Kontrolin ang Iyong Hika Ano ang Hika? Isang kundisyong nakakaapekto sa mga daluyan ng hangin papunta sa iyong baga. Posibleng mahirapan kang huminga dahil sa hika. Puwede rin itong maging sanhi ng madalas na pag-ubo. Kapag mayroon kang hika, ang iyong mga daluyan ng hangin ay: Naninikip at nangangapal • Gumagawa ng sobrang mucus • Nagkakaroon ng iritasyon at namamaga • Nananatiling sensitibo sa mga iritasyon at trigger Normal na daanan ng hangin May ilang taong may hika na paminsan-minsan lang nagkakaroon ng mga sintomas. Ang iba naman ay nagkakaroon ng mga sintomas araw-araw. May ilang tao na lumulubha sa ilang partikular na bahagi ng taon. Bagaman hindi nagagamot ang hika, puwede kang makipagtulungan sa iyong Provider ng Pangunahing Pangangalaga* (PCP) para kontrolin ang iyong hika. Namamaga at masikip na daluyan ng hangin Ang pagkontrol sa iyong hika ay nangangahulugang: • Nakakapaglaro at nakakapag-ehersisyo ka nang walang problema Nakakatulog ka nang mahimbing sa gabi • Wala kang napapalampas na araw sa paaralan o trabaho dahil sa hika Ang iyong Provider ng Pangunahing Pangangalaga ay ang doktor, assistant ng doktor, o nurse practitioner na nangangasiwa sa iyong pangangalagang pangkalusugan. Hindi ka pumupunta sa emergency room o nananatili sa ospital dahil sa pag-atake ng hika • Nagkakaroon ka ng kaunti o walang side effect mula sa gamot Ano Ang Pakiramdam Ng May Hika? Hindi pare-pareho ang hika sa lahat. Posibleng maranasan mo ang ilan sa o lahat ng mga sintomas na ito sa iyong hika: • Ubo: Posibleng madalas kang ubuhin, kahit na hindi ka sinisipon. Posibleng tumagal ang ubo. Posibleng magising ka sa gabi o madaling araw dahil dito. Posibleng ubuhin ka kapag naglalaro o nag-eehersisyo ka. Paghinga nang may tunog: Ang paghinga nang may tunog ay pasipol na tunog kapag humihinga ka. Tunog ito ng hangin na dumaraan sa masisikip na daluyan. Nangyayari ang paghinga nang may tunog kapag naninikip at nangangapal ang mga kalamnan sa daanan ng hangin. Pangangapos ng paghinga: Posibleng nahihirapan kang huminga o pakiramdam mo ay hindi ka nakakakuha ng sapat na hangin. Posibleng kailanganin mong huminga nang mas mabilis kaysa normal. Paninikip ng dibdib: Kapag naninikip o mabigat ang pakiramdam ng iyong dibdib. Posibleng sumakit ang iyong dibdib o pakiramdam mo ay may umiipit o dumadagan dito. Posibleng maramdaman mong mahirap padaluyin ang hangin papasok at palabas ng iyong baga. Pagod/pagkahapo: Posibleng mas madali kang mapagod kaysa normal. Alamin ang iyong mga sintomas para maagapan mo kapag nagsimula o kapag lumala ang mga ito. Gumawa ng plano ng pagkilos kasama ng iyong PCP. Kapag naagapan, mapipigilang lumala ang mga sintomas, kaya makakapasok ka pa rin sa paaralan, trabaho, at hindi mo kakailanganing pumunta sa ospital. Sa mga follow-up na pagpapatingin, titingnan ng iyong PCP ang iyong kontrol sa hika. Gawin ang Asthma Control Test™ para malaman kung gaano mo nakokontrol ang iyong mga sintomas. 1
Tungkol sa Mga Pagsumpong ng Hika Ang pagsumpong ng hika ay kapag hindi mo na makontrol ang mga sintomas ng hika at nagkakasakit ka na dahil sa mga ito. Kausapin ang iyong PCP tungkol sa paggawa ng Plano ng Pagkilos para sa Hika. Tingnan ang p. 9 para sa higit pang detalye. Mga paunang senyales ng pagsumpong ng hika: • Pagtindi ng pag-ubo, mucus, paghinga nang may tunog, Mga senyales ng malubhang pagsumpong ng hika: • Pag-ubo, paghinga nang may tunog, o paninikip ng dibdib, at pakiramdam na hinihingal Paggising nang mas madalas dahil sa ubo o nahihirapang huminga paninikip ng dibdib na mas malala sa normal Posibleng magkulay asul ang mga labi o kuko Hindi makagawa ng iyong mga normal na aktibidad Hirap at mabilis na paghinga Mas madalas na paggamit ng iyong pang-rescue na gamot kaysa sa normal mong paggamit nito Posibleng hindi makalakad o makapagsalita nang maayos Hindi gaanong nagiginhawahan mula sa mga pang-rescue na gamot. Kung mangyari ito, tawagan kaagad ang iyong PCP. Kapag naghintay nang masyadong matagal, puwedeng humantong ito sa malubha o nakamamatay na pagsumpong ng hika. Posibleng mas lumitaw kaysa normal ang mga tadyang kapag humihinga ka. Kapag nangyari ito, tumawag sa 911 o pumunta kaagad sa emergency room. Ano ang Trigger? Ang trigger ng hika ay isang bagay na nakakapagpasimula o nakakapagpalala ng iyong mga sintomas ng hika. Magkakaiba ang mga trigger ng iba't ibang tao. Maglagay ng S sa tabi ng bawat trigger sa ibaba na sa palagay mo ay nakakapagpalala ng iyong hika. Posibleng suriin ka ng iyong PCP para sa ilang trigger ng allergy, tulad ng alikabok, pollen, mold, at dander mula sa alagang hayop. Indoor (Sa Bahay, Trabaho, o Paaralan) � Usok mula sa mga sigarilyo, marijuana, vape pen, pipe, cigar, o fireplace � Matatapang na amoy (tulad ng mga produktong panlinis o pabango) � Alikabok o mga dust mite � Mold � Mga pusa, aso, o iba pang hayop � Mga daga, bubuwit, o ipis Outdoor � Malamig o sobrang mainit na panahon � olusyon sa hangin o smog � Mga pagbabago sa lagay ng panahon o season � Pollen � Mga halaman, bulaklak, damo, o puno Iba Pang Trigger � Stress o pag-aalala � Sipon o iba pang sakit � Pag-eehersisyo o paglalaro � Mga partikular na gamot � Mga allergy sa pagkain Gamitin ang Diary para sa Sintomas sa p. 3 para masubaybayan ang iyong mga trigger. Alamin kung ano ang nagti-trigger sa iyong hika. Subukang iwasan ang iyong mga trigger. Kung pakiramdam mo ay lumalala ang iyong hika, subukang alalahanin kung anong mga trigger ang posibleng nasa paligid mo. Matutulungan ka ng pagkakaroon ng diary para sa sintomas na malaman ang iyong mga pattern at kung ano ang nagti-trigger sa iyong hika. Minsan, nagbabago ang mga trigger sa paglipas ng panahon. Matutulungan ka ng pagkakaroon ng diary para sa sintomas na malaman kung nagbago ang iyong mga trigger. Bukod pa rito, magplano nang maaga: inumin na kaagad ang iyong pang-rescue na gamot ayon sa sinabi ng iyong PCP kung alam mong pupunta ka sa lugar kung saan may mga trigger. Huwag kalimutang dalhin ito. 2
Itala ang Iyong Mga Sintomas Isulat ang iyong mga sintomas ng hika sa chart sa ibaba o sa hiwalay na chart. Tukuyin ang mga trigger ng iyong hika at tingnan kung gaano kahusay na kinokontrol ng iyong mga paggamot ang iyong hika. Chart ng Diary para sa Sintomas Petsa Sintomas Ano ang trigger? Maayos Na Nakokontrol Ang Iyong Hika Kung: Nagagawa mo ang lahat ng iyong mga normal na aktibidad • Ang iyong mga sintomas ay hindi tumatagal nang mahigit sa 2 araw kada linggo, at hindi naaabala ng mga sintomas na ito ang iyong pagtulog sa gabi Umiinom ka ng mga gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa (pang-rescue) para maginhawahan mula sa mga sintomas ng hika nang hindi hihigit sa 2 araw kada linggo. Hindi kasama rito ang paggamit ng iyong pang-rescue na gamot para mapigilan ang hika na na-trigger ng pag-eehersisyo Ang iyong peak flow ay hindi bumababa nang mas mababa sa 80% ng iyong personal na pinakamataas na numero. Matuto pa tungkol sa peak flow sa p. 6. 3
Pagtugon sa Mga Trigger Subukan ang mga tip sa ibaba para maiwasan ang mga trigger. Bawasan ang Mga Amoy • Kung naninigarilyo ka, planuhing bawasan ang Mag-ingat sa Mga Trigger sa Labas • Manatili sa loob kapag posibleng maraming pollen paninigarilyo o huminto na sa paninigarilyo. Kausapin ang iyong PCP tungkol sa mga libreng nicotine patch at pagpapayo. Tawagan ang Kick It California sa 1(800) 300-8086 para makakuha ng tulong sa paghinto. • Kung maninigarilyo ka, gawin ito sa labas. Hugasan o mold sa labas. Panatilihing nakasara ang mga bintana at sikaping huwag gumamit ng mga fan tuwing panahon kung kailan maraming pollen. ang iyong kamay at mukha pagkarating sa bahay. Puwedeng mag-trigger ng hika ang usok sa bahay o sasakyan. • Subukang limitahan ang paglapit sa mga taong Suriin ang kalidad ng hangin sa iyong weather app o online. Huwag mag-ehersisyo kung hindi maganda ang kalidad ng hangin. Bisitahin ang para sa mga alerto. naninigarilyo. Iwasang gumamit ng mga produktong may matatapang na amoy, tulad ng mga deodorizer sa bahay, insenso, pinabanguhang produktong panlaba, at mga produkto para sa pangangalaga ng sarili. • Iwasan ang bleach, ammonia, at iba pang matatapang na disinfectant. Mga mas ligtas na opsyon sa paglilinis: plain na sabon, lemon juice, baking soda, o sukang hinaluan ng tubig. Sa mga araw kung kailan malala ang polusyon, manatili sa loob at isara ang mga bintana. Kung trigger mo ang malamig na hangin, subukang huminga sa pamamagitan ng iyong ilong. Magtakip gamit ang scarf. Alisin ang Alikabok at Mold • Linisin ang mold mula sa matitigas na surface gamit ang sabon at mainit na tubig. Kuskusin ito gamit ang matigas na brush, at pagkatapos ay banlawan ng tubig. Posibleng kailangan nang palitan ang mga couch at kurtinang may mold. • Mag-mop at mag-vacuum linggo-linggo. Tiyaking may magandang filter ang iyong vacuum. • Kapag naliligo o nagluluto, gumamit ng mga fan o buksan ang mga bintana para maiwasan ang pagkakaroon ng mold. Umiwas sa Mga Peste at Hayop • Huwag mag-iwan ng pagkain o basura sa labas. Itabi ang pagkain sa mga airtight na lalagyan. Subukang gumamit ng mga trap at may lason na pain, tulad ng boric acid para sa mga ipis. Sa halip na mga spray/bomb, gumamit ng mga paing inilalagay malayo sa mga bata, tulad ng likod ng refrigerator. I-vacuum ang mga katawan ng ipis at takpan ang mga butas gamit ang caulking o copper wool. • Kung puwede, ayusin ang mga may tulong Ilagay ang mga kutson at unan sa mga cover na may zipper at dust mite-proof. tubo, bubong, at iba pang pagmumulan ng tubig na makakaakit ng mga peste. Labhan ang mga bedding at stuffed toy sa mainit na tubig kada 1-2 linggo. I-freeze nang 24 na oras ang mga stuffed toy na hindi nalalabhan. Alisin ang mga stuffed animal sa paligid ng kama. Pag-isipang huwag mag-alaga ng hayop. Subukang huwag mag-alaga ng mga hayop na may balahibo. Alisin ang carpet kung puwede. • Hilinging regular na palitan ang mga filter ng heating system sa iyong gusali. Huwag papasukin ang mga alagang hayop sa kuwarto ng taong may hika. Palaging hugasan ang iyong kamay pagkatapos humawak ng mga hayop. 4
Gamot ang Sagot sa Pagkontrol sa Hika Karamihan sa mga gamot sa hika ay nasa anyo ng inhaler. May dalawang uri ng gamot na ginagamit para gamutin ang hika: mga pangkontrol at pampaginhawa. Mga Tip sa Gamot sa Hika Kausapin ang iyong PCP kung mayroon kang anumang tanong tungkol sa mga sumusunod: Ang Pangmatagalan o Pangkontrol na gamot ay iniinom araw-araw para mapigilan ang mga sintomas. Binabawasan nito an iritasyon, pamamaga, at plemang bumabara sa mga daanan ng hangin. Ang gamot na ito ang pangunahing paraan para kontrolin ang hika at maiwasan ang mga pag-flare up nito. Gamitin ito araw-araw kahit na wala kang sintomas. Makikita mo ang mga benepisyo kung tuloy-tuloy mo itong gagamitin. Puwede rin itong gamitin bilang pang-rescue na gamot nang naaayon sa tagubilin ng iyong PCP. Gamitin ang iyong mga gamot sa hika ayon sa inireseta ng iyong PCP. Tiyaking ginagamit mo ang iyong mga inhaler sa tamang paraan. Karamihan sa mga inhaler ay dapat na gamitin kasama ng spacer. Pinapadali ng mga spacer ang paggamit sa mga inhaler at ginagawa nitong mas epektibo ito. Ang Pang-rescue na Gamot ay ginagamit para sa mga sintomas ng pag-flare up o pagsumpong. Sa pagtagal, nire-relax nito ang mga naninikip na kalamnan sa paligid ng mga daanan ng hangin. Gamitin ang iyong pang-rescue na gamot para sa mabilis at pansamantalang ginhawa mula sa mga sintomas ng hika. Posibleng gumana ang mga mabilisang pang-rescue na gamot nang 4-12 oras depende sa gamot. Posibleng ipainom din ito sa iyo ng iyong PCP bago ka mag-ehersisyo para maiwasan ang mga sintomas ng hika. Kung nakokontrol nang maayos ang iyong hika, hindi ka dapat uminom ng pang-rescue na gamot nang mahigit sa 2 beses kada linggo para gamutin ang mga sintomas ng hika. Kausapin ang iyong PCP tungkol sa kung anong mga uri ng pang-rescue na gamot ang puwede mong gamitin. Para sa ilang gamot (mga nilalanghap na steroid), kailangan mong magmumog at dumura pagkatapos ng bawat paggamit. Posibleng kailanganin mong uminom ng gamot sa allergy para makatulong na mapigilan ang pag-flare up ng iyong hika. Gamitin ang chart ng gamot sa p. 11 para subaybayan ang iyong gamot sa hika. Isulat ang iyong mga gamot sa hika para masubaybayan kung bakit at kailan mo ginagamit ang iyong gamot. Pwede mo ring hilingin sa iyong PCP na mag-print ng listahan ng iyong mga gamot na may mga tagubilin. Bahagi rin ito ng chart ng gamot sa p. 11. 5
Alamin ang Iyong Peak Flow Mas makakabuti sa ilang pasyenteng may hika ang pagsubaybay sa kanilang hika gamit ang peak flow meter. Ang peak flow meter ay isang maliit na plastik na tool na sumusukat sa kung gaano nakakadaloy ang hangin palabas sa baga. Ang matataas na numero (80% ng iyong personal na pinakamataas na numero) ay nangangahulugan ng mas maayos na daloy ng hangin. Ang mabababang numero (hindi hihigit sa 50-79% ng iyong personal na pinakamataas na numero) ay nangangahulugang lumalala ang iyong hika. Posibleng magreseta ng peak flow meter ang iyong PCP kung makakatulong ito sa iyo na mas masubaybayan ang iyong hika. Hilingin sa iyong PCP na tulungan kang sanayin ang pagsusukat mo ng iyong peak flow: 1. Tumayo nang tuwid. 2. Ilagay ang marker sa ibaba ng sukatang may numero. 3. Huminga nang pinakamalalim na kaya mo. 4. Ilagay ang mouthpiece sa iyong bibig at itikom nang mahigpit ang iyong mga labi sa paligid nito. Huwag ipasok ang iyong dila sa loob ng butas. Huwag takpan ang butas sa likod ng peak flow meter habang hawak mo ito. 5. Bumuga nang pinakamalakas at pinakamabilis na kaya mo, sa isang mabilis na pagbuga. 6. Ulitin ang mga hakbang 1 hanggang 5 nang tatlong beses pa. Isulat ang pinakamataas (pinakamahusay) na numero. 7. Itanong sa iyong PCP kung gaano kadalas mo dapat sukatin at itala ang iyong peak flow. Ang masinsing pagsubaybay sa iyong peak flow sa loob ng isa hanggang dalawang linggo ay makakatulong sa iyo na matuloy ang iyong "personal na pinakamataas na numero." Sa bahay, sukatin ang iyong peak flow para malaman ang iyong kalagayan. Kapag nagsisimula ang iyong hika, posibleng mas mababa ang iyong peak flo. Senyales ito na dapat ka nang gumawa ng pagkilos, at tumawag sa iyong PCP. Kung maayos naman ang pakiramdam mo, ipinapakita ng mga numero ng personal na pinakamataas na peak flow sa iyo at sa iyong PCP na gumagana ang iyong mga gamot. 6
Kalusugan ng Pag-iisip: Pangangalaga sa Iyong Mga Emosyon Ang pangangalaga sa kalusugan ng iyong emosyon ay kasing halaga lang ng pangangalaga sa kalusugan ng iyong katawan. Madalas na makakatulong ang pakikipag-usap sa isang tagapayo tungkol sa mga emosyonal na masasaya at malulungkot na bahagi ng iyong buhay, lalo na kung nagsisimulang lumala ang mga ito at nagkakaroon na ito ng negatibong epekto sa iyo. Natatangi ang karanasan sa hika ng bawat tao, pero may ilang emosyong posibleng maranasan ng maraming taong may hika: Takot at pangamba sa hinaharap, tungkol sa iyong kalusugan Kawalan ng kontrol "Hindi ko na kailanman makokontrol ito" Pagtanggi "Hindi nangyayari sa akin ito, wala akong sakit" Galit "Hindi patas iyon, nilalabanan ako ng sarili kong katawan" Pagsisisi sa kasalanan "May nagawa siguro ako kaya nangyayari ito sa akin" Hiya "Ano na lang ang iisipin ng ibang tao?" Mga Libreng Resource para sa Mga Miyembro ng SFHP Available ang mga propesyunal para tulungan kang kontrolin ang mga ganitong uri ng isyu sa iyong buhay. Makakahanap ka ng mga libreng serbisyo sa iyong lugar para matulungan kang makabalik sa tamang landas at maging mas maayos ang pakiramdam. Mga Miyembro ng Medi-Cal Tawagan ang Carelon Behavioral Health sa 1(855) 371-8117. Mga Miyembro ng Healthy Workers HMO Tawagan ang San Francisco Behavioral Health Services (SFBHS) sa 1(888) 246-3333. 7
Kalusugan ng Pag-iisip: Pangangalaga sa Iyong Mga Emosyon Mga Tip sa Pangangalaga ng Kalusugan ng Iyong Pag-iisip • Alamin kung ikaw ay gutom, galit, malungkot, o pagod • Tukuyin ang iyong mga trigger para alam mo kung kailan iiwasan o haharapin ang mga ito • Sumubok ng pang-araw-araw na iskedyul para matulungang pamahalaan ang iyong oras • Maglaan ng oras para iyong sarili para enjoy-in ang paggawa ng bagay na nakakapagpaganda ng pakiramdam mo Magsanay ng mga Nakaka-relax na Ehersisyo Sumubok ng simpleng 5-10 minutong malalim na paghinga o meditasyon, tulad ng: • 4 Box Breathing practice: mag-inhale nang 4 na segundo at mag-exhale nang 4 na segundo • Paulit-ulit na magbanggit ng pariralang nakakapagpakalma sa iyong katawan, tulad ng "Mag-relax at palayain ang sarili" Mag-isip ng tao, lugar, o panahong nakakapanatag at nakakapagpasaya sa iyo • Bisitahin ang at hanapin ang "mindfulness" para sa mga libreng ehersisyo • Mag-download ng mga libreng mindfulness app tulad ng Insight Timer para sa ginagabayang ehersisyo para sa pag-iisip Makipag-usap sa mga kaibigan, pamilya, o tagapayo Mga Tip sa Pangangalaga sa Iyong Katawan • Humingi sa iyong PCP ng mga tip sa pag-eehersisyo nang may hika • Subukang mag-yoga, lumangoy, maglakad-lakad, o iba pang aktibidad na gusto mo • Mag-warm up bago mag-ehersisyo at mag-cool down pagkatapos • Posibleng kailangan mo munang uminom ng pang-rescue na gamot bago magsimula ng workout • Takpan ng scarf sa iyong mukha kapag malamig para hindi pasukin ng malamig na hangin ang iyong baga Kumain ng maraming iba't ibang gulay, prutas, whole grain, at lean protein. Tanungin sa iyong PCP kung ano ang puwedeng masustansyang diyeta para sa iyo. Matulog nang 7-9 na oras gabi-gabi • Limitahan ang pakikisalamuha sa mga taong may sakit • Dalasan ang paghuhugas ng iyong kamay gamit ang sabon at tubig nang hindi bababa sa 20 segundo • Magpaturok ng iyong bakuna laban sa COVID, mga booster, taunang bakuna laban sa trangkaso, at bakuna laban sa pulmonya Makipagtulungan sa Iyong Pangkat sa Pangangalaga Magagawa ninyong kontrolin ang iyong hika nang magkasama. • Humanap ng PCP na komportable ka • Sundin ang iyong mga appointment para makuha mo ang pinakamahusay na pangangalagang posible Gumawa ng Plano ng Pagkilos para sa Hika kasama ng iyong pangkat sa pangangalaga. Tingnan ang p. 9 bilang gabay. Tiyaking itanong sa iyong pangkat sa pangangalagang pangkalusugan ang anuman at lahat ng tanong na mayroon ka tungkol sa iyong hika. Kung hindi mo nauunawaan ang sagot, okay lang na magtanong ulit. Napakahalagang alamin kung paano kontrolin ang iyong hika! 8
Gumawa ng Plano ng Pagkilos para sa Hika Isa itong plano na gagawin ninyo ng iyong PCP. Nahahati ito sa berde, dilaw, at pulang zone. Matutulungan ka nitong matukoy kung ano ang kailangan mong gawin, batay sa kung gaano mo nakokontrol ang iyong hika. BERDENG ZONE Pinapaalala sa iyo nito na gamitin ang iyong mga pangkontrol na gamot araw-araw, kahit na mabuti ang pakiramdam mo. DILAW NA ZONE • Nakakatulong ito sa iyo na malaman kung ano ang gagawin kapag may mga sintomas ka ng hika. • Nakakatulong ito sa iyo na magpasya kung kailan mo gagamitin ang iyong mga pang-rescue na gamot. Nakakatulong ito sa iyo na malaman kung kailan mo kailangang magpatingin sa iyong PCP. PULANG ZONE Makakatulong ito sa iyo na magpasya kung kailan ka dapat pumunta sa ER o tumawag sa 911. Nasa iisang pahina ang lahat ng impormasyong ito sa iyong plano ng pagkilos para sa hika. Puwede ka ring magbigay ng kopya sa iyong paaralan o lugar ng trabaho. Panatilihing updated ang lahat ng iyong gamot sa hika at allergy sa iyong plano ng pagkilos para sa hika. Itabi ito sa lugar kung saan makikita mo ito araw-araw. Ang Aking Plano ng Pagkilos para sa Hika Mga pangkontrol na gamot Gaano karami ang iinumin Gaano kadalas Iba pang tagubilin ________ beses kada araw ARAW-ARAW! n Magmumog pagkatapos gamitin (mga steroid na inhaler) ________ beses kada araw ARAW-ARAW! ________ beses kada araw ARAW-ARAW! ________ beses kada araw ARAW-ARAW! Mga gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa Gaano karami ang iinumin Gaano kadalas Iba pang tagubilin n Albuterol (Pro-Air, Ventolin, Proventil) n Levalbuterol (Xopenex) n Budesonide/formoterol (Symbicort) n Mometasone/formoterol (Dulera) n 2 buga n 4 na buga n 1 nebulizer treatment Gamitin LANG kung kinakailangan (tingnan ang susunod na pahina - simula sa Dilaw na Zone o bago ang pag-eehersisyo) TANDAAN: Kung kailangan mo ang gamot na ito nang mahigit sa dalawang araw sa isang linggo, tawagan ang iyong PCP para pag- isipang dagdagan ang mga pangkontrol na gamot. Kausapin siya tungkol sa iyong plano. ©2008 Public Health Institute (RAMP) TINGNAN ANG SUSUNOD NA PAHINA 9
Ang Aking Plano ng Pagkilos para sa Hika Mga espesyal na tagubilin para sa kapag ako ay: Nasa mabuting kalagayan Lumalala Nagkakaroon ng medikal na alerto NASA MABUTING K ALAGAYAN - BERDENG ZONE • Hindi nakakaranas ng pag-ubo, paghinga nang may tunog, paninikip ng dibdib, o paghingal sa araw o gabi. • Nakakagawa ako ng mga pangkaraniwang aktibidad. Ang Peak Flow (para sa mga edad 5 at mas matanda) ay ________ o higit pa. (80% o higit pa ng kanilang personal na pinakamataas na numero) Personal na Pinakamataas na Numero ng Peak Flow (para sa mga edad 5 at mas matanda): ________. PIGILAN ang mga sintomas ng hika araw-araw: � Gamitin ang aking mga pangkontrol na gamot (sa pahina 18) araw-araw. � Bago mag-ehersisyo, huminga ng ________ (na) buga ng ________________________. � Iwasan ang mga bagay na makakapagpalala sa aking hika (tingnan ang mga pahina 3-4). LUMALALA - DILAW NA ZONE • Inuubo, paghinga nang may tunog, paninikip ng dibdib, paghingal, o • Nagigising sa gabi dahil sa mga sintomas ng hika, o • Nakakagawa ng ilan, pero hindi lahat, ng mga pangkaraniwang aktibidad. Peak Flow (para sa mga edad 5 at mas matanda): ________ hanggang ________. (50 hanggang 79% ng personal na pinakamataas na numero) PAALALA - Patuloy na inumin ang mga pang-araw-araw na pangkontrol na gamot, AT: � Huminga ng ______ buga ng ________________ nebulizer treatment ng gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa. Kung hindi ako makakabalik sa Berdeng Green Zone sa loob ng 20-30 minuto huminga ng ______ pang buga o nebulizer treatment. Kung hindi ako makakabalik sa Berdeng Zone sa loob ng isang oras, dapat kong: � Dagdagagn ang � Magdagdag ng � Tawagan ang � Patuloy na gumamit ng gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa kada 4 na oras kung kinakailangan. Tumawag sa PCP kung hindi bumubuti sa loob ng ________ araw. MEDIK AL NA ALERTO - PULANG ZONE • Labis na pangangapos ng hininga, o • Hindi nakatulong ang mga gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa, o • Hindi makagawa ng mga karaniwang aktibidad, o • Lumalala o hindi nagbabago ang mga sintomas pagkalipas ng 24 na oras sa Dilaw na Zone. Peak Flow (para sa mga edad 5 at mas matanda): hindi hihigit sa ________. (50% ng personal na pinakamataas na numero) 50% ng na pinakamataas MEDIKAL NA ALERTO! - HUMINGI NG TULONG! � Gumamit ng gamot na nagbibigay ng mabilis na ginhawa: _______ buga kada _______ minuto at humingi kaagad ng tulong. � Gumamit ng � Tumawag sa PANGANIB! HUMINGI KAAGAD NG TULONG! Tumawag sa 911 kung nahihirapang maglakad o magsalita dahil sa kakapusan ng hininga o kung nagkukulay gray o asul ang labi o kuko. Para sa mga bata, tumawag sa 911 kung lumulubog ang balat sa pagitan ng leeg at tadyang kapag humihinga o hindi nakakatugon nang normal ang bata. 10
Chart ng Gamot Pangalan ng gamot sa hika Dahilan ng paggamit Dosis (dami) Kailan dapat gumamit (oras sa araw o kung kailan sa palagay mo kinakailangan) Mga petsa kung kailan ginamit Mga petsa kung kailan na- refill sa parmasya Kailan sunod na ire- refill Nasukat na peak flow at petsa Iba pang gamot Dahilan ng paggamit Dosis (dami) Kailan dapat gumamit Mga petsa kung kailan ginamit Mga petsa kung kailan na- refill sa parmasya Kailan sunod na ire- refill Mga side effect 11
I-rate ang Iyong Kalusugan! Mga Tanong Tungkol sa Pamumuhay nang may Hika Sagutan ang form sa ibaba ang dalhin ito sa iyong susunod na appointment sa iyong PCP. Tanong Oo Hindi Minsan Hindi ko alam Alam mo ba kung ano ang hika? Alam mo ba kung paano kontrolin o pigilan ang mga pagsumpong ng hika? Nagpapatingin ka ba sa espesyalista para sa iyong hika? Ginagamit mo ba ang iyong mga gamot nang naaayon sa kung ano mismo ang sinabi ng iyong PCP? Kung hindi, ano ang humahadlang dito? Ipaliwanag dito: Mayroon ka bang pamilya o mga kaibigan na tumutulong sa iyong pamahalaan ang iyong kalusugan? Mayroon ka bang anumang kultural o panrelihiyong pagpapahalaga na nakakaapekto sa sa iyong pangangalaga? Ipaliwanag dito: Mayroon ka bang anumang problema sa pagsunod sa iyong mga pagpapatingin sa PCP? Kung oo, ano ang humahadlang? Ipaliwanag dito: Gusto mo bang pumasok sa mga klase para matulungan kang mas mahusay na mapamahalaan ang iyong hika? Posibleng may mga pagbabago kang magagawa sa iyong buhay para mapabuti ang iyong kalusugan. Sa scale na 1-5, gaano ka kahandang gumawa ng mga pagbabago? (1 hindi naiisip na gawin ito, at 5 ginagawa na ito) 1 2 3 4 5 Kumusta ang pakiramdam mo? Sa nakalipas na dalawang linggo, gaano kadalas mong naramdaman ang alinman sa mga pakiramdam na ito? Hindi kailanman Ilang araw Mahigit kalahati ng mga araw* Halos araw-araw* Walang interes o hindi nasisiyahan sa paggawa ng mga bagay Nalulungkot, nade-depress, o nawawalan ng pag-asa Kung sumagot ka ng "Mahigit kalahati ng mga araw" o "Halos araw-araw" sa alinman sa mga tanong, mangyaring tawagan kaagad si Carelon Behavioral Health sa 1(855) 371-8117. Puwede kang makipag-usap tungkol sa kung ano ang iyong nararamdaman. 12
Mga Dapat Itanong sa Iyong PCP 1 2 3 4 5 6 7 Mga Resource Mga Pangkapaligirang Serbisyo sa Bahay para sa Mga Taong May Hika sa San Francisco Mga libreng pagbisita sa bahay para sa mga taong may hika sfdph.org/dph/eh/asthma US Dept of Health and Human Services - Pamahalaan ang stress Breathe California - Golden Gate - Mga libreng klase para sa edukasyon sa hika ggbreathe.org Bay Area Spare the Air Program - Tingnan ang mga alerto sa kalidad ng hangin sparetheair.org American Lung Association - Impormasyon tungkol sa hika 1(800) 586-4872 | Asthma and Allergy Foundation of America - Impormasyon tungkol sa hika at mga allergy 1(800) 727-8462 | aafa.org Centers for Disease Control and Prevention - Impormasyon tungkol sa hika 1(800) 232-4636 | cdc.gov/asthma National Heart, Lung, and Blood Institute - Impormasyon tungkol sa hika nhlbi.nih.gov/health/asthma San Francisco Health Plan Customer Service 1(415) 547-7800 Impormasyon sa kalusugan at wellness sfhp.org/wellness Para sa higit pang impormasyon, tawagan ang Serbisyo sa Customer sa 1(415) 547-7800 o bisitahin ang sfhp.org/tl/health-ed 13 24/7 Linya para sa Payo ng Nurse 1(877) 977-3397 | Makipag-usap sa doktor sfhp.org/tl/teladoc 432801B 1022


Tagalog Ang Aking Gabay ng Pangangalaga sa Baling Balakang (My Hip Fracture Care Guide) Ang na may mahalagang impormasyon para sa mga pasyente, pamilya at tagapag- alaga tungkol sa baling balakang isang librito Kabilang ang isang indibidwal na plano ng pangangalaga upang mabalangkas ang iyong paggaling
Pangalan ng pasyente: IDIKIT ANG LABEL NG PASYENTE Mas gustong kontak ng pasyente: Siruhano: Doktor/Geriatrician: Pangkalahatang doktor: Nurse: Physiotherapist: Occupational Therapist: Dietitian: Social worker: Pinakamahusay na matatawagan para sa mga tanong: 2
Welcome sa Gabay ng Pangangalaga ng Baling Balakang ng Australya at New Zealand (Welcome to the Australian and New Zealand Hip Fracture Care Guide) Itong gabay ng pangangalaga sa baling balakang ay para sa mga pasyente, pamilya at tagapag-alaga. Binibigyan ka nitong librito dahil ang pagkapinsala sa iyong binti ay nadiyagnosis na isang pagkabali sa balakang. Ang pagkabali ng balakang ay tinatawag na 'nabiyak ang balakang'. Itong dalawang termino ay ginagamit dito sa libritong ito at magkapareho ang kahulugan. Nagbibigay ito sa iyo nang impormasyon tungkol sa kung ano ang maaasahan habang nasa ospital at impormasyon tungkol sa kung ano ang gagawin upang mabawasan ang pagkakataon ng panibagong pagkabali ulit ng buto. Nakadisenyo itong librito para tulungan kang humanap ng impormasyon na kailangan mo sa mga pagpapasya tungkol sa iyong pangangalaga. Sa likod ng libritong ito sa pahina 31 hanggang 35, mayroong puwang para sa iyo at mga taong nag-aalaga sa iyo na isulat ang isang plano para sa iyong paggaling matapos kang lumabas ng ospital. 3
4 Ano ang baling balakang? Ang baling balakang (nabiyak ang balakang) ay karaniwang sanhi ng pagkabagsak. Habang tayo ay tumatanda, ang ating lakas at pagkabalanse ay bawas na at ang ating mga buto ay maaaring numipis. Ito ay nagpapalawig ng peligro ng pagkakabagsak at pagkakabali ng buto. Ang balakang ay isang kasukasuan (ball and socket joint) kung saan ang balakang at buto ng hita (femur) ay nagsasalubong. Kung ang buto ng hita ay nabasag malapit sa pinakabola na pumapasok sa saksakan, ang tawag dito ay pagkabali ng balakang o nabiyak ang balakang. Ang pagkabiyak ng buto ay kapareho rin ng pagkabali ng buto. Maririnig niyong ginagamit ang dalawang terminong ito at ang kahulugan nila ay magkapareho. Intracapsular fracture Intertrochanteric fracture 5cm Subtrochanteric fracture
Ano ang paggagamot sa baling balakang? Karamihan sa mga tao ay kailangang maoperahan para mai-ayos ang bali ng buto. Ang punong mga dahilan ay para maalis ang pagsakit-sakit at matulungang makabalik kang makatayo sa iyong paa sa pinakamadaling panahon. Para sa ibang mga tao naman, may magdedesisyon na hindi nababagay ang pag-oopera bilang pinakamahusay na opsyon. Ang klase ng operasyon ay depende kung saang bahagi ng balakang ang nabali. Ang pinakakaraniwang mga klase ng operasyon para sa baling balakang ay: Ang di-buong pagpapalit ng balakang na pinalitan ang nabaling buto na siyang pinakabola sa ball and socket joint Ang buong pagpapalit ng balakang na pinapalitan ang nabaling buto na siyang pinakabola sa 'ball and socket joint' kasama ang kasukasuan 5
Mga turnilyo at posibleng platong bakal para ipirmi sa lugar ang butong nabali Isang metal na baras tagos sa buto ng hita ang tawag ay (intramedullary nail) para maipirmi sa lugar ang butong nabali
Anong mga katanungan ang kailangan kong sagutin? Hinihikayat kang magtanong sa mga propesyonal ng kalusugan na nag-aalaga sa iyo. Magtanong hanggang sa maintindihan mo kung ano ang ginagawa at kung bakit. Halimbawang mga tanong: Ano ang paggagamot sa nabali kong balakang? Sino ang magbibigay alam sa akin habang naririto ako sa ospital? Naglaan kami ng espasyo sa ibaba para isulat mo ang iyong mga katanungan. Gamitin ito bilang pampaalala sa mga doktor, nars at sinumang kawani na makikipag-usap sa iyo. Ang aking mga katanungan: 7
8 MGA NILALAMAN NITONG GABAY SA PANGANGALAGA (CONTENTS OF THIS CARE GUIDE) ITONG GABAY SA PANGANGALAGA NG BALI SA BALAKANG AY MAY I MPO R MA S Y O N S A MG A MG A PA K S A N G I T O PAHINA 10 PANGANGALAGA SA PAGPASOK SA OSPITAL (CARE AT PRESENTATION) Dinala ako ng ambulansya sa ospital. Ano ang mangyayari sa unang pagsapit ko? PAHINA 13 PANGANGASIWA NG KIROT AT SAKIT (PAIN MANAGEMENT) Masakit ang pagkilos-kilos. Paano pangangasiwaan ang kirot ko? PAHINA 16 ORTHOGERIATRIC NA MODELO NG PANGANGALAGA (ORTHOGERIATRIC MODEL OF CARE) Napakaraming tao ang nag-aasikaso sa akin. Sino- sino sila at ano ang kanilang mga ginagawa? PAHINA 20 TIYEMPO NG PAG-OOPERA (TIMING OF SURGERY) Kailangan kong maoperahan para mai-ayos ang nabali kong balakang. Gaano katagal ako maghihintay para maoperahan?
PAHINA21 MOBILISASYON AT PAGPAPASAN NG BIGAT (MOBILISATION AND WEIGHT BEARING) Hindi ako tiyak kung anong mangyayari pagkatapos ng operasyon. Kailan ako maaaring makabangon at magsimulang makalakad ulit? PAHINA 23 BAWASAN ANG PELIGRO NG PANIBAGONG BALI (MINIMISING RISK OF ANOTHER FRACTURE) Ayaw kong matumba at mabalian ulit ng buto. Ano ang gagawin para mabawasan ang panibagong bali ng buto? PAHINA 29 TRANSISYON MATAPOS ANG PANGANGALAGA SA OSPITAL (TRANSITION FROM HOSPITAL CARE) Gaano katagal bago ako makakauwi at ano ang kakailanganin ko kapag pinalabas na sa ospital? PAHINA 31 ANG AKING PLANO NG PANGANGALAGA (MY CARE PLAN) PAHINA 37 ANO ANG AUSTRALIAN AT NEW ZEALAND N A P A R E H I S T R O N G B A L I N G B A L A K A N G ? (ANZHFR) (WHAT IS THE AUSTRALIAN AND NEW ZEALAND HIP FRACTURE REGISTRY?) Hip Fracture Clinical Care Standard.
PANGANGALAGA SA PAGPASOK NG OSPITAL (CARE AT PRESENTATION) Dinala ako ng ambulansya sa ospital. Ano ang mangyayari sa aking pagdating? Maraming bagay ang nangyayari sa departamento ng emerhensya sa oras na ipinasa ng mga paramediko ang pangangalaga sa iyo sa kawani ng ospital. Ang mga gamot at iniksyon ay magbibigay ginhawa sa iyong kirot. Ang mga scan at x-ray ay magpapahintulot sa mga siruhano kung paano ang pinakamabisang paggamot sa iyong nabaling balakang. Ang mga medikal na pagsusuri at mga tanong sa mga doktor ang magpapatiyak na anumang iba pang mga sakit mo ay isinaisip nang nagplano ng paggagamot sa iyong nabaling balakang. Maaaring ito ay may pagkamalipos. Ang impormasyong kasunod ay makakatulong na malaman mo kung ano ang ginagawa at kung bakit. 10
Diyagnosis (Diagnosis) Karamihan sa baling balakang ay nadidiyanosis ng x-ray. Kung minsan, ang x-ray ay hindi masyadong malinaw at kailangan ang dagdag na mga scan. Kung ang iyong x-ray ay hindi malinaw, pag-uusapan ng mga doktor sa iyo ang ibang mga scan na magagawa para makatulong sa pagdidiyagnosis. Memorya, pag-iisip at komunikasyon (katalusan) (Memory, thinking and communication) (cognitive) Maraming tao sa nabalian ng kanilang balakang ay may ilang mga dati nang problema sa kanilang memorya at pag-iisip. Nakakaapekto ito sa komunikasyon at nagpakita itong nagpapalaki ng pangyayaring mga kumplikasyon matapos mabalian ng balakang. Sa dahilang ito, iminumungkahi na ikaw ay pasasagutin sa mga katanungan upang matukoy ang anumang mga problema sa iyong memorya. Ginagawa ito sa departamento ng emerhensya o pagkalipas na mailipat ka na sa ward. Mga natatanging katanungan na sinusubukan ang memorya, pag-iisip at komunikasyon ay itatanong bago ka pa operahan upang matukoy sa iyong mga kasagutan ang anumang pagbabago habang ikaw ay nasa ospital. 11
Ano ang mangyayari kung may mga problema ako sa memorya o naging nalilito? (What happens if I have memory problems or become confused) Kung minsan, matapos na mabalian ng balakang, ikaw ay pansamantalang nalilito. Ang salitang 'delirium' (deliryo) ay kalimitang ginagamit bilang paliwanag sa ganitong pagkalito. Ang deliryo ay maaaring sanhi ng maraming bagay ngunit ang karaniwang mga sanhi matapos ang baling balakang ay kirot, bagong mga gamot, pagtitibi, kulang sa tubig sa katawan (dehydration) o impeksyon. Mas lalong karaniwan sa mga taong may dati nang problema sa memorya o pag-iisip. Kung mapansin mo o nang iyong pamilya ang pagbabago sa iyong inuugali, o sa iyong pag-iisip o komunikasyon, mahalagang ipagbigay-alam sa kawani. Baka ito ay maagang senyales ng deliryo. Kung maaga itong natukuyan, mas maaga itong mapangangasiwaan ng mga propesyonal sa kalusugan. Ang paghahadlang ng deliryo ay makakatulong sa pagpapabilis ng iyong paggaling sa pagkabali ng balakang. amera ng iyong smart phone na litratuhan itong 12
PANGANGASIWA NG KIROT AT PAGSAKIT (PAIN MANAGEMENT) Masakit ang pagkilos-kilos. Paano pangangasiwaan ang kirot at pagsakit? (It hurts to move. How will my pain be managed?) Tunay na mahalagang matiyak na ang iyong kirot at sakit ay kontrolado sa lahat ng oras habang ikaw ay nasa ospital. Tatanungin ka ng mga propesyonal sa kalusugan tungkol sa iyong kirot at sakit nang maraming beses sa maghapon. Ang kirot at sakit sa baling balakang ay mararamdaman sa singit at hita at lalong nagiging masama sa pagkilos- kilos. Ang pag-aayos ng bali ay kalimitang siyang pinakamahusay na paraan upang mapangasiwaan ang kirot ngunit para sa karamihang tao kailangan ang mga gamot pangpahupa ng sakit bago pa at pagkatapos ng operasyon. 13
Kailan tatasahin ang aking kirot? (When will my pain be assessed?) Ang unang pagtatasa ng iyong kirot ay gagawin ng mga paramediko ng ambulansya bago ka ihatid sa ospital. Matapos kang sumapit sa departamento ng emerhensya, may magtatanong ulit ng iyong kirot sa loob ng 30 minutos. Mahalagang ipaalam sa mga narses at doktor kung hindi ka komportable. Kung hindi komportable ang pagkilos-kilos, ito ay magiging sanhi ng iba pang mga kumplikasyon kagaya ng sugat sa balat (pressure sore), o pansamantalang pagkalito na tawag ay 'delirium'. Wika (Language) Kung ang Ingles ay hindi mo kinagisnang wika, may inilaan kaming espasyo para isulat ninyo ang salitang kirot at sakit. Makakatulong ito sa kawani na gamitin ang pamilyar na salita. Isulat ang salitang Kirot 14
Pangangasiwa ng kirot (Managing pain) Kung hindi ka komportable sa nabaling balakang mo, bibigyan ka ng mga gamot na pampaginhawa. Ang paracetamol ay karaniwang ginagamit ngunit may mas matatapang na mga gamot ang kakailanganin. Karaniwang epekto ng matatapang na gamot ay pagtitibi, kaya paiinumin ka rin ng mga pampadumi. May isang pang-iniksyon sa singit na tawag ay 'nerve block' ang lubos na makakabawas sa kirot sa pamamagitan ng pagpapamanhid ng binti ng ilang oras. Paano malalaman na sapat ang pampaalis ng kirot (How to know if the pain relief is enough) Anumang gamot o nerve block ay dapat magpababa ng kirot upang komportable ang pagkilos punta sa pa-x-ray o pangangalaga ng nursing. Isinama namin ang iskala sa ibaba upang magraduhan mo ang sakit mula sa iyong nabaling balakang. Ang sukat na 0 (zero) ay walang sakit at ang sukat na 10 (sampu) ay nangangahulugang napakasakit at kumikirot ng madalas. Hinihimok ka namin na madalas mong ibahagi itong impormasyon sa mga propesyonal sa kalusugan lalo na kung ang iyong kirot at pagsakit ay hindi maayos. walang kirot sobrang kirot 15
MODELONG ORTHOGERIATRIC NA PANGANGALAGA (ORTHOGERIATRIC MODEL OF CARE) Napakaraming tao ang nag-aasikaso sa akin. Sino-sino sila at ano ang kanilang ginagawa? Sa loob ng unahang pahina ng libritong ito, mayroong espasyo upang sulatan ng pangalan ng ibat-ibang propesyonal ng kalusugan na nag-aalaga sa iyo. Ito ay dahil marami kang makakaharap na mga tao at mahirap malaman kung sino ang mapagtatanungan ng tungkol sa iyong pangangalaga. Kung kailangan mo ng tulong sa paglilista ng mga pangalan, tanungin ang alinman sa mga propesyonal ng kalusugan na nag-aalaga sa iyo. 16
Ano ang Orthogeriatric na Modelo ng Pangangalaga? (What is the Orthogeriatric Model of Care?) Ito ang pangalang ibinibigay sa paraan ng pag-oorganisa ng ospital sa pangangalaga ng taong nabali ang balakang. Ipinapakita nito ang 'pangkat ng magkakaibat-ibang nanggagamot') ('multidisciplinary team') na may ibat-ibang mga propesyonal ng kalusugan na nananagot sa ibat-ibang bahagi ng pangangalaga sa iyo. Ang siruhanong orthopaedic at ang doktor (kalimitan ay isang geriatrician) ay magkabahagi sa lahat ng pag-opera at paggagamot na mga kakailanganin. Ang siruhano ang gagamot ng iyong bali sa balakang at ang doktor/ geriatrician ang gagamot sa iba mo pang mga sakit. Ang pagbabahagian ng iyong pangangalaga na tulad nito ang magbibigay ng magandang paggaling. May iba pang mga propesyonal sa kalusugan ang makakaharap mo habang nasa ospital. Kabilang dito ang kawani ng departamento ng emerhensya, taga- anesthesia, mga nars, physiotherapists, at dietitian. Makakatagpo mo rin ang occupational therapist, pharmacist, pain specialist, manggagawa sa lipunan, ispesyalista sa rehabilitasyon. 17
Mga ibat-ibang propesyonal sa kalusugan ang bubuo ng multidisciplinary na pangkat sa bawat ospital. Ang ilan sa mga taong makakaharap mo ay nakalista sa banghay na ito. Nagtatrabaho sila bilang isang pangkat. Kahit na hindi mo sila makikita sa magkasabay na oras, mag-uusap sila tungkol sa pinakamahusay na paraan ng pagbibigay ng kailangan mong pangangalaga. P A N G K A T N G M U L T I D I S C I P L I N A R Y N A P A N G A N G A L A G A ( M U L T I D I S C I P L I N A R Y C A R E T E A M ) MGA DOKTOR Orthopaedic Surgeon, Geriatrician, Emergency Medicine, Anaesthetist, General Physician, General Practitioner, Rehabilitation Physician, Pain Physician PASYENTE ALLIED HEALTH NURSES Speech Pathologist, Pharmarcist, Discharge Planner, Social Worker, Dietitian, Occupational Therapist, Physiotherapist Emergency Medicine Nurse, Orthopaedic Nurse, Nurse Unit Manager 18
Ano ang mahalaga sa akin? (What is important to me?) Mahalagang ipagbigay-alam sa mga propesyonal na nag-aalaga sa iyo kung anong mga akitibidad ang mahalaga para sa iyo. Naglaan kami ng espasyo sa ibaba para isulat ang mga aktibidad na ito. Isipin mo ang tungkol sa maaari mong gawin pagkalabas ng ospital at sa mga susunod na 3-6 na buwan. Ito ang magiging gabay mo sa mga pakikipag-usap sa mga propesyonal ng kalusugan sa pagbubuo ng pinakamahusay na plano ng paggamot para sa iyo. Ang mga aktibidad na sana ay magagawa ko sa paglabas ng ospital: Ang mga aktibidad na nais kong magawa makalipas ang 3-6 na buwan pagkalabas ng ospital: 19
TIYEMPO NG PAG- OOPERA (TIMING OF SURGERY) Gaano katagal ako maghihintay para sa pag-oopera? (How long should I have to wait for my surgery?) Ang Pamantayan ng Pangklinikang Pangangalaga sa Baling Balakang (The Hip Fracture Clinical Care Standard) ay nagrerekomenda ng pag- oopera sa loob ng 36 na oras pagpasok sa ospital. Dahil sa may baling balakang, ito ay nakasusuya at kawalang-puri at nakakabalisa na nakahiga sa kama na may bali ang balakang na di kailangang magtagal sa paghihintay. Ang nakarekomendang 36 na oras ay maaaring hindi mangyari sa ibang mga tao. Halimbawa, kung may problemang sakit na kailangang gamutin muna bago pa maoperahan. 20
MOBILISASYON AT PAGPAPASAN NG BIGAT (MOBILISATION AND WEIGHT BEARING) Kailan ako makakatayo at makapagsimulang maglakad ulit? (When will I be able to get up and start walking again?) Ang pakay ng operasyon ay upang matulungan kang makatayo at magpasan ng bigat ang nabalian mong binti kaagad- agad. Titiyakin ng siruhano na ang pagkapirmi ay matibay na makakaya kang patayuin at humakbang sa kasunod na araw pagkatapos ng operasyon. Maaaring nakakatakot ito at makakaramdam ka ng panghihina at di-komportable. Ito ay pangkaraniwan lamang. 21
Pagbangon sa kama, pagtayo at ilang mga paghakbang ay tinatawag na mobilisasyon ('mobilisation'). Ang mga pagkilos-kilos sa lalong madaling panahon matapos ang operasyon ay nakakatulong na mahadlangan ang mga kumplikasyon katulad ng mga pagsusugat ng balat sa likod (pressure sores), pulmonya (pneumonia) o mga pamumuo ng dugo sa mga binti. Kung titingnan na parang nakakabigla ang bumangon at tumayo sa kasunod na araw matapos ang opera, ang mga taong nakagawa nito na tumayo at humakbang kinabukasan ng opera ay mas mahusay na nakapaglalakad at nagsasarili nang hanggang sa isang taon matapos ang pagkabali ng balakang. 22
PAGBABAWAS SA PELIGRO NG PANIBAGONG BALI (MINIMISING RISK OF ANOTHER FRACTURE) Ano ang gagawin upang mabawasan ang magkaroon na panibagong bali ng buto? Bilang bahagi ng iyong paggaling, ang pangkat ng maramihang disiplinaryo (multidisciplinary) ay gagawa ng isang ispesyal na pagtatasa ng indibidwal mong peligro sa pagkatumba. Ito ay gagawin habang ikaw ay nasa ospital na may baling balakang o matapos kang lumabas ng ospital bilang bahagi ng iyong pagpapagaling. 23
Pagtatasa ng peligro sa pagkatumba Kasaysayan ng anumang pagkatumba Anumang dating pagkatumba Oo Bilang ng mga pagkatumba nitong nakaraang 12 buwan Lugar ng mga pinagtumbahan Loob ng bahay Nagawang tumayo sa pagkatumba noon Oo Iba pang mga tala Kasaysayan nitong pagkatumba Sanhi ng pagkatumba Loob ng bahay / Labas ng bahay Iba pang mga tala 24 Hindi Labas ng bahay Hindi Pareho Ang ilan
Ang mga kadahilanan ko na magkaroon ng panibagong pagkatumba o pinsala Mga dahilan ng peligro Mga aksyong ginawa kasama ang mga pagsasangguni Nirepaso ang mga gamot na iniinom Mahina ang mga masel (muscle) Masama ang pagbalanse Hirap sa pagkilos- kilos Hirap sa mga pang-araw-araw na mga akitibidad Hirap sa memorya o pag- iisip May kapansanan sa paningin Pagkahilo sa pagtayo mula sa pag-upo / pagbaba ng presyon ng dugo sa pagtayo Mga problema sa paa o pansuot sa paa 25
26 Mga dahilan ng peligro Mga aksyong ginawa kasama ang mga pagsasangguni Pagpapaganda ng kabahayan Kakayahang pigilin (pag-iihi o lumabas ang tae) Katayuan ng nutrisyon sa katawan Osteoporosis / kalusugan ng buto Iba pa Ang personal kong plano upang mahadlangan sa hinaharap ang pagkatumba o pinsala
Kung ikaw ay mahigit 50 taon ang edad, ang baling balakang ay malakas na senyales na ang iyong mga buto ay naging manipis at mahina na. Ang tawag dito ay osteoporosis at ibig sabihin ay may malaking pagkakataon sa hinaharap na magkaroon ulit ng baling buto sa pagkakatumba/bagsak. Mayroong mga ilang bagay na makakatulong sa iyong pagpapagaling. Kain ng mabuti para suportahan ang nutrisyon sa katawan Ang Calcium at vitamina D ang pang-unang pinagsasamang bagay upang palakasin ang buto. Ang mga sumusunod na mga pagkain ay mataas sa calcium at vitamina D ngunit ang sinag ng araw (sunlight) ang pinakapinagmumulan ng vitamina D. Mahalaga rin ang protina upang panatiliin ang mga masel (muscle) na malakas at sa pag-inom ng sapat na tubig para maiwasan ang pagkatuyo ng tubig sa katawan (dehydration). Ang dehydration ang pangkaraniwang sanhi ng pagkakatumba/bagsak. M G A H A L I M B A W A N G M A G A N D A N G N U T R I S Y O N 27
Medikasyon (Medication) Mayroong maraming klaseng pampalakas ng buto na mga paggagamot at maaaring ipainom bilang tabletas o bilang iniksyon. Ang mga doktor at narses ay makikipag-usap sa iyo tungkol sa mga bagay na ito habang ikaw ay nasa ospital. Ang mga ito ay kailangan ipagpatuloy na inumin sa maraming taon upang maprotektahan laban sa pagkabali ng mga buto sa hinaharap, ngunit itong mga gamot na ito ay makapagpapababa ng peligrong magkaroon ng panibagong bali ng buto nang aabot sa 50%. Ehersisyo (Exercise) Ang pagpapahusay ng lakas at pagbalanse ay nakakatulong sa paghadlang ng pagkatumba/bagsak. Kailangan nito ang mga natatanging ehersisyo kaysa pangkaraniwang aktibidad. Ehersisyo na katulad ng pagsasayaw, mga sesyon sa gym, lawn bowl at Tai Chi ay makakatulong sa paghadlang ng pagkatumba/bagsak. Ibig sabihin ay mas kaunti ang pagkakataon na mabalian ng buto. Kusapin ang iyong GP (Speak with your GP) Makapagbibigay ang iyong Doktor (GP) ng mahalagang impormasyon tungkol sa paghadlang ng muling mabalian. Tanungin mo sila kung aling paghadlang at mga pamamagitan para sa kalusugan ng buto ang pinakamahusay para sa iyo. Upang maumpisahan ang pag-uusap, naglaan kami ng limang mahalagang mga katanungan na itatanong sa kanila: Anong mga bahagi ng peligro ko na matumba/mabagsak? Anong klase ng ehersisyo ang magpapabawas sa peligro kong matumba/mabagsak? Ano ang osteoporosis? Anong magagawa ko upang paghusayin ang kalusugan sa buto? Anong mga paggagamot ang mayroon para sa osteoporosis? 28
TRANSISYON MATAPOS ANG PANGANGALAGA SA OSPITAL (TRANSITION FROM HOSPITAL CARE) Gaano katagal bago ako makauwi at ano ang aking kakailanganin kapag nadiskargo na sa ospital? (How long before I can go home and what will I need when I am discharged from hospital?) Ang lahat ay magkakaiba at mahirap na hulaan kung gaano ka katagal sa ospital. Ang maraming bagay ay nakadepende kung paano ka nakakagalaw noong bago ka mabalian ng balakang. Ang ilang mga tao ay pwedeng idiskargo sa kanilang tahanan at doon na sila magpapagaling. Ang iba naman ay mas matagal- tagal at maaaring kailangan ilipat sa ibang ward o ibang ospital para magpagaling (rehabilitation). Ang ibang tao naman ay maaring magpasiya na oras na para lumipat kahit saan mang lugar na may mas maraming makukuhang suporta at ang ganito ay mangangailangan ng mga pagpaplano. 29
Ang ilang mga tao ay hindi makakabalik sa dating lebel ng paggalaw-galaw kagaya ng bago pa nangyari ang pinsala at ito ay pag-uumpisahan ng talagang mahalagang mga pakikipag- usap tungkol sa kung saan titira matapos lumabas ng ospital. Isang magandang ideya na makipag-usap sa pangkat ng multidisciplinary tungkol sa iyong mga inaasahan sa pagpapagaling at rehabilitasyon. Sa ganitong paraan, mapagkakasunduan ninyo ang pagpaplano para sa iyong pagkadiskargo sa ospital at ang iyong patuloy na pagpapagaling. 30
ANG AKING PLANO SA PANGANGALAGA (MY CARE PLAN) Ang susunod na mga pahina ay ang iyong plano sa pagpapagaling Ang impormasyon ay dapat kumpletohin ng mga propesyonal sa pangkalusugang pangangalaga noong nakikipagpulong sa iyo at ng hinirang mong tao. Pangalan: IDIKIT LABEL NG PASYENTE Sino ang isasali sa pagbubuo nitong plano ng pangangalaga? Pangalan: Relasyon: Distinasyon ng diskargo mula sa malubhang pangangalaga: Pribadong Bahay Rehabilitasyong Ospital Residential Aged Care Facility (RACF) Iba pa Ang aking araw ng pag-oopera ay: / / 31
Klase ng Pag-opera: Total Hip Replacement Sliding Hip Screw (SHS) 32 Partial Hip Replacement Intramedullary Nail Long Cannulated Screws Intramedullary Nail Short
Ang aking pangangalaga pagkatapos ng opera (My post surgery care) Pangangalaga sa sugat: Oo Hindi Mga tahi (Sutures): Natutunaw: Oo Hindi Kung di-natutunaw: Petsa ng pag-aalis / / Petsa na tanggalin / / Saan: Klinik Ward GP Komunidad Residential Aged Care Facility (RACF) 33
A N G A K I N G P A N G A N G A L A G A P A G K A T A P O S N G O P E R A ( M Y P O S T S U R G E R Y C A R E ) ( P A G P A P A T U L O Y ) Kailangan ko ng kagamitan para sa aking kaligtasan pag-uwi: oo Hindi Di bagay Ano ang aking gagamitin para matulungan akong makalakad? Stick Crutches Rollator frame Four wheeled walker Iba- halimbawa: wheelchair Anong ibang kagamitan ang makakatulong sa akin pagkatapos ma-discharge? Over toilet aid Shower chair or stool Bath transfer board Long handled aids Easy reacher Long shoe horn Dressing Stick Height adjustable chair Pressure relieving or other mattress/cushion Bed pole 34
Ang aking follow up na mga appointment Petsa Oras Lokasyon GP Orthopaedic Clinic Community Health Physiotherapist Falls & Balance Clinic Osteoporosis Clinic Iba pa Ang aking gamot para sa kalusugan ng buto Risedronate / Actonel Vitamin D Raloxifene / Evista Calcium Teriparitide / Forteo Denosumab / Prolia Romosozumab / Evenity Zoledronic Acid / Aclasta Alendronate / Fosamax 35
Mga lokal na serbisyo Serbisyo Contact na tao 36 Phone/website/email
ANO ANG AUSTRALYAN AT NEW ZEALAND NA PAREHISTRO NG BALING BALAKANG? (WHAT IS THE AUSTRALIAN AND NEW ZEALAND HIP FRACTURE REGISTRY) (ANZHFR)? Ang ANZHFR ay itinatag noong 2015 na may pakay na tulungan ang mga ospital na paghusayin ang pangangalaga na kanilang ibinibigay sa mga matatandang tao na ipinasok na may baling balakang. Kung tumatanggap ka nitong buklet, malamang na nabalian ka ng balakang at kwalipikadong isali dito sa ANZHFR. Ipapasa ng kawani ng ospital ang iyong impormasyon sa ANZHFR maliban kung sasabihin mo sa kanila na ayaw mong mapasali. Ang tawag dito ay proseso na opt-out. Matutunghayan ang karagdagang impormasyon tungkol sa registry sa susunod na limang pahina. Maari mo ding gamitin ang QR codes para pumunta sa website ng ANZHFR para sa karagdagang impormasyon. A N Z H F R I M P O R M A S Y O N N G P A S Y E N T E A N Z H F R W E B S I T E 37
Ang ANZHFR ay gumagamit ng mga datos para pahusayin ang pangangalaga sa baling balakang. Ang impormasyon sa ibaba ay binuo ng Gamitin ang camera ng iyong smart phone para i-scan ang QR codes para sa impormasyon tungkol sa baling balakang at paggagamot nito. Tungkol sa mga baling balakang Pangangasiwa ng kirot sa baling balakang Pag-oopera para sa baling balakang Paglalakad matapos ma-operahan Pagbabawas ng peligrong mabalian ng buto Pag-access ng Hip Fracture Recovery buklet mula sa New Zealand Hanapin ang mga katunayang pahina tungkol sa kalusugan ng buto at iba pang mapagkukunan mula sa Healthy Bones Australia Alamin ang karagdagan tungkol mga programang mabuhay ng mas malakas na mas matagal na paghahadlang na matumba/mabagsak sa 38
39 Ang Australyan at New Zealand Parehisto ng Baling Balakang (Australian and New Zealand Hip Fracture Registry) PINAPAHUSAY ANG MGA RESULTA PARA SA MGA TAONG MATATANDA (ENHANCING OUTCOMES FOR OLDER PEOPLE)
40 Pahina ng Impormasyon Pakay Ang pakay ng ANZHFR ay paghusayin ang kalidad, kaligtasan, at pagka-epektibo ng pangangalaga ng kalusugan na ibinibigay sa taong 50 taon ang edad at mas matanda pa na ipinasok sa ospital na may baling balakang. Gagawin ito ng ANZHFR sa pamamagitan ng pagmamatyag at pag-uulat ng paggagamot at ng mga resulta ng paggagamot batay sa mga gabay ng pangangasiwa ng baling balakang ng Australya at New Zealand. Anong impormasyon ang kokolektahin? • Ang iyong pangalan, petsa ng kapanganakan, mga detalye ng matatawagan, pambansang numero ng pangangalagang kalusugan, katayuang marital • Mga detalye tungkol sa iyong lebel ng pagsasarili bago na-ospital at ang iyong kasaysayang medikal. Mga detalye ng iyong pagpasok sa ospital, paggagamot na ibinigay, at mga detalye ng iyong pagkalabas sa ospital. Impormasyon ng Pagkapribado • Susunod ang ANZHFR sa batas ng pagkapribado. • Ang impormasyon ay ligtas na itatago, pananatilihing kumpidensyal at magiging available lamang sa aprubadong rehistro o tagasaliksik na kawani. Gagamitin lang ang impormasyon para mga pakay ng pananaliksik kung napagkasunduan ng isang aprubadong Ethics Committee. Ang impormasyon ay gagamitin para mag-ipon ng mga ulat, mga presentasyon,mga paglalathala, ngunit sa paraang hindi ka matutukoy. Ang impormasyon ay ibubunyag lang na may pahintulot mo maliban kung kinakailangan lamang ng batas. Ang iyong impormasyon ay i-uugnay sa iba pang mga koleksyon ng mga datos.
Pahina ng impormasyon Follow-up sa120 mga araw mula pagpasok sa ospital • Ang miyembro ng kawani na tagaroon sa ospital na naggamot sa iyo ay tatawag sa telepono at ang tawag ay aabutin ng mula 5-15 mga minuto. Pagtawag nila, tatanungin ka tungkol sa iyong pagpapagaling, lebel ng pagkilos-kilos, antas ng iyong pagsasarili, anumang dagdag na pag-oopera sa baling balakang at mga gamot na iniinom mo. Mga Panganib, Benepisyo, Gastos • Walang panganib na konektado sa paglahok sa ANZHFR ngunit maaaring may abala sa pagpa- follow-up sa telepono. Walang dagling mga benipisyo sa paglahok, ang paglahok ay makakatulong sa hinaharap sa pagpahusay ng mga kalalabasan para sa mga taong nahihirapan dahil sa baling balakang. Hindi ka magkakagastos o tatanggap ng anumang bayad sa paglahok sa ANZHFR. Australian and New Zealand Hip Fracture Registry: Pinapahusay ang mga resulta para sa mga taong matatanda Para umatras sa ANZHFR: Telepono: • Email: • Web: 1300 ANZHFR (269 437) optout@anzhfr.org Kung wala kang kasagutan, ikaw ay pumapayag na isali sa ANZHFR ang impormasyon tungkol sa iyo at tatawagan ka para sa follow-up pagkalabas mo sa ospital. 41
42 Upang matawagan ang ANZHFR para sa karagdagang impormasyon, o para kontakin ang mga Punong Imbestigador, mangyaring gamitin ang mga detalye sa ibaba: Information sheet Telepono: • Email: • Web: 1300 ANZHFR (269 437) clinical@anzhfr.org Isang Magkakasamang inisyatiba ng: Osteoporosis Australia Osteoporosis New Zealand Australian and New Zealand Society for Geriatric Medicine Australian Orthopaedic Association New Zealand Orthopaedic Association Australian and New Zealand Bone and Mineral Society Australasian College for Emergency Medicine Australasian Faculty of Rehabilitation Medicine Royal Australasian College of Surgeons Australian and New Zealand Orthopaedic Nurses Association Australian and New Zealand Hip Fracture Registry (ANZHFR) NeuRA 139 Barker Street Randwick NSW 2031 ANZHFR Project Information Pamphlet_v5_07November2018
Mga Pagpapasalamat Itong lathalain ay pinondohan ng Kagawaran ng Kalusugan at Pangmatandang Pangangalaga ng Pamahalaang Australya (Australian Government Department of Health and Aged Care).
Gustong malaman ng ANZHFR ang tungkol sa iyong karanasan sa ibinigay na pangangalaga sa iyo pagkatapos nang iyong baling balakang. I-scan ang QR code para bumisita at kumpletohin ang 12 mga nakakapili sa sagot na mga katanungan. Hindi mapagkikilanlan ang iyong mga sagot at gagamitin ito sa hinaharap para paghusayin ang pangangalaga sa mga taong may baling balakang. S U N D A N K A M I S A S O C I A L M E D I A Australian and New Zealand Hip Fracture Registry 139 Barker Street or PO Box 1165 Randwick, Sydney NSW 2031, Australia info@anzhfr.org


Level 4 Ang mga saging ni LolaAng mga saging ni Lola Tagalog Catherine Groenewald Ursula Nafula Karla Comanda This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 International Storybooks CanadaStorybooks Canadastorybookscanada.caAng mga saging ni LolaAng mga saging ni LolaWritten by: Ursula NafulaIllustrated by: Catherine GroenewaldTranslated by: Karla ComandaThis story originates from the African Storybook(africanstorybook.org) and is brought to you byStorybooks Canada in an effort to providechildren's stories in Canada's many languages.
Puno ng batad, dawa, at kamoteng-kahoy angkahanga-hangang hardin ni Lola. Pero natatangiang kanyang mga saging. Hindi man niya itosabihin, alam kong ako ang paboritong apo ni Lolakahit na marami siyang apo. Madalas niya akonginaanyayahan sa kanyang buhay. Marami siyangibinihaging maliliit na sikreto sa akin. Peromayroon siyang isang sikretong hindi ibinahagi saakin: kung saan siya nagpapahinog ng mgasaging. 2 11 Kinagabihan, tinawag ako ni Nanay, Tatay, at niLola. Alam ko kung bakit. Sa pagtulog ko, alamkong hindi na ako magnanakaw muli, hindi kayLola, hindi sa aking mga magulang, at siguradonghindi kaninuman.
3 Isang araw, may nakita akong dayaming basket nainaarawan sa labas ng bahay ni Lola. Nangtinanong ko siya kung para saan iyon, ang tangingsagot na nakuha ko ay, "Iyan ang akingmahiwagang basket." Sa tabi ng basket ay mgadahon ng saging na paminsan-minsan aybinabaliktad ni lola. Nag-usisa ako. "Para saan angmga dahon, Lola?" tanong ko. Ang tanging sagotna nakuha ko ay, "Iyan ang aking mgamahiwagang dahon." 10 Maagang gumising si Lola kinabukasan paramagtinda sa palengke. Lagi niyang dala ang mgahinog na saging at kamoteng-kahoy para itindadoon. Hindi ako nagmadaling dalawin siya noongaraw na iyon. Pero hindi ko na siya maaaringiwasan pa.
Nakakawiling panoorin si Lola, ang mga saging,ang mga dahon nito, at ang malaking dayamingbasket. Pero may ipinabilin sa akin si Lola para kayNanay. "Lola, sige na ho, hayaan ninyo ho akongpanoorin kayong maghanda..." "Huwag matigasang ulo, apo, gawin mo na lang ang sinabi ko,"pilit niya. Tumakbo ako paalis. 4 9 Kinabukasan, nang namimitas ng gulay si Lola sabakuran, pumuslit ako sa kuwarto at sinilip angmga saging. Hindi ko mapigilan ang sarili ko nakumupit ng isang kumpol ng apat na saging.Habang lumalakad ako ng patiyad palabas ngpinto, narinig ko ang ubo ni Lola sa labas. Itinagoko ang mga saging habang naglalakad, hanggangsa malampasan ko siya.
Nang bumalik ako, nakaupo si Lola sa labas perowala ang basket o ang mga saging. "Lola, nasaanpo ang basket, ang mga saging, at nasaan poang..." Pero ang tanging sagot niya ay, "Nandoonsa aking mahiwagang taguan." Nalungkot ako! 5 8 Sumunod na araw, nang dumalaw si Lola kayNanay, nagmadali akong pumunta sa kanyangbahay para tingnan ulit ang mga saging.Mayroong isang kumpol na napakahinog. Kumuhaako ng isa at itinago ito sa aking bestida. Matapostakpan ang basket, nagtungo ako sa likod ngbahay at kinain ito. Iyon ang pinakamatamis nasaging na aking natikman.
Makalipas ang dalawang araw, inutusan ako niLola na kunin ang kanyang tungkod mula sakanyang silid-tulugan. Bumungad sa akin angmabangong amoy ng mga nahihinog na saging saoras na buksan ko ang pinto. Sa looban nito ayang malaki at mahiwagang dayaming basket niLola. Nakatago ito sa isang lumang kumot.Iniangat ko ito at sininghot ang mabangong amoynito. 6 Ginulantang ako ng boses ni Lola nang tumawagsiya, "Ano'ng ginagawa mo? Dalian mo na't kuninang aking tungkod." Dali-dali kong dinala angkanyang tungkod. "Ano'ng nginingiti mo diyan?"tanong ni Lola. Napagtanto ko sa kanyang tanongna nakangiti pa rin ako dahil sa pagkakatuklas kosa kanyang mahiwagang taguan. 7