktan. Sorry, a, matindi lang pangangailangan ko. Una na 'ko, Sandra," ani Allan, at nagmamadaling umalis. Naiwan siyang may bahid ng pagtataka sa mukha. Nawala na lámang sa isipan niya ang tinuran ni Allan nang kinausap siya ng isa sa mga lalaki. "Tara, 'ne, laro tayo sa CR," naguguluhan na si Sandra sa nangyayari, pero sumunod pa rin siya dito. ALINGASAW | HUNYO 2020 Pagkapasok nila ng palikuran, may kung anong bagay na pinaamoy sa kaniya ang matanda. Nakaramdam siya ng pagkahilo, napatukod siya sa lababo. Tila gusto ng katawan niyang bumagsak, pero mulát ang diwa niya sa mga sumunod na pangyayari. Sinimulan na siyang tanggalan nitó ng saplot, mula sa kamiseta hanggang sa kaniyang palda. Hinaplos nitó ang maabot ng kaniyang kamay, pinisil ang kapisil-pisil nang may halong panggigigil, sakâ kinarga ang maliit na katawan ng bata. Dumako ang labì nitó sa leeg ni Sandra, pílit na dinilaan at sinipsip ang balát dito. Ang pag-iwas ng musmos sa bawat ginagawa ng lalaki ang mas lalong nagpasabik dito. Sandali nitong ibinaba ang bata para hubarin ang kaniyang kasuotan. Kahit umiikot ang paningin ni Sandra, pinilit niyang tumungo sa pinto ng palikuran upang buksan ito. Walang ano-ano'y hinatak siya ng lalaki sa kaniyang buhok at binuhat muli ito. "Huwag kang malikot, iha, 'di ka masasaktan dito," saad ng matanda. Naramdaman ni Sandra ang hapdi nang may ipinasok ang lalaki sa pagitan ng kaniyang hita. Gusto niyang sumigaw, pero tinakpan ng malaking palad ang bibig niya. Nang dumaan ang ilang segundo, nagsimula itong maglabas-masok sa kaniya, mabagal sa una, pero pabilis nang pabilis. Kitang-kita ang ligaya sa mga mukha nitó, na siyang katumbas ng paghagulhol ng bata. ALINGASAW | 81
Mag-aalas-otso na. Nagising si Sandra sa lamig ng kwartong kinaroroonan niya. May saplot na ulit siya. Umikot ang mata niya sa kalakihan ng kuwarto. Napansin niya sa gilid ang lamesang may rosaryo, bibliya, at iilang pigura ng mga santo. Sakâ lang niya naalala ang nangyari kanina. Dali-dali siyang tumayo, nakaramdam ulit siya ng pagkahilo. Bigla siyang natumba sa malambot na kutson, dinama ang sakit ng katawan lalo na sa kaniyang kaselanan. Nagbabadya na namang tumulo ang luha sa kaniyang mga mata. Wala na siyang pakialam sa mga pinangakong laruan. Sinubukan niya ulit bumangon. Gusto na niyang umalis, gusto niyang puntahan ang kaniyang ina at makulong sa bisig nitó. Kahit may iniindang sakit, nagawa niyang makapaglakad at makababa sa hagdan. May narinig siyang mga táong sabay-sabay na umaawit sa saliw ng pagbibigay-puri sa Diyos. Tinungo niya ang tarangkahan kung saan sila pumasok ni Kuya Allan kanina. Iika-ika man, pinilit niyang tumakbo makarating lang sa kanilang tahanan, rinig ang sunod- sunod na pagtunog ng kampana mula sa kaniyang pinanggalingan na para bang hinahabol siya ng kung sino man. Nang matanaw ni Sandra ang kaniyang ina, 'di kalayuan sa tarangkahan ng bahay nila, mas binilisan pa niya ang paglalakad. Kitang-kita ang pagiging balisa nitó sa bawat lakad na ginagawa. Nang matawag niya ang atensyon nitó, agad siyang sinunggaban nitó ng matinding yakap. Rinig na rinig ni Sandra ang tibok ng puso ng nanay niya. Sa puntong iyon, ramdam niya nang ligtas siya. ALINGASAW | HUNYO 2020 Nang tinanong ng ina kung anong nangyari, habang tinitignan ang mga pasang pumapalibot sa leeg ni Sandra at ang bakas ng dugo sa may palda nitó, kinutuban na siya sa sinapit ng anak. Niyakap niya ulit si Sandra nang pagkahigpit higpit. Sa bawat bitiw ng paghikbi, walang tákot niyang sinabi ang bawat detalye ng kaniyang naranasan. ALINGASAW | 83
CREATIVE NONFICTION Retrato ni Carl Leal SA BANYO NG ALAALA MARY ANN CARPIO ALINGASAW | 85
Hindi ko na rin matandaan kung bakit at saan nagsimula ang tákot kong umihi tuwing madilim na. Pero ang palaging pumapasok sa isip ko ay ang mga napanonood kong mga palabas sa telebisyon. Mga eksena sa mga horror movies na kadalasan ay sa banyo o 'di kaya naman ay sa kusina nagaganap, kayâ hindi rin ako pumupunta ng kusina sa gabi at lalong hindi ko binubuksan ang ref sa pag-iisip na bakâ may nakatayo na sa likod ko. May mga pagkakataon kasi na nararamdaman kong tila may nanonood at nagmamatyag sa 'kin tuwing gabi. Pinanonood akong manginig at maihi sa kaba bago pa umabot sa kubeta kayâ imbes na matakot, itinutulog ko na lámang. Pagdating naman sa panaginip ay sasalubungin ako ng isang inidoro, minsan ay kumikinang pa hanggang sa maupo ako at doon umihi. Paggising sa umaga, hahabulin na ako ng walis tambo ng lola ko dahil hindi pala ako sa inidoro umihi kundi sa kama. Sandamakmak na talak ang mangyayari at hinding-hindi na nila ito malilimutan, hanggang sa kasalukuyan ay inaasar at pinagtatawanan pa rin nila ako. Naalala ko noon, nása ikaanim na baitang ako. Maayos ang CR ng eskuwelahan, kami pa ang pinagagastos at pinaglilinis, minsan ay bunga ng ambagan dahil sa kaingayan ng klase. Hindi na rin uso ang mga batang may tae sa puwet o tumatae sa eskuwelahan dahil para sa iba ay malalaki na kami at hindi na bata kayâ hindi na dapat sa eskuwelahan ginagawa 'yon. Mayroon akong isang kaklase, siguro'y hindi na niya napigilan kayâ naman sa puwet na siya nilabasan. Natatandaan ko pa ang tawanan ng mga kaklase at pandidiri ng guro ko, umuwing umiiyak noon ang kaklase ko. Kahit nang nag-high school ako, nagkaro'n din ng ALINGASAW | HUNYO 2020 ganitong insidente ngunit babae naman. Ang unang reaksyon nila ay tumawa at pandirihan siya pagkatapos ay sasabihin na kababae pa man ding tao, ang rumi- rumi, walang hiya, nakakadiri, at hindi dapat ganiyan ang asal ng isang babae. Kaya't natimo sa aking isipan na ang babae ay dapat palaging malinis at maayos ang hitsura at pangangatawan, hindi dapat magaslaw, dapat ay parang si Maria Clara. Nakulong ang mga kababaihan sa ideyang 'Maria Clara.' Elementarya ako nang sumali ako noon sa isang patimpalak sa aming paaralan na kung saan kami'y magluluto ng okoy, isinali rin ako ng aking guro sa grupo ng mga nagtatahi. Ang akala ko noon ay kay galing-galing ko na, kaso nawala ang lahat ng iyon nang ang mismong guro ko na ang nagsabing wala naman akong talento sa pagluluto at pananahi. Inisip ko, kung wala pala akong talent doon, bakit mo 'ko isinali? Nabasag ang musmos kong pagkatao, nakabasag ako ng isang platito nang mismong patimpalak na, nanalo naman kami ng ikalawang pwesto, pero umuwi akong durog. Nanakbo ako sa aming CR, pinagmasdan ang bathtub, inimaheng may tubig doon at mga kandila katulad sa mga palabas, malinis na malinis ang inidoro, patay ang ilaw, may maliit na bintana, may shower na sira, sinarado ang pintuan at sa likod no'n ay nag-walling, sinabi sa sarili na "Hindi ka magaling" at "Wala ka pa ring binatbat sa kanila" kayâ naman alam ko nang mga panahon na 'yon, hinding-hindi na ako makaaahon sa pagkalugmok. Pagtungtong ko ng high school, pinilit kong magbago, nawala na ang pagtingin na makakaya ko ang isang bagay, nawala na rin ang kasiguraduhan sa sarili, palagi nang may pahintulot ng iba ang bawat kilos, ang maayos na balita lámang ay nawawala na ang tákot kong umihi sa gabi ngunit mayroon pa ring ALINGASAW | 87
kaunting kaba. Pero ito ay hindi na lang dahil sa mga nakatatakot na eksena kundi dahil sa posibilidad na may kasama akong maligo o jumebs. Minsan, nagugulat na lang ako na may biglang lumilipad na ipis. O 'di kaya naman ay pangamba na bakâ mawalan ng tubig habang naliligo o naglalabas ako ng sama ng loob, mabuti na lámang ay may ipon namang tubig palagi. Habang naglalabas ng sama ng loob, napagmamasdan ko ang aming banyo, sa tuwing napapadako ang tingin sa sahig na marmol ng banyo namin habang nag-oorasyon, nakabubuo ang utak ko ng mga imahen. Halimbawa ay mukhang babae ang hulma ng isang parte ng marmol, doon ay parang lumulutang ito at nagkakaroon ng kuwento, nagiging buháy ang bawat parte, na parang may kasama nga ako sa loob ng banyo, kaso ay hindi ito nagdadala ng tákot kundi ay nagdadala ito ng sayá. Paglabas ko ng banyo, tila isang panaginip lámang ang nangyari, panaginip na madaling makalimutan at magigising ako sa bulyaw ng lolo ko, magtatanong kung anong ginawa ko sa banyo at ang tagal-tagal ko. Gano'n din ang nangyayari 'pag nagbabanyo ako sa eskuwelahan, inaabot ako ng siyam-siyam, naiisip ko na kayâ bakâ matagal magbanyo ang mga babae dahil tulad ko, bakâ kung ano-ano rin ang naiisip nilang imahen. Nawasak ang kaisipang iyan nang nagpasama ang kaibigan kong magbanyo, hindi pala ito dahil may nabubuo silang imahen kundi kailangan nilang maging isang imaheng nais ng lipunan, apura ang polbo, pabango, at liptint nila, "Kailangan kasi magmukha tayong maganda dahil kung hindi, hindi tayo makahahanap ng jowa," ika ng isa. Hanggang sa tumagal, naging kabilang na rin ako sa mga babaeng gano'n ngunit alam ko na iyon ay hindi dahil nais kong makahanap ng "jowa" kundi dahil maaaring ito ang magiging daan ko upang ALINGASAW | HUNYO 2020 maibalik ko ang nawawala kong kumpyansa sa sarili. Maaaring isang ilusyon lámang pero kailangang sumugal. Naging presidente ako ng isang club pagdating ng Grade 10. Kasundo at nakabibiruan ko kasi ang nangungunang guro. Nagulat na lámang ako nang bigla niyang paluin ang puwet ko habang bumibili ng pagkain. Ang palong 'yon ay tila ba isang kapangyarihang nagtatakda sa 'kin na pangunahan ang club at kahit na ayaw ko, wala sa bokabularyo ang pagtanggi, parang wala akong pagpipilian. Pag- uwi, diretso banyo, hugas ng kamay, paa, at mukha, sabay lulunurin ang sarili sa bawat pangamba. Itatanong sa sarili, "Bakit ako?", "Kaya ko ba?", "Ito lang naman ako", at mauuwi sa konklusyon na "Alam ko namang madi-disappoint sila sa akin", "Alam ko namang hindi ko kakayanin." Naka-graduate naman ako nang maayos, may karangalan, at nagawa nang maayos ang iniatas sa akin. High school ko napatunayan na hindi ako kontento sa ganito, gusto ko ng pagbabago, gusto ko ng 'mas', gusto kong may mapatunayan. Kaya naman nang naaya ako ng isang kaibigan na mag-aral sa Maynila partikular sa PUP, um-oo ako. Siyempre, kinausap ko muna si Tatay, kung bakit gusto ko ro'n, dahil do'n ko makikita ang kakayahan ko at alam niyang wala na siyang magagawa pa. Iniwan ko ang probinsya, tumapak sa magulong siyudad, kahit takót, masaya dahil nakahakbang ako sa tákot. Ang akala ko, mawawala na ang pangamba nang lumipat ako sa Maynila ngunit doon ko napagtanto na isa lámang akong sisiw. ALINGASAW | 89
Wala akong pinagkumpara sa mga kasama ko, kayâ nga noong unang linggo pa lang, nagbabalak na akong lumipat kaso naisip ko ang guro ko noong nása elementarya pa lámang ako. Minsan, napapabuntong-hininga na lámang ako sa aking sarili. Akala ko no'ng nag-enroll ako ay sa main building na ang magiging klase namin kayâ pagdating ng unang araw, na-culture shock ako. Ibang-iba sa probinsya, sobrang mahangin, sobrang maaliwalas, at medyo malamig-lamig pero dito sa building namin na tinatawag nilang "condohell" kabaligtaran ng kalagayan sa amin. Mas nakagugulantang ang banyo. Masarap magbanyo sa condohell, maaliwalas, malaki, at medyo maayos kaso dapat sa 4th floor ka magbabanyo para makatagpo ng maayos na ihian. Pagdating mo kasi ng 2nd floor, naglalawa, mapanghi, mabaho, may jebs, minsan - madalas walang tubig. Kahit ako ay nandidiri na sa pagbabanyo kaso hindi naman pupwedeng pigilan ng mga estudyante ang kanilang ihi at pag-jebs, masama sa kalusugan. Noon, sa tuwing may nangyayaring ganito, ang palagi kong iniisip na may kasalanan ay ang mga gumagamit, pero nang tumuntong ako sa unibersidad na ito, mali pala ako. Ang may kasalanan ay ang bulok na sistema na ipinatutupad ng namumuno, ang hindi nila paglalaan ng sapat na budget, ang hindi nila pagbibigay nang maayos na suweldo sa mga nasasakupan nila. Sa madaling-salita, unti-unti, nagkaroon ako ng kamalayan sa lipunan na kung nanatili ako sa probinsya, alam kong hindi ko ito pagtutuunan ng pansin. Pagdating naman sa banyo ng apartment namin sa Tondo, ALINGASAW | HUNYO 2020 marami nga ang pupuwede naming pagpipilian dahil tatlo ang banyo kaso ang unang banyo, madalas ay walang tubig at pundi ang ilaw, ang ikalawa ang medyo maayos-ayos, ang ikatlo naman ay marumi - nagkalat ang sabon, may mop na hindi hugas at mga basahan, may basura, at kung ano-ano pa. Ang ikalawang banyo lámang ang maaari naming gamitin. Pagpasok mo sa banyo, sa kanang bahagi ang inidoro, katapat ang gripo, sa itaas ay ang shower, may timba naman at tabo, naka-tiles ang sahig pati ang pader kaso medyo marumi, halatang napabayaan. Kung maliligo ka ay sa estante mo pupuwedeng ilagay ang mga kagamitan mo, at 'yon lang ang puwedeng pagpatungan. Ang resulta tuloy, kailangan naming maging maingat sa bawat kilos. Ngunit sa tuwing ako'y mag-isa at kailangang maligo, para akong nagwisik lang dahil sa sobrang bilis. Kumbaga, kumpara sa probinsya na may pa-emote pa ako, kapag mag-isa lang ako sa apartment habang naliligo sa banyo, madaling-madali ako. Katulad sa probinsya, mayroon ding mga tsismoso at tsismosa rito sa Tondo, mga nagkalat, ang maganda lang ay halos magkaparehas naman sila ng sinasabi. May mga sabi-sabi kasi do'n na sa banyo raw ng apartment namin ay may multo, bata raw at makukulit. Sabi rin naman ng isa, pero may dagdag, may namatay naman daw sa katabi naming kuwarto. Kayâ, ang tákot ko sa banyo ay unti-unti na namang bumabalik. Ngunit mas nakatatakot naman ang mga buháy kaysa patay. Minsan, hindi kami makaihi sa banyo dahil may nauunang gumamit ng cr - ang ipis. Alam ko, hindi ko talaga sila matatakasan kahit sa ikalawang nilipatan ko - sa Sta. Mesa - bukod sa parehas na bisita, isang tao lang ang kasya sa banyo. Bawal kang mag-inat o mag-tumbling man lang dahil sa sobrang sikip, kahit paghinga ay nakakakain ang espasyo kaya pigil lang din. ALINGASAW | 91
May magandang parte naman ang banyo, mas okay jumebs dahil mas malapit ang gripo banyo, kaso basâng-basâ ka na ng pawis pagkalabas mo. Kapag naglalaba, kailangan bukás ang pinto, kung hindi mamamatay ka dahil sa kawalan ng hangin. Paisa-isa lang din ang laba. Pero walang makapipigil sa pagkawala madalas ng tubig. Isang malaking factor na rin siguro na nása third floor ito kaya mabagal umakyat ang tubig. Hinding-hindi ko naman malilimutan na nása ikatlong palapag na nga kami, binaha pa kami. Sa tuwing naaalala ko, hindi ko alam kung maiinis ba ako o matatawa. Naiwan kasing bukas ang gripo kayâ tumapon at umapaw ang tubig. Ang resulta tuloy, lahat ng gámit namin ay basâ. Bukod sa banyo, hinding-hindi ko malilimutan ang hagdan sa dati kong dorm. Para ka na kasing umakyat ng bundok at diretso langit dahil sa kataasan ng hagdan. Sa mga panahong ito ay nása Grade 12 na ako, malapit nang maging ganap na kolehiyala. Lumipat kami ng dorm, bago pa man magsimula ang unang taon ko sa kolehiyo. Akala ko ay magkakaroon ng pagbabago pagdating sa banyo, kaso mas lumala. Katabi lang ng kuwarto namin ang banyo kayâ naman kapag binubuksan ang gripo, rinig na rinig namin ang agos nitóng puwede nang gawing alarm clock, isabay mo pa ang pinto nitóng halos nakadikit na sa sahig at ayaw magpasara, kinakailangan pa ng puwersa sa pagsasara at pagbubukas. At sa unang hakbang . . . wala na palang unang hakbang dahil inidoro agad, kapag humakbang ka pa, pader na ang mababangga mo. Kahit sa tuwing naliligo kami, hindi na kami makakadipa, hindi na rin makapag-inat dahil mababangga mo na ang ilaw. May ALINGASAW | HUNYO 2020 kalumaan na kasi ang dorm, mahahalata naman sa estruktura nitó, kayâ naiintindihan namin na kahit ang inidoro ay may kalumaan na rin at nililinis naman ito linggo-linggo kayâ walang problema. Nakadepende pa rin naman ang kalinisan sa banyo ng mga kasama mo. Naaalala ko noon, sa probinsya, kaunting dumi lang sa banyo, magagalit na ang lola ko kayâ madalang na marumihan ang banyo namin. Mga panahon 'yon na may lakas pa siya, ngayon kasi ay nakahiga na lámang siya at isang stroke patient. Pero, pinalitan naman ng tatay ko ang puwesto ng lola ko ngunit syempre, may pagkakaiba. Sa aking palagay lang, iba talaga kung maglinis ang mga kababaihan, sa aking karanasan, o bakâ naman hindi pa ako nakatatagpo ng lalaking mas malinis pa sa akin. Kayâ naman, ubod ang inis ko dahil sa mga kasama ko sa dorm (bukod sa kasama ko sa kuwarto). Minsan, magkakagulatan na lámang kami ng dumi sa inidoro, kumbaga ba parehas kaming magugulat sa hitsura ng isa't isa. Kung minsan naman, kasing baho na ng mga basura ang panghi sa banyo. Pakiramdam ko tuloy, ang mga kasama ko ay mga batang hindi marunong maglinis ng sarili nila. Sinusubukan ko naman na intindihin sila dahil tuwing sumasapit ang gabi, nawawalan ng tubig. Kinakailangan pa naming mag-ipon ng tubig para sa isang buong magdamag kaya hindi nakapagtataka na may bubulagtang ganoon sa umaga. Sa tingin ko ay nakasanayan ko na ang mga ganoong estado ng banyo. Sa araw-araw na paggamit ko ng banyo sa PUP, talaga namang magiging immune ka na. Wala ka pa sa loob ng banyo, sinusuntok ka na ng amoy nito. Buti sana kung mabango, ang kaso ay hindi. Sa araw-araw, kailangan mong maging maingat sa ALINGASAW | 93
pagbubukas ng pinto ng cubicle dahil bakâ mamaya, may makasalamuha kang dumi ng iba. Sa paglipas ng panahon, naintindihan ko nang ayos lang naman na dumumi sa banyo ng eskuwelahan basta maayos din ang paggamit mo, pero napagtanto ko rin na kahit na anong gawing ayos mo kung kulang naman ang gámit, wala ring kuwenta. Alam ko naman, na lantad na lantad ang kakulangan ng mga nakaupo pagdating sa kagamitang panlinis ng banyo, kulang sa budget, pero ito ay nararapat na mas bigyang-pansin dahil maaaring malagay sa peligro ang kalusugan ng mga mag-aaral. Sabi nga, kapag PUPian ka, immune ka na sa ganung kalagayan ng banyo, pero dapat ay hindi táyo masanay dahil ito ay hindi nararapat sa atin, labag ito sa karapatan natin. Sa kabilang banda, kahit na anong gawing sigaw natin, nagtatakip ng tainga at nagbibingi-bingihan ang mga taong nása upuan. Kung minsan, sa banyo namin, habang naliligo ay palaging nawawalan ng tubig. Sa kawalang iyon, alam ko na unti-unti na naman akong nalulunod. Siguro'y nagsimula ito noong bata pa lámang ako, nang may mahalagang táong nawala sa búhay ko. Minsan, matatagpuan ko na lang ang sarili kong nakaupo sa sahig ng banyo habang tumutulo ang gripo, may iniisip pero hindi ko mahulma kung ano, lutáng na lutáng. Sa kasalukuyan, alam kong mas malawak pa ang espasyo ng isip ko kaysa banyo. Mapapatanong ka na lámang sa sarili kung ano nga ba talaga ang mga iniisip mo, bakit parang may iniisip ka pero parang wala naman kasi hindi mo matukoy kung ano. Noon, sa banyo ako nakabubuo ng mga ALINGASAW | HUNYO 2020 bagong kuwento, nabubuhay ang bawat sabon, shampoo, kahit ang tubig pero ngayon, nanatili silang isang bagay lámang. Nanatiling walang búhay at kulay. Ano nga ba talaga ang iniisip mo sa loob ng banyo? Tunay na isa ang banyo, bukod sa kuwarto, na lugar na pupuwede kang makapag-isa. Dahil sa loob ng espasyong iyon, mag-isa ka lang. Mag-isa ka at kasama mo ang bawat katanungan, desisyon, at emosyon. Bakâ kasi sa loob ng banyo mo matatagpuan ang sarili mo na walang impluwensya ng iba. Kumbaga, dahil nása isang saradong espasyo ka, hindi rin nakalalabas ang tanong, desisyon, at emosyon kayâ nauuwi ang lahat sa pansarili mong pagtingin. Ito ang 'self-space' natin, bakâ kayâ tinawag ng iba na gumagawa táyo ng ritwal kapag nagbabanyo ay dahil sa mga sinabi ko sa itaas. Sa paliligo kasi natin nahahawakan natin ang ating buong katawan, kapag naliligo lámang natin napapansin na may sugat pala táyo o 'di kaya naman ay pasâ. Sa pagbabanyo natin madalas napagtutuunan ng pansin ang ating mga sarili. Kapag naglalabas táyo ng sama ng loob, kapag masyadong masakit sa tiyan, alam natin na may nakain táyong hindi kanais-nais, sa hitsura ng ihi natin, minsan natutukoy kung may sakit ka. Samakatuwid, sa banyo natin mas minamahal ang ating sarili. Sa bawat pagligo natin ay dahan-dahan at maingat ang ating paghawak sa sarili, sinasabunan at sina-shampoo, at kung ano-ano pang ritwal. Sa banyo, hindi natin kinakailangan na magpanggap. Hubad ang ating pagkatao, walang tinatago. Sa loob ng banyo, táyo ay táyo, walang may alam, ang tanging saksi lámang ay ang mga sabon, shampoo, at iba pang gámit, ang ating repleksyon sa tubig at salamin, kaya't kung sa tingin mo ay hindi mo na kilala ang iyong sarili, pumunta ka ng banyo, makikila mo siya ulit. ALINGASAW | 95
MONOLOGO Retrato ni Renzo Prino 10- 11- 2020 MARCUS BELISARIO ALINGASAW | 97
TAUHAN: BARBIE, isang trans woman TAGPUAN: Sa loob ng palikuran ANG DULA: Madaling-araw. Sa loob ng banyo. Madilim, nakapatay ang ilaw. Hindi tiyak kung ano ang espasyo sa labas. Tahimik. Malamig dulot ng kulob na banyong ceramic ang dingding. May kaunting liwanag na pumapasok mula sa itaas na bintana. Ilaw mula sa labas. Mayroong papasok. Babae. May dalang mga kandila at isang bulaklak. Maikli ang kaniyang kasuotan. Nakaporma na parang galing sa party. Bubuksan niya ang ilaw at ila-lock ang pinto. Ilalapag niya ang mga dalang gamit sa may lababo. Maghuhugas ng kamay. Kukuha ng pansindi ng apoy sa kaniyang purse. May lighter. Isa-isa niyang sisindihan ang mga dalang kandila. Apat ang patatayuin sa sahig. Mga dalawang dipa ang agwat sa isa't isa. Sapat na para hindi matapakan. Dalawa naman ang ititirik niya sa lababo. Papatayin niya ang ilaw. Sa harap ng salamin, maaaninagan ang hitsura ng babae. Lampas dibdib ang kaniyang buhok. Morena. Maganda ang pagkakalagay ng make up sa kaniyang mukha. Simple lang. Pagmamasdan niya ang sarili. Mapapabuntong-hininga sabay ngingiti. ALINGASAW | HUNYO 2020 Pipikit. Sisimulang humuni ng isang awitin. Malalim. Parang oyayi. Nakakapit sa dulo ng lababo ang mga kamay. Walang tiyak na direksyon ang pag-awit. Minsan lumalakas, minsan bumabagal at humihina. Parang nagpapatulog. Payapa. Unti-unti, mapapansing may tutulong luha mula sa kaniyang mga mata. May isang papatak sa may kandila sa lababo. Sisilab ito. Mapapatigil siya sa paghuni. Didilat. Titingin sa likod. Pagmamasdan muli ang sarili sa salamin. Katahimikan. BARBIE: Nababaliw na 'ata ako. Matatawa sa sarili. Pupunasan ang luha. Pagmamasdan ang mga kandilang sinindihan. Babalik sa salamin. Muling maluluha. Tatakpan ng kamay ang mga mata. Nanggigigil. Sisinghot. Kukuha ng wet wipes sa purse. Sisimulang magtanggal ng make up. Magsasalita nang malakas. Pinipilit hindi maluhang muli. BARBIE: Buti na lang tahimik dito. Walang galit. Walang naiinggit. Walang madamot. 'Di ka malulungkot. Kaya pala talaga comfort room ang tawag. Matatawa muli sa sarili. May kasamang singhal. BARBIE: Compared sa labas na puro masasamang tao, mga selfish at heartless. ALINGASAW | 99
Pilit na pinakakalma ang sarili. Malalim ang buntong-hininga. Kukunin ang bulaklak, puting rosas. Pipikit. Lalanghapin. Ngingiti. BARBIE: Miss na kita, sis . . . Muling maluluha. May kasamang hikbi. BARBIE: Ganda, paramdam ka naman, uy. Anim na taon na. Hindi ko sure kung tama bang sabihin na may 'happy' sa death anniversary mo. Pwede ring Happy Halloween kung gusto mo, October naman . . . Sorry kung hindi kita napagtanggol ha. Hayaan mo, sa susunod . . . pero sana 'wag naman. Sa susunod, lalaban na talaga ako. Sige lang, lumapit lang sila! Salubungin ko pa, e. Kahit duro-duroin pa nila tayo at pagtawanan, sige lang. Akala naman nila kinaangat nila 'yon. Sa susunod, kapag may guest ako na gano'n, kakalmutin ko pa at mumura-murahin! Iba pa lang bastusan gusto, e. Kahit ilang libo pa ibigay niyan, utot nila, 'no! Tumigil-tigil sila sa pananakit baka maduraan ko sila. Ano, kapag nagkahubaran at hawakan na, wala nang respeto? Subukan talaga nila, makakatikim talaga sa 'kin 'yong mga 'yon. Walang sorry-sorry. Ilalapag ang bulaklak sa gilid ng lababo. Maghihilamos ng mukha. Magwiwisik ng kamay. Maaapula ng tubig ang dalawang kandila sa lapag. Pagmamasdan niya muli ang sarili sa salamin. Iiipit ang bulaklak sa kaliwang tainga. Uupo sa inidoro. BARBIE: Kuwento ko pala sa 'yo 'yong nangyari sa kumare natin. Nakaladkad ng janitor no'ng nasa mall. No'ng nakaraan lang. 'Di pa 'ko nakakabalita kung ano talaga nangyari. ALINGASAW | HUNYO 2020 Basta alam ko nag-live siya no'n, e. Tapos ang dami pang nag-share. Baka mag-trending 'yon huy, parang ikaw! Pero 'wag sana katulad ng tawag sa 'yo. Nakakabuwisit kaya. Mali-mali pa pagkakabalita. No'ng nahulog ka raw sa kama sinampal mo. Tapos gumanti ng sakal kaya nawalan ka raw ng malay. Sinubukan ka pa raw gisingin sa shower pero no'ng 'di ka na humihinga . . . do'n na siya lumabas para humingi ng tulong. Ito pa, self-defense lang daw ang ginawa niya. Gusto mo 'yon? Self-defense? Tapos tinawag ka pang pokpok. Kung may pakialam talaga siya at self-defense 'yon, sana tumawag na talaga siya ng tulong sa motel pa lang! Pero hindi, e! Umalis siya. Bumalik siya sa mga tropa niya. Do'n, sa bar! Masasagi ng kaniyang paa ang dalawang kandila. Magugulat. Hihingang malalim. Kakalma. Patay na ang mga kandila sa sahig. Itataas ang binti sa inidoro, yayakapin ang sarili. BARBIE: Gaganda talaga ng mga kaibigan ko. Mga sikat na. How to be you po ba, ha? Thank you pala sa fiance mo, sis. Sobrang laking tulong ang ginawa niya sa pamilya mo. Grabe ang suwerte mo sa kaniya. Siya rin talaga nagtanggol sa 'yo sa mga sinasabi ng mga tao. Ikakasal pa naman sana kayo 'di ba? Hindi niyo 'to deserve. ALINGASAW | 101
Titingala. Alam mo ba, malapit na makumpleto ipon ko. Kaunting kembot na lang. Sayang, 'di mo naabutan, Ganda. Sabay sana tayo . . . Alam mo, pakiramdam ko mas nalalapit na ako kay God . . . Sa mga panahong tulad nito, hindi ko alam . . . Basta nag-start na ulit akong magdasal. Kapag nasa CR ako, ewan ko ba, napapadasal na lang ako bigla . . . Tapos parang tumatahimik na lang lahat . . . Nasasagot kasi 'yong mga tanong ko eh. Tulad no'ng hiling namin sa mga katropa niya . . . buti na lang talaga nagsalita . . . yong kaibigan. 'Di ba gano'n naman kapag totoong kaibigan, hindi mo pagtatakpan kasi ayaw mong mas mapahamak. Magsisimula ulit humikbi. Uungol. Pigil. BARBIE: Salamat sa kaniya . . . Ang sakit-sakit malaman na walang totoo sa mga sinabi ni Pemberton. Diretso agad sa banyo sabay lublob sa 'yo sa inidoro . . . Napakasahol niya! Pero kahit na gano'n. Hindi nila tayo mapapatay kahit kailan. Hindi nila tayo mabubura. Pupunta sa lababo para maghilamos at magmumog. Katahimikan. Maghuhubad ng damit. ALINGASAW | HUNYO 2020 Pagmamasdan muli ang sarili sa salamin. Dalawang natutunaw na kandila na lamang ang nagbibigay sa kanya ng liwanag. BARBIE: Ay, tapos ito pa pala, natatawa ako, diyos ko. Kagabi may lalaking pumasok sa CR, tapos nakita ako. Sorry siya, e, sabay takbo. Tawa ko nang tawa. Umatras kaya ihi no'n? Excited na ko, sis. Wala namang mawawala sa 'kin, 'di ba? Kasi, simula sa araw na 'yon, magiging masaya na talaga ako. Masayang-masaya, parang birthday! Hihipan niya ang dalawa pang nakasinding kandila sa lababo. Magdidilim. Bubuksan ang ilaw. Magliliwanag. Makikita sa katapat na salamin ang kaniyang repleksyon habang umiihi. Nakatayo. ALINGASAW | 103
Tungkol sa mga manunulat Si ay mambibigkas, mandudula, at manunulat. Natuto siyang magsulat nang matuto siyang magbasa. Gamit niya sa pagsusulat ang hiniram na nagtataeng bolpen ng bunso niyang kapatid na nasa Grade 5. Ayaw niya sa amoy ng Omega ointment; salonpas puwede pa. Si ay isang manunulat ng tula. Nagsimula siyang mahumaling sa pagsusulat noong Senior High School, sa pamamagitan ng pagkamulat sa mga kamangha-manghang hiwaga ng mga letra at salita sa pagbubuo ng isang piyesa ng tula. Naging inspirasyon niya ang kaniyang mga kahanga-hangang propesor na naghikayat sa kaniyang magsulat kasabay ng pagbabasa. Si ay masaya sa tiwalang ibinibigay ng lipunan. Ang lihim ay maaaring itago hanggang sa dulo ngunit hindi ito maaaring ikubli pag ito'y natuklasan. Tiwala'y mahalagang pakaingatan hanggang kamatayan. Nagsimula ang lahat ng nakikita sa mga salita. Salitang hindi nakikita ngunit nagdadala ng buhay. Si ay bumibigkas at nagsusulat para sa lahat ng tagapakinig at nagbibigay-tinig. Si ay lumaki sa lungsod ng Quezon. Musmos pa lamang ay nahilig na siya sa pagguhit, mula sa pagkopya sa mga karakter na napapanood niya sa telebisyon. Gayon rin niyang napusuan ang pagbabasa at pagkukulay sa mga kuwentong pambata. Si ay mambabasa at manunulat. Kinahiligan ang pagbigkas ng mga tula o spoken word poetry at paggawa ng mga maikling pelikula. Isa ring mamamahayag at kolumnista sa loob ng pamantasan. ALINGASAW | HUNYO 2020 Si ay lumaki at nagkaisip sa Tondo, Maynila. May hilig sa paggawa ng musika at pag-arte. Kasalukuyang nagpapanggap na manunulat. Si ay isang mag-aaral sa kursong Batsilyer ng Artes sa Filipinolohiya. Nagkamit ng Ikatlong Gantimpala sa Timpalak Pagsulat ng Tula sa kauna-unahang Gawad Rogelio Ordoñez noong 2016. Kasalukuyang gumagawa ng mga lo-fi beat kung saan inilalapat ang kaniyang mga tula bilang bahagi ng pagtuklas ng iba pang katangian. Si ay isang mag-aaral ng Batsilyer ng Artes sa Filipinolohiya sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Bago maging miyembro ng ALPAS, dating manunulat din siya ng The Catalyst, ang opisyal na publikasyon ng PUP. Dating punong patnugot si Paul sa kanilang publikasyon noong High School sa Siena College of Taytay kung saan siya nagtapos bilang Salutatorian at Manunulat ng taon. Nagkamit siya ng mga parangal sa pagsusulat tulad ng Kampeon sa pagsulat ng tula - kategoryang mataas na paaralan sa National Seminar-Workshop on Journalistic and Creative Writing, Radio Broadcasting and School Paper Production 2016 sa Baguio City, Unang Gantimpala sa Pagsulat ng Tula - Gawad Rogelio Ordonez 2018, at Unang Gantimpala sa Pagsulat ng Sanaysay - Gawad Bayani Abadilla 2019. Noong nakaraang Septyembre 2019, naging short-term exchange student si Paul sa Kagoshima University, Japan bilang mag-aaral ng Faculty of Law, Economics and Humanities. Si ay Marikeño na ang puso ay para sa sining. Maglilingkod para sa sining, at maglalaro ng online games. Sadyang aksidente lang na manunulat na rin si . Natuto siyang magsulat dahil sa mga aksidenteng hindi sinasadya. Malamang, kung hindi siya naaksidente, pasyente na rin siya. Himalang nasa PUP. Himalang nagsusulat. ALINGASAW | 105
Si o Issa ay nagsimulang magsulat patungkol sa kaniyang mga karanasan sa edad na labintatlo. Tula ang nagsilbing sandalan sa gabi at kung paminsan-minsa'y script ang kaibigan sa umaga. Ngayong kolehiyo hindi lamang makapagtapos ang nais niyang makamit, kundi ang makapagsulat din ng iba't ibang klase ng panitikan na makapag-iiwan ng bagong karanasan para sa mga mambabasa. Si ay mag-aaral sa PUP at kasalukuyang nasa ikalawang taon sa kursong Batsilyer ng Artes sa Filipinolohiya. Naniniwalang ang pagsusulat at pagbabasa ang pinakamahusay na paraan para lumaya sa mapanakal na mundo. Nangangarap at patuloy na nangangarap na maging isang ganap na manunulat para sa bayan. Si ay isinilang at nagkaisip sa Mabitac, Laguna. Kasalukuyan siyang nasa ikatlong taon ng kursong AB Filipinolohiya sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Siya ay naging fellow ng ikatlong Campus Tagaan, ikatlong Amelia Lapeña Bonifacio Writers Workshop (ALBWW), ikaanim na Cordillera Creative Writing Workshop (CCWW), ikalawang GlobalGrace-UP National LGBTQ Writers' Workshop (NLWW), at Ricky Lee Online Scriptwriting Workshop. Nagkamit siya ng Unang Gantimpala sa Gawad Rogelio L. Ordonez (2018 - Maikling Kuwento) at Gawad Dominador B. Mirasol (2019 - Maikling Kuwento). Nailathala ang kaniyang mga akda sa Liwayway, Metro: Antolohiya, at ALPAS Journal. Si ay kasalukuyang mag-aaral ng Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas sa programang Batsilyer ng Artes sa Filipinolohiya. Naging Editor-in- Chief siya noong Junior High School sa pahayagang "The Seed" sa Our Lady of Guadalupe Minor Seminary at naging playwright siya sa isang panteatrong tanghalan sa nasabing paaralan. Bagaman mahilig na siyang magbasa at magsulat ng mga prosa at tula, nais niyang linangin pa ang kaniyang kaalaman patungkol sa bagay na ito. ALINGASAW | HUNYO 2020 Si ay isang manunulat, direktor, at aktor sa mga pampaaralang aktibidad. Nakiuso siya sa sumisikat na e-book at Wattpad stories noon kaya gumawa rin siya ng Wattpad account, nagsulat ng sariling mga akda. Pangarap niya ngayon makabuo ng mga pelikula at teleseryeng dinerekta o sinulat niya. Si ay isang mag-aaral na nangangarap makapasok sa larangan ng pelikula. Simula pa lang noong elementarya ay nakahiligan na niyang magbalangkas, magsulat ng mga iskrip at maikling kuwento, at magtanghal sa entablado. Kahit na isang panatiko ng mga akdang kababalaghan at katatakutan, kadalasan siyang sumusulat ng mga istorya na tumatalakay sa trahedya at pag- ibig. Si ay isang mag-aaral sa ilalim ng Departamento ng Filipinolohiya. Minsan ay nagsusulat, kadalasa'y nagbabasa. Karanasan ang nagturo sa kanyang sumulat. Sinagip ng libro nang minsang dinalaw ng lungkot, nagbunga ng pagbabago't pinaigting ang pagmamahal sa bayan. Nangangarap na maipaglaban ang bayan gamit ang ballpen at papel. Si ay nagsimulang magsanay sa teatro noong 2016 sa gabay ng PUP Sining-Lahi Polyrepertory, ang opisyal na grupong pantanghalan ng Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Sa kasalukuyan, siya ang tumatayong tagapangulo para sa ika-39 na tagdula ng grupo. Isang aktor, direktor, at tagapagsanay. Personal na adbokasiya para sa kaniya ang pagpapayaman sa wika at panitikan ng Pilipinas, pagkamit ng kasarinlan ng mga kasarian, at higit sa lahat, isang mangingibig. ALINGASAW | 107
PASASALAMAT ALINGASAW | HUNYO 2020