Maraming beses kang bubungisngis habang binabasa mo siya, pero ang humor ni Bebang Siy, malalim ang pinaghuhugutan. Makikita mo sa aklat na ito kung paanong hinubog ng karanasan ang isang matatag, sensitibo, masayahin at matapang na babae. At napakalaking bagay na naisulat ang kuwento ng mga kababaihan (at kalalakihan na rin) sa librong ito, dahil hindi na rin nalalayo ang mga karanasan nila sa buhay ng mga taong nakapaligid sa atin. Itong libro ay patunay na it doesn't always have to be a man's world. - Imê Morales, manunulat at nanay Ang It's a Mens World ay isang photo album ng mga gunita ni Bebang Siy. May mga black and white, matitingkad na polaroid, ID pictures mula sa Foto-Me, at mga kupas na larawang naninilaw na sa kalumaan, halos sinauna, tila mga tagpo mula sa panaginip. Ang pagtunghay sa koleksiyon ng mga kuwentong ito ay isang paglalakbay pabalik sa mundong matatagpuan lamang ng bawat isa sa atin sa ating mga puso - isang mundong bagama't minsan, may mga eksenang mali ang posing ng tauhan, may nakapikit pala o di kaya, alanganin ang pagkakangiti at tawa ay hindi pa rin naman matatawaran ang sigla ng angkin nitong kulay at timpla, kakaiba. - Geraldine Borja Flores, manunulat at nanay
It's A Mens World ni Bebang Siy Karapatang-ari © Beverly Siy at ng Anvil Publishing, Inc., 2011 Unang limbag, 2011 Ikalawang limbag, 2012 Reserbado ang lahat ng karapatan. Ang aklat na ito at anumang bahagi ay hindi maaaring kopyahin ninuman sa pamamagitan ng anumang uri ng paglimbag para ipamahagi o ipagbili kung walang nakasulat na pahintulot mula sa may hawak ng karapatang-ari at sa tagapaglathala. Inilimbag at ipinamamahagi ng ANVIL PUBLISHING, INC. 7th Floor Quad Alpha Centrum Building 125 Pioneer Street, Mandaluyong City 1550 Philippines Trunk Lines: (+632) 477-4752, 477-4755 to 57 Sales & Marketing: Locals 813, 816-817 Fax: (+632) 747-1622 Disenyo ng pabalat at aklat ni Ronald Verzo ISBN 9789712728990 (e-book) Version 1.0.1
para kina Resurreccion Wico at Sean Elijah Siy
Map Legend It's A Mens World Nakaw na Sandali Asintada Kwits Pinyapol Ang Lugaw, Bow
Bayad-Utang Shopping Hiwa So Ayaw Mo sa Palayaw Mo? Super Inggo Ang Aking Uncle Boy Sibuyas Sa Ganitong Paraan Daw Namatay si Kuya Dims Nakapagtatakang Nagtataka Pa Milk Shakes and Daddies First Date Ang Piso BFFx2 Emails
It's A Mens World Unang nagka-mens ang kapatid kong si Colay kesa sa akin. Ten years old siya noon at ako, magtu-twelve. Sabi ng mga pinsan ko, nauna raw si Colay kasi mas mataba siya at mas aktibo sa paggalaw-galaw kesa sa akin. Naging sentro ng atensiyon si Colay noong araw na reglahin siya. Lahat kami, nasa labas ng kubeta, naghihintay sa paglabas ng "bagong" dalaga. Pagbukas ng pinto, itong stepmother ko, biglang pumasok. Hinanap niya ang panty ni Colay sa loob ng kubeta. Gulat na gulat si Colay siyempre. Bakit? Tanong niya sa stepmother namin. Labhan mo. Tubig lang. 'Wag kang gagamit ng sabon. Kusot-kusot lang. Tapos ipunas mo sa mukha mo 'yang panty. Tapos sabihin mo, sana maging singkinis ng perlas ang mukha ko. Ulit-ulitin mo. Habang ipinupunas mo sa mukha mo ang panty. Sumunod si Colay. Walang tanong-tanong. Mas matanda 'yon, e. Noong malaman ng mga dalagang pinsan namin ang nangyari sa kapatid ko, kilig na kilig silang nagpayo kay Colay: "Magkilos-dalaga ka na kasi maliligawan ka na. Whisper ang gamitin mo. Huwag. Mahal 'yon. Newtex na lang. Mahal din ang may wings ng Newtex, 'no? 'Wag kang kakain ng mangga. Maasim 'yon, sasakit puson mo." Ang tatay ko, biglang kuwento nang kuwento. Noong apat na taon daw si Colay, meron itong paboritong shorts na mukhang bloomer. Kahit daw basa pa at nasa sampayan ay hahablutin at susuotin pa rin ito ni Colay. Si Colay daw, magaling sa Math. Si Colay daw, magaling sumayaw. Si Colay at si Colay at si Colay. Nakakainggit naman, naisip ko. Kailangang magkaregla na rin ako. Una, nilakasan ko ang kain ko. Dinoble ko lahat. Triple pa nga, e. Kung isang tasang kanin lang ang nauubos ko dati, ginawa kong dalawang bundok ng kanin. Kung isang galunggong lang ang sinisimot ko noon, biglang naging dalawang ga-brasong galunggong. Pampagana pa ang suka
at asin. Pati Coke, dati, isang bote lang sa maghapon. 'Yong eight ounce. Biglang nagko-Coke five hundred na ako. At pagdating sa pagkikikilos, tinigilan ko muna ang paglalaro ng Word Factory at Scrabble. Tutal wala naman akong makalaro kundi ang sarili ko at hindi naman talaga Scrabble ang ginagawa ko kundi domino effect. Itatayo ko ang tiles na letra, magkakatabi, sunod-sunod tapos gagawa ako ng hugis-hugis. Minsan, parang bulate. Minsan, pabilog. Minsan, pa-letrang S. Tapos itutulak ko ang unang tile ng letra na itinayo ko. Sunod-sunod nang hihiga ang lahat ng tiles. sabi. Ang tiles nga lang ang napapagod, hindi ako. Kaya kailangan ko na ring baguhin 'to. Sa ngalan ng regla. Batang kalye din naman ako noon pero mas batang kalye talaga si Colay. Kaya kailangang pantayan ko siya sa pagiging batang kalye niya. O higitan pa. Dati, kapag nagmamataya-taya kami, sampung minuto na at wala pa akong natataya, umaayaw na 'ko. Pero mula nang maging "dalaga" si Colay, hindi na ako humihinto sa paghabol sa mga kalaro ko maabot ko lang sila 'tsaka mataya. Bloke-bloke kung sukatin ang habulan namin. Keber na sa mga kotse at polusyon, Ermita lang naman 'yon, pero ang halaga ng buhay namin noon e masusukat kung maaabot ang kalaro at masisigawan ng TAYA! Ke agawan-base ang laro, patintero, langit-lupa o shakeshake shampoo, game na game na 'ko. Hamon ko pa, maunang lumawit ang tonsil, talo. Nakipagsabayan talaga ako. Noon dumalas ang pagsali sa amin ni Michael. Siya ang nagbinyag sa sarili niya ng Michael. Mas masarap daw pakinggan kesa Manolito, 'yong tunay niyang pangalan. Fourteen years old siya at nagtitinda ng sigarilyo sa kalsada kapag hindi siya nakikipaglaro sa amin. Ang nanay niya, nag-aalaga ng mga kapatid niya. Maraming- maraming kapatid. Ang stepfather niya, nagtitinda rin ng sigarilyo pero sa isang puwesto lang, hindi palakad-lakad o patakbo-takbo katulad ni Michael. Nakapuwesto ito sa labas ng isang night club na katabi ng tindahan namin. Ang bahay nila ay isang dipa ang laki. Pinagpatongpatong na mga kahoy, tabla, sako ng bigas o kung minsan, sako ng semento at karton ng sigarilyo. Nakasandal ito sa pader ng isang kongkretong bahay. Pito silang
magkakapatid, panganay si Michael. Ka-berks din namin si Jelo, ang kapatid niyang sumunod sa kanya. Nakakainis kalaro si Michael kasi siya ang pinakamatangkad sa amin. Siyempre mahahaba ang binti niya. Siyempre malalaki ang hakbang niya. Natural, mas mabilis ang takbo niya. At dahil sabi sa science class namin na proportionate sa haba ng binti ang haba ng braso ng tao, mahaba rin ang mga braso niya, siyempre mas madali niyang naaabot ang gusto niyang abutin, siyempre mas madali niyang natataya ang gusto niyang tayain. Kaya kapag nandiyan siya, nag-iiba kaming bigla ng laro. Bawal ang agawan-base, bawal ang mataya-taya, bawal ang patintero. Ayaw naman niya ng shake-shake shampoo kasi, anya, nadi-diyahe na siyang kumendeng-kendeng kapag naabot ng taya at nasigawan ng shake. Ang lagi naming nilalaro kapag nandiyan si Michael: langit-lupa. Dito kasi, kailangan lang e, bilis at presence of mind. Ginagawa naming langit ang bangketa, lupa ang lupa. Ibig kong sabihin, lansangan. Ang lupa, lansangan. Dapat bago ka umalis sa langit, nakahanap na ang mata mo ng matutuntungang isa pang langit: malapad na paso, likod ng nakaparadang pick-up truck, base ng poste ng ilaw, upuan ni Manong Guard, ke ano pa 'yan basta mas mataas sa lansangan, puwede nang ituring na langit. Minsan, mula sa bangketa, matulin akong tumawid ng lupa para sumampa sa langit. Na isang scaffolding. Siyempre, hinabol ako ng taya. Si Michael. Pagtapak ng isa kong paa sa scaffolding, alam kong ligtas na ako sa mahaba niyang braso. Kaya mabilis na itinapak ko ang isa ko pang paa sabay sigaw ng.... Langit! May ibinagsak ang langit. Plongk! Isang bakal na tubo ang bumagsak sa ulo ko. Mula sa likod ay may biglang yumakap sa akin. Si Michael! Tapos mabilis niyang tinakpan ng sariling kamay ang bumbunan ko. Siguro naisip niya, guguho ang scaffolding o may babagsak na isa pang tubo. Pero wala nang bumagsak. Wala na kundi ang mga luha ko na lang. Ansaket. Dahil takot akong umuwi nang may injury sa paglalaro, iniuwi muna ako ni Michael sa bahay nila. Bumili siya ng yelo, binalot ito sa isang bimpo at ipinatong sa bukol kong isang dangkal ang taas. Feeling ko, nagkagulo ang mga kuto ko. Bundok Hibok-Hibok waaah, anila siguro. Si Michael, mga
isang oras na hinaplos ang likod ko. Ako, nguyngoy pa rin nang nguyngoy sa sakit. Di naman ako makangalngal nang todo kasi nagpapahinga ang nanay niya't mga bulilit na kapatid. Noong wala nang masyadong kirot at baby mountain na lang ang Hibok- Hibok ko sa ulo, umuwi na ako sa 'min. Kinabukasan, paglabas ko ng bahay, may naghahamon ng mataya-taya. Sali raw ako. Sabi ko, masakit pa ang ulo ko. Nandoon si Michael. Niyaya na lang niya kami na mamasyal sa Manila Bay, sa bahaging katabi ng U.S. Embassy. Okey naman sa lahat kaya lumarga na kami. Napunta ako sa dulo ng pila naming magbabarkada. Mabagal lang ako dahil takot akong maalog ang dugo sa tuktok ng Hibok-Hibok kapag binilisan ko ang lakad ko. Sinabayan ako ni Michael. Beb, 'wag ka na kasing makipaghabulan. Napatingin ako sa kanya. Pinatunog niya ang portabol niyang tindahan ng sigarilyo. Takataktak... takataktak... Dalaga ka na, Beb, hirit niyang parang nang-aalaska. Di pa, 'no? Ikaw nga, matanda pa sa 'kin. Ba't nakikipaghabulan ka pa sa 'min? Me gusto kasi akong habulin, sagot niya. Takatak. Napatitig ako sa kanya. Sumusundot-sundot sa mga pisngi ng ilong niya ang mahaba niyang bangs pero, noon ko lang napansin: makintab pala ang buhok niya. Makinis ang mukha ni Michael. Ang mata niya, malalaki, parang sa kuwago. Pero cute na kuwago. Iyong tipong puwedeng ilagay sa logo ng Sterling notebook. Katamtaman ang ilong ni Michael. Di matangos pero di rin pango. At amputi-puti ng pantay niyang mga ngipin. Noon ko lang napansin, guwapito pala ang kalaro kong si Michael kahit may pagka-nognog siya. Siguro namula ako no'ng maalala kong ito ang kalaro kong yumakap sa akin kahapon. At sa totoo lang, ang ginhawa ng pakiramdam no'ng hinahaplos niya ang likod ko. Nabawasan nang konti ang sakit na dulot ng gigantic na bukol. Yihi! Tukso ng mga kaibigan namin. Kami na lang pala ang naglalakad. Nakaupo na silang lahat sa semento na naghihiwalay sa dagat at bangketa sa may Manila Bay. Nakiupo na rin kami. Maghapon kaming
nagkuwentuhan ni Michael tungkol sa stepmother kong atribida kung minsan, kay Colay na anlaki na ng itinaba mula noong magkaroon ng mens at sa mga school project tulad ng pagpapasindi ng isang ga-kulangot na bombilya ng flashlight gamit ang isang switch 'tsaka isang baterya. 'Tsaka tungkol sa nanay niya (ni Michael), sa mga kapatid niya at sa tatay niyang hindi na nagpakita mula pa noong unang unang panahon. Parang bagumbago kong kaibigan si Michael. Masarap kilalanin. Paglubog ng araw, sama-sama kaming naglakad pauwi. Mag-aalas-sais y medya na noong makarating ako sa bahay. Walang kaabog-abog na sinurot ako ng tatay ko. Sa harap ng mga kapatid ko. Sino 'yong kasama mong lalaki sa embassy? Ha? Umamin ka na. May nakakita sa inyo! Dad, si Michael 'yon. Sinong Michael? 'Yong anak ni Manong diyan sa Lovebirds. Halos bumaligtad ang salamin ng tatay ko sa sobrang galit. Boyfriend mo 'yon? Halos bumaliktad ang sikmura ko sa gulat at takot. Ako? May boypren? Dad, hindi. Ilang taon ka na ba? Twelve. 'Yon lang at tumalikod na siya. Naiwan akong inaatake ng hiya at ng sakit. Sakit sa mata, naluluha na ako, sakit sa ulo dahil siguro sa bukol, 'tsaka sakit sa tiyan. Ewan ko kung bakit pati sa tiyan. Baka sa puson, baka naiihi lang ako. Pumasok ako sa kubeta. Sinubukan kong umihi. Doon ko nalaman na dalaga na nga pala talaga ako. Malungkot kong tinitigan ang mantsa sa panty. Ay, ang dami mo namang hinihinging kapalit. Demanding, parang ganon. Napakademanding naman pala ng pagdadalaga. Nag-lock ako ng pinto. Mabilis akong naghubad. Tapos pinihit ko ang gripo. Mula sa timba, tinabo ko nang tinabo ang tubig. Naka-sanlibong buhos ako ng malamig na tubig. Parang gripo rin ang pekpek ko. Agos ang mens. Dalaga na ako. Ano nga uli ang dapat ipagdiwang? 2008
Nakaw na Sandali Nagnakaw ako noong bata ako. Nakikitira ang pamilya ko noon sa bahay ng lolo at lola kong Chinese. Mayaman ang mga kamag-anak namin pero kami, hindi. Ang tatay ko kasi, na isang Chinese, ay naging pasaway na anak at kapatid sa buoooong buhay niya. Noong elementary daw, basag-ulo. Noong high school, padaskol na sumasagot sa mga teacher. Bale-balentong pa ang grades. Tapos napabarkada pang lalo, nagbisyo: alak at sigarilyo. 'Ayun tuloy, di nakatapos ng college. Tinulungan naman siya ng mga kapatid niya. Binigyan siya ng negosyo. Bigasan sa loob ng grocery na pag-aari nina Amah (lola) at Angkong (lolo). Ang grocery na ito ay nasa ground floor ng bahay nila. Kaso, di pa man nakakabawi sa puhunan ang bagumbagong negosyo, e ang tatay ko, nag-asawa na. Ng Filipina. Big deal ito sa ilang pamilyang Chinese. Kasama na rito ang pamilya ng tatay ko. Lahat kasi ng kapatid niya, puro Chinese ang napangasawa. Siya lang at isa pang kapatid na lalaki ang nag-asawa ng Pinay. Pasaway nga raw talaga. Dahil wala pa namang naipupundar kahit man lang tabo, nakiusap ang tatay ko sa mga magulang niya na doon muna manirahan ang buo niyang pamilya. Me, included. Mabait naman si Amah at si Angkong. Nakakakain kami nang tatlong beses sa isang araw. Maayos naman ang mga damit namin. Pinapag-aral pa ako at ang kapatid kong sumunod sa akin sa private school. Pero napansin ko, estrikto sila pagdating sa pera at negosyo. Tuwing naglalaway kaming magkakapatid sa Chiz Curls na P2.50 lang noon, bibigyan pa ako ni Mami ng perang pambili sa grocery ng lolo't lola ko. Lahat doon, kailangan naming bilhin. Walang libre.
Minsan, nagluto si Mami ng sinigang. Ang ulam na niluluto ni Mami, para sa amin lang. Merong sariling katulong sina Amah at Angkong. Siya ang nagluluto ng ulam nila. Wala na palang betsin si Mami noon. Kaya pinaghanap niya kami ng singkuwenta sentimos sa pitaka niya, sa bag niya, sa bulsa ng pantalon ng tatay ko at sa sulok-sulok ng maliit naming kuwarto. Baka me naligaw na dalawang beyntesingko. Wala kaming nakita. Sabi ko, Ma, manghihingi na lang ako kay Amah. 'To lang naman, e. Ipinakita ko sa kanya ang walang laman na plastik ng betsin. Kasinlaki ng 1x1 na picture. Umiling si Mami. 'Wag. 'Wag kang manghingi, sabi niya. Mas masarap naman ang sinigang na walang betsin e, dagdag pa niya. Isang araw, dumalaw ang mga pinsan ko sa lolo't lola namin. Si Kuya Jeffrey, si Kuya Jason, at si Ate Janet. Ate at kuya ang tawag ko sa kanila kasi ilang taon at buwan din ang tanda nila sa akin. Antatangkad din nila 'tsaka antataba tapos ang sisingkit pa nila (siyempre) at ampuputi. Gusto ko ngang tanungin kung me factory ba sila ng Eskinol sa bahay nila. Kahit katabi nila ako at ang mga kapatid ko, parang wala silang nakikita. Kaya hindi rin namin sila kinakausap. 'Tsaka kung hindi nagtsa-Chinese, English naman sila nang English. E, sa school programs lang namin ginagamit ang English, hindi sa bahay. 'Yong isa kong pinsan, inisa-isa ang pangalan ng mga dinosaur. 'Yong isa, taga-supply ng mga capital ng bawat bansa. Tanong kasi nang tanong si Angkong. "Japan?" "Tokyo!" "Italy?" "Rome!" Ang gagaling ng pinsan ko. Antatalino. Buong araw sila sa bahay namin. Kaya noong hapon, tumambay na lang sila sa grocery para siguro... may magawang iba. 'Yong mga kapatid ko, doon na lang sa kuwarto namin naglaro. Ako, susunod-sunod sa mga pinsan ko sa grocery. Baka bigla nilang maisipan na makipaglaro sa 'kin. Dala-dala ko na nga ang sambote ko ng pinitpit na tansan 'tsaka sambungkos ng balat ng Stork, Rolly Polly, Juicy Fruit, Bazooka Joe, Fruitella, Mentos at Lipps. Kung ayain nila akong maggroseri-groserihan, meron agad kaming pera- perahan 'tsaka kunwa-kunwariang coins.
Sa grocery, pinindot-pindot nila ang calculator. Tut-tut-tut. Pinaupo sila ni Amah sa upuan ng kahera. Pinagbentahan nila ang ibang customers at nagsukli-sukli pa. Naggo-groserigroserihan na yata sila. Hindi ako kasali. Pero hindi pa rin ako umalis. Isasali nila ako, alam ko. Baka boss o kahera o tindera, baka gawin nga akong tagaabot ng binibili ng ale o ng manong. Maya-maya, kumuha si Kuya Jason ng Coke sa ref. Si Kuya Jeffrey, Fantang yellow green. Si Ate Janet, Chocolait. At eto pa: Pinsan Pagkain Kuya Jeffrey Taquitos na pula 'tsaka Sergs, 'yong chocolate Ate Janet Kuya Jason Chiz Curls at Big Bang (chocolate din), at Rebisco strawberry sandwich Humpty Dumpty na malaki, nalimutan ko na kung anong kulay at isang balot ng hopyang baboy Tapos binigyan sila ni Angkong ng tig-iisang Yakult. Ako rin parang gusto kong magmeryenda. Kaya tumingin ako kay Amah. Tapos kay Angkong. Maya-maya pa, pumasok na ako sa loob ng bahay at hinanap ko ang Mami ko para humingi ng pera. Noong gabing 'yon, noong papatulog na si Daddy at si Mami, lumabas ako ng kuwarto. Sabi ko, iinom lang ako ng tubig sa kusina. Mabilis akong nagpunta sa ground floor, sa grocery. Siyempre sarado na 'to. Ako lang ang nandoon at ang dilim-dilim. Pina-padlock nina Angkong ang pinto na naghihiwalay sa pinakaloob ng bahay at sa mismong grocery. Kaya lang, medyo luma na ang pinto at de-hila lang 'to. Deslide. At sa itaas lang ng pinto ang slide. Nakaangat ito sa sahig. Kaya kapag itinulak ang pinto, para itong dumuduyan-duyan nang bahagya. Kapag itinulak nang malakas 'tsaka matagal, nagkakaroon ng space. At saktong-sakto ang tingting kong katawan sa space na 'yon. Nakapasok ako sa grocery. Hindi na ako nagbukas ng ilaw. Kahit may venetian blinds ang matatangkad na bintana, salitsalit at pasilip-silip ang liwanag na galing sa poste sa labas 'tsaka sa katabi naming Burger Machine. 'Tsaka sinasapul din ng mga headlight ng mga dumadaang sasakyan ang loob ng grocery. Siyempre pa, kabog nang kabog ang dibdib ko.
Sa kaba. Lalo na noong marinig ko ang isang mahinang kreeeek. May tao, naglalakad yata. Lagot. Humugot ako ng isang hininga. Tapos tinakpan ko ang bibig ko. Ipinatong ko rin ang isa ko pang kamay sa dibdib. Puwede na siguro 'tong silencer. Silencer ng pumuputok na dibdib. 'Yong BOG-BOG- BOG kanina, naging POG-POG-POG. Di puwede 'to. Maririnig pa rin. At hindi puwedeng may marinig galing sa akin. Hindi. Baka mahuli ako. Kapag nahuli ako, baka palayasin ako. Pati nanay ko. Pati mga kapatid ko. Siyempre hindi ang tatay ko kasi bahay nila 'yon. Dalawang kamay na ang ipinatong ko sa dibdib ko. 'Yong POG-POG- POG kanina, naging PO-PO-PO. Puwede na. Hindi ako gumalaw mula sa kinatatayuan ko. Walang exhale-exhale kong hinintay ang ikalawang kreeeeek. Kung sinuman ang naglalakad na 'to at wala siyang kapansanan o pilay sa paa, meaning dalawa ang gumagana niyang paa, dapat ay dalawang kreeeek ang maririnig ko. Pero wala nang sumunod na kreeeek. Naging kasintahimik na ng sementeryo kapag weekday ang paligid ko. May kasama kami sa bahay na iisa lang ang paa? O iisa lang ang paang ginagamit sa paglalakad? Paano 'yon? Pakandirit? Teka, may narinig nga ba 'ko? Baka guniguni ko lang 'yon. O baka ako 'yon. Guilty na paa. O tiyan. Siguro kapag guilty ang tiyan, hindi kruuuk ang maririnig. Baka kreeeek. Hah! Wala na akong oras para sa mga ganyang pagmumuni-muni. Pumunta na ako sa shelf kung saan nakalagay ang pinagnanasaan ko noong hapon pa lang. Dahan-dahan kong ini-slide ang nakaharang na salamin at kinuha ang aking pakay: isang dilaw na kahon. Parang maliit at manipis na kabaong. Inalog ko. Shik...shik...shik....sabi ng kahon. Kumabog-kabog uli ang dibdib ko. Sa tuwa. Pagbalik ko sa kuwarto namin, sumampa agad ako sa kama at nagkunwa- kunwariang tulog. Ilang saglit pa, no'ng nasiguro kong tulog pa rin si Mami at si Daddy at ang mga kapatid ko, binuksan ko 'yong dilaw na kahon. Itinaktak ko ito agad at may lumabas. Isinubo ko 'yon, 'yong lumabas tapos ngumuya ako nang ngumuya. Wah... ang lamig. Ang tamis. Tamis ng tagumpahahahahay. Mahirap ngumuya nang nakangiti pero 'yon ang binalak kong gawin buong magdamag.
Kaso, biglang nagising si Mami. Dahil yata sa maingay kong pagnguya. Sa iisang kama lang kasi kami natutulog. Si Daddy, si Mami 'tsaka kami ng mga kapatid ko. Anumang galaw o ingay, imposibleng di maramdaman o marinig ng iba. (Ito na siguro ang pinakamahusay na family planning method.) Tumigil ako sa pagnguya tapos pumikit ako. Tulugtulugan ba. Nasa kamay ko ang dilaw na kahong lampas pa sa palad ko. Naramdaman kong bumangon si Mami. Naging kulog ang boses niya. "Saan galing 'yang Chiclet mo?" Dumilat ako at bago pa ako nakasagot, binaltak akong patayo ni Mami. "Saan galing 'to?" Di ko alam, me super powers ang nanay ko. Sa isang iglap, siya na ang me hawak sa kahon ng Chiclet. "Kay Amah," mahina kong sagot. Nakatungo ako. Hindi ko kayang salubungin ang tingin ni Mami. Si Daddy naman, napabangon din. Mulagat na mulagat sa aming dalawa. Ganon lang. Walang ginawa. Para siyang nanonood ng shooting ng isang pelikula. "Kay Amah?" Hindi ako sumagot. Alam ko, kahit anong isagot ko, tatamaan na ako. "Gigisingin ko si Amah ngayon. Itatanong ko sa kanya kung talagang binigyan ka niya neto." Nag-angat ako ng mukha at siguro rumehistro doon ang panic. At siyempre pa, sapat na 'yon para tuluyang sumabog ang kumukulong Bulkang Mayon. Ewan ko kung bakit naman sa lahat ng oras e, noon pa nagpakalat-kalat ang malapad kong ruler na gawa sa bakal. Tinago ko na 'yon dati kasi ayaw kong dinadala sa eskuwela. Pa'no, ambigat-bigat. Pangmatanda yata. At 'yong ruler ngang 'yon ang nahagilap ng nanay kong me tuktok at bunganga ng nagngangalit na Bulkang Mayon. Kinuha niya ang kamay ko pagkatapos ay hinampas ito ng ruler, target ang makasalanan kong palad. Pero ang unang reaksiyon ng kamay ko ay ang sumara. Kaya kumuyom agad ito. Pak! Hhmmpphh.... Mas masakit pala. Tumama kasi sa buto ng mga daliri ko ang bakal na ruler.
Lalong nagalit si Mami. Siguro dahil alam niyang mas nasaktan ako sa ginawa ko kesa kung hinayaan ko na lang na nakasahod ang palad ko. O siguro dahil ang tingin niya sa pagkuyom ng palad ko ay isang pagtanggi sa parusang dapat lang namang tinatanggap ko. Ibinuka niya ang palad ko na para bang nagbubukas ng panyong nakalamukos at naninigas dahil natuyuan na ng sipon at uhog. Ubod ng lakas at walang paki si Mami kahit ano pa ang tumilapon basta mabuksan lang ito. Pagkatapos nun, LAGAPAK na ang inabot ng palad ko. Kaliwa't kanang palad. Paminsan-minsan, napapapikit ako sa sakit. Bakal kaya 'yong lintik na ruler na 'yon. Tapos, nakita ko ang kahon ng Chiclet sa kamay ng nanay ko. Kuyu-kuyumos na. Noong unang mga palo ni Mami, shik... shik... shik... sabi ng kahon. Actually, sabi 'yon ng mga nag-uumpugang Chiclet sa loob. Parang nang-aasar. Di nagtagal, nagkanda-huloghulog na ang mga ito sa sahig. Hanggang sa maubos ang laman ng dilaw na kahon. Pagkatapos, hindi na nagsalita si Mami. Pero pakiramdam ko noong gabing 'yon, natulog siyang gigil na gigil pa rin sa akin. Siguro nakatulog siyang nag-iisip, ang anak ko, nagnakaw? At hindi isang ulilang Chiclet ang kinuha samantalang meron namang pira-piraso nito. Ang kinuha, isang buo. Sampu ang laman. Isang buong kahon. Big time. Siguro noong gabing 'yon, nakatulog siyang tinatanong ang sarili: Nagkulang ba 'ko sa anak ko? Saan? Sa pangangaral? Sa pagmamahal? Sa pagdidisiplina kaya? Saan? Siguro ganoon siya nakatulog. Ako, noong gabing 'yon, nakatulog nang maga ang mga mata pero mabango ang hininga, manamis-namis ang laway, pulampula ang mga kamay. 2008
Asintada Noong bata ako, naglagay ako ng asin sa mata. Hindi. Hindi dahil may nag-dare sa akin. Hindi rin dahil inumangan ako ng balisong ng isang aning-aning at inutusang maglagay ng asin sa mata. Hindi. Ang dahilan? Simple: ayokong maniwala sa sinasabi ng iba. Isang Sabado 'yon, umaga at nakatambay kami sa tindahang nagbebenta ng cherry balls. Nalimutan ko na kung paanong napunta sa asin ang usapan naming magbabarkada. Pero doon na nga kami napunta. Me nagbulalas: na mahapdi kapag nilagyan ng asin ang mata. Di ko malimutan ang statement na 'yon. Sinabi 'yon ni Sharon na siyang pinakamatanda sa amin, 12 years old na siya at Grade 6 sa St. Paul- Paranaque. E, gusto kong patunayan na mali siya. 'Ba, kahit siya ang pinakamatanda sa amin, hindi lahat ng sinasabi niya, tama. At kahit sa private pa siya nag- aaral, puwedeng mali ang sinasabi niya, 'no? Kaya dali-dali akong umuwi sa bahay namin, sumagsag sa kusina at kumurot ng asin sa garapon. Tapos tumingala ako, binudburan ko ng asin ang walang kakurap-kurap kong mata. Ngiyar. Hanghapdih ngah. Experience talaga is the best teacher. Pero may natutuhan akong isa pang lesson. Na kasingalat ng luha ko noong araw na 'yon. Kung meron kang gustong patunayan, ihanda nang bonggang-bongga ang sarili sa mga posibleng mangyari dahil siguradong may kapalit ito. Minsan ang kapalit ay maganda, minsan matamis. Pero minsan din ay mahapdi at minsan naman, maalat. As in. 2008
Kwits Adik sa baraha ang nanay ko. Nine years old pa lang ako, nagla-lucky nine na siya. Kalaban niya nang piso-piso ang sarili niyang nanay na malabo man ang mata, e mala-agila naman ang talisik pagdating sa mga numero sa baraha. Nang mamatay ang nanay niya, ang sariling mga pamangkin ang kanyang kinalaban. Pero pusoy dos naman ang usapan. At nang magsilipad sa abroad ang mga pamangkin niya, 'tsaka lang niya nakita at binalingan ang kabangyaman na itinatago ng aming pamayanan: ang kapitbahay. Ang kapitbahay bilang mga kapanalig sa kultong amoybarya at baraha. Dito na siya nagkandaubos-ubos. Kahit pa tres-singko pesos lang ang taya kung magdamagan naman ang laban, umuuwi siyang luhaan. Ito rin ang panahon na ako na ang kumakayod para sa pamilya. At siyempre pa, di ko maiwasang isipin na ang perang ibinibigay ko sa kanya na budget para sa bahay namin ay napupunta lang sa wala. Actually, hindi naman sa wala. Napupunta lang naman kay Jonald na lasenggo o di kaya sa midwife na iniwan ng asawa (dahil din sa baraha), kay Mercy na ibinenta ang bunso dahil ikapitong anak na niya ito at wala namang maiabot sa kanya ang asawa niyang tagamaneho ng padyak kundi pabeynte-beynte pesos kada labindalawang oras, kay Balot na nagpiprito ng footlong araw-araw para sa suweldong sandaang piso, (ganito na nga kaliit, itataya pa), kay Glo na tindera ng tsamporado at sopas sa umaga at kay ganito, ganyan, ganon. Sa kanila napupunta ang bigay ko dahil sila ang mga kalaban ng nanay ko sa tong-itan. Ginawa ko na ang lahat 'wag lang siyang mangapit-bahay at magsugal. Madali lang namang aralin kaya inaral ko ang tong-its. Tinuruan ko rin ang mga kapatid ko. Naglatag kami ng banig, inilayo ang electric fan, nagset ng baraha 'tsaka namin hinila ang nanay ko. Kami na lang ang kalaban mo, singhal namin.
Pero madaling nagsawa sa mga bagitong sugarol itong nanay ko. Pagkatapos ng ilang araw lang nang maghapon naming pagbabalasa ay nagpaalam siyang makikipagtsismisan kay Ka Deliang katabing bahay. Naniwala naman kami. Aba, nagsara na ang lahat ng tindahan sa compound namin, e wala pa siya. Nagsara na at nag-sign off ang mga TV station, e wala pa siya. Wala. Handa na kaming magpa-blotter ng ganitong ulat: nawawala po ang nanay naming nasa hustong gulang, walang kapansanan, hindi nag- uulyanin, nasa tamang huwisyo naman, makulit lang. Pero bago namin ginawa 'yon ay dumaan muna kami sa tong-itan. Ayun nga ang nanay ko, anlutong-lutong pumitik ng baraha. Siya ang bangka. Kaya pala. Ampoga. Sinubukan ko na ring awayin ang nanay ko. Sinagot-sagot ko siya. Sinumbatan. Sinigawan ko na rin ang mga kapatid ko. Baka sakaling sa gan'tong paraan, ma-realize ng nanay ko na buong pamilya ang apektado sa ginagawa niyang pagsusugal. Dahil likas na malambot ang mga heart of queens kasama ang heart ng nanay kong queen of hearts (sa paningin ng mga ka-tong-its niya), tinamaan naman agad siya ng bago kong strategy. Ipinagluto niya kami ng arroz caldo. Ipinaglaba niya kami kahit walang maruming damit nang araw na 'yon. Ipinamalengke kami at ipinamili pa ng bagong kurtina. Umaliwalas bigla ang tahanan namin. Nagpakitang-gilas si Haring Araw. Eternal sunshine of the spotless mind. Ngunit sa kasawiampalad, pagkatapos lang ng ilang araw, mukhang na- miss niya ang iba pang hari: ang king of spades, king of hearts, diamonds, at clubs. Balik siya sa dating gawi. At ang malupit pa rito, mas nahirapan na kaming pauwiin siya o kahit man lang ang patayuin siya sa puwesto 'pag naumpisahan na niyang puminta ng baraha. Hmp. Talo. Sinubukan na rin naming magkakapatid ang silent treatment. 'Pag naabutan niya kaming kumakain tapos sasabay siyang amoy-baraha pa ang mga kamay, biglang walang magsasalita, walang magkukuwento. 'Pag nanonood ng TV at bigla siyang dumating, isa sa amin ang hahagilap ng remote control at papatayin ang TV kahit pa handa nang mag-bungee jumping ang luha ni Rosalinda habang kausap si Fernando Jose. Parang wala lang siya kapag nandiyan siya. Basta kapag dumarating siya galing sa
kung saang tong-itan, tumatahimik ang buong kabahayan. Parang haunted house lang. Pero lahat ng 'yan, wa epek. Halos araw-araw pa rin siyang nakikipagsiyetehan sa kanyang mga katong-its. Lagi niyang katwiran sa amin, ito na nga lang ang libangan ko, e. Nakaraos naman ako sa kolehiyo. Ganon din ang dalawa ko pang kapatid. Ang bunso namin ay nagte-thesis na ngayon. Kaya noong graduate na ako, full time nang empleyado at patuloy pa ring nag-aabot sa kanya ng pera, hindi ko na siya pinakikialaman. Mag-aaway lang kami alam ko, e hindi ko rin naman talaga siya mababago. Tulad ko, unti-unti na ring natanggap ito ng buong pamilya at idinadaan na lang naming lahat sa biro. Halimbawa ay noong first time niyang magpabili ng salamin sa mata, umarte kaming magkakapatid na kunwari e, nagkukumahog sa pagbili ng salamin dahil baka hindi niya maispatan nang maigi ang nuwebe sa sais at ang siyete sa dos. Siguradong ikakatalo niya ito nang zillion-zillions of pesos. Ganon lang. Di namin sukat akalain na karma ang huling mang-aalas(ka) sa kanya. Noong nakaraang birthday niya, nag-request siya ng isang party. Ang isa kong kapatid na nakatira na sa Mindoro ay umuwi sa bahay ng nanay ko. Ang isang nagbo-board sa Maynila ay humimpil din sa amin. At ako na nagpupugad sa malayo-layo ring lugar ay agad na naghanap ng maireregalo at maiuuwi para sa kanya. Ang nanay ko naman, namalengke nang todo. Siya na rin ang nagluto ng ihahanda. Tatlo kaming assistant niyang tagahiwa ng hotdog, tagatuhog ng ibabarbekyu, tagatimpla ng orange juice, at tagaayos ng mga kawad ng hiniram na videoke. Pagsapit ng hapon, nagsidatingan na ang mga batang kapitbahay at kalaro ng mga pamangkin ko. Dumating din si Uncle Boy, si Christian, si Auntie Erlet, at iba pang mga kamag-anak. Estima nang estima ang nanay ko sa mga bisita. Pero kahit busy siya, may something sa kanya. Parang hindi siya masaya. At alam naming magkakapatid iyon. Di lang namin matukoy kung bakit. Ang ginawa na lang namin, nagpa-games kami. Stop dance. Newspaper dance. Mother goes to hell market. Pasahan ng bola. Pahabaan ng hininga: Hapi birtdey,
Humahalakhak ang nanay ko sa mga nakakatawang eksena. Pero may something pa rin. Hindi ganap ang kanyang saya. Isa sa mga kapatid ko ang biglang nagtanong: Ma, 'asan nga pala ang mga kaibigan mo? Mauubos na 'yong hinanda natin, hindi pa rin sila dumarating. Nakatinghas tulad ng bigote ng king of spades ang nguso ng nanay ko habang sumasagot. Nasa tong-itan, saan pa? E, ayaw magsitayo, ansarap daw ng laban. Nagkangitian kaming magkakapatid. Sabi ng tadhana, O, ayan, kwits! 2009
Pinyapol Meron akong mga kakilalang ayaw na ayaw ang prutas na pinya. 'Yong isa, kasi raw noong bata pa siya, nanaginip siyang hinahabol ng higanteng pinya. Pang-Olympics na ang tulin niya kasi takot na takot daw siyang maabutan ng prutas na sangkatutak ang mata. Tapos ang gaspang pa raw ng balat ng pinya. 'Pag nagulungan siya nito, siguradong hiwa-hiwa raw ang kutis niya. 'Yong isa ko pang kakilala, tuwing kakain ng pinya, nangangati ang dila. Wa poise nga raw kasi isang beses, nagdinner date sila ng crush niya at ang naging panghimagas nila: pinya. Feeling niya, poproteksiyunan naman siya ng Diyos nang gabing 'yon kaya naisip niyang hindi siya aatakihin ng kati sa dila. That night, nakumpirma daw niyang minsan, nakaka- tulog din ang Diyos. Dahil pagkaraan daw niyang ngumata ng dalawang cubes ng pinya, nagsimula nang mangati ang dila niya. Kinakagat-kagat lang daw niya ang dila sa pagasang mapalitan ng kirot ang kati. Pero sa bawat kagat niya, napapakindat siya. Maya-maya pa raw, dumila siya at ipinakayod niya sa sariling mga ngipin ang kanyang dila. Inulit niya ito nang inulit. At habang umuurong ang dila niya sa sariling bibig, nagku-curl ito, kamukha ng isang hintuturong nag-uutos na "lumapit ka." Pagkatapos ng gabing 'yon, hindi na siya pinansin ng kanyang crush. Itsinismis pa raw siya sa school. Saksakan daw siya ng flirt. Malandi. Maharot. Alembong. Kako, kalimutan na lang niya 'yon dahil sino nga ba ang may makating dila? Ayaw na ayaw ko rin ang pinya. Kasi noong bata ako, me karanasan akong sing-asim ng prutas na 'to. Kasagsagan ng pamimili namin noon ng mga panregalo sa Pasko. Bubuntot-buntot ako kay Mami. Para kaming kutong sumisiksik kahit sa pinakasulok at pinakagilid ng mga tindahan at eskinita sa Divisoria. Ang Divisoria kapag December, binabaha ng tao at paninda. Pony tail, key
chain, laruang pang-isahang laro lang, baraha, pandispley na mga angel. Mga produktong wala naman talagang pangmatagalang pakinabang. Umaga kami dumayo roon at tanghali na noong matapos si Mami sa pamimili. Nakakasilaw ang araw, pawis na pawis na 'ko sa kakalakad. "Ma, juice," sabi ko habang binabatak ang braso niyang kinasasabitan ng makukulay na plastik bag. "Tsk...ikaw talagang bata ka," naiinis na sagot ni Mami. Kasi bago kami lumarga pa-Divisoria, inutusan niya 'kong magdala ng tubig sa baunan. Para nga raw hindi gan'to, magpapabili-bili pa ako ng inumin. Sayang pa ang pera. Pero di ko na pinansin ang inis ni Mami. Mas matindi ang uhaw ko kesa takot sa kanya. "Ma, 'yon, o," turo ko sa tatlong nakahilerang kariton ng palamig. "Sa bahay ka na lang uminom. Uuwi na tayo, e," sagot ni Mami at malamig na tumitig sa mga palamig. "E..." Nagbanggaan ang kilay ko at pinahaba ko talaga ang 'e' nang 30 seconds. "'Tsaka dalawampiso lang 'yan, Ma. Ayun, o." Itinuro ko ang papel, sabi: P2.00. Nangungunyapit ang papel sa katawan ng lalagyan ng palamig. Namamawis ito dahil sa tipak-tipak na yelong lulubog-lilitaw. Kahit di pa umooo si Mami, nai-imagine ko na ang pagdaloy ng palamig sa lalamunan ko. Parang nakita ko ang sarili ko na bida sa isang TV commercial ng juice. Kunwari, mapapapikit pa raw ako habang umiinom dahil sa ginhawang idudulot ng malamig na inumin. Pagkatapos, bubuka ang bibig ko para ilabas ang malambing na ooooohhhh. Lumapit kami sa unang kariton ng palamig. Dalawa ang flavors kulay ng palamig: yellow at green. Pineapple 'to, naisip ko. Uy, favorite! "Pineapple, Ma," kako. "Isa nga," sabi ni Mami tapos naghanap siya ng barya sa kanyang bag. Hindi kami agad-agad na inasikaso ng tindero na isang teenager na may kaitiman at nakaputi at manipis na T-shirt. Manipis talaga, parang papel na pang-trace. Nakaupo si Kuya sa isang nanlilimahid na itinaob na balde sa kabila ng kariton at nakapatong ang isang paa niya sa gulong. Hindi niya yata kami nakita o narinig. Nakalingon siya sa kabilang side pero mukhang wala naman talagang tinitingnan. Parang nagko-concentrate lang sa kanyang ginagawa: ang pagkalikot sa hikaw niyang loop. Kinakalikot din
niya ang butas ng tenga, 'yong pinagsusuotan ng hikaw. Pinipisil-pisil niya ito. Pinipiga-piga. Kinukutkot-kutkot. Napatingin ako sa lalagyan ng palamig. Pinagpapawisan ito. Parang ako. Noong ipatong ni Mami ang mga barya sa ibabaw ng lalagyan ng palamig 'tsaka lang lumingon sa amin si Kuya. Automatic siyang tumayo, ipinatong ang hikaw sa gilid ng kariton at hinipo uli ang tenga. Parang may pinunasan siya doon na lumabas dahil sa pagpisil-pisil, pagpiga-piga at pagkutkot-kutkot niya. "Ito, sa plastik na baso," turo ni Mami sa yellow na palamig. Mabilis na ginawa ni Kuya ang mga sumusunod: . Tinanggal niya ang takip ng lalagyan pagkatapos ay hinawakan niya ang pansalok ng palamig. . Ginamit niya ang pansalok para buntal-buntalin ang mga yelo sa loob ng lalagyan. . Halo. . Halo pa. . Tinakpan niya ang palamig. . Humugot siya ng plastik na baso. Hawak niya ang baso sa puwet nito kaya tumigil pansamantala ang pagpapawis ko. Kaya lang, ang nahugot niya mula sa lalagyan, e dalawang piraso ng plastik na baso. Kinailangan niyang hawakan ang rim ng dalawang baso para mapaghiwalay ang mga ito. . May kinuha siyang latang mataba at kasintaas ng dangkal ni Mami. Sabi ng lata, Del Monte Pineapple Juice. Ibinuhos ito ni Kuya hanggang sa bewang ng baso. . Inilapag ang lata. . Tinanggal niya ang takip ng lalagyan ng palamig. 0. Sumalok siya. 1. Ibinuhos ang laman ng pansalok sa plastik na baso. 2. Nakangiting iniabot sa amin ang baso. Parang may kamera ang utak ko. Piniktyuran ang eksenang 'yon. Close up shot sa mga dulo ng daliri ni Kuya na nakalapat sa rim ng baso.
Tumingin ako sa dalawa pang kariton ng palamig sa magkabilang tabi. 'Yong isang tindera, may kinukutkot din. Sa pinakamalaki naman niyang kuko sa paa. 'Yong isang tindero, may kinukutkot pa rin. Sa kadena naman ng nakahapay na bisikleta. Sinunggaban ko ang baso at pikit-matang sinimot ang laman nito. Nakauwi na kami ni Mami, nakapagtanghalian sa bahay, nakapaghugas ng plato, nakapagbalot ng regalo, nakapagwalis ng kalat sa sala pagkatapos, nagmeryenda, at aba, lasang-lasa ko pa rin ang asim ng pinya. 2008
Ang Lugaw, Bow 'Yon ang tipo ng pangingidnap na di na raw dapat isinusumbong sa pulis. Kasi 'pag isinumbong sa pulis, posibleng mabalita sa tabloid. At 'pag nabalita sa tabloid, posibleng maging headline. At 'pag naging headline, ganito: Tatay, Kinidnap ang mga Anak, Mga Anak, Nagpakidnap. At nakangiti kami ng nakakalokong ngiti sa front page picture ng tabloid. Puwede na 'yan sa Tempo o People's Tonight. Hapon 'yon at isang karaniwang araw sa school. Sinundo agad kami ng nanay ko sa classrooms namin (ni Colay). Pagdating sa bahay, nandoon ang isa kong pinsan. Si Ate Amy. Taga-Pangasinan. Wala siyang dalang manggang kalabaw at bagoong tulad ng lagi niyang pasalubong sa 'min 'pag galing siya ng probinsiya. Sa kuwarto naming mag-anak, may nag-aabang na mga maletang kasintangkad ko. Nakapang-alis na damit si Kim at si Ancha. Wala si Daddy. Dali-daling pinalitan nina Mami at Ate Amy ang damit namin ni Colay. Ng pang-alis din. Aalis daw kami. Uuwi sa probinsiya. Bilisan daw namin. Zoom-zoom-zoom. Maghahatinggabi na no'ng marating namin ang bahay nina Auntie Elvie sa may Urdaneta. Gising buong araw at buong magdamag ang mga sasakyan at ilaw sa dakong 'yon ng probinsiya. Doon daw kami saglit na titigil at pagkatapos ng ilang linggo, lilipat kami sa Baguinay. Sa bahay ni Auntie Tessa. Kung saan mas marami ang puno ng mangga at kamatsile. Mas marami ang nagtatakbuhang itik at manok. Mas maalikabok ang paligid, hindi pala mas maalikabok kundi pinaka, parang Hiroshima bombing, 'pag dumadaan ang kahit isang katiting na traysikel. At mas madilim ang gabi dahil iilang bombilya lang ang nakasindi sa iilan ding kabahayan. Liblib, sa madaling salita.
Pero bago pa maisagawa nang buong-buo ang top secret plan, naabutan kami ng Daddy ko. Sa Urdaneta pa lang. Kami lang na mga anak niya ang nandoon. At siyempre, ang mga kamag-anak ng nanay ko. Ang nanay ko? Wala. Hindi namin alam kung nasaan. Siguro kasalukuyang pinapakiusapan ang isa kong auntie, para pautangin muna siya ng perang pantustos sa paglalagi namin sa Urdaneta at sa paglipat namin sa Baguinay. O siguro bumalik sa Maynila para kunin ang naiwang mga sando at salawal ni Ancha, 'tsaka 'yong mga laruang pinaglumaan ng mga pinsan naming Chinese: 'yong jigsaw puzzle na kasinlawak ng sahig, tampok ang mga pine tree sa Amerika, o 'yong maliit na TV na may hawakan kaya puwedeng dalhin kahit saan, kahit sa dyip. Kapag pinipihit 'yong ikutan, umuusad nang pagkabagal-bagal ang isang picture ng bear na nangingisda sa isang batis habang tumutugtog ang isang nakakaantok na tugtog. Parang basong kinakatok ng kutsara. O 'yong Barbie na lumalagutok kapag binali nang konti ang tuhod. Binibilhan pa ni Mami ng damit 'yon. Sa may palengke ng Paco. Kahit di masyadong tama ang sukat, minsan kasi maluwag, minsan naman di maipasok sa braso ni Barbie ang isang manggas ng dress nito, mas mura naman kesa 'yong nabibili sa department store. Lahat ng mga laruan na galing sa mga pinsan namin ay imported. Sayang nga naman kung iiwan na lang ang mga 'yon sa Ermita. Wala nang bata doon. O siguro din, noong time na 'yon, naghahanap ang nanay ko ng mapagwe-weytresan na restawran o canteen o karinderya sa Maynila o sa Urdaneta o sa Baguinay para magkapera siya kahit konti, para konti na lang din ang uutangin niya sa nanay niya at mga ate at kuya. At para hindi na niya kausapin kahit kelan ang tatay ko tungkol sa sustento. Sustentong sigurado namang manggagaling din kay Amah at kay Angkong at hindi galing sa sariling delihensiya. Kaya naman, sinamantala ng tatay ko ang pagkakataon. Dahil nga wala roon ang nanay ko para pigilan siya, "kinidnap" na niya kami ni Colay. Walang nagawa ang mga kamag-anak ng nanay ko, siguro dahil tatay naman namin ang kumukuha sa 'min. O ayaw lang talaga nila ng eskandalo. Siyempre kung hindi sila papayag, maninigaw ang tatay ko. Baka manapak pa 'yon. E, may mga loko akong pinsang lalaki na baka patulan siya at sapakin din siya kahit pa matanda siya. E di, magkakagulo? Siguradong
pagtitinginan kaming lahat ng mga dumadaan na tao. Eskandalo. (Noong bata ako, ang mga scandal ay hindi naman sex videos.) Puwede rin na kaya hinayaan lang ng mga kamag-anak ng nanay ko na mangyari ang "pangingidnap" ay dahil gusto rin nilang kunin na kami mula sa kanila. Baka ang tingin nila sa amin, dagdag na bibig na pakakainin. Dagdag na katawan na dadamitan. Dagdag na batang paaaralin. Dagdag na responsibility. Mabigat nga naman ang tunog ng salita na 'yan. Pakinggan. Dag. Dag. Hindi tulad ng bawas. Parang tunog lang ng umiihi: bawasssssssssssssss. Magaan. Magaan sa pakiramdam. Si Kim at si Ancha, naiwan. May pagka-baby pa kasi noon si Ancha. Siguro naisip ng tatay ko, baka biglang maihi o matae lang 'yon sa daan. 'Wag na lang. Natuloy kami ni Colay sa pagsama kay Daddy pabalik sa Maynila. Sa bus stop kami inabutan ng hapunan. Wala naman kaming sinabing gutom na kami pero 'tong tatay ko, bigla na lang kaming inakay sa kainan ng bus stop na 'yon. Umorder siya ng lugaw. Dumating naman ito agad-agad, umuusok pa at nakalagay sa porselanang mangkok na sinlaki ng tinapyas na buwan. Anlaki talaga. Parang puwedeng paghilamusan. Kumuha si Daddy ng tatlong kutsara. Napahinto siya saglit. Ibinalik niya ang isang kutsara sa lalagyan na ice bucket na may mainit na tubig. (Totoo. Ice bucket pero mainit na tubig ang laman.) Ibinigay niya sa amin ang tig- isang kutsara tapos sabi niya sa amin ni Colay, "Kain na." Tumayo si Daddy at lumitaw ang isang kaha ng sigarilyo sa kanyang balikat. 'Yon ang kanyang secret cigarette cabinet: ang butuhan niyang balikat. Humakbang siya papalayo sa amin 'tsaka nakisindi ng sigarilyo sa isa pang lalaking nagsisigarilyo din. Pabalik-balik ang tatay ko. Siguro ito rin ang ginawa niya dati sa labas ng delivery room noong ipinanganak ako ng nanay ko, noong ipinanganak si Colay, noong si Kim naman at noong si Ancha. Sa bawat pag-about face ni Daddy, binabasag niya ang usok na siya mismo ang gumagawa. Gutom din siya, alam ko. Hindi naman kasi siya kumain sa karinderya ni Auntie Elvie bago kami umalis doon. Sayang e, champion pa naman sa sarap ang dinuguan ni Auntie. Pagkababa ni Daddy ng bus na galing sa Maynila, baka pinuntahan na niya kami agad-agad. Sabay kidnap. Sabay alis. Sabay sakay uli ng bus. E,
di hindi nga siya nakakain! Ngayong malaki na 'ko, naisip kong pareho ang problema ng tatay at nanay ko no'ng time na iyon: PERA. Itong Daddy ko, naubusan na ng pambili ng isa pang lugaw. Kasi kung may pera pa siya, ibibili niya kami ni Colay ng tig-isang mangkok kahit pa mabundat kami sa dami ng isang order. Saka kung meron, oorder din siya para sa sarili niya. Paborito niya 'to, e. Lagi nga siyang kumakain ng lugaw na niluluto ni Amah. Binubudburan pa niya iyon ng ba (may impit) hu. Dried pork ito sa anyo ng mga hiblang kakulay ng asukal na pula at kasintamis ng asukal na pula. Tamang-tama sa lugaw na walang kalasa-lasa at walang kasahog-sahog kundi sampirasong sesame seed. At kung meron ngang pera ang Daddy ko, magsasama siya ng dakilang alalay para makuha niya kaming apat. Anlayo ng Pangasinan. Five to six hours ang biyahe. Tapos andiyan ka na, iiwan mo pa ba 'yong dalawa mo pang anak? Hindi na, di ba? Kailangan talaga niya ng alalay kung susundo siya ng mga anak. Di puwedeng mag-isa lang siya. Apat ang anak niya: isang nine, isang seven, isang six, at isang four. Puro babae pa naman. Paano kung gustong magkubeta ng isa sa kanila sa bus stop, saan niya iiwan ang tatlo? Paano kaya kung magsukahan silang lahat, sabay-sabay, sa bus? Saang kamay ng Diyos niya kukunin ang anim pang mga kamay na hahawak sa magkabilang tenga ng plastic bag na ipansasahod niya sa suka? Ang dalawa niyang kamay e, magiging busy na doon sa isa pa lang na sumusukang bata. Pero hindi nga siya makapagbitbit ng alalay. Kulang na ang budget niya, pamasaheng-pamasahe pa lang. Kaya kahit pa kaya niyang isama si Kim, mama-manage naman niya siguro 'yon, ay hindi pa rin niya ginawa. Kasi wala na nga siyang pera. Kinandong nga niya si Colay para hindi na singilin ang uupuan ni Colay. Ako naman ay masyado pang maliit para kandungin nang matagalan si Kim na isang 6 years old na bata. Na puwede ngang masuka, maihi, o matae sa biyahe any minute. Itong si Colay ay sikat sa pagiging sutil at dupang sa maraming pagkakataon. Pero nang gabing 'yon, mapagbigay ang bawat salok ng kutsara niya sa mangkok namin. Hindi nakikipag-agawan. Well, ako rin naman. Pakala-kalahating kutsara lang ang subo ko. Hindi dahil nagpapakabait din ako noon o nakikisama ako sa tatay kong purdoy
kundi dahil sa lasa ng pinakakain niya sa amin. Alin 'yong lugaw? Ampangit kaya ng lasa. Lasang tisyu. Tisyung nababad sa luha ng isang ina. 2009
Bayad-Utang 'Te, me sugat ka sa ilong, sabi ni Ancha sa akin. Tiningnan ko ang sarili ko sa salamin. Meron nga. Gapilikmata ang haba at hugis. Sa may pisngi ng ilong ko. Hinanap ko si Dilat na kanina lang, e karga-karga ko. Siya lang ang may gawa nito, alam ko. Palakad-lakad siya sa tabi ng mesa namin. Lakad-balik. Lakad-balik. Iwinawagayway niya ang tinidor na may donut, pasalubong ko sa kanya pag-uwi ko galing sa trabaho. Parang pendulum ang ulo niya. Siguro may kung anong kantang tumutugtog sa isip niya. Noon ko siya dinagit. Ako ang agila, siya ang sisiw. Huwaaaaaaa! Sigaw ni Dilat. At nakumpirma kong siya nga ang may gawa ng sugat ko dahil ang una niyang ginawa na para bagang instinct ay lapirutin ang buo kong ilong. Huwaaaaaa! Sigaw ko. Tinampal-tampal ng nanay ko ang braso ko. Ibaba mo. Ibaba mo. Ibaba mo na kasi 'yang pamangkin mo. Huwag mo nang uratin, utos ng nanay ko sa 'kin. Noong maibaba ko na si Dilat, humangos siya sa sarili niyang nanay, ang kapatid kong si Ancha. Kasalukuyang nasa may kusina si Ancha, naghuhugas ng pinggan. Si Dilat naman, mabilis na nagtago sa likod ng patpating legs ni Ancha. Nginitian ko si Dilat. Binelatan lang niya ako. Kaya nagmadali akong lumabas ng bahay para bumili ng Chocolait at limampisong Judge. 'Yong babolgam at hindi 'yong alagad ng katarungan. Pagpasok ng bahay, sinuyo ko uli ang paborito kong pamangkin. Hindi cute si Dilat. Ang putla-putla niya, samantalang kami, e mapuputi. Ang ulo niya, e halos kasinlaki na ng sa amin samantalang three years old pa lang siya. Kaya para siyang laruan na version ni Einstein. Minus the gray bigote. Sabi ko nga, dapat ngayong bata pa lang ay turuan na namin ng
virtue of humility si Dilat. Kasi naman, hindi na puwedeng lumaki pa ang ulo niya, di ba? At ampangit naman kung papasok siya ng pinto, e kailangan pa niyang mag-side view. Ang katawan naman ni Dilat, e kasingnipis ng isang glue stick. Parang malnoris, sabi nga sa health center. Ga-wall clock ang kanyang mga mata samantalang ang sa amin, e puro maliliit at singkit. Kapiranggot ang kanyang ilong sa sobrang liit. Maganda sana ang lips nya, manipis at pulang-pula pero pagngiti naman ay mafu-full view mo ang isang siyudad ng tartar. Bihira kasing magsepilyo. At kung magsepilyo man ay nilulunok ang lahat. Wala nang mumog-mumog. Di hamak namang mas cute (at hygienic) ang iba ko pang pamangkin. Pamatay ang pungay ng mata ni Iding. Katamboktambok ng mga pisngi ni Biyangks. At ang bibo-bibo ni Noah, top 7 pa nga sa klase nila last year. Pero paborito ko pa rin si Dilat, walang kupas. At bibilhin ko kahit ano pa ang magustuhan niya. At gagawin ko kahit ano pa ang magpapasaya sa kanya. Kasi... Noong bata ako, nanaginip akong umiihi sa inidoro. Paggising ko, basang-basa ang kama. Ang inidoro lang pala ang panaginip. Ang pag-ihi, real. Tumayo agad ako at tiningnan ang extent ng damage. Geographically, malala ang damage. Ka-hugis ng Quezon City ang mantsa ng ihi ko. Ang Quezon City lang naman ang pinakamalaking city sa buong Luzon. Kaya patay. Patay ako sa nanay ko. Pero dahil bata pa ay optimistic na talaga ako, lumingon ako sa brighter side. Sa bintana. Ayun naman pala, wala pang masyadong liwanag. Ibig sabihin, medyo gabi-gabi pa. Hindi ko alam ang saktong oras pero malamang ay nasa alaskuwatro pa lang 'yon ng madaling araw. Kasagsagan ng tulog ng sanlibutan pati ng nanay at tatay kong katabi naming apat na magkakapatid sa kama. Ibig sabihin, tulog pa lahat at ako lang ang nakakaalam ng nagawa ko. 'Pag nalaman ng nanay kong umihi ako sa kama namin, siguradong papaluin ako no'n ng tsinelas. E, okey lang sana kung tsinelas ko o tsinelas ng kapatid ko, o kaya sige na nga, kung tsinelas niya (kasi maliit lang nanay ko, wala pang five feet, e di anliit din ng paa noon, I therefore conclude, maliit din ang tsinelas) ang gagamitin sa di makatarungang ritwal ng pagpaparusa, e kaya lang ang ipampapalo ba naman ay tsinelas ng tatay ko? Barko sa laki at bigat ang tsinelas no'n. Alpombrang mala-Titanic.
Isang napakapanghing idea tuloy ang sumirit sa utak ko. Nakita ko ang bunso naming si Ancha, walang pampers, kasi hindi pa uso noon. Walang lampin, dahil dagdag na labahin lang naman 'yon. Walang panty dahil masyado pa siyang bata. Wala. Puday lang. Nakapuwesto si Ancha sa bandang itaas ng pinaghigaan ko. Tamang-tama, di ko na siya kailangang buhatin. Maingat kong hinila ang dalawang binti niya pababa sa dati kong hinihigaan. Itinapat ko ang puwet niya sa Quezon City. Sa mapa, natakpan na ng tumbong niya ang Fairview at ng mga binti niya ang Commonwealth. Ayan. Puwede na. Saka ako natulog uli. Sa iba namang bahagi ng Pilipinas. Ay, kama. Ng kama pala. Kinaumagahan, isang nakatutulilig na huwaaaaaaaaaa! ang gumising sa aming magkakapatid. Hayun ang kawawa naming bunso, si Ancha, black and blue na ang puwet sa kalupitan ng Titanic. Ba't ka umihi? Ba't ka umihi? Paulit-ulit ang tanong ng nanay kong armado ng tsinelas ang isang kamay. Iyak nang iyak si Ancha. Ako at ang iba ko pang kapatid, nakatayo lang sa gilid ng kama, pupungas-pungas na nanghihilakbot sa napakalutong na mga palo. Palo na para naman talaga sa akin. Hindi na siguro alam ni Ancha ang pangyayaring 'yon. Ngayong malalaki na kami't nagkakasama sa bahay ng nanay ko, lagi kaming nagkakantiyawan tungkol sa mga panahong bata pa kami. Hansel na baon araw-araw. Ang pagsali at pagkatalo namin sa mga beauty slash money- making contest sa eskuwela at barangay. Ang panunuhol ng nanay ko sa teachers sa pamamagitan ng pagreregalo ng batya, palanggana, plato, platito, (E, contact lens kaya?) at kung ano-ano pa para lang mapabilang kami sa top ten ng klase. Lahat nauungkat puwera lang 'yon. 'Yong kalokohang ginawa ko na ikinapahamak ng isa sa aking mga kapatid. Sa puntong ito at sa edad namin, tingin ko naman, e wala nang kuwenta ang mangumpisal at mag-sorry at humingi ng tawad sa mga ancient na kasalanan. Kaya naman, hayan, kahit anong pambebelat at pangiisnab ni Dilat sa akin, kahit anong panlalapirot sa ilong ko ang kanyang gawin, ang lagi ko
pa ring isinusukli sa pinakapaborito kong pamangkin ay matatamis na halakhak at walang katapusang lambing. 2008
Shopping Huling araw ng June, natawa at naluha sa tuwa si Mami. Alinman sa dalawa ang dahilan: sa wakas, nagpadala si Daddy ng pambili ng gamit ko sa eskuwelahan o 'yong naalala uli kami ni Daddy pagkatapos ng matagal- tagal din niyang pagkalimot sa amin. Di na pinapansin ng nanay ko ang pagsayad sa lupa ng palda niyang amoy-palengke pa. Ako naman, nabikangkang na sa pagsabay sa mga higante niyang hakbang papuntang SM. Pakiramdam ko, punit na ang mga alak-alakan ko. Bago pa kumagat sa lupa ang bakal na pintong hinahaltak pababa ng guwardiya, nakasingit kami sa tindahan na laging nabubulunan ng mga tao. Alisto ang mata ni Mami sa mga nakapaskil na SALE. Binutingting namin ang lahat: notbuk, gunting, lapis, pambura, pandikit, papel. Pumunta kami agad sa mga papel. Pinadulas ko nang pinadulas sa makinis at kulay-gatas na papel ang mga daliri ko. Pinagsasawa ko na. Alam ko kasing magaspang at kakulay ng umiiyak na langit ang bibilhin ni Mami para sa akin. 'Yong tipong pamunas lang ng kaklase ko sa naputikan niyang sapatos. "Eto ang papel ko noon. No'ng bata ako. Eto rin pala ang magiging papel mo ngayon," natatawang sabi ni Mami. "Kahit gan'to ang papel mo, piliin mong mabuti ang isusulat mo rito. Sagot naman ang mahalaga, e." Pumunta na kami sa mga pansulat. Pinili ni Mami ang pinakamatangkad na lapis 'tsaka 'yong may pinakamakintab na tatak na MADE IN CHINA. Noong pinalalakad ko ang maliit na plastik na pagong, itinaob 'to ni Mami. 'Yon pala, e, pantasa, "Mayroon na tayo niyan." Sa bahay, ang pantulis ng lapis, e blade na may kala-kalawang. Kailangan ko rin ng pambura. Dumampot ako ng isa. Ulo ni Hello Kitty. Inaamoy-amoy ko ito nang lapitan kami ng isang saleslady. "Hindi sinusubo 'yan," anya. Noon ko napansin, ang pakla-pakla ng ngiti niya. Siguro
umaangil na rin ang pudpod niyang takong: 'Tang'na, bilis-bilisan n'yo sa pagpili. Gusto ko nang umuwi.' 2005
Hiwa I. May naaalala akong eksena mula sa childhood days ko sa tuwing humihiga ako sa kama ng isang OB Gyne o dentist o general practitioner o kahit na sino, basta doktor. Kapag tsine-check up ako, madalas ay mapapamulagat lang ako sa nakamulagat din namang ilaw sa kuwarto ng doktor. Sinlaki ito ng araw na nakatutok sa mukha ko. Pero kakaiba kasi di ako nasisilaw. Titig na titig pa nga ako sa ilaw. Ganito rin iyon noon, ako sa kuwarto ng isang lalaking doktor. Pinahiga ako ng doktor sa isang makitid na kama. Ang mga kamag-anak ko, nakasilip sa bilog na bintana ng isang maputlang pinto. Andoon ang pasinghap-singhap na ilong ni Ate Ludy, ang paikot-ikot na kaliwang mata ni Ate Neneng, ang nakakunot na noo ni Auntie Elvie at ang nanginginig na baba ni Uncle Asis. Labo-labo sila, alalangalala. Labo-labo rin ang takbo ng hangin sa tiyan ko. At alalang-alala rin ako. Baka mapautot ako sa kaba. Pinatanggal ng doktor ang shorts ko. Tapos pinabukaka niya ako. II. Noon ay mahal ang posporo, lalo naman ang lighter. Kaya ano ang pansindi ng yosi? Lampara. Imagine, lampara? Pero hindi naman 'yong tipong lampara ni Rizal kundi 'yong lamparang mas modern-modern na: gawa sa binutas na garapon ng Lady's Choice, me taling puti na nakalusot sa butas, eto 'yong may apoy tapos ang kabilang dulo naman ng tali, e, nakasawsaw sa gaas. Kukuha ang maninigarilyo ng kapirasong karton na hugis-talahib tapos ididikit sa apoy. Presto! May pansindi na siya ng kanyang yosi.
Kapag nasa karinderya ako ni Auntie Elvie, ang trabaho ko ay fire keeper. Yes, taga-keep ng fire. Sinisiguro ko na laging may sindi 'yong lampara. Sabi ni Ate Neneng, 'yon e, para daw hindi na kami magkikiskis ng posporo o magsisindi ng lighter 'pag may gustong magsindi ng yosi. Mas tipid. Maganda ring panoorin ang apoy na pasayawsayaw kaya kahit umiitim ang ilong 'tsaka noo ko sa kapapanood ng apoy, sulit naman. Ang isa ko pang trabaho, carton cutter. Yes, taga-cut ng carton. Naggugupit ako ng mga karton para maging hugis-talahib ang mga 'to. Sa isang karton ng Phillip Morris, e nakakaisang bungkos ako ng mga hugis- talahib na karton. Nakakalimang bungkos ako sa maghapon hanggang gabi. Partida na dahil 'yong gunting ko pa n'yan ay 'yong napakalaki at napakabigat, ito 'yong gunting na ginagamit ng mga mananahi. Pangmatanda talaga. Nasa gilid ng isang mahabang tabla 'yong lampara. 'Tong tablang 'to ang nagsisilbing counter ng karinderya 'tsaka ng tindahan. Sa kabila ng counter, e may mga upuang hugis-thumbtacks. Nakatusok ang mga ito sa semento. Doon umuupo ang mga kostumer ng karinderya. Tabi-tabi sila: mga kargador, drayber ng trak at pahinante, lahat nagtatrabaho sa bagsakan ng isda at bagsakan ng yelo. Siyempre, meron ding tambay. Mawawala ba naman sila? 'Pag may tindahan, may tambay. Isang gabi, habang naggugupit ako ng karton, dumulas ang higanteng gunting mula sa kamay ko. Buti na lang, hindi ako nahiwa. Bumagsak 'to sa upuang hugis-thumbtacks. Mula sa counter kung saan ako nakaupo, yumuko ako at sinubukan kong abutin 'yong gunting. Pero nahulog uli ito papunta sa lapag. Number one fan ako ng mottong try and try until you die kaya naman mula pa rin sa counter, e sinubukan kong abutin uli 'yong gunting. This time, nakahimlay na ito sa sementadong sahig. Konting-konti na lang ang agwat ng kamay ko at ng gun ting, bigla ba naman akong nahulog?
Aruy. Dahan-dahan akong tumayo at nagpagpag ng shorts. Lumapit sa akin si Auntie Elvie habang ipinupunas niya ang kamay niya sa apron. O, anong nangyari? May masakit? Wala po, kako. Pagtingin ni Auntie sa sahig, nakita niya 'yong gunting. Ang napakalaki at napakabigat na gunting. Namutla siya. Tiningnan niya uli ako mula ulo hanggang paa. Hinawakan niya ang kamay ko at sinilip niya ang mga palad ko. Wala namang sugat. Pinatalikod niya ako. Ayun na. Doon na nagsimula ang kamulatan ko bilang isang babae, bilang kalahi ni Eba, bilang taong may pekpek. Eight years old ako nito. Kasi, naispatan ni Auntie sa shorts ko ang isang mantsa na kamukha ng tuyong dugo. Banda pa naman 'to sa puwet ko. Inilapit ni Auntie ang mukha niya sa mantsa, (kung nagpasabog ako ng utot ay malamang butas- butas ang ilong at pisngi niya). Tapos tumingin uli siya sa akin, alalang- alala. Naglapitan na ang mga pinsan kong puro dalaga. May isang pumulot sa gunting. Si Ate Ludy. Nahulog ka? anya. Tumango ako. Di na ako makapagsalita sa hiya. Ako kasi ang pinagtitinginan ng lahat. Tumama ka rito? Hinawakan niya ang upuang hugisthumbtacks. Umiling ako. Nagkukumpulan na sila sa akin. Nahulog ka mula d'yan? Itinuro niya 'yong counter na tabla. Tumango ako. Pinatalikod nila ako at tiningnan ang tuyot na "dugo." Paglingon ko sa kanila, titig na titig ang lahat. Baka nagkaroon na siya, sabi ni Ate Neneng. Ilang taon ka na ba? Binigkas ng mga daliri ko ang numero otso. Masyado pang bata 'yan, e. Kinuha ni Auntie Elvie ang gunting. Parang ipinako sa krus ang mukha ni Auntie, uka-uka sa paghihirap ng loob. Tinamaan ka ba nito? Tanong niya. Umiling ako. Idinuldol niya sa mukha ko 'yong gunting. Hindi ka natusok nito? Iling.
Hindi ka nabagsakan nito? Iling. Ito? Ito? Idinuduldol pa rin niya sa mukha ko 'yong gunting. Iling-iling din ako. Paulit-ulit. Di ko namalayan, umiiyak na pala 'ko. Lahat kasi ng tao, mga pinsan ko 'tsaka kostumer ng karinderya, e nakatingin na sa 'kin. Ano ba ang kapana-panabik? Ako? Ang mantsa? Ang gunting? Ang upuang hugisthumbtacks? Ang lampara? Ipa-start mo ke Asis ang owner, dali, Ludy. Pupunta tayo sa ospital! Pang-emergency room na ang boses ni Auntie Elvie. Nadisgrasya si Beb! Ay, naku. Mga talandi kayo, sigaw niya sa mga pinsan ko, hindi n'yo kasi binabantayan ang pinsan n'yo, e! Mga putang'na kayo. Dali! Dali na! Nadisgrasya ako? E, ba't di ko namalayan? Ni hindi ko alam. Lalo akong napaiyak. Pinagpalit ako ng shorts ni Ate Neneng. Isinupot na lang nila ang shorts na may mantsa para maipaeksamin sa doktor. Ebidensiya number one. Hawak ni Auntie ang inosenteng gunting. Ebidensiya number two. Tahimik kaming naglakbay papunta sa ospital. Walang nagsasalita. Dahil kaya sa pag-aalala? Di ko alam. Pero napakasikip noon sa sasakyan. Pati bibig, di na siguro maibuka sa sikip. Buong angkan 'ata namin nakasakay doon sa owner type na dyip. III. Habang inuurirat at binubutingting ng doktor ang pekpek ko, 'yong ilaw na sinlaki ng araw ay nakatutok sa aking mukha. Kakatwang di ako nasisilaw. Titig na titig pa nga ako sa ilaw. Isang bagay lang ang naisip ko sa murang edad na 'yon: 'yong pagkapahiya. Nakikita ako ng LAHAT ng kamag-anak ko mula sa aking kinahihigaan. Nakasilip sila sa bilog na bintana ng pinto, nakaharap naman sa pinto ang hospital bed. Diyos ko. Wala na 'kong maitago. Para lang naman akong palakang dina-dissect. IV. Kuwento noon ni Dra. Junice Melgar ng Likhaan, isang NGO na nagsusulong ng women's rights, sa ibang bansa raw ay may ginagawa ang mga ospital para makatulong na maibsan kahit konti ang nararamdamang
discomfort ng isang babaeng nagpapagamot, nagpapaopera o nagpapa- check up. Halimbawa raw nito, e 'yong paglalagay ng isang art work sa kisame para nga naman 'pag nakatingala ang pasyente, mababaling ang attention niya sa art work at hindi sa mismong ginagawa sa kanya habang nakahiga sa hospital bed. Kung pinaghihintay siya ng doktor ay hindi siya ganoong mabo-bore. Ganon din kung may kinakalikot na sa lamanloob niya, at least mababawasan nang konti 'yong pag-iisip niya doon sa kung anuman ang kinakalikot at kung ano ang ipinangkakalikot ng doktor. Magandang idea, di ba? Ang kompanya namang Optimus Service LLC na naka-base sa Greenwich, CT, U.S.A. ay nagbebenta at nagtataguyod ng Optimus AmbiWall.™ Pinapalitan ng Optimus ang tradisyonal na mga ilaw sa isang operating room. Kinakabitan ito ng mga ilaw na hindi madaling maginit (para mas madaling ma-maintain ang temperatura sa loob ng operating room) at 'yong iba-iba ang mga kulay. Nakokontrol ang mga ito sa pamamagitan ng isang computer katulad ng kung paanong nakokontrol ang ilaw sa isang stage 'pag may show. Ang pasyente ang pinapapili ng kombinasyon ng kulay ng mga ilaw para mas relaxing at nakakakalma sa kanya ang ambience ng operating room. Siyempre pa, gagawin niya ito ilang araw bago ang mismong operasyon sa kanya. Meron din silang tinatawag na shadow-cancellation technology kung saan nababawasan, kung hindi naman natatanggal, ang mga anino lalo na kung nagbubungguangbalikat at nagkakakiskisang-siko na ang mga doktor at staff sa pag-asikaso sa pasyente. Magandang idea, di ba? V. Saglit lang ang check up sa totoong buhay pero parang antagal-tagal kong nakahiga doon. Noong finally, e matapos na nga, pinaupo ako ng doktor at pinag-shorts uli. Umiling-iling siya at ginusot niya nang konti ang buhok ko habang naglalakad kami papalabas ng hospital room. Siguro ang naiisip niya, kawawa ka naman, biktima ka ng ka-OA-yan ng matatanda. Inanawns niya sa lahat ng kamag-anak ko, puwede na raw akong iuwi. Wala naman daw kasing problema sa akin. Walang sugat. Walang pasa.
Walang kahit ano. Hindi rin daw ako nagka-mens. Nagkatinginan sila siyempre. Pero wala akong naaalalang may tumingin sa direksiyon ko o di kaya e, may nagsori sa akin. Baka di sila makapagsalita sa sobrang shock. At mahapdi pa ang mga ego dahil sa nakakahiwang katotohanan. Ano, kung ganon, ang mantsa sa shorts ko? Ma at pa. Malay ko, pakialam ko. Baka isa rin ito sa milyon-milyong misteryo ng mundo. 2006
So Ayaw Mo Sa Palayaw Mo? Bebs ang tawag sa akin sa bahay noon. Ang nanay ko, 'pag galit, tinatawag akong Beberleh. With matching red face. Sa eskuwelahan lang ako tinatawag na Beverly. 'Pag first day ng klase at nag-a-attendance ang teacher, laging nagaangat ng mukha ang teacher mula sa kanyang attendance record, para magsabi ng "Maganda ang pangalan mo." Laking taka ko. Para sa akin, hindi naman, e. Banyagang-banyaga. Ayon sa 1993 Webster's Universal Dictionary and Thesaurus, ang kahulugan ng pangalan ko ay beaver stream, isang pangalan ng lugar, isang batis para sa mga beaver. Sabi ng tatay ko, kinuha niya ito mula sa isa ring pangalan ng lugar sa U.S. This time, mas sosyal. Sa Beverly Hills. Siguro noon, andaming batis para sa mga beaver sa mga burol na ito kaya tinawag itong Beverly Hills. Anyway, sa Washington, D.C. (District of Columbia) naman kinuha ang pangalan ni Colay na Columbia. 'Yong pinagmulan ng pangalan ng iba ko pang mga kapatid, unfortunately ay hindi naidetalye sa akin ng tatay ko. Hindi rin ito alam ng nanay ko dahil si Daddy raw ang laging nagpapangalan sa amin.(Teorya ko lang: siguro kaya niya 'to hinayaan ay para di masyadong mapikon ang tatay ko dahil walang lumalabas na lalaking sanggol sa sinapupunan niya. You know naman the male sanggols in Chinese culture: parang flip-flops lang 'pag summer, a must-have!) Ang bunso naman namin ay mula sa pinagsamang pangalan ng nanay (Ressie) at stepfather (Erning) ko. Kaya ang pangalan niya ay Erres. Habang lumalaki kami, nagbabago ang palayaw namin. Di tulad ng iba riyan na forever nang Baby kahit lola na. Lola Baby. Or Boy. Uncle Boy. Lolo Boy. Kumusta naman ang kaangkupan? Mag-umpisa tayo sa bunso namin. Siksik, liglig at umaapaw si Erres nang siya'y ipanganak ni Mami. Kasintaba niya si Donya Buding. Pero imbes na Buding ay tinawag siyang Budang.
Siyempre, mortal na no-no kapag teenager kang ubod ng ganda, hawig lang naman si Pauleen Luna, at ang nickname mo ay Budang. Kaya tinanggal na lang niya ang Bu pagtuntong niya ng high school. Ngayon, kilala siya ng lahat bilang Dang. Katunog ng gong. DANG! Bigatin. Next. Si Charisse Ann naman ay nagisnan na naming Ancha. Para mas maikli, Cha. O kaya, Hans, short for Hansha. Nagsawa rin kami sa mga palayaw na 'yan kaya naging Inchang. Nang makapangasawa siya ng taga-Mindoro at doon na naglalalagi ang mag-anak nila, kailangan may probinsiyanic twist na rin ang tawag namin sa kanya. Kaya siya naging Insiyang. Minsan 'pag nahaharap sa matinding alaskahan, kailangan nang ungkatin ang nakaraan para may bala sa pang-aalaska. Bigla-bigla ay tatawagin namin siyang Match. Sisimangot na 'yon. Noong maliliit pa kami, nagka-ekstrang pera ang nanay ko. Yahoooo. Dinala niya kami sa Tagaytay. Isa sa pinuntahan namin ang hotel na Residence Inn na may mini-zoo sa loob. Tuwang-tuwa kami sa malalaking pagong na nakita namin. Sa nakahawlang malaking ibon. Sa nakaparadang malaking buwaya at higit sa lahat, sa isang napakalaking matsing. (Lahat malaki, noong bata ka pa.) Kampante kaming dumadaan sa tabi ng matsing (kahit na alam naming mahilig siya sa kuto at puno ng mga kuto ang buhok namin. Kasi....) nakakadena naman siya sa isang sanga ng puno. Bigla ba naman niyang sinunggaban si Insiyang at sinabunutan ito hanggang sa magmukhang bruha ang kapatid ko. Naudlot at malungkot ang ending ng nag-iisang field trip ng pamilya sa Tagaytay. Hiwa-hiwa sa kalmot ang mukha ni Insiyang. Kawawa. Pero ngayon, isang malaking family joke na lang ang nangyari. "Na- excite kasi nakakita ng kamag-anak," pangaasar namin kay Insiyang kapag napapag-usapan ang hayop na 'yon. Sa kaka-Chin Chan Su ay napakakinis na uli ng mukha ng kapatid ko. Wala tuloy ka-ide-ideya ang ibang tao kung bakit nagtatawanan kaming parang mga unggoy kapag tinatawag naming Match si Insiyang. Si Kimberly naman ay katulad ng milyon-milyong Kimberly na Kim ang palayaw. May variations naman, salamat sa Diyos. Nagiging Kimpot, Kim- kim, at Kimmy paminsan-minsan.
Unfortunately, sakang itong kapatid ko. Kaya 'yon na rin ang tawag namin sa kanya. Hello, Sakang. How are you? Ganyan. Para naman maiba, minsan ginagawa naming Sax na lang. Hindi rin pinagpala sa height itong si Sax kaya para naman may variation pa sa kanyang mga nickname ay Unano ang tawag namin sa kanya. 'Pag nagkakatamaran, pinaiikli na lang namin to Nano. At 'pag lalo pang tinatamad, Nans. Ngayong malaki este matanda na siya, kailangang may touch of elegance na rin ang itawag namin sa kanya. Kaya Nancy. Si Colay naman ay nagisnan ko nang Colay. Hindi ko alam kung bakit ganon ang ipinalayaw sa kanya. Sabi ko noon, Mia na lang. Malapit. Columbia. Mia. Pero di naman 'to nagklik. Ako lang ang tumatawag sa kanya ng Mia. 'Yong iba, Olay. 'Yong iba, mga pinsan pa naman namin, Pango. Hindi naman siya pango pero sa aming magkakapatid, siya lang hindi patulis ang ilong. Pango at Palits ang tawag sa aming dalawa. Palits will be explained later. 'Pag naglalambingan, Colsi naman ang tawag namin sa kanya. Kapapanganak pa lang niya sa panganay niya nang magkaroon siya ng pagkarami-raming sugat sa legs. Mga kagat ng lamok na naging sugat. Dahil di gumagaling ang mga sugat, akala namin, may diabetes siya tulad ni Daddy. 'Yon pala kinukutkot niya nang kinukutkot kaya imbes na maghilom ay nagpapanibagong sugat lang ang mga ito. Makati raw kasi ang langib kaya niya kinakamot. Tadtad na siya ng peklat kaya ang ipinalayaw sa kanya: Galizin. Ang pinaka-recent naman na palayaw ni Colay ay Cris mula sa pangalang Criselda. Na galing naman sa salitang selda. Sa dami ng kinasangkutan niyang ilegal na isyu at bisyo, di malayong makulong 'tong pasaway kong kapatid na si Cris. Ako, mula sa Beb at Bebs sa loob ng bahay ay naging Bebski na pinauso ng mga dalagang pinsan namin. Gatingting ang katawan ko noon kaya tinatawag din akong Palits hango sa kapapanaw lang na komedyanteng si Palito † (Nalungkot nga 'ko noong mabalitaan ko 'to. Yumao na ang isang icon ng aking kabataan). At para mas convenient pa sa kanila ay tinatawag din nila akong Pal. Sa school naman ay naging Bibyang ako. Unang tumawag sa akin nito ay si Mr. Sta. Maria, teacher ko sa Grade 5 Math at kasimpogi ni Jojo Lastimosa. Siguro ay naeelegantehan din siya sa pangalang Beverly at napansing hindi talaga ito bagay sa tulad kong pawising bata, malagkit
tingnan dahil sa nangungutim na kuwelyo, magaslaw at madaldal. Kaya binansagan na lang niya akong Bibyang. Okey lang naman sa akin. Mas at home ako sa Bibyang kesa sa Beverly. Nag-evolve pa ang Bibyang noong papasok na ako ng high school. Tinatawag na akong Bebang ng mga schoolmate ko. Sa mga nasasagwaan sa Bebang, pinapalitan nila ito at ginagawang Babes. Na ayoko kasi tunog- Valentine's. Kaya Bebang na lang. Hanggang ngayon. Pero sa bahay, katulad ng naikuwento ko sa kaso ng mga kapatid ko, iba ang tawagan namin sa isa't isa. Ako ang laging pinakakakaiba ang fashion statement sa amin. Pangaktibista ang get up ko samantalang mala-2NE1 naman ang sa mga kapatid ko. In short, weirdo ako sa paningin nila. Kaya ang bansag sa akin: Bebang Hibang. Okey lang naman din. Dahil alam kong sila ang mas hibang. Bakit? Puwede ba sa pangkaraniwang araw ang get-up ni Sandara Park? Hibang lang ang gagawa no'n sa Pilipinas. Ang pinaka-pinaka-latest na tawag sa akin ng mga kapatid ko ay isinisikreto pa nila sa akin. Aksidente ko pa kasing natuklasan. Nag- oorganisa ako no'n ng isang napakaimportanteng pampanitikang event. Bukod sa namayat ako nang husto sa dami ng ginagawa, e lagi pa akong puyat. Lumaki pang lalo ang eye (garbage) bags ko. Isang araw, hindi ko mahanap sa loob ng bahay namin ang cellphone ko. Wala na 'kong oras para hanapin ito gamit ang mata kaya cellphone na lang ni Nancy ang ginamit ko para ipa-ring ang sarili kong cellphone. Itinayp ko ang Bebang. Hindi rumehistro ang cellphone number ko. Ha? Ibig sabihin, hindi Bebang ang pangalan ko sa cellphone niya? Anyway, itinayp ko na lang ang cellphone number ko at pinindot ang call button. Sabi ba naman ng screen ng cellphone niya: Calling BANGKAY... 2011
Super Inggo Ape ang tawag naming magkakapatid sa kanya. Hindi eyp, ha? Kundi Ah-peh. Uncle 'yan sa wikang Fookien. Actually, maraming salita para sa uncle at auntie sa wikang Fookien at sa wikang Chinese in general. Kasi ang mga Chinese, sa tuwing tatawagin nila ang kamag-anak nila, nagbabalik-tanaw sila sa sarili nilang posisyon sa buong family tree o angkan. Mahirap at nakakalito, oo pero ang maganda rito, sa pamamagitan ng pagtawag mo sa kamag-anak mo ay parang nagpupugay ka na rin sa buong angkan at binibigyang-halaga mo ang pampamilyang ugnayan ninyo sa isa't isa. Hindi lang 'yon, dahil likas na malalaki ang angkan ng mga Chinese, nakita nila ang pangangailangan nilang maging sistematiko at organisado para mas maging madali ang pagte-trace sa kanilang mga kadugo at ang koneksiyon nila sa mga ito. At pinakamahusay nga namang umpisahan ang sistema at organisasyon sa mga katawagan sa sariling kapamilya. Narito ang ilang halimbawa ng Fookien na salita para sa kamag-anak: Bigkas Katumbas A Panganay Di Pangalawa Sa Pangatlo Xi (Shi) Pang-apat Go Lak Panlima Pang-anim Hiya Kuya Oi Ate Pe Tiyo sa father's side na mas matanda sa tatay mo
Tsiak Tiyo sa father's side na mas bata sa tatay mo Ko Ku Tiya sa father's side na mas matanda sa tatay mo Tiyo sa mother's side, ke mas bata o mas matanda sa nanay mo I Tiya sa mother's side, ke mas bata o mas matanda sa nanay mo Si Ape ay kuya ng tatay ko. Sa isang dosenang magkakapatid, (yes, anong sipag ng aking Amah at Angkong,) tatlo lang silang lalaki: 1. Si Ape na ang tunay na pangalan ay Domingo at kaya Ape ay dahil A bilang panganay (sa mga lalaking magkakapatid) at Pe bilang tiyo sa father's side na mas matanda sa tatay ko, 2. si Di Pe na ang tunay na pangalan ay John at kaya Di Pe ay dahil Di bilang pangalawa (sa mga lalaking magkakapatid) at Pe bilang tiyo sa father's side na mas matanda uli sa tatay ko, 3. at ang tatay kong bunsong lalaki at bunso sa lahat dahil sa kaimatyuran, si Roberto. Si Daddy. Si Di Pe ay may tatlong anak na babae. Si Daddy, may apat na anak na babae sa nanay ko at may dalawang anak na babae sa iba pang babae at may iba pa sa iba pa at iba pa. Puro babae. (Sa kasawiampalad ay hindi na namin sila nakilala at natuklasang lahat kaya hindi muna sila counted dito.) Si Ape naman ay may apat na anak na babae at isang anak na lalaki. Yes, isang anak na lalaki. In short, sa buong pamilya namin, si Ape lang ang nakapagpamana ng apelyido namin. Sobrang sipag ni Ape. Siya ang tagapagbantay at punong tagapamahala ng grocery ng Amah at Angkong ko sa Ermita. Singit lang sa negosyong 'yon si Di Pe, lalong-lalo naman ang tatay ko. Sa umaga, mga alas-sais bago ako pumasok sa school, naaabutan ko si Ape sa salas na nagbibilang ng tigdadalawampisong papel, tiglilimang pisong papel, tigsasampu, beynte, singkuwenta at sandaan. (Wala pang five hundred pesos kasi buhay pa naman noon si Ninoy. At lalong walang isang libo bagama't matagal nang namayapa ang mga may-ari ng mga ulo doon na sina Josefa Llanes Escoda, Vicente Lim, at Jose Abad Santos.) Naghahanda na si Ape para sa maghapong pagbabantay ng grocery. Hindi na siya nag-aalmusal, hindi lang dahil sa wala namang inihahandang almusal ang kanyang asawa o kahit ang katulong (dahil naghihilik pa ito sa higaan) kundi dahil wala siyang panahon para kumain.
Ni hindi nga naghihilamos, e. Baka pati sepilyo, hindi rin. Ek. Kipkip sa kilikili ang kahon ng Lipovitan na pinaglalagyan ng perang binilang, bababa siya mula sa third floor ng bahay patungo sa ground floor kung saan naroon ang grocery. Sarado pa 'to. Pagkaraan pa ng ilang minuto ay saka paisa-isang magdadatingan ang mga tindera. Kahit nga doon din naman sila nakatira sa bahay namin, nauuna pa rin ang kanilang boss na si Ape sa pagpunta sa grocery kesa sa kanila. Pagdating ay magbubukas pa muna ng electric fan ang mga tindera at doon itatapat ang basa nilang mga ulo na amoy-Palmolive. Saka sila mabining magsusuklay para matuyo agad ang buhok, mamayamaya pa nila wawalisin ang mga balat ng kendi, straw, at upos ng yosi na magdamag na kinagat, kinalat, at kinaladkad ng mga daga. Ako naman ay parang asong bubuntot-buntot kay Ape dahil wala pa ang nanay ko. Aasikasuhin pa kasi niya ang sarili 'tsaka ang sandamakmak pa niyang mga tsikiting. Itong nanay ko kasi, sa umaga, mabilis akong pakakainin, paliliguan at bibihisan, sabay siya pala ni hindi pa nakakapagtsinelas ni bra man lang para makalabas ng bahay at maihatid ako sa eskuwela. Hindi pa uupo sa kaha si Ape. Pupunta siya sa likod ng grocery para mag-check ng case-case ng soft drinks. Munting mga bundok ng case ng soft drinks. Titingnan niya kung alin ang konti na lang ang stock. Royal ba? Ang walang kamatayang Coke? Pepsi kaya? Sisilipin na rin niya ang malaking styro na hugis-kabaong. Doon inilalagak ang tipak-tipak na yelo at mga bote ng San Miguel Beer, Gold Eagle Beer, at Red Horse. Kapag konti na lang ang mga bote ng beer sa styro, huhugot siya ng mga bote sa case at isa-isang ihihiga ang mga ito sa styro. Pagdating ng taga-deliver ng yelo na kadalasan ay sa tanghali, ipapatong na lang nito ang yelo sa mga bote ng beer. Pagsapit ng hapon, ice-cold beer na ang mga bote. Maghihintay na lang sila ng bubutasing atay. Dadako rin si Ape sa mga tray ng patatas, sibuyas, at bawang. Itse-check din niya ang mga itlog. Nakahiwalay ang bagong dating na itlog sa luma. At kapag may bumibili, siyempre 'yong luma ang ipinaaabot ni Ape sa tindera. Noon pa lang dadako sa kaha si Ape. Pag-upo doon, bubuksan niya ang dalang kahon ng Lipovitan. Ilalabas niya ang nakagomang mga bundle ng pera. Minsan, pinapalagutok pa niya ang goma. Huwapak. Huwapak. 'Tsaka ilulusot ni Ape ang pera sa mga parihabang lalagyan ng bills. Kakalagin niya ang buhol ng mga plastik ng mga barya at isa-isang ibubuhos 'to sa
mga lumang karton ng kendi. Pakurap-kurap siyang magmamasid sa mga tindera. Katulad ng mga kostumer sa labas, maghihintay siyang buksan ng mga ito ang tinaguriang Tindahan ng Intsik. Sa tanghali, para makakain, tatawagin niya ang isa sa mga anak niya o ang asawa para pumalit sa kaha. Kung wala sa kanila ang available, mapipilitan siyang tawagin ang tatay ko na lagi namang nagpapaka- available basta't pagbabantay sa kaha ang gagawin. Nakakakupit kasi ang tatay ko doon. Naalala ko pa noong minsa'y ibinuko ni Ape ang tatay ko sa akin. Papadilim na noon at wala ang tatay ko sa bahay. Naroon ako sa grocery, tumatambay, patulong-tulong sa mga tindera, tagaabot ng stick-stick ng Camel o Winston, minsan, band aid o bulak o napkin. Minsan naman, tagapunas ako ng naalikabukang bumbunan ng lata ng Ligo. Bigla akong tinawag ni Ape. Paglapit ko sa kaha, ipinakita niya sa akin ang sandaang pisong papel. "Tunay ba 'to?" tanong niya sa akin. Hindi ako sumagot. Grade 1 pa lang ako noon. Wala pa akong kaalam- alam sa pagbutingting ng tunay na pera sa peke. Kaya napatingin lang ako sa mata ni Ape. Malaki ang mga mata niya dahil sa kapal ng kanyang salamin. Nakakatakot tuloy. Tapos pangmilitar pa ang gupit ng kanyang buhok. Umiiling siyang isinoli ang pera sa ilalim ng mga karton ng barya. Mataas pa ang halaga ng sandaang piso kaya itinatago ito nang maigi. "Napeke daw sandaan tatay mo kanina," sabi niya sa akin. Tapos umiling siya. "Maniwala ka roon? Sugal-sugal lang 'yan," dugtong niya. Wala akong naisagot. Umakyat na lang ako sa itaas ng bahay. Tutal papagabi naman na. Kuwento ng nanay ko, sa gabi, e ganon pa rin si Ape. Ito pa raw ang magsasara ng grocery. Mga alas-diyes o alas-onse ang closing time. Madalas daw itong iwanan ng mga tindera pagkatapos nilang magsara ng venetian blinds at ng dalawang pinto ng grocery. Ni hindi siya hinihintay kahit man lang hanggang sa makapagligpit lang siya ng pera. Pero wala naman sa kanya 'yon. Kumbaga, sanay na siya. Doon sa kaha ay binibilang niya uli ang benta para sa buong araw. Tapos aakyat na siya habang himbing na ang buong kabahayan.
Sabi ng mga pinsan ko ang dapat daw naming itawag sa nanay nila (na asawa ni Ape) ay Aso. Hindi 'yong hayop, ha? Ganito ang bigkas: Ah-soh. Malakas ang tunog ng H. Auntie rin ang ibig sabihin niyan. Margareth ang pangalan niya at ang palayaw ay Garet. Kaya sa Ingles ang dapat na itawag sa kanya ay Auntie Garet pero ang sabi ng nanay ko ang dapat daw itawag sa babaeng iyon ay Garet Aso. Galit ang nanay ko kay Garet Aso. Kasi, wala raw pakialam si Garet Aso kay Ape. Hindi raw nito inaasikaso ang asawa, ni hindi nga inaalala kung kumakain ba ito nang maayos sa isang buong araw. Ang tanging problema kay Ape ay ang kasipagan. Sa sobrang sipag, nalilimutan na niya ang lahat. Pero at least, hindi raw nambababae. Walang bisyo. Ni hindi lumalabas ng bahay/grocery. Oo nga naman. Wala rin akong matandaang eksena na naglalambingan ang uncle at auntie ko. Kahit man lang sa salita. Siguro factor ang paraan kung paano silang nagkatuluyan. Arranged marriage kasi. Uso pa ang arranged marriage sa henerasyon nila ng mga Chinese-Filipino. Sa henerasyon ko, hindi na. Kami, na kung tawagin ay mga Filipino Chinese. Malamang nga, ito ang dahilan kung bakit kung tawagin ni Garet Aso si Ape ay paganito: Inggo! Oy, Inggo! Parang laging galit. Tapos magfu-Fookien na si Garet Aso, mabilis siyang magsasalita na para bang may time limit ang kanyang bibig. Kuuu... Minsan, kung bigkasin pa naman niya ang Inggo, para bang ito ang pinakanakakairitang pangalan sa sansinukuban. Si Garet Aso ay may beauty parlor sa likod ng bahay. Lagi itong matao lalo na kapag magdadapit-dilim na. Papasok na kasi sa trabaho ang mga babae sa Ermita. At kailangan nilang magpabyuti. Siyempre, mega-asikaso si Garet Aso sa mga parokyana ng kanyang parlor. Kaya siguro nawalan din siya ng panahon na mabisita at malambing-lambing ang asawa kahit na nasa iisang bahay lang sila at ang kanilang mga negosyo at pareho pang nasa ground floor ang mga ito. Isang araw ay naospital si Ape. Na-stroke na pala. Naparalisa ang kalahati ng katawan. Hindi na niya maikilos ang kaliwa niyang kamay at paa. Ang kaliwang bahagi ng kanyang mukha ay parang na-landslide na bundok. Pero saglit lang siya sa ospital, as in mga isang linggo lang yata. Umuwi siya agad at nagpatuloy sa inaakala niyang takdang misyon niya sa buhay:
ang magbantay ng grocery. Siguro isang dahilan na rin kung bakit siya ganon kasigasig ay dahil walang ibang mag-aasikaso noon. Lahat ng anak niya, nag-aaral pa. Ang kanyang asawa, 'yan, may sariling negosyong binabantayan. Ang Amah at Angkong ko ay siya na ngang nagbantay nang wala si Ape. Pero hello, pagong-pagong na rin sila kung kumilos. Actually, mas mabagal pa nga kay Ape kahit paralisado na ito. Higit sitenta na kasi ang dalawang matanda. Ang Di Pe ko naman, nakatira sa ibang bahay at nagaasikaso din ng sariling pamilya at ng isa pa niyang negosyo. Buy and sell naman. Ang tatay ko, siyempre, hinding-hindi puwedeng abalahin sa kanyang masigasig na pag-aanalisa ng Dividendazo, pagtaya sa karera ng kabayo, at pambababae. Kaya ayun, si Ape, ganon pa rin ang ginagawa sa grocery mula umaga hanggang gabi. Walang nagbago sa kanyang routine. Sa umaga ay kilik pa rin niya sa kilikili ang kahon ng Lipovitan. Binibilang pa rin niya ang lalo pang tumayog na mga case ng soft drinks. Ang tanging nagbago ay ang kanyang kilos. Bumagal ito dahil kailangang kaladkarin niya ang kaliwa niyang hita at paa sa bawat hakbang. Kaya kapag naglalakad siya papalapit sa iyo, kahit hindi mo lingunin, alam mo nang siya 'yon dahil sa tunog na ginagawa ng kanyang kinakaladkad na paa. Pati ang kanyang pagsasalita ay naapektuhan. Ang sigarilyo ay naging ssssirlyeeeh. Ang magkano ang nakuha? ay naging mikino nguha? Nagpara siyang ngongo. Ganito ang buhay ni Ape hanggang sa siya ay namatay. Inatake siya uli sa puso at hindi na naka-survive. Napilitan si Garet Aso, ang kanyang mga anak at si Di Pe na magbantay ng grocery. Sabi ng nanay ko, sa mga hapon na walang masyadong kostumer, pinag- uusapan ng mga tindera at ni Garet Aso ang aking uncle. Kesyo ang higpit- higpit daw nito. Ang kuri-kuripot. Ang hirap-hirap daw pakisamahan. Nagsusumbong din daw ang dalawang tindera, madalas palang magparamdam sa kanila si Ape. Mga alas-onse daw iyon nangyayari, bago maghatinggabi, ilang minuto pagkaraang magsara ng grocery. May naririnig daw silang mga yabag na kumakaskas pa ang paa sa sahig. Ang kasunod niyon ay mga yabag paakyat na ng hagdan. Pero imposible raw na ang mahiwagang tunog ay galing sa isa sa amin na nakatira doon dahil tulad ng dati, nangyayari 'yon kapag himbing na himbing na ang buong bahay. Malamang nga, si Ape 'yon. Wala nang iba. Paakyat na siya ng bahay matapos ang maghapong pagbabantay sa grocery at ang maghapong pakikinig sa usap-usapan ng mga tindera at ng masipag niyang asawa.
2010
Ang Aking Uncle Boy Two weeks ago, nakatanggap ako ng text. Ang sabi: insan, nkpasa me s board! Walang pangalan. Cellphone number lang. Pero iisa lang naman ang pinsan kong nagbo-board. At 'yon ay para sa pagkadoktor. Si Kuya Toto, ang panganay ni Uncle Boy. Si Uncle Boy naman ang nag-iisang kuya ng nanay ko. Tinawagan ko agad ang nanay ko. "Ma, me nagtext sa akin." At binasa ko ang text. "Naku, si Toto na 'yan. Si Toto! Ay! Ay!" !!!!!! Maluha-luha ako sa sakit ng tenga ko. "Hay! Lord! Thank you po! Diyos ko, Diyos ko. Diyos koooooo!" Kakaiba 'to, sa isip-isip ko. Para sa mga hindi nakakakilala sa nanay ko: siya lang naman ang pinakabungangerang tao sa buong mundo. Oh, yes! Kung armalite ang bibig niya ay araw-araw pong may shoot out/murder sa loob ng bahay namin. At ang mga biktima ay laging tadtad ng bala at ultimo mata, e may tama. Limampu't limang tama. At take note: hindi karaniwang salita ang ipinangraratrat niyan kundi mura. Sa iba't ibang wika: Filipino, Ilokano, Intsik at Ingles. Polyglot ika nga, parang si Rizal. Ka-level. Kaya nakakapanibago talaga na me touch of divinity ang mga salita niya ngayon. At bigla-bigla, naririnig ko na ang mga hagulgol niya sa kabilang linya ng telepono. "Anak! Haaaay! Ay! Doktor na si Toto! Lord! Lord! Ahuhuhu!" Natatawa akong nawiwirduhan dahil bukod sa ang OA-OA ng nanay ko ay 'yon nga, may pa-Lord-Lord pa siyang nalalaman. Pero alam n'yo, deep inside ay naiinggit ako.
Si Kuya Toto ay kasing-edad ko lang. Kuya ang tawag ko sa kanya dahil matanda siya sa akin nang tatlong buwan. OA, oo. Pero big deal iyon kapag bata ka. Mga six o seven years old ako noong tawagin ko siyang kuya. Lumaki kasi kaming magkakasama. So magpinsan na ay magkababata pa kami. E, malaking bagay ang agwat na buwan kapag ganon pa lang ang edaran, kaya Kuya ang tawag ko sa kanya. Tatlo silang boys ni Uncle Boy at tatlo kaming girls ng nanay ko. All boys sila: Si Kuya Toto, si Titen (na hindi na namin matawag na Titen ngayon kundi Mike na) at si Vincent. All girls naman kami: ako, si Colay, at si Kim. Si Kuya Toto ang Red One. Si Titen ang Green Two. Si Vincent, Blue Three. Yellow Four ako, at Pink Five si Colay. Walang role si Kim dahil hindi pa niya kayang magtumbling- tumbling noon sa liit niya. At lalong hindi niya kayang makipagtadyakan sa amin at sa mga sundalong damo at halimaw na amorseko sa paligid. ('Yan ay noong bata pa kami. Kasi noong lumaki-laki na kami, nadagdagan ang dalawang pamilya. Naging anim o pito sila. Halos puro lalaki. Iisa lang ang babae na binigyan naman ng angkop na pangalan: Princess. At kami naman ay nadagdagan pa ng dalawa. Dalawang babae. Babae pa rin. Si Ancha at si Budang. All through out ay all girls kami.) Nakatira sila sa Intramuros, sa may likod ng Letran. Kami naman ay sa Ermita, isang sakay lang mula sa Intramuros. Malapit. Kaya lagi kaming naroon sa kanila. Minsan kapag trip ng nanay ko. Minsan kapag may okasyon. At minsan nga, doon pa kami nag-ii-stay: nakikikain ng minasang kalabasang hinalo sa kanin, nakikitulog, nakikiwiwi at jebs, nakikinood ng Bioman, nakikiisang linggong walang uwian. 'Yan ay kapag nag-aaway nang matagalan ang nanay at tatay ko. Dahil dito, naging close kami ng mga pinsan ko. (Hulaan n'yo na lang kung gaano kadalas mag-away ang nanay at tatay ko noon.) Anyway, naiinggit ako dahil doktor na ang pinsan ko. Samantalang ako, e matanda na'y halos wala pang direksiyon ang buhay. Na-stuck na sa masteral. Guro nga ako ngayon ay wala namang kasiguraduhan ang posisyon sa trabaho dahil kontraktuwal lang. At laging binabagabag na mapapatalsik dahil nga wala pang hawak na diploma sa masteral. Siyempre, hindi ko sinabi sa Mami kong naiinggit ako. "May doktor na akong pamangkin! May doktor na akong pamangkin! Mars! Mars! Doktor na pamangkin ko!"
Tuloy-tuloy ang nanay ko sa pagsisisigaw. "Nasaan ka ba, Ma?" "Nasa tong-itan, anak! Oo, Mars! Ang galing! Naku, itetext ko na 'to sa mga ate ko sa Pangasinan, Beb. O, sige na, sige na. Babay! Babay! Ay!" "Bye, Ma." Nag-reply ako sa nag-text sa akin. Congrats, Kuya To, go go go! kako. Pinapatay ko na ang inggit sa lalamunan ko. At nagpasya akong 'wag nang gawing big deal itong pagkakapasa niya sa board. Kung hindi ay baka lalo lang akong malungkot dahil makukumpara ko na naman ang narating ko sa narating niya. Ang hindi ko alam ay napakalaki pala ng implikasyon ng pagkakapasa niya sa board sa pamilya namin. May utang kasi ang nanay ko kay Uncle Boy. Matagal ko nang naririnig sa nanay ko na may utang siya kay Uncle Boy. Bata pa ako, ni hindi pa nakakatapos sa kolehiyo. Pero nababanggit lang niya ito kapag napapag-usapan namin si Uncle Boy. Kapag tinatanong ko siya kung bakit siya nagkautang, hindi niya ako masagot nang maayos. O bigla siyang mag-iiba ng topic. Ang iniisip ko tuloy, baka naman maliit na utang lang. Mga isa, dalawa, tatlong libo. Pero ngayon, alam ko na ang dahilan. Hindi niya ikinukuwento sa akin dahil wala naman akong magagawa pa noon. Bilang breadwinner, sapat lang ang kita ko para sa pamilya namin. Walang sobra na puwedeng ipambayad ng utang. Minsan nga, kami pa ang nagkakaroon ng panibagong mga utang. Ngayong malaki na ako at kumikita, sabi ng nanay ko, nagpupunta lagi ang Uncle Boy ko sa bahay namin sa Las Pinas. Siya lang at hindi kasama ang pamilya niya. (Nasanay kasi akong sa mga event na pangmaramihang tao kami nagkikita. Lagi niyang bitbit ang buong mag-anak niya. Birthday ni ganito, graduation ni ganyan, binyag ni ganito, burol ni ganyan.) Noong maliit ako, lagi siyang wala sa bahay nila. Wala siya nang lumalaki ang mga pinsan ko. Merong Atari sina Kuya Toto pero walang tatay. Seaman kasi si Uncle Boy. Ang alam ko'y waiter siya sa isang luxury liner. Nitong nakaraang mga buwan, lagi nga niyang dinadalaw ang nanay ko. Isang dahilan siguro ay silang dalawa lang kasi sa magkakapatid ang nasa
Maynila. The rest, nasa Pangasinan. At isa pang dahilan, tingin ko, ay dahil wala nang trabaho ang aking Uncle Boy. Matanda na siya para umakyat pa ng barko. Kaya naman mas marami na siyang time ngayon na dalawdalawin ang mga taong gusto niyang dalawin. Pero dahil wala na nga siyang trabaho, mas wala na siyang kita ngayon. Ang feeling ko talaga, naniningil na siya. At ikinukuwento ng nanay ko na kapag binibigyan ko siya ng pera ay isang malaking portion n'on, ibinibigay niya kay Uncle Boy. Sabi ko, "Ma, konti na nga lang 'yan, hahatiin mo pa?" Sasagutin naman ako ng Mami ko, "Ano ka ba, Beb? Kuya ko 'yon. At hindi man magsabi, e walang pera 'yon. Kaya paano 'yon makakauwi sa kanila? Ni pamasahe, wala. At malaki pa ang utang ko d'yan, anak. Malaki pa." "Magkano ba, Ma?" Kapag ganito na ang usapan naming mag-ina, hindi niya ako tuwirang sinasagot. Kinukuwentuhan na lang niya ako tungkol kay Uncle Boy. Ayaw niya siguro nang kinukuwestiyon ko ang pagbibigay niya ng pera. At siguro gusto niyang ipaintindi sa akin na malaking-malaki ang pangangailangan ni Uncle Boy ngayon. At malaking-malaking-malaki pa ang utang namin sa taong ito. Tuwing binibigyan daw ng pera ng nanay ko si Uncle Boy ay isinosoli ito ni Uncle Boy sa kanya. Pipilitin at mumurahin pa siya ng nanay ko kaya sa wakas ay tatanggapin na ang pera. Noong minsang nasa Pangasinan (mayroong namatay noon na kamag- anak namin) ay naubusan sila ng pera. Silang dalawa ang naatasan na lumuwas sa bayan. At siyempre, kailangan din nilang bumalik sa baryo. Para makabalik sa baryo, mamamasahe sila. Traysikel. Sabay daw na nagdeklara ng bangkarote ang dalawa. Ubos-ubos ang pera sa bulsa. Nagisip nang matindi si Uncle Boy. Ang nanay ko, napatunganga lang sa cellphone niyang walang load. May kinapa si Uncle Boy sa sariling bewang at mula doon ay nakahugot ng sandaang piso. Nakaipit yata sa sinturon niya ang sandaang pisong nakatupi nang sandaang beses din. At sila'y nakabalik nga sa baryo gamit ang sandaan. Sabi ko, "Ba't ganon, Ma? Bakit hindi na lang niya sa wallet ilagay ang pera? Mam'ya, mawala pa 'yon do'n." "Tanga," sagot ng nanay ko. "Ibig sabihin, ang perang 'yon e, hindi alam ng Auntie Erlet mo! Itinatago niya kay Auntie Erlet 'yong konti niyang
pera. At kaya matagal bago niya inilabas 'yong pera ay dahil mukhang wala pa siyang balak na gastusin 'yon kung hindi pa talaga emergency. E, baka santaon bago niya naipon 'yon kaya ganon." Laging sinasabi ng nanay ko na ander-de-saya ang aking Uncle Boy. Mukha namang totoo. Napakalakas ng personalidad ng napangasawa niya. At medyo may kayabangan pa. Lahat ng pera ni Uncle Boy noong nagbabarko pa ito ay ipinapadala kay Auntie Erlet. Kaya raw pag-uwi sa Pilipinas, siya ngayon ang walang sariling pera. Kailangan ay hingin pa ang lahat sa asawa. Isa pang kuwento ng nanay ko, kapag siya naman ang dumadalaw sa Intramuros, naaabutan daw niya si Uncle Boy na lulugo-lugo at ang suot na sando, butas-butas, madalas nga raw napagkakamalang atsoy samantalang pustoryosangpustoryosa ang asawa. Minsan naman daw itong si Uncle Boy ko pa ang naglalaba. Hindi ko naman naitanong kung ano ang ginagawa ng asawa at mga anak 'pag naaabutang nasa ganitong sitwasyon ang padre de pamilya nila. Napakabait daw na kapatid itong si Uncle Boy. Pinapasalubungan daw siya ng dollars noong nagbabarko pa ito. May utang na siya noon kay Uncle Boy. Siya na itong may utang, e siya pa rin ang pinapasalubungan ng pera. Uuwi pa raw ito sa Pangasinan para bigyan din ang mga ate nila roon kahit hindi naman kalakihan ang kanyang kinita. Secret lang ang pagbibigay ng pera dahil nanggagalaiti nga raw ang asawa niyang si Erlet kapag nalalaman 'to. At dahil nuknukan ng uzi ang nanay ko, uusisain pa niya ang aking mga auntie kung magkano ang ibinigay sa kanila ni Uncle Boy. Malalaman niya, habang lumalaki ang kanyang ulo at puso, na siya pa rin ang paboritong kapatid dahil siya ang may pinakamalaking natatanggap na dollars, (Kaya naman pala itong nanay ko kahit said na ang pera sa wallet, talagang binabahagian ang kanyang kuya.) Kuwento pa ng nanay ko, "Hindi mo alam ang pinagsamahan naming hirap. May panahong walang-wala ang kuya ko. Madalas daw siyang di nagbabayad ng pamasahe sa dyip. Siya lang ang tagaabot ng bayad para di mahalata ng drayber. Hindi kasi siya nakasakay noon sa barko. Sinisingil nga niya ako noon, e. E, walang-wala rin ako. Walang pera, walang trabaho, pautangutang lang. Bata ka pa noon, bata pa kayong magkakapatid. Nag- iiyakan na lang kami, nagsasabihan ng 'Magpakatatag ka. Basta walang susuko. Mahirap talaga sa Maynila.'" At hindi nga sumurender ang aking Uncle Boy.
'Yong huling dalaw ni Uncle Boy sa nanay ko ay birthday ng pamangkin kong si Noah. Bago umuwi, binigyan ng nanay ko si Uncle Boy ng P600. Alam daw niyang wala na namang kadatung-datung ang aking uncle. Pagkaraan ng ilang araw, tumawag nga ako tungkol sa pagkakapasa sa board ni Kuya To. At nasa diyaryo na ang pangalan nito. May anak nang doktor si Uncle Boy. Sabi ni Kuya To sa nanay ko no'ng celebration party niya: "Auntie Resie, salamat, ha? 'Wag kang mag-alala at makakaganti na rin ako sa mga tulong at dasal n'yo. Tutulungan ko kayo 'pag nagkaproblema kayo." Sagot ng nanay ko: "To, 'wag na ako ang alalahanin mo. Andami 'kong anak. Andiyan sila Beb. Tatay mo na lang ang asikasuhin mo. 'Yan ang 'wag na 'wag mong pabayaan. Ha, To?" Ikatlong subok yata ito ni Kuya Toto sa board. Every time na kukuha ng exam si Kuya ay nagdadasal nang todo ang buong lahi namin. Lalong-lalo na ang nanay ko. Nagdadasal siya sa Diyos, sa nanay niyang namayapa na, sa ex niyang tatay ko na namayapa na rin at sa sari-saring santo. Matagal na niyang gustong guminhawa ang kanyang kuya. Matagal na siyang awang-awa rito. Matanda na raw ay marami pa rin itong pinoproblema. Matanda na ay hindi pa rin nakakatikim ng ginhawa't ligaya. At higit sa lahat, may binitawan palang pangako ang kanyang kuya. Kanina ko lang ito nalaman. "Hamo, Resie, may awa ang Diyos. Kapag nakapasa si Toto, huwag mo nang bayaran ang utang mong P120,000." Kaya naman pala pa-thank you Lord-thank you Lord na lang ang nanay ko. P.S. Bilang pagpupugay sa aking Uncle Boy at sa mga tulad niyang seaman, sumulat ako ng isang kuwentong pambata featuring an ordinary seaman bilang bida. Heto: MARNE MARINO "Done!" Marne Marino stepped back to enjoy the full view of the ship's engine.
"It's so shiny, it's so clean. Oh, I'd love to hug this machine." Clap! Clap! Clap! Marne clapped for himself. "Ah...my work for today is done." Marne Marino is a seaman. He is called an oiler. Every day, he puts oil in the ship's engine. He also makes sure that the engine room is clean and orderly. Marne works for MV Lumba-Lumba Forwarders. It is a cargo ship. It is one of those giant ships that bring lots and lots of things to lots and lots of places. Sometimes, MV Lumba- Lumba Forwarders is loaded with tons of bananas. Sometimes, tons of mangoes. This time, it's tons of pineapples. Marne Marino had been worrying since morning. The thing he treasures the most was missing. When he woke up, it wasn't on his bed. He looked for it under his pillow. It wasn't there. He looked for it under the sheets, it wasn't there. He just couldn't find the thing he treasures the most. Now that his work was finished, he sped out of the engine room to search for it. He ran and ran and ran until he reached the Bridge, the ship master's office. He saw Kapitan Uno, the ship master. Just like all the ship masters in the world, Kapitan Uno has four bars on his shoulder strap and a golden pair of binoculars dangled on his neck. Kapitan Uno is the big boss. Anything that happens in the ship, passengers and all, is his responsibility. If the ship were a country, the ship master would be its president. "Kapitan Uno, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" he asked. "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my wife," Kapitan Uno smiled while he patted his binoculars. "Anyway, ask Herkules. He might have seen it." "Yes, Sir," Marne said. Because of worries, his forehead wrinkled like the waves in the sea. But still, he ran and ran and ran until he reached the cargo deck. He saw Mr. Herkules, the cargo handling officer. He is also called the Chief Mate, second in command. He has three bars on his shoulder strap.
He takes care of the cargoes especially when they get in and out of the ship. He also checks the cargoes' weight to make sure the ship is not overloaded. Mr. Herkules, wearing a magenta safety hat, was checking out a freezer where thousands of pineapples are stored. Kreeengk, said the very big yellow green freezer. Marne could wait no more. "Mr. Herkules, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my mother," Mr. Herkules smiled while he patted his safety hat. "Anyway, ask Geo. He might have seen it." "Yes, Sir," Marne said. His shoulders dropped with the heaviness of an anchor. But still, he ran and ran and ran until he reached an office that is full of maps. He saw Mr. Geo, the navigation officer. He helps the ship master in choosing the fastest and safest route for the ship especially when they receive news about an approaching storm. Mr. Geo was busy examining the map hanging on the yellow wall. After a few seconds, he looked out of the fishshaped window. He opened the window. Whooo...whooo...whooo, said the wind. Marne could wait no more. "Mr. Geo, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" he asked. "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my brother," Geo smiled while he patted the map. "Anyway, ask Sir Cuenta. He might have seen it." "Yes, Sir," Marne said. His chest heaved with overflowing sadness. But still, he ran and ran and ran until he reached an office that is full of long and short folders, stacks of paper and a rainbow calculator. He saw Mr. Cuenta, the purser. He was looking up and down a list, long as a mermaid's hair. The purser takes care of the bills. He makes sure all of the things bought for the ship are paid for like the engine's fuel, blankets for the seamen, papaya for breakfast and laundry soap. The purser also computes and gives the salary of all the seamen on board. Sometimes, Mr. Cuenta gets cross-eyed because of the numbers on the paper and the sound of the calculator.
Tit-tit-tit-tit, said the calculator. Marne could wait no more. "Mr. Cuenta, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" he asked. "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my daughter," Mr. Cuenta smiled while he patted his calculator. "Anyway, ask Dr. Salvador. He might have seen it." "Yes, Sir," Marne said. His hands were slippery with sweat and regret. But still, he ran and ran and ran until he reached the ship hospital. He saw Dr. Salvador, the ship doctor. He makes sure no one from his ship gets sick. If they do, he treats them until they get well. If an accident occurs, he is the first one to check the condition of the person involved. With the help of the light in his room, Dr. Salvador shook and shook the fat medicine bottle then tried to count the tablets inside. "Three, Four, Five...." Lying on a white cloth on his table were green, red, and pink capsules. Shik...shik...shik, said the medicine bottle. Marne could wait no more. "Dr. Salvador, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" he asked. "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my son," Dr. Salvador smiled while he patted his shiny stethoscope. "Anyway, ask Vit. He might have seen it." "Yes, Sir," Marne said. He felt his hope slowly sailing away from his heart. But still, he ran and ran and ran until he reached the shipkitchen. He saw Mr. Vit, the cook. He cooks for everyone in the ship. He has many assistants who help him wash, cut, chop, grind, mince all kinds of food like vegetable, pork, beef, fish and fruits. He needs many people to help him because he has to cook a lot every meal. Mr. Vit lifted the cover of a huge orange pot and excitedly smelled the aroma that is starting to fill the air. Bloyk...bloyk...bloyk, said the pot. Marne could wait no more. "Mr. Vit, the thing I treasure the most is missing. Have you seen it?" he asked. "Oh, sorry to hear that, Marne Marino. No, I haven't seen it. Don't worry, you'll find it soon. I'm lucky mine is right here. A present from my
grandmother," Mr. Vit smiled while he patted his long wooden spoon. He gently stirred the chocolatecolored boiling soup. "Of course, Sir," Marne Marino mumbled. Then he ran and ran and ran until he ran out of hope. Marne felt really sad. 'I should have put it back inside my bag before I slept. Someone might have swept that thing from our bedroom floor last night,' he thought. The wind might have taken it and the sea might have swallowed it. "Oh no!" He felt awful. Marne went to the open deck. Tears were ready to wet his cheeks. He looked up the blue sky studded with cotton ball clouds. "Oh, clouds, please help me find the thing I treasure the most. I certainly couldn't live without it. I'll die without it. Oh, God," he exclaimed. The sun put out its orange rays behind the cotton ball clouds. "Aha!" Marne Marino's eyes twinkled. Then he ran and ran and ran until he reached the crew deck. It is where their bedrooms can be found. He hurriedly went inside and looked at his bed again. 'Maybe it got stuck between the wall and the bed,' he thought. So he looked for it between the wall and the bed. He found... nothing. His eyes were ready to burst with tears. He docked under the bed. At the far end of the floor, he saw a thick book lying on its back. Marne crawled fast to get it. It was the Holy Bible. Marne flipped through its pages. The flipping suddenly stopped in the middle of the Book. And there, there it was! Sandwiched between white delicate pages is the thing Marne Marino treasures the most. It is a wallet-size picture of his beloved. And who else could that be but... the Marino Family. 2009
Sibuyas Di ko akalaing bibigyan ako ng beynte no'ng araw na 'yon. At sabi, isasama pa ng nanay ko, isasama niya 'ko sa palengke. Bibili rin kami ng sahog para do'n sa lulutuin niyang pansit. Birthday ko kasi. Ten na 'ko. Nabasa agad ng pawis ang tinupi-tuping beynte sa kamay ko. Ayoko ngang bitawan. Baka mawala. Sinuot ko na ang tsinelas ko tapos pakandirit na lumabas sa looban namin. Paminsan-minsan sumusutsot si Mami. Naghahabulan na naman kasi ang mga dyip. Karera araw-araw, sa isa't isa, sa pasahero, sa oras, sa araw. Baka mahagip ako. E, sayang din, baka di ko pa matikman 'yong pansit. Pagkasakay ng dyip, pinatayo na lang ako ni Mami sa gitna, 'yong malapit sa likod ng drayber. Hindi na niya ako kinakandong. Kahit dati pa. Anlaki-laki ko na raw. Para daw sako ng sandaan na pakwan. Alangang kandungin, alangang paupuin. E, sayang pa sa pamasahe. Babawiin daw ni Mami ang beynte ko kung gusto kong umupo. Mano bang tumayo 'tsaka sumilip-silip sa bintana ng drayber? Ako pa ang taga-abot ng bayad. Andaming baryang dumaan sa kamay ko! Pagdating sa palengke, sumugod si Mami sa gulayan. Di bale raw na maubos muna ang dala niyang pera sa gulay. 'Yon daw ang importante. Kung may karneng sahog 'yong pansit, s'werte na lang daw talaga 'ko. Tumapat si Mami kay Aling Mercy, 'yong palatanong na tindera ng gulay. "O, Misis One-Fourth, kamusta na? 'Yan na bang anak mo? Dalaga na, a! Oy, nag-aaral ka ba nang maigi? Naku, 'wag ka munang mag-asawa, ha? O, suki, anong one fourth ang bibilhin mo ngayon?" "Karot. 'Tsaka magkano ba 'yang repolyo mo? Puwede bang one fourth lang d'yan?" Pumili-pili muna si Mami. Sinalat-salat niyang maigi ang nadampot niya. Pinipisil, binubutingting ang harap at likod, kinakalog, inaamoy, itinatapat sa araw. Ganon nga yata kami. Kasi ako, 'pag bumibili ng dyolen, ganon
din. Sayang naman kung bungal pala ang dyolen na bibilhin ko. Dapat talaga tingnang maigi. "Ne...," nakasahod ang palad ng lola sa tapat ko. Lolang may dalang face towel. Lukot-lukot ang mukha niya, parang papel na itinatapon lang ng kaklase kong si Mylene kung nadrowingan na niya 'to ng isang bumbon ng ulap 'tsaka isang ibon na mukhang check. O kaya 'pag lukot na, itatapon niya agad. Mayaman kasi si Mylene. Di nanghihinayang. Kami ng mga kapatid ko, kailangan muna e, lahat ng sulok ng papel, me sulat na 'tsaka pa lang p'wedeng lukutin o kaya itapon. "Ne...," si Lola uli. Nakatingin lang ako. Parang magnet e, di ko agad matanggal ang tingin ko. Napansin ni Mami na hindi ako gumagalaw. No'ng makita niya 'yong lola, sabi niya, "'Nang, sa Pasko na ho." Tumalikod na 'yong lola tapos kinalabit niya ang aleng iniisa-isa naman ang mga kalamansi. Umiling din ang aleng nag-iisa-isa sa mga kalamansi at umalis agad kahit hindi pa siya nakakabili. Gusto niya lang yata na makalayo doon. Umikot na ang lola sa iba't ibang puwesto. Paikot-ikot siya. Parang langaw. Kuyom-kuyom ko ang beynte ko. Sayang naman kung ibibigay ko sa kanya. Ngayon lang ako nagkabeynte. Baka di na maulit. Sinilip ko ang beynte sa gitna ng mga daliri ko. Talagang nakasiksik na 'to sa kamay ko. Sori. Lumipat na kami ni Mami sa babuyan. Me natira pa raw sa pera niya kaya malalagyan ng baboy ang pansit ko. Naka-bow ako habang naglalakad papunta sa babuyan. Iniiwasan ko kasi 'yong putik. Putek, ang lansa-lansa. Sa sahig tumutuloy 'yong tubig na ipinangwiwisik sa mga isda para magmukhang sariwa at para magmukhang kakabingwit lang sa mga 'to. Nakita ko pa 'yong isang mama. Dugo-dugo ang sando dahil sa tinatadtad niyang karne. Dumura ba naman sa sahig? Errk. Naku, kailangan talagang mag-ingat. Me sugat pa naman ako sa sakong. Tsinelas ko kasi kasingnipis na lang ng pambalot ng lumpia kaya paminsanminsan nagagasgas na 'yong sakong ko 'pag nakikipaghabulan na 'ko ke Tata, Tapi at Tapon. Magkakapatid 'yon. Bata rin, hindi aso. Naisip ko uli 'yong lola. Siya rin, 'yong kaliwa niyang tsinelas, pudpod na. Tapos 'yong isa, e ibang klase ng tsinelas. Bale hindi magkaparehas. Makapal pa nang konti 'yong isa, parang dalawang patong ng daliri ko.
Lumingon ako. Nakita ko siya uli. Namamalimos pa rin. Magkano kayang kailangan niya? Baka naman 'pag nakabeynte na, e, uuwi na si Lola. Ano nga bang ibibili ko sa beynte ko? 20 kending sampalok? 20 chocnut? 20 sundot-kulangot? Hindi naman ako nabubusog sa mga 'to. Lalo na sa sundot-kulangot. Sa kulangot, puwede pa. Kaya puwede nang hindi na lang. Hindi ko na lang 'to ibibili ng pagkain. Puwede ring ibili ko na lang 'to ng laruan. Pero halagang beynte? A, alam ko na, jack stone. Dalawang set pa. Paper doll at sangkaterbang damit. Baril-barilan? Masyado namang pambata 'yong hindi totoong pumuputok. Pero mahal naman 'yong totoong pumuputok. Mga singkuwenta siguro tapos hiwalay pa 'yong bayad sa bala. Tsk... 'yong lola, baka makabili na rin siya ng isang sayote, one fourth na kamatis, kalamansi, sitaw. Mmmm.... ulam na. "Ma, balik lang ako sa gulayan, ha?" tapos hinanap ko si Lola. Nakita ko siya sa tabi ng isang bundok ng sibuyas. Nakatalikod siya sa akin. Dalawang toingk toingk na lang ako magkatabi na kami. Bigla niyang ipinatong 'yong face towel niya sa sibuyas tapos dumampot siya ng isa. Hindi napansin ng tindera si Lola. Si Lola, parang sanay na sanay. Ni hindi siya nakatingin sa sibuyas no'ng gawin niya 'yon. Nakatingin siya sa harapan niya. Kamay lang niya ang gumagalaw. Pagkatapos, lumakad na siya papunta sa isang lalaking may bitbit na maraming plastik bag. Parang walang nangyari. Sumenyas siya na parang humihingi ng pera sa lalaki. Nakita ko sa isa niyang kamay ang isa pang pagkain. Green na oblong. Pipino? Ewan. Namamalengke yata si Lola. Bumalik na 'ko kay Mami. Habang hinihintay ko siyang matapos sa pagpili-pili, pagsalat-salat, pagpisil-pisil, pagbutingting-butingting ng harap at likod, pagkalog-kalog, pag-amoy-amoy at pagtapat-tapat ng ilang hiwa ng baboy sa araw, napatitig ako sa isang bundok ng patatas. Sa paanan nito, nagkalat ang mga patatas. Nagkandahulog. Hindi na pinapansin ng tindera. Bugaw lang siya nang bugaw sa mga langaw. 2007
Sa ganitong paraan daw namatay si Kuya Dims Nakabonet. Nakasakay sa motorsiklo. Siya ang nagmamaneho. Angkas niya ang isang lalaking nakabonet din. May dala itong baril. Ito ang hitman sa assignment nilang 'yon. Matapos ang ilang buwan na pagmamanman, isang araw ay sinundan na nila ang kanilang target. Minamaneho nito ang sariling owner type jeep. Katulad nilang dalawa, isa rin itong pulis. Sa gitna ng highway, sumulpot ang motorsiklo nina Kuya Dims sa tabi ng owner type jeep. Brrrrmm! Brrmmm! Binaril ng hitman ang lalaking nagmamaneho ng owner. Bang! Pero hindi ito tinamaan. Nagulantang, natural, ang lalaki. Na isa nga ring pulis. Nakabawi agad ito sa pagkakagulat. Mabilis niyang inasinta ang lalaking bumaril sa kanya. Bang! Hindi niya ito natamaan. Inasinta naman niya ang nagmamaneho ng motorsiklo, si Kuya Dims. Saka nagpaputok. Bang! Hindi rin ito natamaan. Pinaarangkada ni Kuya Dims ang kanyang motorsiklo. Gumanti ng putok ang sakay niyang hitman. Bang! Pero hindi pa rin natamaan ang kanyang pinapaputukan. Ang pulis sa owner. Siguro, e hindi makapaniwala si Kuya Dims na hindi matama-tamaan ng kasamang hitman ang target nila. Kaya nilingon niya ang pulis. Hindi niya alam, iyon ang magiging mitsa ng kanyang buhay. Dahil sa paglingon niya, siya namang sulpot ng isang trak na puyat sa magdamagang biyahe. BRAM! Bumangga, lumusot, sumabit at sumadsad ang motorsiklo nila sa ilalim ng trak. Sabog-sabog, wasak-wasak ang lahat, kahit ang katawan ni Kuya Dims. Ang hitman naman, tumilapon. Basag agad ang bungo. Krak. April 8 'yon. Taong 2006. Noong ibalita sa akin ni Mami na namatay na si Kuya Dims, parang may kung anong nilalang sa puso ko ang nabigyan uli ng buhay. Parang may pumaradang isang bungkos ng eucalyptus sa ilong ko. Nakahinga ako nang maluwag. Pakiramdam ko, isa akong panaderong naglapag sa sahig ng libo-
libong sako ng arina pagkaraang buhatin ito nang dalawampung taon. Anong ginhawa. Sori pero natuwa ako. Dahil patay na si Kuya Dims. Tuwing summer noong bata ako ay dinadala kami ng nanay ko sa Pangasinan. Ito ang bayan na kanyang pinagmulan. Halos lahat ng kamag- anak niya ay naroon: sa Calasiao, sa Baguinay, Manaoag, sa Umingan, at sa Urdaneta. Nandoon din ang pamilya ni Kuya Dims, isa sa mga pinsan ko. Nine years old ako noon at nagbakasyon (uli) kami sa Pangasinan. Ang ibig sabihin sa akin ng Pangasinan noong mga time na 'yon ay tupig, manggang hinog, hilaw, indyan at kalabaw, kamatsile, bagoong na inasin, dinuguan na especialty ni Auntie Elvie (ang nanay ni Kuya Dims), paghuhulog ng piso sa juke box at pagpapatugtog ng Nothing's Gonna Change My Love For You, pagsusulat ng mga pangalan sa lupa at buhangin, pagpulot ng pinakamakikinis na bato, pagbobomba ng poso, pagsi-swimming sa ilog at sa batyang kamukha ng dambuhalang tansan, pagtulog sa sahig na kawayan, madidilim na likod-bahay at sagingan. Karinderya ang harapan ng bahay nina Auntie Elvie. Laging busy ang karinderya kahit madaling araw. Nasa gilid kasi ito ng MacArthur Highway sa Urdaneta at may katapat pa itong isang malawak at sementadong space na mukhang parking lot sa hapon. Bagsakan ito ng isda sa gabi at madaling araw. Sa magdamag, banye-banyera ang hinihila ng mga kargador, mga lalaking basa lagi ang mga t-shirt at maong. Sa karinderya sila laging kumakain. Kaya maingay kina Auntie Elvie. Kahit gabing-gabi na. Sigawan nang sigawan ang mga lalaki. Kaskas nang kaskas ang mga banyera sa semento. Potpot nang potpot ang mga trak na naghahatid at sumusundo sa mga isda at yelo. May isang kubo sa likod ng bahay nina Auntie Elvie. Isang kuwarto lang 'to. Actually, hindi kuwarto. Kumbaga sa condo, studio type. Well, ganon talaga ang disenyo ng mga kubo. Studio type. Ang sala ay siya ring tulugan sa gabi, nilalatagan na lang ng banig. Ginagawa rin itong kainan, kakain ka nga lang nang nakasalampak habang buhat-buhat mo sa iisang kamay ang pinggan. Sa isang sulok ay may kabinet na gawa sa kawayan. Walang ilaw ang kubo at nakakatakot itong puntahan kahit na dalawang long jump lang ang layo sa pinakabahay. Nakakatakot dahil dadaan ka sa batalan ng pinakabahay. Back door, ika nga. Madilim din dito. Wala ring ilaw. Sa tabi ng kubo ay may mga puno ng saging. Mga lima. Mula sa
malayo, ang mga anino nila ay parang mga hinoholdap na scare crow. Panakot-uwak. Panakot talaga. Taas-kamay ang mga dahon ng punong saging at parang nanginginig at yuyuko-yuko 'pag narinig ang banta ng hangin. Sa kubong iyon itinatambak ang damit ng mga bisita tulad naming bakasyonista galing sa Maynila. Isang gabi, pagkatapos ng maghapong paglalaro sa lupa, (lupa talaga at hindi kongkreto, hindi sementado ang lugar na pinaglalaruan doon) at pagkatapos maghapunan, inutusan ako ni Auntie Elvie na magpalit ng damit. Hindi ako kumilos dahil hindi ko alam kung paano ako makakarating sa kubo nang mag-isa. Noong makitang ni hindi ako gumalaw sa tabi niya, inutusan ni Auntie Elvie si Kuya Dims na samahan na lang akong pumunta sa kubo. Kumuha agad ng flashlight si Kuya Dims at naglakad na kami papunta roon. Iwinawasi-wasiwas ni Kuya Dims ang flashlight sa lupang dinadaanan namin. Tawa siya nang tawa samantalang lukot at pili-pilipit na ang isang dulo ng t-shirt niya sa pagkakahila ko dahil sa takot. Nanginginig na natatawa ang bawat sigaw ko ng Kuya Dims! Kuya Dims! Natatawa kasi ako sa ginagawa niyang pagwasiwas ng flashlight. Pero natatakot ako sa puwede kong makita. Baka kung ano ang matamaan ng liwanag ng flashlight niya. Lalo na doon sa bandang sagingan. Baka may white lady o nakaabang na aswang o naglalaway na manananggal. Pagdating sa kubo, kinapa ko na agad ang kabinet. Nagmamadali ako dahil gusto ko nang bumalik sa bahay. Sa karinderya. Doon sa maraming tao. Gusto ko doon sa maliwanag. Kahit malalansang lalaki, banyera't trak ng isda lang naman ang makikita. Gusto ko doon. Andilim-dilim kasi talaga sa kubo. At napakalamig. Habang nakaupo ako at ipinapagpag ang salawal na isusuot, bigla akong hinalikan ni Kuya Dims sa pisngi. Lumamig ang pisngi ko dahil malaway ang halik niya. Mabilis kong pinunasan ang pisngi ko tapos itinuloy ko na ang pagpapagpag ng salawal. Nakaumang na sa isang binti ko ang butas ng salawal nang halikan uli ako ni Kuya Dims sa pisngi. Mas malaway. Mas malamig. At sabi niya sa akin, iiwanan daw niya akong mag-isa sa kubo kapag pinunasan ko uli ang halik niya sa pisngi ko. Kaya hindi ko pinunasan ang pisngi ko. Ayoko yatang maiwan sa madilim at malamig na kubong 'yon.
Ibinaba ni Kuya Dims ang flashlight sa sahig. Gumulong-gulong tuloy ito at gumulong-gulong din ang liwanag sa kawayan na dingding. Lumapit siya sa akin at hinawakan niya ang pekpek ko. Napatingin lang ako sa kamay niya. Ano 'yan? Sabi ng isip ko. Anong gagawin mo? Tanong ko kay Kuya Dims. Pero sa isip ko lang. Hindi ako nakapagsalita. Para akong natulala. Naramdaman kong mainit na mainit ang kamay niya, kabaligtaran ng kawayang sahig na inuupuan ng hubad kong puwit. Pagkatapos, hinalikan uli ako ni Kuya Dims sa pisngi. Ang laway-laway pa rin ng halik na iyon. Pag-ihip ng hangin, ang lamig-lamig tuloy sa pisngi. Itinaas ko na ang salawal ko sa tuhod, para tanggalin na niya ang kamay niya, pero hindi niya ito tinanggal. Dahan-dahan niyang iginalaw ang kanyang mga daliri. Iginalaw niya ito na parang humihimas lang ng bagong bili na pad paper. Bago siya bumitaw, dumako ang malaway niyang bibig sa tenga ko. Pagkatapos ay huminga siya nang malalim na para bang may hinahanap na amoy. Sabi niya, huwag kang magsusumbong. Sige ka, hindi na kita sasamahan dito. Magisa ka na lang na pupunta dito. Madilim pa naman. Hindi ako sumagot. Ano naman ang isasagot ko? Ano ang isasagot ng isang nine years old na batang babae sa ganitong sitwasyon? Yo? Yes yes yo? Tangina mo? Gago ka? Hayop ka? Siyempre, hindi. Siyempre, wala. Wala siyang isasagot. Ang mga nine years old na bata, lalo't babae, noong panahon ko, ay hindi naman inihahanda para sa mga ganitong sitwasyon. Kaya wala silang alam gawin. Kaya wala silang alam na isagot sa mga Kuya Dims nila. Dinampot na niya ang flashlight saka siya tumayo. Naisuot ko na nang maayos ang salawal ko at sa paglabas ng kubo, kumapit uli ako sa kapiranggot na dulo ng kanyang t-shirt. Iwinawasiwas pa rin niya ang flashlight. Lumilingon pa nga siya sa sagingan habang tumatawa. Ayan na, ayan na, sabi niya. Ako, hindi na natatawa. Natatakot na lang. Sa napakadilim na daanan. Walang nakakaalam ng ginawa sa akin ni Kuya Dims. Wala akong pinagsumbungan. At sa pagbabalik-tanaw ko, narealize kong noong panahon na iyon ni hindi ko alam na mali ang ginawa niya sa akin. Kaya ano naman ang kasumbongsumbong doon? Weird lang ang feelings ko noong mangyari sa akin 'yon pero hindi ko alam na dapat pala, nagsumbong na 'ko. Akala ko, ang weird na feelings na 'yon ay dulot lang
ng takot ko sa dilim, sa mga hinoholdap na panakot-uwak, sa kubong walang laman kundi damit. High school na 'ko noong maintindihan ko ang nangyari sa akin. Simula noon hanggang sa araw ng kamatayan ni Kuya Dims ay may pasan-pasan akong kung anong imbisibol. Nadudumihan ako sa sarili ko. Lumiit ang tingin ko sa sarili ko. Lagi akong hukot. Kampanerang Kuba nga ang pang- asar sa akin. Hindi kasi ako confident sa harap ng ibang babae kahit pa nanay, kapatid, at malalapit na kaibigan ko ang mga ito. Lagi kong naiisip na, ay, may nakahawak na ng ano ko, ay, nangyari na sa akin ito, nakakahiya. Nakakahiya ako. May mga pagkakataong bigla kong maaalala ang gabing iyon. Minsan, may tuwirang kaugnayan sa nangyari tulad ng kapag nakakakita ako ng pekpek ng bata o ng flashlight. Pero madalas ay wala, walang connection doon sa nangyari. Bigla-bigla ko 'tong maaalala habang sakay ako ng MRT, o kaya paglipat ko ng pahina ng libro, 'yong libro, tungkol naman sa masining na komunikasyon para sa college students, minsan, kausap ko ang nanay ko tungkol sa katong-its niyang nagbebenta ng di pa naisisilang na anak, isang beses naman ay habang naglalakad ako sa Q-mart, namamalengke. Maraming pagkakataon, lalo na kapag mag-isa lang ako, na pakiramdam ko, nandoon ang mga daliri niya, nakapatong, iginagalaw na parang humihimas lang ng bagong bili na pad paper. At kapag inaatake ako ng sarili kong mga alaala, lumiliit uli ang tingin ko sa sarili ko. Nakakahiya. Nakakahiya ako. Hindi na rin ako muling tumuntong sa kubo at bahay na iyon, sa Urdaneta o kahit sa buong Pangasinan. Nag-iba ang tingin ko sa probinsiya namin. Naging parang trap. At sino ba namang matinong tao ang gustong makulong sa isang patibong? Nagtayo ako ng pabrika ng excuses para hindi ako maubusan ng excuse sa nanay ko sa tuwing magyayaya siyang pumunta sa Pangasinan. Kesyo may trangkaso ako, eskuwela, group project, deadline, trabaho, seminar, magnininang sa binyag, at kung ano-ano pa. Tumanda ako nang hindi nakakadalaw sa mga kamag-anak doon. Sa retrato lang nila ako nakikita. Sila naman, sa balita na lamang ni Mami nabubuhay para sa akin. Si Ate Neneng daw, isang ate ni Kuya Dims, ang pumalit kay Auntie Elvie sa pagpapatakbo ng karinderya nila. Kailangan na raw kasing magpahinga ni Auntie Elvie sa mabigat na pagtatrabaho. Si Kuya Dims daw
ay naging pulis. Kaliit-liit daw na lalaki, naging pulis, buong pagmamalaking kuwento sa akin ng nanay ko. Wala pang five feet ang Kuya Dims, kumpirma ng isa kong kapatid. Five feet four inches ang height ko ngayon. Mas matangkad pa pala ako sa kanya. Ngayong isinusulat ko ito, bakit nga ba ginagawa ng Diyos na maliit ang bata? Magawa pa kaya sa akin ni Kuya Dims ang ginawa niya kung mas matangkad ako sa kanya noong time na iyon? Matakot kaya siya sa height ko kahit paano? Pagka-graduate ko sa college, nagtrabaho ako sa isang non-government agency na nagsusulong ng karapatan ng kababaihan. Dahil sa trabaho, andami kong nabasang aklat, napanood na videos, napuntahang seminar at na-interview na mga expert sa mga isyu na pangkababaihan: domestic violence, rape, karapatan sa trabaho, eskuwela at iba pa, prostitusyon, pagkakahon ng lipunan sa kung "ano at sino" ang babae at siyempre ang sexual harassment. Mas naintindihan ko na ang sarili ko. Mas naintindihan ko ang nangyari. Biktima ako. Hindi ko kasalanan ang nangyari sa akin. Hindi ko ginusto ang nangyari sa akin. Wala akong ginawang masama. Hindi ako ang marumi, ibulong man ng sanlaksang daluyong ng malamig na hangin. Pero kahit nalaman ko ang lahat nang ito ay hindi pa rin natanggal ang imbisibol na pabigat sa puso ko. Isang araw, sumangguni ako kay Abi, isa sa mga kasama ko sa NGO. Ikinuwento ko ang nangyari sa akin pero hindi ko sinabing ako ang bata sa kuwento. Ang sabi ko ay isang kaibigan ko 'yon at nangangailangan siya ng payo. Ang sabi ni Abi, wala na 'yon. Kalimutan na lang niya. Patawarin na lang niya. Matagal na kasi. Tumango-tango ako pero umiiling ang buo kong pagkatao. Patawad? Ganon lang? Pagkatapos kong pasanin ang putang-amang imbisibol na kung ano sa loob ng twenty years? Patawad lang? At para talagang korning joke ng Diyos, pagkaraan ng ilang araw, ibinalita sa akin ng nanay ko na nasa Maynila raw si Kuya Dims. Nadisgrasya raw ito sa isang sabungan sa probinsiya pero dito nagpa- confine. Sa isang ospital na isang sakay lamang ng dyip ang layo sa tinitirhan ko. Kinulit ako nang kinulit ng nanay ko. Dalawin ko raw si Kuya Dims. Ako na lang daw ang hindi nito nakikita sa aming magkakapatid. Kawawa naman daw si Kuya Dims. Binaril daw ito dahil nangantiyaw ito nang nangantiyaw ng taong talunan sa sabungan.
Siyempre, ang unang tanong na pumasok sa isip ko, Lord, ba't naman binuhay Mo pa? At ang ikalawang tanong naman ay, Lord, ba't naman, sa lahat ng ospital na pagdadalhan Ninyo sa unanong pulis na ito ay dito pa, sa ilang buntonghininga lang mula sa akin? Kahit anong pilit at pangongonsensiya ng nanay ko ay hindi ako dumalaw sa ospital. Pagkaraan naman ng ilang linggo, gumaling na raw ito at bumalik sa probinsiya't serbisyo. At ang kasunod na balita tungkol sa kanya ay ikinayanig na ng buong angkan namin. Patay na siya. Nabangga ang minamanehong motorsiklo. Namatay siyang nakabonet. Namatay siya, katulad ng angkas niya, bilang isang hired killer. Oo. Isa siyang hired killer. Outstanding na gago talaga ang lalaking ito. Ngayong wala na siya ay saka lamang gumaan ang dibdib ko. Kamatayan lamang pala niya ang dudurog sa pasan-pasan ng puso ko. Nagsimula na akong magkuwento tungkol sa eksenang iyon sa kubo. Inumpisahan ko sa boyfriend ko tapos, sa pinakamatatalik na kaibigang babae. At heto ngayon, itinatala ko pa. Isinusulat bilang bahagi ng sariling kasaysayan. Pero tingin ko, kahit kailan hindi ko ito maikukuwento sa nanay ko at mga kapatid. Baka sisihin nila ang mga sarili nila. Nasaan nga ba sila noong mangyari 'to sa akin? Baka hindi na nila maalala. Nasa karinderya ba sila noon? O naiwan sa Maynila? O baka nga ni hindi na nila maalala ang summer na 'yon sa buhay namin. Kahit na si Auntie Elvie, hindi na siguro maaalalang once upon a time ay inutusan pala niya si Kuya Dims na samahan ako sa kubo. O baka nga ni hindi niya maalalang nagkakubo pala sila dati. Antagal-tagal na kasi no'n. Wala na nga sigurong makakaalala. Wala. Ako na lang yata. 2009
Nakapagtatakang Nagtataka pa
2009
Milk Shakes and Daddies Tuwing pagkatapos mag-away ng tatay at nanay ko, dinadala ako ng tatay ko sa Rosie's Diner. Isa 'tong restaurant na pang-Amerikano, na noon e, nasa kanto ng Salas at M.H. del Pilar sa Ermita. L.A. Cafe na ito ngayon. Patok na patok ang Rosie's noon. Kasi noong red light district pa ang Ermita, naglipana rito ang mga Kano at iba pang lalaking gold ang balahibo. Maliwanag sa Rosie's Diner. Mapuputi ang mga pader. 'Tsaka maluwag sa loob, parang pangmalalaking tao talaga. Tuwing pupunta kami doon, at kadalasan ay hapon 'yon, walang masyadong tao. Lalo tuloy lumuluwag sa paningin ko ang Rosie's Diner. Pero kahit konti lang ang tao, maingay doon. Malakas kung magkuwentuhan ang mga customer. Saka mataginting ang mga kutsara't tinidor, parang wala ring pakialam sa mga customer kung mag-ingay. Madalas, pagkatapos pumili ni Daddy ng puwesto namin, pinapaorder na agad ako ng pagkain. Noong unang punta ko doon, eleven years old ako. Binigyan kami ng tig- isang menu ng waitress na Pinay na may mataas na bangs (naka-tis.) Umorder agad ang Daddy ko. Mainipin kasi siyang tao. Nalimutan ko na kung ano ang inorder niya pero malamang, 'yong pagkain na may french fries. Di ba ganoon kapag pagkaing Amerikano, me french fries? Ako naman, iniisa-isa ko ang mga salita sa menu. Wala pang picture- picture ang mga menu noon. Sa dako ng milk shakes, naka-limang hugot ako ng hininga. Akala ng Daddy ko, 'yon ang gusto ko, kaya 'yon na ang inorder niya para sa akin. Tapos pagka-order niya, tinanong niya 'ko, "Gusto mo naman ng milk shake, di ba?" Butihing anak naman ako kaya tumango lang ako. Tapos tanong niya, "Anong milk shake?" "Strawberry, Dad," kako naman.
Parang fast food ang Rosie's Diner. Mabilis na inilalabas ang mga pagkain at inumin mula sa pinto ng kusina na kamukha ng pinto ng barko. Puting-puti rin ito at may butas sa mataas na bahagi. Parang mata ng pinto. Doon sumisilip ang mga tao sa loob palabas at ang mga tao sa labas paloob. Hindi ko akalaing napakatangkad ng milk shake na darating sa mesa namin. Noong ipinatong ko ang baba ko sa mesa, mas matangkad pa sa mukha ko ang strawberry milk shake ko. Anlaki-laki talaga. Sa buong maghapon na 'yon, inunti-unti ko ang gargantuan na inumin. Kuwento lang nang kuwento si Daddy. Kaya sila nag-away, mukha raw kasing pera ang Mami ko. Hingi raw nang hingi sa kanya. Akala raw ng Mami ko, may balon ng pera sa balun- balunan niya. Konting dukwang lang, me pera na. 'Yang Mami ko raw, numero unong gastadora. Saan daw kaya dinadala ang lahat ng pera na ini- intrega niya? Aapat lang naman daw kaming anak nila. Libre na nga bahay, tubig, kuryente. Laking tipid na noon, tama ba ako? ani Daddy. Bakit daw andami-dami pa ring gastos ng Mami ko? Ang reaction ko, wala lang. Totoo. Wala akong mapurat sa mga dinadakdak ng tatay ko. Ang bata ko pa kaya no'n? Ang pera para sa akin, 'yong P4.00 na pambili ng Hi-C na juice. Malay ko bang ang pera pala e puwedeng magpataob ng relasyon ng mag-asawa? Akala yata ng tatay ko, naiintindihan ko na ang mga pinagsasasabi niya kasi tatango-tango ako habang nakaipit sa lips ko ang straw ng milk shake. Pero eto, weird. Kada sambit niya ng mga salitang "'yang nanay mo," napapahigop ako sa straw. Siguro dahil nanay ko nga ang tinutukoy niya at meron siyang nakakabigat ng pusong mga pahayag tungkol sa babaeng kasama naming magkakapatid halos 24 hours araw-araw. Mabilis tuloy na napupuno ng milk shake ang tiyan ko. Pag-uwi namin, feeling ko, isa na akong bloated na kangaroo. At kung may isang loko-lokong tao ang sumundot sa tiyan ko gamit ang hintuturo niya, tiyak na sisirit mula sa bibig, tenga at ilong ko ang strawberry milk shake. May isang genius na nagsabi: manhid ang mga lalaki. At kasangga ako ng genius na 'yan. Dahil etong tatay ko, inulitulit pa ang ganoong eksena sa mura kong buhay. Halos linggo-linggo, nagro-Rosie's Diner kami. At tuwing gagawin namin 'yon, nag-o-order siya ng milk shake para sa akin. Strawberry.
Vanilla. Minsan, chocolate. At ganon uli. Ngunguya-nguya siya ng inorder niya. Ako, hihigop-higop buong maghapon. "Tarantado 'yang nanay mo." Higop. "Kampi nang kampi sa lola mo 'yang nanay mo." Higop. "Sabagay, pareho silang mukhang pera." Op. "Kinukuwartahan nila ako." "Pineperahan lang ako niyang lola mo at...." Minsan, hindi sinasadyang nauunahan ko ang daddy ko. Higop. "...niyang nanay mo." Pa'no, paulit-ulit lang naman kasi siya. Sa Rosie's Diner, laging andaming naikukuwento ni Daddy sa akin. Alam ko raw ba na ang inasawa ng lola ko ay pinsan nito? Magpinsan, nag- asawahan. Ganon. Tingnan ko raw ang ilong ng lolo ko at ng lola ko, parehong pahaba at bilog na bilog ang dulo. Magkamukha sila kasi nga magkadugo. Makasalanan. Bawal daw mag-asawahan ang magkamag-anak. Kaya raw ang mga anak nila pati Mami ko, makasalanan din. Imoral. Masama. Ilang buwan pa ang nagdaan, dakdak-dakdak, higophigop pa rin. Finally, naghiwalay na ang Mami at Daddy. Kaming magkakapatid, parang siopao, pinaghatian. Tineyk out. 'Yong dalawang siopao, este, 'yong dalawa kong kapatid, iniuwi ng nanay ko sa Paranaque. Doon, afterwards ay nakasama nila ang stepfather namin. At kami ni Colay, naiwan sa Ermita. Kay Daddy. Pagkatapos n'on, dumalang ang pagro-Rosie's Diner namin. Pero kapag nagpupunta kami roon, di nalilimutan ng daddy ko ang milk shake para sa akin. "Tamo, nanlalaki na 'yang nanay mo?" Higop. "Di makontento. Napakalandi niyang nanay mo." Higop. Ang bagong lalaki raw ng Mami ko ay ganito ang pangalan. Blah-blah- blah. Ang Mami ko raw, nang-aakit ng lalaki kaya nga raw mahilig 'tong magpahaba ng buhok. Ang mga lalaki kasi, mas mabilis daw maakit sa mga babaeng mahaba ang buhok. Sabi pa ni Daddy, huwag daw akong tutulad. "Diyan sa nanay mo." Higop. After a few years, biglang inatake sa puso ang Daddy. Dalawang linggo siyang na-ICU. Pagkatapos, namatay. Ipinadala kami ng mga kamag-anak
namin kay Mami. Pero siyempre ayaw namin ni Colay sa kanya. Masamang babae kaya 'yon? Almost like putatsing sabi ni Dad, di ba? Pero wala naman kaming masyadong mapagpipilian dahil wala nang mag-aalaga sa amin kundi ang Mami. Napilitan kaming umuwi sa kanya. Noong panahon na 'yon, bagsak ang kabuhayan ng Mami at stepfather ko. Sa public school niya kami pinag-aral. Araw- araw, hinahatid niya kami sa eskuwela. Pagkauwi, pinag-aalaga niya kami ng mas maliliit naming kapatid. Nagtatrabaho daw kasi siya. Anong alam namin ni Colay sa ganong buhay? Paglipas ng ilang taon, ni-request niyang tulungan ko siya. Maglako raw kami ng okra sa palengke. Saka na gumawa ng homework. Kalimutan na muna ang mga kaibigan-kaibigan at lakwa-lakwatsa. Biglang nanumbalik ang tunog na ginagawa ng straw sa aking milk shake. Higop. Higop. "Tarantado 'yang nanay mo." Higop. "Mukhang pera." Op. "Inuuna na lang lagi ang pera." Higop. "'Yang nanay mo." Higop. "Walang kuwenta." Higop. "Masama." Higop. Bakit ko nga ba susundin ang babaeng 'to? Wala namang kuwentang babae. Wala namang kuwentang asawa. I therefore conclude, wala ring kakuwenta-kuwentang nanay. Kailangan kong makawala sa kanya. Ayokong maging tulad niya. Magagalit ang Daddy 'pag nangyari 'yon. Naku, masasayang ang milk shakes. Noon ko nakilala ang lalaking akala ko ay magliligtas sa akin mula kay Mami, ang una kong boyfriend. Nagkumunyapit ako sa kanya. Wala akong kaaydi-idea kung ano ang ibubunga ng lahat. Pikitmata lang noon. Hindi ko tuloy nakita na magang-maga ang eyebags ng nanay ko sa kakaiyak dahil sa ginagawa ko sa buhay ko. Seventeen ako nang magtanan at mahinto sa pag-aaral. Eighteen noong mabuntis. Nineteen noong manganak. At hindi na lumipat ang taon, nakipaghiwalay sa ama ng aking anak. Karga-karga ko na ang anak ko noong makadalaw uli sa puntod ng Daddy. Pagkatapos kong mag-alay ng dasal, naibulong ko sa paroo't paritong hangin ang matagal ko nang gustong sabihin.
"Dad, for the milk shakes, thanks but no thanks." 2007
First Date "Nanood kami ng sine," kuwento ni G. Gulat na gulat ako. "First date, sine?" Gusto kong kotongan si G kaya lang parang clueless naman siya sa ginawa niya, este nila. Nila ng textmate niya. "Ba't sine?" Tanong ko. "E...wala. E, naisip ko kung sakaling mahirap pala siyang kausapin sa personal, at least sa sine, hindi ko siya kailangang kausapin. Kasi nga nanonood kami." "Ha?" Ay, teka, ako lang ba 'tong marumi ang isip? Kasi ang unang pumasok sa utak ko, pa'no kung manyak 'yong lalaki? Para sa akin, sine is a no-no para sa first date. Bakit? 1. 'Yon nga. Pa'no kung manyak ang lalaki? Aba, physically, sobrang lapit n'yo sa isa't isa kapag nanonood, di ba? Ang weird naman kung may bakanteng upuan sa gitna n'yong dalawa habang nanonood kayo. Anyway, pa'no kung nagpapanggap lang siyang pinakamaginoo, 100% gentleman sa labas tapos pagpasok sa sine at pag-upo n'yo e, bigla na lang dakmain ang dede mo? Opkors, wala na siyang magagawang iba pang krimen sa puri mo pagkatapos n'on dahil babayuhin mo na ang kanyang dibdib, sasabunutan (ang buhok sa taas) at patatalsikan siya ng bombastic na laway habang minumura't niyuyurakan mo ang kanyang dangal. Pero hello? Nagawa na. Nadakma na dede mo. Iiyakan mo na lang 'yon dahil nga past is past. So sa maikling salita, maganda pa rin ang ibayong pag-iingat. Sa dede and all. 2. Dapat sa first date, nag-uusap. E, paano kayo maguusap kung may pinanonood nga kayo? Kung gagawin n'yo naman 'yon, baka ulanin kayo ng saway at popcorn ng inyong fellow moviegoers. Sa pagtatapos ng pelikula, saka pa lang kayo puwedeng magkuwentuhan. Dalawang oras agad ang naubos.
3. 'Pag nakita ka ng crush mo na may iba kang kasama papasok ng sinehan, ang iisipin niya, jowa mo na 'yong kasama mo kahit pa mukha itong ugat ng balite. Kasi nga, sine 'yon. Pang-magjowaers lang. So baka hindi ka na kausapin ni Crush kung matiyempuhan ka nga niya sa ganong sitwasyon. 'Yong number 1 lang ang nabanggit ko kay G. "Kaya," kako, "Girl, tapos na 'yan pero sa susunod na magkaka-first date ka, 'wag naman sana sa sinehan." Napaisip tuloy ako ng magandang tips para sa mga magfifirst date. Sa totoo lang, walang general na tips. Depende talaga 'yan sa magde- date. Ano ba ang trip ninyo? Ano ba ang gusto ninyong karanasan? Ano ba ang fun para sa inyo? At siyempre, dapat ding isaalang-alang ang budget ninyong dalawa. Sino ba ang gagastos? Unahin natin ang tungkol sa paggastos. Para sa akin, dapat hati. Para walang utang na loob ang isa sa isa. Kung lalaki kasi ang magbabayad, magiging mas maingat ang babae sa pagpili ng oorderin o bibilhin. Baka hindi pa niya maorder o mabili ang gusto niya dahil maiilang siya sa katabing presyo ng item kasi nga hindi siya ang magbabayad. Kung babae naman ang magbabayad, baka biglang maglaslas ng pulso ang lalaki dahil nasaan naman ang dignidad doon, di ba? First date, babae ang nagbayad? Naman. 'Wag. PLEASE. Kaya, dapat hati. Tutal, para naman kayong magkaibigan pa sa stage na 'to. E, di ba ang magkakaibigan, kanya-kanyang bayad naman talaga? Naglilibre-librehan lang 'pag may birthday o nakapasa sa board exam o nakakupit sa pitaka ng nanay? Dapat ding isaalang-alang ang oras ninyong dalawa. Baka papasok pa sa trabaho ang isa sa inyo. O di kaya may gagawin pa sa bahay. O di kaya may imi-meet pang ibang tao ( 'Wag naman sanang another first date, ano?). Kaya mas maganda kung malinaw ang oras ng pagmi-meet at oras ng paghihiwalay bago pa mangyari ang first date. Puwedeng tumagal nang dalawang oras ang first date. Puwede rin namang whole day lalo na kung out of town. Biyahe pa lang kasi, ubos na ang oras ninyo. Nakalimutan ko na ang mga first date ko. Hetong sa palpak pang lalaki ang pinakanaaalala ko: Pumunta siya sa opening ng exhibit namin tungkol sa Chinese culture sa eskuwelahan namin. Nagsilbi akong usherette niya at sa nakaladkad niyang
kaopisina. E, di, ayun, explain-explain ako ng mga natutuhan ko sa Chinese class namin. Halimbawa, kapag nagsusulat ng isang Chinese character, may sinusunod na hakbang. Hindi ka basta bumubuo ng character. Madalas, una ang pahalang na linya bago ang mga patayo, etcetera, etcetera. Pagkatapos noon ay kumain kami sa KFC kasama ang kanyang kaopisina. Eventually, naging boypren ko siya at awa ng Panginoong Maykapal, niloko ako. Me ka-live in pala ang unanong tabatsoy na 'to. 'Nyemas. Okey na nga't pumayag kang maging boypren siya kahit mukha siyang Gasul na nag-polo shirt, niloko ka pa. Ewan. Ayos lang naman kung palpak ang first date. Wala naman talagang perpektong first date. Ang mas importante, hindi palpak 'yong taong ka- date. Ibig kong sabihin, walang sabit (tulad ni Ginoong Gasul) at higit sa lahat, masayang kasama. Ang gusto kong first date, ganito: Setting: Modern Manila, December Budget: P400/head Time: 2 p.m. onwards Bakit December? Hindi hassle ang ulan. Hindi rin gaanong mainit kaya hindi hassle ang kilikiling basa sa mga tulad kong mabilis magpawis. Bakit P400/head? Huwag masyadong magastos dahil kung magastos na ang first date, aasa ang taong ka-date ng mas magastos na mga susunod pang date. Kumbaga, kung bongga ang first date, dapat lang na bonggang- bongga ang susunod. At bonggang-bonggang-bongga ang mga susunod pa. Kaya maganda na 'yong nagsisimula sa simpleng date lang muna. Bakit hapon? Kasi kung umaga, malamang ang tapos niyan ay tanghali o hapon, pareho nang pabantot nang pabantot ang hitsura ninyo. At least kung nagdaan na ang tanghali, hindi na problema ang init. Bakit sa Maynila? Kasi kabisado ko ang lugar na 'to. Siyempre, mas maganda talaga kung kabisado ng babae ang pupuntahan niya. Sakaling weirdo pala o di kaya biglang tinubuan ng sungay ng kamanyakan ang ka- date niya, alam na niya ang daan pauwi o palayo sa kasumpa-sumpang ka- date. Ano ang mga gagawin? Heto: Magkikita kami sa simbahan ng Quiapo. Puwedeng sa loob, puwedeng sa labas. Kung may idinaraos na misa, magsisimba muna ako. Aba, kailangan din ang powers of the divine sa mga ganitong pagkakataon.
'Pag nagkita na kami ng ka-date ko, magdadasal kami saglit bilang pasasalamat sa Kanya dahil inihatid nang maayos sa isa't isa ang isa't isa. Tapos maglalakad kami, ng ka-date ko, hindi ng Diyos, papunta sa Bahay Nakpil-Bautista na limang minutong lakaran lang mula sa simbahan. Ito 'yong bahay ng lakambini ng Katipunan na si Oryang. Museo na ito ngayon. Mahilig kasi ako sa mga museo kaya diyan ko siya isasama. Kapag na-bore siya sa katitingin sa antique na kamang gawa sa kamagong, maalikabok na mga upuan, mesa, at kuwadro nina Gregoria de Jesus and friends, hindi kami compatible. Wala nang second-second date. Tapos makikipagkuwentuhan kami kay Mam Tess Obusan, ang curator ng museo. Kung may pera ako, bibili ako ng libro ni Mam Tess. Kung wala, magbibigay na lang ako ng donation. P40 per head. KKB. Kanya-kanyang bayad. Tatawanan ko na lang na ang donation na tinatawag ay may fixed price. Para na ring entrance fee, di ba? Nahiya pa. Sunod, maglalakad kami papunta sa simbahan ng San Sebastian. Mga sampung minuto 'to. Kaya hindi ako magsusuot ng mataas na sapatos. 'Yong tama lang na panglakad-lakad para komportable sa buong araw. Kung may kamera, magpaparetrato ako sa labas nito. Kailangan ma-capture sa retrato ang patusok-tusok na mga column ng simbahan na para bang handang butasin ang mga ulap. Kung walang kamera, tatambay kami sa labas ng simbahan hanggang sa manawa ang aming mga mata sa ka-gothic- an nito. Tapos yayakagin ko siyang pumasok sa loob kahit pa may kasalang ginaganap. Ituturo ko sa kanya ang mapapansin kong mga lapida sa sahig, ang madumi't kulay-singit na kisame, ang mga lalaking kasama sa entourage na puro nakaitim, mukha tuloy lamay at hindi kasal ang ginaganap. Tapos sasakay kami ng dyip pa-Quiapo at pa-Baclaran. KKB uli. Yayakagin ko siyang magmeryenda sa Aristocrat. Sa Malate. Iyong nakaharap sa Manila Bay. Oorder ako ng chicken barbeque. Nasa P150 yata. Bahala siya kung anong gusto niyang orderin. Basta ito ang akin. Ako naman ang magbabayad, e. Nitong order ko. 'Tsaka paborito ko 'to. Kasi naaalala ko ang tatay ko kapag nakakakita ako ng java rice. Noong Grade 5 ako, kapag may pera ang Daddy ko, pinapakain niya kami ni Colay sa Aristocrat na 'to. E, lagi't lagi, ang nauubos ko ay 'yong java rice lang. 'Yong ulam, kalahati pa lang, busog na 'ko. Nasasayang ang kalahati. Sasabihin ng Daddy ko, 'yong ulam ang uubusin mo, hindi 'yong kanin. Lugi tayo niyan, e. Titingnan ko lang ang Daddy ko kasi hindi ko naman
naiintindihan ang sinasabi niya. Anong nalulugi? E, busog naman kami. Saka ba't 'yon ang ipauubos sa akin, e sa java rice ako nasasarapan? Habang kumakain ng chicken barbeque kasama si ka-date, mapapangiti ako. Bukod sa masarap ang meryenda ko, naaalala ko pa ang Daddy ko. At gusto ko 'yon. Masarap sa damdamin. Nakakabusog ng puso. At this time, sisimutin ko ang ulam ko. Wala nang tira. Pati atchara, sisimutin ko. Walang maiiwan ni isang hibla. Tapos magkukuwentuhan kami tungkol sa mga natuklasan namin sa museo. Nagtanan pala 'tong si Oryang at si Andres Bonifacio. Kasi ito palang si Oryang, parang kinidnap ng sariling magulang. Ayaw siyang palabasin ng bahay dahil alam na makikipag-rendezvous lang siya kay jowang Andres. Ang ginawa ni Oryang, sumulat sa mataas na opisyal ng Maynila at humingi ng tulong. Siya raw ay pinahihimpil sa kanilang bahay nang labag sa kanyang kalooban. Walang katulad pala itong si Oryang. Bata pa, palaban nang talaga. Katipunera. Magkukuwentuhan din kami tungkol sa isang pelikula. Siyempre kailangan 'yong pareho naming napanood. At dahil ito ay date, alangan namang pagkuwentuhan namin ang 2012 na tungkol sa pagkagunaw ng mundo, o di kaya ay Ang Darling kong Aswang, na sobra namang pambatang komedi na pampamilyang pang-ewan. Dapat 'yong tama lang. 'Yong hindi masyadong magaan, hindi rin masyadong mabigat na pelikula. Parang Twilight lang or New Moon. Babanggitin ko sa kanya na tulad din ako ng milyon-milyong mortal na kababaihang may crush kay Edward. Kung may hawig ang mata ng ka-date ko kay Edward, sasabihin ko 'yon. Ganito: alam mo, mukha ka palang bampira. Tapos magtatawanan kami. Sana lang may sense of humor siya. Patay ang leeg ko 'pag wala. Baka bigla niyang sagpangin. Sasabihin ko rin na nakukulangan ako sa acting ni Bella. At hindi ko maintindihan kung bakit siya pinag-aagawan ng isang bampira't isang werewolf na kapwa hottie kapag nasa anyong tao samantalang wala naman siyang endearing qualities at hindi rin naman siya kagandahan at kaseksihan. Di tulad ko na maganda na, seksi pa. Medyo magka-size lang kami ni Bella sa dede pero hindi tingting ang korte ng katawan ko. May konting taba at bilbil ako in the right places, you know. Pagkatapos naming magkuwentuhan, pagmamasdan namin ang paligid. Titingin kami sa labas. Trapik pa ba sa Roxas Boulevard? Hihintayin ko
siyang sumagot. Kung wala siyang sagot, ako na ang magsasabi. Kung malupit pa ang sikat ng araw, magkukuwentuhan pa kami. Ikukuwento ko sa kanya kung gaano kagaling magmura ang pamangkin kong si Dilat na tatlong taong gulang pa lang. Malutong kong bibigkasin ang PUNTANGKINAMO para i-demo ito sa kanya. Ikukuwento ko sa kanyang hindi ako nakakagawa ng research paper dahil ayoko talagang gumawa ng research paper. Mali talaga ang kurso ko sa masteral at malapit na akong mag-quit. Ga-sinulid na lang ng gagamba ang pasensiya ko sa kurso kong 'yan. Tatanungin ko rin siya siyempre. Ikaw, anong paborito mong kainin noong bata ka? May mga pamangkin ka na ba? Tinuturuan mo ba silang magmura? Sige, turuan mo. Umpisahan mo sa 'tado. Madali lang kasi dalawang syllables lang 'yan. Anong plano mong gawin sa susunod na taon? Ano-ano ang mga personal project mo? Kapag huminhin ang sinag ng araw, yayayain ko na siyang tumawid papunta sa Manila Bay. Maglalakad kami roon sa Baywalk, papunta sa CCP. Iiwasan namin ang mga guwapitong jogger doon at baka mawalan pa siya ng ka-date. Ayun na akong bigla, nakiki-jogging na rin. Ituturo ko rin sa kanya ang mga lalaking nakaantabay sa paglubog ng araw, hawak ang kamera sa isang kamay, yosi sa kabila. Hihinto kaming saglit sa isang rebultong kumikilala sa kagitingan ng mga Pilipinong seamen. ( 'Yan talaga ang plural form niyan. 'Wag nang pagtawanan. At oo, tama. Milyonmilyong seamen ang nasa dagat ngayon.) Iyon din ang nagsisilbing lapida ng mga Pilipinong seamen na pumanaw sa ilalim ng dagat. Sasabihin ko sa ka-date ko, tamo nga naman, may nagawa palang mabuti 'tong si Lito Atienza bukod sa pagtatadtad ng ilaw sa overlit na Roxas Boulevard. Pagdating sa CCP, hahanap kami ng magandang spot para makita ang saktong paglapat ng pulang araw sa dagat. Papanoorin namin 'yon at magtatanong sa isa't isa, nasaan na kaya ngayon ang araw? Saan naman 'to kasalukuyang sumisikat? At mamasdan namin ang langit at ang dagat. Hindi kailangang mag-usap sa puntong 'to. I-enjoy lang ang pang-araw- araw ngunit di kailanman magiging karaniwang kariktan. Kung may libreng concert sa CCP, yayayain ko siyang manood at makinig. Kung rehearsals lang, sige na't patulan na rin. Wala namang bayad, e. Kung walang ganyan, manatili na lang sa damuhan o sa kongkreto, maupo at magkuwento: mga kaibigan sa trabaho, mga
estudyanteng pasaway, nanay na ubod ng kulit. Kung meron, maghanap ng kainan na malapit sa may pa-concert at do'n na mag-dessert. Para naman may maupuan na disente habang nakikinig. Kung may haluhalo, 'yon ang oorderin ko. Mga sandaang piso ang presyo n'yan. Kapag sumobra doon, ubod na 'yon ng mahal. Ba't haluhalo? Para kakaiba. Para hindi ako malimutan ng date ko. Haluhalo sa Pasko! At hindi basta-bastang haluhalo. Haluhalo special siyempre. 'Yong may ice cream. Dalawang scoop ng ube. Kasehodang nanginginig ang lahat ng balahibo at bagang ko, go. Tapos habang kumakain, makikinig kami sa mga pamaskong awit. Itatanong ko sa kanya, anong balak niya sa Pasko. Sasabihin ko naman ang mga balak ko kahit hindi niya ako tanungin. Para naman may mapag- usapan pa kami. Magko-comment din ako sa crowd na nanonood sa libreng concert. Kung madami, sasabihin ko, andami at ipapakita kong masaya ako. Kasi maganda rin naman talagang makapakinig ang marami sa mga ganitong concert. Lalo't libre. Kung konti, sasabihin ko, ang konti, 'no? At ie-encourage ko siyang magisip ng mga paraan para mapadami ang tao sa ganong event. Kung wala siyang maisip, okey lang. By this time, pagod na 'ko. Kung tahimik siya, tatahimik na rin ako. Hindi ko na siguro tatapusin ang concert. Maggagabi na or gabi na sa puntong 'yan. At dahil ayoko nang gumastos pa sa hapunan, pagkatapos ng mga anim o pitong kanta, yayayain ko na siyang umuwi at maglakad papunta sa sakayan. Habang naglalakad, titingin ako sa langit. Sasabihin ko, ang ganda ng gabi, 'no? Tapos magpapasalamat ako sa kanya. Thank you, ha? Salamat talaga. Nag-enjoy ako. Kung hindi ako nag-enjoy, hindi ko na sasabihing nag-enjoy ako. Kung nag-enjoy ako, ako na ang magtatanong. Magkikita ba tayo uli? At ngingiti ako nang pagka-sweet-sweet, taob si KC Concepcion. Bago matapos ang pag-uusap namin ni G tungkol sa first date niya, pinayuhan ko uli siya, "Maglista ka ng dream dates mo. At 'pag nagkaroon ka uli ng pagkakataong magka-first date, gawin mo ang mga nasa listahan mo." Tumango naman si G. "O, kamusta? Okey naman siya?" Tanong ko pa. "Okey naman. Magkaka-second date na nga kami, e," sagot naman ni G. "Talaga?" Kumutitap ang mata ni G. "Saan?" Sundot ko.
"Magba-bar kami." Bar? Nge. Bigla akong nalasing. Hik. 2009
Ang Piso Isang eksenang may kinalaman sa piso ang di ko malimot-limot. Kinder ako no'n. At first time akong binigyan ng piso ng nanay ko. (Lagi kasi akong may baong tubig at isang Hansel na mocha flavor kaya di na niya ako binibigyan ng pera. ) Ibinigay sa 'kin ng nanay ko ang piso mga 5 seconds pagkababa namin ng dyip. Napangiti ang buong pagkatao ko paglapat ng piso sa aking palad. Ramdam na ramdam ko 'to sa kamay ko. Kasi naman, ga-platito pa ang laki ng piso noon. Sabi ng nanay ko, nalimutan niyang ibayad sa dyip ang piso na 'yon. Piso pa lang ang minimum fare. (!) Sa entrada ng bahay namin na isa ring grocery ay may kakaibang mga pinto. Dalawa sila. Ang pinto number 1 ay isang malapad na kahoy na nakahiga. Paano bubuksan ang pinto number 1? Madali lang. Para ka lang nagbubuklat ng mabigat na takip ng libro. Sa ilalim ng pinto number 1 ay ang pinto number 2. Isa itong malapad na kahoy na nakatayo at nagsi- swing-swing. Paano bubuksan ang pinto number 2? Para ka lang nagbubukas ng ordinaryong pinto minus the door knob. Ang pinto numbers 1 at 2 ay magkasingkapal. Mga tatlong pulgada. Inangat ng nanay ko ang pinto number 1. Hinawi niya ang pinto number 2. Saka siya tuloy-tuloy na pumasok at tuloytuloy na bumitaw sa pinto numbers 1 at 2. Nalimutan niya yatang may kabuntot siyang bata (na anak pa man din niya) at kasalukuyang dumadaan noon sa komplikadong mga pinto. Kaya ang nangyari, bumagsak sa ulo ko ang pinto number 1. At humataw sa mala-palito kong katawan ang pinto number 2. Natawa ang nanay ko sa nangyari. Natawa din ang uncle ko na siyang nagbabantay ng grocery noon. Malas mo naman, sabi niya. Nagkuwentuhan silang dalawa. Pati ang piso ko, pinagkuwentuhan nila. Sabi pa ng uncle ko, 'yon daw pala ang kapalit ng piso. Pagkatapos ng saya, e, di lungkot. Pagkatapos daw ng suwerte, e di kamalasan. Tapos nagtawanan uli ang
uncle ko at nanay ko habang nagpapahinga ang pinto number 1 sa tuktok ng aking ulo. Pagkatapos ng ginhawa? E, di sakit? Masakit. Masakit ang piso. 'Yon ang tumimo sa isip ko. Ngayong malaki na ako, P8.00 na ang minimum fare. 28 years old na ako ngayon. Noong 6 years old ako, piso ang pamasahe. Ibig sabihin, kada ilang taon, tumataas nang piso ang pamasahe. Pero ngayong taon na 'to, mukhang hindi. Mukhang kada oras na ang pagtaas. Kagabi, me inaway akong konduktor. Nova Transport ang pangalan ng bus. Kasama ko si EJ, galing kami sa Baclaran at pauwi na kami ng Quezon City. Sa Kamias. Tinikitan ako ng konduktor. P64.00 para sa aming dalawa ni EJ. Sabi ko, "Ha? Bakit P32.00 ang isa?" Sabi niya, "Nagtaas na ng pasahe." Sagot ko, "Kanina lang, e nagpunta ako ng Baclaran. Mula sa Kamias, P25.00 lang ang ibinayad ko." Sagot niya, "Kaninang hapon lang kami nagtaas." Sabi ko, "Ha? E, kanina lang ako nang alas otso ng gabi bumiyahe. Pagkaraan ng dalawang oras, tumaas na agad ang pamasahe?" Buset na buset ako sa mama. Niloloko ako. Itinuro niya ang dalawang dilaw na bond paper sa may suksukan ng cardboard signage. Sa dilaw na papel na 'yon makikita ang halaga ng pasahe depende sa kung saan ka sumakay at kung saan ka papunta. Kinulit ko ang konduktor. Tinanong ko kung magkano ang minimum. Sampu raw. Gusto kong bumaba sa may Buendia para lumipat ng bus. Kahit na gumastos ako uli. Ayaw ko talaga ang feeling na niloloko ako. Sino ba ang may gusto? Kaya naman, mas gusto ko pa 'yong mamasahe na lang uli kesa magtiyaga sa ganong klase ng konduktor 'tsaka drayber. Sabi ko, "Magkano hanggang d'yan?" Nahulaan ng drayber ang gagawin ko. Sabi niya, napunit na raw niya ang tiket namin. Hindi na ako nakaimik kahit pa gusto kong isumbat na ginagawa naman talaga nila 'yon kung minsan, ang magbigay ng tiket na nauna nang na-issue sa iba kasi nga, minsan, nagkakamali ng sakay ang mga pasahero. Kung minsan naman ay biglang nagbabago ang isip ng pasahero. Alangan namang pagbayarin ang pasahero ng pasaheng hindi naman niya mako-consume o magagamit.
Pero may kalokohan din ang ilang konduktor. Minsan, ang ibinibigay nila sa pasahero, 'yong tiket na talagang na-issue na sa iba, therefore binayaran na ng iba. Kumbaga, na-consume na. Ito 'yong mga tiket ng mga pasaherong di natiyempuhan ng inspektor kaya walang punit o anumang marka. Isinusuksok ang mga 'to sa singit-singit ng mga upuan. Kinukuha ng ibang konduktor ang mga tiket na ganyan. Pinipili nila ang buongbuo pa at maayos, tapos iniipit nila ito sa mga sarili nilang lalagyan ng tiket. 'Pag me pasaherong nagbabayad ng pasahe, pupunit sila ng fresh na tiket, sabay ihahalo na nila rito 'yong lumang tiket. Minsan, sampung piso ang nasa mukha ng lumang tiket (na babayaran nga ng pasahero), minsan, lima. Kickback na nila 'yon. Hindi na kami bumaba ni EJ sa Buendia. Inurat Kinausap ko na lang ang drayber. Tanong ko, "Kelan kayo nagtaas ng pamasahe?" "Kanina lang." "Kanina? Sa'n n'yo nakuha 'yan?" sabay turo ko sa dilaw na mga papel na nakapaskil. "Sa LTO. Nagtaas na talaga ang pamasahe." "Kayo lang ang nagtaas. Kanina, sumakay ako, P25.00 lang ang binayad ko." Umaarangkada ang bus noong sumakay kami sa Baclaran. Habang kinakausap ko si Manong, parang lalong bumibilis ang andar namin. Nai- intimidate yata si Manong. Nasasalamin ng 1 trillion kilometer per micro split second na hataw ng bus. Paghinto ng bus namin sa may Guadalupe, napansin kong marami kaming kasabay na mga bus na naghihintay ng pasahero. Tinitigan ko ang loob ng ibang bus. Wala namang nakapaskil na dilaw na bond paper sa ibang bus. Me natiyempuhan pa kaming isa pang Nova Transport na bus. Para akong giraffe, kandahaba ang leeg ko sa pagsilip. Wala rin. 'Yong dilaw na bond paper. Binalingan ko uli ang drayber. "Kayo lang talaga ang me ganyan, e. S'an n'yo ba nakuha 'yan?" "'Wag ako'ng kausapin mo. 'Yong konduktor," pabalagbag na sagot ng drayber. Sabi ko, "Suplado ang konduktor n'yo, e. Sa LTO n'yo ba nakuha 'yan?" Sabay turo ko sa dilaw na papel. "Linggo? May opisina kapag Linggo?" EEEEEEEENGK!
Nagpreno ang bus. Me pumara pala. Biglang sabi ni Manong, "Sa susunod, mag-taxi ka na lang." Nahayblad ako. "Bakit? Bibigyan mo kami ng pang-taxi?" Sagot niya, "Hindi ikaw ang sinasabihan ko. 'Yong bumabang pasahero. Alanganin ang para!" Sinagot ko pa rin talaga siya, pababawan na 'to. "E, ba't ang hina-hina ng boses mo? Sana sumigaw ka para narinig niya." Gusto ko sanang idugtong, tanga! Pero umarangkada na naman ang bus namin. Tinigilan ko na ang drayber dahil nakapanghihilakbot na talaga ang tulin ng bus. Baka suicidal ang loko-loko ay heto at binubuwisit ko pa. Napakadali sa kanyang idamay kaming lahat na sakay ng bus niya. Me dalawang bagong sakay na umupo sa may likuran ko. Lapit agad si Ginoong Konduktor. Kaya binugahan ko na naman siya ng duda. "Nakuha n'yo 'yan sa LTO?" "Oo," sagot niya. "Linggo ngayon, a. Me bukas na opisina 'pag Linggo?" "Oo." Matalim na ang titig sa akin ni Ginoong Konduktor. "Saan ba 'yan?" hirit ko pa. "Sa Quezon City." "Walang nag-oopisina 'pag Linggo. Gobyerno 'yan, e," kulit ko. E, kasi, totoo naman. Naalala ko pa na noong magkaroon ng holdap-masaker sa bangko ng RCBC, kinailangan pang hintayin ang Lunes para lang makuha ang ilang impormasyon na makakatulong sa nangyaring masaker mula sa isang government agency. Dahil hello, weekend iyon. Ganyan sa Pinas. Amen. Tapos sasabihin sa akin ng hinayupak na konduktor na 'to na nakuha nila sa LTO ang dilaw na bond paper kaninang hapon ngayong araw ng Linggo? Na isang banal na araw lalong-lalo na para sa mga kawani ng gobyerno? Anak ng.... Delubyo na. Magugunaw na ang mundo kapag ang isang government agency ay mapagbubukas mo nang suway sa Lunes hanggang Biyernes, 8:00-5:00. Magmumumog, maghihilamos, maliligo ka ng sermon kapag pinagtrabaho mo sila ng 5:01 ng hapon. Tiyak 'yan. Pangisi-ngisi si Ginoong Konduktor. Para bang sanay na sanay na siya sa mga nag-a-irate na pasaherong tulad ko. Pero nakahanap siya ng katapat. No'ng minutong 'yon ay sinasapian ako ng espiritu ng lola kong matapang
kahit wala sa lugar at nuknukan ng bungangera. Kaya naman, humirit pa ako. "Pagnanakaw 'yang ginagawa n'yo. Nagnanakaw kayo." Saka ko siya tinantanan. Noong pababa na kami ng bus, pula ang stoplight sa kanto ng Kamias at EDSA. Sabi ko sa drayber na barumbado sa kalsada at mukhang pati sa tunay na buhay e, barumbado rin, "Kahit mag-green 'yan, 'wag ka sanang tatakbo hangga't di kami nakakababa." "Oo ba," sagot naman niya. "Basta para sa 'yo." Me impakto naman palang sweet. Hinatak ko si EJ at lumapit na kami sa pinto ng bus. Di ako mahilig makipaggitgitan sa mga pasaherong paakyat o pababa ng bus pero sa pagkakataong ito, hinarang ko talaga ang ilang lalaking paakyat para mas mabilis kaming makababa. Malabong paarangkadahin ni Manong ang bus kahit anong buset niya sa ginawa kong pagtungayaw sa kanya kasi me mga pasahero siyang hihintayin. Sayang din 'yon. Pera din ang mga 'yon. Ligtas naman kaming nakababa, nakauwi. Walang bali, walang gasgas, walang nagdurugo kundi ang bulsa. Noong bata ako, masakit ang piso. Ngayon, sumasakit ang puso ko dahil sa piso. 2008
BFF x 2 Naranasan mo na ba 'yong magkaroon ka ng dalawang kaibigan na magkatunog ang pangalan at magkamukhangmagkamukha pero hindi magkaano-ano, ni hindi magkakilala at ni hindi alam ang existence ng isa't isa? Tipong galing sila sa magkasalungat na panahon ng buhay mo? Grade Four ako noong maging seatmate ko si Jocelyn sa Paranaque Elementary School (PES) II. (PES II dahil may PES I, at palagay ko ay may PES III pa and so on and so forth.) Mas kilala ang eskuwelahang 'yan sa palayaw na Draga. Hindi ko alam kung bakit. Hindi ko rin alam ang kahulugan ng Draga. Pero hindi ba malapit ang tunog sa droga? Naglipana nga raw ang mga durugista sa area na 'yon. Ang PES II ay matutunton sa pamamagitan ng pagpasok sa eskinitang kalahati lang ng karaniwang eskinita ang lapad. Tipong magkalaman-laman lang nang konti ang balakang mo, di ka na makakapasok sa eskinitang 'yon dahil hindi ka na kakasya. Sa dulo naman ng eskinita ay matatagpuan ang isang talipapa. Awa ng Diyos, noong huling bisita ko sa dakong 'yon, wala na ang eskuwela. Naging paupahan na 'to. Naging boarding house. Maputi si Jocelyn at medyo malaki ang built. Hindi siya mataba pero mas malapad sa karaniwan ang balikat niya. Kumbaga sa lalaki, stocky itong si Jocelyn. Bagay naman ang malaki niyang built sa malaki niyang mukha. Parang siopao lang. Maputi na, malaki pa. Tulad ko, singkit din itong si Jocelyn. Parang Chinese. Pero hindi siya Chinese. Velasquez ang apelyido niya. Kumukulot ang tuktok ng kanyang letter J at dulo ng kanyang letter Z sa tuwing isusulat niya ang kanyang pangalan. Siya ang nagturo sa akin kung paanong sumulat nang maganda. Pinagpapraktis niya ako lagi sa classroom kapag nasa meeting ang teacher naming si Mrs. Chan. Kung susumahin, dangkaldangkal na intermediate pad ang nagasta niya sa katuturo sa 'kin kung pa'no sumulat nang maganda.
Kaya naman ngayon, pandalaga ang penmanship ko. Kapag tinatamad, parang dalagang-manok. Tahimik si Jocelyn sa klase. Madaldal lang siya kapag recess o kapag kasama ako. Sabay kami lagi kung kumain, pasipsip-sipsip kami sa nakaplastik na sago at gulaman habang ngumangata ng Chickadees, isa sa pagkaing ibinebenta sa tray. Ang tray ay ang rasyon ng canteen namin. May ice tubig do'n, Flat Tops, kiamoy, Zoom-zoom at Pompom cheese curls, banana cue (isang piraso sa bawat stick), yema at Whistle Joy (may kendi ka na, may whistle ka pa). Lahat 'yon mainstay puwera kay banana cue. Si banana cue, minsan pinapalitan ni camote cue. Minsan ni nilagang mais. Nilagang kamote. Saba. Kailangan naming bumili doon kasi kung hindi, pagagalitan kami ni Mrs. Chan. May natatanging pakontes ang prinsipal namin: pataasan ng benta ang mga teacher. Kaya tuloy, kinukulit kami ni Mrs. Chan na bilhin at ubusin ang laman ng tray kahit may kanya-kanyang baon na ang ibang mga estudyante katulad namin ni Jocelyn. Mabilis kong nakagaanan ng loob si Jocelyn dahil isa siya sa mga unang nakipagkaibigan sa 'kin pagdating ko sa PES II. Transferee ako sa school nila. Siyempre pa, wala naman akong kakilala at hindi pa ako biba at kapalmuks no'n. Hindi ko pa kayang makipagkilala sa ibang bata. Mga 30 minutes bago ang time, nasa eskuwela na ako. Minsan, nauuna ako kay Jocelyn. Minsan, siya sa akin. Tapos, sasalampak kami sa sahig sa gilid ng classroom namin. Sa labas. Doon kami maghihintay hanggang matapos ang huling klase ('tsaka na rin 'yong pagwawalis nila at pagbubunot ng sahig) ng mga Grade Two na kahati namin sa kuwarto. Magdo-drowing muna kami sa oslo ng mga gown ng paper doll namin para may maipampalit ang mga 'to kahit wala kaming pambili ng damit-damitan nila. Isang araw, hindi pumasok si Jocelyn. Akala ko, nagkasakit lang, parang lagnat lang, ubo o kaya sipon. No'ng sumunod na araw, hindi pa rin siya pumasok. No'ng sumunod pang mga araw, hindi pa rin. No'ng sumunod pang mga araw at linggo, hindi pa rin. Tapos may kumalat na tsismis na hindi na raw siya papasok kahit kailan. Na-rape daw kasi si Jocelyn isang hapon pagkagaling sa eskuwela. Ng isang durugista. Hindi ako naniwala siyempre. Pero doon ko rin narealize, wala akong alam tungkol kay Jocelyn kundi ang mga paborito niyang snack sa eskuwela, ang buo niyang pangalan at ang paraan kung paano niya
isinusulat ang pangalan na 'yon sa isang intermediate pad para magaya ko. Ni hindi ko alam kung saan siya dadalawin. Basta ang alam ko, malapit lang siya. Dahil 'yon ang bukambibig niya. E, diyan lang naman ang bahay namin. Ayan. Diyan lang. 'Yon ang huling balita ko tungkol sa kanya. Hindi ko alam kung totoo ba 'yon o ano. Hindi ko rin alam kung nasaan na siya ngayon. Pagtuntong ko ng Grade 5, pinag-aral ako ng tatay ko sa isang private school sa Maynila. Doon na rin ako nag-high school. Sa dami ng bago kong kaibigan, halos nalimutan ko na si Jocelyn. Hanggang sa makilala ko si Penpen. High school freshie ako noong maging magkaklase kami ni Penpen. Naging close kami agad dahil halos magkasintangkad kami at ang seating arrangement namin noon, e batay sa height. Para nga naman di malugi ang bulinggit naming kaklase. Kaya tulad namin ni Jocelyn, magkatabi ang upuan namin ni Penpen. At ang pinaka-weird dito ay ang itsura ni Penpen. Maputi siya at medyo malaki rin ang built. Hindi siya mataba pero mas malapad din sa karaniwan ang balikat niya. Kumbaga, stocky din. Bagay din naman ang malaki niyang built sa malaki niyang mukha. Parang siopao lang din. Maputi na, malaki pa. At higit sa lahat, singkit din si Penpen. Chinese kasi siya. Ching ang kanyang apelyido at sa Binondo siya nakatira. Sa itsura pa lang ni Penpen, parang nabuhay sa tabi ko si Jocelyn. Ang pakiramdam ko kay Penpen ay katulad ng pakiramdam ko kay Jocelyn: magaan. Parang matagal na kaming magkakilala. Hindi ko binabanggit kahit kanino ang tungkol kay Jocelyn. Kahit kay Penpen. Lalo na sa kanya, actually, dahil baka matakot lang siya doon. Eerie nga naman. Magaling sa Math si Penpen. Tinuruan niya ako kung paanong isolb ang (a-3)+ 24 *a=√81. In return, tinuruan ko din siya kung paano gamitin ang ng at nang. Pantukoy ang "ng." Sa English, ang puwedeng katumbas n'yan ay "of." Halimbawa, gunita ng isang bayan=memories of a nation. Ang "nang," napakaraming gamit n'yan. Eto ang top three: Top 1: Katumbas ng noong. Halimbawa, muntik na akong ma-heart attack sa tuwa nang magkita kami = muntik na akong ma-heart attack sa tuwa noong magkita kami. Top 2: Katumbas ng para o upang. Halimbawa, gumamit ka ng Facebook nang madali mong makita ang crush mo noong Grade Four = gumamit ka
ng Facebook para madali mong makita ang crush mo noong Grade Four. Top 3: Ito ang ginagamit kapag nasa gitna ng inulit na pandiwa. Halimbawa, sulat lang nang sulat. Madalas kaming mamasyal ni Penpen sa Robinson's Ermita. Simpleng department store lang naman ito noon. Di tulad ngayon na komplikado na ang buong mall. Karamiraming wing, Adriatico Wing, Pedro Gil Wing, at iba pa. Hindi naman ibon o eroplano. Lalo namang hindi napkin. Ba't may wing-wing? Maghapon kaming mag-iikot ni Penpen at maglalabas-masok sa mga fitting room. Naghahanap kami ng mga secret door at mga trap. Kasi 'yon daw ang ginagamit ng may ari ng Robinson's para makakidnap ng mga babae. Para saan? Para ipakain sa anak niyang kalahating tao, kalahating sawa. Ito raw 'yong dumukot kay Alice Dixson noon. Iniluwa lang si Alice Dixson ng sawa dahil may shooting pa raw 'to sa isang pelikula nila ni Vic Sotto the next day. Hindi puwedeng umabsent. Kapag napagod na kami sa kakahilaan, kakatilian at kakatulakan sa alikabuking mga fitting room, uuwi kami sa bahay namin. Ilang minutong lakaran lang ito. Tapos ikukupit ko siya ng isang bote ng Coke tapos ibibili ko siya ng Skyflakes. Ayan, meryenda time na. Minsan, kapag naaabutan niya ang tatay ko, nakikipagkuwentuhan siya rito tungkol sa Beatles. Paborito ni Penpen ang Beatles, na paborito rin ng tatay ko. Kasi panahon niya 'yon, e. Ang kuwentuhan, minsan, napupunta sa biritan. Kahit parang buhol-buhol na mga dyip at pedikab sa kanto ng Pedro Gil at Taft ang boses nilang dalawa. Sa kalagitnaan ng freshman year namin, naging close sa amin si Sangsang. Si Sangsang ay anak ng teacher namin sa Filipino. Kaklase ko siya noong Grade 6. At ako ang nagpakilala sa kanya kay Penpen. Masaya at nag-click naman kaming tatlo agad. Ang problema, si Sangsang,
palibhasa matangkad, e mas mabilis na nagdalaga kesa sa amin ni Penpen. Mula noong mapansin namin na ang haba-haba na ng oras na iginugugol ni Sangsang sa CR para magsuklay, mag-face powder at maglipstick e, ipinaubaya na namin siya sa girls na mahaba rin ang oras na iginugugol sa CR para sa nabanggit na mind-boggling activities. Balik kami ni Penpen sa pagiging dalawa. At nakaraos naman kami nang matiwasay. Pagdating ng second year, halos ilang buwan pa lang mula noong mag-start ang klase, ipinapamana na sa akin ni Penpen ang kanyang uniform. Bakit? Aalis na raw sila. Pupunta na ng America. At hihinto na siya sa pagpasok sa school. So aanhin pa raw niya ang uniform? Tinanggap ko naman ang kanyang uniporme bagama't kinailangan kong gumamit ng 3,142 na pardible para lang magkasya sa akin ang napakaluwang niyang palda. Mala- Banawe Rice Terraces pala ang bilbil niya, hindi lang halata. Tapos n'on, naglalakwatsa pa rin kami sa Robinson's habang inaasikaso ng parents niya ang papeles nila. Isang araw, sabi niya, mag-eenrol daw siya uli. Sa Malate Catholic School. Hindi pa pala sila makakaalis at sayang naman daw ang pag-i-stay niya rito sa Pilipinas kung pagtambay lang ang gagawin niya. Nagtuloy pa ang maliligayang araw namin kahit magkaiba ang pinapasukan naming eskuwelahan. Tinapos nga ni Penpen ang second at third year sa eskuwelahang 'yon. Nag-top one pa siya. Noong namatay ang tatay ko ay dalaw siya nang dalaw sa amin. Nagbibiruan pa kami sa burol ng tatay ko. Kinantahan din niya ang tatay ko ng:
Nandoon din siya sa araw ng libing ng aking tatay. Paano kong malilimutan ang babaeng ito? Naturingang Chinese, dumating ba naman sa libing ng tatay ko nang nakapulang t-shirt? Ano 'yan, nagse-celebrate? Chinese New Year, ineng? May fireworks kang dala? Kitang-kita siya saan ka man nakapuwesto. Parang clown fish sa dagat ng mga nagluluksang tilapya. Pagkatapos niyon ay nagpunta na siya sa America. At hindi ko na nakita pa. Nito na lang uli, noong Disyembre 2009, pagkatapos ng halos fifteen years na walang komunikasyon ay nagkita kami uli. Nawalan ako ng kontak sa kanya no'ng pumunta na siya sa U.S. Hindi kami nagkatawagan o nagkasulatan ni isang beses. Katulad ng nangyari sa amin ni Jocelyn, nawala siya nang hindi ko nalalaman ang buo niyang address sa Binondo o sa America o kung saan man siya puwedeng masulatan o mapuntahan. Totoo talagang history repeats itself. Buti na lang nakialam na ang teknolohiya sa tadhana ko. Natagpuan ako ni Penpen sa Friendster. Nauna niya akong nahanap kahit matagal ko nang tina-type ang buo niyang pangalan sa search box ng Friendster. Wala siya roon. Singaporean na kapangalan lang niya ang nahahagilap ko. Akala ko tuloy, nag-asawa na siya't nagpalit ng apelyido kaya hindi ko siya makita roon. 'Yon pala, hindi uso sa America ang Friendster. Kaya wala siyang account do'n. At huli na, as in palaos na ang Friendster no'ng maisip niyang puwede niya 'tong gamitin para mahanap ako. Inumpisahan daw niya ang paghahanap sa akin gamit ang buo kong pangalan. Hindi niya naisip ang palayaw kong Bebang. Hindi raw niya akalaing gagamitin ko 'yon hanggang ngayon. Wala raw lumalabas na Beverly Siy sa kanyang mga search. At bigla, isang araw, naalala niya ang hometown ko, ang Ermita, kung saan kami tumatambay noon at nag-uubos ng oras. Kung saan siya kumakanta ng mga Beatles na kanta kasabay si Daddy. Doon at noon niya ako nahanap. Nagpadala siya agad ng message. Ako naman ang hindi makapaniwala. Walang nagbago sa kanya. Medyo tumaba lang nang konti kaya nawalan ng baba. Tipong pagkatapos ng bibig, leeg na. Makulit pa rin siya at masayahin. May dalawa na siyang anak at isang chubby-chingching din na asawa na Pinoy din naman. Si Penpen ay isa nang government employee sa Los Angeles, tax analyst to be exact. Matatag ang kanyang trabaho at nasa P300,000 kada buwan ang sahod kung
isasalin sa piso. Pero mahirap anya, mabigat ang load at paminsan-minsan, nararanasan niya ang maduro at masigawan at ma-discriminate ng mga Kanong nabubuwisit sa laki ng babayaran nilang tax. Mula no'n, hindi na napatid ang kuwentuhan namin. Hanggang sa umuwi siya no'ng December dito sa Pilipinas. Nag-set kami ng isang araw para magkita. Dala niya ang panganay niya, bitbit ko rin ang anak ko. Nagkuwentuhan kami, umaatikabo, kumain sa labas, nag-fitting room- hopping, tumambay. Siyempre, bitin na bitin pa noong uwian na. Halos labinlimang taon, maiko-compress mo ba sa isang araw? No'ng makita ko uli ang kaibigan ko, para akong bumalik sa pagkabata. Nawala ang bigat ng panahong nagdaan. Nawala ang mga alalahanin. Noon ko na-realize, ang buhay ko ay parang fifteen years na walang puknat na pagwo-work out sa isang luma, inaagiw nang gym. At ang makita uli si Penpen ay katulad ng paghiga sa napakalambot na unan na kasinlaki ng mga billboard sa EDSA. Ang sarap. Super. Sa pagbabalik ni Josephine ay parang nagbalik din sa akin si Jocelyn. Best friends forever and forever Best friends with all my heart Best friends whenever we're together Best friends when we're apart... 2010
Emails --- On Thurs, 10/30/08, "bebang_ej" wrote: > From: "bebang_ej" > Subject: hello > To: alvin mendoza > Date: Thursday, October 30, 2008, 3:08 PM Hello, Alvin. Kamusta? Siyempre hurt pa rin, ano? Hmm...di kita agad nasagot. Pasensiya na. I really don't know what to say. Ang isa kong naisip na gawin, i-click ang reply tapos burahin ang subject na panaginip. Palitan ng speechless. Tapos burahin ang lahat ng sulat mo. Tapos iki-click ko 'yong send. So blangko 'yong message ko. Ganon. Kaya lang naisip ko, para namang joke 'yon, di ba? At kung sa akin gagawin, maiinis ako. So hindi ko ginawa. Hinintay ko na lang na maka-compose ako nang matinotinong reply. Nandito ako ngayon sa bahay ng nanay ko sa Las Pinas. Nag-iisa ako sa panggitnang kuwarto. Eto 'yong dating pinaupahan ng nanay ko. Umalis na ang tenant. So amin na amin na 'yong bahay. Kung magpapaupa uli ang nanay ko, e hindi pa namin alam. May kama ritong maayos. Inayos ko kagabi. Buti na lang, andito si Erwin, 'yong boyfriend ni Kim. Dalawa kaming nagbuhat ng kahoy na frame ng kamang ito at saka isang higanteng kabinet. At dahil makikipot ang daan at pinto, napatrabaho rin ang aking spatial part of the brain para lang mailipat-lipat ang mga bagay-bagay. Dito sa kuwarto na 'to, may bintana. Tama lang ang laki niya. 'Pag tumingin ka sa labas, nangungutim na mga pader ng kapitbahay at hollow blocks ang makikita mo. Meaning, scenic ito para sa isang manunulat.
So there. Una, nahirapan talaga akong basahin ang email mo. Para akong nagbabasa ng isang true to life story na ampangit-pangit ng nangyari. Halimbawa, murder ng isang volunteer teacher sa Cotabato, nakawala 'yong maysala; may isang 2-year-old girl na bulag, ginahasa at ang rapist, nakulong nang ilang araw at pinalaya; o pagkamatay dahil sa kanser ng pinakamahusay na doktor sa Sorsogon, Bikol. Manghihinayang ka, tapos maiinis ka sa buhay tapos maiiyak ka tapos magagalit ka. Tapos mare-realize mo, wala ka palang magagawa. Hanggang ganyan lang ang papel mo: ang makaramdam ng mga ganitong emosyon sa ganitong pagkakataon. Ikalawa, nagitla ako sa mga nalaman ko tungkol sa 'yo. Number one, e, siyempre 'yong namatayan ka ng best friend. Iniisip ko, paano kung sa akin 'yon mangyari? Si Penpen? Or si Eris, namatay? Sabi ng isip ko, sori na lang si Nanay (nanay ni Eris) pero hindi ko pupuntahan si Eris. Ni hindi ko titingnan ang bangkay niya. Sabihin na nilang masama akong bes pren pero sori talaga. At itong diyos natin, sobra naman ang pagiging joker. E, bata pa 'yong kinuha Niya. Si Genesis, walang sakit, promising ang buhay, pamilyado... so bakit? BAKIT? At dahil believer ako ng kasabihang ito: things happen for a reason, kahit di mo nauunawaan ang mga nangyari, nangyayari at mangyayari, sabihin mo sa isip mo, nauunawaan ko na. Totoo, Alvin, may mga ginagawa si God na akala natin para lang masaktan tayo. Pero hindi pala. He wants us to learn something. 'Yon nga lang dahil diyos Siya, He uses anything or anyone as His teaching aid para lang matuto tayo. Weird, 'no? (Pero hindi rin tumatanggap si God ng comment na weird Siya.) Pagkatapos ng trahedya, buti na lang at nandoon ang idea na babalik sa pagka-okey ang lahat. Depende sa trahedya. Kung malaki, matatagalan ang pagbalik natin sa pagiging okey. Kung mas malaki, lalong matatagalan. Pero sana ma-comfort ka ng idea na oo, magiging okey ang mga bagay- bagay. Hindi na magiging saktong-saktong tulad noon. May mawawala. Pero may darating naman. Tandaan mo 'yan. Ang number two kong ikinagitla ay eto: may kanser ang mama mo. Totoo ba 'yan? Baka nagkamali ako ng intindi.
Hmm...ang una kong naisip, kaya pala malaki ang pangangailangan ni Alvin na mag-abroad at kumita. Dahil pala sa pamilya niya. Mahal ang pagpapagamot. Pero naisip ko rin, hindi kaya mas kailangan ka ngayon ng mama mo? Sa tabi niya? Anyway, ikaw lang ang makakasagot niyan. Inisip ko rin, paano kung sa akin nangyari 'yan? Nanay ko ang may sakit. Hindi ko alam ang gagawin ko. Baka mauna pa akong mamatay sa kanya. Siguro isusubsob ko ang sarili ko sa trabaho para di ko maisip ang ganoong sitwasyon. Dati, may mahiwagang sakit ang nanay ko. Sumasakit ang puson niya kahit wala siyang regla. Nasa high school pa ako nito. Minsan, nakita ko siyang pilipit ang mukha at katawan sa sakit. Tapos umiiyak siya. Sabi nga namin, magdoktor na. Pero ang nanay ko, ikinakatwiran sa sakit ang presyo ng gamot at ospital kaya wala siyang ginagawa kundi magpahinga lang sa bahay. Kahit pa inaatake na siya ng sakit. 'Pag maayos ang pakiramdam niya, kung ano-anong dahon ang iniinom niya; mahogany, bayabas, malunggay, saging, pati nga 'ata cactus. Tapos isang beses, dinala siya ng isang kapitbahay sa La Union kasi meron daw doong nagbebenta ng milagrosong tubig. Umuwi siyang may bitbit na malaking lalagyan ng mineral water. Mahal 'yon, alam ko, mga P900 yata. Pinatikim pa niya ako ng tubig na 'yon. Maasim. Nakatikim na ako ng tawas nang minsang mapagkamalan ko 'tong baking soda. Ganon ang lasa, parang tubig na pinagtunawan ng tawas. Ready for the kilikili. (Ngayong malaki na ako, suspetsa ko e, raw virgin coconut oil 'yon.) Hindi na raw sumasakit ang puson ngayon ni Mami. Hindi namin alam kung 'yon nga ang nagpagaling sa kanya. O baka naman ipinagpapahinga lang muna siya tapos reresbak uli ang sakit. Malay. Sa nangyayari sa mama mo, ganon uli ang sasabihin ko, Alvin. Things happen for a reason. Oh, well. God and His teaching aids. Number three, nagitla ako sa dami ng pinagdaanan mo, ang hirap ng pinagdaanan mo. Akala ko ako na ang may pinakamadramang danas sa lahat. Hindi pala. Alam mo, mahirap din talaga ang lahat. Akala natin, nagtatapos ang problema pagka-graduate natin sa college. Mas masalimuot pala 'yong paghahanap natin ng identity, pagsunod sa nasang makatulong sa ikakaganda ng mundo at siyempre, ang pagpapakain sa sarili at sa pamilya.
Walang masama alinman diyan sa tatlo ang sundin natin o ang unahin natin. Ang importante, 'wag na 'wag susuko kahit ano ang maengkuwentro natin. Iilan lang tayong born fighter. Let's continue to fight, to give light. Balik tayo kay Genesis. Alam mo, noong namatayan ako ng tatay, nakikipagtawanan pa ako sa mga kaibigan ko sa burol. Nakipagkantahan pa ako kay Penpen. Noong inihahatid na si Daddy sa sementeryo, nakikipag-joke-joke pa ako. Pagdaan ng buwan, taon, joke-joke pa rin ako kapag napag-uusapan ang mga tatay lalo na ang tatay ko. Ayoko talaga na makita akong malungkot. Pero huwag ka, iniinda ko 'to ngayon. Ilang taon na rin. Super delayed, oo, pero ito na nga siguro 'yong acceptance stage ko. Patay na ang tatay ko. At wala nang papalit sa kanya no matter what. Ikaw, kung pareho tayo, malamang ganito rin ang mangyayari sa 'yo. Wala naman sigurong masama. Though ako, hirap na hirap makakilos bilang padre de pamilya dahil nga delayed ang acceptance stage ko. Through the years, gumawa ako ng mga hakbang na superficial ang epekto, mababaw o para matabunan lang ang lungkot na dulot ng pagkawala niya. At naging destructive 'yon. Nasira ang buhay ko. Maaga akong nabuntis, nagkaanak. Muntik pang di makatapos sa college. Sa akin naman 'yan. Di naman siguro mangyayari sa 'yo 'yan sakali ngang mag-super delayed reaction ka rin. Kay Genesis. Oh, well. Wala lang talaga akong masabi. I've asked this question several times since I got your email: paano ko rereplyan si Alvin? Subok lang 'to pero actually, hanggang ngayon, nag-iisip pa ako. Ingat ka rin diyan. Ingatan mo ang katawan mo. Mas labor-intensive ang trabaho mo kesa sa akin. Nagmamahal, Bebang --- On Mon, 11/3/08, alvin mendoza <alvin_gabriel@yihee. com> wrote: > From: alvin mendoza
> Subject: Re: hello > To: "bebang_ej" > Date: Monday, November 3, 2008, 9:33 AM Hello, Bebang. Okey naman ako. Linggo ng gabi ngayon dito. Nakapagluto na ako ng kakainin namin ng ate ko mamaya, nakapag-ayos ng kuwarto at mga ilang bagay at inihahanda ko na lang ang sarili ko para sa isang linggo na naman ng trabaho. Floater ako ngayon. Sa loob ng kompanya, ako 'yong ipinapadala sa iba't ibang site para mag-asikaso ng area 'pag nagbabakasyon o wala ang mga may hawak ng area na 'yon. Ayos din naman. Ang catch lang, e, parang linggo-linggo ang pag-a-adjust dahil laging bago ang area ko at bawat area, may kanya-kanya silang sistema. Iba't iba rin ang bossing. Pero gaya ng sabi ko, oks naman. Matagal na yata 'tong floater. Kamusta ka na? Alam mo noong una, nalungkot talaga ako. Umabot ako sa point na hindi na ako umasa ng reply mo. Korek, ganoon ako kasama. Hehe. Para akong silyang natanggalan ng isang paa at 'yong babagsakan kong pader sana bago umabot sa sahig e, feeling ko biglang nawala. Ganon 'yong pakiramdam ko. I don't blame you siyempre. Ganon lang talaga 'yong feeling ko noong mga araw na 'yon. See, isa ka sa kaunting nakakausap ko nang matino. At nagkataon namang pare-pareho kayong hindi available. Feeling ko sumigaw ako sa balon at kinain lang ng balon ang boses ko. Ngayon, masaya ako at and'yan ka. Oo. Nagkakanser ang nanay ko. Survivor siya pero malaking bahagi ng tiyan niya ang natanggal. Hindi na siya nagki-chemo ngayon pero regular ang check up niya 'tsaka ilang medication. Pangarap namin ng ate ko na makarating sila rito sa Canada kung saan libre ang doktor at kung ano-ano pa. No worries, ika nga, 'pag nagkataon. Okey naman ako. Natatanggap ko naman ang mga bagay-bagay na nangyayari. Although hindi ako naniniwalang teaching aid ang pagkuha ng buhay ng isang tao para sa ibang tao. Feeling ko unfair ito sa taong mawawala.
Ang paniniwala ko lang ay tapos na ang panahong ibinigay sa kanya sa mundo. Sa pagkakakilala ko kay Genesis, masasabi kong naranasan na niya ang mga bagay na dapat niyang maranasan at siguro natutuhan na niya ang mga lesson na ninais niyang matutuhan sa lifetime na ito. So 'yon, tsugi na. Alam mo hanggang ngayon, ramdam kong andito pa rin siya. Hindi pa niya gustong iwan ang mag-ina niya although alam ko ring tanggap na niya ang kapalaran at plano ng Diyos para sa kanya. Maalalahanin din kasi siyang tipo ng tao. Siguro gusto niya munang makita na may direksiyon ang buhay ng mag-ina niya. Lalo na 'yong misis niya na I'm sure, e, parang nawalan ng kompas. May mga plano sila at noong mawala si Genesis, parang bigla siyang nawalan ng direksiyon. Sana hindi magtagal ay mahanap na rin niya ang daan. On a lighter note, naks, kahapon, may nangangamoy sa apartment na kine-caretake ko. Sabi nila, amoy-patay na pusa raw. E, di ba wala akong pang-amoy? So hindi ko alam kung pano ko 'to hahanapin. Sa dulo ng apartment, may heater vent na bakal. Tinanggal ko ang mga screw at takip nito at sinilip ang loob. Doon ko natagpuan ang isang maliit na patay na daga. Titili sana ako kaso naisip ko... baka may makarinig. Kumuha ako ng kahoy, pinutol ito at ginawang chopsticks. Tapos 'yon ang ipinangkuha ko doon sa daga. Para lang siyang natutulog, tsong. Naawa ako sa kanya. Pagkakuha ko sa daga, humingi ako sa kanya ng pasensiya, na hindi ko man gustong guluhin ang parang mahimbing niyang tulog, e, kailangan ko itong gawin. Inilagay ko siya sa isang styro na cup, tinakpan, at dinala sa basurahan. Siyempre, naalala ko na naman si Genesis. Naisip ko, dahil hindi ako nakapunta sa burol niya, pakana niya ito para matulungan ako sa grieving process ko. Gumaan din ang loob ko pagkatapos. Noong hapon naman, habang nagva-vacuum ako ng building, may dalawang tenant na lumapit sa akin. Inihinto ko muna ang makina. Pagkapatay nito, bigla silang sabay na nagsabi ng "Happy Halloween!" habang itinututok ang mga tsokolate sa mukha ko. Sa bigla, sabi ko, "I forgot to take off my mask!" at nagpasalamat sa kanila habang tumatawa sila palayo. Masarap ang buhay kahit gaano ito kakomplikado o kahirap. Ang mga bagay tulad ng sakit na nararamdaman 'pag may nawawala sa buhay natin e, dapat pa nga yatang i-celebrate. Dahil ibig sabihin nito ay nagmahal tayo. At 'yon lang naman 'ata talaga ang nagbibigay ng halaga sa buhay.
Ikaw, tsong, mahal din kita. Kaya't aalagaan mo ang sarili mo. Nagpapalakas ako sa boss ko ngayon. Hopefully, next year, makakauwi ako. Sinabi ko na yata 'to last year, pero ang kaibahan nito, may naipon na akong pamasahe. Yehey! Alvin
Pasasalamat Kay God. Sa nanay kong si Resurreccion M. Wico (aka Tisay) para sa pag-aalaga sa 'kin noong bata pa 'ko hanggang ngayong matandang hukluban na 'ko. Thank you rin, Ma, sa lahat ng sermon at payo mong may kadugtong na malulutong na mura. Kahit lagi mo 'kong inaaway, mahal pa rin kita. Sa tatay kong si Roberto H. Siy para sa pagbabantay sa amin kahit nasa langit na siya. Sa mga kapatid kong sina Columbia, Kimberly, Charisse Ann at Erres para sa maghapo't magdamagang kuwentuhan at hagikgikan, sa pagpapahiram ng bag, suklay, blouse, bra, sinturon, maong, mini skirt, panty, toothbrush, sa pagaasikaso kay EJ at sa mga payo at gabay. (Ako na panganay, siya pang ginagabayan. Nge. Sori naman.) Sa anak kong si Sean Elijah o EJ para sa pagiging responsableng bata. Kailangan talaga ng isang matured na tao sa tandem nating dalawa at dapat ikaw 'yon. Gusto ko ring malaman mong your mere existence is a gift. Kung di ka dumating sa buhay ko, siguro wala akong kapanga-pangarap hanggang ngayon. At ang taong walang pangarap, good as dead. Mahal kita! Sa mga pamangkin kong sina Dylan Kenji, Voy Noah, Joshua Dominic, Bianca, Atom at Kiss sa pagiging constant source of happiness (at sakit ng ulo) ng buong pamilya. Sana paglaki ninyo, oo, 'pag di na kayo cute, magbabalato kayo ng suweldo sa mga tita at lola, ha? Kay Uncle John Sy sa pagiging pangalawang ama sa akin. Kay Ronald Verzo sa paniniwala sa kakayahan kong sumulat, pangungulit sa aking tapusin ang masteral, pakikipagkuwentuhan kahit madaling araw tungkol sa tula, maikling kuwento o sa panitikan in general, pagpipilit sa aking uminom ng gamot na pampadami ng dugo (kasi raw anemic plus maputi equals white lady), pag-accommodate sa aming mga taga-panpilpipol, paghahatid ng empanada, kanin at adobong manok kay EJ
sa eskuwela, pagpigil sa akin na mag-iced tea o kape para hindi ma-hyper at di mapagod (pagkatapos ma-hyper), pagtuturo ng ratio and proportion kay EJ, at higit sa lahat, sa ginagawa mong pagpaplano ngayon ng pinaka- sweet, pinakamalikhain at pinakakakaibang paraan ng pagpo-propose. (Pressure.) Sa buong Verzo family sa suporta at pagtanggap sa akin at kay EJ. Ehe, binibiro ko lang po si Ronald tungkol sa propoproposal na 'yan. Kina Ronald at Eris Nucum-Atilano sa walang hanggang pag-aalala sa kapakanan naming mag-ina, suporta, tulong sa iba't ibang paraan at sa idea na kayang burahin kung nanaisin ang distansiya at panahong namamagitan sa magkalayong magkakaibigan. Kina Una at Kali, napakasuwerte n'yo sa magulang. Wala na kayong makikitang ganyan na kasinglokoloko ng numero unong ninang n'yo. Yey! Kay Russell C. Mendoza sa... ewan ko, tsong, kung paano kita mapasasalamatan sa pahinang ito. Napakarami kasi. Basta, salamat sa lahat. Salamat sa pagiging kaibigan sa pagsulat. Hindi lang ng mga kuwento kundi ng mga liham. Marami akong natutuhan. I thank you for that as well. Sana lagi kang masaya. Kayo ni Janice. Kay Sir Rio Alma sa pagiging tatay (sori po kung naging pasaway akong anak sa di mabilang na pagkakataon), sa pagpapasensiya, sa pagbibigay ng mga pagkakataong makapaglingkod sa bayan sa pamamagitan ng mga makabuluhang proyekto at trabahong may mahigpit na kaugnayan sa pagtula, pagkamanunulat, at pagmamahal sa sariling wika. Kay Sir Vim Nadera sa pagiging kuya, tito, lolo, at career placement officer ko all at the same time, sa napakaraming libreng taxi ride pauwi, sa mga payo sa pag-aaral, sa mga oportunidad sa loob at labas ng paaralan at higit sa lahat, sa pagpayag na ang koleksiyon na lamang na ito ang ipasa ko bilang huling kahingian ng kursong MP 230. Sir, kung hindi dahil sa inyo, wala ang aklat na ito. Salamat po talaga. Kay Mam Karina A. Bolasco at sa Anvil Publishing (lalo na kina Mam Jo, Ms. Je, Ms. Joyce, at Ms. Ani) sa paniniwalang may maiaambag ang aklat na ito sa utak ng mambabasang Filipino kahit gapatak lamang ng karunungan sa buhaybuhay. Mam Karina, salamat din po sa pagtawa sa mga joke ko kahit paminsan-minsan lang. Malaking karangalan na po ito para sa akin gawa po ng inyong reputasyong S4: serious forever. Kay Sir Jun Balde sa pagbabasa at pagrerekomenda ng koleksiyong ito kay Mam Karina. At sa lahat ng komento at mungkahi niya sa paraan ko ng
pagsusulat. Akala ninyo, may sinunod ako, ha? Hmm...Joke. Kay Sir Dan Pinto sa pagpiprint ng unang bersiyon ng aklat para kay Sir Jun. Dios mabalos! Kay Alvin Buenaventura, ang napakabait at napakapogi kong boss, para sa lahat ng klase ng suporta na ibinibigay sa akin. Gayon din sa Board of Trustees ng Filipinas Copyright Licensing Society, Inc. (FILCOLS) lalo na sa kabertdey kong si Sir Lirio P. Sandoval. 'Dami ko pong natututuhan sa inyo. Kay Mam Marot Flores para sa talino, galing, at tatag na ibinabahagi sa panpilpipol at sa pagiging "nanay" sa amin. Idol namin kayo, Mam! Sa panpilpipol na sina: Wennie Fajilan sa pagiging guro sa akin in so many ways, Jing Zorilla - Hinampas sa mga bagong insight sa pagiging nanay at babae, Rayts dela Cruz sa mga libreng hapunan at kuwento tungkol sa Asya, Haids Pineda sa mga payo tungkol sa kaboyletan, at Mar dela Cruz sa pagbabahagi ng talino sa pagpoprosa. More book projects to come para sa atin! Kina Sir Fidel Rillo, Sir Marne Kilates, Sir Joaquin Sy, Mam Rebecca Anonuevo (at kay Sir JP), Sir Michael Coroza (at kay Mam Jeanette), Sir Romulo Baquiran, Jr., Doc Mario Miclat (at kay Mam Alma), Mam Ruby Gamboa-Alcantara, Mam Celin Cristobal, Sir Bobby Anonuevo, Sir Teo Antonio, at Sir Charlson Ong. Kay Vivian Limpin sa emotional support lalo na noong panahong inaaway pa ako ng Deadly Duo, kina Nikka Osorio, Jay Fernando, Tabby Tabora, Badong Biglaen, at Wasi Lareza para sa lahat ng pinagsamahan natin sa loob at labas ng mundo ng pananalinghaga. Reunion uli tayo. Kina Tata Raul Funilas, Grace Bengco, April Imson, Mao dela Cruz, Micmic Camba, Claire Madarang, En Villasis, Phillip Kimpo, Jr., Ynna Abuan, at Debbie Nieto. Sa lahat ng naging kaibigan sa organisasyon, salamat. Salamat. Kina Mam Corazon Regacho at Sir Angelito Flores, Jr. sa mga pangungumusta sa akin, payo, suporta sa mga desisyon ko, pagtuturo sa akin ng tunay na pagsisilbi sa bayan bilang mga guro, sa pagpapautang sa akin kapag nauubusan ako ng pamasahe pauwi at sa pahagalpakang mga kuwentuhan, kulang na kulang ang isang gabi sa bawat buwan. Sa Loving Friends na sina Antoinette Rosete na may talent talaga sa pagho-host kaya naman, Ruby Rodriguez, hala, may kapalit ka na sa Eat Bulaga, Ruth Claire Racho, ang Nina ng grupo sa height at sa boses, Ronald
Paguta na sobrang guwapo, grabe, Mark Laouie Usal na sobrang galante, grabe, Virginia Arceo na sobrang true to her name, grabe, Franz Cortez na makulit, grabe, pero di halata, Arturo Patungan na sobrang health buff at sporty, aakalain mong PE teacher, grabe, Ferdinand Bondame na sobrang sexy dahil mas health buff at sporty kesa kay Art, grabe, Francis Quesada na sobrang wacky, 'Te, isang hirit lang, tatawa lahat, grabe, Jodilyn Arsenio na pinakamahusay mag-rap sa lahat, at Mario Angeles na nagsabing walang masama kung mag-performance level sa harap ng mga regent, admin, guro at estudyante, grabe. Salamat, salamat sa lahat ng masasayang pagkakataon sa loob, labas at gilid-gilid ng pamantasan. At kay Karen Grace Valdez, siyempre, salamat sa pagbibigay-lakas ng loob sa akin noon na swimming- in ang dagat ng pag-iisa. Dahil sa mataba este malaki mong impluwensiya, ginawa ko nga at natuklasan kong kaya ko naman pala. Kay Sir Edgar T. Yu, ang ermitanyo ng Computer Lab, para sa mga insight tungkol sa pagiging Chinese, Chinese- Filipino, Filipino-Chinese at higit sa lahat, Filipino. Sa iba pang nilalang mula sa pinaglingkuran kong pamantasan: mga estudyante para sa lahat ng happy at shining moments na walang kapantay at mga guro at facultyadministrator para sa kanilang kabaitan at pagiging concerned sa direksiyon ng aking paglalakbay. Sa The Hub ng Commerce Journal para sa paglathala sa unang pagkakataon ng Asintada, Nakapagtatakang Nagtataka Pa at iba ko pang akda. Let's go, Commerce! Let's go! Sa copy editors na sina Dai Miranda at Eilene Narvaez. Pasensiya na makulit ako. Kina Sarah Grutas, Adam David, Vladimeir Gonzales, Anna Felicia Sanchez, at Mykel Andrada. Kina Sir Jim Naval, Elyrah Salanga-Torralba, Sir Apo Chua, Mam Rose Torres-Yu, Sir Leo Zafra, Mam Noemi Rosal, Sir Jun Cruz Reyes, Mam Tet Maceda, Sir Rene Villanueva at Mam Chari Cruz-Lucero. Kay Sir Efren R. Abueg sa pagiging accommodating sa aming tatlo nina Ronald at EJ at sa inyong pagsubaybay sa aking pag-aaral. Hayaan po ninyo't matatapos ko rin ito. Kina Eros & Melvin Atalia, Lester & Joena Dimaranan, at sa ilang kabataang manunulat mula sa Cavite. Kay Wendell Clemente ng Mediamonsters para sa paghahalungkat ng picture na ginamit sa pabalat.
Kay Jon Lazam, para sa mga mungkahi para sa pabalat. At kay Michelle Encomienda sa pag-aasikaso ng camera ready copy ng libro. Kina Amibell Corpuz at Vivian Parel, kay Nanay Pilar Tungpalan at kina Nida Fontanilla, Aileen Dealca at Nena Pame. Kung di dahil sa inyong lahat, napakakonti lamang ng aking magagawa. Sa mga kababata ko sa Ermita na sina Manolito, Jelo, Sharon, Ana, Jen, Jennifer, Sally, at Malou (ga). Kay Josephine Ching sa napakasayang freshman at sophomore years sa high school at sa paghahanap sa akin pagbalik niya rito sa Pilipinas. BFF! Sa mga kasama namin sa Dagdag Dunong Project na sina Mam Beth Jayobo sa pagbibigay ng pagkakataong makapagkuwento sa mga bata sa PCMC, Arpee Zapata ng Brgy. Batasan, Ana Maria Bacudio ng San Andres, Maynila at Imelda Morales ng Kay Joji para sa pag-e-encourage sa akin sa lahat ng pinapasok ko. Hindi ko siguro maisusulat ang 90.28% ng aklat na ito kung wala ka noon sa aking likuran para magsilbing one-man pep squad. Kay Dante Lagac at sa staff ng Boardwalk Diving Center. Kina Kelly Balazo, Rochit Tanedo, at Abi Silva ng CCCI, Eva Garcia- Cadiz, Ate Glo, Ate Arlene at Kuya Pabs ng ICW, at Arvin Mangohig ng Sa mga seaman na sina Nestor Oscares at Alex Vadil para sa pag-check ng mga detalye sa kuwentong pambata na Marne Marino. Higit sa lahat, sa tatay ng anak ko para sa di pagsusustento at pambabalewala sa mga pangangailangan ni EJ. Biruin mo, kung di mo ginawa ang mga 'yan, siguro napakarami kong namiss na karanasan bilang nanay. At wala sana akong karapatan ngayon na tawagin kang LOSER. Imagine?
Tungkol sa Awtor Si Bebang Siy ay ipinanganak sa Quirino, Maynila. Nanirahan sa Paco, Pandacan, at Pasay, mga tigagatlong buwan. Nagkaisip sa Ermita. Lumipat sa Paranaque. Nag-aral sa Malate. Umuwi sa Las Pinas. Nagkolehiyo sa may bandang Philcoa. Nag-board sa may Kamias. Namamalengke sa Q- mart. Nagtatrabaho sa Mandaluyong. A, wala naman. Wala naman siyang planong gumawa ng mapa ng Metro Manila. Gusto lang niyang isalaysay sa iyo kung gaano kadugo ang ganitong uri ng mundo.