Ang aklat na ito'y pag-aari ni:
Unang inilathala ng CANVAS (Center for Art, New Ventures and Sustainable Development) #1 Upsilon Drive Ext. corner Zuzuareggui St., Alpha Village, Diliman, Quezon City, Philippines 1101 Karapatang-ari ©2011 ng CANVAS Reserbado ang lahat ng karapatan. Hindi maaaring kopyahin ang aklat na ito, o alin man sa mga bahagi nito, sa anumang anyo, nang walang nakasulat na pahintulot mula sa tagapaglathala. Maaaring ipadala ang mga katanungan sa CANVAS, #1 Upsilon Drive Ext. corner Zuzuareggui St., Alpha Village, Diliman, Quezon City, Philippines 1101, o mag-email sa info@canvas.ph. Unang imprenta, 2012, Republika ng Pilipinas Ikalawang imprenta, 2013 Aklat disenyo ni Daniel Palma Tayona, sa tulong ni Matthew Justin Bernard Z. Fernan- dez Pinamatnugutan at iwinasto ni Annette A. Ferrer Mga tula ni Vim Nadera / Mga dibuho sa iPad ni Elmer Borlongan National Library of the Philippnes Cataloging-in-Publication Data Recommended Entry: RIZALPABETO / ni Vim Nadera; inilarawan ni Elmer Borlongan. Quezon City : CANVAS, c2012 Filipino text 64 pp. I. Poetry, Philippine / Children's book (Filipino) II. Nadera, Vim III. Borlongan, Elmer IV. Title ISBN number: 978-971-94975-4-7 (softcover) Para sa mga asawa't anak
Arte MetricA del tAgAlog Ang sabi ng iba, masarap tumula Ang sabi ni Rizal, kumporme sa tula; May tula-tulaan, may tunay na tula, Ang gusto n'yang tula: may sukat at tugma. Ang sabi ng iba, marasap magsukat, Ang sabi ni Rizal, kumporme sa sukat; May pantig na dose, may linya na apat Ang gusto n'yang sukat: tulad kay Balagtas. Ang sabi ng iba, masarap tumugma Ang sabi ni Rizal, kumporme sa tugma; Patinig na tugma, katinig na tugma, Ang gusto n'yang tugma: may lakas at hina. Ang sabi ng iba, masarap sumulat Ang sabi ni Rizal, kumporme sa sulat; May nakakatawa, may nakakaiyak, Ang gusto n'yang sulat: daig pa ang tabak! 5
BAgUMBAYAN At BAgoNg tAoN Bisperas ng pista ng iyong pagharap sa bala, Di ka nagbasa? O binasahan ka ng parusa? May paring dila ang dala, may paring may estatwa At medalyong tinapat: "Ako po'y maka-Maria." Ala-una nang ikaw ay kanilang pinayagang Bigyang-oras ang personal mong pangangailangan. Pero pinagbigyan mo pa ang dalawa mong dalaw Bago ka pa makapagbasa ng tulang Aleman. Nag-gatas ka pa para sa paborito mong kape. O nagpakitang-gilas ka kina Padre't Tenyente? O baka dahil sa magandang balitang sinabi Na ang pamilya mo ang bisitang pinakahuli? Mabilis pa sa alas-k'watro ang iyong pagluhod Sa iyong inang handang buhay ay ipagkaloob. At sa kapatid na pinangakuan ng sapatos, Libro, liham, at lamparang lihim ang nasa loob. Nakuha mo pang pagbigyan ang panayam sa iyo Ng madre habang may pari na nasa gitna ninyo? At may sa darating nga na Gobernador Luengong Pilit pinagbabago ang buo mong pagkatao. Pagkaalis ng dekano ng Katedral, dumating Ang tugon ng bituin sa dasal mong si Josephine. Kaya takbo ng orasan ay sandaling tumigil Hanggang ang iyong huling hapunan ay inihain. Nakipaghuntahan ka pa bago ka mananghali At tinatakang "PROTESTANTE" ng dalawang pari. Nasyonalista kang napakalamig daw ang labing Salamin ng panata at pambihira mong gawi. Pluma at papel ang hiling mo noong alas-diyes. Naipit ka sa hati ng gabi nang napaidlip. Sa gitna ng basa at sulat, iyong naisingit Ang dasal at lagda para sa pag-iisang-dibdib. Pananghalian mo pa nga noon ay Ang Imitasyon Ni Kristo ni a Kempis, Bibliya, at meditasyon. Nang si Padre Balague't ang Arsobispo'y nagpulong, Adarna ngang inabangan ng iyong retraksiyon. Dasal din ang saksi sa lahat bago ka tumungo Sa takdang pook at panahong winasak ng punglo. "Consummatum est" ang iyong tuldok sa huling yugto Sa Bagumbayan at Bagong Taong may bagong sugo! 6
cAlAMBA At una kong nasilayan ang liwanag sa iyo Noong ordinaryong ika-Labinsiyam ng Hunyo. Sa taong Mil Otso Siyentos Sisenta y Uno, Naging pula ang letra ng araw sa kalendaryo. Kung kay Mang Leon, ako ay natuto ng Latino At iba pang kulturang kung turan ay Europeo - Utang na loob ko sa Nanay na sa alpabeto Ako sinanay hanggang sa maging disiplinado. Halimbawang isinunod ako sa patrong santo, Disin sana bininyagan na isang Romualdo. Pero mas naghari ang karaniwang karpinterong Asawa ni Maria at ama ni Hesukristo. Dahil sa isang tiyo, katawan ko ay nagbago. Dahil sa isa pang tiyo, ako ay tumalino. At natutuhan ko, hindi lamang sa aking libro Ang mapang-abuso noong Simbahan at Estado. Sa laki ng ulo ko, si Nanay ay nagdeliryo. Mabuti na nga lamang at totoong may milagro. Sa awa ng Diyos, nang mabuhay kami pareho - Naging deboto kami ni Tatay sa Antipolo. Kaya, pansamantalang iniwan ko lahat kayo Upang, kahit paano, mapalawak ko ang mundo. Masisisi mo ba ang kati sa talampakan kong Dinala ako sa pinanggalingan kong nandito? Noon at doon, kapagdaka, ako ay natuto Sa luwalhati't pighati ng isang biyahero. Lumalaki ako kapag lumuluwas sa sentrong Responsable sa mga ate kong nagkolehiyo. Ngayong ang paroroonan ko ang pinakadulo Ng pagpapantay ng mga paa kong nagkakalyo. Kahit man lamang sa huling dapithapon ko rito, Tupdin ang pangarap kong ako ay mapatawad mo! 9
dAPitAN At sa iyo ko ba nakilala ang pagdurusa? Ang ipatapon sa iyong isla sa Zamboanga? Dahil sa kapatiran ako raw ay nagkasala? Kaya ba dagdag na kapatid ang aking parusa? Natagpuan ko ang Calamba ko sa iyong ilog. Natuklasan ko ang bago sa halaman at hayop. Natutuhan kong maglingkod nang hindi nanggagamot. Naimbento kong muli ang sarili kong nalimot. Tinamnan ko ng salitang-ugat ang aking ulo. At tumubo ako sa tulong ni Pontio Pilato. Nakunan nga lang kami ng anghel kong si Francisco. Naidugtong ko naman ang "Maligaya" sa "Pasko." Ikaw ang pinasukan kong ayaw nang magpalabas. Ikaw ang bilangguang walang iniwan sa bitag. Ikaw ang kalayaang sa akin ay bumibihag. Ikaw ang aking batas na di ko malabag-labag. Subalit humantong na tayo sa takdang panahon Kung kailan dapat sa iba ang pansin ituon. At matutong sa ibayong dagat ipagpatuloy Ang simulain kong nakulong sa apat na taon. Mula sa bintana ng barkong patungong Maynila, Ikaw ay lumiit nang lumiit hanggang mawala. Ngunit sa aking mabigat na damdamin at diwa, Magaan kitang dala sa maleta ng gunita. 10
el FiliBUSteriSMo Kakulangan ba ang gatong ng gulat mo at galit? Kung gutóm at uháw nga ang nauna mong panitik, Mas kumakalam pa ba ang iyong puso at isip Na mas tuyo pa sa balong walang katubig-tubig? Umid ka na ba nang hindi ka na makapagbigay Ng ambag sa La Solidaridad nina del Pilar? O utal ka lang dahil sa iyong pinagsisihang Pinagsasabi na ang lahat ay katotohanan? Kung kaya nga ba kahit batid mong sa tatlong paring Minartir mo ito handog, hindi mo na mawari? Ni sa edad nila, nakuha mo pang magkamali Gayong pagdating sa pagbibilang, ikaw ang hari. Pero sagana ka naman sa iyong bungang-tulog Kahit idinadahilan mo ang pagkabangungot. Dinalaw ka raw, bago mag-beinte nuwebe anyos, Ng mga kaanak mong malaon nang nasa puntod? Tama bang kitlin si Elias at di si Ibarra Sa mga panahong walang laman ang iyong bulsa? Kaya ba bumawi kang may Simoung di repormista Kundi rebolusyonaryo nang nalipasan ka na? Marahil dahil sa kanila di ka na tumigil O tumagal sa bantang Huwag mo akong salingin! Sa ngalan ng lahat ng api, ikaw ang naningil Ng utang sa bayan ng kabaya't dayong naniil. Sino ba sa inyo ang tunay na filibustero? Mangyaring tumayo at itaya ang inyong ulo. Baka ang tinutukoy mo ay kapuwa-indiong Hindi Filipino? O baka kanilang gobyerno? Kung gayon, hindi poot o pagkamuhi ang sindi Ng tindi ng mitsa mong ang dulo ay di sarili Kundi ang sambayanang walang ibang inintindi Kundi sagutin ang tanong: SINO BA ANG BAYANI? 13
FrANciSco Sa dinami-rami ng pangalan, bakit Francisco, Mula pagkabata, umiikot ang aking mundo? Magmula pa sa haligi ng tahanang Mercado Magpahanggang sa tuhod sa kaniyang mga apo. Sa una, galing ang dugong Tsinong nananalaytay Na may lahing Negrito, Hapon, Espanyol, at Malay. Franciscong aking akay ang kamay sa paglalakbay Na maagang bumitaw nang paa ko ay magpantay. May isang Francisco pa na kinilala kong ama Bagamat padre siya hindi lamang ng pamilya. Tatay ang turing ko sa kaniya sa eskuwela Nang ipinaubaya ako sa mga Heswita. Nang kaniyang binuklat ang isang banyagang aklat, Payak kong mundong ito ay lumalim at lumawak. Sa kaniyang paliwanag, lahat ay lumiwanag At luminaw sa tinahak at tatahaking landas. Francisco rin yaring sagot nang ako ay tinanong Kung sino, sa akin, ang pinakadakila noon. Baltazar at de San Juan ang mabilis kong tugon Gayong ang makatang iyon lamang ang aking poon. Naging Balagtas siya, naging Rizal ako dati Kaya kung baga pinaghiwalay na kambal kami. Kaya nga nang si Dulce Estranjera ay maglihi, May pambinyag na ako sa supling ko kung lalake! 14
goMBUrZA May Manilenyo noong daig pa ang Kabitenyo Nang sa Bacoor ginawa siyang kura paroko. Guro siya sa pagsasaka at pagnenegosyo, Na sumesentro lagi sa karapatang-pantao. May Ilokano pang anak ng tenyenteng Espanyol Na nang magpari, katutubo ang ipinagtanggol. Sa Romano Katoliko, siya ang nagkampeon At naging isang simbolo sa sekularisasyon. May naging kaibigan siya na taga-Pandacan Na kasabayan niya sa pag-akyat sa Katedral. Sa Comite Reformado, sila ay naging kambal Na sampal sa mukha ng makaluma pang Simbahan. Kaya nang may nag-aklas sa arsenal sa Kabite Sina Padre Gomez, Burgos, at Zamora ay huli. Tatlong martir silang sa Bagumbayan ginarote Ang sa mitsa ng patriyotismo ko ang nagsindi. 17
HoNgKoNg Pinagdugtong mo ang Marseilles at ang dako pa roon Kaya ba sa S.S. Melbourne humingi ka ng tulong? O naaliw ka kay Madam de Block, kahit maalon, Sa pagitan ng manggang-Colombo at leong-Saigon. Walang imik ka lang bang nagdiwang ng karamdaman Ng mga manlalakbay na walang kadangal-dangal? Nagkibit ka na lang ba ng balikat nang ang bakal Na kinakapitang parang patalim ay kalawang? O nabaliw ka sa hanging sinlamig ng umaga? Naalimpungatan mo na ba ang bulkang-Corcega? O baka sa obispong sa Filipinas tumira? Sapat ba ang dalawang dekada para humusga? Naipit ka ba na Bernardo Carpiong ang kaliwa Ay sa Templo ni Buddha na nananampalataya? At sa kanan naman ay paniwalang-paniwala Kay San Francisco sa gitna ng pagpapakasasa? Pihadong inilibing ka nang buhay sa kuwento Ng isang naturalista o realistang Ruso? Ng sagutang-sulat ukol sa Hilagang Borneo? Ng mga kampeong sa ahedres mo tinatalo? Kahit na ganito ang halaga ng paglalayag, Bakit lagi kang may natatanaw na tabing-dagat? O hinahanap mo lamang ang nalagot mong ugat Kung bakit ka sa Hongkong madalas na tumatakas? Nang mamagitan na ang ulan sa lupa at langit, Kapuwa-pasahero ay sinalakay ng sakit. May mamang kumanta ng dalawang awiting Ingles, Subalit, bilang doktor, ikaw lang ay nanahimik. Wala ka nang ligtas sa Duddel, D'Aguilar, at Shelley At iba pang kinilalang makasaysayang kalyeng Tinahak mo at ng iyong paboritong pasyente. Dahil ang dinaanan mo ngayon ay piping saksi! 18
iNdio Sa Espanya, naranasan mong saksakin ng titig At tadtarin ng kutya nang mapagkamalang Intsik. Ngunit nang inakala nilang ikaw ay Hapones, Bakit hindi ka nagalit sa mga taga-Paris? Tulad ng suklam mo sa mga taong hindi alam Kung sino ka at saan ang sinilangan mong bayan. Nang may kababayan kang hindi mo naintindihan, Ang sarili mo ba ang dapat mo ring kamuhian? Dahil ba mutsatsa o musikero silang dayo At hindi kagaya mong estudyanteng ilustrado? Ikaw nga ba ay isa nang Europeanisadong Artistang pinag-aral sa Pransiya ng mikado? Makukuha mo pa kayang magsinungaling noon At sa preparar, apunten, at fuego ay umurong? Magagawa mo bang itatwa ang iyong kahapong Sinukat sang-ayon sa tangos at tungki ng ilong? Di na bago sa iyo ang laitin dahil pandak. O ang hindi pansinin sapagkat sunog ang balat. Tampulan ng tukso ang noo mong napakalapad Gayong ito raw ang sanhi kung bakit mapalad. ' Eksposisyong pandaigdig ang iyong naalala Noong katutubong Amerikano ay nagbida. Nang ipinagyabang nila ang kutis nilang pula, Minahal sila sa loob at labas ng Europa. Kinabukasan, iyong kaibigan ay hinimok Na bumuo ng isang samahang magtataguyod Sa kaakuhan na ipinagkaloob ng Diyos. At ito nga ay bininyagan mo: Indios Bravos! 21
JoSePHiNe Bulag ang iyong akay nang una tayong magkita Nang mapagaling ko na ang kinilala mong ama Ako naman ang nawalan ng aking mga mata Dahil buwan ng puso nang tayo ay naging isa. Itinapon tayo na natagpuan ang sarili Matapos ilaan sa iba at isinantabi. Muli ko itong nabawi nang ako ay nahuli Ng matamis na banyagang hindi ako inapi. Ni hindi mo iniwan ako at ang aking bayan Nang ako ay pinaslang, patuloy kang nanilbihan. Sinong espiya? Sino kang espesyal na dayuhan Na di ko dinayo ngunit aking pinakasalan? Nag-asawa ka raw muli nang ako ay yumao At nagkasupling ng mga mestisa at mestiso? Pero sino nga ba si Dolores na mukhang indio? Siya ba ang bunsong kapatid ng ating Francisco? 22
KAtiPUNAN Nang mamatay ang La Liga Filipina, nabuhay Kayo sa Kataas-taasan, Kagalang-galangang Katipunan ng mgá Anak ng Bayan kong mahal Dahil mahalaga kayo sa aking talambuhay. ~ ~ ~ Kahit nagsanga ang landas natin sa pagbabago, Nagawa pa ninyo akong ihalal na pangulo. Gayong ito lamang ang naisagot ko kay Pio: "H'wag! Iya'y makasasama sa bayang Filipino!" Dapat ba akong humingi ng paumanhin, Andres, Kung kahit sa akda ko tutol ako sa himagsik? Ay, kaya nga ba tayo pinagsasabong na bulik Dahil kung puti ako, sa pula ang iyong panig! Salamat, sa kabila ng lahat, inyong tinanggap Ang aking mga kapatid at ang aking kabiyak. Sa nasaktan ko, humihingi ako ng patawad: "Kung kaya, tanggapin ninyo ang mahigpit na yakap." 25
lA ligA FiliPiNA Mula sa malayo, ako ay lalong napalapit Sa sinilangang bayan kong noon pa tumatangis. Ang pinakauna kong hakbang sa aking pagbalik Ay ang aking dinggin kung bakit siya humihibik. Narinig ko ang kabayang nasa lusak ng dusang Dulot ng kawalan ng katarungan at iba pa. Hindi ko kaya ang palahaw para sa reporma, Kaya nagbunga ito ng Kilusang Propaganda. At La Liga Filipina ang aming naibunsod Upang buuin ang bansa na nagkabukod-bukod. Amin ngang sinimulan ang pagkakabuklod-buklod Hanggang mabunyag lahat ang lihim naming pagkilos. Hanggang ang aming kastilyo sa hangin ay nalipad At, bilang parusa, sa Mindanao ako napadpad. Ngunit kahit inilaglag ang La Solidaridad Ang pagkakaisang lumaya ay di maaagas. 26
MAKAMiSA Si Padre Agaton daw ay inatake sa puso Nang kumulo nang kumulo ang bughaw niyang dugo Sa isang panukalang-batas na nagpapahinto Sa dami ng taong lumalago nang lumalago. Presyon din diumano nitong si Kapitan Lucas Ay biglaang tumaas nang tumaas nang tumaas, Matapos niyang ipasa at ipasa ang batas Na payag sa paraan ng pagbabawas ng anak. ' Ikinuwento kasi ang lahat ni Aleng Anday Ang klase ng mga paglalaglag sa kapariang Nagpuyos nang di naghunosdili sa mga hakbang Ng kapitan na nanganganib sa bagong halalan. Ano man ang mangyari sa bayan ng mga api Parating ang gobernadorcillo ay may kakampi Kay Marcela na kaniyang paboritong katabi Lalong-lalo na kapag nariyan na si Tenyente. Dangan kasi, mahirap na talagang magtiwala Diyan kay Tatong na inaasahang namamahala Sa lahat daw ng guardia civil na nandaraya Sa ngalan ni Kapitan Tibong may handang pabuya. Naku, mabuti na lamang at noong eleksiyong Nagdaan si Don Segundo ay karakang tumulong Puksain ang papalaki nang papalaking apoy Ng galitgit ng mamamayan kay Padre Agaton. Lahat ng ito ay tumatakbo nang tumatakbo Sa kasuluk-sulukan ng diwa at damdamin kong Ipit na ipit sa nag-uumpugang mga bato Ng di-magkasundo-sundong Simbahan at Estado! 29
Noli Me tANgere "Maaari na akong pumanaw," ang iyong sabi Nang iyong mailathala ang Noli Me Tangere. Pinakahigante ba ito sa paghihiganti Sa lahat ng halimaw na sa iyo ay umapi? Saka sa iyong mga labi mismo namutawi Ang kuwento mo ay kuwento ng bayan mong sawi. Dapat bang ang ugat nito ay sa labas ang sanhi Kung nasa loob ang kaliluhang siyang naghari? O sa mga duwendeng walang palabra de onor? Makaraang palabasing silang lahat ay pabor. Iyon pala ay kontra sa balak mong koleksiyon Ng salaysay sa Filipinas kaya di natuloy. Kasaysayan lamang naman ito ng Filipinas Sa humigit-kumulang gintong sampung taong singkad - Bakit masusuklam ang kaparian na ang ulat Ay eretiko't eskandaloso ang iyong aklat? Bukod kay Paternong naglimbag ng kaniyang Ninay, Ikaw nga lamang ang nagsilang ng iyong panganay Na nobelang Spoliarium ang alingawngaw At Protestantismong Aleman ang isinisigaw. Mabuti si Padre Joseng may Caiingat Cayo Ay tinapatan din ni Dolores Manapat ng Caiigat Cayo. Mainam ding may paring nagsa-Justo Desiderio Na iginagalang ang pagsusunog ng kilay mo. Paano magkakaganoon ang obra maestra Gayong ang kalahati ay tinapos sa Espanya, Sangkapat sa Pransiya, sangkapat sa Alemanya? May mas mahalaga pa ba kaysa tulong ni Viola? Nang magising mo ang bansang mistulang nakalublob Na kalabaw na hiyang sa putik ng pananakop. Walang iniwan sa wika ng Panginoong Hesus Nang mabuhay mag-uli mula sa Kaniyang puntod. ' 30
~ NYorA Bagamat paggalang ito para sa amin, Maaasahan pa rin kami na magsaing O magluto ng pagsasaluhang pagkain Kahit maghain at magligpit pagkakain. Ni hindi rin kaming walo magpapahuli Pagdating sa pagbili sa mga tiyangge. Huwag ninyong kalimutan na bago kami Naging "parang na berde," kami ay "palengke." Dahil sa Nanay, sanay kaming maging nanay Sa loob at labas man ng aming tahanan. Para ano pa at kami ay taga-Bahay Na Bato at babae na supling ni Lolay? Nang kami ay pinag-aral sa Sta. Rosa, Lahat daw ng kababaihan sa Laguna Ay nangarap ding sa Maynila ipadala Upang sa kumbento maging kolehiyala. Si Saturnina'y magiging Gng. Hidalgo, Gng. Lopez naman si Narcisang ikatlo. Si Olimpia'y kilalang Gng. Ubaldo, Si Lucia'y Herbosa na ang apelyido. Nang si Maria'y nasa likod ni Daniel Cruz, Nakasal si Choleng nang walang pahintulot. Sina Trining, Josefa't ako'y nakihamok - Kung bakit ngalan sa lalake isusunod! 33
NgAYoN "Bakit ko dapat aralin ang Noli Me Tangere At El Filibusterismo?" tanong ko sa sarili Sa halip na naglalaro o nanliligaw kami Hanggang gumanap ako bilang Pambansang Bayani. Mula mababa hanggang mataas na paaralan, Di ko siya ipinagpalit kahit kay Superman. Subalit, natuklasan ko rin sa mga dayuhan Sila ang pumili ng lahat ng ating "National." Baon ko ang pagdududa hanggang sa kolehiyong Pinalawak ng pahina ang makitid kong mundo: "Kung dito, ang mahirap ay nobenta porsiyento, Dapat ang kinatawan natin ay di ilustrado?" Pero, nang ako ay maging isang ganap na guro At Kursong Rizal ang sa akin ay ipinaturo. Noon at doon sa pampanitikan niyang anyo, Parang nakatagpo ako ng palayok ng ginto. Ngayon, itinuring ko siyang alagad ng sining Na may angking klasikal at unibersal na galing. Sa pagitan ng linya, nang matapos kong basahin, Ang pagtingin ko sa sarili ay tumaas na rin! 34
orAKUlo Lagi't lagi kitang tinatanong At hindi ka naman tumutugon. Solusyon mo man o suliranin, Ito ba ang sagot mo na lihim? Bakit mangkukulam ang pabalat? Iyon ba ang iyong Filipinas? Larawan ba ito ng Espanya? A, baka bangungot ng pagpuntang Cuba itong seryoso mong biro! Umikot na trumpo itong laro. Matapos na mawala ang malay, Ako ay nagising sa Dapitan. Natuklasan ko kina Paciano Ang hula: tayo raw ang kodigo! 37
PAciANo Di kita talaga masisisi Kung sa buhay mo may ibang Jose. Kahit noong hindi ko intindi Ang mga nangyari sa Cavite. Sa akin, wala kang maririnig. O sa iba pa nating kapatid. Lalo pa nang tayo ay nagpalit Ng pangalan nang hindi madawit. Katunayan, hindi mo lang alam Kay-rami nang aking natutuhan. Hindi lang mata ko ang nabuksan Nang binuksan mo na ang simbahan. May dahilan ba akong magtampo Samantalang sa iyo pa ako Humihingi ng aking sustento Kahit tapos na sa kolehiyo? Kaya pinagtiwalaan kita Kahit sa pera ng Propaganda. Kahit ang Katipunan nakita Ang pagiging dakila mong kuya. Salamat sa pagtakip sa aking Hakbang at iba't ibang hakbangin. Tinuruan mo akong maglihim Kaya lahat ay isinaakin. 38
QUirogA Sa El Filibusterismo kita unang nakita At hindi ko maiwasang sa iyo ay magduda. Baka hindi lang ako sanay sa iyong hitsura? O wala akong tamang ideya tungkol sa Tsina? Di ako ang tipo ng taong iniimbita mo: Wala akong kamuwang-muwang sa pagnenegosyo, Wala akong unipormeng kagaya ng sundalo, At wala akong poder o posisyon sa gobyerno. Dati, parang natanaw na kita na nakadapa, Kalaro ang mga batang sa iyo natutuwa Tuwing ikaw ang taya at tumatama ang sipa Sa mata mong, sa tingin ko, di marunong lumuha. Kaya wala ka man lamang mapapala sa akin. Sa iyo, ako naman ay walang mahihita rin. Pero, nakarating sa akin, ikaw ay malihim. Dahil dito, karapat-dapat kang kaibiganin. Ikaw rin ba ang nasa ilalim ng Bapor Tabo, Tumutulo ang laway, mukhang bangkay na mabaho? O ikaw rin kaya ang mamang masarap magluto Na tampulan ng biro dahil laging walang baro? Diyan papasok ang aking pagkamaabilidad. Walang iniwan ito sa aking mga inangkat Na sa bodega mo ay patago kong itinambak. Sinong mag-aakalang nag-iingat ka ng armas? Kung ikaw nga sila, matagal na kitang nilimot. Ibig kitang alalahanin sa bago mong ayos. Salamin ka ng gintong dragon sa pula mong suot Na kamisa na nagtatago ng apoy sa loob! Ang katotohanan, wala nang iba pang dahilan Kung bakit noon pa kita ibinaon sa utang Upang singilin kita sa ibang pamamaraan At nasubukan kong marunong ka namang tumanaw. Sa tulad mo na ang opyo ay isang relihiyon, At ang rebolusyon ay nakakulong lang sa sabong, Kasalanan ba namin kung kami ay sumang-ayon Na dito ikaw ang puno't dulo ng korupsiyon? 41
riZAliStA Mula nang kayo po ay pumanaw, binuhay po namin kayo muli Pagkat sa aming diwa't damdamin, ibig namin kayong manatili. Kung kami man po ang mga bunga, kayo lamang po ang aming sanhi. Kahit di po kami makabayad, ito na nga po ang aming sukli. Parusa rin po ito sa amin kung kasalanan po ang pagsamba At pag-angkin po namin sa inyo - kahati man po namin ang iba. Ang sarilinin po namin kayo ay wala po sa aming kartilya Kahit kung ituring nila kami ay makabagong Katipunera. Sa ganang-amin, kayo ang anak ng Diyos Ama o Bagong Hesus Na dito ang Bagong Herusalem, dito sa sagrado naming bundok. Dito masasalamin ang laya sa nakalugay po naming buhok At barong simputi at simpuro ng amin pong mabababang loob. Sa Luzon, Visayas, Mindanao po, o sa iba pang sulok ng mundo, Magugunita rin daw po kayo sa inyong retrato at rebulto. Mayroon pong pagbabalik-tanaw sa anyo ng lektura at libro. At lahat-lahat ng pagdiriwang ng kaarawan ninyo pag Hunyo. Ultimo nga pong adios ninyo hindi po namin kayang tanggapin Kaya po ang pagpaslang sa inyo ay may tawag ng selebrasyon din. Nagpasa at nagpasa ng batas pati ang pamahalaan namin Para pag-aralan namin kayo sukdang tuklasin ang inyong lihim. ' ' Lolo Pepe, inyong pagdamutan nakayanan naming mga wala. Wala po kaming maibibigay upang dakilain ang dakila. Wala po kaming iba pang sadya kundi kayong bayani ng bansa - Nawa, inyong dinggin ang dalangin - itong dinildil kong talinghaga! 42
SABAH Sa tulad mong peryodista, mahalaga ang trenta, Kaya nang ikaw ay umabot sa tatlong dekada - Di ilan ang namilog ang mata sa pagtataka Kung ano ang nakain mo at natukso sa Sabah? O nabaitan ka lamang sa kapitan ng Memnon Pagkat pinasakay mula sa pampang ng Hong Kong? Ano nga ba talaga iyang gayumang nainom Ng kolonisadong nagbalak ng kolonisasyon? Nagsimula nga ba ang lahat noong isang Marso Noong tumulak ka mula sa Cagayan de Joló? Anong mayroon sa hangin o buhanging-Mindorong May munting islang mabato't walang katao-tao? Makakamtan mo ba ang pangarap mong kalayaan Kung ikaw ay basta tatakas patungong Sandakan? Kontra sa Kastila, kakampi ka ba sa Aleman O sa may kumpanyang umuupa lang din sa Sultan? Kung sa bagay, sa iyo ay walang nakaliligtas, Nakatayo ka man, naglalakad o naglalayag. Madali ka kasing mahumaling sa balod, batad, Bakawan, limatik, padiak, ulalo't pagatpat. Sinulsulan ka ba nina Jaena, Luna, Blumentritt, At iba pang nasa Europa nang di ka makinig Sa pagtutol nga ng asawa ng iyong kapatid Sa pagtira nang sanlibong taon sa loteng-Ingles? Dahil ba sa dila ng taga-Tayabas, Maynila, Zamboanga, Batangas, Ilocandia, at Bisaya? O sa diwa ng mga kanta't kuwentong-diwata Sa mahiwagang habagat sa ibabaw ng lupa? Nauna ba si Pryor? O si Cook ba ang nagluto? Kung gayon, bakit kay Despujol mo dapat isuko? Gayong sa gulo ikaw lagi ang itinuturo? Ngayong lalayo ka na, siya pa ba ang bibigo? 45
teodorA Di pa man po kita nakikita, Nasaktan kita, mahal kong Ina. Ay, ang pagkakaroon ko po ba Ng gahiganteng ulo ay sala? Kaya nagmistulang alkansiya Dahil pinuno ninyo ng pera Itong bungo kong di makuwenta Sapagkat walang kasinghalaga. Utak ko pong ito ang nagdala Sa aking puso at mga paa Sa kung saan-saang alaalang Alaala na rin po ng iba. Inisip nitong mag-abogasya Ngunit pinigil ng inhustisya. Kaya ako ay nag-medisina Upang mas maipagtanggol kita. Nang ito ay umibig sa pluma, Ikinasal sa literatura. At sa panganay nitong nobela, Kayo na naman po ang nagdusa. Napatawad na po ninyo sana Akong nangarap na ipamana Ang mundong ito na mas maganda. Kanino po ba ako nagmana? 46
At ibinenta si Tom Nang sa sugal malulong Ang amo na si Arthur, Na sa utang nabaon. Ipinagbili pati Ang bata na si Harry Ng mag-anak na Shelby Sa nagngangalang Haley. Naiwan kay Augustine Si Tom bilang alipin. Ngunit napamahal din Nang anak ay sagipin. Nang pumanaw ang tatay, Si Tom ay ibinigay Ng nabiyudang nanay Sa isang Simong brutal. Siyang nagbuhay-dagang Pinagkasya sa lungga. Subalit nagtiyaga Nang may sampalataya. Nagpasaklolo siya Sa kaibigan niya. Ito ay walang iba Kundi kan'yang Bibliya. UNcle toM'S cABiN Binata niyang guro Sa pagbasa nagturo. Ito nga ang nangakong Kaylanma'y di napako. Layong magsasalaysay Naming nangibambayang Kontra sa kalupitan Ng dayuhan sa bayan. Shelby rin ang tumupad Sa pangakong kakalag Sa gapos sa binihag Ng amang sawimpalad. Ngunit lahat nawala Noong panahong takda. Kaya para sa bansa Ako na ang nagkusa. Para kay Tom nagbalik Si George upang managip. At upang managinip Na sa lupa may langit! Kahit ako mag-isa Ay aking napagkasya Sa anyo ng nobela Ang sakop ng kolonya. Ako ay naging gutom At uhaw magkaroon Ng bersiyong Espanyol Nang makilala si Tom. ' ' Ang tinta ko ay dugong Sa galit kumukulo Mula sa aking puso At utak na nalayo. Siyang nagpaintindi Kung bakit kami api. At bakit ko nasabi Ang Noli Me Tangere. Noon at doon hangad Ang minsan pang mayakap At mahagkan ka agad, Mahal kong Filipinas! Kung sa Uncle Tom's Cabin Ay sa Puti at Itim, Ang tunggalian namin May Krus at Espada rin. Paano kung nagkibit- Balikat si Harriet At ako'y nanahimik Laban sa panlulupig? 49
ViAJero Iyo nang inawit, noon pa man, ligaya't lumbay ng manlalakbay Na may titik at himig ng bantang talikdan ang sinilangang-bayan: Banta mo ba ito sa nunal mo sa talampakan ng kamalayan? O basta batas mo sa sarili na ikaw lamang ang sumusuway? 50
WilHelM tell Contribucion para el Estudio de los Antiguos Alfabetos Filipinos ang tumanggal sa tuldok At tumanggap ng hamon upang gawin mong tutuldok Ang tuon ng mundo sa bokabularyong Tagalog! Mabuti na lamang at may kumampi pa sa iyo. Isa rito ay ang kapatid mong si Pacianong Iyong kasulatan at kabisadong-kabisado: Mapa-Tagalog, mapa-Espanyol na alpabeto. Si Pardo de Tavera nga, matapos mong basahin, Ang gumising sa iyo sa Leipzig para magsalin Para sa mga pamangkin mo ng dulang Wilhelm Tell Ng pilosopong si Johann Christoph Friedrich von Schiller. Subalit itong kuya mo yata ay napahiya Sa iyo nang ikaw nga ay magpatulong at wala Siyang maibigay na angkop at akmang salita Sa freiheit ng Aleman o libertad ng Kastila. Maraming nagtaka at tayo ay nakakabasa At nakakasulat pala kaya ka nagpasiyang Pagaanin ang termino ngunit nagkaproblema: Sa halip na C at Q, ang iyong ginamit ay K! Kaya nga napilitan kang maghanap ng katumbas Sa Florante at Laura ng idolo mong Balagtas. Hanggang ang mabigat mong suliranin ay nilutas Ni Dolores Manapat na tapatang may pantapat. Sapagkat ang nasabing letra ay isang Aleman (At noon ang Alemanya ay mortal na kaaway Ng Espanya sa Carolinang pinag-aagawan) Kaya di ka raw maituturing na makabayan. Sa naganap, sino o ano ba ang nagkamali? Ikaw lang ba o ang talasalitaan ng lahi? Wala nga yatang ibang dapat sisihin kung hindi Kalayaang hinding-hindi mo naranasan muli! 53
sa magsing-irog Bakit ginawa Ang pamangkain sa ibang ilog? At laot Upang ibaon lamang sa limot? ipaanod sila sa Di Ibarra Na nawawala pag nagpakita. Kahit sa sintang Maria Clara nagpapaasa. Palagi ito iba kina siyang saan pa ang pagtatagpo Para sa paglalayo? Kung uuwi Para itong pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? rin ano pa Ipagpalagay Elias na Ay ang kakambal ng sangang-landas: G'wardiya sibil na naghahanap taga-Itaas. dalagang O si ang Tawagin natin Sa Wala Piloto siyang Salomeng ipinaglihi. kinakasing katabi. paghihintay lawa ang kan'yang sa sanang ang pagtatagpo Para sa paglalayo? Kung Para pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa uuwi rin ano pa itong X pahalagahan kay Lalake, Ang kagandahan. Ang at kabataan Ang kay Babae, huwag iwanan Ang bahay nila pag naghiwalay. Tama nga akala kaya Na pag binura ang kabanata, gunita Maglalaho Mistulang multong bumubulaga? iyong rin itong Para Kung uuwi Para Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa ang pagtatagpo sa paglalayo? itong pagsuyo rin ano pa Walang pambayad o nagtitipid inekis? Sa nobela mong itong maalis Di mo rin kaya ibinalik? at Kaya iyong tinanggal Makatarungan isipin Na sa pag-ibig ay gan'yan ka rin? iyong mahalin Matapos nakabitin? na Iiwanan kayang silang lang pagtatagpo Para paglalayo? Kung Para pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa ang uuwi ano rin pa sa itong 54
YUMAoN KA Yumaon ka sa bahay sa ngalan ng pag-aaral: Kay Maestro Justiniano, umabot ka sa Binan. Pagkaraan, nag-eksamen sa San Juan de Letran Pero pumasok sa Ateneo de Municipal. ~ Yumaon ka at sa Dapitan ka ipinatapon Nang ang iyong La Liga Filipina ay nasukol. Ngunit ang ibinuntong sisi ng mga Espanyol Sa iyo ay di lang reporma kundi rebolusyon! Sa Maynila, iyong naranasan ang makitira Bago pa sa Santo Tomas nang mag-Pilosopiya. Di ka naman nahirapang manungkit ng medalya Sa tula at dula sa likod ng duda at dusa. Kahit mayroon kang magsasalbang habeas corpus, Ang iligtas ka sa Fort Santiago ay di-natapos. Pagtataksil, sedisyon, at ilegal na pagkilos Ang ilan sa mga kasong sa ulo mo pupugot. Yumaon ka at nakapaglayag sa ibang bansa Makaraang may guwardiya sibil na nagpahiya? O ang kaguruan at kaklase mo ang mahina Kaya ba sa Europa ka nagpakadalubhasa? Yumaon kang may ngiti nang di naging abogado Pagkat usad-pagong noon ang hustisya't husgado. Maghabol man sa tambol mayor ng Punong Ministro, Wala pa ring pagbabago sa pagtrato sa indio. Nang ang Asya at Amerika ay iyong marating, Bakit ka pa bumalik at kumapit sa patalim? Sa mga akda mo, maaari ka nang paslangin - Ano at nagbalik ka upang Sabah ay sakupin? Doon sa lote ng nagpatiwakal na pasyente Iniwan kang walang nagawa si Reyna Rehente. Pero mula noong ika-30 ng Disyembre, Nanahan ka sa puso't utak namin, Lolo Pepe! 57
Zero Tatlumpu at limang taon, anim na buwan, at labing-isang araw Ang dumaan sa iyong harapan nang mag-isa ka sa Bagumbayan. Ikapito Sinundan ng ka umaga sa noong may huling hininga pait ng at lamig sa amoy-dugong liwayway. katahimikan. Pinunit "¡viva "¡viva "¡viva ito españa! españa! españa! ng ¡viva ¡viva ¡viva hiyaw nila: españa!" españa!" españa!" "¡viva "¡viva "¡viva "¡viva españa! españa! españa! españa! ¡viva ¡viva ¡viva ¡viva españa!" españa!" españa!" españa!" "¡Viva "¡Viva "¡Viva "¡Viva España! España! España! España! ¡Viva ¡Viva ¡Viva ¡Viva España!" España!" España!" España!" "¡Viva "¡Viva "¡Viva "¡Viva España! España! España! España! ¡Viva ¡Viva ¡Viva ¡Viva España!" España!" España!" España!" "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" Pinigil "mabuhay "mabuhay "mabuhay ito ng ang ang ang sigaw bayang bayang bayang namin: filipino!" filipino!" filipino!" "mabuhay "mabuhay "mabuhay "mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang filipino!" filipino!" filipino!" filipino!" "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang Filipino!" Filipino!" Filipino!" Filipino!" "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang Filipino!" Filipino!" Filipino!" Filipino!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" Dito Dito ka nga ngayon dati pinaluhod binabantayan kang ng bantayog guwardiyang na namamahiya. ibinabandila. Dito rin sa pinagwakasan mo, lahat ng hakbang nagsisimula. Dito ikaw lang ang manlilikha ng isang bansa mula sa wala. 58
tungkol kay ViM NAderA Si Vim Nadera ay isang premyadong makata, mandudula, kuwentista, sanaysayista, at mananaliksik. Maliban sa pagkamit ng sari-saring parangal (Makata ng Taon, Gantimpalang Carlos Palanca, Gawad Carlos Bulosan, at Gawad Leopoldo Yabes), tinagurian din si Nadera na isa sa mga The Outstanding Young Men (TOYM) noong 2003. Noong 2006, tinanggap niya ang prestihiyosong South East Asia (SEA) Write Award mula sa Hari ng Thailand. Kasalukuyan siyang nagtuturo sa Kagawaran ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas ng Unibersidad ng Pilipinas kung saan niya tinapos ang Ph.D. Philippine Studies noong 2012. tungkol kay elMer BorloNgAN Nagsimulang gumuhit at magpinta si Elmer Borlongan noong 11 taong gulang pa lamang siya. Nag-aral siya at nagtapos ng Bachelor of Fine Arts major in painting sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman. Kahit estudyante pa lamang sa kolehiyo, nagkamit na siya ng karangalan sa iba't ibang patimpalak na kanyang sinalihan. Isa si Borlongan sa mga 1994 Thirteen Artists awardees, isang prestihiyosong karangalang iginagawad ng CCP. Tinanggap rin niya ang Artist of the Month Award mula sa GSIS Museum of Art noong 1997, at pinakahuli, ang Award for Continuing Excellence and Service ng Metrobank Foundation noong 2004. Kasalukuyang nakatira si Borlongan sa San Antonio, Zambales. riZAlPABeto Itinatampok sa Rizalpabeto ang mga tula ni Vim Nadera at ang mga obra ni Elmer Borlongan. Isa itong kolaborasyon ng dalawang alagad ng sining na kapuwa nagsikap itawid ang tradisyon ng pagpinta at pagtula sa makabagong teknolohiya. Bilang pagdiriwang ng ika-150 anibersaryo ng kaarawan ni Jose Rizal, nagpugay si Nadera sa tulong ng mga talinghaga tungkol sa talambuhay/tulambuhay, at iba pang tungkulin ng ating pambansang bayani gamit ang tanaga, awit, korido, at mga eksperimental na anyong lalabinlimahin, tulang akrostiko, at artistiko o biswal o kongkreto. Ang koleksiyong ito ay nagtampisaw sa mga moda/modo at tinig/tono ng persona, tauhan, at kung anu-ano pang puntodebista. Ayon dito, lumikha si Borlongan ng bukod-tanging mga dibuho base sa letras y figuras, isang Filipinong estilo ng pagpinta kung saan ang bawat titik ay hinuhubog mula sa hugis ng mga tao, halaman, hayop, at mga bagay-bagay. Ang lahat ng mga guhit rito ay ipininta ni Borlongan gamit ang iPad. ' Unang itinanghal ang Rizalpabeto bilang isang eksibit sa ManilArt'11 na nagtampok sa piling limited edition giclee prints ng letras y figuras ni Borlongan at ang time lapse video ng kanyang pagpinta sa iPad, saliw sa pagbigkas ni Nadera ng kanyang mga tula. Nagtanghal rin ng ikalawang eksibit sa Manila Contemporary Gallery noong Mayo hanggang Hunyo ng 2012 bilang bahagi ng Through the Looking Glass: Jose Rizal. ' Ang Rizalpabeto ay proyekto ng Center for Art, New Ventures and Sustainable Development (CANVAS), isang non-profit organization na naglalayong higit na palaganapin at pahalagahan ang sining at kulturang Filipino. Nagpapasalamat ang CANVAS sa suporta ng National Commission on Culture and the Arts (NCCA) sa proyektong ito at kina J Pacena II at Marika B. Constantino na nagsilbing mga curator. Layunin ng CANVAS na palaganapin at linangin ang ating hilig sa pagbabasa kung kaya't maaari rin ninyong basahin at i-download nang libre ang aming mga libro mula sa


Sampung piSong tulong: Masayang tinanggap ng mga batang paslit ang pagkaing hatid ng CJC-BED. CJC Community Engagement Mga bata, kinalinga lagdaan ng Matapos administrasyon ng Cor Jesu College (CJC) at mga opisyal ng Barangay Igpit noong Hulyo 3, 2013 ang kasunduan ng pakikipag- ugnayan, naging madali na ang proseso ng pagbibigay ng libreng serbisyo at tulong sa mga residente sa lugar lalong lalo na para sa mga paslit. pasampu-sampung pisong ambag ng mga mag-aaral buwan-buwan. "Laking pangkalusugan," sabi ni Madam Lizelda Torrazo, Community Engagement Coordinator. Ito Pinagtuunan ng pansin ng pamunuan ng Cor Jesu College - Basic Education Department (CJC-BED) ang "feeding program" para sa mga bata. Ito ay namula sa pasasalamat namin na tinulungan kami ng Br. Polycarp Foundation. Nagmula sa kanila ang mga datus na nag-udyok na sila ang abutan ng tulong ang departamento nagtulak na ang sa ipagpapatuloy pagtulong. Katherine Marie Flores Libreng Pagtuturo, ipinagpatuloy ng CJC-BED Hindi alintana ng mga guro ng Cor Jesu College - Basic Education Department (CJC-BED) at pagod na nararamdaman sa pagpunta sa lugar ng mga ang init alay na kaalaman: Walang kapagurang pagtuturo ang hatid ng mga guro ng CJC-BED sa mga Out-of-School youth ng Barangay Igpit. kabataang uhaw sa edukasyon dala-dala pag-asang ang makapagbigay ng kaalaman sa bawat paslit na nakatira sa lugar. Ipinagpatuloy nila ang nasimulang programa noong nakaraang taon. Ito ay ang libreng pagtuturo sa mga batang hindi kayang matustusan ng mga magulang ang pag-aaral. Sinimulan ang programang ito noong ika-8 ng Setyembre na isinasagawa tuwing sabado. Ang ng mga guro ay nakabase sa mga asignaturang English, pagtuturo Math, Sciance, Filipino, at Makabayan. Ang programang ito ay naglalayong isulong ang "Education for All" ng DepEd na nakasaad sa konstitusyon ng bansa. Sa programa ng malaking departamento, sa nito ang pagbabago kabataang hindi nakakapag- aral ng pormal na edukasyon. matagumpay sa pagtutulungan ng ito Department of Education (DepEd) at for Community Service and Development (ICSD). Naging Institute Edrianne Go
2 BALITA paaSCu accreditation CJC-BED, pumasa Pawis, luha at puyat ang ibinuhos ng bawat miyembro ng Cor Jesu College-Basic Education Department (CJC- BED) nakaraang taon para paghandaan ang pagkakasali ng naitakdang nasabing sa departamento listahan ng mga accredited schools Philippine Association of Accrediting Schools, and Universities (PAASCU). Sinuring mabuti ng institusyon ang PAASCU na may evaluative criteria na nahahati sa siyam na kategorya: philosophy and instruction, objectives, laboratories, faculty, student physical services, administration, at school and community. Iyon ay pinagpagurang inayos ng departamento upang ipasa ang nasabing akreditastyon. noong Ayon kay G. Kirt Anthony R. Diaz, Ph.D., punongguro, hindi naging madali ang akreditasyon, ng proseso ngunit pinagkaisang sa gawi na binalot ng pag-asa ay ng napagtagumpayan departamento ang ebalwasyon. Dagdag pa niya, "Malaki ang pasasalamat ko sa lahat ng tumulong, nagpuyat at nagdasal para mapagtagumpayan ang akreditasyon na matagal nang minimithi ng tahanang ito." ng Colleges library, plant, Sa natanggap taong kasalukuyan, paaralan ng EkSploraSyon: Masayang pinag-aralan ng mga mag-aaral sa unang baitang ang paksa sa kompyuter. ang memorandum mula dala-dala sa PAASCU, resulta ng ang positibong akreditasyon. Ngayon, nagkaroon ng mas epektibong pasilidad siguradong at magiging mas maganda ang kalidad ng pagtuturo taon. sa Ikinararangal ibandera ng paaralan na PAASCU ang CJC- na accredited BED. pagtatapos ng na Alvie Queen Paramio World Teachers' Day, ipinagdiwang: mga guro, binigyang-pugay Oktubre ang buwan na pinakamahalaga sa bawat taon, dahil sa buwan na ito naaalala ng mga mag-aaral ang kanilang mga guro. Ika-lima ng buwang nabanggit pagdiriwang ng World Teachers' Day. Ito ay isang araw ng pagbibigay pugay sa mga ulirang guro ng nagsilbing pangalawang magulang ng bawat isa, nag- aaral man o tapos na. Sa iba't ibang bahagi ng mundo may iba't ibang pamamaraan sa pagbibigay pugay sa mga guro. ay Pero, mas kinaiinggitang ng lahat ang pagdiriwang ang mga Pilipino. Sa kadahilanang idiniklara noong 2011 ni Pangulong Benigno Aquino III ang Presidential Proclamation 242, ang pagdiriwang nga National Teachers' Month mula ika-lima ng Setyembre hanggang ika-lima ng Oktubre. Sinabi sa proklamasyong ito na ang lahat ay bibigyan ng 30 araw upang makapagpasalamat at magbigay-pugay sa mga guro. Hinihikayat ng Department (DepEd) ang of Education ibang paghahanda ng gawain kagaya ng exhibit, seminar-workshop at konsyerto na sa mga guro. Mayroon din Grand World Teachers' Day Celebration noong ika-lima ng Oktubre na dinaluhan ng libo-libong guro mula sa iba't ibang parte ng bansa. Sa mga probinsyang malayo Maynila, sa ipinagdiwang nila ito sa mga sentro ng probinsya dinaluhan iba't inialay ng libo-libong gurong kanilang kinasasakupan. Sa CJC-BED, ipinagdiwang ang World Teachers' Day noong Oktubre 7, 2013. Naging matagumpay ang pagbibigay aliw ng High School Supreme Government (HSSG) at Pupils' Supreme Board (PSB) sa mag guro. Binaha ng mga bulaklak, tsokolate, liham, at regalo ang bawat guro. Natapos ang araw na may ngiti sa labi ng bawat isa. Jeymalyn Catu dEtErminaSyon: Tutok na tutok sa pagawa ang mga mag-aaral na kalahok sa taonang DSPC. DSPC '13 pokus, younkers, humakot ng parangal panalo at tatlong paaralan ang pipiliin. Nakuha ng 2 koponan ang pangalawang gantimpala. Sila ang magrerepresenta ng Digos Division sa Regional Schools Press Conference (RSPC). Ngayon, walang Hindi nagpatinag sa kalaban ang mga mag-aaral na kabilang sa pampaaralang pahayagan ng Cor Jesu College-Basic Education Department (CIC-BED) nang sila ay sumali sa nakaraang Division Schools Conference (DSPC) na ginanap sa Digos City National High School at Digos City Central Elementary School noong ika-16 hanggang ika-17 ng Oktubre. tulugang paghahanda at ang ginagawa ng dalawang grupo para sa patinpalak na gaganapin sa darating na Pebrero 13-15, 2014 sa Nabuturan High School, Compostela Valley Province. Press Sampung paaralan ang naglaban-laban na masungkit ang Alexes Noelle Calinao
Mga guro ng CJC, pinarangalan Hunyo-Disyembre 2013 Mensahe ng pag-asa, umani ng suporta 3 BALITA IaMurE Multi-disciplinary research '13 ang angking galing ng mga guro ng Cor Jesu College o (CJC). Mapa-nasyonal internasyunal na paligsahan ay nakakapag-uwi ng parangal. Hindi maitatago nasabing pagtitipon na mula sa CJC ay sina: Randy A. Tudy, Ph.D. -Dekano ng Graduate School, Kirt Anthony R. Diaz, Ph.D. - Punongguro ng BED, Hermogenes C. Orion Jr, Ph.D. -Dekano ng Sunsay College Division, Letecia A. Cansancio, Ph.D. -Direktor ng Library Information and Research Center (LIRC), at Mrs. Jingle S. Navarez, RGC, MA -BED High School Guidance Counselor. Binibit nila pag-uwi ang parangal na Platinum at Diamond mula sa sinalihang patimpalak. Hinakot nila ang tropeo ng Inilunsad ng IAMURE International Association ang taonang Asian Conference on Multi-disciplinary Research in Higher Education noong 2014 (ACMRHE) Nobyembre 26-28, 2013 na idinaos sa Manila Marriot Hotel, Pasay City na dinaluhan ng iba't ibang lahi ng mga guro sa buong Asia. karangalan: Ngiting maningning ang ipinakita ng mga guro ng CJC matapos tanggapin ang parangal sa aCMrHE 2014. Best in Oral Presentation, Best in PowerPoint Presentation, Best-dressed Researcher, at Best in Talent. Nasungkit din ni Dr. Randy A. Tudy ang World Research Productivity Award. Sinungkit din ni Dr. Kirt Anthony R. Diaz, na ibinulsa ang World's Best Modernong pagtuturo, modernong pagkatuto, inilunsad 12 and Teaching and Learning with Technology" sa kampus ng PNU. Nakita ng mga dumalo ang pangangailangan sa bagong teknolohiyang ito. Komento Abstract Awardee. "Talaga sila ay di mapagkakailang mga tigre ng institusyon dahil sa kanilang angking husay ibinabandera ng buong na institusyon," komento ni Bb. Khristine Joie Labuni. namang Ang mga dumalo sa Dorothy Lou Castro Education in Emergencies, ipinatupad Vibal Inc. ng Publishing House, teknolohiyang V-Smart E-learning Solution na may Facebook Features, e-textbooks, classroom learning management at E-learning na pwedeng magamit kahit walang konkeksyon sa Internet. Ito ay dinisenyo para sa mahusay na pagkatuto ng mga mag-aaral sa bansa. Nakabuo ang Sa daming pagsubok na hinarap ng Pilipinas, nananatiling isa ang sigaw ng mga Pilipino, "May pag-asang naghihintay." pagkukulekta ng mensahe na idinaan sa DepEd Regional Directors (RD) at Schools Division Superintendent (SDS). Gumamit ng online advertising ang pamunuan para sa tagumpay ng programa. Maraming ng mensahe na umabot sa mahigit kumulang 40,000 mensahe at malikhaing Christmas cards na pinagtulungan isalansan ayon sa mga lugar. At Rowena Carmona, sa isang elementary at sekondarya ng Santa Teresa College, Bauan, Batangas na mahalaga ang pagsabay sa agos ng modernong panahon dahil ito ang magiging susi nila tungo sa pandaigdigang buhay. -Patricia Rocamora at Jeda Godinez ni system guro Kapit-bisig na inilunsad ang ng pangangalap programang ng at mensahe suporta ng pagbibigay pag-asa sa mga biktima ng ibat ibang kalamidad sa bansa. Ito ay ang "Message of Hope." Ito ay naglalayong makakalap ng mga mensahe mula sa apat na sulok ng Pilipinas. Sabi ng mga sikolohista, ito ay makakatulong nang malaki sa pagbangon ng mga biktima. Naniniwala ang Department of Education (DepEd) na maliban sa pagtugon ng pangunahing pangangailangan, kailangan ding pagtuunan ng pansin ang emosyonal na pagbangon upang masimulang muli ang buhay. Pinangunahan ng DepEd ang pamahalaan nagpadala Inilunsad ng V-Smart sa ikalawang pagtitipon ng "Digital to Education Conference: K makabag- damdaming liham ay mula Capapas kay ng ng Sergio Osmena Zamboanga del Norte na nagsasaad: "Babangon tayo para sa ating bayan. Anumang pagsubok na nararamdaman tayong natin, kailangan matatag. maging Panginoon Magdasal kahit ating ang relihiyon." ang sa DepEd na ipatupad ang programang na "Education in Emergencies" na naglalayong ipagpatuloy ang pagtuturo sa mga bata. Dagdag niya na hindi sa lahat ng pagkakataon ang edukasyon ay nasa "ideal time" lalo na kapag bagyo. Kailangang mga ipagpatuloy ang pag- aaral ng mga apektadong kabataan. Ito ang nag-udyok Lubusang nasira ang buhay ng mga Pilipinong hinagupit ni Yolanda noong nakaraang ika-8 ng Nobyembre taong nakaraan. Kimberly Libo-libong paaralan ang sinira ng bagyo. "Walang iwanan," sabi ni Br. Armin ng Luistro, Department Education of (DepEd) sa kasagsagan ng clearing operations sa mga lugar na lubhang binayo ng bagyo. sekretarya sa iba-iba kanilang Geniel George Hermina at Zenith Apigo Penryx Theoffe Cruda at Michaela Manibog
4 EDITORYAL Mapapaunlad ba ang karunungan kung ililipat ang buwan ng pasukan? Hunyo, buwan ng pasukan na nakasanayan ng mga Pilipino. Ito ang buwan na pinakamasaya sa mga kabataang mithi ay matuto at mapaunlad ang kaalaman. Ngunit bakit ba ililipat ang buwan ng pasukan mula Hunyo patungong Agosto o Setyembre? Ano ba ang mayroon sa buwang ito na hindi nakakatulong sa pagkatuto ng bawat bata? Mas mapapaunlad ba ng pagbabagong ito ang kalidad ng edukasyon sa bansa? Isinumiti sa senado kamakailan lang ang mosyon ng paglilipat ng buwan ng pasukan na pinangunahan ni Sen. Lani Mercado- Revilla sa kadahilanang maulan ang buwan na ito. Kadalasan dito tumatama ang mga bagyo na nakakaapekto sa araw ng pagpasok. Mas mainam din daw na sa buwang Agosto o Setyembre sisimulan ang akademikong taon upang maging kagaya na ang Pilipinas sa ibang bansa. Mas madali na lang ang proseso ng paglipat-lipat ng mga estudyante lalo na sa kolehiyo. Tinanaw din nila ang posibilidad na dadayo at mag-aaral ang mga dayuhan dito. Kung ang mag-aaral dito ay ang mga magagaling na estudyante ng ibang bansa, tataas din ang posibilidad na matututo ang Pilipino ng bagong ideya mula sa kanila. Mas uunlad daw tayo. Sa kabilang dako naman, di sang-ayon si Br. Armin Luistro, sekretarya ng DepEd, sa mosyong ito. Kung bagyo man ang naging dahilan ng pagkabuhay ng mosyong ito, di rin naman tumatama ang mga bagyo sa iisang lugar lang. Maraming tinatamaan ng mga dumadaan na bagyo. Paano maapektuhan ang pagpasok ng mga mag-aaral sa buong bansa? Ano pa ba ang silbi ng paglipat kung ang mga karatig bansa dito sa Asya ay magkakaiba rin? Dagdag din niya na karamihan sa bansa sa Asya ay hindi naman din magkakatulad ang buwan ng pasukan. Kung exchange students din naman daw ang tinitingnan, makakapagpapaunlad ng bansa, paano na lang ang proseso nito? Mas magiging madali na din sa mga taga ibang bansa na magtapos ng pag-aaral dahil mura lang mag-aral sa Pilipinas. Sinasabing mas magaling magturo ang mga Pilipino dahil sa kakayahang panlaban ng bansa sa world economy. Kung may bitbit mang husay ang taga ibang bansa, di ba natin kayang maging iba sa kanila na may parehong kakayahan? Ibig sabihin din ba nito ay tataas ang babayaran ng mga estudyante para sa pag-aaral? Mahusay na pinagtutuunan ng pansin ng mga mambabatas ang pagpapaunlad ng edukasyon ng bansa. Para sa nakararami, sang- ayon man o hindi sa mosyong ito, ang dapat bigyang pansin ng pagpapaunlad ay ang kalidad ng pagtuturo at pagkatuto. Liham sa Patnugot Mahal na Patnugot, Kami po ay lubusang nagpapasalamat sa bagong teknolohiyang sa amin ay ipinaranas. Kami ay natututo nang mas madali at naaaliw pa kami tuwing nagtuturo ang aming mga guro. Laking saya namin na kami ay may UPIC na magagamit sa pang-araw araw. Sumasainyo, Frankie Hyacinth Monteverde Patnugutan Taong Panuruan 2013-2014 Izabel Smith Pangunahing Patnugot Cristle Joyce Casayas Pangalawang Patnugot Mahal na Patnugot, Katherine Marie Flores Patnugot sa Balita Fely Joana Marie Orion Patnugot sa Lathalain Patricia Rocamora Patnugot sa Agham at Teknolohiya Kristel Ann Sallutillo Tagakuha ng Larawan Penryx Theoffe Cruda Patnugot sa Editoryal Patrick Dimailig Tagaguhit Mary Grace Yap Tagapayo Precious Joan Bacus Tagapayo Rodrigo Carandang Konsultant Edzsell Bellela Koordineytor Kirt Anthony Diaz, Ph.D. Punongguro Tuwing umuulan ay napuputikan ang aking sapatos at bag dahil sa maputik na daan sa dinadaanang gate sa may bandang faculty building. Sumasainyo, Vhea Hao
Interbyu... Hunyo-Disyembre 2013 5 OPINYON alingawngaw pulSo ng maSa Sang-ayon ka bang ilipat ang buwan ng pasukan? -Penryx Cruda 21st Century Skills: dapat tugunan ni: Izabel Smith Hindi, dahil magsisimula na namang mag-adjust ang mga mag- aaral lalo na sa elementarya. Nakasanayan na kasi ng mga Pilipino na Hunyo magbubukas ang pasukan at kahit papaano naging parte na rin ito ng kultura natin. pag- aaral nagpapatunay na ang panahon ngayon ay mas dumoble pa ang kumpara pagkamoderno sampung sa nakaraang taon. Pati ang bagong henerasyon ay mas mataas na ang kakayahang pisikal at abilidad na mag-isip. Ika nga nasa digital life na ang mundo. Ang kakayahang makabago at moderno ay tinawag na 21st Century Skills. Maraming ang ang silid-aralan na naging dahilan ng 1:60 na ratio ng guro at mga estudyante, pasilidad pang-agham at teknolohiya, mga aklat at iba pang magagamit sa pag- aaral. Sa Venus Franconas - Estudyante Oo, upang mas madali na lang ang makipagpalit bilang isang exchange student sa karatig bansa. Reymond Degamo - Empleyado dako kabilang naman, pinag-uusapan ng mga opisyal ng Kagawaran ng Pang-edukasyon kung lunas paano mabibigyang ang mga pagkukulang na ito. Pinaglaanan ng pamahalaan ng malaking pundo ang edukasyon sa bansa. Pinagtutuunan din ang kalidad ng pagtuturo ng mga guro sa paraang nakapagbibigay ang pamahalaan ng mga seminar- workshops. Hindi, dahil hindi naman importante na baguhin ang buwan ng pasukan. Ang mas dapat baguhin ay ang kalidad ng pagtuturo upang mas tumaas ang literacy rate ng bansa. Ivan Dunn Joel C. Deguilmo - Financial Consultant Oo, dahil mas dadami ang araw ng pagpasok kung ililipat ito. Mae Amor C. Escorial - Guro Hindi, dahil kung ang gustong iwasan ay ang paparating na mga bagyo, hindi naman din tatama ang bagyo sa buong bansa o di kaya'y sa mga lugar na natamaan na. Kung hindi makakapagpapaunlad sa kalidad ng edukasyon ang paglilipat nito, huwag na lang ipagpilitan. Jay C. Reyes - Inhenyero ang mabilis na ay ito hindi nahahabol ng mga pag-edukasyon sistemang sa Pilipinas. Bakit nga ba nagkakaganito? Ngunit, ebolusyong munting tinig Paghahati ng probinsya, may silbi nga ba? Ayon sa pag-aaral ng mga kritiko, mahina pa ang sistema ng edukasyon sa sa napakamaraming dahilan. Nangunguna ang malaking populasyon mga kabataang nag-aaral, lalong lalo na sa mga mauunlad lungsod, hindi sapat na tanong ng nakararami, kailan kaya magiging maayos ang sistema ng edukasyon sa Pilipinas? Sana hindi magtagal nang ang lahat ng magiging propesyunal ay mahasa ang kanilang 21st Century Skills. Pero ang ni: Cristle Joyce Casayas Pilipinas dahil mula sa pang-agrikulturang produkto. Mas mapagtutuunan din ng pansin ang pagpapaunlad ng istrukturang pisikal dahil sa pundo na ilalaan ng nasyonal na gobyerno sa kanila. Noong nakaraang May Elections, kasali sa iboboto ng mga mamamayan ng probinsya ng Davao del Sur ang paghahati nito sa dalawa, Davao Occidental lungsod na sakop ang mga ng Sta. Maria, Malita, Don Marcelino, Jose Abad Santos at Saranggani at Davao del Sur na kabilang ang Malalag, Sulop, Padada, Kiblawan, Hagonoy, Matanao, Magsaysay, Bansalan, at Sta. Cruz. May silbi nga ba ang paghahating ito? ng May iba ding nagsasabi na huwag na lamang hatiin. Huwag na lamang daw isipin ang isyung pulitikal ng mga nasa pamunuan. Pero mas mainam pa rin daw na iisa dahil sa malaki ang sakop nito, mas malaki ang pundong ilalaan ng gobyerno. Tugon ng Patnugot Frankie, Salamat sa iyong pagpapahayag ng saloobin. ang teknolohiyang iyan ay para sa ikahuhusay at ikagagaling ninyo, mga mag-aaral sa paaralang ito. ang pamunuan ng Cor Jesu College at Basic Education Department ay nagsasabing "walang anuman." Ngunit, ito ba ay importante sa ito? Hindi mahalaga kung sino ang mas may maraming mapagkukunan ng yaman o malayo ang lugar sa sentro. Ang mahalagang ikintal sa sarili ng bawat isa ay ang pakikiisa at pakikipagtulungan na mapaunlad ang bawat lungsod ng probinsya. Itigil na ang kung anumang personal na alitan para na rin sa mga mamamayan ng probinsyang umaasa din sa kapit-bisig na pakikipaglaban tungo sa kaunlaran. Hindi natin maipagkakaila ang angking yaman ng probinsya pagdating sa yamang agrikultura, yamang pisikal at yamang tao. Dahil sa mga yamang ito, naging maunlad ang probinsya. Ayon sa mga sumuri sa isyu, mas mainam na hatiin sa dalawa para sa nasa bandang timog ng probinsya na magkaroon ng sariling kapitolyo dahil sa may kalayuan ito sa sentro. Dagdag pa, kaya nilang tumayo na isang probinsya dahil may mapagkukunan sila ng income panahong Vhea, Ipagpaumanhin mo at naging problema pa iyan sa inyo mga mag-aaral. Huwag kang mag-alala dahil gagawin namin ang lahat na maipaabot ang iyong hinaing sa pamunuan ng paaralan.
6 LATHALAIN Tatak Cor Jesunista Hindi nagpaawat sa samut-saring aktibidadis ang Cor Jesu College-Basic Education Department (CJC-BED) upang lalo pang paigtingin ang kakayahang tumulong at umunlad sa paraang labis na pinagsisikapan ng lahat. Excellence, Community at Apostleship, mga tungkong batong naging susi at daan sa matagumpay na pagsulong sa kaunlaran ng Institusyon. Ipinakita ng bawat miyembro ng departmento ang pakikiisa sa paggampan sa mga responsibilidad. Maraming mga musmos at kapus-palad na inambagan ng tulong ng bawat mag-aaral upang patustusan ang kanilang pangangailangang pang-edukasyon at pangkalusugan. Mayroong mga makabagong biniling kagamitang makatutulong sa pang-araw-araw na gawain ng bawat guro at mag-aaral, bagong ipinatayong gusali at mga gurong pinatapos sa matataas na antas ng Edukasyon upang mapaunlad pa ang pagtuturo. Isa sa patunay dito ang pagpasa ng Philippine Association of Accrediting Schools, Colleges and Universities (PAASCU) level I ng BED noong nakaraang taon at iba't ibang parangal sa larangan ng agham, isports at pang-akademya mula noon hanggang sa pangkasalukuyan. Puspusang paghahanda rin ang ginagawa ng bawat isa sa susunod pang mga hakbang upang maipasa ang PAASCU level II. Iilan lamang ito sa nagawa at naipakitang kakayahan ng bawat kabilang ng institusyon. Ang pagtulong sa kapwa ang isa rin sa binigyang pansin ng bawat isa. Sakuna, kakulangan sa pundo o kahirapan ang mga dahilan ng pagkakalugmog ng mga taong tinutulungan ng departamento. Pagpapakain at pagpapaaral sa mga batang nais makamit ang munting pangarap, pagbibigay ng pangangailangang kagamitan gaya ng damit, pagkain at pampaaralan ang iilan sa ibinibigay sa mga nasalanta ng bagyo, sunog o baha. Paglilinis sa bakuran at karagatan, pagtatanim sa bakuran o sa ibang pang pamayanan ang kabilang sa mga gawain ng bawat meyembro ng organisasyon, mapa Academic man o Non-Academic. Pinapaigting din ang buwan-buwang "Sampung Piso, Alay ko Sa inyo" ng bawat klase na naglalayong mapakain at makatulong sa mga batang pinag-aaral ng Institusyon. Hindi man maisa-isa, ngunit ang pagtulong sa kapwa at pagpapaunlad sa pamayanan ang laging nakatatak sa puso at isipan. Tiwala sa sarili at sa maykapal, panindigan at pagmamahal sa kapwa ang patunay na TATAK COR JESUNISTA! Fely Joana Marie Orion
Hunyo-Disyembre 2013 7 LATHALAIN Tatak Cor Jesunista Hindi nagpaawat sa samut-saring aktibidadis ang Cor Jesu College-Basic Education Department (CJC-BED) upang lalo pang paigtingin ang kakayahang tumulong at umunlad sa paraang labis na pinagsisikapan ng lahat. Excellence, Community at Apostleship, mga tungkong batong naging susi at daan sa matagumpay na pagsulong sa kaunlaran ng Institusyon. Ipinakita ng bawat miyembro ng departmento ang pakikiisa sa paggampan sa mga responsibilidad. Maraming mga musmos at kapus-palad na inambagan ng tulong ng bawat mag-aaral upang patustusan ang kanilang pangangailangang pang-edukasyon at pangkalusugan. Mayroong mga makabagong biniling kagamitang makatutulong sa pang-araw-araw na gawain ng bawat guro at mag-aaral, bagong ipinatayong gusali at mga gurong pinatapos sa matataas na antas ng Edukasyon upang mapaunlad pa ang pagtuturo. Isa sa patunay dito ang pagpasa ng Philippine Association of Accrediting Schools, Colleges and Universities (PAASCU) level I ng BED noong nakaraang taon at iba't ibang parangal sa larangan ng agham, isports at pang-akademya mula noon hanggang sa pangkasalukuyan. Puspusang paghahanda rin ang ginagawa ng bawat isa sa susunod pang mga hakbang upang maipasa ang PAASCU level II. Iilan lamang ito sa nagawa at naipakitang kakayahan ng bawat kabilang ng institusyon. Ang pagtulong sa kapwa ang isa rin sa binigyang pansin ng bawat isa. Sakuna, kakulangan sa pundo o kahirapan ang mga dahilan ng pagkakalugmog ng mga taong tinutulungan ng departamento. Pagpapakain at pagpapaaral sa mga batang nais makamit ang munting pangarap, pagbibigay ng pangangailangang kagamitan gaya ng damit, pagkain at pampaaralan ang iilan sa ibinibigay sa mga nasalanta ng bagyo, sunog o baha. Paglilinis sa bakuran at karagatan, pagtatanim sa bakuran o sa ibang pang pamayanan ang kabilang sa mga gawain ng bawat meyembro ng organisasyon, mapa Academic man o Non-Academic. Pinapaigting din ang buwan-buwang "Sampung Piso, Alay ko Sa inyo" ng bawat klase na naglalayong mapakain at makatulong sa mga batang pinag-aaral ng Institusyon. Hindi man maisa-isa, ngunit ang pagtulong sa kapwa at pagpapaunlad sa pamayanan ang laging nakatatak sa puso at isipan. Tiwala sa sarili at sa maykapal, panindigan at pagmamahal sa kapwa ang patunay na TATAK COR JESUNISTA! -Fely Joana Marie Orion
8 LATHALAIN Ganti ng Kalikasan at Mainit, malamig maaliwalas ang karaniwang sa nararamdaman pabagu-bagong panahon dito sa siyudad ng Digos. Kinakailangan ng payong, pamaypay at tubig pampawi sa katawang hindi mawari. na Kadalasay sanay makatungo sa lugar na laging maaliwalas, maraming mapupuntahang magagandang tanawin o mapapasyalan man lamang. ko nagdadasal Digos, ang lugar na kung saan ako namulat. Munting pa siyudad na unti-unti lamang umuunlad. May mga bagong gusaling mas maliit laging kaysa sa nakikita at mga pasyalang nakakabato na. Laging ipinagdarasal na sana gaya ng Cebu, Davao o Maynila na may maraming Shopping malls na pwedeng pasyalan. Hindi yaong naiinggit sa iilang kakilala, nalilito na kung saan sila pupunta, habang kami rito namimili lamang sa dalawa. iba, ang Ngunit noong narinig ko ang samut-saring balita sa at diyaryo nasindak. ako'y Halos lahat ng ari-ariaan ng mga nais kong siyudad ay nawasak. Kalamidad doon tumambay, palay mahilig radyo, telebisyon pati mumunting bahay ay tinatangay. "Diyos ko," ang aking sambit, nakakaawang pagmasdan bawat pamilyang apektado ng baha at tsunaming napapabalita. Iyak na halos hindi na marinig sa kaba, pamamahay nila'y sirang-sira na at iilang mahal sa buhay na nawalay sa kanila. Lindol, ang sumira rin sa iilang ari-arian sa iilang lugar ng Cebu at Bohol. Halos, 'di ko maintindihan ang aking nadarama, kamakailan pinapangarap lang aking tanawin na magagandang ngayo'y wala na. Bagsik, ang makamandag ginagamit ang sa mga kalamidad ng ating bansa. Tama nga, para akong mamamatay sa kaba noong lindol ay sunud- baha at sunod na bumisita. Di ko maipaliwanang ang nadarama, mahal sa buhay ang agad kong inalala at naisip ang karumal- dumal na kinahihinatnan ng iba. Buti na lamang ay huminto agad, nagpaalam at tuluyan lumisan. Napagtanto nang kong, bali walang mapapasyalan ang mahalaga tayo'y ligtas at may mahal sa buhay pang masasandalan. terminong 'di Alexes Noelle Calinao at Patrick Dimailig Pantasyang natupad ng isang Pilipina ni: Trisha Te Kalikasang kay payapa ang aking namulatan, Kagandahan ng paligid ang siyang nasaksihan, Masarap na simoy ng hangin ang aking nilalanghap, Di ko mawari pakiramdam na kay sarap. Bulaklak sa hardin na aking pinipitas, Mayroong mga matatamis at malinamman na prutas, Mga punong aking inaakyat-baba, Sikat ng araw ay 'di inaalintana. Habang ako'y nangangarap, kalikasang maganda'y din na mahagilap, Bagyo, baha, lindol ang mga sakuna, na ngayo'y sa kapaligirang unti-unting sumisira. Ano nga ba ang nangyari sa ating kapaligiran? Totoo bang mga tao din ang may kasalanan? Siguro nga'y tayo'y nagpabaya, Kagandahan ng ating kapaligiran ngayo'y nawala. Pangarap, ang umuudyok sa tao upang malampasan ang hirap at laro ng buhay. Sino ba sa atin ang walang pangarap? Pangarap na makamit ang tunay na kalayaan sa problemang pinansiyal at lalo na ang pagiging kilala sa buong mundo? lalong N a m u l a t sa kahirapan ang isang P i l i p i n a n g n a n g i b a n g bansa upang matustusan lamang ang mga pangangailangan ng pamilya. Rose "Osang" Fastanes, Overseas isang Filipino Worker ng Israel na tiinis na malayo sa mga mahal sa buhay ng anim na taon para mag- alaga ng ibang tao. Caregiver, ang trabahong pinagsisikapang mapabuti sapagkat "working permit" lamang ang hawak nito at hindi "residency permit" na makapagsilbi sa mga Israel. Maliban sa kanyang kasipagan ay may tinatagong talento si Osang sa pagkanta. Isang awdisyon ang naging dahilan ng kanyang paglabas muli entablado sa udyok ng kanyang mga k a s a m a h a n siya upang sumali. Pinamalas niya ang galing kanyang kahit pag- sa aalinlangang sumali kadahilanang sa at batang-bata ang magagaling sa ay mga nakakalaban sa booth camp pa lang. Diskriminasyon, ang laging naisaisip ni Osang sa mga contest na kanyang sinasalihan, kaya hindi niya inaasahan ang pagpasok sa unang round. Nagsilbing daan ito upang maibalik ang lakas ng loob upang labanan ang kaba sa "judges house," sa "live show" at hanggang sa "finals." Hindi makapaniwala ang 47 taong gulang na si Osang sa kanyang kapanalunan. nakamit Hinirang siyang kaunaunahang babaeng Pilipinang nagwagi Isang sa "X-Factor" inaasahan pantasyang ng Pilipinang nagsikap sa pag-aalaga ng tao na ngayo'y kilala na sa buong mundo. na Israel. hindi ibang at paniniwala sa sarili ang mga katangiang mayroon ang mga Pilipinong tulad ni Osang. sa pamilya at Pagmamahal sa bayan ang mga dahilan ng pagsisikap matupad lang ang mga pangarap. -Mikhaela Marcel Alcovindas at Andrew Paul Torreon Angking galing
AGHAM AT TEKNOLOHIYA 9 ni: Kristelle Ann Salutillo at Edrianne Go Sa bagong taon na dumarating sa buhay ng tao, sumasabay nito ang pag-angat ng modernong mundo. May mga bagong gadgets na aabangan ang publiko sa pagdating ng bagong taon. Sampo sa mga produktong ito na papatok sa merkado sa taong 2014 ayon sa Microsoft Network (MSN) ay ang mga sumusunod: HTC M8 Samsung Galaxy Round 2 Google Glass h c t a W e p p A i l Samsung Galaxy S5 Valve Steam Machines Nintendo Android tablet Canon EOS M2 Buhawi sa loob ngbote Eksperimento ni: Patick Dimailig at Adrian Pol Jabonero tribya ALAM MO BA? Geniel George Hermina at Trisha Te Ang na	lamang-dagat	HYDRA	ay	hindi	tumatanda	at	hindi	namamatay. Matuto kung paano makabubuo ng buhawi sa loob ng bote gamit ang mga bagay na makikita natin sa bahay gaya ng "dish washing liquid," tubig, "glitter," at bote. Makagagawa ka na ng maliit na buhawi sa loob ng bote. Sundin lamang ang panuto. Ang	dugo	ng	sa tao	ay	dumadaloy	buong	katawan	ng	20	segundo	lamang. Gagamitin: tubig •	malinis	na	boteng	plastik	na	may	takip	(siguraduhing	walang	butas) •	glitter •	dish	washing	liquid Ang	iyong	ilong	ay	kasing- iyong	lang	din	ng taas	hinlilit	na	daliri. Ang	kidlat	ay	mahigit	sa	tatlong	beses	ang	init	kaysa	sa	araw. Panuto: 1. Lagyan ng tubig ang boteng plastik hanggang sa umabot ng lampas kalahati. 2. Lagyan ng iilang patak ng dish washing liquid. 3. Budburan ng iilang dampot ng glitter. 4. Takpang mabuti ang bote. 5. Baliktarin ang bote patiwarik at hawakan sa leeg. Ikutin ang bote nang mabilisan na pabilog ang direksyon ng iilang segundo. Ihinto ang pag-ikot at tingnan kung makikita mo ang maliit na buhawing nabuo sa loob. 6. Kung hindi makita ang resulta, ulitin lang ang pag-ikot sa bote. Paalala: Magpatulong sa nakakatanda kung hindi kayang gawin ito. Ang	dinamita	ay	mayroong	mani	bilang	sangkap	nito. Ang	yeso	o	tsok	ng	guro	ay	gawa	sa	trilyong	maliliit	na	buto	ng	mga	planktons	(lamang-dagat). Ang	mainit	na	tubig	ay	mas	madaling	patigasin	kaysa	sa	malamig	na	tubig.	Ito	ay	tinatawag	na	Mpemba	Effect (Kinuha sa Sciensational Facts ) N i k o n 1 V 3
3 10 AGHAM AT TEKNOLOHIYA 2 imbensyon Benepisyong hatid ng BIG Power at Tubig-powered Machine Pagtulong tubig-dagat, preskong tubig, at kahit buko juice o tubig na nagamit na. Filipino Inventors Society (FIS). Siya ay kilala dito Pilipinas maging sa ibang bansa. Sinabi isang panayam sa niya sa telebisyon ng marami ang interesado na bilhin ang kanyang imbensyon. Ngunit, hindi niya ito tinanggap dahil mas gusto niyang ang mga Pilipino ang unang makinabang nito. kanyang sa Lagro, Quezon City, Metro Makakatulong ang imbensyong mga ito sa mga liblib na lugar ng Pilipinas na walang k u r y e n t e n g maiparanas. -Zenith Apigo at Patricia Rocamora kapwa Pilipino ang nag-udyok kay Stevenson "Steve" Rejuso na siyang umimbento ng LED Lamp Portable DC Generator o 2BIG POWER. Ang imbensyong ito any nakakabuo ng enerhiya at nagagawang pailawin ang LED bulb gamit ang tubig. Manila. Kasama ng imbensyong ito ay ang Tubig-powered Machine na magagamit sa mga lugar na may kakulangan sa suplay ng kuryente. Ito ay nakakatulong pansindi ng flashlight, poste, pagkakarga ng enerhiya sa mga baterya at baterya ng "cellular phones." Ito din ay pwedeng tumunog ang gamitin upang radyo o kahit pa ilawan ang isang buong pamayanan nang dalawang linggo. Ito ay pareho din ng 2BIG POWER na gumagamit ng tubig. niyang tinawag Ang mga imbensyon ay may malaking na mabawasan maitutulong ang sakuna gaya ng sunog. Pwede ding pakinabangan ng mga komunidad na kulang ang suplay ng kuryente. Dagdag pa, ang pangalawang imbensyon daw ay ginagamit na ng Brgy. Sabin ni Rejuso, ang ilaw ng 2BIG POWER ay umaabot mula tatlo hanggang apat na araw depende sa dami ng tubig na may kakayahanag bumuo ng 3-10 watts. Dagdag pa niya, hindi kailangan na malinis na tubig upang ito ay umilaw. Pwedeng gumamit ng maduming tubig, Si Rejuso ay kasapi ng usaping pangkalusugan Angking galing ng Mansanas Naglipana na ang mga fast food sa Pilipinas. Nakakatakam kasi ang mga pagkaing mula sa mga ito. Minsan sa sobrang dami ng ginagawa sa buhay, wala ng oras maghanda ng sariling masusustansyang pagkain. Sa palaging pagkain ng mga instant food sa fast food, sakit ang maidudulot. Kailangan dumaan ang katawan sa detoxification o paglilinis. Ang ay ang proseso ng paglilinis o pagkukuha ng mga nakasisirang toxins na nagmula sa ating na kinakain katawan. makasisira u n a n g detoxification at iniinom sa A n g dedepensa sa mga toxins ay ang atay. Sinasala nito ang mga toxins upang hindi masali sa dugo. Ayon sa pag-aaral, ang mansanas ay sa mga isa detoxifiers o naglilinis dahil ito ay may fiber, vitamis, minerals at ibang pang phytochemicals tulad ng D-Glucarate, flavonoids at terpenoids na nakatutulong sa proseso ng paglilinis. Sa isang mansanas, ang flavonoids na tinatawag ay nakatutulong sa pagbuo ng apdo na nagdedepensa sa atay laban sa mga delikadong toxins. Dagdag pa nito, ang mansanas ay mapagkukunan din ng natutunaw na fiber pectin na nakatutulong mawala ang metal at mga artipisyal na pampalasa sa ating dugo. Paalala ng mga eksperto, kailangan din siguraduhing malinis at wala ng kemikal ang mga mansanas na bilbihin. Jeda Godinez at Michaela Manibog 6Pagkain ng masasarap na pagkain ang hilig nating mga Pilipino. na pagkain: panlinis at panlunas Katherine Flores at Kristelle Ann Salutillo Kahit hindi natin alam kung makakatulong ba o makakasama ang mga Hindi ito sa ating katawan. natin din ang loob ng katawan nakagawian na linisin sa pag-aaral, Ayon kaya nagkakasakit tayo. ang dumi sa kaloob- kailangang matanggal ang tawag sa prosesong looban. Detoxification at pagdidilig sa ating ito. Ito ay ang paglilinis katawan sa loob man labas upang o mawala ang mga delikadong toxins mula sa ating kinakain at iniinom na nagdadala ng maraming sakit. Upang matulungan tayong linisin ang ating katawan, may 36 na pagakaing panlinis at panlunas na rin. sa 1. Artichokes 2. Mansanas (Apples) 3. Almon (Almonds) 4. Esparago (Asparagus) 5. Abokado (Avocados) 6. Balangoy (Basil) 7. Aselga (Beets) 8. Baya (Blueberries) 9. Brazil Nuts 10. Brokoli (Broccoli) 11. Broccoli Sprouts 12. Repolyo (Cabbage) 13. Cilantro 14. Kanela (Cinnamon) 15. Kranberya (Cranberries) 16. Dandelyon (Dandelions) 17. Fennel 18. Flaxseeds 19. Bawang (Garlic) 20. Luya (Ginger) 21. Goji Berries 22. Ubas (Grape Fruit) 23. Tsaang Berde (Green Tea) 24. Hemp 25. Kale 26. Tanglad (Lemongrass) 27. Limon (Lemons) 28. Langis ng Oliba (Olive Oil) 29. Sibuyas (Onions) 30. Pinya (Pineapples) 31. Parsley 32. Damong-dagat (Sea Weeds) 33. Sesame Seeds 34. Luyang Dilaw (Turmeric) 35. Kangkong (Watercress) 36. Damong Trigo (Wheatgrass)
ISPORTS Amit, nasungkit ang kampeonato ng World's Women 10-Ball 11 namang na nabigyan ng karangalan ang Pilipinas nang itanghal na World's Women 10-Ball Champion si Rubelin Amit noong ika-4 ng Nobyembre na ginanap sa Resorts World Manila nang tinalo niya si Kelly Fisher ng England. Ngipin sa ngipin ang naging laban ng dalawa at tinapos ni Amit sa isang rail cut sa 10-ball sa 17th rack. Muli Hindi naging madali ang laban para kay Amit ngunit masuwerteng tira ang binitawan at nagkamit ng lucky breaks sa huli. Sinabi ni Amit sa isang panayam na siya ay parang nasa langit na nang manalo at nagkamit ng kumikinang na $21, 000 (P909, 000). "This is a wonderful win because I didn't expect this. But I prepared hard. I surrendered my game to God and left it to Him. He wanted me to win," dagdag niya. Maraming palya ang nagawa ni Amit sa mesa ngunit ipinagpatuloy niya ang laro na may tiwala na makakamit ang panalo sa laban. "It wasn't perfect and I just kept working on my game as the match went on," sabi ni Amit. "I felt a lot of pressure but the crowd has been so nice. They gave me plenty of confidence. I so feel b l e s s e d , " sabi niya. mapalad na tira: Mahusay na tira ang binitawan ni amit na maipasok ang mga bola upang makamit ang kampeonato. Moira Aves lathalaing pampalakasan Mga Larong Pinoy na uso noon hanggang ngayon! Kim Flores Tagu-taguan - 1, 2, 3... 8, 9, 10 GAME? Tapos may sisigaw "OO GAME NA!" Edi nalaman kung saan siya, kawawang bata. Ito naman eh yung hahanapin mo ang kalaro mo na nagtatago kung saan saan, minsan sa likod ng poste, sa likod ng puno, sa mga butas butas at marami pang iba kung saan saan pa nakatago ang mga ito. Kapag nahuli mo lahat sila sasabihan mo eh BOOM!!! Tapos tatakbo ka sa base kung saan ka nagbilang at kapag nauna kang makipag base sa nahuli mo, siya naman ang taya. Chinese Garter - wala bang Pinoy Garter? Alam rin ang larong ito bilang Ten Twenty, pwede rin namang gawin na parang Limbo Rock ang garter na ito. Ito pa ang isa sa mga larong maaring makita mo pa sa daan, isa pang laro ng mga kababaihan. Ice Ice Baby - ito naman ang larong parang habulan din, pero kapag nahuli ka eh titigas ka at kapag nahuling gumalaw ka ikaw naman ang taya. Kailangan may isang kasali na hahawak sayo at pwede ka na ulit gumalaw. Luksong tinik - oo tama ang nabasa mo, bukod sa baka meron pang tinik. Ito naman eh may dalawang tao na taya at nakaupo itong dalawa, gamit ang paa at kamay para mapataas ang bagay na tatalunan mo, at kapag sumabit ka ikaw naman ang taya. Hiwaga ng tagumpay ng tagumpay ay isang malaking isang bilang karangalan manlalaro. Naging tanyag na nga ba ang mga Pilipino sa larangang ito? Paano nila nakamit ang tagumpay? Ang pagkamit Sunod-sunod na ang mga natanggap na parangal ng mga Pilipino sa larangan ng isports. Isang patunay dito ang ating "People's Champ" na si Manny Pacquiao at "The Filipino Flash" na si Nonito Donaire sa larangan rin ng boksing. Pinupuri ang kakayahan angking larangan ng Billiards sa ngayong taon ang kampeon na si Rubelin Amit at ang "Philippine Azkals" na nagpaangat sa Pilipinas sa larong soccer. Kitang-kita ang pagiging aktibo ng mga Pilipinong sa mga manlalaro base impormasyon sa balita at tuwing may labanan sa loob man o labas ng bansa. Ang pananalig sa Maykapal ang nangungunang sa tagumpay na tinatamasa ng bawat manlalaro, kasunod sa dito ang pagmamahal ginagawa at kagandahang asal. Dagdag ang pagiging positibo sa lahat ng oras upang mapagtagumpayan ang larong papasukan. sangkap dito anumang Ang isports ang isa sa lubos na pinasasalamatan ng Pilipinas sapagkat ito ang isa sa mga dahilan ng pag- unlad ng bansa at sa pagiging kilala sa buong mundo. Patuloy na nananalangin at pinagsisikapan bawat Pilipinong mamamayang manlalaro ang pagpapanatiling kampeon sa kanilang tinatahak na larangan na hatid sa atin ang hiwaga ng tagumpay. ng Fely Joana Marie Orion
Montinola, nag-uwi ng ginto ginintuang ngiti: Ipinakita ni Jeff Montinola ang ngiti ng isang kampeon na inuwi ang ginto. sipang makamandag na cutting impresibong at mga turning sides ang hatid na depensa ni Jeff Benedict Montinola, Red Armor, sa kanyang kupunan na si Raphael Reynoso, Blue Armor, na naging madali ang pagbagsak nito, 1-0. Noong ika-7 ng Disyembre 2013 sa Mlang, Cotabato Isang City nang ipinagdiwang ang kadayawan Festival. at "Naging matibay walang takot na lumaban si Jeff," ayon sa isa sa laban. nakapanood ng Sa isang hamon, hatid ni Montinola ang mga aktibong side movements kay Reynoso. Nagpamalas si Montinola ng isang makabuluhang cutting turning kick na naging dahilan sa pagsuko ni Reynoso sa loob ng sampung segundo lamang. "Ako'y nagpapasalamat sa Panginoon sa panibagong tagumpay at sa aking mga magulang na walang sawang sumusuporta," wika ni Jeff Benedict Montinola, Blue Armor. Izabel Smith Superal at Bagsit, binigyang-pugay ng PSA ng Sportswriter Philippine Association (PSA), kasama pa ang ibang isponsor, ang 208 Pilipinong manlalaro lalong-lalo na ang dalawang manlalaro, Princess Mary Speral at Archand Chistian Bagsit, na nag-uwi, hindi lang isa kundi dalawang ginto, pagkatapos sumabak sa taonang 27th Southeast Asian Games na ginanap sa Myanmar noong ika-11 ng Disyembre hanggang ika- 22 taong 2013. Ginanap ang pagpaparangal sa Centennial Hall ng Manila Hotel noong Enero 25, 2013. Pinarangalan si Naging kampeon Superal sa larangan ng golf na nakakuha ng 72-66-72 na iskor sa indibidwal na laro at nanguna rin sa team event. Nilampasan niya ang mga dating kampeon sa nasabing isport. Nasungkit naman ni Bagsit ang ginto sa larangan ng track and field na tinahak ang 400-m at 4 x 400-m track. Ngayon, ang Pilipinas ay nasa ika-7 pwesto sa pagkalahatang resulta. Ang dalawa, kasama ng 208 malalakas na Pilipinong manlalaro ay binigyang- pugay hindi lang sa dahilan ng panalong hinakot nila para sa karangalan ng bansa pati na rin sa dedikasyon inalay at para sa bansa kahit pa dinaanan ng maraming pagsubok. Hindi nagpatinag sa mga katunggali ang koponan. Ito ay nagsilbing inspirasyon sa mga Pilipino na mas galingan pa ang pagpapahusay ng sariling kakayahan hindi lang sa larangan ng isports pati na rin sa ibang larangan na makatutulong sa pag-akyat ng bansang Pilipinas sa tuktok ng kaunlaran. sakripisyong Moira Avez pinoy: lakaS ng Ibinuhos nina Superal at Bagsit ang lahat ng kanilang galing upang maiuwi ang dobleng-ginto para sa bansa.