Gardening in Western Washington Paghahardin ng pagkain sa Western Washington Seattle's climate is cool and wet, with cool dry summers. So heat-loving crops from hotter climates, like tomatoes, corn and peppers, are harder to grow here. But our mild spring, fall, and winter weather allows us to grow cool-loving Asian greens, kale, collards, spinach, and onions year 'round. Ang klima ng Seattle ay malamig-lamig at maulan, na may malamig-lamig matuyo na mga tag-araw. Kaya ang mga pananim na magustuhin sa init mula sa mas mainit na mga klima, gaya ng kamatis, mais at sili ay mas mahirap ditong itanim. Ngunit ang ating katamtamang panahong tagsibol, taglagas at taglamig ay nagpapaunlak sa atin na makatanim ng gusto sa malamig-lamig na mga maberdeng gulay ng Asya, kale, collards, spinats, at mga sibuyas nang buong taon. Starting Your Garden Learn in this guide how to: Pagsisimula ng Inyong Hardin Pag-aralan sa patnubay na ito kung paano: Choose a place to garden Pumili ng lugar na paghahardinan You need at least 6 hours of sun - without shade from trees or buildings. Make sure a water supply is close. Kailangan niyo ng hindi kukulang sa 6 na mga oras na may araw - walang lilim sa mga punong-kahoy o mga gusali. Tiyaking malapit ang pagkukunan ng tubig. Consider sharing garden space with neighbors, or join a P-Patch or other community garden. Isaalang-alang ang makibahagi ng puwang ng hardinan sa mga kapit-bahay, o makisali sa isang P- Patch o iba pang harding komunidad. Prepare your soil for planting Ihanda ang inyong lupa sa pagtatanim Dig compost into the soil, or bury plant and food scraps. Ihukay ang compost o pataba sa lupa, o ibaon ang mga basurang halaman at pagkain. Mound up soil into raised beds. Magtambak ng lupa na gawing nakaangat na mga kinamang lupa. Choose the right seeds to plant Pumili ng tamang mga buto na itatanim Grow what your family likes to eat, but choose vegetables that will grow well in our cool weather. Itanim ang gustong kainin ng inyong pamilya, ngunit pumili ng mga halaman na tutubong mabuti sa ating malamig-lamig na panahon. Plant seeds at the depth and spacing on the seed packet. Itanim ang mga buto sa lalim at puwang na nasa pakete ng buto. Plant when the soil is warm enough Select seeds that say "80 days" or less to harvest on the seed packet. See calendar on back. Magtanim kapag sapat na mainit-init ang lupa Pumili ng mga buto na nagsasabing "80 na mga araw" o mas kaunti pa upang maani na nakalagay sa pakete ng buto. Tingnan ang kalendaryo sa likod. Wait until May 15 to seed or transplant heat-loving plants. Maghintay hanggang sa Mayo 15 na magbinhi o ilipat ang magustuhin sa init na mga halaman. Tomatoes, peppers and eggplant Ang kamatis, sili at talong ay dapat na isimula sa should be started in a greenhouse, then transplanted to beds in May. greenhouse, pagkatapos ay maililipat itanim sa mga kinamang lupa sa Mayo. Water and weed your garden Diligan at bunutan ng ligaw na mga damo ang inyong hardin Seedlings need water daily. Water mature plants 2-3 times a week if it hasn't rained. Harvest, and prepare garden for winter Kailangan ng tubig araw-araw ang mga pinunlang buto. Diligan ang mga may katandaan nang mga halaman 2-3 na beses sa isang linggo kung hindi pa umulan. Ask other gardeners when to harvest, or read seed packet. Cover beds before winter with Anihin, at ihanda ang hardin para sa taglamig Itanong sa ibang mga naghahardin kung kailan mag- aani, o basahin ang pakete ng buto. mulch, or plant winter cover crops. Takpan ng mga mulch ang mga kinamang lupa bago ng taglamig o magtanim ng mga taglamig na pananim na panakip. Questions? Garden Hotline (206) 633-0224 Mga Tanong? Tuwirang Linya ng Telepono na Tatawagan ukol sa Hardin City of Seattle Available in alternate formats on request: (206) 633-0224 TTY: (206) 233-7241 Printed on recycled paper Growing Food: Gardening in Washington - English/Tagalog 2010 Seattle Public Utilities, rev. 12/2019
Choose a Place to Garden Where is there sun? Most vegetables need at least six hours of direct sunlight a day to grow well. Watch where the sun shines on your yard, and pick the sunniest spots to garden. Trees or buildings can block the sun, especially in spring or fall. A south- facing wall will warm quickly in the spring, and be good for heat-loving plants like tomatoes and peppers in summer. Where can you grow? Turn sunny lawn areas into garden by removing and composting the sod. Or to kill the lawn by covering it with 12 inches (30 cm) of wet fall leaves in November. Cover the leaves with cardboard or black plastic. Wait until May to dig up the area and start planting. Build raised beds. Mix soil with compost. Mound the soil up into a raised bed to help the soil warm in spring. Plan paths between beds so you never walk on your loose, compost-amended soil. You can add sides to your raised beds made from concrete blocks, broken concrete, wood or plastic lumber. Don't use chemically treated wood. Try gardening in containers. You can use large pots or half-barrels to grow tomatoes, peppers, greens, even berries. Grow vertically on a sunny wall or in a window. Climbing plants like beans, tomatoes and cucumbers will grow if you provide good soil and poles for support. Share with a neighbor, or join a community garden! Seattle's P-Patch program can help you find a community garden near where you live. They are great places to grow food, learn, and meet other gardeners. Testing your soil for lead or other contamination Soil near old houses with peeling paint, or next to streets or in industrial areas may have lead, arsenic, or other contamination. Call the Garden Hotline to find out where to get your soil tested, or to get a copy of WSU's Gardening on Contaminated Soils. If you suspect that your soil is contaminated, build a raised bed and add 8 inches (20 cm) of fresh soil with compost. 2 Pumili ng Paghahardinan Saan ang may araw? Pinakamarami sa mga gulay ay kailangan ang hindi kukulang sa anim na oras na ganap na sikat ng araw sa bawat araw upang mabuhay na mabuti. Tingnan kung saan sumisikat ang araw sa inyong bakuran, at piliin ang pinakanaaarawan na mga lugar na paghahardinan. Maaring matakpan ng mga punong- kahoy o mga gusali ang araw lalo na sa tagsibol o taglagas. Ang nakaharap sa timog na pader ay madaling mainitan sa tagsibol at magiging mainam para sa gusto sa init na mga halaman gaya ng mga kamatis at mga sili sa tag-init. Saan ka makakapagtanim? Gawing maging hardin ang maaraw na mga lugar ng lawn o damuhan sa paligid ng bahay sa pamamagitan ng pagtanggal sa at gawing pataba ang ibabaw ng lupa na may mga damong sala- salawad ang mga ugat. O upang patayin ang lawn sa pamamagitan ng pagtakip dito ng 12 na pulgadang (30 cm) mabasang mga dahong taglagas sa Nobyembre. Takpan ang mga dahon ng karton o itim na plastik. Maghintay hanggang sa Mayo upang hukayin ang lugar at mag-umpisang magtanim. Magtayo ng naiangat na mga kinamang lupa. Haluan ang lupa ng compost o pataba. Itambak ang lupa paangat na maging kinamang lupa upang tulungan ang lupa na mag-init-init sa tagsibol. Magplano ng mga daanan sa pagitan ng mga kinamang lupa upang hindi ka kailanman na dadaan sa inyong buhaghag, nalagyan ng compost na lupa. Maari kang magdagdag ng mga pagpaligid na yari mula sa kongkreto na mga bloke, sirang kongkreto, kahoy o plastik na troso sa iyong naiangat na mga kinamang lupa. Huwag gumamit ng nalagyan ng kimikal na kahoy. Subukang maghardin sa mga sisidlan. Maari kang gumamit ng malaking mga paso o nahating mga bariles sa pagtanim ng mga kamatis, mga sili, mga maberdeng dahong gulay, kahit na mga beri. Patayong magtanim sa pader na maaraw o sa bintana. Ang gumagapang na mga halaman gaya ng mga sitaw o habitsuwelas, mga kamatis at mga pipino ay lalago kung bibigyan mo ito ng mahusay na lupa at mga tungkod/poste para sa pagsuporta. Ipamahagi sa inyong kapit-bahay, o makilahok sa harding pangkomunidad! Ang programang P-Patch ng Seattle ay makakatulong sa inyong makahanap ng harding pangkomunidad na malapit sa inyong tinitirahan. Magagandang mga lugar ito na pagtataniman ng pagkain, pagtututunan at na makilala ang iba pang mga naghahardin. Pagsusuri sa inyong lupa para sa tingga o iba pang kontaminasyon Ang lupa na malapit sa mga lumang bahay na may nagtutuklap na pinta, o katabi sa mga kalsada o mga lugar pang-industriya ay maaring mayroong tingga, arseniko, o iba pang kontaminasyon. Tawagan ang Garden Hotline upang malaman kung saan niyo maipapasuri ang inyong lupa, o upang makakuha ng kopya ng WSU Gardening on Contaminated Soils (Paghahardin sa May Kontaminasyon na Mga Lupa). Kung suspetsa niyo na ang inyong lupa ay may kontaminasyon, gumawa ng naiangat na kinamang lupa at magdagdag ng 8 pulgada (20 cm) na bagong lupa na may compost.
Prepare Soil for Planting Compost is decomposed plants (leaves, grass, dead plants) and food waste. Compost helps soil holds nutrients and water to grow healthy plants. You can make your own compost from grass clippings, leaves, sod, weeds, plants and food wastes, or you can buy compost. You can also bury food waste in the garden, or chop and drop plants. Mulch is any material you spread on top of the soil, to conserve water, control weeds, and slowly feed the soil as it decomposes. Good mulches for gardens include fall leaves, plant and grass clippings, straw, coffee hulls, or compost. Mix compost into your garden soil. Dig to loosen the soil 8 to 12 inches deep (20-30 cm) with a shovel or garden fork. Spread compost 2 or 3 inches deep (5-8cm). Then mix the compost into the soil. Or bury food and plant waste at least 6 inches (15 cm) deep to compost. Soil for container growing Mix one part compost with two parts sandy soil. Drainage in containers can be improved by adding a larger material like pea gravel or medium bark. You can also buy pre-mixed "potting soil." If you have old potting soil in containers, you can add about 1/4 compost to freshen it for a new growing season. Buying fertilizer? Look for "organic". While vegetables get most of the nutrients they need from compost, a complete "organic" (from natural sources) fertilizer can speed their growth. Look for "organic vegetable fertilizer" or fish fertilizer at your garden store. Get a soil test to discover other nutrient needs. Washington soils may need lime every few years, which adds calcium and reduces acidity. Mix about 4 pounds (1.5 kg) of lime into soil per 100 square feet (9.3 square meters). Ask the Garden Hotline where you can send your soil sample for a test that will tell you about lime and other nutrient needs. 3 Ihanda ang Lupa sa Pagtanim Ang Compost o Pataba ay nabulok na mga halaman (mga dahon, mga damo, patay na mga halaman) at basurang pagkain. Tinutulungan ng compost ang lupa na tanganan ang mga sustansiya at tubig upang makapagpalaki ng malusog na mga halaman. Maaari kayong gumawa ng inyong sariling compost mula sa nagupit sa damo, dahon, ibabaw ng lupa na may mga damong sala-salawad ang mga ugat, damong ligaw, halaman at basurang pagkain, o maari kayong bumili ng compost. Maaari rin kayong magbaon ng basurang pagkain sa hardin, o magputol at maglaglag ng mga halaman. Ang Mulch ay ano mang bagay na kinakalat sa ibabaw ng lupa, upang hindi maaksaya ang tubig, makontrola ang ligaw na damo, at dahan-dahan na mapapakain ang lupa habang nabubulok. Ang mahusay na mulches sa hardin ay kasama ang dahong taglagas, nagupit sa halaman at damo, tuyong damo/dayami, balat ng kape, o compost. Ihalo ang compost sa inyong harding lupa. Humukay upang buhaghagin ang lupa 8 hanggang 12 na pulgada kalalim (20-30 cm) na gumagamit ng pala o tinidor panghardin. Magkalat ng compost 2 o 3 pulgada kalalim (5-8cm). Pagkatapos ihalo ang compost sa lupa. O ibaon ang basurang pagkain o halaman na hindi kukulang sa 6 pulgada (15 cm) kalalim upang gumawa ng compost. Lupa para sa pagpapatubo ng nasa sisidlan Ihalo ang isang parte ng compost sa dalawang parte ng mabuhangin na lupa. Ang agusan sa mga sisidlan ay maaaring mapahusay sa pamamagitan ng pagdagdag ng mas malaking materyal gaya ng pea gravel o medium bark. Maari ka ring bumili ng nahalo na na "lupa para sa paso." Kung mayroon ka ng lumang lupa sa mga sisidlan, maaari kang magdagdag ng mga 1/4 compost upang manariwa ito para sa bagong panahon ng pagtatanim. Pamimili ng pampataba? Maghanap ng "organic". Samantalang nakukuha ng mga gulay ang pinaka- marami sa mga sustansiya na kanilang kailangan mula sa compost, ang kumpletong "organic" (mula sa natural na mga panggagalingan) na pampataba ay makakabilis ng kanilang paglaki. Maghanap ng "organik na pataba sa gulay" o patabang gawa sa isda sa inyong tindahan ng hardin. Ipasuri ang lupa upang matuklasan ang iba pang mga kailangan na sustansiya. Maaring kailangan ng mga lupa sa Washington ang apog bawat ilang mga taon, na nagdadagdag ng kalsiyo at nakakabawas ng pagkaasido. Ihalo ang mga 4 na libra (1.5 kg) ng apog sa lupa sa bawat 100 piyeng kuwadrado (9.3 metrong kuwadrado). Tanungin sa Garden Hotline kung saan mo maaring ipadala ang iyong sampol ng lupa para masuri na magsasabi sa iyo ukol sa apog at iba pang mga kinakailangang sustansiya.
Plant the Right Seeds, at the Right Time Choose plants that grow well in our cool climate. Grow what your family likes to eat, but choose varieties of vegetables that will grow well in our cool, wet spring weather and cool, dry summers. When to plant Seeds need soil warm enough to sprout - typically at least 50-60°F (10- 16°C). You can wait until the soil warms in May, or use a plastic cover to warm it more quickly. Read seed packets for planting dates, and choose ones that say "80 days" or less to harvest. Peas and potatoes can be planted in March, but leafy greens should wait until April, and heat-loving crops like corn until late May. Or buy seedling plants of heat-loving, long-season tomatoes, peppers, and eggplant, to transplant into the garden in late May. You can also grow them yourself from seeds planted indoors in March, in containers in a sunny window. See the Calendar on back page. Planting seeds Read the seed packet for planting depth and time. Tiny seeds like lettuce, carrots, and collards can be scattered on the prepared soil surface, then covered with a thin layer of compost or soil. Don't plant these tiny seeds too deep! Larger seeds like peas, corn, and squash can be pushed with your finger one at a time into the prepared soil, at the depth and spacing described on the packet. Then water slowly to deeply moisten the soil. Transplant heat-loving plants from greenhouse to garden in late May. Make a hole as wide the seedling's roots. Add compost or a sprinkle of fertilizer. Spread roots out, and gently push soil in around the roots. Water well. Plant at the same depth as the plant was in the pot at the greenhouse. Water young seedlings regularly. Cover and protect seedling plants from extreme heat or cold until they are strong. 4 Magtanim ng Tamang Mga Buto, sa Tamang Panahon Pumili ng mga halaman na tutubong mabuti sa ating malamig-lamig na klima. Itanim ang gusto ng inyong pamilya na kainin, ngunit pumili ng iba't-ibang mga gulay na tutubong mabuti sa ating malamig-lamig, maulang tagsibol na panahon at malamig-lamig, tuyong mga tag-init. Kailan magtatanim Kailangan ng mga buto ang sapat na mainit-init na lupa upang tumubo - karaniwan hindi kukulang sa 50-60°F (10-16°C). Maari kang maghintay hanggang ang lupa ay uminit-init sa Mayo, o gumamit ng plastik na panakip upang painit-initin ito nang mas madalian pa. Basahin ang mga pakete ng buto para sa mga petsa ng pagtatanim, at piliin ang mga nagsasabi na "80 na mga araw" o mas kaunti pa upang sa pag-ani. Ang sitsaro at patatas ay maaaring maitanim sa Marso, ngunit ang mga madahong gulay ay dapat na maghintay hanggang sa Abril, at ang magustuhin sa init na mga pananim na gaya ng mais hanggang sa dakong huli ng Mayo. O bumili ng mga halamang punla na magustuhin sa mainit, pangmahabang-panahon na mga kamatis, mga sili, at talong, na ililipat na itanim sa hardin sa dakong dulo ng Mayo. Maari ka ring sariling magpatubo ng mga ito mula sa mga buto na itatanim sa loob ng bahay sa Marso, sa mga lalagyanan sa bintanang maaraw. Tingnan ang Kalendaryo sa pahinang likuran. Pagtanim ng mga buto Basahin ang pakete ng buto para sa lalim at panahon ng pagtatanim. Ang mga maliliit na mga buto gaya ng letsugas, mga karot, at mga collards ay maaring ihasik sa naihanda nang ibabaw ng lupa, pagkatapos ay tatakpan ng bahagyang patong ng compost o lupa. Huwag itanim nang masyadong malalim ang maliliit na mga butong ito! Ang mas malaking mga buto gaya ng sitsaro, mais, at kalabasa ay maaring idiin ng inyong daliri paisa-isa sa naihandang lupa, sa lalim at pagpuwang na nailarawan sa pakete. Pagkatapos ay diligan nang dahan-dahan upang lubusang magbasa- basa ang lupa. Ilipat sa hardin mula sa greenhouse ang magustuhin sa init na mga halaman sa bandang huli ng Mayo. Gumawa ng butas na kalapad ng mga ugat ng punla. Magdagdag ng compost o ng budbod ng pataba. Unating ikalat ang mga ugat, at dahan-dahang idiin ang lupa sa paligiran ng mga ugat. Diligang mabuti. Itanim nang kaparis kalalim sa noong nasa paso ang halaman sa greenhouse. Regular na diligan ang mga baguhan pang mga punla. Takpan at protektahan ang mga halamang punla mula sa sobrang init o lamig hanggang sila ay malakas na.
Thin and space plants - give them room to grow. Follow the spacing directions on the seed packet. After seeds sprout and have a few leaves, thin (remove) seedlings to that spacing. You can also transplant seedlings from crowded areas to areas that aren't full. This will ensure that plants have enough room to grow, and give you a bigger harvest. You can eat the little plants you pull as salad. Succession planting Plant more seeds every few weeks as long as the weather is warm, so that your harvest will continue into the fall. But don't plant cool-loving crops like peas and spinach in hot July weather. Plant fall cool crops in August to early September. Rotate crops Some crops get diseases that stay in the soil for a year or more. And some crops use up soil nutrients quickly. To avoid problems, rotate (move) crop families to a different bed each year. Example Pamilya ng Kamatis 1st Year: Bed A Tomato Bed B Onion Bed C Cabbage tomato kamatis pepper sili potato patatas eggplant talong tomatillo tomatillo 2nd Year: Bed A Cabbage Bed B Tomato Bed C Onion 3rd Year: Bed A Onion Bed B Cabbage Bed C Tomato Pamilya ng Repolyo Rotate crop families each year. Pag-iba-ibahin ang pamilyang pananim bawat taon. cabbage repolyo broccoli brokoli collards collards bok choi bokchoi petsay radish labanos Other vegetable families that benefit from changing locations each year: cilantro carrot parsley beet chard spinach corn wheat teff cucumber melon squash lettuce radicchio endive pea bean clover These families can all be planted together with the tomato, cabbage, and onion families. 5 Gawing madalang at ayusin nang may puwang ang mga halaman - bigyan ng lugar na pagtutubuan. Sundin ang utos sa pagbibigay ng puwang na nasa pakete ng buto. Pagkatapos tumubo ang mga buto at magkaroon ng ilang dahon, gawing madalang (alisin) ang mga punla sa niyang pagpupuwang. Maari mo ring ilipat ang mga punla mula sa nagsisiksikan at ilagay sa hindi puno. Magtitiyak dito nito na ang mga halaman ay may sapat na kaluwangang pagtutubuan, at magbibigay sa iyo ng mas malaking ani. Maaari mong kainin ang maliliit na mga halaman na iyong binunot bilang salad. Sunud-sunod na pagtatanim Magtanim ng marami pang mga buto bawat ilang linggo hangga't ang panahon ay mainit-init, upang ang iyong ani ay magpapatuloy hanggang sa taglagas. Ngunit huwag magtanim ng gustuhin sa malamig-lamig na mga pananim gaya ng sitsaro at ispinats sa mainit na panahon ng Hulyo. Magtanim ng taglagas na malamig-lamig na mga pananim sa Agosto hanggang kaagahan ng Septiyembre. Pag-iba-ibahin ang mga pananim Ilang pananim na nananatili sa lupa ng isang taon o mas marami pa ay nagkakasakit. At ilang pananim ay mabilis na inuubos ang mga sustansiya ng lupa. Upang maiwasan ang mga problema, iba-ibahin (ilipat) ang mga pamilyang pananim sa ibang kinamang lupa bawat taon. Pamilya ng Sibuyas Halimbawa onion sibuyas leek leek garlic bawang chives chives shallot shallot Unang Taon: Kinamang Lupa A Kamatis Kinamang Lupa B Sibuyas Kinamang Lupa C Repolyo Pangalawang Taon: Kinamang Lupa A Repolyo Kinamang Lupa B Kamatis Kinamang Lupa C Sibuyas Pangatlong Taon: Kinamang Lupa A Sibuyas Kinamang Lupa B Repolyo Kinamang Lupa C Kamatis Iba pang mga pamilyang gulay na makikinabang sa pagpapalit-palit ng mga kinalalagyan bawat taon: cilantro karot kinchay rimulatsa chard spinats mais trigo teff pipino melon kalabasa letsugas radicchio endive sitsaro habitsuwelas clover Ang mga pamilyang ito ay maaring sama-samang itanim sa mga pamilyang kamatis, repolyo, at sibuyas.
Water your garden Check your garden daily in hot summer weather. Water before vegetables droop, or when the soil feels dry 2 inches (5 cm) down. In cooler, rainy spring and fall you'll only need to water young seedlings. Direct water to the plant roots. Use a watering wand, or in flat areas lay out a soaker hose between rows and cover it with mulch. Water enough to moisten the whole root zone - dig a few inches down to see if the soil is moist. Plants in containers dry out more quickly than in the garden. Always water in the evening or early morning, to avoid evaporation waste and prevent wet plant damage from the mid-day sun. Control weeds and pests Spread mulch (leaves, grass clippings) and pull weeds before they go to seed. Most bugs are good bugs that help control pests. Learn which bugs are problems, and how to control them. Don't use chemical pesticides. They can poison your family and birds, pets, and fish. Call the Garden Hotline to identify pest or weed problems, and learn about non-toxic solutions. Garden All Year Our climate is cool and wet in spring and fall, and usually above freezing in winter. So heat-loving plants like corn are hard to grow, but cool-loving plants are easy. Extend your season with cold-hardy crops. Bok choi, kale, collards, broccoli, carrots, leeks, and garlic can be planted in late summer or early fall to grow for harvest all winter or in spring. See the Calendar on back page. Grow under cover. Start spring plants in a greenhouse or "cold frame," or extend fall growth with a plastic cover. Plant berries and other plants that grow for many years Add these plants to your landscape wherever there's sun: blueberries and strawberries, artichokes, asparagus, even dwarf fruit trees or grapes. Ask the Garden Hotline about best varieties for our climate. 6 Diligan ang inyong hardin Araw-araw na tingnan ang inyong hardin kapag sa mainit na panahong tag-araw. Diligan bago malaylay ang mga gulay, o kapag sa pakiramdam ang lupa ay tuyo 2 pulgada (5 cm) kalalim. Kapag sa malamig- lamig, maulan na tagsibol at taglagas kakailanganin mo lamang na diligan ang mga baguhang punla. Idiretso ang tubig sa mga ugat ng halaman. Gumamit ng parang baton na pandilig, o sa patag na mga lugar maglagay ng soaker hose sa pagitan ng mga hanay at takpan ito ng mulch. Sapat na diligan upang mabasa ang buong parte ng ugat - maghukay ng ilang pulgada pailalim upang matingnan kung ang lupa ay mabasa. Ang mga halaman sa mga nasa sisidlan ay mas kaagad na natutuyo kaysa sa nasa hardin. Palaging magdilig sa gabi o maaga sa umaga, upang maiwasan ang pagkaaksaya dahilan sa pagkatuyo na pagkahantad sa sikat ng araw at maiwasan ang pagkasira ng halaman dahilan sa pagkabasa sa kalagitnaan ng araw na pagkabilad. Kontrolin ang mga damong ligaw at mga peste Magkalat ng mulch (mga dahon, mga ginupit mula sa damo) at bunutin ang mga damong ligaw bago sila magkabuto. Pinakamarami sa mga surot ay mabuting mga surot na nakakatulong sa pangontrol ng mga peste. Alamin kung alin sa mga surot ang mga problema, at kung paano makokontrol ang mga ito. Huwag gumamit ng kimikal na pamatay ng mga peste. Maaring makalason ang mga ito sa inyong pamilya at mga ibon, mga alagang hayop, at isda. Tawagan ang Garden Hotline upang kilalanin ang mga maproblemang peste o damo, at matuto ukol sa hindi nakakalason na mga solusyon. Maghardin Buong Taon Ang ating klima ay malamig-lamig at maulan sa tagsibol at taglagas, at karaniwan ay mataas ang temperatura sa pagyeyelo sa taglamig. Kaya ang magustuhin sa init na mga halaman gaya ng mais ay mahirap na buhayin, ngunit ang mga halaman na magustuhin sa malamig-lamig ay madali. Pahabain ang inyong panahon sa mga nabubuhay sa malamig na mga pananim. Bokchoi petsay, kale, collards, mga brokoli, mga karot, leeks, at ang bawang ay maaring itanim sa dakong dulo ng tag-init o sa kaagahan ng taglagas upang buhayin para sa pag-ani sa buong taglamig o sa tagsibol. Tingnan ang Kalendaryo sa pahinang likuran. Magtanim at magpalaki sa ilalim ng natakpan. Mag-umpisa ng tagsibol na mga halaman sa isang greenhouse o "cold frame," o ipagpatuloy ang pananim sa taglagas na may takip na plastik. Magtanim ng mga beri at iba pang mga halaman na mabubuhay ng maraming mga taon Idagdag ang mga halaman na ito sa inyong tanawin saanman mayroong araw: ang mga blueberries at mga presa, artichokes, asparagus, kahit na ang namumungang mga punong-kahoy na bansot o mga ubas. Tanungin ang Garden Hotline ukol sa pinakamahusay na mga sari-saring uri para sa ating klima.
Harvest and Share! Harvest vegetables before they go to seed. See seed packets for "days to maturity" and photos of ready-to-harvest plants, or ask gardeners at your local community garden about when to harvest. Share your harvest. If you have more than you can eat, share with neighbors or call the Garden Hotline or see the P- Patch and Lettuce Link websites on back to learn about where to donate food. Saving seeds is easy with most green leafy plants. Just hang the mature seed stalk to dry. Fruiting plants like tomatoes and squash often cross-breed, so saved seed may not produce good fruit. Call the Garden Hotline to learn more about saving seed, or any garden question. Prepare Gardens for Winter Fall is time to clean up the garden, compost dead plants, and protect your garden from winter weeds and from rainfall washing soil away. Cover crops are usually legumes like clover, planted in October to grow through the winter. They protect the soil, and provide nutrients when you dig them into the soil before planting in spring. Winter mulches should cover any soil areas not planted with overwintering crops or cover crops. Collect fall leaves and spread them 2-3 inches deep to cover exposed soil. You can also chop dead plants and spread them on the soil. Composting returns nutrients back to the soil. Chop up old garden plants, along with grass clippings and fall leaves, to build your compost pile. Choose a shady spot, and moisten materials as you build your pile. Or bury food scraps (to keep animals away) under garden beds all winter to improve the soil. You can also learn how to compost kitchen scraps in a rodent-resistant worm bin. Weeds and diseased plants, along with dairy or meat scraps from the kitchen, should go into the City's yard- and-food-waste collection for hot composting. In spring, you can use your compost or buy compost to enrich your soil for another year of growing. 7 Mag-ani at Magpamahagi! Anihin ang mga gulay bago sila mamuto. Tingnan ang mga pakete ng buto para sa "days to maturity" at mga larawan ng handa nang anihin na mga halaman, o tanungin ang mga naghahardin sa inyong lokal na harding pangkomunidad ukol sa kung kailan ang pag- ani. Ipamahagi ang inyong ani. Kung mayroon kayo ng mas marami pa kaysa sa inyong makakain, ipamahagi sa mga kapit-bahay o tawagan ang Garden Hotline o tingnan ang P-Patch at Lettuce Link websites sa likod upang malaman kung saan makakapag-abuloy ng pagkain. Ang pagtatabi ng mga buto ay madali sa pinakamarami sa maberdeng madahong mga halaman. Isabit lamang ang magulang na tangkay ng buto upang patuyuin. Namumungang mga halaman gaya ng kamatis at kalabasa kadalasan ay nagcrocross-breed, kaya ang natabing buto ay maaring hindi magbunga ng magandang prutas. Tawagan ang Garden Hotline upang malaman ang mas marami pa ukol sa pagtatabi ng buto, o ano mang iba pang katanungan ukol sa hardin. Ihanda ang Mga Hardin para sa Taglamig Ang taglagas ay panahon ng paglinis sa hardin, icompost ang patay na mga halaman, at protektahan ang inyong hardin sa mga taglamig na damong ligaw at sa ulan na mag-aagnas sa lupa. Pantakip na mga pananim karaniwan ay ang mga legumes gaya ng clover, na itinanim sa Oktubre upang mamuhay sa buong taglamig. Pinoprotektahan nila ang lupa, at nagbibigay ng mga sustansiya kapag ihuhukay niyo ang mga ito sa lupa bago itatanim sa tagsibol. Ang taglamig na mulches ay dapat na takpan ang anumang mga lugar ng lupa na hindi tinaniman ng mga overwintering crops o cover crops. Mangolekta ng taglagas na mga dahon at ikalat ng 2-3 pulgada na kalalim upang takpan ang nakalantad na lupa. Maari ka ring magputol ng mga patay na halaman at ikalat ang mga ito sa lupa. Ang Composting ay ibinabalik ang mga sustansiya sa lupa. Magputol ng lumang mga halaman sa hardin, kasama ang nagupit sa mga damo at mga dahong taglagas, upang gumawa ng inyong compost pile o tambak ng pataba. Pumili ng malilim na lugar, at basa-basain ang mga bagay habang ginagawa ang inyong pagbunton. O ibaon ang mga basurang pagkain (upang huwag lapitan ng mga hayop) sa ilalim ng mga kinamang lupa sa hardin sa kabuuang taglamig upang mapahusay ang lupa. Matututunan mo rin kung paano ang compost kitchen scraps o magcompost ng mga basurang galing sa kusina sa lalagyanan ng compost na hindi lalapitan ng daga. Ang mga damong ligaw at may-sakit na mga halaman, kasama ang basurang dairy (gatas, keso, mantikilya, atbp) o karne mula sa kusina ay dapat na mapunta sa pangongolekta ng City ng basura sa bakuran at pagkain para sa hot composting. Sa tagsibol maari mong gamitin ang iyong compost o bumili ng compost upang patabain ang inyong lupa para sa susunod pang taon na pagtatanim.
Easy Crops for Beginner Gardeners Madaling Mga Pananim para sa Baguhan pa lamang na mga Naghahardin plant seed = P = magtanim ng buto transplant seedlings = T = ilipat ang punla harvest = H = ani Jan Feb March April May June July August Sept Oct Nov Dec Enero Pebrero Marso Abril Mayo Hunyo Hulyo Agosto Septiyembre Oktubre Nobyembre Disyembre P Peas H P H . Sitsaro y d r a h l o o C a s y a h u b u b a N g m a l - g m a a M i i l T P Lettuce, Spinach H P . Letsugas, Spinats P Potatoes H Mga Patatas T Onions P H P H . Mga Sibuyas P Bok Choi H . Bokchoi Petsay P Beans P H . Habitsuwelas/Sitaw s r e v o L t a e H t i n I a s o t s u G T Tomatoes H . Mga Kamatis Kalabasa, Pipino P Squash, Cucumber H . P Cilantro H . Cilantro P Corn H Mais g n i r e t n W - r e v O i g m a g a T a S i l → H P Beets H P → Rimulatsa → H P Kale, Collards, Chard H . P H → Kale, Collards, Chard → H P Cabbage H . P H → Repolyo → Garlic H P → Bawang → Leeks H P → Leeks Learn More about Gardening Matutunan ang Mas Marami Pa ukol sa Paghahardin ng Pagkain Questions? Call The Garden Hotline (Seattle Public Utilities) free brochures on soil, composting, watering, pest control, and more. Language interpretation available. 206-633-0224 email help@gardenhotline.org Mga tanong? Tawagan ang Garden Hotline libreng mga pamplet sa lupa, composting o paggawa ng pataba, pagdidilig, pagkontrol ng peste, at marami pa. May magagamit na pagsasalin ng wika. P-Patch Program of Seattle's Department of Neighborhoods provides community garden spaces in many neighborhoods, at low or no cost. Translated classes. Everyone is welcome. 206-684-0264 email p-patch.don@seattle.gov Ang Programang P-Patch ng Seattle ay nagbibigay ng mga puwesto sa paghaharding pangkomunidad sa marami sa mga kapit-bahay, na nasa mababa o walang presyo. Naisalin sa ibang wika na mga klase. Lahat ay inaanyayahan. Seattle Parks classes, community gardens Mga klase, mga harding pangkomunidad City of Seattle's Food website search "food" Lungsod ng Seattle - pagkain Urban farming news and resources Mga balita at mga pagkukunan ng impormasyon ukol sa pagsasaka WSU Extension Master Gardeners Mga Master sa Paghahardin Lettuce Link information on gardening, sharing harvests, and Gardening for Good Nutrition resources Impormasyon sa paghahardin at pamamahagi ng mga ani. Tilth Alliance provides classes, demonstration gardens, volunteer opportunities, and The Maritime Northwest Garden Guide Mga klase, demonstrasyon sa paghardin, at mga oportunidad sa pagboluntaryo. City of Seattle Created by Seattle Public Utilities with Department of Neighborhoods' P-Patch Program, and Tilth Alliance Printed on recycled paper Growing Food: Gardening in Washington - English/Tagalog 2010 Seattle Public Utilities, rev. 12/2019


Tuloy Ka B E Y B MGA TUGMANG INIHANDOG NG EDMONTON PUBLIC LIBRARY magbasa magsalita maglaro MAAGANG PAG-AARAL SA EPL I Ang Tagalog bersyon ng buklet na ito ay ginawa posibleng salamat sa mapagkaloob donasyon ng mga serbisyo sa pagsasalin sa pamamagitan ng Edmonton Katoliko School.
MAAGANG PAG-AARAL Ang aklat na ito ay pag-aari ni: Ang aming pagbati sa pagkakaroon ninyo ng libreng kard pang- aklatan para sa inyong anak! Nais ng Edmonton Public Library (EPL) na tulungan kayong magsaya kasama ng inyong anak at gumawa ng pundasyon para sa pagmamahal sa pagbabasa. Ang mga tugmang ito ay hindi lamang makapagpapagalak sa inyong sanggol at makakadagdag sa espesyal na pagtitinginan, ngunit ito ay makakapagpalago din ng mga kakayahan sa Maagang Pag-aaral - mga blokeng magiging haligi sa pagpapalago ng kaalaman sa wika. Ang Maagang Pag-aaral ay ang lahat ng nalalaman ng mga bata tungkol sa pagbabasa at pagsusulat bago sila makapagbasa at makapagsulat. Ang maagang mga kasanayan sa pag-aaral ay mahalaga para sa pag-unlad sa hinaharap, kaya natulungan na ninyo ang inyong anak sa pamamagitan ng pagkuha ng kard pang-aklatan at libritong ito. Ang pagbabasa at pagtutugma na kasama ang inyong sanggol ngayon ay tutulong sa kanya habang buhay. May mga karagdagan pang impormasyon tungkol sa Maagang Pag- aaral sa likod ng libritong ito. Magkaroon ng oras para pag-aralan at makita kung papaano makakatulong ang Edmonton Public Library sa inyo at sa sanggol ninyo. Para sa madaling patnubay, naririto ang 6 na mga kakayahan sa Maagang Pag-aaral: Nalalaman Natin ang mga Salita! Ang Bukabularyo ay pag-alam sa mga pangalan ng mga bagay. Gusto Natin ang mga Aklat! Ang Udyok sa Pagsusulat ay isang hilig at pagkatuwa sa mga aklat. Nakakapag-istorya Tayo! Ang mga Kakayahan sa Pagsasalaysay ay ang abilidad na mailarawan ang mga pangyayari, makapag- istorya at maunawaan kung papaano nagtratrabaho ang mga ito. Nakikita Natin ang mga Salita! Ang Kaalaman sa Letra ay pagpansin sa mga nakasulat, pag-alam na ang pagsusulat ay makahulugan at pag-alam kung papaano hahawakan ang isang aklat at pagsunod sa mga salita sa pahina. Naririnig Natin ang mga Salita! Ang kabatiran sa Ponetika ay ang kakayahang makinig at maglaro sa mga maliliit na tunog ng mga salita. Tong, tong, tong Pakitong kitong Alimango sa dagat Malaki at masarap Mahirap mahuli Sapagkat nangangagat Matuto ng lubos sa
MGA TUGMA AT AWIT Tigidig, Tigidig Umuugoy na Kabayo Tigidig, tigidig (Buhatin ang isang tuhod paulit-ulit) Doon sa parang, pumunta tayo Tigidig, tigidig umuugoy na kabayo Bilisan mo, bilisan mo! (Dalawang malakas na pagtalbog) WAH! (Yakapin ang sanggol at sumandal) Trit Trat Trit, trat papuntang Boston (Italbog- talbog ang beybi) Trit, trat papuntang Lynn, Ingat ka, Beybi Huwag lalambitin! (Ipatak ang beybi sa pag-itan ng mga tuhod) Trit, trat papuntang London (Italbog-talbog ang beybi) Trit, trat papuntang Dover Tingnan mo, Beybi Huwag mahuhulog sa tabi (Itagilid ang beybi sa isang tabi) Ang ilang mga sanggol tulad ng banayad na bounce at iba pa tulad ng malaking bounce; panoorin ang mukha ng iyong sanggol para sa mga pahiwatig. Kausapin ang inyong sanggol! Tanungin siya, at kung siya ay ngumangawa, ituring ito na isang kasagutan at tugunin! Orasan ni Lolo Ang orasan ni lolo, ang sabi Tik tak, tik tak (Bahagyang umugoy ng pabalik-balik) Ang orasan sa kusina, ang sabi Tik tak tik tak (Umugoy ng may konting pagbilis) TIK TAK TIK TAK Ngunit relo ni Inay sa kamay, ang sabi Teka teka teka Kiliti! Ako ay May Lobo Ako ay may lobo Lumipad sa langit Di ko na nakita Pumutok na pala Sayang ang pera ko Binili ng lobo Sa pagkain sana Nabusog pa ako Paglalaro sa iba't ibang klase ng hugis - mga bola, bloke, palaisipan - ay makakatulongsa inyong anak na malaman kung papaano nabubuo ang mga letra.
MGA TUGMA AT AWIT Ang mga awitin ay isang magaling na paraan para matuto ng wika! Hinahayaan ng pag-awit na maunawaan ng mga bata kung papaano nakakaapekto ang mga mumunting tunog sa wika, na tumutulong sa kanila patungo sa pagiging mga mambabasa! Para sa inyong anak, kayo ang may pinakamagandang boses sa mundo. Hindi papansinin ng mga sanggol kung umaawit kayo nang wala sa tono, masaya na sila na ibinabahagi ninyo ang musika sa kanila! It - Bulaga It - bulaga (Umakto na nanggugulat) Nakikita kita, nakikita kita (Ituro ang sarili, pagkatapos ituro ang sanggol) Hayaan ang inyong sanggol na hawakan ang aklat habang tinitingnan mo ito. Huwag kang mag-ala-ala kung binubuklat niya ang mga pahina o pinagsisikapan niyang kagatin ang aklat - ito ang dahilan kung bakit sila naririto! Nakikita ko maliit na ilong mo (Hipuin ang ilong) Nakikita ko Daliring maliliit ng paa mo (Hipuin ang mga daliri ng paa) It - bulaga (Magmosyon ng nakakagulat) Himukin ang inyong sanggol na ngumawa at 'magsalita' Naghahanda siyang magsalita! Ang pag-uulit ay kinakailangan sa pag-aaral. Awitin ang magkakaparehong kanta, basahin ang magkakaparehong aklat at sambitin ang magkakaparehong tugma nang paulit-ulit - magugustuhan ng sanggol ninyo na makilala ang mga paborito ninyo! Maliliit na Gagamba Maliliit na gagamba Umakyat sa sanga Dumating ang ulan Itinaboy sila Sumikat ang araw Natuyo ang sanga Maliliit na gagamba Ay laging masaya Paa, Tuhod, Balikat, Ulo Paa, tuhod, balikat, ulo Paa, tuhod, balikat, ulo Paa, tuhod, balikat ulo Pumadyak tayo at magpalakpakan (Pindutin ang mga paa sa kamay, Pagkatapos tuhod, balikat at tumuloy, paulit-ulit na 4 na beses.) Magsalita bilang 'Magulang' gamit ang mataas na tono at may kabagalan sa pang-karaniwan ninyong boses
MGA TUGMA AT AWIT Ilan sa mga unang salita na nalalaman ng isang bata ay ang mga parte ng katawan. Ang mga tugma na nangangailangan ng paghipo sa mga mukha at paggalaw ng mga daliri ay tumutulong sa mga batang matutuhan ang mga salitang nagbibigay sa inyo ng pagkakataong kandungin sila. Gusto ng mga sanggol na hinihipo ang kanilang mga mukha at ang mga tugmang nagpapaala-ala ng mapagmahal na haplos sa katawan ay tumutulong sa mga batang marandaman na sila ay ligtas, minamahal at handang matuto! Heto ang Bahay-Pukyutan Heto ang bahay- pukyutan (Isuntok ang kamay) Ngunit nasaan ang mga laywan? Nakatago sila Kung saan walang nakakakita Tingnan at makikita ninyo sila 1 2 3 4 5 Lumalabas sa pukyutan Isa, Dalawa, Tatlo, Apat, Lima (Ibuka ang mga daliri) Bzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz (Kiliti) Ang Munting Bituin Maliwanag na bituin Di ka ba nalulungkot Sa paligid ng dilim Di ka ba natatakot Kumapit ka ng mahigpit Baka ikaw ay mahulog Dagdagan ng mga halik ang magkasamang pag-awit at pagbasa. Mas natututo ang mga sanggol kapag nararamdaman nilang sila ay ligtas at minamahal. Kandungin ang inyong sanggol habang nagbabasa para gawing maalwan at puno ng pagmamahal ang oras na ito. Huwag mag-ala-ala kung ang inyong sanggol ay nalilibang lamang sa maikling panahon; ang isang positibong karanasan ay mas mahalaga kaysa sa isang mahaba. Gawin itong masaya! Bahay Kubo (Nipa Hut) Bahay kubo, kahit munti Ang halaman doon ay sari-sari Singkamas at talong, sigarilyas at mani Kundol, patola, upo't kalabasa At saka mayroon pang labanos, mustasa, Sibuyas, kamatis, bawang at luya Sa paligid-ligid ay puro linga. Tatlo Bibe May tatlong bibe akong nakita Mataba, mapayat mga bibe Ngunit ang may pakpak Sa likod na iisa Siya ang lider na nagsabi ng Kwak, kwak, kwak Tayo na sa ilog ang sabi Kumindeng ng kumindeng Ang mga bibe Ngunit ang may pakpak Sa likod na iisa, Siya ang lider na nagsabi ng Kwak, kwak, kwak Ituro ang mga salita kahit saan sila naroroon - sa mga pananamit, botelya, mga laruan - saan man at ng sanggol mo sila nakikitang nakasulat.
MGA TUGMA AT AWIT Dagdagan ng mga awit ang pang-araw-araw na gawain para lalo itong maging masaya - mga oras ng pagpapaligo, pagtitiklop ng nilabhan, paghahanda ng hapunan o pagpapalit ng lampin. Ang mga awit at tugma ay nagpapaginhawa sa mga sanggol (at sa iyo) at maaaring gawing kalibang-libang ang mga oras na mahihirap. A BA KA DA Tayo na at mag-aral Ng ating A BA KA DA A BA KA DA E GA HA I LA MA NA NG O PA RA SA TA U WA YA Ang ating A BA KA DA Kung ito'y alam nyo na Tayo na at kumanta Awitin ang awit ng alpabeto sa iyong sanggol. Nagsisilbi itong mapagpakalmang paghehele at sa huli ay tutulong sa kanyang matutuhan ang kanyang mga letra! Magsalita na parang nakikipag-usap sa inyong sanggol. Kahit hindi ka niya nauunawaan, nalalaman niya na ang pag-uusap ay mahalaga at espesyal. Ang inyong boses - kahit ito ay mahina at dumaragondong, o malakas at malambing - ay ang pinakamagandang tunog para sa inyong sanggol. Ang mga sanggol ay nilikha para matuto ng wika. Kausapin ang inyong sanggol sa inyong sariling wika. Ang matutuhan ang inyong sariling wika ay makakatulong sa inyong mga anak na makapagtayo ng matibay na pundasyon para matuto sila ng iba pang mga wika habang sila ay lumalaki. Sa Ugoy ng Duyan Sana'y di magmaliw ang dati kong araw Nang munti pang bata sa piling ni Nanay Nais kong maulit ang awit ni Inang Mahal Awit ng pag-ibig habang ako'y nasa duyan Sa aking pagtulog na labis ang himbing Ang bantay ko'y tala, ang tanod koy's bituin Sa piling ni Nanay langit ang buhay Puso kong may dusa Sabik sa ugoy ng duyan mo, Inay Sampung Mga Daliri Sampung mga daliri Kamay at paa Dalawang mata Dalawang taynga Ilong na maganda Maliliit na ngipin Masarap kumain Dilang maliit nagsasabi Huwag kang magsinungaling Gamitin ang pangalan ng inyong anak sa mga tugma - magugustuhan niyang marinig ang pangalan niya!
MGA TUGMA AT AWIT Mag-Exercise Tayo Tuwing Umaga Mag-exercise tayo tuwing umaga, tuwing umaga Mag-exercise tayo tuwing umaga Upang katawan natin ay sumigla At sa gabi, maaga kang matulog Sa umaga, maaga kang gumising At agad mag-jogging jogging Sa plaza mag-tambling-tambling Ang leeg mo ay ipapaling-paling Ang baywang mo ipakendeng-kendeng Ang braso mo nama'y isuntok-suntok sa hangin Isa, dalawa, tatlo, apat Lima. Anim, pito, walo Walo, pito, anim,, lima Apat, tatlo, dalawa, isa Maghanda Tayo Maghilamos sana, sana At hugasan pati paa Suklayin pati buhok At humanda sa pagpasok Isalaysay ang inyong araw! Ilarawan kung ano ang inyong ginagawa habang ginagawa ninyo ito. Basahin ang mga aklat na magkasama at ituro ang mga larawan at salita. Hindi ito napakaaga para magsimula! Ang pag-awit, pagtutugma, pagbabasa at pakikipag-usap sa mga sanggol mula pagsilang ay lumilikha ng isang kapaligirang mayaman sa wika para sa mga bata. Ang paghanap ng masasaya at maaalwang mga paraan para maibahagi ang anim na kasanayan sa Maagang Pag-aaral araw-araw ay naguudyok sa pag-aaral sa wika. Magbasa, magsalita at gawin sa sarili ninyong paraan ang pagkakaroon ng pang-habambuhay na pagmamahal sa wika. Ibahagi ang mga aklat na may mga salamin o habi na kapana-panabik. Hayaan ang sanggol ninyo na hipuin ang aklat habang kayo ay nagbabasa. Ituro ang mga letra sa mga bagay sa paligid ng bahay.
MAAGANG PAG-AARAL Papaano tumutulong ang mga tugma sa aking sanggol? Isa sa mga benepisyo ng mga tugmang pambata ay tinutulungan ng mga ito ang mga sanggol kung papaano nagtratrabaho ang mga istorya - Sa ilan lamang mga linya, ang buong malinaw na istorya ay nabubuksan. Tinutulungan din nila ang mga sanggol na marinig ang mga maliliit na tunog sa loob ng mga salita. Dagdag pa dito, ang mga ito ay masaya at magandang dahilan para magkandong! Sa mga ano pang paraan ko matutulungan ang aking sanggol? Ikaw ang pinakamagaling na guro ng iyong sanggol at ginugugol mo ang mahabang oras kasama niya. Iniidolo ka ng iyong sanggol at tumitingin siya sa iyo para sa mga palatandaan kung papaano aakto, magsasalita at kikilos. Ang pagbabasa, pagsasalita at paglalaro sa kanya ang mga pinakamabuting paraan para patibayin ang inyong bigkis, maging masaya at maturuan siya. Maraming mga masasayang paraan para matulungan ang inyong sanggol; bisitahin ang para sa mga bidyu, lista ng mga aklat at iba pang maaalwang tip. Gaano kahalaga ang mga Kasanayan sa Maagang Pag-aaral? Kinakailangan! Ipinakikita sa atin ng pananaliksik sa paglago ng utak na ang mga karanasan ng isang bata sa unang tatlong taon ng buhay ay diretsong nakakaapekto sa paglaki at pag-aaral sa bandang huli, kasama na ang pagtatagumpay sa mataas na paaralan. Kaya, maligayang pagbati sa paggamit ng mga tugma at pagbabasa - makakatulong ang mga ito sa inyong sanggol sa bandang huli ng kanilang buhay. Papaano makakatulong ang Aklatan? Tinutulungan kayo ng EPL na ikintal sa inyong anak ang habang-buhay na pagmamahal sa pagbabasa, simula sa pagkabata. Ang mga oras sa pag-iistorya para sa mga sanggol, mga batang nagsisimula pa lamang lumakad at mga batang nalalapit nang mag-eskwela, kasama ng ating mga rekomendasyon para sa mga magagandang aklat at gawain, ay makakatulong na mapalago ang kasanayan sa Maagang Pag-aaral na kinakailangan para sa matagumpay at aliw sa pagba-basa sa hinaharap. Bisitahin ang aklatan sa inyong lugar o para sa karagdagang impormasyon sa mga programa, gamit at iba pang mga mapagkukunan na makakatulong sa inyo sa bahay. Ang EPL ay may maraming nakakatuwa at mga maaalwang paraan para matulungan ninyo ang inyong sanggol na makabuo ng mga kasanayan sa Maagang Pag-aaral. Bisitahin ang sangay ng EPL sa inyong lugar, tumawag sa amin o pumunta sa internet para makita ang mga magagandang programa: Oras	ng	Pagpapatulog	sa	Sanggol	(Baby	Laptime) •	Araw	ng	Pagsalubong	sa	Sanggol	(Baby	Welcoming	Day) •	Saya	Para	sa	Kaliliitan	(Fun	for	Ones) •	Umawit,	Sumenyas,	Tumawa	at	Mag-aral	(Sing,	Sign,	Laugh	and Learn) Ama	at	Oras	para	sa	Sanggol	(Daddy	and	Baby	Time) •	Mga	Oras	ng	Kwentuhan	ng	Pamilya	(Family	Storytimes) Ito ay ilan lamang sa mga opsyon; ang EPL ay naghahandog ng mahigit sa 6800 libreng programa kada taon. May mga bagay para sa lahat at inaanyayahan kayong dumalo! Alam ba ninyo na hindi lamang mga aklat ang laman ng aklatan? Samantalahin ang napakaraming mga mapagkukunan na makakatulong sa inyo at sa inyong anak, katulad ng: Awit •	Mga	Aklat	para	sa	Pakikinig •	Pananaliksik •	Mga	aklat	sa	Internet	na	pangkilusan Ang aklatan ay makakatulong sa inyo at sa inyong sanggol sa mga buwan at taon pang darating. Bago ninyo malaman, kayo na ang binabasahan ng inyong sanggol. Bisitahin ang o sangay sa inyong lugar para sa marami pang mga detalye tungkol sa marami at libreng mapagkukunan sa EPL.


Patnubay sa Pag-isolate sa Bahay Para Sa Mga Taong May COVID-19 Sa Sacramento County, kung mayroon kang COVID-19 (positibong COVID-19 test* at/o na- diagnose ng health care provider) inaatasan kang: ➢ Mag-isolate - manatili sa bahay at iwasan ang kontak sa ibang tao ➢ Abisuhan ang malapit mong mga kontak na kailangan nilang mag-self-quarantine Sundin ang Kautusan sa Pag-Isolate ng Health Officer kasama ng mga hakbang sa ibaba Kung ikaw ay trabahador sa pangangalaga ng kalusugan o unang tumutugon, sumangguni sa patnubay mula sa inyong employer. Positibong COVID-19 test sa pamamagitan ng PCR o antigen (nasal swab o saliva test). Kung kamakailan kang nagkaroon ng COVID-19 (sa loob ng 90 araw) at na-test ka muling positibo pero wala kang anumang sintomas, kausapin ang doktor mo para makita kung mayroon ka muling COVID-19. Mag-isolate Dapat kang manatili sa bahay at ihiwalay ang sarili mo sa ibang tao hanggang matapos ang pag-isolate mo sa bahay. Lumayo sa mga miyembro ng sambahayan. • Huwag pumasok sa trabaho, paaralan, o mga pampublikong lugar. • Kung dapat mong umalis sa bahay mo para makakuha ng medikal na pangangalaga, huwag gamitin ang pampublikong transportasyon. Gamitin ang personal na sasakyan kung posible. Kung hindi mo mamamaneho ang sarili mo, siguruhing magpanatili ng kasing layo ng distansiya na posible sa pagitan mo at ng tsuper, iwang nakababa ang mga bintana, at magsuot ng pantakip ng mukha o mask, kung posible. Mag-ayos ng pagkain at ibang pangangailangan na maiwan sa pintuan mo kung wala kang kasama sa bahay na tutulong sa iyo. Kung kailangan mong makipagkita sa tao sa pintuan mo, magsuot ng pantakip sa mukha o mask. Gaano katagal ko kailangang mag-isolate? Kung na-test na positibo para sa COVID-19 at/o na-diagnose ng health care provider at may sintomas ka, dapat kang mag-isolate hanggang: 10 araw man lang ang lumipas mula noong unang lumabas ang mga sintomas mo AT • Wala kang lagnat nang 24 oras man lang (nang hindi gumagamit ng gamot na pampababa ng lagnat) AT Bumuti ang mga iba mong sintomas. Kung na-test kang positibo para sa COVID-19 at wala kang anumang sintomas, dapat kang mag-isolate hanggang: 10 araw matapos ginawa ang test • Kung nagkaroon ka ng sintomas, sundin ang mga tagubilin sa itaas
Patnubay ng Sacramento County Public Health sa Pag-isolate sa Bahay Para Sa Mga Taong May COVID-19 | Pahina 2 Pag-aalaga sa Bahay Karamihan ng mga taong may COVID-19 ay magkakaroon ng banayad na sakit at maaaring gumaling sa pamamagitan ng tamang pag-aalaga sa bahay. Narito ang mga hakbang na magagawa mo para matulungan kang gumaling: Magpahinga at uminom ng maraming fluid • Uminom ng over-the-counter na gamot tulad ng acetaminophen (Tylenol®) para mabawasan ang lagnat at kirot. Tandaan: Ang mga batang mas bata sa 2 taong gulang ay hindi dapat bigyan ng anumang over-the-counter na gamot sa sipon nang hindi muna nakikipag-usap sa doktor. Ang mga batang mas bata sa 2 taong gulang ay hindi dapat bigyan ng anumang over-the-counter na gamot sa sipon nang hindi muna nakikipag-usap sa doktor. Tandaan na ang mga gamot na ito ay hindi "nagpapagaling" sa sakit at hindi ka pinipigilang ikalat ang virus. Humingi ng Medikal na Pag-aalaga Humingi ng mabilisang medikal na pag-aalaga kung lumala ang sintomas mo, lalo na kung nasa mas mataas kang peligro ng malalang sakit. Kasama dito ang mga taong 65 taong gulang at mas matanda, buntis o may problema sa kalusugan tulad ng mga hindi gumagaling na sakit o mahinang immune system. Humingi ng medikal na pag-aalaga para sa mga seryosong sintomas, tulad ng: Ang mga taong may banta sa buhay na sintomas ay dapat tumawag sa 911. Sabihin sa dispatcher na mayroon kang COVID-19. Kung posible, magsuot ng takip sa mukha o mask bago dumating ang emergency na serbisyong medikal. Kung hindi ito nagmamadali, tumawag muna bago pumunta sa doktor mo, maaaring makakuha ka ng payo sa telepono. Kung pupunta ka sa pasilidad ng pag-aalaga ng kalusugan, magsuot ng takip sa mukha o mask bago ka pumasok para protektahan ang mga ibang tao na mahawa ng impeksiyon mula sa iyo. Ang COVID-19 ay maaaring nakaka-stress sa mga tao. Pumunta sa Sacramento County Mga Pangkalahatang Dulugan sa Kalusugan ng Pag-iisip COVID-19 website para matuto kung paano aalagaan ang kalusugan ng pag-iisip mo at suportahan ang mga mahal mo sa buhay. PAGPROTEKSIYON SA IBANG TAO Sundin ang mga karagdagang hakbang sa ibaba para makatulong na mapigilan ang sakit sa pagkalat sa mga ibang tao sa inyong tahanan at inyong komunidad.
Patnubay ng Sacramento County Public Health sa Pag-isolate sa Bahay Para Sa Mga Taong May COVID-19 | Pahina 3 Ihiwalay ang sarili mo mula sa ibang tao sa inyong bahay Manatili sa partikular na kuwarto at malayo sa ibang tao sa tahanan niyo hangga't posible. Partikular na mahalagang lumayo sa mga taong nasa mas mataas na peligro ng malalang sakit. Pag-isipan ang alternatibong pag-aayos sa paninirahan para sa kanila kung posible. Gumamit ng hiwalay na banyo. Kung hindi ito posible, linisin ang banyo matapos gamitin (tingnan sa ibaba). • Manatiling 6 na talampakan ang layo mula sa ibang tao. Magsuot ng takip sa mukha o mask kung hindi ito magagawa. Buksan ang mga bintana o gumamit ng bentilador o air conditioner sa nakabahaging espasyo sa bahay, kung posible, para masiguro ang mabuting daloy ng hangin. Huwag payagan ang mga bisita. • Hawakan ang mga alagang-hayop o ibang hayop. habang may sakit ka. • Huwag maghanda o maghain ng pagkain sa ibang tao. • Gumamit ng takip sa mukha o mask kung ikaw ay kasama ng ibang tao o kailangang alagaan ang mga anak mo. Magsuot ng takip sa mukha o mask kapag nasa paligid ka ng ibang tao Dapat kang magsuot ng takip sa mukha o mask kapag nasa paligid ka ng ibang tao (hal., magkasama sa kuwarto o sasakyan) o mga alagang-hayop at bago ka pumasok sa ospital o tanggapan ng doktor. Kung hindi ka makakasuot ng pantakip sa mukha o mask (halimbawa, dahil nagdudulot ito ng problema sa paghinga), ang mga taong nakatirang kasama mo ay hindi dapat nasa parehong kuwarto kasama mo. Kung kailangan silang pumasok sa kuwarto mo, dapat may suot silang disposable facemask. Matapos umalis sa kuwarto mo, dapat nila agad linisin ang kanilang mga kamay, alisin at itapon ang kanilang facemask, at linisin muli ang kanilang mga kamay. Ang mga sanggol at mga batang mas bata sa 2 ay hindi dapat magsuot ng takip sa mukha o mga mask. Ang mga nasa pagitan ng edad na 2 at 8 ay dapat gumamit nito pero sa ilalim ng pamamahala ng adult para masiguro na ligtas na nakakahinga ang bata at iwasang mabulunan o ma-suffocate. Takpan ang iyong mga ubo at bahing Takpan ang iyong bibig at ilong ng tisyu kapag ikaw ay umubo o bumahing. Itapon ang mga gamit na tisyu sa may balot na basurahan. Hugasan agad ang mga kamay mo. Iwasang ipahiram ang mga personal na pambahay na gamit Huwag maghiraman ng mga pinggan, inuminang baso, tasa, kubyertos na pangkain, tuwalya, o gamit sa kama sa mga ibang tao o alagang-hayop sa bahay niyo. Lubusan itong hugasan gamit ang sabon at tubig matapos gamitin. Madalas linisin ang mga kamay mo Madalas at lubusang hugasan ang mga kamay mo, lalo na matapos suminga, umubo, o bumahing; magbanyo; at bago kumain o maghanda ng pagkain. Gumamit ng sabon at tubig nang 20 segundo man lang. Kung walang sabon at tubig, linisin ang mga kamay mo gamit ang hand sanitizer na naglalaman ng 60% man lang ng alcohol, takpan lahat ng surface ng kamay mo at pagkuskusin sila hanggang tuyo na ang pakiramdam nila. Gumamit ng sabon at tubig kung nakikitang madumi ang mga kamay mo. Linisin at i-disinfect ang lahat ng "laging nahihipong" mga surface bawat araw Kasama sa mga madalas nahihipong surface ang mga counter, ibabaw ng lamesa, mga doorknob, fixture sa banyo, toilet, telepono, keyboard, tablet, at mga lamesa sa tabi ng kama. At, linisin at i-disinfect ang anumang surface na maaaring may fluid ng katawan. Gamitin ang panlinis ng bahay at mga disinfectant na spray o pamunas, ayon sa tagubilin sa label ng produkto. Tingnan ang mga tagubilin sa Paglilinis ng Bahay Mo.
Patnubay ng Sacramento County Public Health sa Pag-isolate sa Bahay Para Sa Mga Taong May COVID-19 | Pahina 4 Makipag-usap sa Public Health Tumulong na mapabagal ang pagkalat ng COVID-19 sa pamamagitan ng pagtugon sa pagtatasa sa kalusugan na ipinadala sa iyo sa pamamagitan ng email o text message o sa pagsagot ng ilang tanong kapag nakatanggap ka ng tawag mula sa Sacramento County Public Health. Kung na-test kang positibo pero hindi natanggap ang pagtatasa sa kalusugan o tawag mula sa Sacramento County Public Health, mangyaring tumawag sa (916) 875-5881 sa pagitan ng 8:00 AM at 5:00 PM. Trabaho at paaralan Kung nagtatrabaho ka at/o pumupunta sa paaralan sa kalagayan kung saan maaaring nakakakuha ka ng COVID-19 o ikalat ito sa ibang tao, abisuhan ang lugar ng trabaho mo o paaralan para mapayuhan nila ang mga ibang tao na mag-test at/o mag-quarantine kung kailangan. Kapag natapos ang pag-isolate mo sa bahay at hindi ka na nakakahawa, maaari mong ituloy ang mga karaniwan mong aktibidad, kasama ang pagbabalik sa trabaho at/o paaralan. Hindi mo na dapat ulitin ang test mo kung positibo ito at hindi mo kailangang magdala ng negatibong test o liham mula Public Health para bumalik sa trabaho o paaralan. IMPORMASYON SA MGA MALAPITANG KONTAK MO Quarantine Siguruhin na sabihan ang lahat ng mga malapitang kontak* mo na kailangan nilang mag-self-quarantine Siguruhing sabihan ang lahat ng malapitan mong kontak* na mag-self-quarantine kahit na mabuti ang pakiramdam nila sa pamamagitan ng paggawa ng sumusunod (tingnan ang Patnubay sa Quarantine sa Bahay para sa Mga Malapitang Kontak sa COVID-19 para sa higit pang impormasyon): Mag-quarantine ng buong 10 araw mula sa araw ng huling kontak sa iyo kung hindi sila nakakaranas ng anumang sintomas. Hindi ito para sa mga taong nasa mataas na peligro para sa malalang sakit, mga taong nagtatrabaho sa mga mataas na peligrong kalagayan (iyon ay skilled nursing at correctional na pasilidad) maliban kung may kritikal na kakulangan sa kawani, o mga immunocompromised na indibiduwal na dapat magpatuloy na mag-quarantine ng 14 na araw. Sa mga sumusunod sa 10-araw na quarantine ay dapat magpatuloy na subaybayan ang mga sintomas hanggang makalipas ang Araw 14 mula sa araw ng huling kontak sa iyo at sundin ang lahat ng mga nirerekomendang kasanayan, kasama ang laging pagsuot ng mga takip sa mukha (kasama sa sambahayan mo), pananatiling 6 na talampakan man lang mula sa ibang tao, at mga ibang paraan para protektahan ang sarili nila at ibang tao. Ang mga malapit na kontak na nagkakaroon ng sintomas ay dapat mag-isolate ayon sa Patnubay sa Quarantine sa Bahay para sa Mga Malapitang Kontak sa COVID-19. Ang malapit na kontak ay taong: • Ay nasa loob ng 6 na talampakan ng taong may COVID-19 para sa kabuuan ng15 minuto o higit pa sa 24- oras na panahon simula 2 araw bago ang taong may COVID-19 ay nagkaroon ng sintomas (o, para sa mga taong hindi nagkaroon ng sintomas, 2 araw bago nagpa-test para sa COVID-19) hanggang ang taong iyon ay pinapayagang tapusin ang kanilang pag-isolate sa bahay
Patnubay ng Sacramento County Public Health sa Pag-isolate sa Bahay Para Sa Mga Taong May COVID-19 | Pahina 5 Nagka-kontak sa mga fluid ng katawan o sekresyon ng taong may COVID-19 nang hindi gumagamit ng tamang pag- iingat Mga pag-iingat sa malapitang kontak Nirerekomenda na ang lahat ng tao ay manatiling 6 na talampakan man lang ang layo mula sa iyo habang nasa ilalim ka ng pag-isolate sa bahay. Kung hindi ito posible, sinumang patuloy na nasa malapitang kontak sa iyo ay kailangang pahabain ang panahon ng quarantine nila sa 10 araw mula sa huling beses na nagkaroon sila ng malapitang kontak sa iyo ayon sa nabanggit sa itaas. Ang mga caregiver mo at mga kontak sa sambahayan ay dapat magsuot ng disposable na facemask at guwantes kung kailangan nilang linisin ang kuwarto mo o banyo o makontak sa mga fluid ng katawan mo, at/o secretion (tulad ng pawis, laway, dura, sipon sa ilong, suka, ihi, o pagtatae). Dapat nilang alisin at itapon muna ang guwantes nila, linisin ang kanilang mga kamay, pagkatapos ay alisin at itapon ang kanilang facemask, at linisin muli ang mga kamay nila. Ano ang dapat kong gawin kung may karagdagang mga tanong ako? Pumunta sa website ng Public Health para sa higit pang impormasyon tungkol sa coronavirus. Mangyaring tawagan ang iyong tagapaglaan ng pangangalaga sa kalusugan para sa anumang mga tanong na kaugnay ng kalusugan mo. In-adapt mula sa Los Angeles County Department of Public Health at Stanislaus County Health Services Agency


Ano ang Sekswal na Pag-atake Ang sekswal na pag-atake ay kapag ang isang tao, nang walang pahintulot mo, ay hinihipo o pinapasukan ka sa paraang sekswal. Ang paghipo, tulad ng paghi- mas sa isang suso, vagina, penis o buttock, kahit na ito ay sa pamamagitan ng damit, ay tinatawag ng "sekswal na kontak." Ang pakikipagtalik, oral na pakikipagtalik o pagpasok ng isang bagay o bahagi ng katawan sa vagina o butas ng puwit ay tinatawag na "sekswal na pagpasok." Ang sekswal na kontak o pagpasok ay nang- yayari kung hinipo o pinasok ng nagkasala ang iyong katawan, o kung kailangan mong hipuin o pasukin ang katawan ng nagkasala. Ang isa pang sekswal na pag-atake na krimen ay nang- yayari kapag ang isang tao ay may sekswal na kontak o pagpasok sa iyo habang kulang ka sa lakas dahil sa droga, gamot o alkohol at, dahil dito, hindi maibigay ang iyong pahintulot. Hindi ikaw ang dapat sisihin para sa sekswal na pag- atake. Ang sekswal na pag-atake ay HINDI kasalanan ng biktima. Mga Katotohanan Tungkol sa Sekswal na Pag-atake Ð Hindi ka nag-iisa. Noong 2007 may 248,300 sekswal na pag-atake o humigit-kumulang na 1 sa bawat 2 minuto. Ð Hindi mahalaga kung ilang taon ka na, saan ka nakatira, o ang iyong kultura - maaari kang maging biktima ng sekswal na pag-atake. Ang mga biktima ng sekswal na pag-atake ay parehong lalaki at babae, anuman ang edad at mula sa lahat ng mga sektor. Ð Huwag malito kung ang nagkasala ay "iginagalang" o lubos na nagugustuhan sa iyong komunidad. Kung ang tao ay nagkaroon ng sekwal na kontak o pagpasok sa iyo nang walang pahintulot mo, ito ay isang krimen. Ang mga sekswal na nagkasala ay maaaring mula sa anumang klase, kultura, prope- syon o antas ng edukasyon. Ð Wala kang ginawa o wala sa iyong anyo na gi- nagawa kang responsable sa nangyari sa iyo. Ang motibo para sa sekswal na pag-atake ay ang pangangailangan na madama na makapangyari- han at kumokontrol. Isang mito na ang sekswal na pag-atake ay nangyayari dahil sa mga hindi makontrol na sekswal na hangarin o kawalan ng mga pagkakataong sekswal. Ang mga pag-aaral ay nagpapakita na ang karamihan ng mga nagkasala ay may mga pumapayag na sekswal na partner, at kadalasang may-asawa. Ð Maaari kang sekswal na atakehin ng isang kaibigan, isang ka-date, isang asawa, o isang hindi kakilala. Humigit-kumulang na 80% ng mga sekswal na pag- atake ay ginagawa ng isang taong kakilala ng biktima. Ano ang Maaaring Madama Mo Ang mga tao ay may iba't ibang reaksiyon sa mga panahon ng krisis. Maaaring makatulong na repasuhin ang mga sumusunod kung sakaling mayroon ka, o nagkaroon, ng mga sintomas na ito sa mas huling panahon. Dapat mong maunawaan na kung ginagawa mo iyon ang mga sintomas ay malamang na resulta ng sekswal na pag-atake. Ang mga karaniwang reaksiyon sa isang sekswal na pag-atake (kung minsan ay agad - kung minsan ay naaantala): Sa isip: Ð Pakiramdam ng kasalanan, kasiraang-puri at kahi- hiyan Ð Pagkalito Ð Galit Ð Kawalan ng kakayahan Ð Kalungkutan Ð Pangamba at pagkabahala Ð Paninisi sa sarili para sa pag-atake Ð Mga bangungot o pagbabalik sa isip Ð Pakiramdam na wala ka nang kontrol sa iyong buhay Ð Hindi gustong magsalita tungkol sa sekswal na pag-atake Ð Pagtanggi - pagkukunwari na hindi ito nangyari Sa katawan: Ð Mga pagbabago sa ganang kumain Ð Mga paghihirap na makatulog Ð Ð Pagkadepende sa alkohol/droga Panlipunan: Ð Paghiwalay at paglayo Ð Paghihirap na magtiwala Ð Mga hidwaan sa ibang tao Ð Paghina sa pagganap sa pag-aaral o trabaho Mahalagang makipag-usap tungkol sa sekswal na pag-atake at iyong mga damdamin. Ang mga tag- apagtaguyod ay nakahanda sa buong Alaska sa mga programa sa sekswal na pag-atake at karahasan sa tahanan upang tulungan ka sa mahihirap na panahon at tulungan ka sa proseso ng iyong paggaling. Upang Sakit na may kaugnayan sa tensiyon mahanap ang isang programang pinamalapit sa iyo tingnan ang dulo ng brochure na ito. Pagpaplanong Pangkaligtasan Maaaring gustuhin mong gamitin ang ilan o lahat ng mga paraang ito upang protektahan ang sarili at upang madama na mas ligtas: Personal na Seguridad: Ð Palitan ang iyong pang-araw-araw na iskedyul at ang rutang ginagamit mo patungo sa trabaho, paaralan at mga tindahan. Tanggalin ang direksiyon ng tirahan at numero ng telepono mula sa mga tseke. Ð Ð Kumuha ng hindi nakalista at hindi nakalathalang numero ng telepono at makinang tagasagot upang magsala ng mga tawag. Ð Piliing mabuti kung sino ang tatanggap ng personal na impormasyon tungkol sa iyo, tulad ng iyong direksiyon ng tirahan at numero ng telepono. Seguridad ng Bahay: Ð Palitan o pabutihin ang mga kandado sa mga pinto at bintana, at panatiling nakakandado ang mga ito. Ð Gumamit ng mga bar ng bintana, mga pambara sa mga pinto, o isang sistema ng alarma. Ð Palitan ang mga kahoy na pinto ng mga metal na pinto. Ð Magpanatili ng isang bukas na ilaw sa lahat ng oras. Ð Magkabit ng panlabas ng sistema ng ilaw na sumis- indi kapag ang isang tao ay palapit sa iyong bahay. Ð Kumuha ng pantuklas ng usok at pamatay ng Ð sunog. Sabihin sa mga kapitbahay na pinagkakatiwalaan mo na tumawag ng pulis kung nakarinig sila ng mga ingay mula sa iyong bahay. Ð Kilalanin ang mga bisita bago buksan ang mga pinto. Ð Kung mayroon kang telepono, hilingin sa isang Ð kaibigan na tawagan ka kahit minsan sa isang araw. Itago ang iyong pitaka at susi ng sasakyan sa isang lugar kung saan makukuha mo ang mga ito upang makaalis ka nang mabilis. Seguridad ng Kotse: Ð Panatilihin ang mga pindo na nakakandado sa lahat Ð ng oras. Iparada ang iyong kotse sa lubos na naiilawan, pam- publikong mga lugar. Ð Kumuha ng mga takip ng gas mga kandado sa hood.
Ð Kapag naglalakbay, magplano nang maaga at ala- min kung saan ka makakakuha ng tulong, tulad ng mga istasyon ng pulisya. Ð Maging alerto. Kung nakadarama ka ng pagba- banta, magmaneho sa isang istasyon ng pulisya o bumbero, o isang abalang sentro ng pamimili. Sikaping huwag maglakbay nang mag-isa. Ð Ð Kumuha ng selular na telepono upang makagawa ng mga tawag na pang-emerhensiya anumang oras. Magdala ng mga numero ng telepono na pang-emerhensiya. Seguridad ng Lugar ng Trabaho: Ð Maglakad na may kasama kapag umaalis ng tra- baho. Utos na Pagprotekta Kung ikaw ay pinasukan, o ang nagkasala ay may relas- yon sa iyo o nanirahang kasama mo, kumuha ng isang utos na pagprotekta mula sa korte, at iulat sa pulisya ang anumang mga paglabag sa utos. Ð Humanap ng makakasama kung naninirahang mag-isa, o manatili sa pamilya, mga kaibigan, o sa kanlungan sa programang sekwal na pag-atake. Sistemang V.I.N.E. (upang malaman ang katayuan sa pagkakulong) V.I.N.E. ay kumakatawan sa Victim Information and Notification Everyday. VINE ay isang libre, hindi nagpa- pakilala, batay sa computer na serbisyo na nag-aalay ng impormasyon sa kalagayan sa pagkakulong ng bilanggo: Ð Maaari kang tumawag mula sa alinmang touch- tone phone, anumang oras, upang malaman kung ang nagkasala ay nasa kulungan. Ð Maaari kang magparehistro upang ang sistema ay tumawag sa iyo kung ang katayuan sa pagkaku- long ng nagkasala ay nagbago sa pamamagitan ng pagpapalaya, paglipat, o pagtakas. Ang numero ng telepono para sa VINE upang tingnan ang kalagayan sa pagkakulong ng nagkasala o upang magparehistro para sa pagbibigay ng paunawa ay 1-800-247-9763 at saka sundin ang mga dikta. Kabayaran sa Mararahas na Krimen Ang Estado ng Alaska ay may Lupon sa Kabayaran sa Mararahas na Krimen (Violent Crimes Compensation Board), na maaaring magkaloob ng kabayaran sa mga biktima na napinsala ang katawan o damdamin sa isang marahas na krimen. Ang naturang kabayaran ay maaaring kabilang ang pangangalagang medikal para sa iyong mga pinsala, pagpapayong may kaugnayan sa biktima ng krimen, mga nawalang suweldo mo dahil sa mga pinsala, at iba pa. Maaari mong malaman kung paano mag-aplay sa pamamagitan ng pagtawag sa Lupon sa: Violent Crimes Compensation Board 1-907-465-3040 o 1-800-764-3040 Opisina sa mga Karapatan ng mga Biktima Ang Opisina ng mga Karapatan ng mga Biktima (Office of Victims Rights,OVR) ng Estado ng Alaska ay nagka- kaloob ng tulong na pambatas sa mga biktima ng kri- men upang makakuha ng mga karapatan ayon sa batas na iginagarantiya sa kanila sa ilalim ng Saligang-batas ng Alaska at iba't ibang batas ng estado ng Alaska na nauukol sa kanilang mga kontak sa mga ahensiya ng pagpapatupad ng batas at pag-uusig sa estadong ito. Ang opisina ay binubuo ng mga abugado at makukuha ng mga biktima nang walang bayad. Para sa karagda- gang impormasyon mangyaring makipag-ugnayan sa: The Alaska Office of Victims' Rights Pangunahing Telepono: (907) 754-3460 Walang Bayad sa Alaska: 1-844-754-3460 Fax: (907) 754-3469 Mga Tagatulong Pulisya - Sunog - Emerhensiyang Medikal: TUMAWAG SA 911 Para sa isang programa sa sekswal na pag-atake sa iyong lugar: Alaska Network on Domestic Violence & Sexual Assault - Pangunahing Telepono: 907-586-3650 o bisitahin ang: National Sexual Assault Hotline sa 1-800-656-HOPE (4673) o bisitahin ang: Kung kailangan mo ng isang interpreter ipagbigay- alam lamang sa opisina ng abugado ng distrito. Bibigyan ka ng isa nang wala kang babayaran. Proyektong sinusuportahan ng pagpopondo mula sa Opisina ng Karahasan Laban sa mga Babae (Office of Violence Against Women), Kagawaran ng Hustisya ng U.S. (U.S. Dept. of Justice.) Ang mga pananaw sa dokumen- tong ito ay mula sa mga awtor at hindi kumakatawan sa opisyal na posisyon o patakaran ng Kagawaran ng Hustisya ng U.S. Binago: 8/19 Impormasyon Tungkol sa Sekswal na Pag-atake Kagawaran ng Batas Kagawaran ng Batas Programang Tulong sa Programang Tulong sa Biktimang Testigo Biktimang Testigo


PINOPROTEKTAHAN AKO NG MGA BAKUNA! LIBRO PARA SA AKTIBIDAD
Ang libro para sa aktibidad na ito ay pagmamay-ari ni: Kumusta! Ang pangalan ko ay Vinny ang Bakuna. Nandito ako para tulungan kang malaman ang tungkol sa isang mahalagang paraan para manatiling malusog. M g a Bakuna!
Nagkasakit ka ba at nakaramdaman ng pagod, nilagnat, o nagkaroon ng sipon? HINDI MAGANDANG magkasakit! Maaaring magkasakit ang mga tao kapag may pumasok na mga mikrobyo sa kanilang mga katawan.
Ang mga mikrobyo ay maliliit na buhay na bagay na tulad ng bakterya at virus. Masyadong maliit ang mga ito para makita ng iyong mga mata, pero maaari ka pa ring magkasakit dahil sa mga ito. Bakterya Virus AKTIBIDAD: Bilugan ang lahat ng larawan ng bakterya at virus sa ibaba.
Maaaring maikalat ang mga mikrobyo sa bawat tao sa pamamagitan ng hangin kapag bumabahin at umuubo. Nagdudulot ang mga ito ng mga sakit na maaaring alam mo tulad ng sipon, flu, at kahit chickenpox. AKTIBIDAD: Sundan ang landas ng mikrobyo sa maze sa pagitan ng dalawang magkaibigan na nasa larawan sa ibaba.
Sa kabutihang-palad, nagtatrabaho ang iyong katawan para protektahan ka laban sa mga mikrobyong ito! Ang mga katawan ay mayroong resistensya (immune system) para labanan ang mga mikrobyo at protektahan ka mula sa pagkakasakit. Re s is tensy a
Kaya palagay ko nagtataka ka kung paano gumagana ang iyong resistensya. Hayaan mong ipaliwanag ko! Kapag pumasok sa katawan mo ang hindi ninanais na mga mikrobyo, magsisimulang gumawa ng mga antibody ang iyong resistensya. Ganito ang hitsura ng mga antibody! Hinahanap at sinisira ng mga antibody na ito ang mga masamang mikrobyo para mapanatili kang malusog.
Para sa ilang sakit, gumawa ng paraan ang mga siyentipiko para tulungan ang resistensya na maghanda para sa mga papasok na mikrobyo...MGA BAKUNA! Ang mga bakuna ay isa sa pinakamahalagang mga gamit na mayroon para tumulong sa pag-iwas sa mga sakit. Napakaraming taon na ang nakalipas (noong 1700's), ang isang doktor at siyentipikong may pangalang Edward Jenner ay ginawa ang unang bakuna para magprotekta laban sa sakit na tinatawag na bulutong smallpox.
Ang mga bakuna ay mga iniksyon na tinuturuan ang resistensya na kilalanin ang at magprotekta laban sa mga mikrobyo nang hindi ka nagkakasakit. Tinutulungan ng mga ito ang iyong katawan na gumawa ng mga antibody BAGO makapasok ang mga mikrobyo sa katawan mo para handa ang iyong katawan na labanan ito. AKTIBIDAD: Gamitin ang grid para tumulong na kumpletuhin ang kalahating bahagi ng larawang ito:
Kailangan ang mga bakuna mula nang ikaw ay isang sanggol hanggang sa maging nasa hustong gulang ka na. Ang pagpapabakuna ay pumoprotekta sa iyong sarili, pamilya, at sa iba. Kapag nabakunahan ang sapat na bilang ng mga tao laban sa sakit, mas mahirap maikalat sa iba ang sakit. Ibig sabihin nito ang iyong buong komunidad ay makakatanggap ng ilang proteksyon. AKTIBIDAD: Gamitin ang puwang sa itaas para gumuhit ng larawan ng iyong pamilya at mga kaibigan na pinoprotektahan mo sa pamamagitan ng pagpapabakuna.
Kasalukuyan ay may mga bakuna na pumoprotekta sa iyo laban sa 16 na sakit sa pagkabata at pagdadalaga o pagbibinata! AKTIBIDAD: Hanapin ang 16 na pangalan ng sakit sa paghahanap ng salita sa ibaba. Nakalista ang mga sakit sa listahan na nasa ibaba ng pahinang ito. COVID-19 Chickenpox Diphtheria Hepatitis A Hepatitis B Hib HPV Measles Meningococcal Mumps Pertussis Polio Pneumococcal Rotavirus Rubella Tetanus
Minsan, kakailanganin mo ng maraming dosis ng parehong bakuna para makakuha ng kumpletong proteksyon. Sa kabutihang-palad, ang ilang bakuna ay ginawa para sabay-sabay na magprotekta laban sa maraming sakit. AKTIBIDAD: Gumuhit ng linya mula sa bawat sakit papunta sa maliit na bote ng bakuna na kinabibilangan nito. Ang mga sagot ay nasa ilalim ng pahina. MMR Diphtheria Measles Mumps Pertussis Rubella Tetanus DTaP Ang bakuna para sa DTaP ay mayroong: diphtheria, tetanus, at pertussis. Ang bakuna para sa MMR ay mayroong: measles, mumps at rubella.
Kung ninenerbiyos kang magpabakuna, normal lang 'yan! Narito ang ilang payo na makakatulong sa iyong maging kalmado habang nagpapabakuna ka. Dalhin ang paborito mong laruan Humingi ng lollipop pagkatapos ng iyong bakuna Kantahin ang paborito mong kanta Hawakan ang kamay ng iyong magulang Maglagay ng malamig na tuwalya sa namamagang bahagi Tandaan na ikaw ang KAMPEON sa bakuna!!!
Ang iyong pagbabakuna ay kadalasang hindi masyadong masakit o hindi magtatagal ang sakit at napakahalaga ng mga ito para tulungan kang manatiling malusog. Medyo masakit ang braso ko pagkatapos ng aking bakuna, pero ayos lang dahil alam kong naghahanda ang aking resistensya na labanan ang mga masamang mikrobyo na magiging dahilan para magkasakit ako.
Bilang karagdagan sa iyong pagpapabakuna, maaari kang gumawa ng ilang iba pang hakbang para maiwasang magkasakit tulad ng: Iwasang hawakan ang iyong mga mata, ilong, o bibig Paghuhugas ng iyong mga kamay Magpahinga mabuti Umubo sa tissue o sa iyong siko Manatili sa bahay kung ikaw ay may sakit
AKTIBIDAD: Ngayong alam mo na ang tungkol sa mga bakuna, isulat ang anumang tanong na maaaring mayroon ka. Ireserba ang mga tanong na ito at tanungin ang nasa hustong gulang o ang iyong doktor tungkol sa mga ito.
Habang nagkakaedad ka, kakailanganin mo ng mas maraming bakuna para mapanatili ang iyong proteksyon at para maprotektahan laban sa iba pang mga sakit. Ang mga bakunang nakalista sa ibaba ay ang mga kakailanganin mo kapag ikaw ay naging 11 taong gulang. Bakuna para sa Tdap Pinoprotektahan ka ng bakunang ito mula sa tetanus, diphtheria, at pertussis (whooping cough). Kakailanganin mo ng isang dosis sa 11-12 taong gulang. Bakuna para sa HPV Ang bakuna para sa HPV (human papillomavirus) ay nagpoprotekta laban sa mga kanser na dulot ng impeksyon ng HPV. Para sa kumpletong proteksyon, kakailanganin mo ng maraming dosis at dapat mong makuha ang unang dosis sa 11-12 taon. Bakuna para sa MenACWY Pinoprotektahan ka ng bakunang ito mula sa bakteryang nagdudulot ng sakit na meningococcal. Kakailanganin mo ng isang bakuna sa 11-12 taon at pangalawang bakuna sa 16 na taon. Bakuna para sa influenza Kailangan ang bakuna para sa flu bawat taon para protektahan ka mula sa flu virus. Dapat mong subukang makuha ang bakunang ito sa bandang Oktubre ng bawat taon.
Mahalagang magkaroon ng kopya ng iyong rekord ng pagpapabakuna para matiyak na napapanahon ka sa lahat ng inirerekomendang bakuna. AKTIBIDAD: Magpatulong sa isang nasa hustong gulang para malaman kung aling mga bakuna sa ibaba ang natanggap mo na at markahan ang mga ito sa table. Natanggap na Bakuna (Mga) Petsa noong Natanggap Hep B (hepatitis B) DTaP (diphtheria, tetanus, at pertussis) IPV (polio) Hib (Haemophilus influenzae na uri b) PCV (sakit na pneumococcal) RV (rotavirus) Influenza MMR (measles, mumps, at rubella) Varicella (chickenpox) Hep A (hepatitis A) Ang ilang tao ay maaaring mangailangan ng iba pang bakuna para sa mga dahilan na tulad ng pagbibiyahe, o pagkakaroon ng partikular na sakit. Masasabi sa iyo ng iyong doktor kung aling iba pang bakuna ang maaaring kailangan mo.
Ang libro para sa aktibidad na ito ay binuo ng New Jersey Department of Health, Vaccine Preventable Disease Program. Para sa higit pang impormasyon, pakibisita ang: Ang pagsasalin-wika at pag-print ng libro para sa aktibidad na ito ay pinondohan ng The Boggs Center on Developmental Disabilities sa pamamagitan ng gawad #90DDUC0036-05-00 mula sa U.S. Department of Health & Human Services, Administration for Community Living, Administration on Disabilities. Setyembre 2022


Vaccine Information Statement ● Rotavirus (10/15/21) ● Tagalog Translation ● Distributed by Immunize.org PAHAYAG SA IMPORMASYON TUNGKOL SA BAKUNA Bakuna sa Rotavirus: Ano ang Kailangan Mong Malaman Many vaccine information statements are available in Tagalog and other languages. See Maraming pahayag sa impormasyon tungkol sa bakuna ang available sa Filipino at iba pang wika. Tingnan ang 1. Bakit dapat magpabakuna? sa rotavirus, o mayroong anumang malala at nakakapagsapanganib ng buhay na allergy Mapipigilan ng bakuna sa Rotavirus ang sakit sa rotavirus. Karaniwang nagdudulot ang rotavirus ng malubha at matubig na pagtatae, kadalasan na sa mga sanggol at batang paslit. Pangkaraniwan din ang pagsusuka at lagnat sa mga sanggol na may rotavirus. Maaaring ma-dehydrate ang mga bata at mangailangang maospital at maaari pa ngang mamatay. ' May mahinang immune system ' May severe combined immunodeficiency (SCID) ' Nagkaroon na ng isang uri ng pagbabara sa daluyan ng dumi (bowel blockage) na tinatawag na "intussusception" Sa ilang kaso, maaaring magdesisyon ang health care provider ng iyong anak na ipagpaliban ang bakuna sa rotavirus hanggang sa susunod na pagbisita. 2. Bakuna sa rotavirus Ang bakuna sa rotavirus ay ibinibigay sa pamamagitan ng mga pagpatak sa bibig ng bata. Dapat makatanggap ang mga sanggol ng 2 o 3 dosis ng bakuna sa rotavirus, depende sa ginamit na brand ng bakuna. ' Dapat ibigay ang unang dosis bago ang ika-15 Puwedeng mabakunahan ang mga sanggol na may mga banayad na karamdaman, gaya ng sipon. Kadalasang kailangang maghintay ng mga sanggol na may bahagya o malalang karamdaman hanggang sa gumaling sila bago tumanggap ng bakuna sa rotavirus. Mabibigyan ka ng health care provider ng iyong anak ng higit pang impormasyon. linggong gulang. ' Dapat ibigay ang huling dosis bago ang ika-8 4. Mga panganib sa pagkakaroon ng reaksyon sa bakuna 4. Mga panganib sa pagkakaroon ng reaksyon sa bakuna Halos lahat ng sanggol na nakatanggap ng bakuna sa rotavirus ay protektado mula sa malulubhang pagtataeng dulot ng rotavirus. ' Puwedeng mangyari ang pagiging iritable o banayad at pansamantalang pagtatae o pagsusuka pagkatapos ng bakuna sa rotavirus. Ang isa pang virus na tinatawag na "porcine circovirus" ay maaaring matagpuan sa isang brand ng bakuna sa rotavirus (Rotarix). Hindi ito nagdudulot ng empeksyon sa mga tao, at walang nalalamang panganib sa kaligtasan. Puwedeng isabay ang bakuna sa rotavirus sa iba pang bakuna. 3. Makipag-usap sa iyong health care provider Ang intussusception ay isang uri ng pagbabara sa daluyan ng dumi na ginagamot sa ospital at maaaring mangailangan ng operasyon. Natural itong nangyayari sa ilang sanggol taon-taon sa United States, at kadalasang walang nalalamang dahilan kung bakit ito nangyayari. Mayroon ding maliit na panganib ng intussusception dahil sa bakuna sa rotavirus, kadalasan nang sa loob ng isang linggo mula sa una o ikalawang dosis ng bakuna. Ang karagdagang panganib na ito ay tinatayang mula sa humigit-kumulang 1 sa 20,000 sanggol sa U.S. hanggang sa 1 sa 100,000 sanggol sa U.S. na Sabihin sa magtuturok ng bakuna kung ang tuturukang tao ay: ' Nagkaroon na ng allergic na reaksyon pagkatapos ng pagbibigay ng naunang dosis ng bakuna Rotavirus VIS - Tagalog (10/15/21)
nakakatanggap ng bakuna sa rotavirus. Mabibigyan ka ng iyong health care provider ng higit pang impormasyon. Kagaya ng ibang gamot, may napakabihirang pagkakataon na magdulot ang bakuna ng malubhang allergic na reaksyon, iba pang seryosong pinsala, o pagkamatay. Kadalasang ang iyong health care provider ang mag- uulat nito, o puwedeng ikaw mismo ang gumawa nito. Bisitahin ang website ng VAERS sa o tumawag sa 1-800-822-7967. Ang VAERS ay para lang sa pag-uulat ng mga reaksyon, at hindi nagbibigay ang mga staff ng VAERS ng medikal na payo. 5. Paano kung magkaroon ng seryosong problema? 6. National Vaccine Injury Compensation Program Para sa intussusception, maghanap ng mga palatandaan ng masakit sa tiyan na kasabay ng matinding pag-iyak. Sa simula, puwedeng magtagal ang mga pag-atakeng ito nang ilang minuto at nawawala at bumabalik nang ilang beses sa isang oras. Maaaring iangat ng mga sanggol ang kanilang mga binti patungo sa kanilang dibdib. Maaari ding magsuka ang iyong sanggol nang ilang beses o may dugo sa dumi, o mukhang nanghihina o masyadong iritado. Kadalasang nangyayari ang mga palatandaang ito sa unang linggo pagkatapos ng una o ikalawang dosis ng bakuna sa rotavirus, pero bantayan ang mga ito anumang oras pagkatapos ng pagbabakuna. Kung sa palagay mo ay may intussusception ang iyong sanggol, agad na makipag- ugnayan sa isang health care provider. Kung hindi mo matawagan ang iyong health care provider, dalhin ang iyong sanggol sa ospital. Sabihin sa kanila kung kailan nakatanggap ng bakuna sa rotavirus ang iyong sanggol. Ang National Vaccine Injury Compensation Program (VICP) ay isang pederal na programa na ginawa para magbigay ng kompensasyon sa mga taong posibleng napinsala ng ilang partikular na bakuna. Ang mga claim tungkol sa sinasabing pinsala o pagkamatay dahil sa pagbabakuna ay may limitasyon sa panahon ng pag-file, na puwedeng kasing-ikli lang ng dalawang taon. Bumisita sa website ng VICP sa o tumawag sa 1-800-338-2382 para malaman ang tungkol sa programa at tungkol sa pag-file ng claim. 7. Paano ko malalaman ang higit pang impormasyon? ' Magtanong sa iyong health care provider. ' Tumawag sa iyong lokal o pang-estadong kagawaran ng kalusugan. ' Bumisita sa website ng Food and Drug Puwedeng magkaroon ng allergic na reaksyon pagkaalis sa klinika ng binakunahan. Kung makakita ka ng mga malulubhang allergic na reaksyon (mga pamamantal, pamamaga ng mukha at lalamunan, hirap sa paghinga, mabilis na tibok ng puso, pagkahilo, o panghihina), tumawag sa 9-1-1 at dalhin ang tao sa pinakamalapit na ospital. Administration (FDA) para sa mga vaccine package insert at karagdagang impormasyon sa ' Makipag-ugnayan sa Centers for Disease Control and Prevention (CDC): - Tawagan ang 1-800-232-4636 (1-800-CDC-INFO) o - Bumista sa website ng CDC sa Para sa ibang palatandaan na ikinababahala mo, tawagan ang iyong haelth care provider. Dapat iulat ang malulubhang reaksyon sa Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS). Tagalog translation provided by California Department of Public Health, Immunization Program Vaccine Information Statement Rotavirus Vaccine 42 U.S.C. § 300aa-26 10/15/2021 OFFICE USE ONLY