KwentongCovid/ KwentongTrabaho
Front cover illustration by Luigi Almuena
KwentongCovid/ KwentongTrabaho Isang koleksyon ng ilang kwento at kuru-kuro tungkol sa trabaho sa panahon ng pandemya ng mga karaniwang Pilipino.
Kwentong Covid/Kwentong Trabaho First edition Published in 2021 Institute for Occupational Health and Safety Development (IOHSAD) Website: E-mail: All rights reserved. No part of this e-book may be reproduced or used in any form or means of - graphic, electronic or mechanical - including printing, recording, scanning or through information storage retrieval system without written permission from the creator of the original works. Copyright of the works in this publication belongs to the respective authors and artists. PUBLICATION TEAM Teo S. Marasigan Editor Dino Brucelas Design Nadia De Leon Coordinator
Nilalaman/Contents PAUNANG SALITA/10 Nadia De Leon INTRODUKSYON/14 Dadalhin Kita sa Covid/Trabaho Teo S. Marasigan EMPRESA-KUMPANYA-OPISINA No Work, No Pay sa Gitna ng Pandemya/26 Arth Jay Murillo Pumasok na Ako Ngayon sa Opis /29 Beverly Wico Sy Isang Taon na ang Problema Mo/36 Dennis S. Sabado May mga Madaling Araw na Gaya Nito/43 Paul Joshua Morante T'wing A-kinse't A-trenta/44 John Ahyet Marcelo Santos Resume/46 Ariel Tua Rivera Buhay-Lockdown ni Viring/47 Gigi Arinas Nang Kami ay Dalawin ng Covid-19/51 Berlin Domingo-Maynigo Ako si Olib/55 Oliver Muya Walang Puwang ang Masipag na Manggagawa sa Mata ng Kapitalista/57 Emily Barrey Pakikibaka sa Ilalim ng Pandemya/60 Rodne T. Baslot Sa Ngalan ng Iyong Duguang Baro/61 Raymund B. Villanueva Ang Pag-oorganisa sa Ilalim ng Pandemya/62 PJ Dizon Mga Aninong Nagtatago sa Birheng Antique/65 Iggie Espinoza Pepe/71 Kamz Deligente PAARALAN Yana, ang Titser-Nanay sa Gitna ng Pandemya/76 Diane Capulong A Noble Act in the Time of Covid-19/84 Jeffrey G. Delfin Guro/86 Ronnie M. Cerico Para sa Bata/88 Sheila L. Cerilla
Illustration by Melvin Pollero
Nami-miss na Kayo ni Ma'am/91 Cathlea A. De Guzman Wi-Fi/93 Joey D. Garcia Ang Totoong Resignation/95 Ansherina May D. Jazul Kamera: Bawat Pitik Mahalaga/97 Harlin B. Acopiado Ang Karanasan Ko, Isang Guro, sa Panahon ng Covid-19/99 Jackeline Abinales Tagumpay?/104 Fernando E. Silva A(E)pekto ng Covid-19 sa Hindi Nagka-Covid-19/106 Davidson Ladringan Banquil Timeline/110 May M. Dolis Isang Umaga ng Pagmomodyul/115 Arnold Matencio Valledor Wallpaper/116 Mark Norman Boquiren Mahal Kong mga Mag-Aaral/118 Sidney G. Reyes Mali si Darryl Yap/122 Rommel Asuncion Pamaos Diversionary Tactic/124 Danim R. Majerano UNIBERSIDAD Kamustahan ng mga Baguhang Guro/128 Jacob Laneria The Evils of Contractualization in the Education Sector of the So-called 'Republic' of the Philippines/136 Jose Mario Dolor de Vega Hindi pa Maaaring Lumabas ang mga Luha/143 Angela Pamaos Embracing Change is the New Normal/146 Christina Y. Pacubas Mga Personal na Tagumpay at Pangkalahatang Pagkabigo/148 Sherald C. Salamat Pagtuturo at Panulat sa Pangil ng Pandemya/154 Ronnel V. Talusan Buhay-Titser sa Panahon ng Pandemya: Mga Danas at Dalangin/161 David Michael M. San Juan SAMU'T SARI Dalawang Dagli/168 Rene Boy Abiva Hapunan/170 Acel Martinez
My Praning Story Version 2.0/171 Imelda Caravaca Ferrer IBAYONG DAGAT Sino Ako?/177 Rodolfo D. Pagcaliuangan Test Message/208 Mariz S. Autor Covid-19 Fake News/179 Arnel T. Noval Maikling Tala ng Isang Caregiver sa Germany/213 Al Joseph A. Lumen Oro, Plata, Mata/181 William S. Augusto, Jr. Isang OFW sa UAE/215 Andrew dela Cruz Selda ng Apoy sa Pandemya/183 Juliet O. Mandado KALUSUGAN Online Class/188 Gabriela Baron Hindi Pwedeng Ganito/220 Man Hernando Teleserye ng Totoong Buhay/188 Jhoanna Paula Tacorda Contact Tracer/225 Hannah A. Leceña 36 na Covid Tanaga/188 Ronald Tumbaga Neglected Frontlines: Community Pulses/228 Leonard Javier, MD To You, After 365 Days in the World's Longest Lockdown/192 Earl Carlo Guevarra Rising of the Forgotten Ones/230 John Albert Silva Taympers/235 Gene Alzona Nisperos Mula Emergency Tungong Iba.../195 Ivan Emil A. Labayne Pandemic Metaphors/238 Icarus Noel Covid-19 and a New Way of Being Church: Reflections from a Church Worker/199 Jerry D. Imbong Saglit/240 Soluna Merciel 8
JEEPNEY, TRICYCLE, PANINDA Talapaitan sa Pinakahuling Takal ng Asukal/246 Aileen Atienza Dacut Makalalabas na Uli/253 Josua Marquez Soralbo Mula Tricycle hanggang Pagsasaka/255 Honey Jane Montecalvo Tsuper sa Gitna ng Pandemya/257 Bong Baylon Kwentong Tsuper sa Pandemya/262 Tatay Elmer Cordero ng PISTON 6 MGA MAY-AKDA/266 MGA ILUSTRADOR, PATNUGOT, AT IOHSAD/282 9
Paunang Salita Nadia De Leon Lubos na ikinagagalak ng Institute for Occupational Health and Safety Development o IOHSAD ang paglalathala ng e-book na Kwentong Covid/ Kwentong Trabaho. Hayaan ninyo ako, tumatayong executive director ng IOHSAD, na magbahagi ng aming maikling kwentong Covid/kwentong trabaho. Para sa isang institusyong pang-manggagawang nakapokus sa kalusugan at kaligtasan sa trabaho o occupational health and safety, itong nagdaang taon na yata ang pinaka-mapanghamon at pinakaaligaga para sa IOHSAD. Unang mga linggo pa lang ng pandemya noong 2020, kailangan nang pag-aralan kung ano nga ba itong kumakalat na virus at kung paano mapoproktehan ang kalusugan at kaligtasan ng mga manggagawa mula rito. Sinikap naming pag-aralan ang bagong sitwasyon. Hinimay-himay ang mga bagong patakaran, health protocol, at workplace guidelines na makakatulong para pigilan ang pagkalat ng virus sa mga lugar-paggawa. Ibang usapan pa siguro kung naging mahusay ang aming pagtugon sa mga bago at mapanghamong tungkulin na ito. Ang isang napakahalagang hakbang na ginawa namin ay ang makipagtalakayan at makinig sa mga kwento ng mga manggagawa ngayong pandemya. At sa mga kwentuhan at talakayang ito nabuo ang aming hangad na tipunin ang kanilang mga kwentong Covid/kwentong trabaho sa isang koleksyon. Tumatak ang mga di-malilimutang konsultasyon namin sa Zoom sa mga manggagawa tulad noong: Nakausap namin ang mga stay-in Business Process Outsourcing o BPO employees na nalantad o na-expose sa Covid-19 na sa halip na dalhin 10
ng management ng kumpanya sa quarantine facility ay patakas na ipinasok sa isang apartment malapit sa opisina nila. Nakausap namin ang isang manggagawang nagpositibo sa Covid at nagtiwalang ibukas ang kanyang naramdamang anxiety dahil "ikinanta" niya ang mga kasamahang nakasalamuha. Pakiramdam niya, siya ang dahilan, ang may kasalanan, kung bakit magku-quarantine ang mga ito at maraming araw na hindi tatanggap ng sahod. Wala o di-sapat na ayuda mula sa gobyerno, "no work, no pay," walang maayos na personal protective equipment o PPE, mga tsuper na ikinulong pa sa halip na tugunan ang mga kahilingan sa hanap-buhay, at marami pang iba. Sa mga kwentong ito, mas naintindihan namin ang sitwasyon ng mga manggagawa ngayong pandemya. Sa mga talakayang ito, nabuo ang mga kongkretong panawagan at kahilingan. Sa mga kwentong ito, nahubog ang mga plano at hakbang para sama-samang kumilos at ipaglaban ang kalusugan, kabuhayan at karapatan ng mga manggagawa. Kaya't ang sabi namin, ang mga kwentong ito'y hindi maaaring nasa files lang ng aming laptop o kaya nasa social media post lang sa aming Facebook Page na matatabunan din ng iba pang posts. Kailangang mailabas ang mga kwentong ito sa paraang mananatili, mababalik-balikan, at mananamnam ang bawat salita't mensahe. Kailangan ding pagsikapan na umabot pa sa mas maraming manggagawa at iba pang sektor at hikayatin na sila mismo ang maglahad at magsulat ng kanilang mga karanasan. Kaya naman lubos ang pasasalamat namin sa lahat ng tumugon sa aming paanyaya sa proyektong ito. Isa itong makabuluhang unang hakbang para mailathala ang mga akda tungkol sa karanasan ng mga manggagawa ngayong pandemya na isinulat mismo ng mga manggagawa. 11
Pasasalamat kay Teo S. Marasigan, ang patnugot ng koleksyong ito at kay Dino Brucelas na nagdisenyo at nag-layout ng e-book at sa lahat ng mga nag-ambag para mabuo ang koleksyong Kwentong Covid/Kwentong Trabaho. Hangad naming maraming manggagawa at mambabasa ang maabot ng koleksyong ito. Hangad din namin na marami pang maglabas ng mga akda tungkol sa karanasan ng mga karaniwang mamamayan ngayong pandemya. Hangad din namin, syempre pa, na mailatha ang koleksyong ito bilang isang libro. Maraming salamat, mabuhay ang manggagawang Pilipino! 12 Illustration by Karen Mae Bengco/Kenna Evangelista
13
Dadalhin Kita sa Covid/Trabaho Teo S. Marasigan Malubha at malalim ang epekto ng pandemyang Covid-19 sa mga manggagawa at mamamayan ng daigdig. Bunsod ng mga hakbangin para iwasan ang pagkalat ng nakakahawa, matindi at nakakamatay na sakit, nagsara o bumagal ang napakaraming lugar ng paggawa. Iilan lang ang mga manggagawa at mamamayan sa mundo na hindi apektado; marami ang nasibak sa trabaho, nabawasan ng trabaho, at kinaltasan ang sahod. Ayon sa pinakahuling ulat ng International Labor Organization o ILO nitong Enero 2021, ang kabawasan sa oras ng pagtatrabaho noong 2020 ay katumbas ng 255 milyong trabaho. Ayon pa rito, ang naturang bilang ay apat na beses na mas malaki sa nabawas noong pandaigdigang krisis pampinansya at pang- ekonomiya na pumutok noong 2007-2009. "Historically unprecedented" ang tawag nito sa naging antas ng gambala sa pamilihan ng paggawa sa mundo. Hindi pare-pareho ang naging epekto ng krisis bunsod ng Covid-19 sa mga manggagawa at mamamayan. Sa mga abanteng kapitalistang bansa, mas kagyat na tinamaan ang mga migranteng manggagawa kumpara sa manggagawa mula sa lokal na populasyon, ang kababaihan kumpara sa kalalakihan, at ang mga nakakabatang manggagawa kumpara sa nakakatanda. Sa buong mundo, apektado nang matindi ang sektor ng accommodation and food services, retail, at manufacturing - bagamat may paglago, sa gitna ng pandemya, sa information and communication, finance and insurance, at mining, quarrying and utilities1. Mayroon namang sektor ng ekonomiya na natambakan ng trabaho: ang kalusugan. Sa maraming bansa, umapaw sa mga pasyente ang mga ospital, at nalantad sa pagkakasakit at posibleng kamatayan ang maraming manggagawang pangkalusugan. Sa mga abanteng kapitalistang bansa, may kulay ang sektor na ito - binubuo ng maraming migrante. Sa buong mundo, 14
Introduksyon may kasarian ang sektor na ito - binubuo ng maraming kababaihan. Nalantad ang kahinaan ng isinapribadong sektor ng kalusugan at ang pangangailangan ng aktibong pagsangkot ng mga Estado dito, lalo na sa panahon ng matinding krisis pangkalusugan. Sa Pilipinas, subaybay ng Ibon Foundation ang krisis sa trabaho simula pa noong bago ang pandemya. Ayon kay Sonny Africa, executive director ng naturang progresibong think-tank, pinakamataas sa buong kasaysayan ng bansa ang bilang ng mga walang trabaho - habang ang bilang ng may- trabaho noong 2020 ay pinakamababa sa loob ng apat na taon. Ayon sa kanya, noong Oktubre 2020, mahigit 5.8 milyon ang walang trabaho at mahigit 12.7 porsyento ang kawalang-trabaho, bunsod ng halos dalawang milyong tumigil na sa paghahanap ng trabaho dahil na-discourage o pinanghinaan ng loob2. Sa pahayag ng Ibon Foundation nitong Mayo 6, 2021, sinabi nitong "ilusyon" ang pinapalabas ng pamahalaan na pagdami ng may-trabaho at pagkaunti ng walang trabaho. "Maraming Pilipino ang hindi pa rin nababawi ang kanilang full-time na trabaho at maliliit na negosyo. Nagpipilit lang silang makaraos sa pamamagitan ng impormal at di-regular na trabaho na mas malamang ay may mababa at di-tiyak na kita," ayon kay Africa3. Mahalagang idagdag ang datos ng gobyerno, ng Department of Labor and Employment, mismo: mahigit kalahating milyong Overseas Filipino Workers na nawalan ng trabaho dahil sa pandemya ang na-repatriate na ng gobyerno nitong Abril 2021, habang mahigit 600,000 OFW ang natanggal sa trabaho dahil sa pandemya. Marami sa mga OFW na kumakayod at nagpapadala ng remitans na salbabida ng ekonomiya ng bansa ang nasisante at nag-uuwian sa bansa, sa kawalang-trabaho4. Mahalaga ring idagdag ang resulta ng mga sarbey sa bansa. Noong dulo ng 2020, isa sa bawat limang manggagawa lang ang kinakayang mag-work from home. Karamihan pa rin ang pumapasok sa mga empresa-opisina-kumpanya, at malaking problema nila ang transportasyon - bunsod, sabihin pa, ng pakanang jeepney phaseout ng gobyerno. Naglalakad sila at dumadaan sa maraming hadlang sa pagbyahe, kaya pagod na pagdating sa trabaho at dahil diyan ay mababa ang produktibidad. 15
Hirap din ang mga Pilipino sa bagong sistema ng edukasyon: tatlo sa bawat limang pamilya lang ang may kagamitan para sa distance learning, at dalawa sa bawat lima lang ang may malakas na Internet. Sa mahigit 30 taon ng pagsa-sarbey ng Social Weather Stations, pinakamataas ang kawalang-trabaho, gutom at kahirapan - at "catastrophic" ang paglalarawan nito sa sitwasyon5. Kung parang bagyong tumama ang pandemya sa buong mundo, parang super-bagyo naman itong tumama sa Pilipinas - dahil sa mga salik na internal sa bansa. Sa isang banda, sa usapin ng trabaho, ayon sa Ibon Foundation, simula 1980, tuluy-tuloy na lumiit ang bahagi ng mga produktibong sektor ng agrikultura at industriya sa Gross Domestic Product o GDP ng bansa. Ang una, mula 23.5 porsyento noong 1980, naging 10.2 porsyento na lang nitong 2020; ang ikalawa, mula 27.6 porsyento noong 1980, naging 18.6 porsyento na lang nitong 2020. Ang bansa, naging ekonomiyang pang-serbisyo, at 54.7 porsyento ng GDP ang galing sa sektor na ito ng ekonomiya6. Sa kabilang banda, ang naging tugon ng rehimen ni Rodrigo Duterte sa pandemya - militarista at naglilingkod sa kanyang paksyon ng naghaharing uri at sa mga dayuhang kapangyarihan. Wala o malayong priyoridad dito ang mga hakbanging medikal, tampok ang mass testing - kasama na ang mass testing sa mga lugar ng paggawa - na ipinanawagan ng mga progresibong grupo at mamamayan. Lalong wala rito ang mga hakbangin para lumikha ng disenteng trabaho sa Pilipinas mismo; isang beses, inialok pa nga niya ang mga manggagawang pangkalusugan sa mga bansang Europeo kapalit ng mga bakuna - na pagpapatindi ng Labor Export Policy ng gobyerno, na taliwas naman sa paglikha ng trabaho sa sariling bayan7. Dahil sa pagkakaroon ng mga bakuna, may mga optimistiko at umaasa na matatapos na ang pandemya at mabilis na babangon ang ekonomiya ng mundo sa bandang dulo ng 2021 at bungad ng 2022. Pero winawasak ang pag-asa nila ng pag-usbong ng mga bagong variant ng Coronavirus at ng mabagal at di-pantay na paglaganap ng pagbabakuna sa mundo. Ngayon pa lang, may mga nagsasabi nang tuluy-tuloy na lumalabo ang posibilidad na makamit agad ng mundo ang herd immunity. 16
Introduksyon Bukod pa diyan, sinasabi ng mga radikal na ekonomista na bago pa man ang pandemya, pasadsad nang muli sa krisis ang ekonomiya ng daigdig; pinabilis lang ito ng pandemya [8]. Ayon din sa kanila, walang tunay na pagbangon ang ekonomiya ng mundo mula sa krisis ng 2007-2009. Ito ang pang-apat na pinakamatinding krisis ng pandaigdigang sistemang kapitalista sa 14 na resesyon na dinanas nito simula 1870. Nasa likod naman ng lahat ng ito ang nagpapatuloy na krisis ng labis na produksyon ng pandaigdigang sistemang monopolyo-kapitalista. Sa ganitong konteksto nanawagan ang IOHSAD o Institute for Occupational Health and Safety Development ng mga kwento sa trabaho - ng mga manggagawa at iba pang nagtatrabahong sektor ng lipunan - sa panahon ng pandemyang Covid-19. Bagamat laan ang naturang NGO sa karapatan sa kaligtasan at kalusugan ng mga manggagawa sa kanilang lugar ng paggawa, lumalampas pa sa mahalagang adbokasiyang iyan ang halaga at kabuluhan ng pagtitipon at paglalathala ng mga kwentong trabaho sa panahon ng Covid-19. Sa panahon ng pandemya, lalong naging mahalaga at mahigpit na bahagi ng buhay ng maraming Pilipino ang Facebook, Twitter, Instagram, TikTok, Youtube, at iba pa. Lalong lumalim ang pangangailangan, pagsandig at maging pagkahumaling, ng marami sa Internet at social media - kung saan may ilusyong lahat ay nakakapagsalita at lahat ay may pagkakataong mapakinggan, kung hindi man makita. Sa larangang ito, kung saan masasabing inilalagay at binabasa ng mga karaniwang Pilipino ang kani- kanyang kwento, at lalo na sa pinakamainam na bahagi nito sa mga namulat-sa-lipunan na dumami sa panahon ng pandemya, mainam maihambing ang halaga at kabuluhan ng kasalukuyang koleksyon. Sa panig ng nagsulat o nagsalaysay, malinaw ang pakinabang ng paglalahad ng kwento at pananaw, dahil pamilyar na tayo sa pakinabang ng pagpapahayag sa social media: mula pagbuga ng kinikimkim na saloobin hanggang pagbibigay ng kung anong "aral" sa mga mambabasa, mula paghingi ng pakikiramay sa pinagdaraanan hanggang sa paghingi ng kongkretong pagtulong at pakikiisa, mula pagbubuo ng pagkakaisa sa pagtingin sa isang sitwasyon hanggang sa pagbibigay ng hikayat na sumuong sa buhay at lumaban, at iba pa. 17
Pero sa panig ng mambabasa mas kailangang maglinaw ng halaga at kabuluhan. Mangyari, sa isang banda, at sa pangkalahatang antas, alam na natin ang maraming kwento lalo na sa panahon ng pandemya, kahit na ang mga kwento sa trabaho. Pagbukas mo ng social media, tatambad ang lahat ng kwento, at pinagsasaluhan pa nga ng marami ang mga naging viral - bagamat nananatiling tanong kung ang mga pinakapopular ang siyang pinakamahusay at pinaka-kumakatawan sa nakakarami. Anu't anuman, maigigiit, nariyan na sa social media ang mga kwento. Sa kabilang banda, sa partikular na antas, hindi pa natin alam - lalo na nang buo - ang mga kwento sa panahon ng pandemya, lalo na patungkol sa mga trabaho. Sa puntong ito marahil magiging madaling gamitin ang mga tuligsa sa social media, partikular sa ilusyon nito ng pagiging bukas at pantay-pantay sa lahat ng tinig. Marami pa rin sa bansa, ang mga mahihirap, ang walang regular na akses sa Internet at maging sa social media. Ang ibinibigay sa ating posts sa ating newsfeed ay iyung gusto nating makita - "gusto" sa kagyat na pakahulugan - at nasa interes ng mga naghahari sa lipunan na ipakita sa atin. Ang bigat ng mga kwento o posts ay pinapagaan ng mabilisang pagtalun-talon ng atensyon na bahagi at itinutulak ng social media, at ng napakaraming distraksyon at adiksyon nito at ng Internet. Sa ganitong balangkas, masasabing natatanging interbensyon ang proyektong Kwentong Covid/Kwentong Trabaho. Dito, natitipon ang ilang kwento at kuru-kuro tungkol sa trabaho sa panahon ng pandemya ng mga karaniwang Pilipino, kasama na ang mga hindi laging nasa social media. Dito, napagsama-sama ang mga salaysay at pananaw na hindi laging ibibigay sa atin ng algoritmo ng ating social media, at ng mga naghahari sa lipunan - hindi rin pasabog para maging viral, pero sumasalamin sa sitwasyon ng nakakarami. Dito, magagawa nating tutukan, limiin at damhin, ang mga naratibo at pagsusuri tungkol sa paksang mahalaga sa buhay ng nakakaraming Pilipino. Kahit para sa mayorya ng mga Pilipino na maaaring magsabing alam na sa kanilang mismong buhay ang mga kwento sa trabaho sa panahon ng pandemya, natitipon sa kalipunang ito ang ilan sa nagsikap na isatinig o isateksto ang kaalamang iyan - para mapaghambingan, masabing 18
Introduksyon katulad o kakaiba, at mapagyaman. At marami pa ring mambabasa, lalo na iyung mga mula sa uring petiburgis pataas, ang matututo, at sana'y makaunawa, sa pagbasa. Ikinukulong ng rehimeng Duterte ang mga mamamayan sa tahanan at kawalang-pagkilos. Dinadahas at pinapatahimik sa iba't ibang porma ang lahat ng tinig na independyente at kritikal dito. Ang gusto nitong palabasing tanging masiglang kumikilos sa gitna ng pandemya ay ang sarili nito at ang mga bayaran at maiingay nitong tagasuporta, na inilalarawan nitong mayorya ng lipunan: mula sa mga trolls sa social media hanggang sa mga nagsasabit ng balatenggang "Run Sara Run." Sinasakal nito ang abante sa hanay ng mga kritikal at independyente rito at pinasisigla at pinagmumukhang marami ang abanteng hawak nito - para sa huli pasunurin ang malawak na panggitna at nahuhuli sa masa. Diktadura itong nagpapanggap na may basbas ng demokrasya - makitid na demokrasya na nakamit sa pamamagitan ng panunupil at panlilinlang ng diktadura. Sa Kwentong Covid/Kwentong Trabaho, natitipon ang salaysay at pananaw ng mga tunay na tao na bumubuo sa mayorya ng bansa. At bagamat may ilang nag-ambag na nagdadala ng mga pananaw na walang pakialam o naglilihis ng atensyon sa mga krimen ng rehimeng Duterte, halos walang nag-ambag na direktang nagtatanggol o pumupuri rito. Kaya narito ang 67 akdang natipon mula sa iba't ibang klase ng trabaho sa ating bansa, at maging sa labas nito, sa panahon ng pandemyang Covid-19. Marami ang direktang testimonya, habang may ilang katha at pananaw. May mga sanaysay, maikling kwento, dagli, tula, at tanaga. Kontemporaryong-kontemporaryo ang kalipunan; bukod sa kalakhang kolokyal na wika, naglalaman ng lengwahe - at ang marami'y maging ang porma - mula sa panahon ng Internet at social media. Ang mga nag-ambag, mula hilaga hanggang timog ng Pilipinas, at maging sa labas nito. Narito ang mga kwento ng mga manggagawang tinanggal sa trabaho, ipinailalim sa iskemang "no work, no pay," at sumuong sa panganib ng pagkakasakit ng Covid-19 sa trabaho. Gayundin ang mga salaysay 19
ng iba't ibang porma ng panunupil sa pag-uunyon at mga paglaban ng mga manggagawa para sa kanilang karapatan. May mga silip sa kalagayan ng mga manggagawa sa agrikultura, sakada, at kontraktwal. Ipinagmamalaki ng Kwentong Covid/Kwentong Trabaho ang paglikom ng maraming ambag mula sa mga guro, kalakhan tungkol sa mga pahirap na idinulot ng mga bagong iskema ng pag-aaral sa panahon ng pandemya. Sa kanilang talas sa pagsusuri at tatas sa pagpapahayag, maaalala ang mahaba at makulay na kasaysayan ng mga guro sa bansa sa pakikisangkot mga isyung pang-edukasyon at panlipunan, kasama na ang kanilang pag-uunyon. Mababasa rin ang mga kwento ng iba't ibang kahirapan ng mga guro sa mga kolehiyo at unibersidad sa bansa: mababang sweldo, kontraktwal na katayuan, hirap matanggap sa trabaho, walang malasakit na administrasyon at iba pa. Narito rin ang samu't saring kwento at pagsusuri na may padaplis lang na kaugnayan sa paksa ng kalipunan, pero nagpapakita ng iba't ibang pagdurusa na pinaigting ng pandemya. Ngayong pandemya, naging mas malay ang marami sa kalusugang mental, at may mga kontribusyon patungkol dito. Pinaigting din ng pandemya ang pandarahas sa kababaihan sa tahanan at seksismo sa lipunan, at may mga ambag na pumaksa dito. Sa mga naratibo ng mga OFW na natipon dito, makikita ang mapait na pagkawalay sa pamilya bunsod ng pandemya kahit sa panahon ng pag-uwi, gayundin ang magkabilaang pagpapahalaga sa manggagawang pangkalusugan sa isang kontinente at pagsisante sa karaniwang manggagawa sa isa pa. Ang mga manggagawang pangkalusugan naman, lalong kinailangan sa panahon ng pandemya. Sa ganitong kalagayan nila naramdaman ang hirap ng pagiging mahirap ng kanilang mga pasyente, ang kakulangan ng suporta ng gobyerno, at ang kahungkagan pagdating sa pagliligtas ng buhay ng mga tao ng sistemang pang-ekonomiya na kinapapalooban ng sistemang pangkalusugan sa bansa. Huling kabanata sa koleksyong ito ang mga kwento ng mga mala-manggagawa: isang guro na naging tindera, isang drayber na naging magsasaka, pero mas marami ang mga drayber ng dyip. Isang tampok na isyu ng pandemya sa Pilipinas ang jeepney phaseout ng gobyerno at tumampok ang paglaban dito 20
Introduksyon ng mga tsuper at mamamayan. Sa pagdausdos ng kabuhayan, hindi lang sila nagsikap makatawid-buhay, kundi nakita nila ang kabulukan ng patakaran ng gobyerno at ang pangangailangang kumilos para ipaglaban ang kanilang karapatan. Bagamat may silip sa kalagayan ng mga sakada at manggagawa sa agrikultura, at nabanggit ang pagiging magsasaka at mangingisda, isang kahinaan ng kalipunan ang kawalan ng salaysay mula sa mga magsasaka mismo. Sa kabila ng mga pagsisikap makakuha nito, mahihinuhang repleksyon ito ng limitadong abot ng panawagan, na dumaloy sa social media, at ng nagpapatuloy na kahirapan sa pagsulat ng mga magsasaka sa bansa, sa kabila ng mga pagsisikap baguhin ito. Maraming partikular na paksang itinampok ang mga ambag: hatakan ng pamilya at trabaho, mga pakulo na nakahain sa Internet at labas nito para sa trabaho at buhay, mga kaisipang ginagamit ng mga nasa poder para itulak ang pagtatrabaho, fake news, at iba pa. May isang maikling kwento na kakatwang nag-uugnay ng pagsasara ng isang estasyong pantelebisyon at personal na pakinabang ng nasa kapangyarihan. May mga makabuluhang pagmumuni tungkol sa lugar ng panulat-panitikan at ng Simbahan sa panahon ng Covid-19. May ilang pagsisikap na gagapin ang pandemya sa pamamagitan ng pamahiin, naratibo ng teleserye, at metapora - at magandang palaisipan ang kanilang pagsuko sa ganitong pagsisikap. Marami, sabihin pa, ang tumuligsa sa naging pagharap ng gobyerno sa pandemya. Sa isang banda, ang mga natanggal sa trabaho at nanganganib matanggal sa trabaho: manggagawa, OFW, tsuper ng jeepney, sakada, at iba pa. Sa kabilang banda, ang mga natabunan ng gawain sa kanilang trabaho: guro at manggagawang pangkalusugan. Isa ito sa mga nabubuong larawan sa mga kwentong natipon dito tungkol sa trabaho sa panahon ng pandemyang Covid-19. Sa isang banda, ang mga naghahangad ng trabaho at ang kritikal na sipat ay nakapuntirya sa kawalang-trabaho at sa kaakibat nitong gutom, kahirapan at maging kawalang-saysay ng pinag-aralan - bagamat mayroong nagkwenta 21
ng kakulangan ng sahod at nagbanggit ng ambag sa pagpapayaman sa kumpanya. Sa kabilang banda, ang mga natambakan ng trabaho at ang kritikal na sipat ay nakapuntirya sa masamang kalagayan ng pagtatrabaho - sa bigat nito, kawalan ng kagamitan, pagdurusa ng mahihirap, at iba pa. Mula sa perspektiba ng pareho, makikita ang mapaminsalang epekto ng pandemya, ang kapalpakan ng ng gobyerno at kabulukan ng naghaharing sistema. Isinusulong ng IOHSAD ang karapatan ng mga manggagawa sa ligtas at malusog na lugar ng paggawa na mahigpit na kaugnay ng iba pang saligang karapatan ng mga manggagawa. Mahalagang natutunan ko sa IOHSAD sa proseso ng pagbubuo ng koleksyong ito ang pananaw na ang iskemang "no work, no pay" ang pangunahing spreader ng Covid-19 sa mga lugar ng paggawa. Paano, dahil sa iskemang ito, napupwersa ang mga manggagawa na isawalang-bahala kung hindi man ilihim ang anumang nararamdamang sintomas - sa takot na magutom ang pamilya sa gitna ng kawalan ng anumang suporta ng gobyerno, at sa takot na ganoon din ang mangyari sa pamilya ng mga kamanggagawang sasabihin nilang nakasalamuha sa panahong nagkaroon ng sakit. Para sa IOHSAD, ang sama-samang pagkilos ng mga manggagawa sa lugar ng paggawa, lalo na sa porma ng pag-uunyon, ang pinakamahalaga para maisulong ang ligtas at malusog na lugar ng paggawa at iba pang batayang karapatan ng mga manggagawa. Sa ganitong diwa, naniniwala akong kaisa ko ang IOHSAD sa pagsasabing ipinagkakapuri ng Kwentong Covid/Kwentong Trabaho na naglalaman ito ng maraming kwento at pananaw hindi lang ng indibidwal na katatagan o kolektibong pagtutulungan para makatawid-buhay, kundi ng sarili at sama-samang pagkilos, sa loob at labas ng lugar ng paggawa, para isulong ang iba't ibang karapatan, hanggang sa tunay na pagbabagong panlipunan. Ipinagmamalaki ng koleksyon ang mga ambag ng mga unyonista, aktibista at lider ng mga sektor ng lipunan na nilalaman nito - espesyal na banggit ang kay Tatay Elmer Cordero ng PISTON 6 na siyang nasa dulo. Totoong nasa social media rin ang ganitong mga salaysay at pananaw, ngunit pinakamalinaw na sinusupil at sinisiraan sa iba't ibang paraan, at - sa harap ng napakasahol na sitwasyong panlipunan - hindi sasapat ang bilang at lagi at lalong kailangan ng dumaraming mambabasa. 22
Introduksyon Mga sanggunian: 1 International Labor Organization, "ILO Monitor: COVID-19 and the world of work," 7th edition, January 25, 2021. 2 Sonny Africa, "2020 yearender: Economic lessons from Jose Rizal," IBON, December 30, 2020. from-jose-rizal/ 3 Ibon Foundation, "Gov't hyping employment gainst to avoid giving more ayuda, stimulus -- IBON," IBON, May 6, 2021. 4 Cathrine Gonzales, "Over 500,000 displaced OFWs repatriated by gov't, says DOLE," Inquirer.net, April 4, 2021. 5 Mahar Mangahas, "GNP fans are flying blind," Social Climate, Inquirer.net, May 22, 2021. 6 Ibon Foundation, Praymer: Di Maubos-ubos na Sapin-saping Krisis. Enero 2021. 7 Nick Aspinwall, "Philippines Offers to Trade Nurses for COVID-19 Vaccines," The Diplomat, February 26, 2021. 8 Michael Roberts, "Pandemic Economics," Crisis & Critique, Volume 7, Issue 3, November 24, 2020. roberts.pdf 23
24 Photo by Mayday Multimedia
Empresa Kumpanya Opisina 25
No Work, No Pay sa Gitna ng Pandemya Arth Jay Murillo Nakapag-umpisa ako sa bago kong trabaho noong buwan ng Enero taong 2020. Pangatlong trabaho ko na ito matapos makapagtapos noong 2018 sa isang pribadong kolehiyo rito sa Lungsod ng Heneral Santos. Hindi naman ako mapili sa trabaho, ang ayoko lang talaga ay inaabuso ang kakayahan ko bilang isang manggagawa. Nagustuhan ko ang trabaho ko ngayon. Hindi ako nakakaranas ng abuso, pang-aapi at pang-aalipusta o diskriminasyon dahil sa bago ka pa lamang at marami pang puwedeng matutuhan sa pinasok na kumpanya. Mapalad ako na Manila Rate ang sahod na ibinibigay ng bago kong kumpanya. Iba kasi ang rate ng South Cotabato, napakalayo sa Manila Rate na meron ako ngayon. At bibihira lang din na bibigyan ka ng ganyang pasahod na dito ka nagtatrabaho sa lungsod ng South Cotabato. Pero isa sa mga naisip ko na ang laki ng oportunidad ng mga employer para magtayo rito ng kanilang kumpanya dahil sa mababa ang rate ng probinsya. Makakatipid sila sa bayarin. Pero bilang empleyado ay wala tayong magawa kundi ang magpasalamat sa mga bagay na mayroon tayo ngayon. Katulad ng trabaho. Kahit papa'no ay nakakapagbigay na ako sa aking magulang ng tulong para sa dagdag-gastusin sa bahay. Dati-rati kasi, hindi sasapat ang kinikita ko kaya pinagkakasya ko pa. May mga pangangailangan tayo sa ating sarili at hindi pwedeng walang patutunguhan ang lahat ng ating pinaghirapan. 'Yon ang isang napakalaking gantimpla natin bilang empleyado. At hindi tayo bilang isang empleyado lang. Tao tayo. Na may pangarap para sa sarili at minamahal. Isang buwan na rin ang nakalipas ay natanggap ko na rin ang unang sahod ko. No'ng tatlong linggo ng Pebrero taong 2020 ay mas lalong umugong ang balita patungkol sa Covid-19. No'ng nakaraang taon lang ng Disyembre 2019 ay umusbong ang balita tungkol sa nasabing virus 26
na nagmula sa China. Hindi pa gaano kahigpit ang Pilipinas sa banta ng virus na pinatay ang mahigit isang daan sa Wuhan, China. Dahil ang sabi ng gobyerno ay hindi makakapasok ang Covid-19 sa Pilipinas at hindi hahayaan na i-ban ang biyahe mula China patungong Pilipinas at baka masaktan daw ang feelings ng mga Chinese. Hanggang sa ipinatupad nga nila ang lockdown noong ikalawang linggo ng Marso taong 2020 sa buong Pilipinas. At bilang isang manggagawa, isa ako sa mga naapektuhan. Nakakalungkot na pangyayari dahil hindi man lang ako nakapag-ipon noong sinabi sa akin ng kompanya na saka na raw ako magtatrabaho kapag okey na ang lahat - at wala na ang banta ng nasabing virus. No Work No Pay, at ilang buwan na rin akong walang trabaho at walang sariling perang pinagkikitaan. Umalis ako sa kumpanya kahit ngayong pandemya ay ayokong bumalik sa pagiging palamunin at aasa sa magulang. Umalis ako kahit hindi ko alam ang susunod na mangyayari sa akin. Nasabi ko na lang na "Bahala na" hahanap na lang ng paraan para makahinga mula sa pagkalunod natin sa pandemya. NOBYEMBRE 2020 Nagtatrabaho ang aking ama sa fish port ng General Santos. Matagal na siya roon, mga bata pa lang kami ay lagi nang isda ang ulam namin dahil sa araw-araw may dalang isda na mauulam ang aming ama. Alam niya na naapektuhan ang trabaho ko dahil sa pandemya. Akala niya, naghihintay lang akong bumalik pero ang hindi niya alam ay umalis ako roon. Hindi naman ako pini-pressure ng aking amain. Pero bigla siyang nagtaka noong sinabi ko na gusto kong sumama sa kanya sa fish port. "Para naman mapakinabangan 'tong muscle ko, Pa! Sayang naman." Pabiro kong sabi. Ngunit hindi siya pumayag. Sabi niya, sayang ang pinag-aralan ko. Wala akong nagawa. Kundi balik ulit sa pagkatunganga at maghihintay sa mga text o tawag mula sa aking mga inaplayang kumpanya. Isang araw, biglang umuwi ang aking ama nang maaga sa trabaho. Bigla niya kaming kinausap na kailangan niya raw sumailalim sa quarantine sa loob ng labing-apat na araw. Nabigla kaming lahat sa balita niya na iyon. Sunod-sunod daw kasi ang mga nagpositibo sa mga empleyado sa fish port at balak din daw na isara muna ito. No Work, No Pay na naman sa loob ng 14 days. Sabi ni Papa, mayroon naman daw ayuda 27
mula sa kanila. Pagkatapos ng tatlong araw ay hindi naman kami nabigo mula sa nasabing ayuda. Ngunit hindi ito sasapat sa loob ng labing-apat na araw. Kailangan ang isa sa amin ay lumabas para may pangkain ulit sa mga susunod na araw pa. Apektado ang buo naming pamilya sa pagku- quarantine ng aming ama. Hanggang sa sinabi ko na rin sa kanya ang sikreto ko na tinatago- tago. Nagalit siya at sa huli ay lubos naman din niyang nauunawaan. Grabe talaga ang dulot ng pandemya sa amin. Enero 2021, natapos na ang taong 2020. Panibagong taon na naman para sa atin. Nakalulungkot dahil isang taon na rin ang pandemya. Wala pa ring progreso kung paano ito masusugpo. Bakuna? Kailan? Saan? Hindi natin alam. Basta ang alam ko tatagal pa ito. Hindi naman sa nag-iisip ako ng negatibo pero para sa mga nasa itaas, itong pandemya ang paraan nila para mas lalong tumaas pa. At ang mga nasa baba ay may mas lalong pinababa pa ng pandemya. 'Yong ibang bansa nakaahon na, habang tayo ay nasa facemask at face shield pa rin. Matigas ba talaga ang ulo ng mga Pinoy? O, sadyang mabagal lang ang proseso? Madaling sabihin ang "stay at home" para sa mga taong angat sa buhay. Pero para sa tulad kong isang taon nang walang trabaho ay kailangan kong maghanap at kumayod sa labas. Pebrero 2021. Natanggap ako bilang isang crew sa isang kilalang fastfood chain. At in-assign nila ako sa loob ng isang mall. Natuwa ako. Pero may halong lungkot na rin. Kaya ko lang naman ito tinanggap kasi mahirap na talagang maghanap ng trabaho lalo na't nasa gitna pa rin tayo ngayon ng pandemya. Matumal na ang trabaho ng aking ama. Pero hindi ibig sabihin nu'n na pakonti-konti na lang ang kinakain naming pamilya. Dahil sa kahit kaunting sahod ay nakatutulong ako sa mga gastusin. May agam-agam pa rin ako na baka magsara rin ito katulad ng ibang restaurant. Inihanda ko na ang sarili ko para doon. Sinabi ko na rin sa pamilya ko na hanggang may pandemya ay pahirapan pa rin ang pagpasok sa regular na trabaho. Mapalad pa rin ako kahit papa'no. Pero paano 'yong iba? Hindi sa isang tao lang umiikot ang kahirapan. Buong Pilipinas ang naghihikahos. Isa't kalahating taon na ang pandemya. Hanggang kalian pa ba tayo maghihirap at maghihintay? 28
Pumasok na Ako Ngayon sa Opis Beverly Siy Pumasok na ako ngayon sa opis. Sinundo ako ng shuttle sa Meralco, na nasa tapat ng SM Bacoor nang bandang 7:30 a.m. Ako ang huling sinundo para sa Cavite shuttle ng Cultural Center of the Philippines. Wala kasing public transportation ngayon. At marami sa amin ang kailangang pumasok para mag-asikaso ng mga dokumento, para sa pagbabayad sa mga artist. Sa kaso ko ay ang mga nagtanghal at naglingkod bilang mga alagad ng sining sa pinakahuling festival na naganap sa amin: ang CCP Festival of Plays by Women. Tahimik sa loob ng shuttle. May plastik na naghihiwalay sa pangdalawahang upuan. Mabuti na lang talaga, may pasasakyan ang aming trabaho. Iwas-veerus sa commute. Pagsapit namin sa bungad ng Coastal Road, ay, sobrang trapik. Longos ang tawag sa lugar na ito, the traffic capital of the universe. 'Alang ipinagbago. May Covid na't lahat, trapik pa rin. May checkpoint pa kasi. Kumaway lang naman ang mga nagbabantay na pulis pagdaan namin. Mabuti na lang at dire-diretso na ang biyahe pagkadaan namin doon. Sa kahabaan ng Coastal Road, wala nang trapik. Wala ring masyadong tao sa may SM Mall of Asia. Nadaanan namin ang tapat ng Philippine International Convention Center, may mga ginagawang container van dito. Ito yata iyong gagawing lugar para sa mga may Covid. May nakita rin akong mga construction worker na nagkakabit ng bintana. 8:20 a.m. ay nasa opis na kami. Werk, werk, werk muna ako. Tapos bandang 4:00 or 5:00 p.m., naglakad ako papunta sa Breeze Condo para magpapirma ng mga dokumento sa aking boss. Mage-ATM na rin ako para makabili ng kanin at hapunan sa 711 na nasa may Hotel Jen. 29
Habang naglalakad ako sa tabi ng fountain ng CCP, napansin kong nasa kabilang kalsada ang mababait naming guard! Kumaway ako sa kanila at kinunan ko sila ng picture para ipagmalaki sa Facebook. Di matatawaran na nariyan sila at patuloy na nagbabantay sa amin, kahit lockdown. Balita ko ay sa barracks ng CCP tumutuloy ang ilan sa kanila dahil wala ngang masakyan pauwi. Sa intersection ng Pasay at Maynila, sa side ng CCP, may mga namamalimos. May mga bata, may matanda, may lalaki, babae. 'Ala ring bago rito, at sa karaniwang araw, nariyan talaga sila sa may munting island, sa gitna ng kalsada. Paano kaya sila ngayon? Kasi... sobrang konti ng sasakyan na puwede nilang makatok, at mahingian. Mga walo lang kanina sa stoplight. Ang madalas kasi, kapag ganitong weekday, mga walo rin, walong libong sasakyan! Kaya nga lagi akong nakakapulot ng barya sa lugar na ito dahil feeling ko ay iyon ang inililimos ng di maubos-ubos na mga de-kotse sa di maubos-ubos din na mga pulubi. Ano ba ang lagi kong napupulot doon? Singko, diyes, bente-singko. Ano pa ba ang mabibili mo sa ganyang halaga ngayon? Di ba, wala? Precisely. Kaya hindi na ito pinapansin ng mga pulubi. Hinahayaan na lang ang mga ito sa lupa. Pagtawid ko sa Hotel Jen, nakupo, sarado pala ang 711 nito. Sabi ng boss ko ay may Alfamart daw sa Breeze. Doon na lang ako bibili ng food, at alam ko, may ATM sa gilid ng The Radiance, ang building na katabi ng Breeze. Biglang may humabol sa akin na batang lalaki. Namamalimos. With social distancing! May dala akong package para sa boss ko, isang folder, saka baunan ng tubig. Hindi ako makadukot ng barya sa pitaka na nasa bag ko. Pero hindi naman talaga ako nagbibigay ng pera sa namamalimos. Sabi ko na lang sa bata, mga eight years old siguro ito, "babalik ako." Nilubayan na niya ako. Naka-mask siya. Napansin ko tuloy kung gaano kaganda ang kanyang mga mata. Naglakad ako sa service road na kahanay ng Roxas Boulevard. May ilang lalaki sa bangketa. May nakita rin akong tatlo o apat na sidewalk vendors. Tinapay, kendi, yosi, at biskuwit ang ibinebenta. Kapani- panibago talaga, dahil walang sasakyan. Para kasing parking lot ang service road na iyon sa ordinaryong araw. Pusta ko nga ay parking boys 30
ang mga lalaking nakita ko sa bangketa. Ang bawat side street doon ay nababarikadahan ng kung ano-ano. Papasa bilang found art ang kabuuan: yero, alambre, sira na sofa, kahoy, basura. May guard pa, este, bantay sa bawat barikada. Pagsapit ko sa Breeze ay nakita ko agad ang Alfamart. Ang haba ng pila, sa loob at labas. Mga pitong tao sa loob, gano'n din sa labas. At puro Chinese ang nakapila. Nag-private message ako sa aking boss na naroon na ako sa ibaba ng condo. Napansin ko ang ATM ng bangko na BDO. Doon na lang ako magwi-withdraw ng pangkain, nalimutan ko kasing dumaan sa ATM ng Radiance. Nagpatuloy ako at natanaw ang lobby ng Breeze. Ang ganda nito at ang luwag. Earth colors, beige, brown, gray. May mga artwork din na nakasabit sa pader. May foot bath sa labas, may alcogel dispenser sa gilid. Pagpasok ko ay sinalubong ako ng guard na babae, naka-face shield at face mask. "Ano po iyon?" Sagot ko, "hihintayin ko lang po ang boss ko, tagarito siya." Tumango ang lady guard. With social distancing, itinapat niya sa noo ko ang baril na thermometer. "36.5," sabi niya. Itinuro niya ang mga sofa sa kanan. Ang dami at ang hahaba, mga ten-seater or more. May mahahaba rin na coffee table sa gitna. Mga tatlong set ng sala ang naroon. May lalaking nakaupo, nakabalot sa black na tela ang ulo niya, ninja style. Mukhang delivery man. Ang bawat mapadaan sa tapat niya, tinatanong niya, sabay pakita ng resibo na nakakabit sa naka-plastic na mga kahon (mukhang packed meals), may isang babae na nakatayo, cellphone sa tainga, may isang lalaking mataba sa kabilang sala set, nakaupo lang. Nagpunta ako sa dulo ng pinakamalapit na sala set. Gusto ko sanang umupo at maglapag ng package, folder at tumbler. Kaso iniisip ko ang... veerus. So, naghintay akong nakatayo. Pero saglit lang naman iyon, dahil dumating agad ang aking boss. Galing siya sa maghapon na Zoom meetings. "Nakakapagod din," sabi niya. "Iba kasi talaga ang ganito." She was referring to the new normal na set-up ng mga meeting para sa trabaho. Sunod-sunod ang kanilang high-level meetings dahil 31
napakaraming pagbabago sa mga ginagawa namin ngayon. Paano na ang iskedyul ng mga empleyado? Paano sila makakapasok, lalo na at wala namang sasakyan ang iba sa kanila, at hindi lahat ay kayang daanan ng mga shuttle? Aling mga proyekto ang matutuloy? At paano itutuloy? Abalang-abala din siya at ang kanyang team sa pag-aasikaso ng mga show sa CCP Online. Ang gaganda ng documentation namin sa mga show dito sa CCP (team ng boss ko ang in-charge dito) kaya dapat lang talagang mapanood ng madla ang mga iyon, lalo na ngayong lockdown. Si Ma'am din ang in-charge sa archiving ng mga video ng CCP shows at events. Hindi biro ang kanyang work load, ano? At, siyanga pala, ang major-major niyang project ay ang CCP Encyclopedia of Philippine Art (!!!) 12 volumes, yes, bongga! Higit sa lahat ay isang mommy din ang boss ko, kaya marami din itong ginagawa maliban sa CCP work. Ayoko na sanang dumagdag pa, sa totoo lang, kaya lang ay may kailangan akong papirmahan sa kanya. Mga dokumento na agad kong inilatag sa coffee table ng isa pang sala set, pagkatapos na pagkatapos akong kumustahin ng aking boss. Pinasadahan ni Ma'am ang mga dala ko at isa-isa itong pinirmahan. Tapos, iniabot ko na rin ang kanyang package, at saka ako nagpaalam. Balakang ang ipinantulak ko sa exit glass door ng condo lobby. Lakad konti at nasa Alfamart na uli ako. Pero wala pa akong pera, kaya nag-ATM muna ako sa BDO na nasa kabilang gilid ng building. Ang nasa gitna ay ang entrada sa Breeze Mall. May mall pala ang condo na iyon! Ang lapit sa CCP. Ito na ba ang papalit sa Harrison Plaza? SM daw ang nakabili sa Harrison Plaza. SM din ang may-ari ng Breeze. Totoo nga ang slogan nila. We've got it all for you. Mga hinayupak, inyo na lahat. Pagka-withdraw ko ay pumila na ako sa Alfamart. Una ako. Pero sa labas. May pila sa labas. Kaya nagkapanahon akong pagmasdan ang paligid. May nagtitinda ng prutas sa gilid ng condo. May vendor din sa tapat. Napagmasdan ko rin ang mga Chinese sa loob ng Alfamart. Naka- mask ang mga ito. Malapit sa counter, may isang babae na naglalagay ng items sa basket ng isang lalaki na nakapila. Sa unahan niya ay tatlong lalaki na maingay, sila ang nasa tapat ng counter. Buti, may plastic ang counter. Napoproteksiyunan ang mga kahero. Na puro lalaki rin. May dalawa o tatlo pang customer ang nag-iikot sa mga shelf. Nang may lumabas na dalawang customer, pinapasok na ako. Humahaba na rin kasi ang pila sa labas. Nagtanong ako sa counter kung 32
may meals sila, wala. May kanin? Wala rin. So, bumili ako ng dalawang cup noodles (nasa 24 pesos ang isa) at isang tasty (35 pesos). Doon nga pala sa tapat ng mga tasty, nakita ko uli iyong tatlong lalaki, namimili ng inumin sa mahabang ref. Lipat ako, punta sa counter. Social distancing pa more. Bibili pa sana ako ng sitsirya kaya lang ay ayoko nang humawak ng ibang bagay sa loob ng store. Sa pila, napansin ko ang maliit na ref na pinaglalagyan ng meals. Chinese food, sabi ng signage. Ang isang meal ay 200 pesos. Ang mahal naman, Henry Sy. Piga-piga talaga sa mga tao, mapa-Chinese o Filipino? Paglabas ay tumawid ako para bumili ng tinapay, na parang monay, seven pesos ang isa. Binili ko na lahat, 17 pieces. Tatlong supot. Ipapamigay ko sa mga madaanan kong tao pabalik ng CCP. At doon sa bata na lumapit sa akin. Tumawid uli ako dahil mas ligtas para sa akin ang side na kinalalagyan ng Breeze, The Radiance, bukana ng side streets, Tramway, at isang lote na naging tambakan ng basura, at mukhang pinanirahan na ng ilang homeless. May mga sampay kasi at may naglalaba na babae. Nang tingnan kong maigi ang ilang sampay, huwaw, hindi na pala sampay iyon kundi tabing o harang para sa munti nilang tirahan. May lalaki pala sa gitna ng dalawang tela (di ko mawari kung anong damit), malaki ang tiyan at nakaupo lang siya. Hindi tumitinag. Bakit kaya di na lang siya tumulong na maglaba, ano? Nadaanan ko rin ang Tramway, isang buffet restaurant na mura, 289 pesos lang, all in na. Dito kami nagdiwang last year para sa August at September birthdays ng mga taga-Intertextual Division. Ang celebrants ay sina Sir Hermie, Tase, at Marj. Paano na nga pala ang Tramway, at mukhang ekis na ang buffet ngayong new normal? Puwera na lang kung pabubulain sa sabon ang hawakan ng mga serving spoon ng bawat pagkain. Ngi. Sa tabi ng Tramway ay matandang lalaki na sidewalk vendor. With social distancing, binili ko ang siyam niyang Skyflakes, seven pesos each at anim na Rebisco, eight pesos each. Ipapamigay ko. Nagtitinda rin siya ng yosi at kendi kaya lang ay weird naman na mamigay ng yosi at kendi ngayong taghirap tayo. Pagsapit ko sa Hotel Jen, may sumibat na kung ano sa mga nakatigil na sasakyan. Mabilis. Iyong bata pala! Napatili ako. In a happy manner. "Bata! Bata!" sigaw ko. 33
Nagkita kami uli. Lumapit siya, social distancing pa rin. Iniabot ko sa kanya ang isang supot ng malamonay na tinapay. Ang saya niyang nagpasalamat. Tumawid ako, kasi may isang babaeng nakaupo sa marmol na plant box. Ngumunguya siya. Nagulat siya na papunta ako sa kanya. Iniabot ko with social distancing ang isang supot ng malamonay (lima lang ang laman niyon). Paglakad ko nang kaunti, may tatlong lalaki. Binigyan ko ng Skyflakes at Rebisco, with social distancing. Pero hinabol uli ako ng bata. Sabi ko, binigyan na kita, e. Sabi niya, "wala pa po niyan," at itinuro ang Rebisco na isosoli ko sana sa aking bag. Iniabot ko na iyon sa bata. With social distancing. Sa kabila ng service road, sa tabi ng AUB na bangko, may isang matandang babae, isang babae at isang lalaki. Skyflakes uli at Rebisco. With social distancing. Kumanan ako. Balak kong bumili pa sa Ministop ng mga pagkain. Kaso, sarado ito! Nandoon ang matandang lalaking maraming butlig sa mukha at braso. Sidewalk vendor din. Lagi ko siyang nadadaanan pag nagagawi ako sa area na ito. Sa tapat niya ay isang lalaking nakasaklay. Sa may puno sa gilid, lalaki rin, mga apat. Sabi nila sa akin, doon sa kanto ay bukas ang 711. Ang Ministop, bukas sa may Harrison. Tinutulungan nila ako hindi pa man ako nagsasalita! Nakakatuwa. Huminto ako saglit at nagpasalamat sa isip. Tapos nagmuni-muni ako. Kung lalakarin ko iyon, mahaba rin. Naisip ko rin na kung ibibigay ko ang natitirang Skyflakes at malamonay sa akin, baka magkulang, sori naman. Kaya napa-about face ako at naglakad na papuntang Roxas Boulevard. Nakita ko uli ang matanda at mga bata sa gitna, sa may island. Noong tumatawid ako papunta sa kanila, Diyos ko po, nakakita ako ng barya! Dalawa. Ang kintab! Kinilig ako. Hindi nagbabago ang kalsadang ito, it just keeps on giving. Tumawid na nga ako pa-island. Sinalubong ako ng batang babae. Ibinibigay ko na sa kanya ang supot ng malamonay, pero di niya ito tinanggap. Itinuro niya ang babaeng may kalong na mas maliit na bata. Doon ko iniabot ang malamonay at ang natirang mga Skyflakes. With social distancing. Nag-thank you po si Ate noong nakatalikod na ako. Ako'y naglakad na pabalik sa kabilang kalsada. Aba, mantakin n'yo, meron uling barya! Pagtapak ko sa bangketa, sinurvey ko ang sementadong daan. Walang 34
sasakyan, kaya mabilis uli akong nakakita ng barya. Wah. isa. Ayun, isa pa. Ayun. At sa isang lokasyon, lima. Fuck, lima? Major-major find! Hahakbang na sana ako para kumuha ng retrato nang may humintong bisikleta sa harap ko. Staff pala ng CCP. Baka raw may gusto akong ipabili sa kanya, isasabay na raw niya. Gusto ko! Kaso ang utak ko ay nasa barya. Sabi ko, "Kuya, wala po. Mayroon kasi akong baon na pagkain." Pero hindi pa rin umalis si Kuya. Sabi pa nito, "baka may maisip pa kayo na ipapabili ngayon." Di ako sumagot. Sabi niya, "para po maisabay ko na." Tumawa na ako. "Kuya, wala. Seryoso." Alis na diyan, gusto kong pagmasdan ang mga barya. Siyempre, di ko sinabi ito. Ang naisagot ko na lang, "salamat talaga, pero okey na ako." "Sige po," anya. Ayun, pumedal na si Kuya. Pagkalarga niya, tumambad uli ang mga barya sa kalsada. Muntik na akong mapaluhod sa kasabikan. Me and my coins. Something so familiar. Something so normal. Finally. "Hoy," sabi ko sa mga barya. "How are you? Do you still remember me?" tawa ako sa utak. "Nandito pa rin kayo? Naipon na kayo, ano? Wala nang pumupulot. Lockdown na kasi. Wala nang dumadaan dito. Ako? Ba't matagal akong nawala? Ba't ngayon lang uli ako? Siyempre, hindi ako makaluwas, walang masakyan. Anong hindi n'yo ako makilala? Suki ako ng kalsada na ito, ano beh? Lahat ng kamag-anak ninyo, napulot ko na't nasa alkansiya nina Dagat at Ayin. Yes, ako ito." Walang imik ang mga barya, Parang mga tanga. O baka talagang nagulat. Piktyuran ko nga. Ibinaba ko ang mask ko. "Ako pa rin ito," kako. "Same-same. It is me. Pero hindi. Same na hindi. Magulo ba? Bale, ano, kasi, may nagbago na sa akin. Sa loob ko. Ganon talaga. Epekto ng virus. Ng Covid. Ng lockdown. Ng ECQ. Ng MECQ. Ng kyu-kyu. Ng magulong gobyerno. Ng gobyernong walang plano. Ng new normal. Hindi ko na kayo pupulutin. Sori. Hanggang ano na lang ako, tingin. Social distancing." 20 Mayo 2020 Cultural Center of the Philippines Complex 35
Isang Taon na ang Problema Mo Dennis S. Sabado Wala nang nagbubukas ng telebisyon sa bahay mula nang ipasara ang istasyon noong Mayo. Masakit. Hindi kaya ang alaala ng nawalang trabaho. Hindi rin kami sanay na manood ng programa sa ibang istasyon, maliban sa Eat Bulaga na talaga namang kinalakihan naming lahat na mag-anak, lalo na kaming magkakapatid. Libangan ni nanay, kasabay ng kanyang mga gawain sa bahay. Pinanonood habang pinaplantsa ang aming mga susuotin sa iskwela. O pagtapos sa paglilip ng mga nasira o nabutas na damit, na tinanggap niyang gawin upang maitawid kami sa pag-aaral. Ang katatawanan din daw ang naging sikreto ng kanyang masasarap na luto: ang saya at kagaanan ng loob na lumalasa sa kanyang adobo, sinigang at tinola. Hindi lang kami pinasaya ng programang ito, pinataba pa kami. Tahimik ang bahay hindi lamang dahil sa patay na telebisyon. Wala naman talagang magawa dahil limitado ang pwedeng gawin sa gitna ng pandemya. At sa tulad kong walang trabaho, kahit pwede nang lumabas, kailangang magpigil. Kailangang umiwas sa gastos. Nauubos na ang konting naipon sa bangko mula nang manalo sa isang kontest sa telebisyon at mabigyan ng break sa ilang komersyal at maging back- up dancer. Kailangang tumalikod sa mga bisyong mabilis na natutunan mula sa mga naging katrabaho at kabarkada. Wala munang Starbucks. Itigil ang mga bagong rubber shoes - kahit na yung mga class A na peke sa Greenhills. Simpleng pagkain muna kahit nakakatakam yung mga sushi bake at lechon Cebu na ipinangangalandakan ng iba sa Facebook. Unahin ang mga gamot ni nanay at ang buwanang hulog sa bangko para sa Forrester. Ansakit, para akong may tubo sa tagiliran at tumatagas ang dugo sa tuwing nagbabayad sa bangko dahil tuloy ang hulog kahit na walang gimik. Bakit ba naman kasi ako agad nasilaw na bumili ng 36
mamahaling sasakyan eh bago pa lang ako sa showbiz at hindi pa ganap na artista? Pasayaw-sayaw sa likod; ngingiti tuwing lalapit ang kamera. Pero nakakalunos pumasok sa istasyon nang bababa ka sa traysikel o taksi, tapos makikita mo yung iba na nagpapalamig sa bago nilang SUV o kaya'y nagkukumpara ng kanilang Subaru Impreza at BMW. Kailangang makisabay dahil sa industriyang napasukan ko, mataas ang pagpapahalaga sa imahe, karangyaan at kasikatan. Minsan, kailangang magpasikat para sumikat. Kanina, tuwang-tuwa si nanay na makita akong nagbibihis. Saan daw ba ang gimik? Hindi na siya sanay dahil sa tagal kong nabakante. Sabi ko, may miting sa isang pulitiko. Buti naman naniwala. Madali namang maniwala dahil mga pulitiko na lang naman ang may layang gumalaw ngayon. Sila na lang ang kumikita habang ang marami ay naghihingalo sa ospital na walang duktor, kama o dalaw; o nagugutom sa bahay dahil maraming kumpanya na ang nagsara. Sabi ko kay nanay, tatakbo ho yata sa 2022 iyong pulitiko at kinuha si Tito Dom, iyong manager ko, para magtipon ng mga talents na sasayaw at kakanta sa mga kampanyang gagawin sa kung saan-saang sulok ng bansa. At dahil natatakot si Tito Dom na sumakay at mahawa sa pampublikong sasakyan, at ang kanyang drayber ay pinauwi na niya sa Zambales, at nakakabilib naman ang aking makintab na sasakyan, ako na muna ang drayber ni Tito Dom. Sayang ang kaunting bayad at pa-good shot sa aking manager. Kinuha ko na rin ang reseta ng kanyang mga gamot. Una, ayaw ibigay. Alam kong tinitipid ni nanay ang sarili at hindi na nasa tamang oras ang pag-inom niya ng mga gamot para sa kanyang diabetes at high blood. Napilit din nang sabihin kong mas mahal ang paospital, at delikado din dahil baka mahawa pa sa Covid-19 kahit simpleng konsultasyon lang ang naging pakay sa duktor. Matagal na akong kinukulit ni Tito Dom na samahan siya kay Secretary. Laking gulat ko noong una dahil hindi naman ganoong klaseng manager si Tito Dom, di tulad ng mga narinig kong bulung-bulungan sa ibang mga talent manager. Talagang gusto ni Tito Dom na sumikat kami - hindi lang ako kundi lahat ng kanyang mga talent. Masipag siyang ikuha kami ng mga proyekto at exposure para sa imaheng gusto niya para sa amin, maging leading lady, romantic lead, bad boy, concert artist, diva, at iba pa. At tulad kong gusto niyang gawing Gary Valenciano ng bagong milenyo, dahil magaling akong sumayaw at kayang sumabay sa tono sa 37
pagkanta. Gusto ni Tito Dom na mag-ambisyon din daw akong gumawa ng mga pelikula at binanggit niya ang mga palabas ni Gary V na hindi ko naman inabutan. Naghahanay talaga si Tito Dom ng mga proyekto namin, mula sa mga komersiyal sa TV at diyaryo, pasayaw-sayaw sa mga fiesta, at mga palaro ng basketbol ng mga mayor at kapitan kung saan ang mga artista ang imbitado sa pagbubukas ng liga. Ang mahalaga daw sa ganitong nag-uumpisa tulad ko, makita nang personal kung gaano ako kaguwapo, pagkatilian, matandaan ang pangalan, at magkaroon ng fan base. Kailangang patunayan sa mga producer na kikita sila sa akin. "Nag-text na naman sa akin si Secretary," tawag ni Tito Dom sa akin isang araw. "Bakit po ba ako ang napag-iinitan ni Secretary?" "Nakita ka na daw niya sa personal. Sumayaw ka yata nang mag- guest siya sa isang show, alam mo naman ang mga pulitiko hayok sa kamera, at ang management ng istasyon, kailangang magbigay dahil negosyo ito para sa kanila. Sinusundan ka din daw niya sa Instagram." "Nagpi-PM nga din siya, Tito, sa Insta ko." "Anong ginawa mo?" "Hindi ko na lang po pinansin. Hindi ako sanay." "Hindi niya nabanggit sa akin iyan. I-screenshot mo yung PM niya. Indecent proposal ba? Deretsahan? Baka magamit natin balang araw." Hindi ko lang masabi na hindi ko maatim na balikan yung mensahe. Baka isipin ni Tito Dom, na talaga namang nirerespeto ko dahil sa pag-aaruga niya sa aming mga talent niya, na hinuhusgahan ko siya at ang mga kauri niya. "Paano niya nalaman na kayo ang manager ko?" "Eh, ano pa, eh di kay Usec. Iyon naman talaga ang role ng babaeng iyan sa mga alipores at tambay sa palasyo. Kahit iyong mga babaeng pinapangakuan niyang magiging modelo sa Maynila, ibinabiyahe mula sa mga probinsya nila para magsayaw sa mga kama ng mga kasuklam- suklam na pulitiko." Natahimik ako. Maraming aspeto ang industriya na mas magandang hindi malaman. "Kenji, alam mong hindi ko gawain 'to." "Opo, Tito." "Pero isang taon na ang pandemya at limitado talaga ang mga 38
proyekto. Kahit mga sikat at malalaking pangalan, nag-aadjust." "Pag-isipan ko po, Tito." Ilang araw at gabi na iyon ang naging usapan namin ni Tito Dom. Wala talagang ibang proyekto, lalo na sa mga tulad kong nag-uumpisa pa lang at wala pang pangalan. Palakasan din sa industriya. Kailangan may padrino sa top management. May mga nakikisiping para mapansin. Suwerte yung mga anak at apo ng mga dati at establisado nang mga artista, may pangalan nang magbubukas ng mga pinto para sa kanila. Kanina, sinundo ko si Tito Dom sa kanyang condominium. Hindi ko kayang humarap nang mag-isa. "Kinakabahan ako Tito Dom." "Sinabi ko naman kay Secretary. Masaya naman daw siya kahit friendly meet lang kayo. Dinner. Overnight tayo sa hotel. May kuwarto na siya doon, doon yata nakabakasyon si Secretary habang may pandemya, para mas madali siyang ipatawag ng palasyo. May kuwarto ako. May kuwarto siya. Walang kailangang mangyari. Paasahin lang natin ang hitad." "Paano po kung magpumilit o maglabas ng baril?" "Tingin ko wala sa personalidad. At hindi alam ng mga katrabaho niya ang ganitong mga akitibidades niya. At may-asawa iyan at anak. Mag- iingat din sa eskandalo." Sa dami ng mga hotel na napuntahan ko sa dalawang taon kong pa-extra-extra sa showbiz, ngayon lang ako nakapasok sa kuwarto ng hotel na ganito karangya. Posible pala ito, na ang isang buong palapag ay isang kuwarto lang ang laman at isang tao lang ang gumagamit. Ang laki, suite daw ang tawag, sabi ni Tito Dom. Nasa pinakataas na palapag kami ng hotel. Malaking pintuan ang tatambad sa iyo pagbukas ng pinto ng elevator. Kita sa malalaking bintana ang mga ilaw ng siyudad. Tanaw din ang mga matataas na building na parang umaabot sa ulap. Nakakalula - ganito pala ang bisyo ng mga tao sa pamahalaan. Malamig, walang nanghihinayang sa malakas na takbo ng aircon para sa iisang tao lamang, kay Secretary. May sariling reception, living room at mini-bar ang suite. May mga pintuan para sa maliliit (maliit nga ba?) na mga kuwartong tulugan. At diretso kami dito paakyat kanina mula sa parking, walang tumingin sa aming temperatura o bagahe, maliban sa nakabarong na bumati sa amin sa parking basement at nag-swipe ng kanyang access card 39
sa elevator. Anlaki ng living room kung saan kami naghintay ni Tito Dom at pinakabagong modelo ang widescreen TV na pumapagitna dito. Ang mga sofa at upuan, parang galing sa set ng mga pelikulang Hollywood na tungkol sa mga hari at reyna. Nakakahiyang upuan. Dumating na si Secretary, lumabas mula sa isa sa mas maliit na pintuan sa kaliwa. "Sorry to keep you waiting. Galing ako sa video-conference with some officials." At sa akin, "Nice to meet you, Kenji." Matangkad at may katabaan si Secretary. Marahil ay kaedad siya ni Tito Dom, nasa singkwenta, pero dahil sa maayos na pananamit at maitim pang buhok ay hindi ko mahulaan. Hindi ko gusto ang kanyang ngisi. Hindi ko gusto ang nagtagal niyang hawak sa aking kamay, gamit ang nagdaop niyang dalawang palad, nang kami ay magkamay. Disente ang panlabas, nakabarong kahit na nag-iisa sa suite, pero may sangsang siyang nanggagaling sa kung saang kadiliman. Hindi siya ang tipong gusto mong makasamang mag-isa, o kahit malapitan. "If you want anything to drink, just get what you want from the bar. I don't drink myself. There is also water and ice in the refrigerator. I have my own kitchen and dining here. Over there." Tumingin siya kay Tito Dom na parang inuutusan niya itong tumayo. "Kumusta, Secretary?" Si Tito Dom na lang ang kumausap sa kanya. Simpleng tao lang ako at hindi sanay makisalamuha sa mga malalaking personalidad na tulad ni Secretary. Wala din akong alam sa pulitika. Hindi ko akalain, hanggang ipasara ng galit ang istasyon, na may kinalaman pala ang pulitika sa buhay ko. "Dumarami pa rin ba ang kaso, Secretary?" "Oo. But I can't say that, for the record. We have to keep the economy open. Kailangan, ang sabihin sa mga tao, under control ni Presidente at ng Department of Health ang sitwasyon." "Under control nga ho ba?" "Well, it's a pandemic. We really have to expect some deaths. Sa Italy nga mahigit isandaang libo ang namatay. We can call our government's response a big success. In comparison, in comparison. Anyway, PhilHealth is covering for the hospitalization. The Senator sends vouchers for cremation. Siyempre may picture niya yung vouchers. Hahaha." Nakatingin uli siya sa amin na parang naghihintay na pumalakpak kami o magpasalamat. 40
"Pero ang balita ko ho, umaangal ang mga ospital dahil hindi naman sila nababayaran pa ng PhilHealth. Abonado na daw ho ang mga ospital. Pagod na rin ang mga duktor." Kunwari, walang narinig si Secretary. "Some people are just politicizing the situation. Eleksyon na sa susunod na taon." pasaring niya sa naging batid ni Tito Dom. Ang alam ko, may kapatid na duktor si Tito Dom kaya alam niya ang mga hinaing ng mga ito. "I can't wait for 2022. Malamang patakbuhin na akong senador. Ilan ba sa amin ang may name recall. Kenji, do you remember, nagkasabay tayo sa isang TV show? I was interviewed and it went viral on YouTube!" Umiling lang ako. Si Tito Dom na ang nagpaumanhin, "Naku, Secretary, bago pa lang si Kenji sa showbiz. At napakamahiyain niyan. Baka kinakabahan siya for that show kaya hindi ka niya naalala." "Kenji, can you get us some bottled water and drinks from the kitchen? Napagod ako sa videoconference. Alam ninyo naman na importante ang posisyon ko sa administrasyong ito. Andaming tanong ng iba pa sa gabinete at ako lang ang may alam." Tumayo na lamang ako para lumayo sa pagyayabang. Puno nga ang refrigerator ng iba't- ibang klaseng nakaboteng tubig, pati yung Evian at San Pellegrino na paborito ng mga tulad nina Kris at Sharon. Napag-isipan ko tuloy kung sino ba ang nagbabayad para sa kuwarto ni Secretary. Hindi naman niya kasama ang pamilya niya dito at dito yata siya nagtatagal para sa trabaho, sabi nga ni Tito Dom. Pinili ko ang tatlong pinakamalalamig na bote ng mineral water at inilagay sa makinang na tray. Naalala ko yung mga panahon na nagtrabaho ako sa isang fastfood restaurant kung saan ako unang nakita ni Tito Dom at sinabihang papatok daw ako dahil may hitsura akong Koreano - boy-next-door, maputi, chinito - na mabentang-mabenta sa madla kahit pa noon. "Wish ko lang na shirtless ka habang pinagsisilbihan kami. Hahaha," malisyosong bati ni Secretary pagbalik ko mula sa kusina. Tahimik si Tito Dom at hindi ipinakita kung naaliw ba siya sa biro ni Secretary. Napansin ko na may maliit na puting sobre sa mesa sa tapat ni Tito Dom. Wala iyon kanina nang tumayo ako. "Are you hungry? It's nearly three o'clock. Ito lang ang downside ng video-conference, walang pameryenda. Dati, tuwing meeting namin sa palasyo, halos laging may buffet. Ngayon, nganga. Buti na lang 41
my department has a budget for this," at tumingin siya sa kanyang marangyang paligid na may ngisi, "this little paradise." "Kenji, maybe you can put your things in that room," at itinuro niya ang silid na katabi ng kanyang pinanggalingan kanina. "Eh, si Tito Dom po?" "Oooh," at tumingin si Secretary kay Tito Dom. "He can choose his own room. The suite has rooms enough for him to stay." Pagtayo ko ay tumayo din sina Secretary at Tito Dom, nagbulungan. Gusto kong mahiga sandali at makapagpahinga. Kanina pa mabilis ang tibok ng dibdib ko at may panginginig sa kamay. "Paglabas mo," pahabol ni Secretary habang ako ay papunta sa itinuro niyang silid sukbit ang aking backpack, "pwede tayong magpaakyat ng pagkain dito. They have excellent room service and steaks. May wagyu sila dito." Pagbalik ko sa living room, wala na si Tito Dom. Hindi ko na sinilip kung nagpahinga ba siya sa isa sa mga kuwarto. Walang ibang pinto na nagbukas at nagsara. Nakauwang lang ang pinto sa kuwarto ni Secretary. Nakababagabag ang katahimikan sa hotel. Sa patay na malaking telebisyon ay nakita ko ang madungis na repleksyon ni Secretary, papalapit, papalapit. 42
May mga Madaling-Araw Gaya Nito Paul Joshua Morante Binubuglawan ng liwanag na nagmumula sa iskrin ng kompyuter ang iyong mukha May ritmo ang salimbay, ang pagtitipa May lambing ang iyong tinig, may taginting, may twang habang nakikipag-usap Kumukumpas ka sa hangin, wari guro mo nu'ng elementarya na si Binibining Cruz sa MSEP Nag-aapuhap ka ng salita Pumipitas sa ere ng mga paumanhin upang pahupain ang rigodon sa dibdib ng Amerikanong milya-milya ang layo sa 'yo Nai-imagine mo, nakasalampak sa isang malambot na sofa sa madilim na silid ang kausap, nanunood ng telebisyon Habang sinisimsim ang nagpapawis sa lamig na bote ng beer May kumalabit sa iyong likuran Malilit na daliri Pupungas-pungas, kinukusot ang mga matang nabigla sa liwanag ng iskrin Naalimpungatan, marahan mong ikinandong Ipinangko ang maliit na katawan. Tinapik-tapik, hanggang maramdaman Ang mahinang sipol ng paghinga Naputol ang linya, naririnig mo ang walang-hanggang guwang. 43
T'wing a-Kinse't a-Trenta John Ahyet Marcelo Santos Dati, t'wing a-kinse't a-trenta Parati kong problema Ang pambayad ng renta Sa inuupahan kong dorm malapit sa Morayta. T'wing a-kinse't a-trenta; Nasa isip ko rin ang Meralco at Nawasa Inuusig din kasi ako ng aking konsensiya Kapag walang naiambag sa kanila. T'wing a-kinse't a-trenta; 'Pag umuuwi ako sa 'min galing Maynila Nakikita ko ang abot-taingang ngiti ni ina Na hindi nabibili ng pera. Na kahit kaunti lang ang aking na-intrega Wala akong naririnig na anumang salita Dahil mas mahalaga ang pag-unawa Kaysa sa pagputak ng bunganga. Ngayon, na dumating ang pandemya Kailangan ko munang isantabi ang Maynila Iwanan ang mga nabuong alaala At isaalang-alang ang kaligtasan ng pamilya. Ngunit nabihag ako ng maling akala Na makahanap ng panibagong kompanya Naging malupit sa akin ang tadhana Ganito na ang bagong sistema. 44
Ikinulong ko ang sarili sa isang hawla Kasama ang tákot at pangamba Na kahit panatilihing dilát ang mga mata Ang búkas ay 'di na masisilayan pa. Subalit makapangyarihan ang tiwala Kaya't nagpaanod ako sa pag-asa Dahil darating din ang umaga Na maglalakbay muli ang aking hiraya. At ngayong pinagsasaluhan namin ang noodles at de-lata Naisip kong hindi pala nakakatakot ang a-kinse't a-trenta Dahil ngayong panahon ng pandemya Mas nakakatakot ang mag-isa. 45
Resume G. Ariel Tua Rivera Noo'y sabik kong bitbitin Tila medalyang nasungkit. Mula sa hirap, at tiyaga Simbolo ng pagtatapos. Nagbalik sa gunita mga tagpong 'di malimot. Sa entablado'y tinanggap, pamilya'y may pag-asa na! Diploma'y isinabit pa panauhi'y namamangha, "palagiang kinakapos" May pagngiti, 'natapos na!' Paano nga ba babangon Kung ang lahat nababaon? Kapwa walang magawa, Himala'y inaabangan. Isang taon na ang lumipas Pandemya'y damang-dama pa. Pinagpagurang pangarap, Sa isang iglap nawala. Mga trabahong inasam Pangarap na binubuo Kasaganaang natanaw, Hinila, muling itinago. Nawa'y solusyon mahanap, Dating buhay ibalik na. Ginhawa'y ipagkaloob O Diyos! sa Iyo'y dalangin. Tanaw ko'y mga gusali Pangamba't baka-sakali Papasok ako't ngingiti, "I'm interested to apply." 46
Buhay-Lockdown ni Viring Gigi "Viring" Arinas Mahigit isang taon na akong Work From Home (WFH). Yung dating pagbibisikleta papuntang opisina, napalitan na ng limang hakbang mula sa kama. Kung dati gigising ng 6:00 am para maghanda papasok ng opisina, ngayon ay kahit 8:00 am pwede na. Kung dati 10:00 pm dapat tulog na, ngayon kahit lagpas 12 mn okay lang. Kung dati, normal BP pako, ngayon, Stage 1 Hypertension na ako. Naging pabaya ako sa sarili nang nag-umpisa ang lockdown noong March 2020 hanggang sa January 2021. Naging Obsessive Compulsive ako sa trabaho at napadalas ang pag-order ko ng mga midnight snacks, napaparami ako sa kanin, matatamis, maaalat, at matataba. Hanggang noong December 2020, mataas na ang aking BP. Dahil dito, wala pang resulta ang aking Annual Physical Exam (APE). Sinabihan ako ng APE doctor na sumangguni sa isang Cardiologist and OB-gynecologist para ipa-check-up ang aking BP and irregular menstruation dahil sa PCOS. Ito'y aking sinunod at sinabihan ako ng mga doktor na magbawas ng timbang kaya ako'y nag-enroll sa Anytime Fitness Maginhawa noong February 20, 2021. Naging masunurin ako sa aking coach at sinunod ang No Rice Diet hanggang sa kasalukuyan na may kasamang daily workout. Okay na sana ang progress ng weight loss kaso simula March 15, 2021, sarado na ulit ang mga gym dahil sa paglobo ng kaso ng Covid-19. Tapos, nalaman ko pa noong March 19, 2021 na nasa Stage 1 Hypertension na ako. Wala naman daw dapat ikabahala hangga't marunong akong sumunod sa mga hindi dapat kainin tulad ng mga maaalat na pagkain. Sa kasalukuyan, mga nasa 79-80 kg ang timbang ko mula sa 88 kg na timbang noong January 2021. Edad 47
48 na rin ako ngayong April 9, 2021. Bumagal ang weight loss ko dahil napapadalas ako kumain ng chicken wings, halo-halo at spaghetti. March 22-26, sumubok ako ng Dear Diet, isang planned meal for the week. Masakit sa bulsa pero worth the price 'ika nga. Php 2,350 ang binayad ko for a balanced diet 1,200 calories per day good for five days lang. Lumalabas na Php 470 per day ang mga meal set. Ang gastos talaga magpapayat kaysa magpataba. Sa five days na yun, I realized na kaya ko pala ang 1,200 calories per day. Mabilis makabusog yung mga meals and yummy pa! The purpose talaga ng pag-avail ko nu'n ay magka-idea on what food to eat on my own. Unfortunately, hindi namin kinaya ni Mama yung mga recipe kaya ang lagi kong fallback to get easily full ay yung chicken wings, halo-halo, and spaghetti, dahilan ng pagbagal ng weight loss ko. Controlled eating pero still, dami carbs. Ang ayoko lang sa Dear Diet ay yung delivery time. They deliver kase from 4:00 am to 8:00 am and you need to refrigerate the food ASAP. Eh 4:00 am ang deliver sa akin. Almost 12:00 mn na ako natutulog daily tapos napuputol pa dahil sa delivery. Kaya minsan talaga napapa-"oh dear!" ka sa Dear Diet. In fairness naman to them, for five days, almost 2 kg ang nabawas sakin. Very effective and practical ang Dear Diet if you are on a strict diet, have enough money and may goal kang need i-meet. Since I am in a tight budget nowadays, try ko nalang ulit si Dear Diet pag malapit na 'ko ikasal. Hehe. Dahil meron pa rin akong trabaho simula nu'ng nag-lockdown noong March 2020 (Salamat City Savings Bank), naging masyado akong maluwag sa pagpapahiram ng pera. Noong September 2020, isang tinderang naglalako ang humihiram ng pera sa aking nanay. Dahil walang pera ang aking nanay, sa akin lumapit ang nanay ko para pahiramin ang tindera ng 5k. Parang nabudol ako dahil magaling magsalita si tindera, hanggang halos mga 25k na ang napahiram ko sa kanya kasama ang isa pa niyang ni-refer. Dahil first time ko magpahiram sa hindi ko kilala at nagtiwala ako kaagad sa dalawa, naging mahirap ang paniningil ko. Sa kasalukuyan, may 14k pa akong hinahabol dun sa tindera at kasama niya. At dahil ECQ pa, na-move na naman ang paniningil ko. Noong November 5, 2020, naloko naman ako ng isang scammer sa FB. Nagsend ako ng 25k sa G-cash na sinabi ng brod ko na nasa Singapore. Late ko na nalaman na na-hack ang FB account niya. Sa isang iglap, 48
nawalan ako ng 25k na pinaghirapan ko. Nireport ko na sa QCPD and NBI pero wala na ako balita. Weakness ko ang magtiwala nang sobra. Nakakahiya dahil Compliance Associate pa naman ako. It's okay to trust, but make sure to verify first. Trust but verify, 'ika nga. Hanggang ngayon, nilalamayan ko pa yung 25k pero salamat sa isa kong brod na nabalitaan ang nangyari sa akin at pinasahan ako ng 10k sa G-cash. :) Kahit may trabaho na 'ko full-time, gusto ko pa rin makakuha ng extra money pandagdag sa ipon. Nag-register ako sa Lifepoints bago pa man mag-lockdown, ito ay noong February 2020 pa. Isa itong website kung saan sasagot ka ng mga survey at magkaka-points ka na pwedeng i-redeem via Paypal. Sa kasalukuyan, may 528 points na ako. I need more 42 points para makuha ang Php 500 via Paypal. Grabe noh, more than one year bago ako makakuha ng Php 500, hindi rin kase ako ganun ka-active sa survey, almost nag-start lang ako mag-active nitong April 2021 lang. Ang isa pa ay Upwork. It is a freelancing job site kung saan pwede ka mag-work online. Unfortunately, wala pa ako nakukuhang work dito dahil kaka-register ko lang nitong March 2021 at maaaring naunahan ako o baguhan pa ako. At isa pa, kailangan ng commitment sa Upwork dahil once makuha mo yung work, you need to put time and effort. Unfortunately, mas marami ako time and effort sa Netflix. Pero baka magbago na relationship ko kay Netflix dahil nung nakaraan lang, nag-email ang 51Talk sa akin. I guess it's a sign na bumalik na 'ko doon. Pumasok kase ako ng 51Talk noong 2018 to 2019 lang. Tumigil ako sa paguturo noong 2019 dahil naging official member na ako ng Compliance Department. Maliban sa maraming trabaho, malaki possibility na ma-late ako ng uwi sa bahay, having no time to teach in 51Talk. Since WFH set-up na kami since March 2020 up to present, I guess it's time to dedicate myself to 51Talk kahit three hours a day lang. Nakapagturo ka na, natututo ka pa at nagkakapera ka pa. Ang ayoko lang kase dito, 'pag nawalan ka ng internet connection at hindi ka nakapagturo, ibabawas sa sahod mo. Pero iba pa rin yung tawag ng serbisyong magturo. Baka within the week, ayusin ko na requirements ko sa 51Talk. Pandagdag-ipon para sa kasal namin ni Bhe Bhe ko. Sa mga araw na walang trabaho, hindi maiiwasan ang pagkaburyong sa bahay. May mga oras na bigla na lang akong maga-add to cart kay Shoppee. May mga pagkakataong nagbibisikleta sa umaga kasama ang 49
mga fraternity brods. May araw na nagbisikleta ako mula UP Campus hanggang Binan, Laguna para makita ang dalawa kong pamangkin na sabik na sabik kong makita. May mga araw na pinupuntahan ko ang aking mga tiyahing senior citizen bitbit ang mga pasalubong. Hindi ko man sila mahalikan at mayakap, kahit makita ko lang sila, masaya na 'ko. Miss ko na kase 'yung mga panahong malalakas sila at ako ang kanilang laging nililibre. Nakaka-miss gumala kasama sila. Napakalaking perwisyo ang dinulot ni Covid-19. Kailangan nating maging maingat at sumunod sa mga protocols. Imporante ding magpalakas ng katawan para hindi dapuan ng mga sakit. Sa panahong itong wala tayong kasiguraduhan, kumapit lang tayo sa Diyos at gawin lahat ng tama para buhay nati'y humaba. 50
Nang Kami ay Dalawin ng Covid-19 Berlin Domingo-Maynigo Tandang-tanda ko pa. Huling linggo ng Setyembre 2020. Nakatanggap ako ng mensahe mula kay mister. "I am sick. 39.5°C." ANG DALANG SAKIT Isang inhinyero si mister. May mga araw na namamalagi lang siya sa bahay at may pagkakataon na umaalis s'ya upang dalawin ang kanilang construction. May mga panahon din sa barracks ng construction site siya natutulog upang mapabilis matugunan ang mga pangangailangan doon. Dahil sa klase ng kanyang propesyon, hindi maiiwasang makisalamuha siya sa kung sinu-sinong tao. Hindi na namin alam saan pa n'ya nakuha ang virus na dumapo sa kanya pero ang kaya na lamang namin gawin ay 'wag na ikalat pa ang sakit sa aming tahanan. ANG PAGHIHIWALAY Inayos ko ang aming munting tahanan at hinanda ang sa palagay ko ay kakailanganin ni mister. Samantala, pinalagak ko muna ang limang anak namin sa tahanan ng aking ina upang makasiguradong hindi sila mahahawa sa kanilang ama. Ngunit nabago ang plano. Isang araw pa lamang kaming naglalagi sa aming ina ay nilagnat na ang pangatlo at bunso namin. Maging ako ay may naramdaman na 51
ring hindi maganda. Nagpaalam ako sa aking ina at sinabi na lahat ng may nararamdamang masama ay sa bahay muna namin maglagi. At ang mga walang iniindang karamdaman ay sa kanya muna manirahan pansamantala. ANG PAGKAKARATAY Siyam na araw nakaratay sa higaan si mister. Hirap makakilos; bihira rin magsalita dahil masakit ang lalamunan. Pinipilit niyang kumain kahit mahina at walang panlasa. "Ngayon ko lamang naranasan ang ganitong klaseng karamdaman. Parang binabayo ang ulo ko sa sakit. Pero lagi kong iniisip, kailangan pa ako ng aking pamilya kung kaya't dapat akong gumaling at bumangon," 'yan ang nasambit ni mister isang araw na kinamusta ko sya. At dama ko ang hirap ng kanyang sinasapit. Hindi siya mareklamong tao at nagsasabi lamang kung talagang hindi na kaya ng kanyang dibdib. Nasabi ko nga, dama ko ang kanyang sinasapit. Mula sa inapoy ng lagnat, nanakit na rin ang aking lalamunan. Makailang araw ay nawalan na ako ng pang-amoy at panlasa. May mga gabi at araw din na sadyang masakit at mabigat ang aking pangangatawan. Umabot ako sa kalagayang ito nang mahigit isang buwan. Ngunit sadyang mabuti ang Panginoon. Ang pangatlo at bunso namin ay hanggang apat na araw lang ang lagnat. Wala rin silang ibang naramdamang kakaiba maliban sa aming pangatlo na nawalan ng panlasa sa loob ng dalawang linggo. At hanga ako sa aming binatilyo. Nakaya pa rin n'yang pumasok sa paaralan (online classes) sa kabila ng kanyang dinaramdam. ANG MINSANANG PAGKIKITA Sa loob ng buong Oktubre na iyon, kahit na sabihin pang maliit na nga ang aming tahanan ay bihira pa kaming magkita-kita. Nakakulong ang aming pangatlo sa kanyang silid. Bumababa lamang siya upang kumuha ng kanyang kakainin at kung gagamit ng kasilyas. Si mister naman ay naglagi sa isang sulok ng aming tahanan. 52
Doon na rin siya natutulog at kung makakaya ng katawan ay haharap sa kanyang computer upang magtrabaho. Samantala, ang aming bunso at ako naman ay nakakulong sa aming silid-tulugan. Bababa lamang ako upang magluto at maghanda ng pagkain para sa lahat. Hindi ko rin kinaliligtaan na maglinis ng tahanan lalo na ng banyo at kusina. Sa loob ng buong Oktubre ring iyon ay wala kaming tinanggap na bisita. Ibig sabihin din ay hindi nakadadalaw ang aking ina sa amin o maging ang tatlo pa naming mga anak. Maging ang ina ni mister na may dementia ay hindi n'ya nagawang dalawin. ANG PAGHILOM Ika-tatlong linggo ng Oktubre nang magbalik sa kanyang trabaho si mister. Minabuti muna n'yang magpatingin at sa pagkakataong iyon ay lumabas na gumaling na siya sa Covid-19. At kami naman na kasama n'ya sa tahanan ay minabuting manatili sa loob ng aming munting bahay at magpagaling. Masasabi kong nanumbalik ang aking lakas matapos ang mahigit isang buwan. Ang dalawang bata naman ay mas nauna pa sa aking gumaling. Sa panahon ding ito nakabalik na rin sa wakas ang iba pa naming anak sa aming tahanan. ANG PANGARAL NG KAGANAPAN Pumasok ang 2021 at mayroong ilan sa aming mga kaibigan ang tinamaan ng Covid-19. Masasabi ko na ramdam namin ang kanilang pinagdaraanan -- ang kirot ng kalamnan, sakit ng ulo, at maging panginginig sa lamig na 'di mo mawari. Tagos sa puso ang sakit na dulot ng hindi mo man lamang mahawakan o makita ang ilan sa iyong mahal sa buhay sa takot na sila ay mahawa. Kung mayroon mang aral kaming napulot sa loob ng mahigit isang buwan na iyon na hinamon kami ng Covid-19, ito ay -- 'You Don't Know What You Have Until It's Gone' 53
Paulit-ulit mang sabihin sa atin ngunit sadyang hindi natin maarok ang totoong pakiramdam ng mawala ang isang bagay hanggang sa ito ay tunay na mawala sa atin. Bigyan-kahulugan kung ano ang meron tayo. Huwag na nating antayin pang hamunin tayo ng pagkakataon dahil kung tayo'y marupok, baka 'di natin kayanin ang bigat ng pagsubok. 54
Ako si Olib Oliver Muya Ako si Olib, 45 taong gulang. Manggagawa ng elektroniks sa Nexperia Phils. Inc. May 23 taon na sa pagawaan. Mayroong dalawang anak na babae, isang 12 years old at seven years old. Malaki ang naging epekto ng pandemya sa aming pamilya. Isa dito ang blended learning na ipinatupad ng DepEd. Kailangang tutukan ang mga bata sa kanilang pag-aaral. Dagdag ito sa trabaho para aming mga magulang na kahit pagal na ang katawan sa pagtatrabaho nang walong oras ay kailangang magturo pa ng module. Malaki din ang epekto ng napakahabang lockdown sa aktitud ng mga bata. Nagiging bugnutin sila dahil siguro sa hindi nakakalabas ng bahay. Naging malaki din ang gastusin na kinakailangan sa pang araw- araw tulad ng kailangang may malakas na internet para sa pag-aaral at pagtatrabaho dahil sa iskemang Work from Home. Tumaas din ang konsumo ng kuryente dahil kailangang bukas nang 24 oras ang electric fan para maibsan ang init, bukod pa dito ang dagdag-singil ng Meralco. Pero ang pagtaas ng presyo ng mga pangunahing bilihin ang matinding nakaapekto sa aming manggagawa. Hindi na makaagapay ang minimum na sahod sa gastusin. Dagdag pa dito ang kakapusan sa pampublikong sasakyan kaya nakakaltasan pa ang aming take-home pay para sa dagdag-pasahe para makapasok ng pabrika at makauwi ng bahay. Kaya naman ramdam ang pagkawala ng halaga ng aming sahod. March 29, 2021 nang makaramdam ng sintomas ng Covid ang aking asawa. April 1 nang lumabas ang resulta ng swab test at nagpositibo. Sumunod na nakaramdam din ako ng sintomas kaya nagpa-swab test din at nagpositibo na rin ako. Naging mahirap sa aming dalawa ang naging sitwasyon. Natakot kami na baka mahawa namin ang aming mga anak. Hindi naging maganda ang pinagdaanang hirap namin sa virus. Mahigit isang linggo kaming may lagnat at masakit ang katawan. Nakaranas din ng LBM at nawalan ng panlasa at pang-amoy. Hirap din 55
kami sa pagkain dahil walang nakakalabas sa amin kaya nakikisuyo na lang sa mga kaibigan, kapitbahay at kamag-anak. Nakaranas din ng diskriminasyon dahil halos hindi ka kausapin ng ibang tao. Nakakalungkot dahil sa dami ng nai-infect ng Covid ay kapos pa rin ang tugon ng gobyerno sa krisis pangkalusugan. Tila mas inuunang atupagin pa ang korupsyon. Marami din ang napagtanto namin sa panahong nasa gitna ng pagkakasakit. Malalaman mo kung sino ang handang tumulong. Malaking ginhawa din sa amin ang inisyatiba ng mga tao sa paligid tulad ng pagbibigay ng ulam kahit hindi ka kilala. At ang mga kaibigan na nagpapaabot ng pangungumusta kahit sa simpleng text o chat sa Messenger ay nakakaluwag ng pakiramdam. 56
Walang Puwang ang Masipag na Manggagawa sa Mata ng Kapitalista Emily Barrey Tuluy-tuloy ang operasyon at produksyon sa Nexperia mula nang magsimula ang pandemic kung kailan nagpatupad din ng lockdown ang gobyerno. Nagawa nila ito dahil may mga stay-in na regular at agency worker na pumapasok. Noong May 2020 ay nagsimula na silang magtawag at magpapasok ng mga manggagawang naninirahan sa malalapit na lugar lalo na iyong mga taga-Laguna. Kasama ako sa mga unang pinag-report para pumasok dahil malapit sa kumpanya ang inuuwian ko. Dahil walang masakyang pampublikong transportasyon ang mga manggagawa, nagbigay ang kumpanya ng door- to-door na shuttle van para maghatid-sundo sa amin. Bago December 15 ay nagbaba ang management ng HR Advisory na ibabalik na ang mga bus shuttle ngunit walang malinaw na impormasyon kung ilan ang shuttle, ilan ang capacity nito, at kung anong oras ito dapat umalis. Ang alam ko ay tatlo lang ang shuttle. Noong December 15, unang araw ng aming pagbabalik sa shuttle bus, maaga talaga akong umalis ng bahay dahil gusto kong makasakay sa unang bus para may oras pa akong makapagkape sa canteen sa loob ng planta. Dahil mga disiplinado ang mga manggagawa ng Nexperia, maayos kaming nakapila sa pick-up point para maayos rin ang aming pag-akyat sa shuttle bus. Hindi mo malalamang overloaded ang isang bus kapag di pa nakasakay ang lahat ng mga manggagawa. Nang napuno na ang bus ay may nakita akong apat (4) pang manggagawang maiiwan sa pick-up point. Walang marshall kaya't bilang lider at dating marshall na rin ay tumayo ako para maiayos ang mga sakay. Sinabi kong mahirap iwanan ang apat na babaeng manggagawa sa pick-up point dahil dis-oras na 57
ng gabi. Inisip ko ang kanilang kaligtasan at takot din akong may masamang mangyari sa kanila. Naalala ko ang nangyari sa aking anak na nakuha ng riding-in-tandem ang kanyang wallet at cellphone sa isang pick-up point namin sa San Isidro. May narinig din akong nagsabing dumaan na ang iba pang mga shuttle bus kaya't wala nang iba pang masasakyan. Kaya sabi ko sa mga manggagawa na sumakay na sila at ako na ang bahalang magpaliwanag sa HR kung sakaling magkaproblema. May nakapagsabi sa aking wala man lang daw nangunang magpaikot para makapagtipon ng kaunting pamasko para sa drayber. Kaya't nag-announce ako habang tumatakbo ang bus at nagpaikot para naman mabigyan namin siya ng pamasko. Agad din naming inabot sa kanya ang isang libong piso na nakolekta. Kaya ko ito nabanggit dahil ang mga ikinaso sa akin ay intimidation at inaway ko pa daw ang drayber ng shuttle bus. Paano ko aawayin ang drayber samantalang ako pa nga ang nag-initiate na magkolekta para sa kanyang pamasko? Dumating kami sa Nexperia at sinabi ng guard na sobra ang nakasakay sa shuttle bus. Sinabi kong makikipag-usap na lang ako sa HR kung magkaproblema. Hindi ko intensyon na pangunahan ang HR dahil tanging kaligtasan lang ng apat na manggagawa ang inisip ko nang pinasabay na sila sa aming shuttle bus. BAGONG TAON, BAGONG PASAKIT Noong Pebrero 9, maayos pa akong nagtatrabaho at nasa pang 2:00-10:00 PM shift ako. Nang bandang alas-9:00 ng gabi ay ibinigay sa akin ng bisor ang aking termination letter. Rest days ko sa sumunod na mga araw (Pebrero 10 at 11) kaya noong Pebrero 12 pa ako pumasok. Nasa isip ko rin na may Grievance Committee meeting kami para pag- usapan ang nangyari sa akin nguinit pagdating ko sa declaration booth ay hinarang na ako ng guard. May order daw na di na ako pwedeng pumasok sa production. Sa union office at HR building lang daw ako papayagang makapasok. Nanindigan ang aking mga kasamang manggagawa sa guard at iginiit na papasukin ako sa loob ng planta. Pinakalma ko ang mga kasamahan ko at nag-stay na lang ako sa aming union office. 58
Aminado akong may nilabag ako sa IATF guidelines pero hindi tamang agad akong i-terminate nang walang due process at hindi dumaan sa grievance. Bakit termination agad ang naging hatol sa akin ng management? Hindi ko maubos-maisip na sa isang iglap ay magtatapos ang halos 28 taong serbisyo at maayos kong pagtatrabaho sa kumpanya. Napakabigat ng naging parusa sa akin dahil lang sa hindi ko pinababa at hinayaan kong sumakay sa shuttle bus ang aking mga ka-manggagawa. Sa gitna ng pandemya, harassment at union busting pa ang pinagkakaabalahan ng management sa halip na tiyakin ang aming kaligtasan. Ginamit nila ang pandemic para lalong palalain ang sistema ng pagtanggal ng mga manggagawa lalo na kaming mga lider- manggagawa na nakikipaglaban para sa sahod, trabaho at karapatan. Kahit anong sipag, tiyaga at dedikasyon mo sa trabaho ay wala kang puwang sa kapitalistang ang tanging gusto lang ay magkamal ng malaking tubo sa lakas-paggawa nating mga manggagawa. Kung madali nilang tanggalin ang mga opisyales ng unyon dahil lang sa mga simple at gawa-gawang kaso, paano pa kaya ang mga pangkaraniwang empleyado? Di ko matanggap na tatanggalin nila ako nang ganun-ganun na lang pagkatapos ng pinaghirapan kong mahigit 28 taon, na masasabing ako'y isa sa mga manggagawang nagpalago sa kumpanya mula pa noong ito ay kilala bilang Philips, NXP at hanggang ngayon bilang Nexperia. Ito ay isang taktika para durugin, lusawin ang aming unyon. Ngunit hindi kami panghihinaan ng loob. Sa gitna ng panganib ng Covid-19, kahirapan ngayong pandemya at patuloy na panggigipit ng kumpanya, tuloy pa rin ang aming laban para sa kalusugan, sahod, trabaho at karapatan. 59
Pakikibaka sa Ilalim ng Pandemya Rodne T. Baslot Sa Timog Silangan ng Mindanao May nagbabadyang panganib Ang buhay ng anakpawis't manggagawa Ay lalo pang naghihirap sa kasalukuyang kalagayan Sa mala-pyudal at mala-kolonyal na lipunan Covid-19, tanggalan, kontrakwalisasyon at kagutuman ay nanaig Karapatang-pantao ay inaabuso Tunay, palaban at makabayang unyonismo Sa malalaking burgesya-komprador at estado ay tinawag nang terorismo Red-tagging, harassment at pagpatay Pasismo at militarisasyon ay ginawang new normal Tulong medikal at ayuda ay naging abnormal Terorismo ng estado ay ginawang legal Habang marami ang nawalan ng trabaho at namamatay Bakuna't pagkain ay nagiging matumal Pagbigay ng stimulus package sa malalaking negosyo ay sinigurado Upang ang mga ito ay lalong umasenso. Hanggang saan ang ganitong kalagayan Ang bayan ay lugmok na sa utang Ang mamamayan ay nagugutom Ang ekonomiya daw ay sumusulong Manggagawa't magsasaka'y magkaisa Tahakin ang landas ng paglaya Harapin ang pandemya ng pakikibaka Makibaka huwag matakot hanggang bayan ay lumaya. 60
Sa Ngalan ng Iyong Duguang Baro (ALAY KAY DANDY MIGUEL) Raymund B. Villanueva Domingo de Palaspas nang ika'y patayin Ng mga kalul'wang 'di marunong mangilin Akala ba nila'y kayang paslangin Ang paninindigan mong maningning? Tulad nila ang mga sundalo Ng demonyong imperyong Romano Ikaw nama'y tulad ni Kristo Obrero, sugo't rebolusyonaryo. Kung ang kay Hesus ay katubusan Oremus din ang iyong panawagan "Sahod, trabaho at karapatan Ipaglalaban, hanggang kamatayan!" Tigmak ng dugo ang iyong baro Binutas ng walong punglo Bantay sila't maniningil tayo Maka-uri ang ating apokalipto. 9:19 n.u. 29 Marso 2021 Lungsod Quezon 61
Ang Pag-oorganisa sa Ilalim ng Pandemya PJ Dizon Paalala: pagpasensyahan at hindi po talaga ako magaling magsulat. Ako si PJ Dizon, 27 taong gulang, isang manggagawang pang- agrikultura dito sa Compostela Valley, Davao de Oro sa ilalim ng multi- national na kapitalista na SUMIFRU Phils Corp. Noong Oktubre 1, 2018 ikinasa namin ang welga para ipaglaban ang karapatan namin sa Collective Bargaining Agreement (CBA) at regularisasyon. Kahit may desisyon na sa pagbalik-trabaho ng lahat ng manggagawang sumabak sa welga na ibinaba ng National Labor Relations Commission (NLRC), hanggang ngayon di pa kami nakabalik sa trabaho at naging daan ito para magdesisyon na ako na maglingkod sa mga manggagawa. Sa ngayon, isa akong full-time organizer ng Kilusang Mayo Uno dito sa southern Mindanao region. Noong nagdeklara ng lockdown ang local government unit ng Davao City noong March 15, 2020 dahil sa pagtaas ng bilang ng kaso ng Covid-19, nahirapan na akong gumalaw at lumabas sa opisina dahil sa mga health restrictions dito sa syudad. Una, ay gumawa sila ng Food and Medicine Pass na gagamitin ng mamamayan para sa pagbili ng gamot at pagkain. Ngunit sa kalaunan, ginamit na ito para magkaroon na rin ng restriction ang paglabas-pasok sa bahay. Kung ang last digit ng FM Pass na hawak mo ay nagsisimula sa 1, 3, 5, 7, at 9 ikaw ay papayagan lang lumabas sa araw ng Lunes, Martes at Biyernes. Kung nagtatapos naman ito sa numerong 2, 4, 6, 8, at 0 ikaw ay papayagang lumabas sa araw ng Martes, Huwebes at Sabado. At kapag Linggo ay hindi papayagang lumabas maliban sa mga manggagawa at ibang pang nasa essential na gawain. 62
Base sa pag-aaral namin sa mga manggagawa sa ilalim ng ating pederasyon, nakita natin ang malaking epekto ng mga restriksyong ito lalo na sa paglahok nila sa mga pagkilos gaya ng piket, protesta at demonstrasyon. Kadalasan na rason ng mga manggagawa ay natatakot sila doon sa mga polisiya at health protocols na pinapalabas ng estado kaya't hindi sila nakakalahok sa mga pagkilos. Pati rin ang paglulunsad ng mga edukasyong pangmanggagawa ay lubos na naapektuhan dahil sa pandemya. May pangyayari ngang pati ang takbo ng CBA ay lubos na naapektuhan. May isa tayong unyon na minadali ang CBA dahil sa takot ang mga manggagawa na baka magkaroon ng temporary stoppage sa trabaho. Bago pa kasi ang negosayon, nagkaroon na ng isang buwang walang pasok ang mga manggagawa dahil may isang opisyal ng unyon ang nagpositibo. Kumpara sa ibang manggagawa, nakatanggap pa rin sila ng sahod dahil na rin mayroon silang existing CBA. Ginagamit ng kapitalista ang pandemya para magkaroon ng mga ilegal na tanggalan. Mula March 2020 hanggang September 2020 ay umabot ng mahigit 200 manggagawa ang dumulog sa ating opisina dahil sa nangyaring tanggalan. Kadalasan sa mga manggagawang ito ay nagtatrabaho na mula tatlo hanggang 18 taon sa loob ng kompanya. Hindi dumaan sa proseso ang tanggalan at walang natanggap na kompensasyon ang mga manggagawang ilegal na tinanggal. Ang mga kompanyang sangkot sa tanggalan ay hindi man lang tumigil sa operasyon kahit nasa ECQ ang buong Davao City. Kaya walang basehan ang sinasabing lugi ang mga kapitalista. Sa kasalukuyan, nakapag-file na ng kaso ang mga manggagawa sa NLRC at hinihintay ang desisyon ukol dito. Sa ilalim ng pandemyang Covid-19, dahil sa napakaraming restrictions at samu't saring health protocols ng estado, nalilimitahan ang paglabas natin para mag-organisa. Ang ginagawa namin para maging produktibo kahit naka-lockdown ay pag-aaral tungkol sa urban gardening. Sa umpisa ay nahirapan kami dahil sa mahirap maghanap ng lupa dahil nga rooftop lang ang bakanteng pwedeng tamnan. Nagpatuloy iyung ating urban gardening hanggang nakita ito ng may-ari ng opisina at pinatanggal ito sa amin. Haha! No choice kasi hindi naman kasama ang rooftop sa binabayaran natin every month. Nagkaroon din kami ng series ng educational discussions para mas paghandaan ang paglabas natin 63
kapag natapos na ang lockdown. Ang hirap ng nakakulong ka lang sa isang lugar at hindi ka makalabas. Pero iyun nga, one year na tayo mahigit na hinaharap ang pandemya at last month, naitala ang pinakamatataas na bilang ng kaso ng Covid-19 simula March 2020. Kongkretong basehan na palpak ang aksyong militar na ginawa ng rehimeng Duterte. Marami ang naghihirap, natanggal sa trabaho, nawalan ng hanapbuhay at namatay ngunit priyoridad pa rin ng mga pulitiko ang korupsyon. Makikita ito sa reklamo ng mga mamamayan tungkol sa ayuda at iba ang relief operations. Kaya OUST DUTERTE!!! 64
Mga Aninong Nagtatago sa Birheng Antique Iggie Espinoza Sadyang napapalalim ang buntong-hininga ko tuwing makikita ko - mula sa van na sinasakyan ko - ang paglubog ng araw sa dagat. Kahit saglit lang, nakakawala din ng agam-agam. Ang alon ng dagat tila nagsasabi na: Marami pang araw upang makabawi. Ang bulubundukin, para itong kumakaway sa 'yo at pinapaalala na: "Nandito ka dahil may tiwala sa 'yo. Nandito ang mga anak ko, ibinibigay ko sa 'yo ang pagkakataon na turuan silang maging mabuting mamamayan." Sa umaga, kung ako ay papasok sa paaralan, itong Bundok ng Madia- as ay tila umaawit sa pagdating mo sa bayan ng Tibiao ngunit tila ang kapayapaan niya ay nagpapahayag ng pagkadismya at lungkot sa mga nasasaksihan niya sa paligid. Simula nang mag-pandemya, binalutan ng masasalimuot na kaganapan ang bawat bayan sa amin. ANG ITSURA NG PANDEMYA MULA SA KOMUNIDAD Umabot na rin sa dalawang buwan simula nang ako ay magturo sa nag-iisang kolehiyo ng probinsya ng Antique. Isang taon din akong nangangahoy sa Ilog Cangaralan, nag-aalaga ng manok at inoobserbahan ang kanilang ugali; nagtatanim ng prutas at gulay; nagboboluntaryo sa barangay; at tumutulong sa gawaing bahay noong kasagsagan ng pandemya para maging produktibo at maiwasan ang pag-iisip nang sobra. Buwan ng Marso noong ibinaba ang General Community Quarantine (GCQ). Marami ang dumadayo sa aming bahay para makahingi ng permit para makabiyahe pauwi dito sa baryo o di kaya'y makabalik sa kanya- kanyang trabaho. Karamihan sa baryo namin ay mga sakada sa Negros. Pumunta dito sa bahay ang mga asawa nila para magtanong kung paano ang proseso at kinakailangan na papel para makauwi ang kanilang asawa 65
na stranded sa ibang probinsya. Nakakalito para sa kanila ang mga proseso lalo na't mayroon itong kaakibat na gastusin. Paulit-ulit ang kanilang pagtatanong na kung susumahin ay tila humihingi na sila ng konsiderasyon para sa kalagayan nila. Nariyan, punta't pabalik sila sa bayan para kumuha ng health permit sa health care center at hindi biro ang P80 pamasahe para magproseso ng papeles. May ilan sa nag-aayos ng papel ay miyembro ng 4Ps na ang asawa ay sakada sa Iloilo o ang iba ay mga kontrakwal sa Manila na gusto nang bumalik kahit walang siguradong papasukan. Karaniwan na nilang idinadaing na: "Wala pa kaming allowance; hindi pa dumadating ang 4P's namin." Ito ang rason na binibigay nila - kung bakit hindi makapagproseso o humingi ng kaunting pinansyal na tulong. Lagi ring pinapamukha sa kanila ang kanilang abang kalagayan - na parang ginusto nila ito at mas pinili nilang maging tamad kaya marapat lang sa kanila ang ganitong trato na wala silang aasahan. Dito sa kalagayan namin sa baryo, dito ko mismo nasaksihan ang pagkiling ng may kapangyarihan sa batas ng mayayaman. Laging may espesyal na konsiderasyon sa mayayaman kaysa sa mahihirap. Laging nagtataas ng boses at nananakot ang mayayaman. Lagi nilang dinadala ang usapan sa pagbabanta, pagmumura at mga nakakasukang salita sa kapwa nilang ipit din sa hirap na sitwasyon dulot ng pandemya. Ngunit ang mahihirap - ito sila - bababa mula sa bukid at may dalang sariwang gulay o prutas at halos hiyang-hiya silang iangat ang mukha nila kung makikipag-usap. Hindi nawawala sa usapan naming pamilya sa hapag-kainan ang mga nakaraan pang pinag-usapan na paulit-ulit umiikot sa bawat isa sa amin habang kami ay kumakain: ang hindi pantay na distribusyon ng SAP; ang pag-aaway ng pamilya dahil lang sa ayuda na umabot sa masaklap na paghihiwalay ng bahay; ang mga katutubong Iraynun na inampon ng aming komunidad mula sa Valderrama na kinaligtaan ang pangalan sa listahan ng SAP at ayuda. Ang trabaho bilang sekretarya ng barangay yata ang naging dahilan ng pagputi ng buhok ng mama ko. Kung ilang beses kumukunot ang noo niya sa pagtitimpi sa mga kalakaran na tingin niya ay hindi patas ay siya rin ang dagdag ng hibla ng puti sa kanyang buhok. Lagi siyang may baon na pagkadismaya pagdating sa bahay at habang umuusal ng inis, 66
patuloy siyang kumikilos - maghuhugas ng pinggan, magwawalis sa loob ng bahay, magdidilig ng halaman. O baka sa ganitong paraan niya inaayos ang mga gusot na hindi niya maayos sa barangay. ISANG UMAGANG WALANG INGAY SA KALSADA "Ma'am, aagahan ko ang alis dito sa terminal." Kaiba sa mga nagdaang araw, dama ko ang pagkabalisa ng text sa akin ni Sir Lon, driver ng van na sumusundo sa akin papuntang trabaho. Inaantay ko siya sa labas ng bahay. Nasa "suludnun" ang komunidad namin, ibig sabihin "looban" o "papasok." Maya-maya, ang sabi niya: hindi na niya raw ako masusundo. Wala akong pagpipilian kung di sumakay sa Ceres Bus na dinadayo ko pa sa main road. Matagal din ang pag-aantay ko na halos nahuli na ako sa itinakda kong oras. Maingay ang main road. Hindi ito nauubusan ng pasahero - lalo na ng mga pasaherong makikipagsapalaran sa Manila. Papunta-pabalik ang mga RoRo Bus. Dati, puno ang tricycle na hanggang bubong, may sakay na estudyante. Bumubusina ang mga jeepney kapag nakakasalubong ang bawat isa sa daanan. Puno ang ibabaw ng jeep na bumibiyahe mula sa bayan ng Valderrama. May sakay na sako ng bigas at mga pasaherong masasayang uuwi sa kanilang tahanan. Ngunit iba na ngayon. Tahimik. Tahimik ngunit nagagalit. Nasa isang sulok ng kalsada ang mga namamasada ng tricycle. "May LTO na nagbabantay," usap-usapan nila. Tatawag ang isa sa kasamahan nilang namamasada, itinatanong kung nanatili pa rin ang mga "halimaw" sa posisyon nila. Noong Disyembre 2020, may sampung pasahero ang sugatan nang umiwas ang van sa LTO checkpoint. Kinasuhan ang driver ng reckless driving resulting to multiple injuries and property damage. Walang plate number ang mga quarry trucks na tone-toneladang humahakot ng baras sa quarrying site ng bayan namin. Hindi katulad sa mga pampasaherong jeepney at van, tricycle at motorsiklo, hindi sila hinuhuli. Naranasan ko na rin minsan sumakay sa van na ako na lang mag-isa ang pasahero. Hindi ko maiwasan pero nahahabag ako sa mga tsuper. Paano nila babawiin ang boundary? Mahina daw ang kita, hindi tulad bago ang pandemya. Katulad din ng mga nagbabanggaan na kontradiksyon 67
ng mga matataas sa mga mabababa, tumatakbo sila nang mabilis para habulin ang mga pasahero bago pa sila maunahan ng malalaking bus company tulad ng Ceres Bus at P2P bus. Tinatawagan nila ang bawat isa; ibinibigay nila ang eksaktong lokasyon at kung may Ceres Bus na nagbiyahe (papunta sa direksyon ng Ilauod or Iraya). Maging itong mga padyak na serbis ng mga manggagawa at mag- aaral sa pampublikong paaralan, hindi rin pinatawad ng pandemya. Sa pakikipanayam ko sa kanila, umaabot ang kita nila sa P800 kada araw bago ang pandemya. Ngunit ngayon, wala pa raw sa kalahati. Malaki ang epekto sa pagliit ng kita nila ang walang pasok ang mga estudyante at madalang na pagpasok ng mga empleyado dahil Work from Home. Sa pakikipag-usap ko sa kanila, maaaninag sa mukha nila ang pagkadismaya, ang panghihinayang at pagtitimpi. At habang pinupunasan nila ang pawis sa mainit na tanghali, iisa lang ang tanong nila: "Kailan pa matatapos ang pandemya?" ANG MUKHA NG ANTIQUE SA BUONG KAGANAPAN NG PANDEMYA Ang unang naitalang kaso ng Covid-19 sa probinsya namin ay mula sa manggagawa, isang consultant. Noong Mayo 7, nakapailalim ang probinsya ng Antique sa Enhanced Community Quarantine (ECQ). Noong April 7 ng nakaraan taon, mayroon nang siyam ang nagpositibo sa Covid. Apat rito ay mula sa Isla ng Caluya at lima ay mula sa bayan ng Pandan na may travel history mula sa nasabing isla. Mula sa contact tracing, ang isang nagpositibo ay 74 years-old na lalaki na nagmula sa Metro Manila at mula sa Semirara Mining and Power Corporation (SMPC). Ayon sa provincial health officer Ric Noel Nacionayo, ang nasabing pasyente ay nagpakonsulta noong Marso 7 at nakumpirmang positibo noong April 7. Ngunit ang mining operation ay hindi pinapayagan sa ilalim ng ECQ. Naniniwala si Bong Sanchez, presidente ng Save Antique Movement, na ang mga naunang kaso ng Covid ay mula sa operasyon ng pagmimina. Ayon din sa kanya, tatlong Chinese vessels ay labas-masok sa Semirara Island sa panahon ng ECQ at GCQ. Sa kasalukuyan, nasa 68 active cases, lima ang naitalang namatay at nasa 1,075 ang PUM (April 1, 2021). Hindi pa rin nakakapagpatayo 68
ng sariling testing center ang Antique. May dalawang malaking ospital lamang ang kabisera ng San Jose: ang Angel Salazar Memorial General Hospital at Antique Medical Center na pribado. Sa bilang ng aktibong kaso ng Covid sa kasalukuyan, nasa 100 bed capacity lamang ang kakayanin ng ASMGH. Ayon sa datos ng DOH, home quarantine ang mga ito. Sa kabila ng pagmamalaki ng lokal na pamahalaan na ang probinsya ng Antique ay nag-uumpisa na sa Golden Age, ayon sa Philippine Statistics Authority, nasa mahigit 33 libong indibidwal ang salat sa pagkain at 118,000 ang kabilang sa mahihirap. Aabot sa 126,943 ang magnitude of poor population. Samantala, ang pamilya na may limang miyembro ay nangangailangan ng P9,980 na buwanang kita. Sa isla ng Panay, P395 na ang itinakdang arawang sahod ng Department of Labor and Employment. Bagamat nasa 92.3 per cent ang employment rate sa Antique, taliwas ito sa ipinapakitang percentage ng underemployment na umaabot sa 35.7 at 7.7 unemployment. Malapad ang lupa ng Antique sa sakahan, nasa 41,257 ektarya ang produktibong lupang agrikultural. Ngunit sa laki na ito, mayroon pa rin na hindi sapat ang kinakain. Maging ang yaman-dagat ay makakapagbigay ng trabaho at pagkain. ANG MGA ANINO AT PAGSUGPO SA TAKOT Dinadalaw ko lang dati ang probinsya ni Mama. Umuuwi ako ng probinsya. Iyon lang ang konsepto ko sa Antique. Mula sa urban, magpapahinga sa probinsya kung saan makakakitim ng sariwang hangin at pagkain. Maliligo sa dagat. Tahimik. Tahimik ang gabi. Masarap sa pandinig ang ingay ng kulisap. Hindi ko kayang mabuhay sa probinsya. Boring. Walang teknolohiya. Walang Sky Cable. Walang HBO. Walang Cinemax. Walang Popsicle Magazine. Walang MYX o V Channel o MTV. Walang Sta. Lucia Mall. Wala sa tinitirhan ni Mama. Walang radyo. Walang CD. Mahirap. Sinabi kong ayaw kong tumira rito. Ayaw ko talaga. Nakakamiss ang Manila. Noong una. 69
Nangungulila ako sa mga nakagisnan lalo na ang naging lunduyan ng aking pagkabata. Ang mga istruktura, nagtatayugang mga gusali, ang ingay. Ang mga ilaw sa poste na tinatanaw ko mula sa bintana ng jeep. Ang usok. Ang amoy ng barbeque. Ang chicharon at lugawan sa Tandang Sora. Maraming katangian ang probinsyang ito na wala sa syudad. Maliban sa nakakatunaw-ng-pusong tanawin nito ay ang mga bagay, mga taong kailangang tulungan. Mga kabataang kailangan maitawid ang pag-aaral at sila ang karapat-dapat matuto at mag-umpisa ng halaga ng pakikipag- kapwa. Sila ang kailangan kong harapin. Ipaunawa sa kanila ang kanilang magagawa upang matulungang umunlad ang probinsya. Umunlad o di kaya'y makilala sa pagkakaroon nito ng mga anak na mabubuti. 70
Pepe Kamz Deligente "Mayroon akong hika. Kaya inaalala ko, kung tamaan man ako ng Covid, baka pagkamalan ko lang na umaatake na naman ang hika ko. Pero noong July, may kakaibang pakiramdam sa ilong ko. Parang may nakabara sa ilong ko." Makalipas ang ilang araw na nakaramdam ng kakaiba si Pepe sa ilong niya, nagbasa-basa siya kung ano ang mga karaniwang sintomas ng Covid-19. Wala naman siyang lagnat o sore throat. Pero nang subukan niyang amuyin ang alcohol mula sa kamay niya, nagulat siya na hindi niya ito maamoy. Pumunta siya sa pinagtatrabahuan upang kumonsulta sa clinic. Agad naman siyang nirekomenda ng doktor ng kumpanya na ma-swab para malaman kung may Covid nga ba siya. Pagkalipas ng walong araw ay doon na nga niya nalamang positibo siya sa Covid-19,"Parang tumigil ang oras nu'ng nalaman ko." Nakadagdag pa sa bigat ng balitang iyon ang sunud-sunod na tawag na natanggap niya mula sa HR at company clinic na tila paulit-ulit lang naman ang mga tanong. Buhos din ang mga mensahe ng pangangamusta at paghiling ng agarang paggaling niya mula sa mga kapwa-manggagawa at unyonista na nakatulong namang tumaas ang morale niya. Dalawang beses nang nagpositibo si Pepe sa swab test. Maliban sa naramdaman niyang kakaiba sa ilong at minsa'y mabilis hingalin o mapagod, wala naman na siyang ibang sintomas na naranasan. Patapos na ang pangalawang 14-day quarantine niya pero hindi niya pa rin alam kung papasok na ba siya sa trabaho kahit binigyan na siya ng City Health Office ng Cabuyao, Laguna ng certificate of completion ng quarantine. Sapat na raw iyon para bumalik siya sa trabaho. Pero hindi kumbinsido si Pepe na pwede na siyang pumasok. Marami siyang inaalala. Mahigit 70 na ang kumpirmadong kaso ng Covid sa kanilang kumpanya. Mayroon pang mahigit 100 na naghihintay 71
ng resulta. "Paano kung mahawa ulit ako? Paano kung hindi pa pala talaga ako magaling at makapanghawa ako ng iba? Kung hindi naman ako magtatrabaho, paano na ang pantustos ng pamilya namin sa mga pangangailangan at para sa pag-aaral ng anak kong nasa kolehiyo?" Dalawampu't isang taon nang nagtatrabaho si Pepe sa Nexperia, isang electronics company sa Laguna. Isa siya sa mga opisyales ng Nexperia Philippines Inc. Workers Union (NPIWU)-NAFLU-KMU. Siya ang tumatayong Chief Shop Steward sa unyon. "Buti na lang at may unyon kami. Talagang sa panahong ito, kitang- kita namin ang kahalagahan ng pagkakaroon ng unyon. Naigigiit namin ang mga karapatan namin sa kalusugan at kabuhayan." Kwento ni Pepe, may ilang maliliit na tagumpay silang nakamit kaugnay ng mga patakaran at benepisyo ng kumpanya sa gitna ng quarantine at pandemya. Ilan sa mga ito ang pagkakaroon ng shuttle na naghahatid at sundo sa mga manggagawa sa mga takdang drop-off/ pick-up points; ang 22 days na paid leave noong panahon ng Enhanced Community Quarantine; ang 14-day additional emergency leave para sa mga magkakasakit ng Covid-19; at iba pa. Ang mga manggagawa na pumasok sa trabaho habang ECQ ay binigyan ng libreng akomodasyon at pagkain at dobleng sahod at hazard pay. Dalawang beses nang naglunsad ng sama-samang pagkilos ang mga manggagawa sa Nexperia upang igiit ang kanilang mga kahilingan gaya ng paid quarantine leave, hazard pay, door-to-door shuttle, at mass testing. Noong Agosto 12, 2020 naglunsad sila ng isang noise barrage habang breaktime upang igiit na dapat magsagawa ang kumpanya ng 24- hour disinfection shutdown dahil na nga rin sa lumalaking bilang ng kaso ng Covid-19 sa kumpanya. Iginiit din nilang dapat bayad ang sahod ng mga manggagawa sa araw na iyon. Ang plano ng kumpanya noong una ay anim na oras lang magsara para sa disinfection. Dahil sa pangangalampag ng mga manggagawa, napilitang ibigay ng kumpanya ang kanilang kahilingan. Ikinwento rin ni Pepe ang kalagayan ng mga kontraktwal na manggagawa sa pabrika, o ang mas kilala sa bansag nilang "third party" - dahil galing sa third-party service providers. "Mahirap ang kalagayan nila. Kapag kinailangan nila magpa-test para alamin kung may Covid-19 sila, sariling gastos nila. Kapag nagkasakit naman at kinailangang mag- 72
quarantine, wala silang matatanggap kahit singko. Malalagay pa sa alanganin ang trabaho nila. Posibleng wala na silang balikang trabaho kahit maka-recover pa sila." Dagdag pa ni Pepe, halos lahat ng kumpirmadong may Covid-19 sa kumpanya ay mga regular na empleyado. Tingin niya, hindi ito dahil sadyang mas malakas ang resistensya ng mga kontraktwal. Tali ang mga ito sa takot mawalan ng kita o ng trabaho. "Kahit sino naman ang nasa kalagayan nila, mag-aalangan talaga. Baka kahit may nararamdaman nang sintomas ay babalewalain na lang. Magpa-test pa lang, laking gastos na, posible pang mawalan ng trabaho. Napakahirap pa namang mawalan ng trabaho lalo na ngayong panahong ito." Sinisikap ng unyon na itaguyod at ipaglaban ang karapatan ng mga kontraktwal na manggagawa pero - dahil sa batas at kagustuhan ng kapitalista - hindi talaga sila nasasaklaw ng karamihan sa mga benepisyong natatamasa ng mga regular. Kaya naman tinutulungan at sinusuportahan nila ang mga ito sa pamamagitan ng pagbibigay din sa kanila ng mga pag-aaral tungkol sa kanilang mga karapatan. Sa katunayan, may sariling samahan na rin ang mga ito. Hindi man kinikilala at itinuturing gaya ng isang unyon, malaking hakbang din ito para mapagkaisa ang hanay nila at maitaguyod ang kanilang mga karapatan. Ayon kay Pepe, dahil sa karanasang ito, napagtibay lalo ang kanyang paninindigan na isulong ang karapatan niya at ng mga kapwa- manggagawa. "Sa ganitong sistema, talagang wala namang pakialam ang kumpanya sa kanyang mga manggagawa. Kung magkasakit ka, madali ka lang naman palitan. Kaya kailangan talaga manindigan at lumaban." 73
74 Photo by Mayday Multimedia
Paaralan 75
Yana, ang Titser-Nanay sa Gitna ng Pandemya Diane Capulong "BREAKING NEWS! Isang nakakahawang sakit ang kumakalat ngayon sa buong mundo. Pinag-iingat ang bawat isa sa ating mga kababayan at hangga't maari ay huwag munang lalabas sa inyong mga tahanan." Ito ang balitang bumungad sa akin habang nanunuod ako ng telebisyon sa principal's office. Bakanteng oras ko noon at hinihintay ko na lang tumunog ang bell bilang hudyat ng pagtatapos ng klase sa araw na iyon. Bago pa ako makapag-isip sa aking narinig, isang anunsyo mula sa aking kapwa-guro ang pumukaw sa aking kamalayan. "Mga ma'am at sir! Emergency meeting daw po sabi ni principal," pasigaw na anunsyo ni Ma'am Zai, isang Filipino teacher. Tahimik kaming nagtipon-tipon sa kabilang silid at ang ilang may klase pa ay nagbigay na lang ng seatwork sa kanilang mga estudyante. Kinausap kami ng aming principal na agad nang suspendihin ang klase dahil sa kumakalat na nakakahawang sakit. Hindi ko man masyadong maintindihan pa ang mga pangyayari, sumunod na lang ako sa aming napag-usapan. Agad kong pinauwi ang aking advisory class. Siyempre ang iba ay tuwang-tuwa, wala silang kamalay-malay sa nakaabang na pandemya. "Ma'am Yana, Bakit po kami uuwi nang maaga? May meeting po ba kayo?" tanong sa akin ni Claire, class president ng 7-Temperance. Hindi ko alam kung paano ko sasagutin ang tanong ng bata dahil kahit ako, gulat pa rin at naguguluhan sa mga nangyayari. Inisip ko baka mag-panic lang sila o maling impormasyon pa ang maibigay ko. "Anak, manood ka na lang ng balita pag-uwi mo, ha. Sasabihan ko na lang kayo kung kailan tayo papasok uli," ang tangi kong nasabi sa bata. Subalit hindi na bumalik sa dati ang lahat at tuluyan nang napaaga ang bakasyon ng mga bata. Marami ang nalungkot at umiyak dahil 76
hindi nila naranasang umakyat ng stage at maisuot ang kanilang toga at medalya sa mismong graduation day. Covid-19 daw ang pangalan ng kumakalat na virus. Nakakabahala na simpleng ubo at lagnat lang ang sintomas nito. Sa araw-araw na naririnig ko ang mga bilang ng namamatay at nagkakasakit, lalo akong kinakabahan, hindi lang para sa akin kung hindi para sa pamilya ko. Minsan kapag sinusumpong ako ng allergy ko, napapraning ako sa kakaisip na baka nahawa na ako. Saka iinom ako ng samu't saring mga vitamins at ilang herbal na gamot tulad ng luya at tanglad. Sinasabing mabisang pangontra daw ito sa sakit kahit ang totoo, wala pa naman talaga itong lunas. Bukod pa doon, nag-aalala din ako na baka bigla na lang ako mawalan ng trabaho. Ano kaya ang plano ng DepEd sa susunod na pasukan? Sasahod pa rin kaya kami kung sakaling ihinto ang klase? Ano naman ang puwede kong pagkakitaan kung titigil na kami magtrabaho? Sinabi ng presidente na hindi magkakaroon ng tradisyunal na klase hangga't hindi nagkakaroon ng bakuna. Subalit hindi raw dapat mahinto ang pagkatuto ng mga mag-aaral kahit pa nasa gitna ng pandemya ang buong bansa. Hanggang sa ipinakilala nga sa amin ang distance learning at doon na nagsimula ang sangkatutak na webinar na aking pinapakinggan at pinapanood. Noong una, nakikigamit lang ako ng internet sa kapatid ko pero nang magtagal naging pangangailangan na ang internet sa aming mga guro kaya nagpakabit na rin ako. Kailangan ring mag-download ng Google Meet at Zoom para sa mga virtual meetings namin. Salamat na lang sa napakaraming tutorial sa Youtube kaya natutunan ko gamitin ang mga application na ito. Sa dami ng mga webinars na pinakinggan ko, na may iba-ibang paksa, hindi ko na alam kung paano ko pa matatandaan ang lahat ng iyon. Kaya naman naglaan na lang ako ng isang notbuk para sa mga webinars na dinaluhan ko o di kaya sine-save ko na lang sa aking Google Drive para pwede ko pang balikan. Mayroong webinar tungkol sa radio- at TV- based instruction, online learning, modular instruction, paggawa ng mga video lessons at e-book, paggamit ng mga app tulad ng Book Widgets, Appgeyser at Cartoon Storymaker, pagsulat at paglikha ng mga kwentong pambata at marami pang iba. Hindi ko namalayan na umabot na sa tatlumpung piraso lahat ng certificates ko! Isang buwan bago ang pasukan, naging usap-usapan kung dapat 77
bang ituloy ang pasukan o ipagpaliban muna dahil wala pa ring bakuna. "Mars, dapat talaga huwag na muna ituloy ang pasukan kasi hindi pa tayo handa. Kawawa naman ang mga bata baka magkasakit pa sila at hanggang ngayon wala pa rin ang mga modules," reklamo ng co-teacher ko na si Melody. "Pag walang pasok baka wala tayo sasahurin. Kawawa naman pamilya natin," dagdag pa ng isang co-teacher ko na si Bennie. "Yana, ano naman ang masasabi mo? Di ba gusto mo rin na huwag na muna ituloy? Mamaya bigla lang mag-cancel ng klase kalagitnaan ng taon," baling sa akin ni Monette, Science teacher. Hindi ako magpapakaipokrita. Inaalala ko din ang ipapakain ko sa pamilya ko sakaling hindi matuloy ang pasukan sa Hunyo. Kinakabahan din ako na baka mahuli ang DepEd sa pag-iisyu ng mga modules. Ano na ang gagamitin ng mga bata 'pag nagkataon? At anong gagawin naming mga guro sakali ngang mangyari iyon? Pero mas nag-aalala ako para sa mga estudyante ko. Marami sa kanila ay hirap pa ring magbasa, Filipino man o Ingles. Ano na ang mangyayari sa kanila ngayong modular distance learning ang gagamiting moda sa pagkatuto? Paano naman ang mga abala ang magulang na nagtatrabaho at iyong mga walang kasama sa kanilang tahanan? Sino ang aalalay sa kanila sa pag-aaral? Ngayon pa nga lang ay marami nang katanungan ang mga estudyante ko sa group chat namin. "Ma'am Yana, matutuloy po ba pasukan?" "Paano po kami mag-eenrol?" "Mag-oonline po ba tayo? Wala po kaming internet." "Ma'am Yana, ano po iyong modular learning? Ayon sa aming isinagawang sarbey, karamihan ng mga estudyante ay walang internet connection at android phone kaya napagdesisyunan ng aming dibisyon na gumamit na lang ng self-learning modules. Google Form ang ginamit para makapag-enroll lahat ng mga estudyante dahil ipinagbabawal muna ang face-to-face interaction. Pero dahil hindi lahat ay may internet connection, kinailangan kong mag-home visit para mai- enroll ang mga batang hindi makapagparehistro online. Nakakatakot lumabas dahil sa Covid-19 pero gaya nga ng lagi naming sinasabi na mga guro "Para sa bata, para sa bayan!" Lumipas ang ilang linggo at napagdesisyunan nga ng pamunuan ng 78
Kagawaran ng Edukasyon na ipagpaliban muna ang klase upang mas lalo pang makapaghanda sa tinatawag ngayon na New Normal. Upang makasiguro na may magagamit na modyul ang mga bata sa pasukan, nagdesisyon ang aming dibisyon na bumuo ng mga grupo ng mga guro na susulat ng compendium of notes sa bawat asignatura. Isa ako sa mga napiling manunulat. Nagboluntaryo na rin ako para may maitulong ako sa mga bata sa kanilang pag-aaral. May maganda bang naidulot sa akin ang pandemya? Para sa akin, "It's a Yes!" Kung may magandang nangyari man ngayong pandemya, iyon ay ang nagkaroon ako ng oras sa aking pamilya lalo na sa aking nag-iisang anak na ngayon ay isang taong gulang na. Bago ang pandemya, malayo ang loob sa akin ng aking anak. Marahil dahil hindi niya ako masyadong nakikita. Kinailangan ko na kasing bumalik sa aking trabaho tatlong buwan pagkatapos ko manganak pero tuwing lunch break pinipilit kong umuwi para makasama siya. Masakit din sa loob ko na ang kinikilala niyang nanay niya ay ang kanyang lola. Nakakatawa nga na ang tawag niya sa akin ay ate at hindi mommy. Ang sakit di ba? Hindi ko naman masabi sa kanya na kailangan kong magtrabaho para sa kinabukasan niya. Alam kong hindi niya pa maiintindihan iyon. Salamat sa lockdown dahil naging Work from Home ang trabaho ko. Palagi ko na siyang nakakasama at nakakalaro. Aaminin kong naging mas mapaghamon ito dahil ang hirap ibalanse ng pagiging nanay, asawa at guro 'pag sa loob ka ng bahay nagtatrabaho. Gigising ako ng alas-singko ng umaga dahil maaga rin nagigising ang anak ko. Magluluto ng agahan, maglilinis ng bahay, mag-aalaga ulit, magluluto ng tanghalian tapos mag-aalaga ulit. Pag nakatulog si baby pahinga konti saka 'pag nagising alaga ulit. Pagtungtong ng alas-sais ng gabi magluluto ng hapunan, pakakainin si baby, magliligpit ng kalat tapos patutulugin si baby. Pagpatak ng alas-nuwebe ng gabi doon ko pa lang magagawa lahat ng trabaho ko bilang guro. Mabuti na lang at katuwang ko ang aking asawa at nanay sa lahat ng gawain. Paano na lang kung mag-isa ko lang? Siguro hindi ko kakayanin lahat. Ang hirap pala ng Work from Home! Hatinggabi na matatapos lahat ng gawain ko at saka pa lang ako makakatulog. Araw-araw ganoon ang routine ko, nakakapagod pero siyempre para sa anak ko handa akong magsakripisyo. Isa pa, alam kong 79
wala akong karapatang magreklamo dahil iyong iba nga nawalan ng trabaho pasalamat na lang ako at may trabaho pa rin ako. Sabi nga ng Pussycat Dolls, "Be careful what you wish for cause you just might get it!" Totoo nga na naging malapit sa akin ang anak ko dahil hindi na ako pumapasok sa school pero sumobra yata! Literal na tuwing lalabas lang ako sa bakuran, iiyak na siya at sisigaw ng "Mommyyyyy!" (akala niya aalis ako; dati wala naman siyang pakialam kahit umalis ako.) Natatawa na lang ako dahil nang minsan na mag- oonline class ako sa graduate studies nakikisali rin siya. Minsan napapangiti na lang ang professor ko dahil ang background music ko noong ako ay magrereport kung hindi iyak ng bata ay Cocomelon nursery rhymes (para mapatahan siya dahil gusto niya, nakakandong lang sa akin habang nagkaklase ako). Sa sobrang dami ng ginagawang paghahanda at mga reports na kailangan ipasa, hindi ko na namalayang bumigat ang timbang ko. Ang totoo gusto ko na talaga mag-diet kaya lang kailangan kong kumain nang marami dahil araw-araw akong napupuyat (or else madededo na talaga ako.) Gusto ko rin mag-jogging o mag-Zumba kaya lang ang daming ginagawa, wala na akong oras (sinusuot ko na lang ang waist trimmer ko, umaasang mabawasan man lang ang bilbil ko.) Kung may bakante akong oras, mas gugustuhin ko na lang matulog para mabawi ang lahat ng pagod at pagpupuyat ko. Nakaramdam ako ng stress at kalungkutan nang mga panahon na iyon, kaya sinubukan ko magtanim ng mga halaman para marelaks naman ako. Nag-umpisa sa pahingi-hingi sa nanay ko hanggang sa paunti-unti na akong bumibili. Ilan sa mga paborito ko ay ang mga calathea, aglaonema, pothos, calladium, mayana at philodendron. Nakatulong ang paghahalaman para makalimutan ko sandali ang bigat ng aking trabaho. Sa tuwing may sisibol na bagong halaman, nag- uumapaw ang galak sa puso ko, nakakawala ng pagod at lungkot. Akala ko noon hindi ko kayang magtanim at lahat ng halaman na itatanim ko sa lupa ay mamamatay pero napatunayan kong kaya ko pala. Ngayon mayroon na akong maliit na hardin sa harap ng aming bahay at dalawang beses sa isang araw inaasikaso ko sila pagkatapos ng mga nakakaloka kong trabaho sa paaralan. Sa unang linggo ng Oktubre, nag-umpisa ang pasukan sa kabila 80
ng pandemya. Lalong dumami ang gawain sa paaralan. Nasubukan kong nakatayo mula 8:00 hanggang 11:00 ng umaga dahil sa pagpo- photocopy at pagso-sort ng mga modules. Pagkatapos maibigay ng mga modules sa mga bata, nag-umpisa nang magkaroon ng patong- patong na isyu tungkol sa mga answer keys na nakalagay sa likuran ng bawat modyul gayundin sa mga errors sa modyul. "Ano ba 'yan! Bakit may sagot? Paano pa mag-aaral ang mga bata niyan siyempre kokopyahin na lang nila ang sagot?" sabi ng isang magulang. "Parang di naman nag-iisip ang DepEd! Nagsasayang lang sila ng pera diyan. Hay, naku! Lagi na lang silang palpak. Mali lahat!" dagdag pa ng isa. Kung magbabasa ka ng mga komento sa social media, ang daming pamba-bash at rant tungkol sa aming mga guro at lalo na sa DepEd. Hindi kasi nila maintindihan na ang self-learning module ay self- evaluative at self-reflective. Ibig sabihin, kailangan muna basahin at unawain ng mag-aaral ang mga nakasulat sa module bago niya ito sagutan nang hindi muna tumitingin sa answer key. Pagkatapos sagutan, doon pa lang sila dapat tumingin sa answer key at ikumpara doon ang kanilang sagot at saka pagnilayan kung saan sila nagkulang. Dahil nga walang mga guro na makapagbibigay ng feedback sa kanilang mga output. Doon naman papasok ang gampanin ng mga magulang bilang mga tagapagsubaybay. Kailangan nilang siguruhin na ginagawa nang tama ng mga bata ang mga leksyon ayon sa nakasaad sa weekly home learning plan na ginawa ng mga guro. Pero sino ba namang bata ang gagawa noon? Sasabihin nila bakit pa sila magpapakahirap? May iilan din siguro na mangingibabaw sa kanila ang pagiging matapat. May naitulong din ang DepEd sa aming mga guro. Libre ang mga bond paper. Binigyan pa kami ng netbook, mouse, headset saka mouse pad. Siguro may mga ilang dibisyon lang na hindi nabigyan at hindi ko rin alam kung bakit. Bukod sa kahon-kahon na modules na iniimprenta namin, dumami rin ang mga online forms and surveys na sinasagutan. Sobrang dami ng reports! Weekly home learning plan, workweek plan, individual accomplishment report at marami pang iba! Parang gusto ko na lang bumalik sa old normal dahil mas nakakapagod ngayong new normal. 81
May mga gabing iniiiyak ko na lang ang pagod ko, sakit ng ulo (kakagawa ng reports, kakapanood ng webinar, kakasagot ng mga tanong ng mga estudyante sa Messenger at kakasagot ng surveys) at sakit ng paa at likod (kaka-photocopy, kaka-sort at kakaayos ng mga modules pati na rin kaka-check ng sandamakmak na outputs). Salamat sa Diyos at nakakaya ko pa rin pagsabay-sabayin ang lahat at nakakapagpasa pa rin bago ang deadline. Di nagtagal inilunsad ang isang programang naglalayong magkaroon ng radio station ang bawat paaralan sa aming dibisyon. Ito ay upang suportahan ang modular instruction na ibinibigay sa mga mag-aaral. Lahat ng mga kaguruan ay dumalo sa isang birtwal na pagsasanay kung paano maging teacher broadcaster at scriptwriter. Ito ang mga sandali na parang sasabog na ang ulo ko dahil nagsabay-sabay pa ang mga programa sa paaralan na aking pinangungunahan. Bakit naman ganoon? 'Pag may natapos kang isang gawain, may dadagdag na namang tatlo. Parang wala nang katapusan lahat ng gawain sa paaralan. (Hindi bale sana kung ikinapayat ko naman ang dami ng ginagawa ko kaso lalo ko namang itinataba. Susmaryosep!) Naging malaking hamon din sa amin nang may magpositibo sa Covid-19 malapit sa aming paaralan. Kaya nang mamigay ulit ng modules napilitan ako magsuot ng PPE. Dito ko naramdaman ang hirap na dinaranas ng mga medical frontliners. Suot ko ang PPE sa loob ng limang oras. Sobrang init sa loob at napakahirap huminga. Naisip ko kung mahina ang katawan at resistensya ng magsusuot, tiyak na mawawalan siya ng malay. Pagtanggal ko sa PPE, daig ko pa ang naligo. Basang-basa ang damit ko at pantalon kaya kinailangan ko pang magpalit ng damit. "Hindi ko na ulit isusuot ang PPE na iyon! Huli na ito," sabi ko sa aking sarili. Nang mga sumunod na araw, ipinagbawal muna ang pagpasok sa paaralan ng mga guro dahil sa lumolobong kaso ng mga nahahawa sa virus. Kaya nagdesisyon ang aming punong-guro na iuwi muna namin sa aming mga bahay ang mga printer at doon na lang kami magtrabaho. Napangiwi ako. Paano ko kaya pagsasabayin lahat ng gawain? Sana hindi makialam ang baby ko habang nagpo-photocopy ako. Pauwi na ako sa aming tahanan nang aksidente kong marinig ang usapan ng dalawang magulang. 82
"Wala namang ginagawa ang mga titser na iyan, e. Tayo naman ang nagtuturo sa mga anak natin kaya dapat hindi na sila sumasahod," reklamo ng isang nanay. "Oo nga. Ang sasarap ng buhay nila! Nagkukuwentuhan at nagtatawanan lang naman sila diyan," dagdag pa ng isang magulang. Unti-unting bumagsak ang luha ko sa aking mga narinig. Bahagya kong tinakpan ang aking bibig upang pigilan ang aking paghikbi. Bigla akong nanlambot at nanghina. Ganoon lang pala ang tingin ng ibang tao sa amin. Mga walang silbi at ginagamit lamang ang pera ng bayan para sa sarili naming kabutihan! Kung nakikita man nila kaming nagtatawanan, nagbibiruan at nagkakantyawan, iyon ay upang mawala ang aming pagod sa maghapong trabaho namin. Bakit ba napakadali para sa kanila ang manghusga? Bigla kong naalala ang mga oras na pinagsasabay ko ang mga gawaing bahay at pakikinig sa mga webinar. Ang lahat ng pagpapagod ko at pagpupuyat para lamang magampanan ko ang tungkulin ko bilang isang guro. Ang mga sakit ng ulo at likod na tiniis ko pati na rin ang mga sandaling nakakatulugan na lang ng anak ko ang paghihintay sa akin na matapos ang trabaho ko. Nag-uunahang bumagsak sa lupa ang mga luhang kanina ko pa pilit pinipigilan. Sana dumating ang araw na makita rin ng ibang tao ang mga sakripisyo ng mga titser-nanay na katulad ko. Hindi man kami katulad ng mga doktor at nars na araw-araw sinusuong ang panganib upang magligtas ng buhay, ginagawa naman namin lahat ng aming makakaya upang mabigyan ng de-kalidad na edukasyon ang aming mga mag-aaral sa kabila ng pandemya. 83
A Noble Act in the Time of Covid-19 Jeffrey G. Delfin March 16, 2020. I can still remember what happened on that day. Up to now, vivid images of that scenario still flash in my mind. My co-teachers and I started the day by facing our personal computers, computing the grades of our students inside the computer laboratory. Unexpectedly, students outside sought permission from us to let them in so they can finish their projects which they will submit to their subject teachers. They were not supposed to be allowed to use the computers because that day is the deadline for the submission of their projects. They begged us to help them and allow them to use the computers. Most of us are kindhearted so we let them do their projects inside the laboratory. They were cramming, hoping that they can submit their projects that day. Suddenly, I received a text message coming from our school principal saying that there will be a lockdown in our town due to the spread of Covid-19. Students were asked to finish their projects immediately. Later, they were advised to go home. We were asked to go home as well. The following day, the municipal office instructed us that we must stay home to avoid contact with other people. According to office personnel, there is a danger that we might infect other people if we do not follow the health protocols. I felt sad at that moment. I am bothered by a lot of things; questions are bursting out of my mind. Questions such as, if this outbreak continues, where are we going to get our food? Will our food supply last until the pandemic is gone? Etc. At that time, I was worried not only for the health of my family, my closest friends, and relatives, I was also worried for my students, especially when it comes to their future. I considered them as my biological children. I was thinking about what will happen to them if 84
there will be an academic freeze. As their second parent, I do not want them to be left behind by my formers students who are now college students. They probably feel the same way about the pandemic. There's a possibility that depression might strike them. I contacted them one by one, asking them if they are okay and I was so happy to know that they were. I was able to ask them if they are going to enroll in the coming semester and I have learned that half of the students in the class are hesitant because they fear that they might get infected with the Covid-19 virus. There were rumors that they will undergo a face-to-face modality of learning. When I explained to them that we will be using either online or modular distance learning, their parents changed their minds and allowed them to enroll this semester. I thought of a lot of things that might help alleviate their desolation because of the pandemic. I searched for contests online wherein they can participate. It is my goal to help them cope with the present situation while polishing their skills and talents in several disciplines. I saw a repost of a teacher that there will be an online photo contest on Facebook which will be steered by Best-Designed Campus Papers of the Philippines. The said photo contest is open to both students and teachers. I encouraged my students who have a passion for photography to join that contest. I reposted the information on Facebook, so that campus photojournalists from other schools in Zambales can also join. Aside from that, I also conducted a poetry writing workshop open to all students. Students from other provinces also joined the workshop that I spearheaded. I devoted more time searching for activities on social media that could help my students forget the dilemma that we were into. A teacher-friend told me to invite my students to the poster-making contest that their school will be conducting. I am glad that two of my student-artists took the challenge. The ways by which I helped my students were simple, but at least I did something rather than not doing anything at all. I wrote my thoughts to influence and inspire other teachers to help their students as well. Maybe, they were too shy to tell us, but deep down inside, they needed help. Let us not lose hope. Everything will be back to normal soon, only if all of us will put our faith and trust in our God. 85
Guro Ronnie M. Cerico MAHIGIT TATLONG DEKADA na ang inilaan ni Gng. Masagca sa pagiging guro sa isang pampublikong paaralan sa isla-lalawigan ng Catanduanes. Gamay niya na halos ang lahat ng aralin sa haba ng panahon na kanyang ginugol sa pagpapaunlad ng kaalaman ng kanyang mga mag-aaral. Maging ang mga mga mahinahong paraan ng pagdidisiplina. Masarap sa kanyang pakiramdam 'pag nakikita niyang natututo ang mga bata higit lalo kapag nababalitaan niyang nakapagtapos na ang ilan sa mga ito sa kolehiyo at namuhay na taliwas sa nakasanayang hanap-buhay sa dagat. Ilang buwan na lang at nalalapit na rin ang kanyang pagreretiro. Sapat na marahil ang haba ng kanyang taos sa pusong pagsisilbi sa kanilang kagawaran. Higit pa roon, napagtapos niya na ang limang anak na mag-isa niyang itinaguyod magmula nang lamunin ng dagat ang kanyang asawa nang magpumilit itong pumalaot kahit masungit ang panahon. Dumating na nga ang araw ng kanyang pagreretiro. Magkahalong tuwa, lungkot at takot ang nagsasalimbayan sa kanyang puso't isipan. Tuwa, sapagkat mapapasyalan niya na ang mga anak na piniling mamuhay sa kabisera ng bansa sa sandaling alisin na ang kabi-kabilang lockdown. Lungkot, dahil tuluyan niya nang lilisanin ang paaralang naging pangalawang tahanan niya sa mahabang panahon. At matinding takot sa kanyang kalusugan at kaligtasan dahil sa lumalalang banta ng pandemya. Kahit kasi ang isla-lalawigan ng Catanduanes ay 'di nakaligtas sa mapanganib na Covid-19, na mas mapanganib sa gaya niyang senior citizen. Patuloy ang pagtaas ng bilang ng mga nahawaan ng sakit kahit mahigpit ang paalala ng mga awtoridad. Kabi-kabila ang tawag na natatanggap ni Gng. Masagca buhat sa kanyang mga anak. Laging nagpapaalala sa kanya na pag-ibayuhin ang pag-iingat at pagsunod sa 86
mga health protocols. At nangako ang mga ito na uuwi sa isla sa oras na ligtas na ulit ang bumiyahe patungong probinsya. Sinuspinde muna ang face-to-face classes sa Catanduanes dahil sa pandemya. Hirap ding umusad ang online classes dahil sa usad-pagong na internet connectivity, walang gadgets ang karamihan sa mga bata at sunud-sunod ang humagupit na mga bagyo sa nakalipas na mga buwan. Ipinasailalim sa modular instruction ang pagkatuto ng mga bata na nasa kani-kanilang mga tahanan. Ramdam ni Gng. Masagca ang hirap ng mga bata at mga magulang sa bagong sistema ng pagkatuto. Ibang-iba pa rin kapag nasa loob ng klasrum na may tulong at patnubay ng guro sa halip na iasa sa mga magulang na karamihan ay 'di rin nakapagtapos ng pag-aaral at abala sa paghahanap-buhay sa dagat. Sa halip na masayang ang oras ni Gng. Masagca sa buong maghapon, nanaig pa rin ang kagustuhan niyang makapagturo kahit wala na siya sa serbisyo. Naging bukas ang kanyang tahanan sa mga batang nahihirapan sa pagsagot sa mga modules at iba pang learning activity sheets. Pumwesto sila sa lilim ng mayabong na punong mangga at sumunod sa mga health protocols. Kakaibang tuwa ang naramdaman ni Gng. Masagca. Kakaibang tuwa lalo't nakikita niyang natututo ang mga bata. Ang bawat ngiti ng pasasalamat na kanyang nasisilayan ay patuloy na nagdaragdag ng ibayong lakas upang siya'y magpatuloy sa pagtuturo. Napatunayan niya na totoo nga ang mga katagang "Minsang maging guro ay lalaging guro" - may pandemya man o wala. 87
Para sa Bata Sheila L. Cerilla "Yehey graduation na! Ma'am mami-miss ka po namin," ang sabik na sabik na wika ng aking mga estudyante. "Enero pa lang, may tatlong buwan pa kayo dito," ang kantyaw ko sa kanila, sabay-kuha ko sa aking mga kagamitan sa pagtuturo. "Ma'am, basta dadalawin ka namin," sabay-yakap nila sa akin nang mahigpit. Halos ayaw na nilang lumabas ng aming paaralan. Nakakalungkot man, kailangang tanggapin ang pagbabago na hindi sila mananatili sa ika-anim na baitang. Binibigyang-halaga ng aking mga estudyante ang bawat araw nila sa paaralan. Pero biglang may sumiklab na balita, may virus daw na kumakalat sa bansa. Tuwing magtuturo na ako, ang daming blangkong upuan. Medyo malungkot sa loob ng silid-aralan. Nakaka-miss ding manaway ng mga sobrang kukulit na estudyante. Nasaan na sila? Kung dati, punong-puno ang silid-aralan, ngayon, bilang na sa aking mga kamay ang pumapasok sa aking mga estudyante. "Magsuot kayo palagi ng face mask at magdala ng alcohol," ang paalala ko sa aking mga mag-aaral. Ika-9 ng Marso, 2020. Inanunsyo sa balita na suspendido ang klase sa buong bansa. Delikado ang sakit na ito. Walang pinipili ang kahit sino. Ang nakatakdang pagsusulit para sa mga magsisipagtapos ay muli na lang iaanunsyo. Ika-15 ng Marso 2020, inanunsyo ng Pangulong Duterte na ang buong bansa ay nasa state of calamity. Base sa ipinalabas na Proklamasyon Bilang 929, nasa Enhanced Community Quarantine ang buong Luzon. Paano na ang kanilang pagsusulit? Paano na ang palatuntunan sa pagtatapos na kinasasabikan ng aking mga estudyante? Paano ang kinagigiliwan nilang maranasan, ang pagtuntong sa entablado upang tanggapin ang kanilang 88
sertipiko? Paano na? Ang paikot-ikot na katanungan sa aking isipan. Magkahalong takot, pangamba at lungkot ang dala ng pandemyang ito. Lungkot sa parte ng aking mga estudyante na walang kasiguraduhan kung mayroon pa bang palatuntunan ng pagtatapos. Pero kailangang pag-ingatan ang kanilang mga kalusugan. "Ma'am, kailan po ang graduation? Kailan po kami babalik sa paaralan? Ma'am, miss na namin ang mga guro namin," ang mga mensahe ng aking estudyante sa Messenger. "Mag-antay lang muna sa anunsyo, mga anak, makakaraos din tayo," paalala ko palagi sa tuwing sila ay nagmemensahe. Lumipas ang mga araw at buwan, naging birtuwal ang pagtatapos ng mga mag-aaral. Nakakalungkot man, pero masaya pa din dahil naidaos kahit papaano ang kanilang palatuntunan sa pagtatapos. Nagpalabas ang Kagawaran ng Edukasyon anunsyo, ang DepEd Order Sec.18, Bilang 2020 na nagsasaad ng mga patnubay sa patakaran para sa pagkakaloob ng mga mapagkukunan sa pag-aaral para sa pagkatuto ng mga mag-aaral. Muling pinasibol ang iba't ibang pamamaraan upang maipahatid ang pagtuturo. Nagkaroon ako ng mga bagong grupo ng mga mag- aaral sa ika-anim na baitang. Modular distance learning ang napiling distance learning modality ng mga magulang. Na kung saan maghahanda kaming mga guro ng activity sheets at magbibigay ng module. Ang mga magulang o iba pang kasama sa bahay ang magiging gabay ng mga mag-aaral sa pagkatuto. Mayroon din namang online kamustahan, online reading at intervention na iba pang karagdagang pamamaraan sa pagtuturo. Ibang-iba talaga ang pagtuturo naming mga guro ngayong panahon ng bagong normal. Kung dati, binti at bibig ang sumasakit sa pagtuturo dahil mahabang oras na nakatayo at nagpapaliwanag sa harapan ng mga estudyante, ngayon, daliri ang sumasakit sa kaka-stapler ng mga activity sheets at kakapindot sa kompyuter sa paggawa ng mga aralin at walang sawang kaka-message sa kanila. Pero anumang bahagi ng katawan ang sumakit, mas lalong ginaganahan ako sa paggawa basta't iniisip ko palagi na "Para sa Bata, Para sa Bayan." Kung dati, palagi kaming pumupunta sa paaralan, ngayon may kanya-kanya kami ng iskedyul sa pagrereport. Ang mga gawain ng bata 89
ay ipapasa sa paaralan ng kanilang mga team leader at muling kukuha ng aralin na inihanda naming mga guro. Kung dati, nakakabisa ko ang kanilang mga pangalan at nakikilatis ko ang kanilang mga mukha, ngayon, sa Google Meet at Messenger ko lang sila nakakausap at nakikita. Minsan nakakalito ding kabisaduhin ang kanilang pangalan gawa ng iba ang pangalan nila sa social media, at minsan din wala talaga silang social media account, nakikigamit sila sa kanilang kapamilya. "Magandandang araw! Kamusta ang pag-aral? Kung may katanungan, nandito lang palagi ang inyong guro, handang tumulong at sumagot sa mga katanungan," ang palagi kong minemensahe sa group chat namin ng mga mag-aaral. "Salamat po. Okey lang po. Ma'am hindi ko po nasagutan, Ma'am nahihirapan po ako, Ma'am wala po si Mama wala po akong katulong sa pag-aaral," ang halo-halong sagot ng aking mga mag-aaral. "Tatawagan ko kayo sa Messenger o kahit sa telepono upang maturuan," ang mensahe ko sa aking mga mag-aaral para maturuan sila. Tanaw ko sa mga mata nila ang kasabikang maihatid ko bilang guro ang aralin. Sa mga nahihirapan sa pagbabasa, may iskedyul din kami ng pagbabasa sa online. Medyo mahirap kasi minsan; di kami magkatagpo dahil sa mahinang signal ng internet. Minsan naman, wala silang load kaya binibigyan ko sila ng load. Kahit papaano, masaya at magaan sa pakiramdam na naitatawid ko ang kaalaman sa mga batang higit na nangangailangan. Iba ang naging epekto ng Covid-19 sa larangan ng edukasyon. Pero hindi ito naging dahilan upang hindi maiabot ang aralin sa mga mag- aaral. Layunin ng Kagawaran ng Edukasyon na maipagpatuloy ng mga bata ang pag-aaral kahit na nasa kalagitnaan ng pandemya. Kaya bilang guro, nararapat lamang na gawin ang lahat para sa aming mga mag-aaral, upang mabigyan sila ng magandang kinabukasan. 90
Nami-miss na Kayo ni Ma'am Cathlea A. De Guzman Masaya pa kami noong araw na iyon dahil napaaga ang anunsyo ng pagkansela ng klase sa mga paaralan. Akala namin, isang linggo lang ang itatagal. Akala namin, babalik agad sa normal ang lahat. Akala namin, masaya dahil walang pasok sa eskwela at walang makukulit na mga bata na sinasaway namin sa tuwina. Akala namin... Akala marahil ng lahat, hindi magtatagal ito. Iyong pagtatapos o graduation, pinakahihintay ng lahat, hindi naisagawa. Sa mga ganoong oras pa naman abala na kami sa pag-aayos ng mga kakailanganin para sa graduation program. Ilang taon din akong naging guro sa ikaanim na baitang, iyon ang pinakahihintay ng mga mag- aaral ko noon. May tawanan kapag sinasariwa ang mga naging karanasan sa loob ng anim na taon sa paaralan, ngunit mayroon ding iyakan dahil may iba rin sa kanila ang mahihiwalay na sa mga kaibigan. Naging virtual na lang ang seremonya, naging FB Live na lang ang pagbibigay ng karangalan at medalya. Isa ito sa mga pangyayari na hindi malilimutan dahil sa pandemya. Isang bahagi ng buhay ng isang mag-aaral sa elementarya na hindi na mauulit na sana mas maganda kung naranasan nila. Nagsimula na ang mahabang ECQ, at bilang guro, naisipan kong sumulat ng mga kwentong pambata na pumaksa sa mga kwentong may kinalaman sa Covid. Layunin nito na maghatid ng mga kwentong kapupulutan ng aral. Nariyan na rin ang pag-oonline storytelling ko sa mga kwentong pambata. Isa rin ito sa mga gawain upang maibsan ang pagkainip ng mga bata lalo na at sila ang higit na nawalan ng laya. At hindi na nga muling bumalik sa dati ang lahat... Malaking pagbabago rin ang kinaharap at kinakaharap pa rin natin hangang sa ngayon. Walang face-to-face classes kaya banggit ng iba, 91
wala raw kaming ginagawa. Wala kaming mga batang tinuturuan sa loob ng silid-aralan. Ngunit marahil hindi alam ng lahat, totoong nakaka-miss magturo. Nakakapagod ang araw-araw kapag nasa paaralan ka, ngunit mas nakapapagod pala na ang kaharap mo lang ay laptop, printer at mga papel sa paggawa at pagprint ng modules at mga gawain sa pagkatuto (learning activity sheets). Mas nakapapagod pala na halos sila lang ang maghapon at magdamag mong kasama. Mas masaya pa rin ang mga kwento ng mga bata sa akin. Mas masaya pa rin ang pangaralan sila. Mas masaya pa rin gumamot ng sugat ng mga batang nadadapa dahil sa paglalaro nila. Mas masaya pa rin makita silang nagtataas ng kamay tuwing sumasagot sila. Mas masaya pa rin na makita at marinig silang nagbabasa, kahit minsan kailangan mong magpunas ng sipon nilang tumutulo o mga laway na tumatalsik tuwing sila ay babasa. Mas masaya pa rin talaga ang kasama ang mga bata sa eskwela. Munti lang ang aming paaralan. Maliit na pampublikong paaralan. Maayos naman ang linya ng komunikasyon kung pagtawag sa cellphone ang pagbabasehan. Ngunit pagdating sa internet access ay wala. Marami sa aming mga mag-aaral ang walang kakayahang magkaroon ng internet connection. Ako nga na kanilang guro ay data lang din ang gamit. Kaya naman para makausap ko sila, isa-isa kong tinawatagan ang aking mga mag-aaral upang kumustahin, pabasahin at turuan sa mga aralin na hindi nila gaanong nauunawaan. Sa sarili ko, alam ko kulang na kulang pa rin ang ginagawa ko para sa mga bata. Lahat ay nahihirapan dahil sa pandemya, lahat ay naninibago sa mga pangyayari lalo na ang mga batang mag-aaral. Marami silang na-miss na pangyayari sa paaralan. Mas masaya sana kung unti-unti nila itong nararanasan at unti-unting natutuhan. Nakaka-miss ang ingay ng mga batang nagkukuwentuhan. Nakaka-miss ang mga batang naglalaro tuwing uwian. Nakaka-miss ang pagbati ng mga bata ng "Good morning ma'am" at "Good bye ma'am." Nakaka-miss talaga ang pagtuturo kasama sila, ang mga bata. 92
Wi-Fi Joey D. Garcia Isang malakas na pagbati ang aking narinig mula sa aking mga estudyante. Namumutawi ang kanilang mga ngiti sa kanilang mga labi. Ramdam ko ang kanilang uhaw sa bagong mga aralin na aming tatalakayin. Inisa-isa ko ang bawat ngalan sa aking talaan. " Anusencion, Bones, David, Faustino, Florida, Manalastas..." Bawat apelyido ay pumapagaspas na "Narito po!" ang aking naririnig. "Garcia," "Garcia" paulit-ulit na sinasambit. "Wala po," "Lumiban po" 'yan lagi ang tugon ng kanyang mga kaeskwela. Isa lamang si Garcia sa napakadaming mag-aaral na hindi na kayang magtuloy pa sa pag-aaral gawa ng pandemya na nararanasan natin ngayon sa buong mundo. Ayon sa balita noong Enero 30 2020, naitala ang unang kaso ng Corona Virus Disease o Covid-19 dito sa ating bansa. Ang virus na ito ay pinaniniwalaang nag-ugat sa Wuhan, isang siyudad sa bansang China na nagsimulang kumalat noong 2019. Ayon sa datos ng World Health Organization, mayroong nang 131 million na kaso ang naitala sa buong mundo, tinatayang 74.4 million ang naiulat na gumaling at 2.85 million naman ang mga sinawing- palad hanggang sa kasalukuyan. Samantala, dito sa Pilipinas ay umabot na sa 795 libo ang dinapuan ng pandemya habang higit 13 libo ang kumpirmadong namatay. Nasa 646 na libo naman ang naiulat na gumaling sa sakit. Totoong pinatigil ng pandemyang ito ang pag-ikot ng ating daigdig. Kaya halos lahat ng nagsasabing "New Normal" ay kusang niyayakap ninuman. Sa pagsakay ng pampasaherong sasakyan ay nalantad ang 93
pagbabago. Sa pagpunta sa mga naglalakihang establisimyento ay yakap na. Lahat ay makikita mong naka-facemask, face shield at gumagamit na ng alcohol - safety protocol, 'ika nga nila. Maging sa Departamento ng Edukasyon ay niyakap na ang bagong sistema. Sa pagbukas ng klase ay inulunsad ng DepEd ang iba-ibang uri ng tinatawag na Learning Modalities upang maging tugon sa mapanghamong bagong kalagayan ng pagtuturo. Online Distance Learning ang tawag kung gagamit ng gadget gaya ng laptop o cellphone ang mag-aaral habang sila'y nag-aaral. Sa mga 'di kayang makipagsabayan sa online class ay malaya ang bata sa tinatawag na Modular Distance Learning. Ang mag-aaral ay bibigyan ng mga Self Learning Module (SLM) para maipagpatuloy nila ang kanilang pag-aaral. Ilan lamang ito sa mga modalities na maaaring gamitin ng mga guro upang maipagpatuloy pa rin ang pag-aaral ng mga batang Filipino. Pero, marami pa rin sa mga guro ang nasanay sa tradisyonal na paraan ng pagtuturo. Mayroon pa rin kasi sa kanila ang magpasa-hanggang ngayon ay nangangapa sa tintawag na "Era of Technology" lalo na sa "New Normal Teaching." Hindi lahat ng mga guro ay aktibo at sanay sa makabagong mundo ng teknolohiya. Dagdag pa ang layo ng kanilang pinanggagalingan makapunta lang sa kanilang mga estasyon. Mayroon ding mga gurong may edad na madaling madapuan ng kinatatakutang sakit. Guro man silang natatawag ay may mga limitasyon din naman sila. Sila din ay nangangailangan ng suporta at pang-unawa. Isang malakas na pagbati ang aking narinig mula sa aking mga estudyante. Namumutawi ang kanilang mga ngiti sa kanilang mga labi. Ramdam ko ang kanilang uhaw sa bagong mga aralin na aming tatalakayin. Inisa-isa ko ang bawat ngalan sa aking talaan. "Anusencion, Bones, David, Faustino, Florida, Manalastas..." Bawat apelyido ay pumapagaspas na "Narito po!" ang aking naririnig. "Garcia," "Garcia" paulit-ulit na sinasambit. "Wala po," "Lumiban po" 'yan lagi ang tugon ng kanyang mga kaeskwela. Wala na naman ang isa sa aking mga mag-aaral. Baka siguro pinatay na naman ng kapit-bahay ang kanilang wi-fi. 94
Ang Totoong Resignation Ansherina May D. Jazul Nu'ng nagsimula 'yung lockdown, nakikita ko sa ilang mga co- teacher ko na may mga pinapagawa na sila sa mga estudyante nila sa online. Ako, nagpagawa lang ako ng groupchat sa Messenger. Para doon ako maga-update kung paano ang magiging sistema ng school. At least kahit papaano ay pwedeng freedata sa Messenger. Na mayroon pa rin kaming koneksyon kahit wala kaming mga load. Wala akong pinagawa sa mga estudyante ko na performance tasks at written works. Ang hiningi ko lang sa kanila ay 'yung requirements nila sa akin bago kami mawalan ng pasok. Ginamit ko lang 'yung Messenger para i-announce sa kanila kung sino na 'yung mga nakakumpleto. Nangangapa pa ako kung paano kokolektahin ang mga bagay-bagay sa online at paano gagawin ang tambak na paperworks nang nakaharap lang sa computer. Dahil nga wala akong pinagawa sa mga estudyante ko, nagulat na lang ako na 'yung isa kong co-teacher nasa loob na ng GC ng mga section na hawak ko. Baka pinakiusapan siya. Nag-iwan ng activities na kailangang ipasa sa binigay na petsa. May ilan ang nagpasa, pero mas maraming nag-chat sa akin ng: "Ma'am, pwede po bang late magpasa dahil madaling araw lang po kasi mabilis 'yung data ko." "Ma'am, hindi na po kasi ako makapasok sa link. Pwede po bang sa inyo na lang i-send?" "Ma'am, paano po 'yung mga hindi nakapagpasa?" "Ma'am, babagsak po ba ako dahil hindi po kasi ako maka-online?" Iisa lang naman ang mga daing namin. Pare-pareho ng mga pangamba. Wala kami ng mga materyal na kinakailangan para mairaos ang school year na ito. 95
Tatlong beses akong pinuntahan sa bahay ng admins para ipatapos sa akin 'yung trabaho ko. Kasagsagan ng total lockdown kung saan bawal bumisita at pumunta kahit saan, nang tatlong beses nila akong gulating nandyan na sila sa tapat ng bahay namin. Noong una, coor ko lang. Nung pangalawa, kasama ng coor ko ang principal. Nung pangatlo, kasama ng principal yung prefect of discipline namin. Hiyang-hiya ako sa mga magulang ko at sa mga kapatid ko, dahil hindi ko naman kailangan pang dalawin pa para lang tapusin ang naiwang trabaho. Ang nasa isip ko pa nu'n, kahit kailan ay hindi ako pinuntahan ng teacher ko nu'ng nag-aaral pa ako tapos ngayong nagtatrabaho na ako saka pa ako na-home visit. Tinanong nila ako bakit hindi ko raw magawa-gawa, isa lang naman ang sagot ko sa utak ko, wala akong mabilis na internet at wala akong magandang laptop. Hindi ko naman na kailangan pang sabihin sa kanila. Dahil kung nakakaintindi sila ay sa umpisa pa lang nauunawaan na nilang nasa krisis tayo. Lahat naman tayo nasa adjustment period pa lang. Paunti-unti, natapos ko naman lahat ng pinagawa nila at naipasa ko na rin sa kanila kahit pa hindi nila ako pinasahod sa huling cut-off ko. Hindi naman ako umalis sa school dahil nag-apply ako sa ibang school. Gusto ko lang magpahinga. Gusto ko lang ng mapayapa. Gusto ko na makatulog nang mahimbing. Sa dami ng umalis, bakit parang naramdaman ko na ako lang 'yung hinabol nang ganito? 96
Kamera: Bawat Pitik Mahalaga Harlin B. Acopiado Hindi pa natatapos ang taong 2019-2020 ay sinakop ang mundo ng pandemya - ang Covid-19. Dahil dito, apektado ang bansa lalo na sa larangan ng edukasyon sapagkat nawala ang saysay ng mga pinaghirapan ng mga mag-aaral: 1) nawala ang pag-asang makararampa sa kanilang pagtatapos, 2) nawala ang kanilang interes na lumahok sa mga kapana-panabik na palatuntunan ng paaralan, at 3) nawala ang saya na makapiling ang mga kaklase. Dahil dito, nagsimulang mapawi ang saya sa kanilang mga mukha. Dumating na rin ang taong 2020-2021, lumala ang kalagayan ng bansa dahil wala pa ring kabawasan ang kaso ng Covid-19 kaya hindi pinahintulutan ng pangulo na magkaroon ng harapang pagkaklase dahil sa pag-iingat sa banta ng virus na ito. Simula no'n, dahil nasa new normal ang edukasyon ngayon, lahat dapat dokumentado para hindi masabi na ang mga guro ay panay lang ang tanggap ng sahod at hindi nagtatrabaho. Guro kami, kawani ng gobyerno at nagsisilbi pa rin sa bayan at sa bata para madugtungan ang hangaring makapagtapos ng pag-aaral kahit natututo lang sila sa mga modalidad na ipinatupad ng Kagawaran ng Edukasyon. Guro ako sa Mataas na Paaralan ng Catubig Valley, sangay ito ng Hilagang Samar sa Tanggapan Panrehiyon Bilang VIII. Modyular ang modalidad na ipinatupad dahil nga sa kakulangan ng koneksiyon sa internet. Bunga nito, higit kaming dapat maging aktibo - nagpi-print ng modyul at nagso-sort ng modyul. Dahil nga kailangang dokumentado ang aming kilos o galaw sa araw-araw na nilikha ng Diyos, kailangang nakahanda lagi ang kamera. Pitik dito, pitik doon. Isa ito sa mga kahingian ng kagawaran bilang patunay na gumagawa't nagtatrabaho kami. 97
Maging sa bahay, dahil minsan Work from Home arrangement kami, dapat ihanda rin ang kamera para may mai-print kaming mga larawang- kuha at magiging "means of verification" namin ito. Hiwalay pa ito sa mga papel na dapat ipasa. Ihahanda rin ang home visitation form, at iba pang kalakip nito. Kailangan naming kumustahin ang bata kung maayos ang lagay nito sa ilalim ng modular approach na pagkatuto kahit buhay naman ng guro ang nakataya rito. Gayunpaman, dapat nakahanda pa rin ang kamera dahil sa birtuwal na bansa, kailangan ito at mahalaga ito. 98
Ang Karanasan Ko, Isang Guro, sa Panahon ng Covid-19 Jackeline Abinales Ako si Jackeline Abinales, isang junior high school teacher sa Tala High School sa makasaysayang Lungsod ng Caloocan. Siyam na taon na ako sa pagtuturo. Ako po ang pinakamatanda sa aming magkakapatid. Asthmatic at may high blood po ako at umaabot ng 200/180 po ang aking blood pressure. Umaatake ang asthma ko tuwing pabagu-bago ang panahon, stressed at summer. Sa pag-atake ng asthma ko sumasabay na din po ang aking high blood. Ang mister ko naman ay isang tricycle driver sa Malaria Brgy 185, Caloocan. Bago po ang pandemic, kapos na ang kinikita naming mag-asawa. Iyung sahod ko ang pambayad namin sa monthly bills at 'yung kita sa pamamasada ang para sa mga pang-araw-araw na gastusin kasama na ang aking gamot sa asthma at high blood. Ngunit nitong unang pagputok ng pandemya sa Pilipinas, nagkaroon ng malaking pagbabago sa aming buhay. Mas lalong naging mahirap kumita ng pera. Ang byahe ng tricycle noong una ay nahinto sa aming barangay. Pinayagan naman ito kalaunan ngunit isang pasahero lang kada hatid. Sa dami ng miyembro ng Toda sa pilahan, kadalasan ang naiuuwi ng aking mister ay P150 na lamang, kulang pa panggasolina. Kami naman po bilang guro ay nahirapan din sa "new normal" lalo na noong umpisa. *** Ang aming paaralan ay may tatlong modalities na ibinibigay para sa aming mga mag-aaral: Ang modular, Messenger at online class. Bago pa man ang pasukan noong 2020, maingay rin po noon ang panawagan na NO MASS TESTING, NO SCHOOL OPENING, ako ay nag- iisip at sinuri ang modalities na kakayanin ng aking budget at nang 99
di mailagay sa kapahamakan ang aking buhay at kalusugan. Gayundin, isinasaalang-alang ko ang kakayahan ng aking mga magiging mag-aaral. Kahit mayroon akong asthma at high blood, pinili ko po ang modular with asynchronous teaching sa Messenger. Public school kami at karamihan sa aming mga magulang at mag-aaral ay mula sa pinakalaylayan ng lipunan. Everyday struggle sa life at karamihan sa kanila ay nawalan ng trabaho dahil sa pandemic. Every Monday ang distribution and retrieval of modules sa aming paaralan. At dahil ako'y nasa modular modalities, kinakailangan kong nasa paaralan from 7:00 am to 12:00 nn once a week sa school. Nakikidaupang-palad ako sa mga magulang ng kumukuha ng modules at nagbabalik ng sagot sa modules at sa posibilidad na maging kay Kamatayan. Napansin ko din na walang proper observation ng health protocol sa aming paaralan. Sa gate pa lang, walang social distancing among parents, walang temperature check at alcohol to sanitize. Ang ibinigay lamang sa aming libreng mask at faceshield ay mula sa donation pa ni Sen. Win Gatchalian na 20 pieces ng facemask at one faceshield na noong August pa ibinigay. Mula noon, kapag ubos na ito ay sa amin na nagmula ang gagamitin naming faceshield, facemask at alcohol at kami na din ang bahala sa social distancing ng parents at ng mga kasama naming teachers. May mga parents na walang faceshield at kung may face mask naman po ay nakababa ang mga ito. Ang retrieval ng modules, kami pa mismo nagso-sort ng mga naibalik. At maging ang preparations para sa pags0- sort at pagse-stapler ng modules ay nasa kamay pa din ni Teacher. Maging ang pag-print ng mga modules, may itinokang teachers pa din po. Struggle is real 'ika nga. Pero dahil sa tawag ng tungkulin, tutupdin ang sinumpaan. Karamihan sa aming mga paaralan ay walang medical facilities, walang nurse to check at ang nakakatakot pa na ang aming paaralan ay nasa vicinity ng DOH-declared Covid-19 hospital, ang Tala Hospital o mas kilalang Dr. Jose Rodriguez Memorial Hospital. Ilan na ang nagkaroon ng Covid among my fellow teachers. Ganundin sa ibang schools na malapit sa aming cluster. Karamihan sa mga nagka-Covid ay nakuha nila sa distribution at retrieval ng modules. Walang help o assistance na nakuha sa DepEd at sa school mismo. Makakatanggap lamang ng financial assistance si Teacher from the voluntary contribution among us teachers. May mga forms at meetings na late notice na ora-oradang kailangan ipasa 100
at mag-register. No increase in local augmentation allowance. Napako na sa P1,000 ang augmentation allowance ng Caloocan City Teachers habang sa ibang division nabigyan ng pagtaas sa local benefits. Iba-iba rin ang interpretation ng kada school head sa IATF Health and Safety Protocols. May mga school heads na nagpapunta pa din ng teachers kahit sabi ng DepEd na WFH at dapat may memo na nakasaad ang name at purpose at signature ng nagpapunta sa school. Sa takot na mapagalitan ay sumusunod na lang sa tawag daw ng tungkulin. Struggle na tila kada araw nakikipagpatintero ka kay Kamatayan. Kamatayan sa tambak na sunod- sunod na gawain at madaliang pagpapasa nito in short notice, suliraning ekonomiya dahil di mapagdugtong ang sahod at benepisyo sa susunod na buwan ng sahod at siyempre, sa virus na si Covid-19. Sa asynchronous modalities, ang pang-load para sa call at data connection ay mula talaga sa bulsa ni teacher. Kasi ang pagbibigay ng alloted ng communication allowance sa kada school at division ay may kanya-kanyang interpretation pa at tila tsina-tsani pa ang pag-release ng reimbursement ng communication allowance. Maging sa mga mag-aaral na dati ay nasa online class ay nagpalipat na ng modalities dahil nawalan po ng trabaho ang kanilang magulang. Pahirapan din po ang pagkuha ng mga estudyante ng printed modules dahil ang mga magulang nila ay kailangang pumasok sa trabaho o maghanap-kabuhayan para may ilagay sa kanilang hapag-kainan. Kaya minsan, walang makapunta sa school para makakuha ng printed modules. May naging estudyante rin ako na mismong parents na ang nagpasabi na ipapahinto na nila ang kanilang mga anak dahil nahihirapan makasabay sa distance learning. Napapalo na nga nila ang kanilang mga anak dahil tinatamad na sagutan ang modules. Kaya, may instances na parents na mismo ang sumasagot sa modules. Sa sulat-kamay palang, halata mo na hindi bata ang sumagot at maging ang porma ng pagsagot sa mga katanungan ay halatang magulang ang sumagot. Nakailang paalaala na din po ako sa parents na "Please hayaan ninyo ang anak ninyo ang sumagot sa modules at gabayan n'yo lamang po." Pero linggo-linggo, ganun at ganun pa din po ang suliranin. At sa mga sagot sa modules, ang karaniwang sinasagutan lamang ay ang una at huling pagsusulit. At patuloy pa din ang pagpapaalaala sa kanila na sagutan ang buong modules. Tinatamad ang mga bata sa pagsagot sa modules. Kaya nga ang biruan namin na kapag 101
magbigay ng Top 10 sa klase, ang nakalagay dapat ay parent or guardian ni Student dahil sila ang sumasagot. Sa Messenger class ay ganun din. Hindi mo tiyak kung ang nasa klase mo ay ang bata pa o ang parents na ang nakaupo. Ako po mismo naranasan at pansin ko po kapag parents o bata ang nasa Messenger class ko. Kapag mabilis sumagot at diretso English kahit naka-Tagalog format ang tanong ko, batid kong parents ang nakaupo. Kaya humihinto po muna ako sa klase at nagsasabing "Misis hayaan po ninyo na ang inyong anak ang humawak ng cellphone at siyang mag-participate sa aming class." May instance pa nga na bigla na lamang may sumagot sa klase ko, "Boss naipasa ko na iyung papers at mamaya pa po ako makarating dahil may klase pa anak ko." Lahat kami sa Messenger class napahinto. Account ng student ang nasa GC ng class ko na ito so, with emoticons na smiley, nag-comment ako, "Misis, PAKIUSAP leave your daughter's FB account alone. Hayaan niyo po siyang matuto. Hindi po kayo nakakatulong sa inyong anak." Mapa-Messenger or modular, iilan lamang po ang nakakapagpasa ng modules at gawain. May instance pang ime-message ka pa ng bata at magulang kung ano pa daw kulang nila pero ever since hindi naman talaga nakakapagpasa ng mga sagot sa modules at gawain. Ang oras ng pagtuturo namin halos 24/7 na busy sa pagsagot ng mga inquiries tungkol sa modules. May instance pa nga po na natutulog na ako, may parents na tumatawag pa dahil nahihirapan sagutan daw ng anak ang modules at di din niya alam ang isasagot. Resulta po nito, wala po akong sapat na tulog. Iyung notification nga po ng Messenger at FB ko, continuous. Minsan nga, akala mo sasabog na sa dami ng notifications. Nakakahiya sa mga makakarinig na kapitbahay, naka-mute na ang CP ko kapag gabi na. During distribution and retrieval of modules, 'yung mga hindi nakapagpasa po ng modules on time binabalikan ko pa po 'yun sa school. Nakikiusap na lamang po ako sa guard na tanggalin ang anumang modules na ipapasa nang late ng mga parents na under sa mga hawak kong sections at babalikan ko ito pagdating ng Huwebes. Struggle sa byahe at minsan sa awa ko na din po sa mga parents, isinasabay ko na sila sa tricycle ko para kahit magkaroon sila ng konting katipiran sa pamasahe. Wala din pong malinaw na plano at guidelines para sa medical-mental health at wellness support sa mga teachers na nakaranas ng stress dahil sa sunod-sunud at wala sa oras ng pagpapasa ng gawain at report. May three 102
weeks na delayed na po kami sa pag-release ng modules na sana po may complete modules activity sheet na. Kapag kasi wala pang naipalabas na modules, dagdag-gawain na naman kay Teacher to find additional references and conduct additional activities to augment the lack of modules for next week. Wala din pong parent support na ibinibigay kaya sa huli, kami pa ding mga teachers ang magpo-provide. Lahàt ng burden na kay teacher. Mga ma'am at sir, tao po kami, hindi po kami makina. At kahit makina po ay pinagpapahinga din para tumagal ang buhay. Sa panahon din ng kasagsagan ng pandemic 2020 ay tumulong din po ako sa pagkalap ng mga donations para sa mga frontliners kaisa ng ACT- NCR Union at QCPSTA. Sa munting pagbibigay ng financial at assistance po sa pangangalap ng donations among my family and friends. *** Ngayon nasa surge na naman ang mga positive cases ng Covid at walang ayuda at walang academic ease at walang assistance pa rin para sa aming hanay. Saan na po ba patungo ang aming hanay? Ang pagdakila po ba sa mga teachers ay ang maibigay lamang po ang sahod kada buwan? Tuwing eleksyon lang po bang masasabi at maaalala ang halaga sa mga teachers? Overworked yet underpaid. Delayed release of benefits gaya ng PBB 2019 at kapag minalas-malas pa po may red-tagging pa ang aabutin ng mga teachers na patuloy na isinusulong ang kapakanan ng aming hanay. Ang buhay-guro sa Pilipinas ay masasabing parang nasa panahon ng pagbubuntis ng isang babae -- na nasa hukay ang kanyang isang paa. Sa kakulangan ng suporta sa pangunahing pangangailangan at di pagtugon sa tunay na suliranin ay inilalagay mismo ng aming ahensya ang kanyang mga anak sa bingit ng kamatayan. Sapat na bang ang masasabi lang ng DepEd sa pamilyang naiiwan, halimbawa ng isang teacher, na namamatay sa Covid na, "Your son/daughter/wife is a great teacher and a hero"? Sana -- at patuloy na umaasa pa din ang inyong munting lingkod at ang aming hanay --ay mabigyan ng tamang pagkalinga, aksyon at malasakit ng aming ahensya na isulong ang tunay na pangangailangan ng mga tagapagtudlo sa Pilipinas. 103
Tagumpay? Fernando E. Silva Sa kabila ng hamong dala ng pandemya, inilunsad ang pagbabalik- paaralan ng mga kabataan taglay ang motto na "Handang Isip, Handa Bukas." Nilalayon daw ng Kagawaran ng Edukasyon na harapin ang "bagong normal" nang may malasakit, sensibilidad, at pagiging makabayan upang ang paraan ng pag-aaral ay hindi maging isang pasanin para sa mga magulang, mga anak at guro ngunit isang pag-asa sa gitna ng krisis. Sisiguraduhin din daw nila na magkakaroon ng balanse sa pagitan ng pagbibigay ng de-kalidad na edukasyon at pag-aaruga sa bawat isa gamit ang isang komprehensibong Learning Continuity Plan na tutugon sa mga hamon kabilang ang mga kinakailangang pagsasaayos sa kurikulum, pagkakahanay ng mga materyales sa pagkatuto, at karampatang suporta para sa mga guro at magulang. Oktubre 5, 2020 nang magsimula ang klase sa mga pampublikong paaralan sa buong Pilipinas. Dumating nga ang huling linggo at ang huling retrieval of outputs sa paaralang pinagtuturuan ni Rhea. Hudyat ito ng pagtatapos ng unang markahan. Ilang gabi siyang napuyat, sumakit ang ulo, at nanlumo dahil sa naging resulta ng modang modyular na pag-aaral. Ito ay ilan lamang sa mga problemang kanyang kinaharap: Una, basta na lang makapagsagot ang mga bata ng modyul, na ni hindi man lang sinusunod ang mga panuto. Ang mahalaga ay makapagpasa sila, tama man o mali ang kanilang mga kasagutan. Ikalawa, aminado ang karamihang magulang na hindi nila natutukan nang ayos ang kanilang mga anak. Ikatlo, ang natitirang bilang ng mga magulang ay aminadong sila na ang gumagawa at nagsusulat ng mga gawaing pagkatuto sa halip na ang mga bata dapat. Ikaapat, ang malaking bahagdan ng klase ay hindi nakakukuha at nakapagsusumite sa takdang araw ng mga gawain. Ikalima, mahirap ang pakikipag-ugnayan sa mga magulang para ipaalaala ang mga kulang na proyekto dahil sa mga restriksiyon at kawalan ng cellphone. 104
Ngayon, parang isang palaisipang mahirap sagutin bago niya napagtagni-tagni at naisaayos ang lahat. "Kailangan ko itong gawan ng paraan! Isa akong masunuring guro! Kailangan kong sumunod sa mga nakatataas sa akin. Kailangan kong panindigan na wagi ang aming kagawaran. Wagi tayo laban sa Covid-19 - na nangwawasak sa ating buhay at sa ekonomiya ng lipunan!" sumaisip ni Rhea. Dahil sa dedikasyon at tiyaga, sa wakas, nalampasan din niya ang tatlong araw na pakikipagbuno - ang pagsusuri at pagwawasto sa santambak na outputs ng hawak niyang mga klase ngayong taong panuruang 2020-2021. Mayroon siyang natitirang dalawang araw para naman magkwenta ng mga grado. Ayon sa kanilang punong-guro, ang ikapapasa ng lahat ng mag-aaral ay nakasalalay sa tagapagpayo nila. Gabayan ang mga kabataan tungo sa tagumpay! Ilang gabi na naman siyang napuyat, sumakit ang ulo, at nanlumo. "Ano ba ito? Bakit ang daming hulog? Ginawa ko naman ang lahat ng paraan! Hindi naman ako siguro nagkulang? Hindi naman ako nagkulang ng pagpapaalala? Ano ba ang naging mali?" tanong niya sa sarili. Nagsimula siyang makaramdam ng pagkabigo, unti-unting tumulo ang luha sa kanyang mga mata. Katahimikan. Biglang may sumagi muli sa kanyang isipan. "Kailangan ko itong gawan ng paraan! Isa akong masunuring guro! Kailangan kong sumunod sa mga nakatataas sa akin. Kailangan kong panindigan na wagi ang aming kagawaran. Wagi tayo laban sa Covid-19 - na nangwawasak sa ating buhay at sa ekonomiya ng lipunan!" Mahirap mang paniwalaan, pagkatapos ng mabusising pagtatala ng mga numero, natapos, nilutas at isinulat na rin niya ang mga marka sa cards. Lunes, ipinamigay ni Rhea ang card sa mga magulang o guardian. "Yes, ang talino talaga ng anak ko!" pakli ng isa. "Salamat sa Diyos, nagsipag din si bunso!" sambit ng iba. Habang papalayo ang mga ito, hawak-hawak ang kapirasong papel na naglalaman ng mga marka, walang pagtataka, mababanaag sa mukha ang kaligayahang dulot ng pagkakaroon ng matataas na grado. Hindi alam ni Rhea kung matutuwa ba siya o malulungkot. Hindi niya alam kung magagalit o maaawa. Sa kanyang luklukan, muling naglaro itong gunam-gunam. "Ito ba ang mapagpalaya at de-kalidad na serbisyo sa edukasyon sa panahong ito? Ano kaya ang magiging kasalukuyan? Nagtagumpay ba talaga kami?!" 105
A(E)Pekto Ng Covid-19 sa Hindi Nagka-Covid-19 Davidson Ladringan Banquil Iginuhit ko ito para sa isang zine na may pamagat na Huwad na Lunas sa Pilipinas, taong 2019. Patungkol ito sa kalagayan ng Pilipinas sa panahon ng Tokhang o drug war. At kahit yata ngayong panahon ng Covid-19 ay maiuugnay pa rin ang dibuhong ito. Ang totoo'y (parang) ayaw ko nang lumikha. Hindi sa tinatamad, parang, wosh, ganoon lang, wala na, ayaw ko na. Siguro kasi, walang maayos na balita sa umiiral na sistema ng pamahalaan. Wala pa rin akong nasisimulan sa gawaing pangguro, walang webinars, walang teleconference na dinaluhan. Parang, wosh, ganoon na lang, ayaw ko na rin maging guro. Siguro kasi, walang iisang direktiba sa aming kagawaran. Sasabihin nilang, gawin mo 'to, tapos, bukas, kulang 'yan, o kaya, nabago na 'yan. Parang ayaw ko na sa lahat. Ayaw ko na sa buhay na ganito. Lalo kapag nakikita't nasasaksihan mo ang kalagayan ng iba, na alam mong hindi tama. Ewan, pero, malaki ang epekto n'on sa akin bilang guro, manlilikha, o kahit pangkaraniwang tao lang. Ano pa ang silbi, kung ganito araw-araw? Parang gusto ko na lang magbisekleta araw-araw, mamundok, maligo sa talon o sa ilog, magbunot ng damo sa bakuran, magtanim, huwag nang intindihin ang iba. Pero hindi pwede, dahil bahagi ako ng komunidad. Ang pagbagsak at pag-unlad ng aking komunidad ay pagbagsak at pag- unlad ko rin. Konektado lahat. Walang silbi ang kaligayahang ikaw lang nakararanas, kaya nga may piyesta at mañanita dahil paano mo nga naman susukatin ang kaligayahan kung sa sarili mo lang ito nakikita at nadarama at hindi naibabahagi sa iba. Alam mo, ang simpleng ngiti ng iba sa ginawa mo ay may ibang hagdan rin ng kaligayahan sa iyo. Naintindihan mo ba? Ay, ewan. 'Yong paliwanag sa drawing, wala, hindi ko 'yan ipaliliwanag. Bahagi mo na iyon. Sabi nga, The author is dead1. Kaya nga 'di ba, walang silbi ang 106
Paaralan 107
isang drawing, tula, kwento, musika, dula, sanaysay kung para lang ito sa iyo o sa akin. At nag-SONA kahapon. Mabuti nga'y hindi alanganing oras ng gabi- paumaga. Umasa ako ng isang malinaw na plano. Wala. Tamang ngiti lang si DepEd Secretary Leonor Briones nang i-flash ang mukha niya noong bangggitin ni Duterte na tuloy ang "any modes" ng pag-aaral ng mga bata. Puro bata, puro mag-aaral, ni walang nagtanong paano ang gagawin ni Teacher. Para bang mag-aaral ang mangunguna sa klase? Para bang ayos lang na mauna kaming magkasakit... o mamatay? Kaya, parang ayaw ko nang magturo. Hindi na healthy lalo sa sikolohikal na aspekto. Iniisip kong paano ang internet connection kung ang aming lugar ay madamot sa signal. Iniisip ko ang TV, na CH2 at CH7 lang ang malinaw, ipinasara pa ang isa, mabuti sana kung madalas ay documentaries at educational ang ipinapalabas, at hindi alas-onse ng gabi napapanood. Mabuti rin sana kung hindi si Dingdong Dantes na naka-Amerikana sa bansang mainit ang napapanood at mga Pashneya na nagpipilit sa pamamantasya na makapapantay sa production ng series at films ng ibang bansa. Radyo? Sino pang bata ang matiyagang makikinig sa radyo? Teacher nga tinutulugan. Paperless na raw ang transaksyon sa gobyerno, oo naman (ang tagal nang sinabi 'yan), dahil problema ang papel at printer sa pag-produce ng modules sa daan-daang mahigit na mag-aaral. Test papers pa nga lang nag-aaway-away na sa printing, ano pa ngayon? Ayaw ng aming kagawaran ang ipahinto muna ang pag-aaral ng mga bata ngayon (parang naging matagumpay naman ang K12). Tapos ngayon, K-12+Covid-19 pa ang sitwasyon. Sayang daw ang panahon. Paanong sayang? Sayang dahil hindi makakatuntong sa susunod na baitang kapag hindi natuloy? O walang ga-graduate? Siguro nga ayos lang na tumuntong sa susunod na baitang at magtapos nang walang quality. Ever since naman ay ganoon, 'di ba? Tingnan na lang natin ang (ilan sa?) mga nasa matataas na posisyong nagpapatakbo sa bansang ito. Sapat sanang panahon ito para sa mga improvements sa sistema ng edukasyon sa Pilipinas. Magkaroon ng maayos na trainings at seminars ang mga guro. I-redirect ang mga pondo para sa mga mas makabuluhang proyekto sa new normal na pag-aaral. Pondohan din ang pag-aaral ng 108
mga guro tutal para rin naman iyon sa ikabubuti ng paaralan at mag- aaral. Saglit. Wala na yata akong konsiderasyon sa iba. Naalala kong may mga kabaro din pala tayo sa mga private schools. Mas kaawa-awa sila. Ano pa kung pamilyado? Kung tutuusin hindi na kailangan ng guro, o kahit paaralan lalo kung nakaaangat ka sa buhay. Explosion ng information ngayon, lalo na't may internet. Ang silbi lang ng mga paaralan ay pormalidad, ang masabing may "papel" ka at may "karapatan" kang ituring na "edukado" kahit hindi. Sana lang 'wag pagkalituhan ang pagkakaiba ng pag-aaral sa pagkatuto. Dahil marami sa atin ang nakapag-aral pero walang natutuhan. Hindi ko na rin mapag-iba ang trabaho at bahay. Oo, noon pa man, ang trabaho ay inuuwi ko para matapos. Pero mas malala ngayon. Wala na ang natural na sistema kong aalis para magtrabaho. Akala siguro ng iba mas madali. Mas mahirap pa nga kung tutuusin. Nawalan na ng pagitan ang comfort na madarama mo kapag uuwi ka dahil tapos na ang trabaho, dahil ngayon, ang bahay mo at ang lugar na makatatagpo ka sana ng kaalwanan, ay naging lunan na ng trabaho, ng pagod sa pisikal at mental na aspekto. Hirap akong mag-cope up. Hindi ako makasabay sa daloy (dahil ba salungat ako madalas?), kaya ang tendency ko tuloy ay umahon at tingnan na lang ang ragasa ng mga nangyayari. Parang dalawang uri lang ng "takas" ang kahahantungan ngayon - Takasan ng bait o takasan ng buhay. Kaya nga ba't bagahe ang lahat ng nasasaksihan ngayon. 'Yon e, kung hindi tayo lasing sa Tiktok, sex scandals, at isyu sa mga vloggers at mga aktor/res. Turuan n'yo nga si Teacher ngayon, paano ba maging ang sarap ng buhay, ganito na lang tayo palagi ha2? 1 Mula sa sanaysay ni Roland Barthes na The Death of the Author, 1967 2 Senator Ronald "Bato" dela Rosa sa Web Sessions ng Senado, Mayo 26, 2020. 109
Timeline May M. Dolis June 5, 2020 Lumabas ako saglit para may bilhin. Siyempre, naka-mask ako. Pauwi na ako nang maramdaman ang kakapusan ng hininga. Naalala kong claustrophobic ako, baka 'ka ko dahil nga naka-mask ako. Or maaari ring matindi ang takot ko sa labas. Pakiramdam ko, mabangis na hayop ang bawat makasalubong o makasabay ko sa paglalakad. Araw-araw kong sinisikap mapanghawakan ang hinahon. Napakahirap. Nakasusugat. July 23, 2020 Isang lakad ang tawag sa amin kapag umalis ka ng bahay at marami kang dinaanan, sinadya o ginawa. Isang lakad ko ang buong maghapon kahapon. (retrato) Noong nagsimula ang ECQ, naglakad ako dito mula sa Ali's Coffee, (retrato) Gate 6 ng Statewood. Umiiyak ako noon sa pagod at takot. Winithdraw ko ang natitirang balance sa savings account ko. Maugong ang usapan na magla-lockdown. Kailangan kong makapamili ng suplay kahit pang-isang linggo lamang. (retrato) First time ko kaninang sumakay sa jeep mula noong mag- lockdown. Mas madalas, naglalakad ako o sumasakay ng tricycle kapag namamalengke o naggo-grocery sa malapit na supermarket. (retrato) Masaya pa ako nito. Pero, pagtapos ng ilang minuto, nagsimula na akong kapusin ng hininga. Nagsimula na ring mahilo. (retrato) Normal ang kalsada. (retrato) May ganito sa 7-11. (retrato) Minamarkahan na ang lahat. Sana hindi tayo makalimot lalo na pagtapos ng pandemya. (retrato) Nag-iisa ako noong huling beses akong naglakad dito. Kanina, mag-isa rin ako. 110
(retrato) Wala ang masisiglang mukha ng mga guwardiya na sumasalubong sa geyt. (retrato) Hello, goodbye home. Lilipat na kami. Ngumiti kahit paano. Dumaan ako para sa mga librong hindi na nabalikan. (retrato) May hindi mapangalanang damdamin sa mga kahabaan ng mall kanina. (retrato) Malapit na akong umuwi. Tumawid ng overpass para bumalik sa Ali's Coffee. Piniling mag-tricycle para ligtas. Mahal nga lang ang pamasahe. (retrato) Napakaasul ng langit. Bagnas na rin ng pawis. (retrato) Isang oras tumambay dito. Nakatutok ang electric fan pero nagkakape. August 11, 2020 Paano ko sasabihin, "Anak, di na muna kita mayayakap at makakarga?" Isinubsob niya ang mukha sa unan. "Hindi mo naman kailangang magreport sa school," sabi ng asawa. Alam niyang hindi pupuwede. Wala pa silang sampu sa kanilang eskwelahan. Sa pag-eempake pa lamang ng mga modyul ay kulang na kulang na sila. Paano pa ang ibang gawain? September 18, 2020 Rest in Peace, Ma'am Rita. Pakikiramay sa naulilang pamilya at kasama. October 13, 2020 Pagod na pagod ako ngayong araw! Pagkatapos kausapin ang isang magulang nang lampas kalahating oras, mahigit tatlong oras naman akong nag-sort ng mga ipinasang outputs ng 66 na mag-aaral sa dalawa kong advisory class. May tig-walong asignatura sila, liban sa mga transferees at mga may naiwang kurso noong nakaraang taon. Nananghalian nang kalahating oras at nagtsek agad. Apat na oras akong nagtsek ng mga outputs ko para sa kurso kong itinuturo, CPAR muna. Nakatapos ako ng dalawang seksyon. Pagbalik ko sa Huwebes, tetsekan ko ang outputs ng dalawa pang klase (may 50 pataas na bilang bawat isa) pati na ang kanilang outputs para naman sa UCSP. Inabutan ako ng ulan. Kasalukuyan ngayong inaabangan ko ang asawa 111
kong susundo sa akin. Nanalangin akong tumila na ang ulan. Kung hindi, tiyak kong magkakasakit ako. Hindi ako makapagko-commute dahil maging ang mga binti ko ay tumatanggi nang kumilos pa. Ambon na lamang sa labas. Wala pa ang aking asawa. Matapos kong itsek ang binaong sagot sa modyul ng aking isang anak na nag-aaral ng elementarya, nag-browse ako sa FB. Nakita ko ang paalala ng aming Kagawaran, bawasan daw ng mga guro ang mga gawaing pinasasagutan sa mga mag-aaral. Nasa kalawanging geyt pa lang ng apartment, natanaw na siya ng dalawang- taong bunso. Pumalahaw ito ng iyak. Iniunat ang mga braso sa kanyang direksyon. Gustong magpakarga. October 15, 2020 Humahantong tayo, kung minsan, sa yugtong madilim, tinutunton natin ang landas ng aandap-andap na liwanag. Umaasa akong lilipas ang lahat. Magtatagpo tayo sa dulo, nakangiting sumasalubong at nag-aabang sa isa't isa. Yakap sa lahat: sa sarili ko at sa lahat ng gurong naubusan ng lakas ngunit ngayong umaga'y piniling bumangon at magpatuloy! October 20, 2020 Ngayong araw, nadagdagan ang aming trabaho. Liban sa pagso-sort ng outputs na nakolekta noong Biyernes, sinort na rin namin ang mga handouts na natapos nang gamitin ng mga bata. Sa oras na ito, hindi ko pa natatapos ang pagtetsek ng mga outputs ng isang seksyon sa UCSP. Maulan at masarap sanang matulog pero, heto ako at kape't ihi lang ang pahinga. October 22, 2020 D, Ang hirap magtrabaho at mag-aral nang sabay kaya, laban lang! Aalalay kami! Ma'am 112
October 29, 2020 D Mam D Mam : Sobrang hirap po ng situation namin ma'am. : Wala tayong magagawa kundi maging matatag at matapang. : Nakakapanghina na ma'am! : Kaya 'yan! Saan ka ba nahihirapan, sa compliance o paghabol sa oras? : Opo. 8 po ako nakakauwi. Pag may client pa po na pumasok, inaabot din po ng 9:30, kac po ung papa po ala na po siyang D Mam D trabho...ayaw po kac namin syang magstay in kase po may nabalita sa taguig na 300 katao ang nag ka covid. : Sige, ihuli mo na lang ang subject ko kapag magpapasa ka ng outputs. : Opo ma'am pero kapag kaya ko pong isabay gagawin ko po. Pagbubutihan ko po. Nobyembre 15, 2020 Huwag mong hanapin ang iyong ama; sa malayo, siya ay nalulumbay. Yakap niya ngayong gabi ang ina niyang nakahimlay. Pebrero 4, 2021 Laging nakaabang ang takot. Laging nababanaag ang takot. Laging nililibang ang takot. Pebrero 8, 2021 Paalam, Ma'am Mary. Pebrero 26, 2021 Paalam, Ma'am Andie. 113
Marso 1, 2021 Mrs. Felimon Ma'am Mrs. Felimon Ma'am : Patitigilin ko na po, Ma'am. Ayaw ko namang ma-depress si Jill. : Saan po? : Sa pagsagot po ng modyul. Hindi po makasabay. : Sige po. Punta na lang po kayo sa school para ibalik ang modyul. Marso 12, 2021 Yakap, anak. Mas malalim ang iwa sa aking balat. Sumisirit ang dugo sa panga ng anak; sapo ito ng matandang tagapag-alaga. Napatakbo siya mula sa kuwarto, iniwan ang naka-play na video tungkol sa State of Philippine Arts. Abril 1, 2021 Nalimot ko ang makaalala pati paglimot, Ang maglimi, mamili at mamilit. Sumasapat na lamang ang kasapatan o kasalatan, Wala nang mga kahon, wala nang pamantayan. Niyayakap ko ba ang dilim? O ito ang nagsusumiksik Sa bawat sulok, sa mga gulugod, sa mga butong Tanging nagdurugtong-dugtong sa akin. Hindi ko na kilala ang mukha ng buhay at bukas, Namamangka ako araw-araw, Itinatawid ang sarili sa hantungang Wagas at wakas. DEACTIVATED. 114
Isang Umaga ng Pagmomodyul Arnold Matencio Valledor "NAY, pakituruan mo nga po ako dito sa Activity 1 sa Math. Ang hirap po, e!" "Magaling ako sa suklian dahil tindera ako... nakita mo na ba akong gumamit ng calculator, di ba, hindi? Pero kung square root na, makikipag-square-ran na lang ako sa titser mo!" "Ano po?" "Hay, naku, Anak, pupunta na ako sa palengke... magagalit sa 'kin ang mga suki ko kapag maabala mo 'ko... lilipat ang mga 'yon kay Kurdapya... sa araw-araw na ginawa ng Diyos, binubwusit ako no'n... akala n'ya, titigil ako sa katitinda... o, di, di ka makakapag- aral... kulang naman ang kita ng Tatay mo sa pagpipiyon!" "Pahingi na lang po ng pang-load para matawagan ko si Mam." "Ano? Ikaw ang tatawag? E sila ang may sweldo, ikaw ang tatawag... ano ka rich?" "Iti-text ko po, 'Nay na s'ya ang tumawag para matanong ko po kung paano sasagutan 'yong Activity 1." "'Yan!... matuto kang magtipid... at matuto kang mag-isip... di ba may sagot na 'yan sa likod? O, ba't di mo kopyahin." "'Naay... di parang di po ako nag-aaral n'yan... di ba nag- orientation na po kayo sa school?" "Bahala ka d'yan kung anong gusto mong gawin... aalis na 'ko... pagdating ko, may pananghalian na, ha!" 115
Wallpaper Mark Norman Boquiren Kinusot-kusot ni Aura ang kanyang mga mata. Maghapon na siyang nakatutok sa kanyang kompyuter para tapusin ang modyul na kanyang ginagawa.Talagang nakakapanibago ang ganito, ngayon lang siya makapagtuturo sa pamamaraang blended-learning sa loob ng labing-apat na taon sa napiling bokasyon. Kung hindi modyul ang digmang kinakaharap niya ay sunod-sunod na meeting at webinar naman ang kanyang sinusuong. Kailangan niyang matutuhan kaagad ang mga bagong pamamaraan upang hindi siya mapag-iwanan. Hindi siya maaaring mawalan ng trabaho o magpahinga sa pagtuturo dahil may tatlong anak pa siyang kailangang pagtapusin sa pag-aaral. "Ma'am, kailangan daw pong ibahin ang format. Naglabas po ulit ng instruction ang office. Paki-revise na lang po ang mga unang nagawa" - ang mensaheng natanggap niya sa Facebook Messenger. Hindi pa nga siya nakatatapos ay may kailangan na namang gawin. Ilang gabi na rin niyang pinaglalamayan ang kanyang ginagawang modyul dahil papalapit na ang dedlayn. Labis na nag-aalala siya sa kanyang magagawa, baka sumablay at maikumpara sa iba. Nakadagdag pa ng bigat ang dinaranas na pandemya dulot ng kumakalat na virus. Ni hindi na niya maasikaso ang kanyang mga gawain sa bahay. "Sige po, Ma'am. Paki-send na lang po sa e-mail ang instructions" - reply ni Aura sa kaninang nagpadala ng mensahe. Napabuntong- hininga na lamang siya pagkapindot niya ng Enter button. "Ma, kakain ka po ba? O titirhan ka na lang namin ulit?" tanong ng kanyang bunso. "Sige. Mamaya na ako kakain. Marami pa akong gagawin," tugon ni Aura. Isinandal niya ang likod sa kinauupuang monobloc chair. Tumingala at tumingin sa kisame. Iginala ang mga mata sa pader 116
patungo sa bintana. Huminga nang malalim. Tiningnan niya ang mga aklat na nakabukas sa kanyang harapan. Huminga siyang muli nang malalim. Tinitigan pa ito nang saglit. Maya-maya'y isa-isa niya itong isinara. Tinuon niya muli ang kaniyang atensyon sa kompyuter. Agad- agad siyang nag-save ng files at nagsara ng tabs at windows. Pagkasara niya sa huling window ay lumitaw ang larawan ng kanyang pamilya sa wallpaper. Pinagmasdan niyang maigi ang dati'y mga bata pang hitsura ng kanyang mga anak. Napangiti siya. Napaisip siya, marami nang nagbabago sa mga ito. Mahahabol niya ang dedlayn ng ginagawang modyul pero hindi ang paglaki ng kanyang mga anak. "Ay, mga anak, sasabayan ko na pala kayo," pahabol ni Aura sa kanyang mga anak na masayang makakasalo ulit siya sa hapag-kainan. 117
Mahal Kong mga Mag-Aaral Sidney G. Reyes Mahal kong mga mag-aaral, Yes, walang pasok! Kung masaya kayong mga estudyante, mas masaya kaming mga guro. Napaaga ang bakasyon natin. Mabuti na lang nagbigay na ako ng periodical test. Alam ko naman kasing unti-unti nang nawawala ang mga bata pagdating ng Marso. Ang akala ko noon, one week lang ang suspension ng klase. Babalik din kami sa school para maghanda para sa graduation at tapusin ang mga paper works na taon-taon na naming ginagawa. Okay lang kahit hindi na kayo pumasok. Tapos naman na ang periodical test. Noong gabi, nanood ako ng balita. Nagkakagulo ang mga motorista. Magdedeklara daw kasi ng community quarantine sa Lunes kaya nagmamadali na silang makapasok at makakalabas sa Maynila. Ang OA naman, isip ko. Parang ngayon lang nangyari ang ganito. Traffic pa din pagdating ng Lunes kaya upgraded na ang community quarantine pagdating ng Martes. Bawal nang lumabas. Lahat nasa bahay lang dapat. Noong una, natuwa pa ako. Bakasyon is real kahit na hindi pa natatapos ang Marso. Nararamdaman lang kasi naming mga guro ang bakasyon sa kalagitnaan ng Abril. May graduation at mga paper works pa kaming dapat tapusin. Balik-eskuwela na kami kapag nangalahati na ang Mayo. Siyempre sinulit ko na ang pagkakataon. Gumawa ng mga PowerPoint presentation. Nag-eenjoy naman ako sa paggawa ng PPT lessons. Ang yabang ko siguro sa susunod na school year dahil handang-handa na ako sa araw-araw na pagtuturo. Inuna ko muna yung mga subject na kailangan ng maraming picture. Nahirapan kasi ako noong nakaraan. Kung saan-saan pa ako naghagilap ng gagamiting larawan. Natapos ko na ang EsP at MTB. Nababagot na ako. Hindi ko namalayan na isang buwan na pala ang lumipas. 118
Sino ba ang mag-aakala na maraming extension ang aabutin ng ECQ? Covid is real pero nagugutom na ang mga tao. Nabigyan kami ng ayuda ni mayor. May paayuda din si governor. Mabuti na lang at nakakaluwag-luwag ang pamilya namin kung hindi kasi hindi rin ito sasapat para sa araw-araw naming pagkain. Nagsawa na rin ako sa panoood ng balita. Palagi na lang kasing Covid ang paksa. Maraming bagong cases. Puno na ang mga ospital. Laging pinapaalala na gawin ang minimum health protocol. Dati shocked, worried at alarmed pa ang drama ko pero ngayon parang wala na lang. Hinihintay ko na lang na matapos ang lahat ng ito. Expected ko talaga pasukan na ulit sa Hunyo. E ano nga ba kung hindi nakapag-Brigada Eskuwela ng Mayo. Kaya ko namang maglinis ng room nang isang linggo. May pa-presscon si Lola Liling. Wala muna daw pasok. Ayaw daw ng Palasyo. Pinag-iisipan ng DepEd na magsagawa ng distance learning. May aral pero walang pasok. Wala pa talaga silang buong plano. Malakas makakaba ang mga anunsiyong ganito. Call center agents ang naging arte namin. Kailangang may pang-call. Isa-isa naming tinawagan ang mga parents noong isang taon para tanungin sila kung gusto pa nilang ipa-enrol ang mga anak nila ngayon. Mabuti na lang at may naitago pa akong contact number nila. Tinawagan ko 'yung unang number, unattended. Tinawagan ko 'yung pangalawa, unattended pa rin. 'Yung totoo, tunay na cellphone number ba talaga ang mga ito? Tunay naman pala dahil pagdating sa pangatlong number may sumagot na. Medyo nag- aalangan pa 'yung nanay pero nagpa-enrol din siya. Tinuloy ko ang pagtawag. Awkward nga lang kapag tumatahol yung aso namin habang nagkikipag- usap ako. Napapatakbo tuloy ako sa banyo. Sa benteng contact number ng magulang, lima lang ang nagamit ko. Kayo nakabakasyon pa rin pero ako hindi na. Pagkatapos kong maging call center agent module writer naman ang sumunod kong assignment. Isa ako sa mga pinagpala, itinangi at nabigyan ng karangalan na sumulat ng module habang napagpahinga ulit ang iba. Syempre, may pa-seminar si DepEd. Makabago nga lang ngayon dahil webinar na. Advantage ng webinar, pwede kang um-attend nang hindi naligo at walang gastos sa pamasahe. Disadvantage nga lang, walang free lunch at masakit sa likod, mata, ulo at batok. Na-gets ko naman 'yung tinuro sa webinar kahit papaano kasi may experience na rin naman ako sa paggawa ng SLK at SIM. Iniiba lang nila ang tawag pero pare-pareho lang rin naman. Sinimulan ko na ang pagsulat 119
ng module pero plot twist nasira ang laptop ko. Sinukuan na ata ako dahil umabuso ako sa walang tigil na paggawa ng PowerPoint. Okay, sarado pa rin ang mga computer shop kaya naghintay pa ako ng isang linggo. Plot twist ulit hindi daw nila magagawa at mas okay daw kung dadalhin ko na ang unit sa repair shop sa mall. Sabi sa akin ng mommy ko bumili na lang ako ng bago. Ipapagawa ang luma at bibili ng bago. Kahit papano naman may ipon ako. Ipambibili ko sana ng tablet pero sige na nga ipapambili ko na lang ng laptop na kailangan sa trabaho. May laptop na ako ulit. Dapat gawin ko na 'yung module pero tinamad na ako. Wag kayong mag-alala natapos ko naman din ang pinagawa sa aking module. Dalawang linggo akong nakaupo kaya humulma na ang likod ko sa silya. Tatlong module na may 32 pahina ang sinulat ko. Galing ko 'no? Hindi dito natatapos ang lahat. Sunod na kumayod ang illustrator para iguhit ang mga drawing at sunod na gumawa ang layout artist para pag-asawahin ang teksto at dibuho. Pagkatapos, sinuri na ito ng matatalas na mga mata ng mga editor at ibinalik sa akin para ayusin ayon sa ibinigay nilang komento. May 20 version ang ginawa kong tatlong module. Naumay at nasuya na ako. Akala ko makakapagpahinga na ako. Dapat hindi na ako umasa. Isa ako sa ginawang facilitator ng LDM. Webinar iyon ng mga teacher para sa paghahanda sa implementation ng distance learning. Kasama namin ang mga master teacher. Sa mga panahong ganito, mapapa-isip ka na lang na kapareho mo sila ng trabaho pero halos doble ang suweldo nila sa iyo. Kumpleto sa Google Drive ang mga materials na gagamitin. Ako ang gumagawa ng PowerPoint at salitan kami sa pagiging speaker. 'Yung ibang kasamahan namin na participant nasa bahay lang. Kaming mga facilitators magkakasama sa school. Pagkatapos ng bawat session may pagkadami-daming dapat sagutan. 'Yung sasagutan ng participants, sasagutan din naming mga facilitator. Doble ang trabaho kaya doble rin ang pagod. Spoiler alert: Naka- survive naman ako. Siguro, inis na inis kayo kapag binibigay na sa inyo ang module. Naku! Nand'yan na naman ang sasagutan! Ang hindi n'yo lang alam dugo't pawis ang binigay ng guro para lang makarating sa inyo ang mga module na 'yan. Hindi literal na dugo at pawis. Baka kasi maghanap kayo ng marka, mantsa o kung ano man. May binigay na module ang DepEd kaya lang 60% lang. Kami ang gagawa ng paraan para punan ang nawawalang 40%. Sobrang pagod ang inabot namin para makumpleto ang kopya ng mga module. Una sa central school 120
kami nag-photocopy. Mula 8:00 am hanggang 6:00 pm, nakabantay kami sa photocopy machine na mabagal din namang kumain at magluwa ng papel. Lima kaming school na gumagawa ng modules sa iisang machine kaya naisip namin na pumunta na lang sa office ng school namin para doon na lang ipagpatuloy ang paggawa. Nasa school kami kahit na araw ng Sabado. Walang tigil sa pagpi-print ang tatlong printer ng school mula 9:00 am hanggang 4:00 pm. Hindi pa rin kami natapos. Ang dami kasi. Nagkasundo na lang kaming mga guro na ituloy sa bahay ang pagpi-print. Dalawang araw akong nagprint sa bahay. Sa wakas natapos na rin. Handa na ang first week. Good luck sa second week. Iniba ko ang ayos ng room ko. Room sana natin kung face-to-face tayo. Naglagay ako ng mga markers para maging maayos ang pilahan. Inihanda ko na rin ang mga modules at school supplies na ibibigay ko para sa inyo. May mga late enrollees kaya nagpaluwal pa ako para maibili ng gamit ang mga batang hindi nabilang. Excited ako at kinakabahan. Maayos naman ang unang araw ng pagbibigay ng modules. Nasunod ang health protocol. Maayos ang pagpila, nasunod ang social distancing at nagsuot ang lahat ng face mask. May mga magulang na hindi pumunta pero mayroon din na ngayon lang nagpalista. Nadagdagan ang mga bata namin kaya nadagdagan din ang module na ibibigay namin. Pagkatapos naming magpamigay ng module, pumunta na kami sa conference room para mag- print ulit. Nandoon ang bagong dating na tatlong photocopy machine na pinahiram ni mayor. Medyo maalam na kami sa sistema. Hindi na kami mga titser. Kami ay mga printer na. Inabot na kami ng 8:00 ng gabi sa pagpi-print pero ang mahalaga natapos na namin ang module para sa second week. Binigay ko na sa mga nanay ninyo ang pangalawa ninyong module. Ibinigay naman nila sa akin ang mga nasagutang papel. Very good 'yung iba. 'Yung iba naman naman pinasagutan ang module sa buong pamilya. Masisisi ba ninyo ako kung ako ay nagduda kung sulat na iba-iba ang aking nakita? Siyempre alam ko namang mangyayari ito. Hindi ko naman kayo nilalahat at hindi ko rin naman kayo pinapagalitan. Kung ako ang masusunod, papasok kayo sa paaralan para masigurado na mayroon kayong matututunan. Gusto ko na uling maging teacher. Gusto ko na uling magturo. Sana may pasok na. Nagmamahal, Ang inyong guro 121
Mali si Darryl Yap Rommel Asuncion Pamaos Kanina lang ako nag-start magturo para sa online class namin. Hinati sa apat na blocks ang mga subject, dapat talaga sa first block ako pero ako mismo na teacher, nag-aalangan sa kakayahan ko kung kaya ko ba mag- deliver sa ganitong set-up kasi kilala ko ang sarili ko eh. Kung kaya ko bang makasabay dahil sa tagal ng pagiging teacher ko, hindi ako naging palaasa sa laptop o sa kahit anong technology-related stuff. Kinakabahan ako kasi hari ako ng sablay. Kaya naman first class, absent agad ako at hindi nagparamdam sa mga sumunod na araw, napilitan tuloy ang team na ilipat ang subject ko sa second block. Oo alam ko, inconsiderate. Mahina ang loob kong harapin ang pagbabago. Kaya nga nagpapasalamat pa rin ako sa school ko na tinanggap pa rin nila ako. So ayun nga, days before tinetesting ko na ang MS Teams. Kali-kalikot lang. Hanggang night before the class. Phone lang dapat gagamitin ko pero pinahiram ako ng girlfriend ko ng laptop. Tapos may mic pa kami at maganda ang headset niya. Ginagamit din kasi namin ito sa pagre-record ng mga tula namin o kung sa ano pa man. 'Yun nga lang, wala kaming internet connection. Hindi pa raw kasi available sa lugar namin. Ang klase, 9:00 am, nagising ako ng 5:00 am tapos hindi na ako nakatulog. Ibang-iba ang magiging approach ko dito kasi sa totoong buhay nga, maiksi ang attention span ng mga bata. What more pa kaya sa ganito? Nag-review ako ng lesson. Gumawa ng simpleng PPT pero most of the time, nag-imagine ng mga worst-case scenario na pwedeng mangyari sa buong araw. Ang smooth ng unang klase. Ang helpful ng mga bata kahit na mukha akong tanga kaka-side comment sa sarili ko tapos bukas pala ang mic. Napagbasa ko ang ilan sa kanila at natanong din. May kaunting pagpapalitan ng ideas. Sa second class ko nagsimula ang problema, nagsisimula nang umulan, pawala-wala na ang P50 internet promo ko pero naitawid pa rin naman kahit papaano. 122
Sa last class ko na talaga bumigay ang lahat. Ni wala akong matapos na sentence eh. Pati sila hindi ko na rin marinig. Naka-ilang bunot-patay ako sa prepaid wifi namin. Nakaka-frustrate sa pakiramdam na hindi ko man lang maituloy ang gusto kong sabihin at hindi ko marinig ang mga sagot nila. After ilang attempts, give up na ako. Isipan ko na lang ng paraan paano makakabawi. Hiyang-hiya rin talaga ako kasi pakiramdam ko sinasayang ko ang oras nila. Alam 'to ng mga dating estudyante ko, na kapag may nangyaring hindi inaasahan, halimbawa may hindi gumana sa dinownload, sa USB, may nakalimutan akong dalhin at ipagawa, frustrated ako. Kasi nahihiya ako sa kanila. Sunod-sunod ang chat ng mga estudyante ko sa channel namin na ayos lang daw at naiintindihan nila dahil dumaan na sila doon noong first block nila. Wala naman akong narinig na na-badtrip. Naga-assist pa sila para magawan ng paraan para maituloy ang klase. Abot-abot ang sorry ko. Kaso wala talaga akong magawa. Nakasalalay ang kakayahan kong maging guro ngayon sa kamay ng mga internet service provider na hindi makikinig sa mga reklamo unless si Liza Soberano ka. Kung may natutuhan man ang mga estudyante ngayong pandemya, ito siguro 'yun: alam nilang hindi nila kalaban ang mga teacher at hindi kontrabida sa mga buhay-estudyante nila. Malayong-malayo sa mga pino-portray ni Darryl Yap sa kanyang mga pelikula. Nakita nila ang mga guro nila bilang tao na kaparehas nilang nangangapa sa new normal. Na totoong magkakampi talaga ang mga estudyante at mga guro at isa lang ang kalaban, ang sistema. 123
Diversionary Tactic Danim R. Majerano Pebrero 15, 2021, katatapos lang ng Valentine's Day ay inimbitahang magbigay ng natatanging pananalita sa Virtual Flag Raising Ceremony sa Mataas ng Paaralan ng Bondoc Peninsula si Victorina Villa, isang bisor sa Senior High School sa Lalawigan ng Quezon. Pambungad pa lamang ng kanyang pananalita ay iniugnay na niya agad ang kahalagahan ng pagdiriwang ng Araw ng mga Puso sa pagmamahal sa trabaho ngayong panahon ng pandemya. Ngunit alam niyang pagkakataon na rin ito upang magparinig sa isang gurong hindi sumusuporta sa kanilang produksiyon ng self-learning modules. Kaya sobrang nadala ng itinatagong emosyon (galit, asar, at inis) kahit banayad ang kanyang pagsasalita ay nausal niya na: "Kung hindi mo na mahal ang trabaho ay umalis ka na." Isang pahayag na sobrang nakakapanginig ng laman sa araw ng Lunes sa bungad ng bagong linggo. Hindi mo tuloy matimbang kung rerespetuhin mo o manggigigil ka sa kanyang pagpaparinig. Oo, tama, nagpaparinig siya dahil ang kanyang pananalita ay may pinatutungkulang tao. Parang tsismis sa tapat ng bahay ninyo habang nagkukumpulan ang mga tsismosa na kahit bawal ang mass gathering at kailangan ng physical distancing ay wala talagang pakialam sa health protocols. Ang mahalaga sa umpukan ay ang formulating the hypothesis, sabi nga sa isang meme. Kaya naman bilang ganti sa kanya ay cliché nang magtaingang kawali: pasok sa kanan, labas kaliwa at parang sinaksakan ka ng anesthesia. Manhid sa narinig. Wapakels sa sinabi. Basta ang ugat ng kawalang pagsuporta ay walang sapat na pagpaplano sa paggawa ng modyul. Paulit-ulit na paggawa. Walang tiyak na format. Walang kongkretong reference. Halos ang laman ay mula sa internet. Halos copy and paste lang. Sobra pang lapit na deadline of submission. Puro webinar sa mga software na gagamitin. Tinitipid pa na walang internet allowance, dumating nga eh late naman. Kumbaga at 124
the end of the day, highly trial and error ang lahat. Experimental mode ganun. Sa huli, hindi pa handa sa gusto nilang distance-remote learning/ education. Ipinipilit kasi nila para maging bida sa buong lalawigan at higit sa buong bansa: Iyan ang tanging punto ng isyu. Ang nangyari sa madaling salita ay sinadya niya ang pagkakataon upang makaganti na hayag o di-hayag, mamahiya sa mga nakikinig at iparanas niya ang kanyang symbolic power. At siyempre ay pagkakataon na rin ito upang bigyan siya ng moment -- maging star of the new week at maging talk of the town kung sino ang titser na pinariringgan. Hindi niya alam na pinag-uusapan na rin siya ng pinariringgang titser sa isang PM: "Mahalin mo raw ang trabaho." "Bakit, guilty ka ba roon? Hahaha." "Oo! Ikaw yata yun eh." "Hahaha. Bakit ako? Awit langs!" "Kailan na raw ibibigay ang PBB?" "Biglang nawala ang balita diyan sa PBB. Well, diversionary tactic 'yang rant ng Lola mo!" 125
126 Photo by Mayday Multimedia
Unibersidad 127
Kamustahan ng mga Baguhang Guro Jacob Laneria Tapos mo na sayo? Wala pa. Hirap kaya. Kaw ba? Tapos ko na sa akin. Team naman kasi kami, GE ang pinapa-handle sakin. Sino nga pala magtse-check nito? Good for you. Admin yata. Kaya nila? Ewan. Hahaha May paandar pang IPR. 128
Ako kung may ite-take down silang materials sa study guide ko dahil sa IPR, gagamitin ko pa rin. Mahabang training kaya kailangan sa familiarity sa IPR na 'yan. At magastos kung susundin talaga. Bibilhin talaga mga journal subscription, may consent mula sa writer kung gagamitin ang kuwento niya sa klase, etc. Mukhang ayaw din naman nila maglabas ng pera. Kasi wala ng pera. Binawasan 'yan for BAYANIHAN 1. Nag-start na registration niyo diyan? Nag-crash 'yung website dito kagabi. Parang. Naguguluhan na rin ako sa sked ko kasi high school at college na. Nakita ko nga sa FB na nag-crash. Madaming nagalit. 'Yung high school dito sa amin Oct na daw magstart. Extra agit ang mga bata kasi wala pang idea kung paano 'tong online classes. Ito pa bumungad sa kanila. At talagang crappy ang website. Bago pa ang pandemic. Lahat na ng high school actually sa Oct, naghihintay nalang ng memo. Oo crappy talaga ang website kasi hindi Oracle. Tagal na problema na 'yan. Hay nagsilabasan pa mga bata para magka-signal. Pinagsabihan ko na magpahinga na kayo, huwag kayong umasang may on duty na IT staff sa oras na 'yun. Hindi rin nagpupuyat mga admin na pinapatamaan niyo sa mga post niyo. 129
Haha tangina. Maganda sana ang vision pero bulok ang website. Six units lang pala ako this sem. Final na. So maghahanap na siguro ako ng raket. Online na ESL siguro. Gusto ko naman talaga subukan dati pa. 20 units naman ako. Final na. Taena. Ewan ko paano 'to. Labas nito compliance nalang ang course packs. Baliktad pala tayo, konti sayo, sobrang dami sakin. Gulat nga ako kasi nag-hiring pa 'yung division at the start of the sem. Ok na sana ako sa 9 units. Ganyan talaga. May policies 'yan. Mag-masters ka na kasi. Ewan. Lalo yata akong nawalan ng gana dahil sa lockdown. Nagsusulat nalang nga ako. Active na ulit blog ko. Subukan kong ma-publish ang ilan. Oo pwede rin. Be productive nalang. Ang weird lang kasi bongga kayo mag-hire. Sa amin, ayaw nila. Sulit mag-overload para sa taas. Tatlong positions ang pinost, alam mo ilan ang candidates? 22, kita ko sa email. Nagulat ako, mga bigatin pa. May PhD, may abroad. Pero ang tinanggap ang taga dito din dati. 130
Siyempre familiar na siya sa dynamics ng division. 'Yung iniisip ko actually is ang daming walang trabaho. Haha, tama rin. Especially private schools. May dating teachers sa San Carlos na online selling na ang peg. Daming paandar ang school na 'yun, pero napatumba din pala ng COVID. May mga kilala akong FA na online selling na din. Wala na travel photos nila. Panay na throwback nila. Wala na 'yung kunwari nilang fancy lifestyle. Mass lay off talaga sa Cebu Pac at Air Asia. Kawawa talaga hospitality industry. Resorts, restaurants, hotel. Tapos bubuksan na daw ni Gov niyo ang Cebu. Hahaha. May nabasa din ako na 'yan din plano sa Bohol, at dito rin sa Boracay. Napapamura ako kapag madaanan ang balita. 'Di niyo ba gets? Kulang pa ba ang pandemic para makita limitasyon ng service sector? Haha, diba. Atat pa sila i-normalize kahit hindi pa controlled ang beerus. Kahit ang minimal na set-up feel ko di rin uubra. Ang daming OFWs na umuuwi eh. Paano 'yang makapag-mall o beach. Feel ko mauubos na pera ng mga tao. 131
Parang tumataas ulit mga kaso dyan diba? Kasi sa Cebu City, medyo vigilant na mga tao kasi nga ayaw na ulit ng hard lockdown. And umayos na rin mga politicians kahit papano. This is not to say na maayos na trabaho nila hahaha. Akala nila madadala nila sa chika, hindi ngayon. Oo dumadami. Kita mo ba 'yung balita na may ilang byahe ng barko set up by OWWA pero di alam ng LGUs? Gulat nalang sila na may dumating. Hanap ulit ng extra quarantine facility, alangan naman tanggihan mo mga taong gusto lang makauwi. Tumataas na rin local transmissions dito. Pero 'yun, hesitant na mag lockdown ulit. Kwento ng ka-batch ko may napo-positive na mga doctor hindi alam saan galing, sa loob ba or labas ng hospital. Dahil hindi ma-trace, indigenous case daw. Pota hahaha. Oo kaya pala. Nangyari kasi sa Cebu City, nag overprepare na kasi nga ang mga tao galit na. We went through really high transmission and death rates. Like legit overprepare, dinamihan na isolation centers, may free swab testing areas, pilot testing na daw for pool testing ng government. Kahit GCQ kailangan pa rin namin ng quarantine pass. So 'di talaga lumalabas ang mga tao. Mahigpit din sa face masks and shields. Hay dito ewan ko kung ano magiging diskarte nila. Kasi we had it good sa umpisa, people are like nag-cooperate naman tayo so we should be sliding back to normal. Eh walang kwenta 'yung national govt. So parang mauuwi sa wala ang effort sa umpisa. Oo nga. Model ang Iloilo City sa COVID response. Ewan, full capacity na 'yung mga hospitals dito. Tsaka 'yung efforts sa start ay backed by private sector and civil society. Eh ngayon ewan kung paano 'yang mag-donation drive eh wala nang pera mga tao kasi marami na rin nalugi at nawalan ng trabaho after ilang months. 132
Kaya nga. Gusto nila ayusin ang economy without strict health standards. Kahit dito mga tao nagrereklamo. Binawasan kasi passes dito. Ano kaya 'yung tipping point ng mga tao 'no? Parang survival mode na, manhid na dahil sa lockdown. Ewan. Good quesiton. People have become patient kasi nga pandemic. Pero 'di pwedeng ganito palagi. Nagdusa din kami dito. One extra month na ECQ. Ganun. Ayaw na ng mga tao dito. So bumaba na mga cases dito. Pero 'yun nga 'di pa fully complacent. Sabi pa nga ng mayor namin na confident siya na GCQ pa kami. But national government intervened with Cimatu. And todo bash na matigas ulo ng mga Cebuano. Ayun. Hahaha. Ang Cebuano pride na trigger. At natakot na mga tao. Diyan pa talaga si Cimatu 'no? Eh dito 'yung oil spill sa Iloilo-Guimaras. Ayala daw 'yung may ari ng barkong tumagas. Bakit quiet haha. Grabe din 'tong gobyerno 'to. Media blackout eh. Tapos may compensation naman daw ang affected na communities. Kuwento lang sa akin ng kakilala kong may ilang fish pond diyan. Pinatawag nga niya 'yung abogado nila kasi madedemanda talaga sila ng mataas na bayad. Fak. 133
Feel ko ok 'yung mga medyo may kaya like fish pond owners. Pero 'yung mga mangingisda talaga. Feel ko gagaguhin nila. Loans. Ganun naman paandar ng government. Punta nalang sa Landbank. Ayaw ipamigay ang pera, ipautang nalang. Bwisit haha. Parang laptops natin ah. Hoy hahaha. No interest for 5 years. Anuna. Pero hindi kasali ang 'di regular Sama kaya tayo sa subsidy na 6k? May laptop kayang 6k? Hahaha Kung pwede lang tayo, uutang sana ako ng laptop para may dahilan sila na bigyan talaga ako ng teaching load haha. Pwede haha. Isang bagsakan lang ba 'yang 6k? Akala ko electric bill allowance 'yan. Oo one time big time. Hindi ko alam kung kasama lecturers at REPS. Ewan ko. Di na ako nagbabasa ng mga memo kasi hindi naman ako kasama sa mga desisyon na mga 'yan. 134
Ako rin haha. Ang gulo pa ng VPAA. Nakaka-ilang version ang memo bago maging final version. Hay anyway, magbabasa na ako siguro. Sige, tapusin ko na rin 'tong letseng course packs ko. 135
The Evils of Contractualization in the Education Sector of the So-called 'Republic' of the Philippines1 Jose Mario Dolor de Vega The Social Justice and Human Rights clause of the 1987 Constitution in Article XIII, Section III expressly provides that: "The State shall afford full protection to labor, local and overseas, organized and unorganized, and promote full employment and equality of employment opportunities for all. "It shall guarantee the rights of all workers to self-organization, collective bargaining and negotiations, and peaceful concerted activities, including the right to strike in accordance with law. They shall be entitled to security of tenure, humane conditions of work, and a living wage. They shall also participate in policy and decision-making processes affecting their rights and benefits as may be provided by law." I will show in this paper that such fantastic provision of the alleged highest law of the land is an illusion and mere propaganda. Using functionalism as an approach (it is also called structural- functional theory) which sees society as a structure with interrelated parts designed to meet the biological and social needs of the individuals in that society, I would unhesitatingly say that the educational system in this country is dysfunctional, if not totally abnormal and completely unjust. It is dysfunctional by virtue of the fact that it does not operate to meet the biological, intellectual, academic, physiological, physical, social, emotional, economic and even spiritual needs of students in our society. It is also an evil system designed to exploit, degrade, and oppress the teachers and instructors, especially those who are non-tenured. 136
Yes, our educational system is there, it is existing but as already stated, it is not designed by the powers-that-be to be fair, equitable and just. It is there just for the sake of saying that it is there. For decades, social activists, revolutionaries and various advocates have fought and struggled for universal free education. After all these years, it is ironic and paradoxical that this dream was finally realized during the administration of Mang Kanor.2 Nonetheless, despite this victory, a lot of problems are still being faced by the education sector of the country. Among those problems are the perennial issues of contractualization, competitive and rational salary for non-tenured faculty, promotion and regularization, upgrading of school facilities, continuous seminars, trainings and further education of all faculty members regardless of status, research and publication, etc. As a former part-time faculty member of the Department of Philosophy and Humanities under the College of Arts and Letters of the Polytechnic University of the Philippines (PUP), I was part of the 1,2723 individuals who were under a contract of service (COS). Hence, as a contractual employee, I, like many of my colleagues, did not receive even a single centavo from the Satanic administration of PUP from April 1st of 2020 - up to today. This is "understandable" by virtue of the fact that this country does not recognize its very own Constitution. As the educational system is there but dysfunctional, the so-called Constitution is there, but is a mere display or, worse, just a scrap of paper not worthy of attention. Hence, based on the operation of our evil system, those who are not regular faculty members will not receive anything from the administration/school during the summer period by virtue of that nefarious rule which states that: "no work, no pay." So, just-tiis and just wait for the opening of classes. The problem is, there is widespread confusion, fear and doubt with regard to the opening of the next semester because we are in the very middle of a global pandemic. The Vice-President for Academic Affairs of PUP, Mr. Emmanuel C. De Guzman, because of the PUP administration's culture of exploitation and barbarity, on May 30th issued a memo wherein he ordered ALL 137
faculty members to help their respective departments to prepare, design and create teaching materials which are OBE-aligned and suitable for virtual/online classes under the so-called "New Normal." The problem with this memorandum is that the idiot who issued it did so without even conducting a single consultation. Worse, he did not even give part-time faculty members even a kilo of rice or a rusty can of sardines and, despite these violations, has the gall and the thick face to issue the said discriminatory memo. That is the last straw that broke the camel's back, so to speak, hence all hell broke loose, not only in the metaphorical but incontestably in the literal sense as well. That is too much and the shame is already unbearable! Hence, I immediately messaged our own Faculty Group Chat (GC) to register my protestation and denunciation. On that day itself, I wrote my complaint letter to the Contact Center ng Bayan of the Civil Service Commission (CSC)4 to ask about the legality, morality, propriety and constitutionality of that memo issued by the VPAA of PUP. That government agency, instead on acting on my complaint, merely forwarded it to the administration of PUP and when the latter responded with a patent lie - they said that the memo is only applicable to regular faculty, when the very facial texture of the said document says otherwise - the CSC, when pressed to take action by sending a rejoinder, instructed me to forward my complaint to the Commission on Higher Education (CHED)5. In my disgust and rage, I told them that: You are a Constitutional creation and you are telling me to ask help from an agency which is merely created by an ordinary law? Up to now, they have yet to respond to my complaint and to my retort. Not necessarily obeying that good-for-nothing government agency, I have also written CHED to complain against the PUP administration - which, similar to its reply to the CSC, answered with a lie. So, you see, clearly both the CSC and the CHED are useless with regard to my complaint. Hence, I decided to write to the Office of the Vice-President of the Republic (OVP). That Office, unlike the other two 138
offices which I asked for help, did promptly act and respond to my letter. What it did is this: it wrote to CHED about my issues. Finally, I do not know either by miracle or by fear, the Chairman of that Commission ordered a Commissioner, who is also a member of the Board of Regents of the PUP, to look into my complaint. I am still waiting for the result of that order. What all these antecedents, experiences and series of events show is the irrefutable fact that in the educational system of our country, justice, merit, morality and compassion do not exist. Further and I hate to say this, sad but true, but slavery and exploitation still exist and are incontestably rampant in our profession, which is the noblest of all professions, but bastardized to the core by an evil and demonic system! Consider the following: Policies on salary, rights, benefits and privileges are only applicable to regular employees; but when it comes to policies on additional services which do not include salary or even allowances, contractual employees are included. Is that fair? Examples of these discriminatory and utterly unjust practices are the following: During accreditation, the people who work more and longer are the part-time faculty members. Even if they do not want to, they have to participate because if they will not, then they will not receive any teaching load the following semester. Another nefarious practice that borders on Satanism is the fact that, still during accreditation, the dean and the department chairman will ask part-time faculty members to submit all their academic and intellectual dossiers (all of their certificates, affiliations, research, books and journal publications, speakership, etc). Then, they will make those records the record of faculty members' accomplishments which in turn will be the basis for their performance bonus. The regulars will have that, while part-timers will receive nothing even if the bulk of the accomplishment came from the latter's work and endeavor. This is indeed pure evil at its best and Satanism at its worst! 139
To quote a portion of the letter sent by the Teachers' Dignity Coalition6 (TDC) to the Chairman of the Senate Committee on Higher Education7: "While the implementation of the Magna Carta for Public School Teachers, a vintage law that assures job security for public school teachers in basic education has been implemented after a long struggle, many of our counterparts in private schools and even in state colleges and universities are continuously suffering the evils of contractualization. Many qualified personnel were denied of this constitutional right to job security but continually hired as either part-timers or contractuals. "Let us take the case of Mr. Jose Mario D. De Vega for example. Mr. De Vega is a part-time instructor at the Polytechnic University of the Philippines (PUP), the largest university system and one of the most respected state-run universities in the country. He handled courses under the Department of Philosophy and Humanities since academic year 2012. Mr. De Vega's credentials are fit for the courses being a graduate of AB Political Science (MLQU/Olivarez College) and Bachelor of Laws from the Philippine Law School aside from finishing MA in Philosophy from the University of the Philippines. As of the moment, he is also pursuing his doctoral studies at the Asian Center of the University of the Philippines. Unfortunately, Mr. De Vega for several times was not considered for a full-time permanent teaching position despite his constant intention to apply for the job. "During the time of community quarantine, De Vega was among the employees who did not benefit from any of the assistance given by the government to displaced workers, the poorest of the poor and all the other people in general who lost their livelihood during several months of community quarantine. He was waiting for an 'ayuda' from PUP, the university he served with diligence, sincerity and excellence and expected that it will reciprocate his services and devotion. He hopes against hope that the PUP administration will show a gesture of compassion if not gratitude. However, it did not happen! Unfortunately, after more than two (2) months, there was no assistance of any kind, but rather the PUP administration released a memorandum to all the teachers, including him, requiring all faculty members to develop and submit instructional materials. This, according to him, is a clear example of discrimination, an 140
inhumane treatment of employees, which according to his own words, "Kapag sahod, benepisyo, biyaya at ayuda ay para lang sa mga regular, pero kapag trabaho, gawain at dagdag pang tungkulin na walang bayad kahit piso ay damay na kaming mga part timers at contractual?" "In this light, may we ask your office to take a closer look at this trend of hiring teachers and instructors in state colleges and universities and introduce policies that would ensure the well-bring of the employees where their rights and welfare will be put in paramount consideration. This letter does not advocate for the case of Mr. De Vega alone, nor the more than 1, 000 part-time employees of the PUP, but rather this has something to do with all the teachers and employees in all the country's government-run tertiary education institutions." Up to today that letter has not received any response whatsoever! So now, to answer squarely the central purpose or question of this paper: how did education institutions, specifically of the demonic and inhumane administration of the PUP, fare in providing the needs of its constituents, namely its employees and students in this time of a global pandemic? Answer: Nothing! They did not provide any social solidarity projects or any program to alleviate the sorry and desperate plight of their employees and assuage the fears and anxieties of their students. What cultural patterns are present within the institution? Answer: corruption, palakasan system, padrinoismo, expoitation of labor, bastardization of meritocracy, discrimination, inhumanity, prostitution of values and grave injustices. How have these changed or adapted to the situation? Answer: They do not give a damn about the hardships and the economic desperation being experienced by their contractual faculty members, the mental woes of their students and other vulnerable members of their community. These continuing injustices and barbarity are not only confined to PUP but extends to almost all institutions of higher education. The same is true of those part-time faculty members working at private institutions. All of us are victims of a system that pretends to value our sacrifices, but the sad truth is, the powers-that-be don't care. Now, I understand why our best and the brightest are leaving the country in droves, en masse. 141
In an open letter I made the following declaration8 to the public: Now, the whole thing is absolutely clear. It's a blatant lie, a hoax and a mere propaganda. All I am asking you, sir/madame is simply to publish this letter of mine as a notice to the public and to the whole world. I beseech thee, please give us the justice and due recognition that we justly deserve. Highlight our voices, print our images and fight with us in our quest for justice, dignity and honor! We want our people to know, as well as the rest of the world, the undeniably horrible and absolutely horrendous plight of our part- time instructors in our so-called state universities and colleges all over the country. Same with our dearest beloved and utterly heroic front-liners, our dearest doctors and beloved nurses, we, contractuals/part-time instructors are also degraded, neglected, abused and exploited by a rubbish, incontestably unfair and utterly broken system! Our respective schools abandoned us and the government betrayed us! Shame! Super bloody shame! 1 This is a Final Paper submitted by the author to his PhD class for PS 219 or Philippine Society and Culture. 2 Also known as Mr Duterte y fentanyl. 3 This data is admitted himself by the VPAA of the PUP in its answer to the complaint of this complainant before the CSC in a reply dated June 10, 2020. 4 A good for nothing government agency. 5 Another equally good for nothing government instrumentality. Useless to the maximum! 6 Signed by its National Chairperson, Mr. Benjo Basas on behalf of the National Secretariat, dated June 16, 2020 7 Senator Joel Villanueva. 8 Published by the Bandilang Itim blog on August 21, 2020. 142
Hindi pa Maaaring Lumabas ang mga Luha Angela Pamaos Hindi kaagad ako nakaligo pagkauwi ko galing sa school. Napaupo ako sa gilid ng kama namin. At napaluha. Mabilis ang mga luhang nakarating sa baba ko, baka dahil punong-puno na. Nakisabay na ring lumabas ang sipon ko. Pinunasan ko rin kaagad ang mga luha at sipon. Saglit lang 'ka ko, sabi ko sa aking sarili. Tiningnan ko ang oras sa aking telepono, ang dami ko pang gagawin. Buntong-hininga. Tumayo ako at dumiretso sa banyo. Naligo, siniguradong walang kung anong virus na kumapit sa akin; pinilit na tanggalin ang pagod at lumbay na ilang buwan na ring nakadikit sa aking katawan. *** Kailangan kong pagsabayin ang pagtuturo ko sa pagsusulat para sa isang Publishing House. Rush na ang pagsusulat ng mga kailangan para sa school year na ito. Binigyan lang ako ng halos isang buwan para matapos lahat ng kailangan kong isulat para sa workbooks. Kinuha ko, dahil kailangan, hindi sasapat ang buwanang sahod ko sa pagtuturo sa kolehiyo kahit pa abutan ako ng alas-otso ng gabi sa school. Naikuwento ko sa ilang kaibigan ang pagod na dala ng online classes, pangamba sa araw-araw na pagpasok dahil on-site kami, walang patlang na pag-iisip ng mga gagawing activities sa isinusulat na workbook at mga gabing puyat sa paghahanda ng lesson. May isa sa kanila ang nagsabi sa akin na ginusto ko naman daw ang sitwasyon ko ngayon, kaya kailangan kong magtiis. *** Simula anim na taong gulang ako, pitong bahay na ang naupahan namin. Madalas lumilipat kami sa biglang pagtataas ng singil sa upa, tubig at kuryente. 143
Noong ikapitong beses ng paglipat namin ng bahay, sabi ko, ayoko na. Gusto ko nang pumirmi. Nang magkaroon ng lockdown sa bansa dahil sa pandemya, tumapat pa sa dry season. Bakasyon ng mga eskuwelahan. At ang mga gaya kong nasa pribadong sektor ay "no work, no pay" ang sistema. Lalong magiging mahirap ang pambayad ng upa. Dahil nabigyan ako ng tutorial sa pinagtatrabahuan kong school, kahit papaano nagkapera ako. Sinabihan din ako ng isang writer na magpasa ng application para sa tulong-pinansyal ng isang institusyon. Talagang laking-pasasalamat ko. Blessing, bulong ko sa sarili ko. Pero, hindi sapat ang kaunting bayad sa tutorial at pinansyal na tulong para sa bayad ng upa, tubig, kuryente at araw-araw na pagkain. Iyon ang mga panahong hindi ko na alam ang mga paraan ng nanay ko at kahit papaano'y nagkakalaman pa rin ang aming maliit na ref. Ang laking tulong sana kung wala kami sa paupahan nang tumama ang pandemya. Kung may ibang pagpipilian lamang, may pipili ba sa ganitong sitwasyon? *** Binilisan ko ang pagkain ng hapunan habang pinanonood ang balita. Pagtaas ng bilihin, ayudang di natanggap, pamamalimos ng mga drayber, at pagtaas ng bilang ng mga nagpositibo sa Covid-19. Pagkatapos ay pumasok ako ng kuwarto. Binuksan ang laptop, tinipa ang mga aralin, tsinek ang mga gawain para sa pagsasanay. Kailangan ang mga pagsasanay ay iyong matutulungan ang mag-aaral ng mas nakatatanda sa kanya, ate man, kuya, nanay o tatay. Tsinek ang paglalahad ng aralin. Type-backspace-type. Ala-una na nang makatapos ako ng tatlong activity sheets. Kinabukasan, sa una kong klase, gaya ng nakagawian ko, binati ko sila isa-isa sa paraang di masyadong mahahalata na nanghihina ako sa napakaraming trabaho. Nang may nagsalitang estudyante, "Ma'am? Excuse me po, Ma'am?" Tumugon ako, at nagtanong kung ano ang sasabihin niya. Sa mga sandaling iyon, hindi ko alam kung tama bang ipagpasalamat ko na naka- offcam ako nang sabihin niyang, "Ma'am, magpapaalam lang po sana ako na hindi ako makakapasok ngayon. Aayusin ko po... May aayusin po kasi 144
ako sa city hall... iyong abo nila mama at papa. Iyong pagpapalibing po... Ngayong araw lang po kasi pwede, dahil may schedule raw po sila gawa raw po ng skeletal daw po, dahil sa Covid." Putol-putol ang pagkakasabi niya. Hindi rin gaanong kalinaw ang mga salita. Marahil may pinipigilang luha. Hindi na ako nagtanong pa kung papaano, ano ang nangyari, o kung kumusta. Nang mga sandaling iyon, nais nang lumabas ng mga luha ko. Lumipas ang ilang sandali bago ko mahugot sa aking dibdib na nakikiramay ako, at maaari siyang lumiban sa klase ko hangga't kinakailangan niya. Nagpasalamat siya at nag-leave sa video conferencing. Pinindot ko saglit ang mute button sa screen. Muli akong humugot ng lakas, at muling pinigilan ang mga luha, saka ako nagsalita sa mga naiwang mag-aaral, pautal-utal, "Kumusta kayo? Maaari na ba tayong magsimula?" 145
Embracing Change is the New Normal Christina Y. Pacubas This pandemic truly mirrored the reality of the world and the reality of life: that there is no forever. Whether we like it or not, there are things that are beyond our control and we have to live with them so that we can survive. One has to be mentally aware of the changes in the environment to become ready as change is always challenging. My life as an educator has turned 360 degrees during this pandemic. The mode of delivering instruction in this new normal is quite challenging. The physical classroom was changed to a Google classroom. Lessons are uploaded and divided into modules and course packages. Virtual meetings and webinars are the trend. Android phones and laptops are a must, and we are very dependent on internet connection. Teachers and students are trying to adjust and adapt to this new normal which, however, does not guarantee a positive result. Sometimes, I doubt myself whether I am an effective teacher or not since I cannot assess my students personally. Several students and teachers are having issues concerning their physical and mental health. The struggles are real. I have to be technologically savvy and updated with trends in education in the new normal. The new normal does not seem normal to me at all. I spent sleepless nights learning the new things and unlearning the old things learned. On top of the pressure of work in this pandemic, I still have to deal with my problems at home with my family and children. I was preparing modules and presentations for my students and at the same time helping and teaching my children with their own modules. The dependence on internet connection contributes a major factor to my deliverables, while the gigantic fear of contracting the virus is always a presence. With all these challenges presented, I am faced with my greatest challenge: that 146
is to live within the moment and to continue living and accepting the challenges and changes. This pandemic has affected the life of everybody. The workforce, however, was greatly affected by temporary closures and flexible work arrangements. The Department of Labor and Employment also reported that establishments have resorted to permanent closures and retrenchments. Imagine a closedown on the operation of the airline and hotel industries, and its domino effect. Tourism died a natural death, which has impacted the economy since most of the country's revenues, both local and national, were generated from it. Always anticipate change because it will happen and, when it does, learn to adopt and be ready to change so that you can enjoy it again and again. Sometimes we need to move from one place to another to find better and brighter endeavors. Taking risks have both advantages and disadvantages, but it is how we accept and face their results and or consequences that matter. Those who acknowledge and cope with change will survive and those who seek out change and embrace it as well will surely thrive. 147
Mga Personal na Tagumpay at Pangkalahatang Pagkabigo Sherald C. Salamat Kasagsagan ng pandemya noong nakaraang taon nang magtapos ako sa kolehiyo. Bago ang hindi inaasahang kasaysayan, napakalinaw ng mga plano ko: Magtuturo ako, kukuha ng LET at ng MA, at itutuloy ko ang balak kong paglalathala ng libro. 'Kako, ito na talaga ang totoong pakikiharap sa buhay. Panahon na para isakatuparan ang mahigit 14 na taong nasa proseso ng pagkamit sa diploma. Matagal din kasi bago ako nakatapos ng kolehiyo dahil sa samu't saring pakikipagbuno sa buhay at kamatayan, hindi ko nga inakala na aabot pa ako sa puntong ito. Naganap ang lahat kahit gaano pa katagal, ngunit paano ba magsimula sa panahong halos sarado ang lahat ng oportunidad at ang iba ay inaalisan nito? Kung tutuusin ay nagplano ako ng mga dambuhala, at kung sa normal na pamumuhay bago ang sakuna, malaki-laki na marahil ang naging pagkabigong inani ko. Umasa at nagtiwala ako sa karaniwang takbo ng mundo, ngunit mahalagang mabatid na higit sa tayog ng mga pangarap kong binuo, ay may "mas" pang esensyal at dapat pagtuunan ng pansin. Kung sabagay, may pagkakahawig na rin naman sa nakaraan ang danas kong ito, kayrami kong magagandang pangarap na inagaw ng malubha kong karamdaman. Hindi naging ganoon kabigat ang resulta ngayon dahil bukod sa may karanasan na akong mabigo, hindi naman ako nag-iisa sa ganitong kapalaran. Mas madali kong naunawaan na ang pandemya ay hawa-hawa, unibersal, panlahatan. Gayunpaman, malaking bahagdan pa rin sa mga nagtapos noong 2020 ang nanlupaypay sa kanilang mga mithiing makapagsimula, makatulong sa pamilya at lipunan, at mabago ang sariling buhay. Ihanay na natin sa usaping ito ang mga nawalan din ng hanapbuhay at/o negosyo, napasapanganib ang mental na kalusugan, kumapit sa patalim, at 148
naging biktima ng iba't ibang anyo ng pang-aabuso. Sa parte ko, hindi ko mahagilap ang bigat ng naiibang pagbabago kung ikukumpara ko ito sa ibang mas apektado. Sa pag-usad ng usapin tungkol sa Covid-19, nadugtungan nang nadugtungan ang iba't ibang katawagang pang-quarantine. Dahil dito, dumaing na rin sina Ermat at Erpat sa bahay sapagkat wala na ring makain. Mapalad ako sa tinitirhan kong kumbento sapagkat hindi nagkukulang sa pagkain, pero anong ihahain nilang mas nakararanas ng krisis? Nakatulong ang pagsali ko sa mga paligsahan ng pagsusulat, kahit papaano ay may katumbas na halaga ang aking pagwawagi. Sumali rin ako sa TikTok, nakatatawa man pero itinanghal akong panalo. Sumali ako sa pakontes ng NCCA sa paglalapat ng tono sa tulang pambatang binuo ni G. Virgilio Almario patungkol sa paghuhugas ng kamay upang makaiwas sa Covid-19, hindi ako nanalo. Nagpasa ako ng mga akda sa mga antolohiyang inakala kong may bayad, natanggap naman pero gaya ng inaasahan... Hanggang sa dumating ang mga araw na wala na akong maipanalo, wala na ring masalihan. Ubos na muli ang pera. Ang anim na libong sinasahod ko sa simbahan na sapat lamang sa pagbabayad sa kontribusyon sa SSS, PAG-IBIG, St. Peter, at panghulog sa bahay ay ipinanghihingi na ng aming kura upang makasuweldo pa rin ako kahit papaano. Ngunit saang raket ko huhugutin ang pangkain ng pamilya? Nawalan ng trabaho si Erpat, pareho silang senior ni Ermat sa bahay, at ang tanging kasama nilang apo ay menor de edad. Dumagsa ang mga tulong sa simbahan, kaming mga manggagawa sa kumbento ay naging katuwang sa pamamahagi ng mga ayuda sa mahihirap na parokyano. Dalawang milyong halaga ng Gift Certificate ang natanggap ng aming parokya mula sa Catholic Social Action Group Caritas Manila (sa pakikipagtulungan ng mga business individuals and groups sa ilalim ng Oplan Damayan Program), lahat ng ito - hiwalay pa ang mga donasyong pera at pagkain - ay nakarating sa mga pamilyang lubhang nangangailangan. Nakarating din sa bahay ang biyaya, subalit hindi nito masasapatan ang pangangailangan nina Ermat at Erpat sa humahabang quarantine. Kailangan kong humanap ng ibang pagkakakitaan bukod sa pagtugtog sa Misa araw-araw (bilang alternatibong pamamaraan ng pagdiriwang ng Banal na Eukaristiya), pero ano? Saan? Paano? 149
Habang pinaplano ko ang bagay na ito, na malayong-malayo sa matayog kong plano, humantong ako sa malalim na pagninilay. Mabigat palang kumilos sa likod ng kamera, pasan sa balikat ang bilang ng mga nawawalang lingkod at maninimba. Hindi kailanman nakagagaan sa pakiramdam na makitang nakaharap lamang sa altar ang kamera, sinusundan ang kinaroroonan ng pari, ang lektor na bumabasa ng Salita ng Diyos, ang umaawit ng Salmo, at ang namumuno sa pagbanggit ng panalangin ng bayan. Lalo na marahil ang maging pari sa harap ng bakante at nakabalandrang mga upuan, wala ang mga parokyanong malimit niyang mamasdang tumatawa sa Misa, o lumuluha sa kanyang homiliya. Nasaan ang mga tagapakinig? Wala rin ang malalakas na awitan, ang paghahawak ng mga kamay, ang pagbabatian ng kapayapaan, ang masigabong palakpakan, at ang mga batang kinabukasan ng Simbahan. Sa palagay ko, sa mga katotohanang ito, nawalan ng puwang ang pansarili kong suliranin upang talakayin pa. Unti-unting niluwagan ang antas ng quarantine. Hiningan na ng lokal na pamahalaan ng guidelines ang Diyosesis ng Imus bilang paghahanda sa nalalapit na pagbubukas ng simbahan. Matapos itong aprubahan ng gobernador, ipinakalat ito sa mga parokya upang maging balangkas ng kanya-kanyang plano at patakaran sa pagdiriwang ng Banal na Misa sa panahon ng "New Normal." Sa amin, nagkaroon kami ng pagpapatala para sa mga magsisimba. Gumamit ang parokya ng database upang mabilis ang contact tracing kung sakali mang may magpositibo sa simbahan, nakatala rito ang kanilang pangalan, kaarawan, edad, kasarian, tirahan, at numero ng uupuan/inuupuan. Bago sila makapasok sa simbahan, daraan muna ang mga parokyano sa thermal scanner, kinakailangang mag-disinfect, naka-facemask, at may isang metrong pagitan ang bawat isa. Sampung porsyento lamang din muna ang pinahihintulutang makapasok sa simbahan sang-ayon sa pasya ng alkalde ng lungsod ng Dasmariñas, at ang naging diskarte ng konseho ng parokya ay magdagdag ng Misa para mahati-hati ang bilang ng mga tao. Hanggang sa pinayagan na rin ang 30%, at sa paglaon ay isinagad na ito sa 50%. Bumababa na rin kasi ang kaso ng Covid-19 sa bansa. 'Yung perang naipon ko sa ilang buwang quarantine, sinimulan ko nang pakawalan. Binayaran ko na ang mga obligasyon ko sa gobyerno at pribadong ahensya, ang natira ay panggastos naman sa bahay. Blangko 150
na muli ang aking mga palad. Ano nang susunod na kabanata sa aking buhay? Ilang araw na lang ay 'Ber months' na, mukhang matatapos nga ang 2020 na wala ni isang matutupad sa aking mga plano. May natanggap akong mensahe mula sa dati kong propesor sa aking alma mater, naghahanap daw ng guro ang Kolehiyo ng Arte at Agham sa Cavite State University - Main Campus sa Indang, Cavite. Hiningan niya ako ng resume, at ipinadala niya ito sa kagawarang nangangailangan ng guro sa Filipino. Hindi ako handa. Walang-wala akong kumpiyansa noon sapagkat katatapos ko lamang sa kolehiyo, wala akong LET, walang MA, walang karanasan. Sa tersyarya at State University pa talaga ako maglalakas ng loob, ha? Ang tanging puhunan ko lamang noon ay ang mga naging parangal at publikasyon ko sa pagsusulat - na hindi ko rin naman tiyak kung may magagawa dahil sa kawalan ko ng tiwala sa sariling kakayahan - at siyempre ang aking kapal ng mukha. Himalang natanggap ako sa trabaho. Nagsimula akong maging guro noong Setyembre 7, 2020. Unang trabaho ito na may kinalaman sa kinuha kong kurso. Batid kong magiging mahirap ang bagong modaliti na ito sapagkat ni anoman ay wala akong karanasan sa ganitong uri ng pagtuturo, ang pinaghandaan ko sa buong apat na taong pag-aaral ay ang pagtuturo sa kinagisnang silid-aralan. Gayunpaman ay nairaraos kahit laging kadigma ang signal, proseso ng aktibiti, at kung paano pagkakasyahin sa loob ng isang oras na synchronous ang mga paksang dapat matalakay. At hindi ko naman maikakaila na dahil bagong-bago ako sa larangang ito, ay nangapa ako sa napakalaking pagbabago. Puwede naman ang ganito, pero hindi sapat. Naroon talaga ang pagdududa kung natututo ba ang mga mag-aaral, maging ang pagdududa sa sariling kapasidad kung nakapagtuturo ba ako nang naaayon sa kanilang kailangan? Napakahirap kumonekta, hindi ko naman sila nakikita. Kung minsan ay kayhirap pa nilang pagsalitain dahil hindi ko tiyak ang totoong nangyayari sa kabilang linya. Baka habang nagsasalita ako o ang pinagsasalitang mag-aaral, ang ilan sa kanila ay naghuhugas ng plato, nagkukusot ng labada, nagbabanyo, nag- aalaga ng sanggol, naglalampaso ng sahig, nagbabantay ng tindahan, naghahalaman, nag-aabot ng bayad sa drayber, tumatawid ng kalsada, at iba pa. Kaya marahil sa tuwing may tatawagin ako, matagal sila bago 151
mag-on ng mikropono o kung minsan pa ay talagang walang paramdam. Pagkatapos ng klase, saka sila magpapaliwanag isa-isa. "Sir, pasensya na po, tinawag n'yo raw po ako? Nawalan po kasi ako ng signal. Sira po kasi ang mikropono ng desktop namin. Inutusan po ako ni Mama. Nagda-drive po ako, Sir. Nasa work po ako, tumatakas lang kapag may pagkakataon. Hindi po ako makapokus, Sir, nasa quarantine facility po ako, PUI. 40 days po ngayon ng Papa ko." At marami pang mga dahilan. Minsan mauuna na silang mag- PM sa akin: "Sir, hindi po ako makapapasok, nanganak na po ako. Sir, conflict po sa trabaho, puwede po bang modular ako? Umuulan po dito sa amin, baka humina po ang signal. Nakapila po ako ngayon sa BIR, may pinaaasikaso lang po si Mama. Kagigising ko lang po. Namatay po ang lola kong nagpositibo sa Covid-19." Lahat ng ito ay hindi ko puwedeng kuwestyonin, magsabi man sila ng totoo o magsinungaling, sapagkat kung hindi ko ikokonsidera ang usaping "signal," mawawalan ako ng habag at pang-unawa. Kasabay ng aking pagtuturo ang patuloy na pag-aalala sa kaso ng Covid-19 sa bansa. Bukas na muli ang aming simbahan, dumaragsa na ang mga tao, at malayang-malaya na ulit sila na para bang walang panganib na makasasalamuha sa kalsada. Marahil ay nasabik ang mga tao sa kalayaang inagaw ng pandemya, at ito naman ang pagkakataon para sa ibang mahihirap na pamilya na makabangon. Pababa nang pababa ang kaso ng Covid-19 sa bansa, na inakala ng marami na indikasyon na nga ito ng ating tagumpay sa laban. Pakiramdam ko, nagtagumpay rin ako nang maitawid ko ang unang semester sa pagtuturo, lalo na noong nabalitaan kong nare-contract ako sa pinagtuturuan kong unibersidad. At dahil kahit papaano ay may naipon naman ako, itinuloy ko ang paglalathala ng libro at ang pagkuha ng Master's Degree. Kasabay ng tagumpay kong ito ang pagkabigo muli natin laban sa pandemya. Umakyat na naman ang bilang ng mga nagpopositibo araw-araw, hanggang sa muling ibalik ang ECQ sa ilang bahagi ng bansa. Muli itong nakaapekto sa akin bilang manggagawa sapagkat ipinasara na naman ang mga simbahan sa panahon ng Mahal na Araw sa ikalawang pagkakataon. Kasabay ng paggunita sa pagpapakasakit ni Kristo ang pagkakasakit ng maraming Pilipino. Hindi rin naging ganoon kasigla ang Muling Pagkabuhay ng Tagapagligtas sapagkat nagunita natin ang pagkamatay ng pangako ng isang nagpapanggap na tagapagligtas na matutugunan ang ating suliranin sa krisis-pangkalusugan. Gayundin, nang dahil sa ECQ, naudlot muli ang 152
klase. Sumugal ang aming unibersidad sa kakayahan ng asynchronous na makapagbibigay-dunong pa rin sa kabila ng kawalan ng berbal na pagtalakay. 'Yung mga inihanda kong instructional materials para sa klase, at ang mismong istratehiya, ay nawalan ng silbi. Dahil dito, lalong lumawak/lumamim ang aking pagdududa sa kalidad ng dunong na maaari nilang makuha sa panahong ito. Hindi kailanman karapat-dapat ang puwede na sa usaping edukasyon, ngunit dahil sa maraming porma ng kapabayaan, nagbabata tayo ng hindi natin kasalanan. Ibinaba ang antas ng quarantine sa MECQ. Walang inilabas na guidelines ang IATF na tanging balangkas ng mga institusyon at simbahang pareho kong pinaglalaanan ng lakas at talino. Walang linaw ang bagong patakaran, nangapa sa anunsyo ang aming unibersidad. Kinabukasan ang itinakdang araw ng gitnang pagsusulit, alas-onse y media ng gabi naglabas ng memo ang aming unibersidad. Tulog na ang mga guro at mag-aaral na nag-aabang ng pabatid. Nagpasya akong hindi magbigay ng pagsusulit sa papasalubong na pagbabalik ng synchronous at asynchronous. Bukas, pagkagising, gaya ng lagi ko nang ginagawa sa loob ng anim na taon, tutugtog ako sa (online) Misa, isasabay ko ang panalanging pangkalahatan laban sa pandaigdigang krisis na ito. Oratio Imperata! 153
Pagtuturo at Panulat sa Pangil ng Pandemya Ronnel V. Talusan Hindi kayang patayin ng pandemya ang panulat. Napakaraming pininsala, sinugatan, sinaktan at kinitil ng pandemya. Hindi lang ang mga tao na dinapuan ng mabagsik na sakit, kundi lalo't higit ay ang mga mamamayang pinaslang ng gutom at kahirapan. Gaano ba karami ang naging kaso ng Covid-19 sa bansa? Wala pang tiyak na datos dahil sa mga sandaling isinusulat ito ay patuloy pa ring tumataas ang bilang na inilalabas ng DOH araw-araw. Kakatwa na kung kailan pa "nakautang" ng vaccine ang gobyerno ay saka naman nagtaasan ang mga kaso. Saka maging ang mga datos na inilalabas ay nakakadiskumpyado. Kasamang pinapatay ng pandemya ang katapatan ng tao. Kaya't naging mailap sa mamamayan maging ang paniniwala at pagtitiwala sa kinauukulan. Datapwa't marami at patuloy na lumolobo ang bilang ng mga nagpositibo sa mapamuksang sakit, hindi naman masasabing napakaraming namatay dahil sa mismong sakit. Marami ring naka- recover at gumaling. Nakaligtas. Kahit pa noong wala pang bakuna. Anong ibig sabihin niyon? Maigting ang habag na nadarama ko sa aking puso kapag naiisip ang napakaraming Pilipinong pinaralisa, pinaluhod, sinaktan at patuloy na pinagdurusa ng pandemyang ito. Ang mga amang nawalan ng hanapbuhay na pantaguyod sa kanilang pamilya. Ang mga inang katuwang na naputlan din ng mga pamamaraan sa pagpupunyagi. Lahat ng kontraktwal na manggagawa. Lahat ng "no work, no pay" na empleyado. Lahat ng nagsusumikap sa buhay na hindi na nakabalik pa sa mga iniwang trabaho mulang ipataw ang kautusan at mga paghihigpit sa lockdown. 154
Magkakaiba ng kalagayan ang maraming Pilipino. Hindi lahat ay kinasihan ng kapalarang patuloy na makapaghanapbuhay - sa pamamagitan ng Work from Home - at kumita't sumweldo pa rin sa kabila ng peligrosong sitwasyong bumabahala hindi lang sa bansa kundi sa maraming lupain sa mundo. Sa kabila ng status na contractual, masasabi kong isa ako sa mga pinalad. May trabaho pa rin kahit lockdown. Tuloy ang turo. Online classes. Mabuti na lamang at magandang unibersidad ang aking napasukan. Kung hindi'y paano na? Marahil ay mapapabilang ako sa maraming makikipagpatibayan sa hirap ng sitwasyon. Nangahas pa man din akong umalis sa DepEd at iwan ang aking item! Kalagitnaan iyon ng ikalawang semestre ng SY 2019-2020. Nagkagulatan at nagkabiglaan, ilang linggong pangangapa at paga-adjust habang nakikiramdam ang lahat, lalo na sa Kamaynilaan, kung paano na sa mga susunod na linggo. Mabilis na lumipad ang mga araw. Natapos ang semestre sa gitna ng lockdown. Huling linggo iyon ng Mayo. Sinulit ko ang maikling bakasyon ng sumunod na dalawang buwan (hindi ako nabigyan ng summer load). Ang manuskritong pilit kong binubuno, pasingit-singit sa mga bakanteng oras, ay naharap ko sa wakas. Pinaspasan ko ang sulat. Gusto kong matapos na. Gusto kong maihabol bago magpasukan. Matapos at mailibro. I-self-publish. Halos 70 na ang dagling naisulat ko sa mga nakaraang taon. Gusto kong gawing 100 para eksakto. Ginawa ko. Dampot ng mga paksa. Hindi maaaring makawala ang mga danas, obserbasyon at sipat ko sa mga kasalukuyang nangyayari sa kuko ng pandemya. Bumilis para sa akin ang pagkukumpleto. Agos na bumubulwak ang mga istoryang isusulat upang matapos ang kabuuan. Samantala'y tila patuloy na pangangapa sa dilim ang bawat hakbang ng pamahalaan sa pakikiharap sa hindi nakikitang kalaban. Ngunit sana'y naging malinaw man lang sa kanilang sentido kumon na hindi ang tao, hindi ang mga Pilipino, ang kalaban, ang kaaway. Sana'y hindi ang bilang ng mga nagpositibo lamang ang kanilang binabantayan. Dapat ay naitala rin ng pamahalaan ang bilang ng mga namatay-pinatay sa panahon ng pananalasa ng pandemya. Namatay sa matinding gutom, kahirapan, kabiguan at kawalang-pag-asa. Pinatay ng dahas ng estado, dahil sa mga paglabag ng mga dayukdok sa itinakdang 155
paghihigpit ng batas na kalaunan nama'y babaliin din at paluluwagin ng sarili nilang pagkukusa. At ang muling pagtaas ng bilang ng mga nagpositibo ay muling isisisi rin sa mga taong kinailangang lumabas uli at maghanap-buhay upang may maibili ng pagkain, sa gayo'y patuloy na huminga at hindi takasan ng kaluluwa. At sinong makalilimot sa mga kamatayang inihatol ng pang-aabuso sa kapangyarihan? Mag- inang nakaalitan ng pulis, pinasabog ang bungo. Isang dating kawal pa man din ng pamahalaan na may sakit sa utak na binaril ng awtoridad sa isang tagpo sa checkpoint. Isang manggagawang napagkamalang NPA, timbuwang. Isang amang nagnakaw ng de lata para sa nagugutom na pamilya. Mga magsasaka. Mga aktibista. Mga biktima ng Oplan Tokhang. Maraming iba pa. Maraming pinaslang sa kasagsagan ng pananalakay ng pandemya. Ngunit hindi ang panulat. Lahat ng mga pangyayaring ito sa bayan ay tinggang kumukulo sa utak ng manunulat. Apoy na lumalagablab sa kanyang dibdib. Batingaw na bumibingaw sa kanyang kaluluwa. Kailan pa pinatahimik ng panahon ang panulat? Gaano man kadilim, ang panitik ay laging humihiwa ng liwanag. Gaano man kalagim, umiigpaw sa gitna ng dahas. Magandang pananda ang buwan ng wika, Agosto 2020 ay natapos ang imprenta at nailuwal ang aking unang libro! Pamagat, Talusaling: 100 Dagli ng Buhay. Masaya! Parang lumulutang sa alapaap! Nasuklian ang lahat ng pagpapagod at pagpupuyat. May kung anong awit na hinihimig ang aking puso! Sa loob ng aklat ay mababasa ang samu't saring kwento ng pagpupunyagi't pakikipagsapalaran ng tao. Ang mga kabiguan at tagumpay. Mga luha at tuwa. Pag-ibig at buhay. Kasawian at kamatayan. Ngunit kapansin-pansin ang mga istoryang iniluwal ng panahon ng pandemya. Mga pagtatangkang mailahad ang mga totoong pangyayari. Pagsisikap na maisiwalat ang kabalintunaan ng lipunan. Ang pagpapabaya ng mga kinauukulan. Ang pagsasamantala ng mga maykapangyarihan. Ang malulungkot, malulupit at malalagim na sinapit ng mga Pilipino, lalo ng uring maliliit, habang patuloy na sakmal-sakmal ng nakahihilakbot na kalagayang patuloy na nagpapahirap sa bayan. 156
Nakatutuwa rin, na nakatanggap ako ng mainit na suporta mula sa mga taong naniniwala at nagtitiwala sa akin. Pamilya. Kaibigan. Mga nakasama at kasalukuyang kasamang guro. Mga kumpare at kumare. Mga naging estudyante. Naubos ang kopya. Kay sarap sa pakiramdam! Samantala'y hindi naman napapahinga sa dami ng trabaho sa unibersidad. Kabi-kabilaang meeting. Sunod-sunod na webinar. Training. Workshop. Ito ang naging bagong mukha ng "normal" sa larangan ng pagtuturo. Hindi kailangang huminto at magpaapekto. Kailangang patuloy na umandar ang behikulo ng edukasyon, anuman ang sitwasyon. Walang naganap na academic freeze. Sa kabila ng masigasig na panawagan ng mga "Tamaraw". Kahit pa ibinigay iyon ng ibang kilalang unibersidad sa Maynila. Hindi sumabay ang aming unibersidad. Nagpasukan. Nakapaninibago ang sitwasyon. Hanggang alas-9 ng gabi uli ang tapos ng aking klase. Pareho noong mga nagdaang semestre. Pinagkaiba'y hindi ko kailangan makipagbalyahan sa pagpasok at pag- uwi dahil online classes nga. Hindi na aabutin ng alas-12 ng gabi bago makauwi ng bahay. Saka babangon uli nang maaga kinabukasan para bumiyahe paluwas. Ngunit ang pagod sa araw-araw na biyahe at pakikipagsapalaran sa lungsod ay katumbas din yata ng kapagalan ng katawan at isip kahit ngayong nakaupo na lang habang nagkaklase, kaharap ang laptop. Ang sigid ng sakit sa ulo at kirot-hapdi ng mata sa maghapon hanggang gabing tutok ay mabilis na makapanlupaypay. Kadalasa'y napakikiramdaman kong kumikirat na ang aking mga mata. Nararamdaman ko ang panlalabo ng paningin. Naiisip na mabilis na tumataas ang aking grado. At hindi pa iyon lang, madalas kapag magigising sa alanganing oras sa umaga ay pumipintig ang sentido ko! Nakakanerbyos! Lalo at gibang lagi ang katawan sa puyat. Baka isang araw ay bigla na lang akong salakayin ng kung anong sakit! Sa mentalidad ng kahit sino'y may iniiwang pangamba ang ganitong nakababahalang kalagayan. Bukod sa kalusugan ng katawan na dapat laging ingatan upang di pasukin ng nananalasang virus, ang kalusugan ng pag-iisip ay dapat ding mapangalagaan at bantayan. Ganito ang kalagayan ng marami sa aking estudyante. Maraming nagsasabi sa akin na kaya hindi nakapagpapasa ng papel sa oras ay dahil sa dinaranas na matinding kondisyon ng kanilang mental health. Hirap sa paga-adjust sa 157
bagong paraan ng pag-aaral. Tambak na workloads. Bukod sa siyempre pa'y mga personal na suliraning kinahaharap sa buhay. Marami sa kanilang pamilya ang nagkakasakit. Maging sila mismo. At hindi iilan ang nagpasabing positibo ang kanilang kaanak sa Covid. Kaya't sila'y nahaharap sa matitinding pagsubok na kaugnay ng pag-iingat at pag- aalaga sa mga mahal sa buhay na pininsala ng virus. Aminado akong lubhang mahirap talaga ang bagong sistema ng pag- aaral. Hindi pwedeng mahiwalay sa gadget. Walang araw na makaliligtas sa paggamit niyon. Lahat ng uri ng komunikasyon ay nakasalalay rin dito. Naging lubhang pangangailangan ang magkaroon ng maayos at stable na internet connection. Sa bawat meeting, conference at webinar ay problemang lagi ang nasasagap na ingay sa paligid: tilaukan ng manok, kahulan ng aso, ingay ng mga batang naglalaro, harurot ng mga sasakyan, kalugkugan at palo ng mga nagko-construction, iba pa. Sa klase ko'y hirap na hirap ako lalo na kapag nagdi-discuss at sasabayan ako ng ganitong mga ingay. Hindi ka makapaninghal at makapanaway, tiyak na away. Isang beses na naimbitahan akong maging speaker sa isang webinar ay kinailangan ko pang makisuyo sa principal ng dati kong pinagtuturuang paaralan upang doon ako makitambay para isagawa ang aking talk. Lahat ng mukha ng kahirapan, pagdurusa, at sakripisyo ay masasalamin sa sitwasyon ng bawat mamamayang dumanas ng mga matinding pakikipagsapalaran sa pagsisikap na makapagpatuloy sa buhay sa kabila ng matinding suliraning kinahaharap. Naranasan at nasaksihan ko ang lahat ng uri ng pila at paghihigpit sa buong kasagsagan ng lockdown. Hanggang sa pagpapalit-palit ng mga kautusang kaugnay ng paghihigpit para umano sa kaligtasan: ECQ, MECQ, GCQ, MGCQ at kung ano-ano pang nilikhang katawagan. Naging bahagi ng bawat biyahe ang paghinto at maikling pakikipagdiskurso sa mga kinauukulang nakatanod sa mga checkpoint. Nakararating ako sa iba't ibang bayan para lamang makumpleto ang reseta ng gamot ng aking nanay at ng aking ate, na kapwa diabetic at may problema sa hypertension. Maging ang ilang kaugnay na komplikasyon ng mga sakit. Swerte kung sa Baliuag ay makukumpleto ko na ang gamot. Ngunit kadalasa'y kailangan ko pang sumadya at pumila sa mga branch ng Mercury Drug sa Pulilan, Plaridel, Guiguinto at San Ildefonso. Mahirap, 158
mayaman, babae, lalaki, bata at matanda ay nakikipila. Basta iyong pasok na sa edad ng pinahihintulutang makalabas. Isa sa pinakamahalagang dapat mabili sa lahat ng panahon ay ang gamot na maintenance ng umiinom. Sa harap ng sitwasyong ito ay lalong naging mahirap. Kaagaw ng pambili ng mga iyon ang iba pang pangangailangan lalo na sa pagkain, ngayong walang katiyakan ang sweldo at trabaho ng bawat Pilipino. Maaaring mayroon ngayon, bukas ay bahala na. Sa mga grocery ay ganoon din sa mga unang buwan ng lockdown. Pahirapan pumasok. Kailangang lagi naka-facemask at faceshield. Pati ang I AM SAFE QRcode na kailangan umano para sa contact tracing, hinahanap din basta pumasok sa alinmang establisimyento sa Baliuag, na siyang pinakamalapit na pamilihan sa amin. Naging mabili ang alcohol, mga de-lata at iba pang mga makakaing pwedeng iimbak. Nagkagulo at maya't maya'y inaabangan ng taumbayan ang Social Amelioration Program (SAP) na siyang pinakaayuda ng gobyerno para sa mamamayang patuloy na nilulumpo ng pandemya. Bago dumating sa mga bara-barangay ay inabot pa ng ilang buwan. Kay tagal ng proseso ng mga lista-lista. Laging may bulungan tungkol sa alingasngas ng mga nangyayari. Palakasan. May kinakaltasan. May pinipili. Mayroong hindi binibigyan. May pamilyang nakakadoble. Iba pa. Lahat, mulang barangay hanggang munisipyo hanggang sa mga remittance center, nagkakagulo. Labo-labo. Ano ba iyong tinatawag na social distancing? Anong hawa- hawa? Ang mahalaga'y may gilingin ang sikmura upang hindi malagot sa gutom! Naging karaniwang tanawin ang pila-pila sa buong bansa. Lahat halos ng pangangailangan ng tao ay kinakailangang pilahan. Lahat ay kailangang ilaban ng patatagan ng katawan at pahabaan ng pasensiya. Mandi'y patunay kung gaano kahabag-habag ang maging mahirap sa bayan ni Juan. Kung sabagay, mas mabuti nang pumila para mabuhay kaysa pumila at mailista sa mga listahang maaaring ang direksyon ay patungo sa bangin ng kamatayan. Gayon din naging simbolohikal na lagi nang may bitbit na lagim at panganib ang listahan. Narcopolitician, user, pusher, bilang ng mga itinumba sa Oplan Tokhang at bilang ng mga pinaslang sa anyo ng extra-judicial killing. Lahat ay pawang may listahan. Sino-sino ang nakalista? Sino-sino ang naglilista? Sino-sino ang naging biktima 159
upang mamarkahan ang mga nakalista at iyong mga ipinampuno lamang sa listahan dahil may quota? Anuman, lahat ng pangyayaring ito sa bayan sa isang tiyak na panahon ay kailangang maituro sa kabataan upang patuloy silang mamulat sa katotohanan. Bagaman kapansin-pansing talaga namang mulat na at gising ang kabataan sa mga nangyayari sa kanilang lipunan. Sa mga inhustisya't pagsasamantala. Sa mga paglabag sa karapatang pantao. Sa mga lantay na karapatang taglay ng bawat Pilipino na pailalim at tahasang sinisikil ng mga nasa katungkulan. Sana'y maging instrumento sila sa susunod na panahon sa paghahangad ng kapayapaan at karapatan ng tao sa isang lipunang malaya. Maging katuwang sana sila ng mga tagapagmulat ngayon, upang mas maraming mangalampag at manggising sa mga nagtutulug-tulugan sa kangkungan at sa mga taong walang pakialam sa bayan. Isa ito sa pinagsisikapan at di ko pinagpapagurang ituro sa mga estudyante ko sa unibersidad. Dapat na maging makabayan ang bawat guro upang unti-unti ring makamit ang makabayang edukasyon sa ating mga paaralan. Sa gayo'y magluluwal ang mga institusyong pang-edukasyon ng mga indibidwal at propesyunal na maglilingkod at magmamalasakit sa bayan at sa mga Pilipino. Mahalagang linguning lagi ang nakalipas upang lalong makilala ang kasalukuyan. At upang maging gabay naman sa pagtahak sa kinabukasan. Kailangang maging aral sa atin ang bawat bahagi ng kasaysayan, upang magtanda na ang bayan at hindi na maulit ang mga kasumpa-sumpang pangyayari sa ilalim ng mga pinunong nagpapabaya at nagpapatay- patayan. At, lubha ring mahalagang maitala ito sa mga libro, dyornal, magasin, pahayagan at lahat ng uri ng babasahin, upang magsilbing tagapagpagunita sa mga Pilipino sa malulungkot, malulupit at malalagim na pangyayari sa bansa, sa isang panahong ang bayan ay sakmal-sakmal ng matatalim na pangil ng pandemya. Iyon ay banal na tungkulin ng bawat manunulat. 160
Buhay-Titser sa Panahon ng Pandemya: Mga Danas at Dalangin David Michael M. San Juan Bawat manggagawa - saanmang sektor - ay tiyak na may maikukuwento tungkol sa pandemya. Wala naman kasing mag-aakalang tatagal ito nang ganito, at tila nga posible pang madaig ng virus ang sangkatauhan, lalo na kung isasaalang-alang na sa pangalawang taon ng pandemya (2021) ay wala pang 10% ng mga mamamayan sa mga mahihirap/hindi mauunlad na bansa ang nababakunahan, habang may mga mauunlad na bansa na may bakunang sapat para sa 100% ng mga mamamayan. Narito ang pira-pirasong danas - magkahalong personal at politikal - ng isang guro ng Filipino sa panahon ng pandemya. INTERNET AT KURYENTENG PUPUGAK-PUGAK, AT HINDI SABAYANG SESYON SA KLASE Ramdam na ramdam ang problema sa bagal ng internet sa bansa sa mga unang linggo ng pandemya sa bansa noong 2020. Pinakamahal ang singil ng internet sa Pilipinas sa buong Timog-Silangang Asya, pero isa sa pinakamabagal sa buong rehiyon. Sabay-sabay ang pagkaklase online kaya (lalong) bumabagal ang internet. Obligado ang lahat na magklase nang 100% online dahil sa lockdown - na ngayon nga'y naging pansamantagal na. Mainam at ang aming unibersidad ay nakapaghanda na sa pamamagitan ng lansakang pagsasanay sa mga guro para sa edukasyong halong online at aktwal na klase (blended learning kung tawagin), na sa palagay ng ilang guro ay epektibong paraan ng pagtitipid sa kuryente: mas kaunting oras sa aktwal na klase, mas kaunting konsumo sa kuryente, mas mababang electric bill para sa unibersidad. Gayunman, kinaharap pa rin namin ang samu't saring problema sa klase. 161
Hindi praktikal ang palagiang sabayang sesyon (synchronous classes) dahil may mga estudyanteng dumadaing na nawalan sila ng kuryente, pupugak-pugak ang signal ng internet, biglang nawalan ng internet, nasira ang laptop, maingay sa bahay, kailangang mamalengke (dahil sa ilang linggo ng pinakamahigpit na lockdown ay may mga bayan at lungsod na may mga partikular na araw at/o oras ng pamamalengke para sa bawat barangay). Kaya, mas may mga hindi sabayang sesyon (asynchronous classes) na naka-upload na ang materyal-panturo gaya ng video lecture, audio file, sipi ng artikulo, mga gabay na tanong atbp., para anumang oras sa buong araw ay masipat ito ng estudyante. Sa aming karanasan, hindi rin uubrang puro high-bandwidth ang materyal, kailangang may low-bandwidth - mga materyal na simple at di kokonsumo ng maraming data, bilang konsiderasyon sa kalunos-lunos na sitwasyon ng internet sa bansa. Sa pangkalahatan, guro at estudyante'y kapwa nagsasabing mas nakakapagod ang klaseng online kaysa aktwal na klase, kaya lahat tayo'y hinihintay na ang araw na magwawakas na ang pandemyang ito at makababalik tayo sa totoong pagkaklase atbp. ECQ PASS, PALENGKE, SUPERMARKET, AT TRAYSIKEL Gaya ng mga estudyante, obligado rin ang mga guro na isaalang-alang sa iskedyul ang pagkakaroon ng partikular na araw ng pamamalengke. Kailangang dala rin ang ECQ Pass na nagbababala: "HUHULIHIN ang walang ENHANCED QUARANTINE PASS" at "isang tao lang po ang puwedeng lumabas kada bahay para bumili ng pagkain o gamot." May mga linggo na bantay-sarado ang pasukan at labasan sa palengke. Mabuti at sa banda namin ay pinauuwi lamang ang mga walang ECQ pass, habang sa ibang lugar ay may mga ulat ng brutal na paghuli sa mga walang pass. Mabuti rin at pagkapasok ng palengke ay walang pila at deretso ka nang makakaikot at makakabili ng kailangan mo. Pero may mga kailangan ding wala sa palengke kaya pipila ka naman sa mga supermarket - na sa mga unang linggo ng lockdown ay talagang mahaba ang pila. Ang masaklap pa, may mga linggo na ipinagbawal lahat ng transportasyon kahit traysikel kaya obligadong maglakad nang ilang kilometro rin bitbit ang kilo-kilong pinamili. Swerte ngang may pambili, ang maraming kababayan ay problema rin ang pambili dahil marami 162
ang no-work, no-pay at no-leave din kaya walang kita sa panahon ng lockdown. Kung minsan namang may traysikel o traysikad na nag-aalok magsakay, doble sa karaniwan ang singil kaya mapapalakad ka na lang. MULING PAGBIBISIKLETA Kung may isang mababaw na bagay man na nakapagpasaya sa akin sa panahon ng pandemya, ito ay ang muli kong pagtuklas sa pagbibisikleta. Nagkaroon ng karagdagang panahon na makapaglibut-libot sa mga karatig-barangay, at minsan, maging karatig-bayan. Nakabalik sa mga lugar ng kamusmusan at kabataan na isang dekada o higit pang di napuntahan. Masaya-malungkot na danas ang pagsipat sa mga nagbago at di nagbago, sa mga naglaho nang maliliit na tindahan at kainang dati ay kinagigiliwan, halimbawa. Nakakalanghap din ng sariwang hangin kapag nagagawi sa lugar na mapuno at mabulaklak. Sana nga lamang ay mas malapad ang mga kalsada sa Pilipinas at may buong mga kalsadang pambisikleta rin gaya sa maraming bansa ng Europa para di ka kabahang masagasaan (gaya ng nangyari sa isang medical frontliner habang pauwi mula trabaho sa Maynila). PETISYON PARA SA AYUDA, KONTRA-TERROR LAW ATBP. Sa gitna ng krisis at panunupil sa mga kritiko ng rehimeng bigo sa pagsugpo sa pandemya kahit na ibinaon sa halos karagdagang 1 trilyong pisong utang ang bansa, inobliga rin tayong lahat ng pandemya na patuloy na manindigan para sa ating mga karapatan. Nanawagan tayo ng sapat na ayuda di lamang para sa mga nawalan ng trabaho kundi pati sa mga may trabaho pa rin pero napakarami rin namang gastos dahil sa pandemya. Sa aking saliksik ay tinatayang halos Php 2,500- 6,000 ang dagdag-gastos ng bawat pamilyang Pilipino kada buwan dahil sa pandemya (alkohol, face mask, vitamins atbp.). Ipinadala ko ang nasabing saliksik sa ilang senador, kongresista, at pati sa Palasyo, lakip ang panukalang bukod sa ayudang pera ay isuspinde rin muna ang pagkolekta sa income tax at sa value-added tax (VAT) para sa gamot, pagkain, at utilities (tubig, kuryente, internet). Dagdag-argumento ang mga nasabing saliksik at liham sa umiiral na kampanya ng mga unyon at 163
iba pang organisasyong nagtataguyod sa kapakanan ng nakararami. Sa halip na pakinggan ang ating mga hinaing, sinamantala ng mga nasa poder ang pandemya para iratsada ang pagsasabatas ng Terror Law - batas diumano kontra-terorismo - na lalo pang nagbigay-tapang sa mga ahente ng Estado na kaaway ang turing sa lahat ng mamamayang naghahangad ng mas makatarungang sistemang ekonomiko. Kaugnay nito'y lumahok tayo sa isa sa 37 petisyong isinampa sa Korte Suprema, para maipabasura ang Terror Law. Hanggang sa maisulat ang sanaysay na ito'y wala pang desisyon ang Kataas-taasang Hukuman sa nasabing petisyon. BUNGA NG PATULOY NA PAGTATANGGOL SA WIKA: SENATE BILL 1838 Sa kasagsagan ng pandemya, bilang mga guro ng Filipino ay patuloy nating itinaguyod ang adbokasiyang pangwika. Itinuloy natin ang pagla-lobby sa mga senador at kongresista pabor sa pagsasabatas ng Filipino at Panitikan bilang mga required na asignatura sa kolehiyo. May ilang nadagdag na ko-awtor ang House Bill 223 (Filipino at Panitikan sa Kolehiyo) ng ACT Teachers Partylist at iba pang kabilang sa Makabayan Bloc. Buko dito, noong Oktubre 2020, sa inisyatiba ng mga ka-Tanggol Wika na nag-lobby via email, inihain ni Sen. Francis "Kiko" Pangilinan sa Senado ang Senate Bill 1838 ("Batas sa Pagtataguyod ng Wikang Filipino sa mga Asignatura sa Kolehiyo"). Marahil, mas marami pa tayong makukumbinsing maging ko-awtor ng mga nasabing panukalang batas kung aktwal natin silang makakausap ngunit sa ngayo'y malaking problema ito dahil sa mga restriksyong dulot ng pandemya. SERYE NG MGA WEBINAR Ipinaramdam din ng pandemya sa ating lahat ang bisa ng wikang sarili sa pagpapalaganap ng wastong impormasyong medikal atbp. Kaugnay nito, sinikap nating makapag-ambag pa rin sa mabilis na diseminasyon ng impormasyong tungkol sa pandemya at iba pang isyung kinakaharap ng mga Pilipino. Ang Tanggol Wika ang isa sa mga unang organisasyong pangwika na nagbrodkast ng webinar sa Filipino 164
sa kasagsagan ng pandemya. Mayo 2, 2020 nang ibrodkast nito ang aking ispesyal na lekturang "Ang Manggagawang Pilipino sa Panahon ng Covid-19." Nasa ikalawang taon na ngayon ang nasabing serye ng mga e-lektura. Naobliga akong mag-aral ng Open Broadcaster Software (OBS) na karaniwang gamit sa livestreaming, at malao'y natutong lumikha ng pre-recorded na lektura via Zoom para sa Facebook Premiere (na mala- live ang brodkast pero walang antala dahil nakasalpak na ang file). Sa simula'y mano-mano ang pagi-email namin ng mga e-sertipiko sa mga lumahok sa webinar - kaya maraming nagrereklamo sa tagal. Buti na lamang at natutuhan din naming gamitin ang Autocrat, isang app para sa semi-awtomatikong pagpapadala ng mga e-sertipiko. Balintunang programang tunog-diktador ang kailangan para mabilis na makapaglingkod sa mga lumalahok sa webinar. MUNTING PANALANGIN Anu't anuman ang benepisyo ng mga webinar, miss na miss na rin nating lahat ang mga totoong seminar na libre at unlimited ang kapeng barako, may masarap na pananghalian at meryenda pa sa umaga at sa hapon din. Nami-miss na rin natin ang panahong kahit paano'y nagpapanggap na mapagkalinga at may malasakit sa taumbayan ang mga nasa kapangyarihan. Dalangin nating lahat na matapos na ang pandemya at sumibol ang mga bagong pinunong tunay na lingkod-bayan sa halip na lulubog-lilitaw na mga inutil na nga'y wala pang halos ginagawa kundi magmura sa kapwa o magbanta. 165
166 Photo by Mayday Multimedia
Samu't Sari 167
Dalawang Dagli Rene Boy Abiva SAP MAHIGPIT NA NAKATITIG SI DUYAW SA PAPALUBOG NA bola sa alangaang. Kulay-kahel ito habang unti-unting nilalamon ang mga makakapal-nagtataasang bundok ng mga ulap sa malayong panig ng dagat. Ang hangin ay parang tubig na galing sa poso sa may sulok na yaon ng Kalye Dungon. Nang mga sandaling yao'y wala pa ang kanyang amang si Indong na sumama sa ilang grupo ng kalalakihan. Kanilang tinungo ang liwasan sa balitang may ipapamahaging kwarta. At habang nakatanghod si Duyaw sa papawiring unti-unti na ring nilalagom ng dilim, ng mga buntala, at ng buwan ay sumagi sa kanyang alaala ang kanilang dating buhay: ang malaya nilang gawin ang kanilang nais gaya ng pagpapalipad ng saranggola, paglalaro ng bangkang papel sa may pasigan ng kanal, o paglalaro ng tagu-taguan kahit na hindi kabilugan ng buwan. Winasak ng sakit mula sa Tsina ang lahat. Hanggang sa may pumisik. At lumiwanag. At gumapang ang maputi't makapal na usok sa lupang kinatutuntungan ng mga tiwangwang na lata ng sardinas, pudpod na mga tsinelas, mga ipis, mga daga, mga dura, mga plema, balat ng mga kendi, at mga upos ng sigarilyo na paglao'y naging itim. Amoy goma ito. Amoy tsinelas na nasusunog. Nabalot nga ang gabing yaon ng mga sanga-sanga at nakababalahaw na mga sigaw ng mga babae, lalake, at bata na sinasabayan pa ng mga pagkahol ng aso. Marahang kinapa at tinungo ni Duyaw ang pintuan. Nasa isipan niya ang kanyang ama subalit siya'y nabilaukan at tuluyang nawalan ng malay. Pagkuwa'y pumalahaw ang sunod-sunod na pitada ng mga sasakyan at sirena. 168
Pagkababa ni Indong sa sinakyang traysikel ay kumaripas ito ng takbo. Sinikap niyang mapasok ang gegewang-gewang nilang barung- barong. Gumagalaw ang imahen ni Duyaw sa kanyang isipan. Nasa bintana ito. Hinihintay siya. Subalit siya'y pinigilan. Wala siyang nagawa sa animo'y ipu-ipo ng apoy na lumamon sa kanilang bahay. Sumasagitsit pa ang mga anag-ag nito. Lumipas nga ang buong magdamag. Waring nilisan ng kaluluwa ni Indong ang kanyang katawan. Siya'y sumandal sa poste ng neon sa tabi ng tiyangge ni Mang Tasing. Nakatitig siya sa 6,500 na pisong hawak- hawak niya. Kaarawan ni Duyaw bukas. Kaarawan niya. Pitong taon na siya dapat. Nilamon nga ng apoy ang buong Kalye ng Dungon at ang mga nawawala, gaya ni Duyaw, ay sa abo natagpuan. LOCKDOWN ITINAAS NG PARI ANG HOSTIA AT UMUSAL SIYA NG DASAL, "Magwakas na sana ang mapaminsalang Covid-19." Sunod niyang itinaas ang kopa na may lamang alak at muli siyang umusal ng dasal. Yumuko naman ang mga mananampalataya sa tapat ng telebisyon tanda ng pakikiisa. Nang matapos ang ritwal ay sabay nag-antada ang mga mananampalataya. Sabay din nilang inusal ang siyanawa. Nang matapos ang misa sa telebisyon ay dumupikal ang kampana ng mga simbahan. Nang sandali ring yao'y nakita ang katawan ni Atong na nakabulagta sa tapat ng tindahan ni Payawal. Sa tabi ng kanyang bangkay ay isang supot na puno ng noodles at sardinas. Sabi ng pulis na rumesponde'y nagnakaw at nanlaban kaya napatay. Pero paano makakapanlaban ang isang taong ang hawak sa kamay ay isang kapirasong puting papel na kung tawagi'y quarantine pass? 169
Hapunan Acel Martinez Tahimik na tinabihan ni Rosa ang walang imik niyang anak. "O, bakit ayaw mo pang kumain? Ayaw mo ba ng ulam?" masuyong tanong niya. Mabilis na umiling ang bata. "Hindi po, 'Nay. Hinihintay lang po kita," tugon nito. Nakangiting hinalikan ni Rosa ang anak sa pisngi saka ito ipinagsandok ng umuusok pang kanin. "Pasensiya ka na, 'Nak, nawalan kasi ng trabaho si Nanay e. Hayaan mo, búkas na búkas, maghahanap ako ng bagong trabaho," nakangiting sabi ni Rosa habang pinanonood ang masiglang pagkain ng anak. "Pramis ko sa 'yo, pag nakahanap na ako ng trabaho, bibilhan kita ng paborito mo," dugtong pa niya. Marahan siyang kinalabit ng anak. "'Nay? Bakit po walang lasa 'tong sardinas?" 170
My Praning Story Version 2.0 Imelda Caravaca Ferrer Today is the 117th day in GCQ, in pandemic speak. It is July 8, Wednesday. Life before the pandemic seems to be just a dream, a notion. One of the last things I remember was going to UP in a red dress. I went to the Oblation; I asked the guard to take an obligatory snap of me. I went to the University Hotel and had coffee and relished a piping-hot lechon kawali meal. I went to their little bookshop afterwards, browsed the titles and eventually settled for Tag-Ani Performing Arts Society's CD, "Saka Lamang Papayapa: Mga Awiting Peace Talks." At the start of the pandemic, I realized that both faith and fear could co-exist. One moment, I was praying and in the next, I was crying. I would have digestive issues from time to time when I worry. I would do No. 2 a tad too frequently. I would forward messages about the pandemic with ferocious intensity as they were sent to me. I was in my fear zone. Then, I reached the stage wherein I would post what I've cooked nicely presented in a table mat that matched the crockery, flowers and my Harry Potter toys. I would share my experimental dishes to my next-door neighbor for I'm undomesticated. Until I forayed in my little kitchen, started looking at recipes on the net and tried the recipes with my mother's favorite recipe book - "Let's Cook with Nora." I chose to learn, in order to survive and weather the storms of my hungry tummy. I was perky. I bought a non-alcoholic cocktail red juice; spiced up the table with fresh flowers while I ate spaghetti, crackers and cheese. I love symbolisms so I would always dress up in red, my fighting color for this pandemic. My feet shod in my Room of Requirement 171
shoes, and my Hogwarts backpack slung over my shoulder whenever I venture going out. But I'm shifting colors again. I would be peachy- lovely when I go out in the streets starting this week. Allow me my delusions! But on the last week of May and the first week of June, I got depressed because I was suffering from prolonged isolation. I texted my doctor and she told me that I'm suffering from grief. So she started me on Q-. For two weeks, I just did my routine -- cook, eat, do the laundry, take a bath and do my work as I WFH and afterwards, lay in bed with morose thoughts. I forgot to listen to RX Monster 93.1 or play my Taylor Swift CDs as I'm wont to do. The house was deathly silent, my neighbor thought I went away somewhere when I told her about my brief bout with depression. That time, I was enrolled in an Empowered Online Course of Coach Ning Tadena. I went through the motions, watching the pre-recorded sessions numbly; it didn't reach me emotionally. I was dead inside. But even if I was depressed, I never failed to send my notes with quotes about hope and outline drawings which I Googled and drew, then would send to to bring cheer to the patients and frontliners. Exactly after two weeks, I was back to my sunny, irrepressible, irreverent self. The medicines did their magic! Before I go out, I would imagine myself in a protective bubble, bolstered by the blood of Jesus. I would call on Mama Mary and all the saints and angels. Yeah, it's true when in dire situations one could pray up a storm. I would pray that God would keep me safe including all the people I'll meet. Needless to say, my faith deepened during this time of crisis. I spend time with the Lord by starting the day with my morning prayers from Abiding Presence for the Golden and Twilight Years prayer book, journaling, answering my 200 Prayer Prompts Journal, saying healing of body mind and spirit, inner healing, emotional healing, spiritual healing, financial healing and healing broken relationships prayers - you name it, I pray them from Maribi Mapa-Garcia's Healing Presence: Prayers for Healing, reading my Didache, reading the Bible and capping it off with praying the rosary. I was never a prayerful person for most of my life. Late have I known God. I'm making up for lost time. 172
So when the Cenacle Retreat House, one of my lifelines since I was in my 20s, offered their first webinar with "Stress, Uncertainty and Spirituality" under Dr. Maria Teresa Gustilo-Villasor, a psychologist and friend of the Cenacle, I promptly registered. I learned a lot in that webinar and was overjoyed to know that from my fear zone, I moved to my learning zone, and eventually, my growth zone. When Coach Ning envisioned her HEAL (Heal, Empower and Learn) Online Summit, I registered again and was blessed with the powerful talks of her powerhouse speakers and sharers that included Patricia Moreno, Bo Sanchez, Edwin Soriano, and so many more. As the pandemic continues seemingly unabated, I never thought that going out for bread and a dozen eggs would bring such joy to me. Whenever I would go out, I would see to it that I have a lot of other errands to do. As it is very warm outside, when I get home I would rest a bit, take a bath and find myself sleeping so much earlier, dead-tired from a half-day excursion outside. To continue being in my growth zone, I decided to go on an online retreat again sometime this July on "Dealing with Feelings: The Place of Emotions in Relationships and the Spiritual Life." I would follow it up with another online retreat on August - "The Quest for a New Normal: Transitions in the Midpoint of Life." Yeah, I'm at that stage. One step closer to the grave, not! Ancient but joyful. What is it like to be in the growth zone? You live in the present and focus on the future. You think of others and how to help them. You make your talents available to those who need them. You are empathetic with yourself and others. You thank and appreciate others. You keep a happy emotional state and spread joy. You look for a way to adapt to new changes. You practice quietude and patience. Check. Check. Check. Check. Check. Check. Check. Check. Eight and a half checks because patience is not my strong suit but I'm working on it. Help me become patient now, Lord. Ever since the outbreak of Covid-19 was announced, I started my FREE "Teaching Series for Anyone Who Wants to Learn" weekly. The first three lessons were on grammar until I decided to shift to poetry instead. I'm in my 16th mini-lesson this week. 173
I'm in my 12th set of hopeful notes with cute animal drawings for patients and frontliners. I don't know if I'm one of the few left who'd regularly send out these stuff to Dr. Jamie and Dr. Nicole but as soon as I e-mail them, the acknowledgement comes in less than a minute, I get a kick out of it. Lately, the outline drawings I Google and draw are by animal groups and I choose the best quotations on faith and hope to give cheer to them - patients and frontliners. When, I do that, I get to relax and enjoy the activity as well. I started reading my hitherto unopened books. I bought and finished Lang Leav's Poemsia in a day and a couple of hours the next day. I bought Rupi Kaur's Milk and Honey. I scrawled my own observations and poem ideas on its pages. I enrolled in a Harvard University short course, "The Art of Rhetoric in Writing and Public Speaking" and earned a certificate for passing it. One bucket list item ticked off! I paid 99 dollars for the course to prove to myself that I could make it in Harvard. If I didn't shell out some money, my work wouldn't be graded and I wouldn't have gotten the certificate. This is one proud gurl! When the work's a trifle difficult, I would ask God to help me out and how. I wrote about bloodshed, the culture of death spawned by Duterte and voting wisely in my write-ups for my written piece and speech for my Harvard short course. I gave my two cents worth for the happenings and events in our national life. I'm outspoken about the Anti-Terror Bill and other issues. To love this country is to want it to succeed. To love this country is to be the voice of those who are silent. To love this country is to be a critical thinker, to sing a song of dissent. To love this country is to try to do your best as a citizen. I also enrolled in Pennsylvania University's course Journalism for English almost at the same time with that of Harvard. The course had been extended until October this year. I just have one module to finish and then I'm done. I'm enrolled in an online writing course being facilitated by the coaches of Penmaster's League. I'm enrolled in romance writing and grammar class which the hopeless romantic that I am enjoys. I'm just waiting for the additional pictures of my niece Em, the Most Beautiful Niece in the World, and I'd have my first poetry book - "The 174
Moment I Knew I'm So Into You" published in print and ebook by PaperKat Books. I'm currently busy writing my memoir - "Coming Out of the Dark: A Life Under Construction" which I'll self-publish in Amazon. Emee Vida Estacio of Self-Publishing Made Easy Community is helping me out with that one. The other week I bought a condenser microphone in SM Megamall because I'd be doing webinars. I cut my teeth on giving online talks this Friday. I also see to it that I give pieces of advice to love-lorn co-members in Boiling Waters Cactus Community whenever a post strikes a chord in my heart. The future I do not know but I take comfort in John O'Donohues' prayer: "May all that is unforgiven in you be released. May your fears yield their deepest tranquilities. May all that is unlived in you blossom into a future graced with love." This day is coming to a close and I'll end it with this: If a year ago... If a year ago, you'd tell me I'd survive being cooped up days on end, I'd call you crazy! If a year ago, you'd tell me that going out for a loaf of bread and a dozen eggs could spark joy within me, I'd say: "I don't believe you." If a year ago you'd tell me that Garfied and Hello Kitty, my stuffed toys would offer comfort in the weeks I became blue because of prolonged isolation, I'd say: "You've gone bonkers!" 175
If a year ago you'd say that my feet, always busy going somewhere would stay confined within the four walls of my home, I'd say:"You're out of your mind!" If a year ago, you'd say that I'd find myself resilient and blessed amidst Coronavirus, I'd say:"You're kidding me!" How would God end this year's story? You and I don't know. But let's strive to be hopeful and yes, prayerful! 176
Sino Ako? Rodolfo D. Pagcaliuangan Nalulungkot ka ba? Nawawalan ng pag-asa? Hindi ka na interesado sa pang-araw-araw na buhay? Huwag kang mag-alala, karamay mo ako sa mga oras na ito. Tadhana?! Ngayon, nagtagpo na tayo ng landas. Hindi na natin maiiwasan ang isa't isa. Kaya lang, wala naman akong maidudulot na mabuti sa iyo. Alam naman natin na mas palalalain ko lang ang sitwasyon mo. Hindi ko rin masisisi ang sarili ko. Wala akong magawa. Pasensya na, likas na lang yata talaga ang pagiging masama ko. Simula kasi nang magkasama tayo, ilang buwang makalipas ang paglaganap ng pandemya, naging mabilis at kapansin-pansin agad ang iyong mga pagbabago. Madalas kang mabalisa, mairita at uminit ang ulo. Nawawalan ng interes sa mga libangan, kaibigan, at iba pang bagay na dating gustong-gusto mo. Nakararamdam ka ng matinding panghihina at laging pagod. Nahihirapan kang ituon ang isipan at gumawa ng mga simpleng desisyon. Malimit na sinasaktan mo ang iyong sarili. Kawalan ng pahinga?! Hindi ka na makatulog, hindi makakain. Delusyon at halusinasyon. Mabilis na nabawasan ang timbang mo. Nananakit ang iyong buong katawan. Mayro'n pa sanang solusyon. May mga health-care provider na nagbibigay ng mga psychological treatment tulad ng behavioral activation, cognitive behavioral therapy at interpersonal psychotherapy o kaya antidepressant medication. Pero, ano'ng magagawa natin? Wala kang kamalayan tungkol sa mga bagay na ito. Walang kamalay-malay ang pamilya mo sa kasalukuyang dinaranas mo. Walang nakaaalam! Dahil sa akin, naging miserable ang buhay mo! Tuluyan ka nang nawalan ng pag-asa sa buhay. Plantsadong-plantsado na nga ang balak mong pagpapakamatay. Wala nang makapipigil sa iyo. 177
Teka, bago pa mahuli ang lahat, gusto ko muna sanang magpakilala sa iyo. Kilala mo na naman siguro ako, ano? Isang taon na rin ang nagdaan, ni hindi ka man lang kasi nagtatanong. Pero, sige na nga, sabihin ko na rin kung sakaling wala kang ideya. Ako nga pala si DEPRESYON, ilang segundo na lang, kung hindi mo ako lalabanan, pagtatagumpayan ko na ang nakaatang na misyon ko. 178
Covid-19 Fake News Arnel T. Noval Nagmamadali ang Nanay na makauwi mula sa pamamalengke. Hinihingal. Kitang-kita ko sa kanyang mukha ang takot at pangamba. Agad niyang iniabot kay Tatay ang kanyang mga pinamili. Pinakalma siya ng Tatay ngunit hindi ito mapakali. Kakagising ko pa lang ng mga oras na 'yun nang marinig ko ang kanilang pag-uusap. "Kitoy, ano ba ang ikinatatakot mo't nagkakaganyan ka?" tanong ng nag-aalala kong tatay. "Dong, nabasa mo ba ang nai-forward kong message mula kay Trining?" tugon ng humihingal kong Nanay. "Tungkol saan ba?" sambit ni Tatay. Dinukot ng Nanay ang selpon sa kanyang bulsa at binasa ang mensahe ng kumare. "Today, special military helicopters will spray pesticides against the Corona Virus in the skies all over the country, so you must stay indoors after twelve o'clock at night..." Nagkatitigan ang dalawa at ramdam ko ang pag-aalala sa kanilang mga mukha. "Paano na 'yung bubong nating butas?" wika ni Tatay. Dali-daling kinuha ni Tatay ang mga karton at isinuksok sa butas-butas naming bubong. Tinakpan ang aming maliit na fish pond ng trapal. Siniguro rin niyang ligtas ang mga alagang manok mula sa pagbuhos ng pestisidyo. Sa kabilang banda, iniligpit ng Nanay ang mga damit na nakasampay at inayos ang mga gamit sa likod-bahay. Tinupi ang mga bagong labang damit at inilagay sa aming lumang aparador. Tinakpan rin niya ang aming telebisyon ng mumurahing kurtina upang maiwasang mabasa. 179
Napaupo ang aking Nanay at Tatay. Pagod. Nag-aalala. Maayos na ang lahat at nailigpit na rin ang mga kalat. Mamamalas sa kanilang kaanyuan ang takot sa Covid-19 at sa masamang maidudulot ng pestisidyong ibubuhos mamamayang alas-dose ng gabi. Nakaramdam din ako ng kunting takot sa posibleng mangyari. Kaya, binuksan ko ang aking selpon at nag-scroll sa FB. Sa aking pagsi-scroll, nabasa ko ang post ng DOH: "FACT CHECK: Circulating news on PESTICIDE by military helicopters all over the country after 12 midnight to combat Covid-19 is NOT TRUE." Napatingin ako sa kanila. Umiling-iling. At napangiti na lamang ako sa dalawa. 180
Oro, Plata, Mata: Hagdanan ng 2020 William S. Augusto Jr. Oro, plata, mata Di buwenas ang dala Unang tatlong hakbang Mundo'y winindang Pinatigil at pinasara Paaralan, paliparan at daungan Dahil sa di masilayang kalaban Oro, plata, mata Di buwenas ang dala Kasunod na tatlong hakbang Balot ng takot at pangamba Maling apak at galaw lang Abo na ang paroroonan Kaya't dasal na lang ang natitirang pananggalang Oro, plata, mata Di buwenas ang dala Tatlong hakbang pa sa bahagdan Ngunit ginimbal ang taumbayan Perang para sa kalusugan at kaligtasan Kinamkam ng mga nasa katungkulan Kaya't buong baya'y nagdurusa't nahihirapan 181
Oro, plata, mata Di buwenas ang dala Huling tatlong hakbang na sana Ngunit may bagong sakuna Kalamidad at unos humagupit at sumira Sa pangarap at pag-asa ng bawat isa Ito'y nagpalugmok pa sa bayang wala nang pag-asa Oro, plata, mata Sarili ang nagdadala Ng buwenas at pag-asa Kaya huwag sumuko't bumangon ka Dahil may mga bagong hakbang pa Na dala ay bagong simula At ikaw ang magbabago ng iyong tadhana Labindalawang hakbang ang dumaan Bawat hakbang ay puno ng pag-alinlangan Tinik, pagsubok at kapighatian Ngunit nanatili kang matatag at palaban Kaya huwag matakot humakbang sa bagong hagdan Dahil ito ang tanda ng paglimot sa nakaraan At magsimula ng bagong patutunguhan. 182
Selda ng Apoy sa Pandemya Juliet O. Mandado Sulok ng paglingap tangang mabigat sa dibdib Marurungis na paa sa araw na pasibsib Kumpul-kumpol nitong mga lantang bulaklak Tila nga huli o wala na ang bawat halimuyak. Mga pangyayaring may tatak ng kalungkutan Kahit saan man mapalingon hirap ituran Patay-sindi ang ilaw sa hapong hapon kirot ng tiyan Pira-pirasong alindog laging itinatapon sa buong hapon. Nabalingan mang tao ngunit sila'y gahaman Naliligaw sa kalyeng punung-puno ng kasakiman Sa buong silid nakabibingi ang anino'y katahimikan Kumawala ka man ngunit matindi ang pangangailangan. Isang bayaran nitong sikmurang kumakalam Gabing gawain kung ituring ang hudyat ng ilan Bakit ba ang hirap sa paghahanap ng kapalaran? Napunta at naparito sa malalim na kawalan. Iisa lang naman ang munting gintong pangarap Ang hindi masadlak at mabaon sa paghihirap Ngunit may ilang patapon halang ang kaluluwa Ilalagay ka sa apoy na walang sapin ng awa. 183
Naghihingalo sa panahon ng pandemya wala kinakapa Paghihirap, pagdurusa at pagkawala laging iniinda Dito sa gusaling nakakulong pa sa silid-rehas Punung-puno ni Adan na makamandag pa sa ahas. Sino-sino na lang ang umaalipusta kay Eba Sa kadiliman ng landas ang tinatahak ng pandemya Hindi matagalan ang tambad sa ganitong paningin At sa bawat araw ay may gustong umangkin ngunit wala na rin. Hanggang kailan masama at walang pag-aari Tila mga pusang gala sa dami ng dumi di mawari Sa mga mata'y nakatitig walang masambit Ngunit sa puso't isipan marumi ang nakadikit. Sa kadiliman nga ang landas na tinatahak Hindi ginusto't sa apoy maglaro at napahamak Pinilit nitong itutok ang isang kamalayan Napupukaw sa labas ng nanunuksong karimlan. Nakabibingi ang bawat pangungutya lalo na't pandemya Hindi man marinig ang sambit ng mga salita Naulinigan naman ang mabuting pagkatao Kahit sino nakakamuhi ang ganitong trabaho. Ganito lang ang nadarama at masambit masabi Napakahirap na magkaiba man ang kapalaran at paglaki Parehas nabuhay at nabusog sa magkaibang paraan Nabuhay at namatay sa kapwa iisang mundong nasilungan. 184
Online Class Gabriela Baron Naririnig kong nagmumura si Papa sa kusina. Mahina papalakas. Sinundan ng mga nagbagsakang kaldero. Hindi ako makaimik dahil hindi naka-mute ang mic ko sa Zoom. Ako ang presenter. Agenda-setting theory is the ability to influence... Napa-mute ako bigla ng mic nang pinag-uumpog ni Papa si Mama sa pader. Kahulan ang mga aso namin. Pumalahaw ng iyak si Mama. Samu't saring mura ang binulalas ni Papa. Napa-type ako sa Zoom chat. Ma'am and classmates sorry but my net is not stable right now. Hinagis ni Papa ang basong may lamang Milo. Nag-leave meeting na ako sa Zoom at agad sinaway ang mga asong dumidila sa natapong Milo at mga bubog sa sahig. 185
Teleserye ng Totoong Buhay Jhoanna Paula Tacorda Isang taon na. Isang taon na ang lumipas pero bakit mukhang bumalik tayo sa umpisa. Ni-rewind ba ang tape na nagpapalabas ng ating buhay? Marso din noon nu'ng magsimula ito eh, at Marso na naman ngayon, pero parang pareho pa rin ang sitwasyon. Mas nakakakaba pa nga ngayon kaysa noong isang taon. Ilang buwan bago ang Marso, akala ko ay medyo nagiging maayos na. Sabi ko pa nu'n, "Kaunti na lang at matatapos na din iyan!" Pero nakakabagabag na imbes na umayos ay lalo pang lumala. Ang totoo niyan, kumportable naman ang aking buhay. May natutuluyan, may nakakain, may napagkakakitaan at may trabahong maaaring gawin online. Kumportable, oo, pero hindi malayo sa epekto ng pandemyang ito. Isang intense teleserye na nga itong maituturing. Nang magsimula ito, hindi ko na-imagine na tatagal nang ganito. Isang linggong walang pasok lang nu'n e, sabi ko "Ah okay lang ito, mawawala din agad ito!" Hanggang sa namamalayan ko na lamang na unti-unti kaming nababawasan, ang daming nawawala. Nawalan ng trabaho, nawalan ng mahal sa buhay, sa iba't ibang aspeto ng buhay may nawala. Start. Nagsimula na pala ang teleseryeng pinagbibidahan ko. Totoong teleserye ang dating ng mga pangyayari noon. May iyakan, may tawanan, may pagkapoot, may pag-aalinlangan. Nandiyang bawat araw may bagong pagsubok sa istorya ko. Bagong pasabog, bagong kontrabida sa kwento ko. Ang mas masaklap pa dito, napakaraming kontrabidang nagpapahirap ng buhay ko at ng kapwa ko. Sabi ko nga, "Direk, Please tama na! Pabangunin naman natin ang pagod ko nang katawan! Pwede bang pause muna?" 186
Pause. Oo, binigyan ako ng pause. Pause para huminga. Parang slinow-mo pa nga ang kwento. Dahan-dahan naramdaman kong malapit na ang tagumpay ng karakter ko sa teleserye. Malapit na ang happy ending ng bida ko. Twist. Pero syempre, sa kahit anong teleserye, may twist. At dumating na nga ang isa sa mga pinakamalaking twist ng buhay ko. Gawa pa din ito ng kontrabidang hindi ko makita kaya't di ko makalaban. Ito yung kontrabidang hindi lang ako ang makakalaban, hindi lang ako ang makakatalo. Kaya lang, sa kwento ng teleserye ko, isa lang ako sa marami pang bidang bugbog na bugbog. Play. Tuloy lang ang teleserye ko. Ang bawat twist at revelation ng kwento ay hinaharap ko. Mahirap. Marami kasing roles ang kailangang gampananan. Ang totoo n'yan, kahit gaano ko siya ihambing sa mga teleserye, mas mahirap ang totoong buhay. Mas walang kasiguraduhan. Mas nakakatakot kasi di mo alam kung kailan matatapos, hindi mo mabasa ang script ng mga susunod na palabas. Ending. Iba't ibang emosyon na ang nailabas ko, iba't ibang level na din ng emosyon ang nakilala ko dahil sa pandemyang ito. Kung kailan matatapos, walang nakakasiguro. Kung sino man ang writer ng teleseryeng ito, sana maisulat na ang katapusan nito. 187
Tatlumpo't Anim na Covid Tanaga Ronald Tumbaga (1) (4) Ikarangal mo petsay Mustasa, murang gulay; Sa Covid, ating lagay Hiraya na'ng mabuhay. Wala na 'kong itigis Ba't di kita matiis? Covid na di naalis Sa pader ini-is-is. (2) (5) May sumpa at libingan Sa Covid ng gahaman, Sumasampa ang bayan Sa vaccine na luntian. Tao man ay malagas Lupa man ay maagnas Sisibol pa rin bukas Ang pangarap na lunas. (3) (6) Sinusuri ng dasal Sakit na sumasakal, Kasingtigas ng bakal Ang panglunas na banal. Sasabunot, hahablot Ang pagsibol ng salot, Ugat ng mga poot Ang lunting nananapot. 188
(7) (12) Pulbos man o bareta Walang bango o mura Alcohol, gasolina Covid kang de-korona. Araw-araw si lolo May bagong bihis, anyo; May facemask, bagong ligo Liwanag ay kasuno. (8) (13) Pumanaw na'ng kuliglig Sa Covid nating banig, Wala pa bang pag-ibig Sa dati nang daigdig? Mas mataas na antas Ng kamalayang pantas Ang isip na de-armas Na sa Covid ay uutas. (9) (14) Habagat na sariwa Ginisang pampagana, Hapong mala-umaga Habang may nagdurusa. May tinik ng sugatan Koronang dumadaan, Libu-libo pang raan Tayong nag-iigkasan. (10) (15) Naingit ang liwanag Sa kisameng isipan, Di nagbabangon ang sinag Swab yata sa libingan. Pandemya at paglikha Ang kwarantin ay tanda Ng bayaning nagpunla Kawayang di nababa. (11) (16) Manggagawang pinanday Dakilang nag-aalay Ang health frontliners tunay Silang walang kapantay. Kalma lang, di gagawin Ulam ng Covid-19 Galing ng isip natin. Plasma niya ay tayo rin. 189
(17) (22) May bunganga ang Covid Uhaw, gutom, at ibig; May korona ang ganid At koronang pag-ibig. Di sasala ang lupa Yayakap lantang punla, Ang walang kinalinga Kundi pagpapalaya. (18) (23) Lahat kaya ng tao Si Covid ang bagito, Pagtitindig ng wasto Pinagtitiis tayo. Buhay na nitong buhay Di magawang mabuhay, Ang hanggahan ng lumbay Ay! Isang pitik, hukay. (19) (24) Kobidnaynting korona Pantom op da opera, Ihip mo dumidipa Nalagos sa kalul'wa. Inaamag na kalyo Kwaranting may depekto, Balag ang pampatayog Ng aking pagkatao. (20) (25) Kakunat nitong hidhid Ang bakuna sa Covid, Ang oras parang lubid Tubo ang sasalabid. Saan pahantong ang tao Pinagpapapatay mo? Coronang Dios ang turo Ay kinalalagyan mo. (21) (26) Korona ay 'singtaba 'Singtayo nitong digma, Pag-ubos sa nilikha Sa 'tin din magmumula. Kung may Covid na sumpa Ikaw ang magpapala, Sa bayang nakatumba Diyos ka naming pag-asa. 190
(27) (32) Kahit may Covid, sana Di ka mapag-iiba Kahit sa antipara Daigdig ng pagsamba. O nilikhang may saysay Pasan-pasan ang buhay, Kung pag-asa ay patay Ibon tayong kakampay. (28) (33) Isang bagong Corona Naugod na lupa na, Bago mata sa mata Ngipin sa pangil muna. Salot na ibang mukha Prontlayner kang dakila, Armas iyong nilikha Sa tinawag na digma. (29) (34) Binuhay mo ang salot Itinuro ang sagot, Sino kaming lilimot Bago pa ang tagtuyot? Kaylan maibabahay Covid na isang anay? Sa ubod nitong sihay Malibing na tagumpay? (30) (35) Mahiwagang corona Pinapatay ang masa Sa gitna ng sagana Ng iilang buwaya. Covid, gutom, at lumbay Kahon-kahon na buhay; Bumabagal na kunday Karit ang naghihintay. (31) (36) Sa piping kalagayan Ang prontlayner may tangan: Isang buhay na laan Para sa aking bayan. Tubuan sana bukol Lalamunang masahol Ng pinunong 'sinampol Nitong Covid kulapol. 191
To You, After 365 Days in the World's Longest Lockdown Earl Carlo Guevarra It has been more than a year since the national government declared a nationwide "enhanced community quarantine" to combat the spread of Covid-19. More than 640,000 cases and almost 13,000 deaths later, the end of the tunnel does not seem to be in sight. It seems that nothing has changed for the better, and everything else became worse. Despite the arrival of thousands of vaccines here in the Philippines, the ruthless and unforgiving rule of the rona seems to be unstoppable. From what I can see, people are already tired of following even the minimum health safety protocols. Despite more than 365 days of sacrifice by every single one of us out here, the country is considered to be the most afflicted country in the Western Pacific region, according to the World Health Organization (WHO). Why would people follow public health guidelines if they are made in such a way that they are confusing and combobulating? Why would people have trust in a government that has failed them many times, despite previous promises to end the Covid-19 pandemic in an efficient and science-based manner? While we are living in desperate times, we should not forget that drastic measures should be tempered by common sense and compassion for the common Filipino out there. This is what this government has failed to understand from the very beginning. On top of it all, what made me really angry was the fact that some people consider Covid-19 as a "plandemic" and a "scam." There's this one online comment that irked me the most, which suggested to people to just ignore everything, show "mercy to the Filipino people" 192
by allowing them to go around "without masks" and leave it all to "matira ang matibay" (survival of the fittest) if the "virus is true." Of course, as the sayings go, "don't feed the trolls" and "don't waste energy fighting with people hiding in the Internet," but seeing all those content and reactions make me wonder if there's any shred of humanity left out there. No one has the right to say "matira ang matibay" to a fellow human, let alone a fellow Filipino, knowing that people have lost their loved ones due to the coronavirus. For me, the issue is personal, considering that I have close friends, neighbors, and co-workers who have been hit by the virus. Listening to their tales inside quarantine facilities and looking at their X-rays and medical abstracts were enough evidence for me to be convinced of the horrors of the corona. If that was not enough, one could search on social media for the expenses incurred by patients who caught Covid-19. If you're lucky, you don't have to spend a cent to shoulder the bills. If you happen to be unlucky...let's just hope that you have a job that gives you a six-digit monthly salary. Let's be frank here, I too am exhausted from the endless lockdowns. I am worn out and I know that I can't stay resilient forever, despite the new hobbies that I've learned and the support that I receive from my loved ones. What's the use of being resilient if you're not even sure about your future in a country that sucks at managing the pandemic? How I wish that there was a way to go back to the past, where I could listen to the gentle caress of the aquamarine waves splashing onto the beach... all without having to wear a face shield and surgical mask. I am trying to cope with it all. I am trying to be strong. It's not easy. I want to be able to see and experience the world with my wife; I am sure that she shares the same sentiments as I do at this very moment. I desire to go back to my hometown in Zamboanga, embrace my papang and mamang, and hang out with my siblings and have a road trip together. Most importantly, I just want to live a simple, normal life; a life in which I do not need to worry about coronaviruses or lockdowns or read The Lancet while trying to sleep in the dark of night. 193
Still, I am also aware that in order to have that chance, I should be responsible enough to do what's best for me: Wear a mask and face shield, rinse one's hands with alcohol or hand sanitizer, maintain social distancing, wash one's hands when arriving home, and change clothes and take a bath when necessary. Rinse, repeat all over again for over a year. The harsh reality is that it's an "all in" for all of us: more days of stringent public health protocols, more masks, and more social distancing - especially as the country is experiencing one of the worst surges ever so far. However, the government should also realize that in order to combat the coronavirus pandemic effectively, it should focus on procuring more vaccines, creating an integrated contact tracing system, and ensuring that there are mass targeted testing programs in place. We are back where we started a year ago, in three letters: E-C-Q. May we not see the consequences of losing this fight; we do all know that it only leads to death, sorrow, and perdition. No matter the endgame that's in front of us, one thing's for sure: The old days are no more. Things will never be the same again. 194
Mula Emergency Tungong Iba... Ivan Emil A. Labayne PROLOGO Kontra sa romantiko, maka-indibidwal na ideya ng pagsusulat bilang likhang-henyo, produkto (lamang) ng imahinasyon o haraya (harinawa ay humihina na ang hatak ng kaisipang ito), ibalandra natin ang ideya ng pagsusulat bilang paglikha at paggawa. Ang pagsusulat ay produktong panlipunan hindi lang dahil sa basic na ideyang ang nagsusulat ay social being, kundi dahil ang pagsusulat ay nanggagaling at nakalapag sa mga pangyayari sa lipunan kung saan lumalahok ang nagsusulat, at ang mga isinusulat ay nanggagaling at lumalahok sa mga nauna nang naisulat, nakikipagtunggali at nangingialam sa mga umiiral nang diskurso. Panghuli, ang mga magiging lunan ng naisulat - saan at paano ito maililimbag, sino ang mga makakabasa nito, anong mga usapin ang bubuksan nito - ay nakaugnay rin sa mga panlipunang usapin; ang teksto at ang paglikha nito ay may materyalidad. Basang-basa ang kilikili ng 'henyong' tumitipa ng mga letra sa kanyang solitary room, naa- annoy na siya sa malakas na patugtog ng kanyang kapitbahay - (insert undecipherable hence un-typable Korean words ng BTS; reiteration more than a decade later ng Oh baby baby baby, My baby baby nila Dao Ming Ze, Hua Ze Lei at dalawa pang miyembro ng F4). Muntik nang mabasag ang salamin dahil sa dagundong ng bass ng speaker ng kapitbahay. Dito ko naalala ang Maikling Imbestigasyon ng Isang Mahabang Pangungulila ni Edel Garcellano na nagsimula sa pagpapasalita sa isang "basag na salamin." Sa nobelang ito galing ang paborito kong sipi mula sa panitikang Filipino, "Ayon sa dayalektikal na karunungan, ang salita ay material na produksyon din, tulad ng lanseta, sapatos, 195
salamin: isang representasyon ng representasyon." Muntik nang maubos ang pisi ko at muntik nang bulyawan ang kapitbahay. Ang "malikhain" sa malikhaing pagsulat (MP) ay hindi na lang dapat patungkol sa internal na kagalingan, mahika, musa; malikhain ang MP dahil rin nagpupumilit itong lumikha sa harap ng iba't iba at nagbabagong kalagayan: nagta-type sa cellphone habang nasa jeepney, rume-recycle ng tissue paper sa bulsa para mag-jot down ng ilang ideya; nangangahas bumuo kahit "submissions in other Philippine languages are welcome provided that they have translations in English or Filipino;" naghahanap ng buhay at kabuhayan sa mga letra kahit niraratrat ng pandemya, at ng taranta-walang-kaayusang tugon dito ng pamahalaan. Maswerte ako na kahit papaano may trabaho pa sa gitna ng pandemya. What a privilege too, to bother with writing, to ponder the literary in this time of the pandemic. I face the computer, the proverbial, pristine, predatory blank white page, the cursor blinking, cursorily saying BELAT to the beautiful potential of sentences crafted well together. I face the computer, trying to work. There is nothing.
Mula sa pagkabatong ito - paulit-ulit na cursor, nang-aasar, paulit-ulit na lockdown, nanggagalit - isang pagkakataon ang binibigay ng constraint. Mukhang paradoha pero sa tulong ng dayalektikal na karunungan ay maiigpawan: ang constraint sa pagsusulat bilang pagkakataong lumikha. Ang constraint dito ay kapwa ang lockdown - sintomas ng militariskong tugon ng gobyerno - at mga limitasyon sa pagkilos, at ang constraint na tinukoy at pinaglaruan ng grupong Oulipo: mas mabuti nang "observing familiar rules" kaysa "write that which comes into his head and who is the slave of other rules of which he is ignorant." Or para sa fancier, if not ironically grittier phrasing: sa pamamagitan ng writing constraints na tayo mismo ang nagtakda, we become "rats who must build the labyrinth from which they propose to escape." Basta't matukoy na ang constraint - tumula nang 'di gumagamit ng letrang "Y," pumili ng isang teksto at palitan ang bawat pang-uri rito ng kasunod nitong pang-uri sa isang given dictionary, at iba pa - ay maaari nang gumana at lumaya ang paglikha. Walang cursor na mangungutya; walang Muse na hahagilapin, ie-escort mula diwa tungong Word file. 196
Para sa ambag ko sa proyekto ng Ibong Adorno na Everyday Emergencies - tangka ng grupo noong kalagitnaan ng taon last year, a few months into what has become - and what remains! - the longest lockdown in the world (wow, #PinoyPride) - sumipi ako ng isang pangungusap sa bawat "address to the people" ni Rodrigo Duterte. Ang piniling pangungusap ay ang ordinal number ng pangungusap na ito corresponding to the day of the community quarantine. Hence, second sentence mula sa speech noong Day 2, fifth sentence mula sa speech noong Day 5, and so on. August 1 lumabas ang piyesa, at ang huling pangungusap na binanggit doon ay ang pang-135 na pangungusap mula sa speech noong Day 135, July 27: "We pump- primed the recovery and rehabilitation of MSMEs." Lampas isang taon mula nang unang ipatupad ang community quarantine, hindi tayo bumalik sa zero, sa kawalan kundi dumausdos pang lalo sa subzero, sa negatibo. Tinatanong ng mga tao kung #NasaanAngPangulo habang tinatawag din itong #DutertePalpak. Bumalik ang Enhanced Community Quarantine (ECQ) habang - voila! - naimbento ang NCR Plus. Simula nang mapasailalim ang NCR Plus sa ECQ noong March 29 (Day 1), dalawang beses pa lang in- address ni Duterte ang mamamayang 'di mapakali, walang trabaho, walang ayuda, walang kasiguraduhan kung may virus na ba sila dahil wala pa ring mass testing, walang kasiguraduhan kung sakaling magka-virus sila o mga mahal nila sa buhay ay may tatanggap sa kanilang ospital... Sa tulong ng senador na marunong naman palang kumuha ng litrato, nalaman nating kaya pang mag-golf at mag- jogging ni Duterte habang ilambeses nausog ang dapat sana niyang pagpapakalma sa kumakalam na sikmura at kumukulong saloobin ng mamamayang lubos na siyang kinaiinisan. Heto ang sipi mula sa kanyang March 29 address, ang unang pangungusap: "Magandang gabi sa mga kababayan ko." At heto naman ang ika-labindalawang pangungusap sa kanyang possibly ghostwritten "message" noong Araw ng Kagitingan: wala, walang masisipi. Isang pahina lang ang mensahe, limang talata/bahagi, at pitong pangungusap lang ang meron. 197
Ang ika-labindalawang salita? "Day" Sakto at Day of Valor. Sa araw-araw na walang ginagawang makabuluhan ang pamahalaan bilang tugon sa pandemya at papalalang krisis pangkalusugan at panlipunan, araw-araw din itong gumagawa ng pagkakataon para lalong magngitngit ang mamamayan. Heto tayo, constrained sa kanya-kanyang bahay, cubicle sa opisina, motorsiklong pang-food delivery; sana ay may at least isang metrong pagitan sa bawat isa. May pagkakataong namumuo mula sa ganitong kalagayan; pagkakataong magpanawagan at lumikha ng Iba. 198
Covid-19 and a New Way of Being Church: Reflections From a Church Worker Jerry D. Imbong As Filipinos face one of the greatest health crises in history, the Church, as the People of God, must confront the most pressing ecclesiological questions: What does it mean to be Church amid heavily militarized lockdowns? What is it to be Church amidst repression and rampant human rights violations? What is it to be Church when there is so much hunger and hopelessness? What does it mean to become a community of disciples in times of suffering and despair? How can the Church effectively respond to the challenges of a post-Covid-19 society? Religion has always played a crucial function in the lives of people. Through a process of religious socialization, religion influences the worldviews, attitudes, and behaviors of human beings. Whether religious experience has its origins in the supernatural or the deepest aspirations of the human, one thing is certain: religion gives meaning and purpose to human existence especially in times of crisis. Reflecting on the dialectical relationship between Church and society, Roger Haight observed that "the church is continually changed and even reconstituted by the ongoing interactions with the world and the other institutions of history."1 The recent Covid-19 pandemic has altered, in one way or another, the life of the Church. Filipino Catholics, known for their deep sense of piety and religiosity, were caught spiritually and emotionally unprepared by the abrupt disruption of their religious activities. With the Enhanced Community Quarantine (ECQ) in effect, mass gatherings were prohibited and citizens age 21 years below and 60 years above were not allowed to go out of their houses. Curfews were imposed and communities were highly militarized. The Catholic 199
faithful were shocked when local churches announced the cancellation of all Holy Week liturgical celebrations. To respond to the clamor of the faithful who thirst for liturgical celebrations, the Church had to find alternative means to commemorate the passion, death, and resurrection of Jesus Christ. Immediately upon the implementation of ECQ, church leaders sought innovative ways of continuing with their liturgical activities minus the physical and mass congregation. Bishops and priests, from megacities in Metro Manila and Cebu to the remotest areas in Visayas and Mindanao, made use of online and digital platforms to provide spiritual nourishment to the faithful. With churches being shut down, televised liturgical celebrations and live online masses were utilized instead of the actual face-to-face Eucharistic celebration. Other priests who are more daring went from one house to another (wearing face masks and other personal protective equipment) to administer the sacrament of reconciliation during Holy Week. A quick look into Avery Dulles' models of the church2 can help us reflect on what sort of church model is taking place in the Philippines amid the Covid-19 pandemic. The first is an amalgamation of the "institutional" and "sacramental" model. In this model, the Church is seen as a dispenser of sacraments; the priest as mediator and the people as a recipient of grace. The focus is on how to draw the recipient into full participation in the sacramental reality. Highly hierarchical, this model prioritizes the clergy's role of teaching, sanctifying, and governing. Employing a top-down approach to ecclesial administration, it reinforces what Pope Francis calls "clericalism," hence, this paradigm can easily lead to an abuse of power and authority. In a letter addressed to Canada's Cardinal Marc Ouellet in March 2016, Francis pointed out that "clericalism forgets that the visibility and sacramentality of the Church belong to all the People of God, not only to the few chosen and enlightened."3 As a sacramental church, her main preoccupation is to make Jesus present in the life of the community through tangible signs. This clerico-centered approach to ministry and an overemphasis on the liturgical presence in the world divert the Church's attention away from the more pressing concerns of the Christian community, especially during times of crisis such as pandemics. 200
An alternative image of the Church emerging in the Philippines today is that of a herald-servant church. A striking contrast to the institutional-sacramental model, this church champions evangelical witnessing, service, solidarity, and justice. In a country where 54% of the population consider themselves poor4, the urgent task of the Philippine Church is to become "a church that is poor and for the poor," especially in a time of a pandemic when the poor are hardest hit. The lockdown displaced more than 11 million mostly contractual and low-income workers who rely on subsistence living. With the current "no work, no pay" policy, millions of Filipinos are forced to rely on cash subsidies, relief goods, and amelioration programs initiated by the government and non-government organizations (NGOs). Initially, the national government targeted giving cash assistance to 18 million "poorest of the poor" families. Most of these are concentrated in highly congested urban slum areas. After a month of lockdown, people complained of the slow process of giving financial aid. Others criticized the Department of Social Welfare and Development's (DSWD) failure to make a comprehensive list of the households belonging to the poorest of the poor. Seven weeks into the lockdown, close to 7.7 million low-income households have yet to receive the promised cash aid. With widespread government neglect and apathy, lack of urgency in responses, and slow rate of action, hunger may prove to be more fatal than the virus. Exactly one year after Covid-19 hit the country, Metro Manila and neighboring provinces (dubbed as "NCR plus" or "NCR bubble") were again placed under ECQ. Where is the herald-servant church in all this? The response of the Church is manifested in two forms: First, we are witnessing church- people (priests, religious, the laity) responding to the immediate needs of poor communities. Religious congregations, in partnership with local government units (LGUs) and NGOs solicited and distributed relief goods, food packs and set up community kitchens in order to provide daily food to poor households. Catholic schools in Metro Manila opened their doors to homeless people, health workers, and those stranded because of the lockdown.5 The Church, responding to the "signs of the times," mobilized her material and human resources to become the living incarnate of the Good News: food for the hungry, shelter for the 201
homeless, a sign of hope in times of despair and comfort in the midst of State abandonment. Second, being a servant church, she works for social justice. Aside from fulfilling her task of announcing the good news, she carries out her prophetic task of denouncing structural injustices that further aggravate the suffering of the poor. Church leaders, religious, and lay workers actively participated in online protests by issuing statements and raising their voices against human rights abuses committed by the police and the military and other State agents during the lockdown. The militarized response to the health crisis which the United Nations described as "toxic lockdown culture" resulted in various human rights violations in the country. This involves the curtailment of the freedom of expression and press freedom, illegal arrests and detention, public humiliation, beatings, and torture of those allegedly violating the ECQ or lockdown protocols. Many of those arrested came from poor communities desperately searching for food. Church-people also joined various sectors in the call for an improved, affordable, and more efficient health care system. They supported online advocacies such as #FreeMassTestingNow, #ProtectOurHealthCareWorkers, #SolusyongMedikalHindiMilitar, #TulongHindiKulong and #AyudaHindiBala. Protest actions resulted in the arrest of an Iglesia Filipina Independiente (IFI) priest Fr. Marco Sulayao who, together with 42 others, staged an indignation caravan and candle-lighting protest to condemn the killing of activist Jose Reynaldo Porquia in Iloilo City last April 30, 2020. The servant-church takes on the cause of the poor and oppressed and looks at ministry from the vantage point of solidarity and protest. In this "new understanding of the mission of the church," an "ecclesiology from below" emerged. Slowly, the Church is orienting herself "toward the new and radical service of the people."6 In the words of Latin American liberation theologian Leonardo Boff, "without the preaching of justice there is no Gospel of Jesus Christ."7 In a post-Covid-19 society, the Church can choose an ecclesiological path with a "liberative tenor" and start an "ecclesial aggiornamento." Reflecting on the meaning of resurrection and the Church's prophetic task in building a new society, Boff remarked: 202
"The Church... will continue to exist only if Christians and all people of faith in the risen Christ and his Spirit continually renew this decision and incarnate the Church in ever new situations. The Church is not a completely defined and established entity; it is always open to new situations and cultural encounters, and within these realities, it must incarnate and proclaim the liberating message of Jesus Christ."9 The Church can make herself more visible in the lives of the poor in a post-Covid-19 society. She can seek the face of God among the starving families, the suffering Covid-19 patients, the overworked health workers, the jobless factory workers, and the poverty-stricken slum dwellers. After all, the Church's fidelity to the God of life is verified above all in its social praxis. The Church needs to go beyond the "new normal" prescribed by the State when this normalcy means adhering to the status quo and the curtailment of peoples' rights. The Church must distance herself from the "new normal" when this entails blind allegiance to neoliberal-led, market-oriented, and profit-driven socio-economic policy-changes that undermine genuine socio-economic development. In the context of the Covid-19 pandemic, the Church needs to look for alternative forms of pastoral ministry that will "correspond to the reality of the times or the requirements of change that are making themselves felt in our lands."10 She needs to let go of those inadequate and outmoded pastoral praxis "that failed to take account historical realities understood in the light of more critical analyses."11 The Church must break away from this State-sponsored "new normal" that legitimizes abuse, violence, and coercion. Following the example of the historical Jesus who joined the ranks of the poor in building the Kingdom, she must link arms with the basic masses (landless peasants, dispossessed indigenous peoples, displaced and underpaid workers, urban poor, fisherfolks, etc) in opposing and denouncing this brutal, fascist, and tyrannical regime. A new way of being church demands that the Church take the side of the poor, the oppressed, marginalized, and exploited, especially at a time when the "new normal" is far worse than the normal. 203
1 Roger Haight, "Systematic Ecclesiology," Science et Esprit 45/3 (1993): 256. 2 Avery Dulles, Models of the Church (NY: Doubleday, 1991), 42-152. Dulles provided six models of the Church, namely, community of disciples, institution, mystical communion, sacrament, herald, and servant. 3 Pope Francis, "Letter of His Holiness Pope Francis to Cardinal Marc Ouellet President of the Pontifical Commission for Latin America," available in html accessed 4 May 2020. 4 SWS, "Fourth Quarter 2019 Social Weather Survey: Self-Rated Poverty rises by 12 points to 5-year-high 54%," Social Weather Survey January 23, 2020 accessed 12 May 2020. 5 Fr. Elias L. Ayuban, Jr. CMF, "Where is the Catholic Church," CBCP News April 18, 2020 church/ accessed 08 May 2020. 6 Gustavo Gutierrez. A Theology of Liberation: History, Politics and Salvation translated and edited by Sister Caridad Inda and John Eagleson (NY: Orbis Books, 1971), 256. 7 Leonardo Boff, Church: Charism and Power translated by John W. Diercksmeier (NY: Crossraod, 1986), 23. 8 Alvaro Quiroz Magaňa, "Ecclesiology in the Theology of Liberation" in Systematic Theology: Perspectives from Liberation Theology (Readings from Mysterium Liberationis) edited by Jon Sobrino, S.J. and Ignacio Ellacuria, S.J. (NY: Orbis Books, 1996), 331-32 9 Boff, 147. 10 Magaňa, 347. 11 Ibid. 204 Illustration by Luigi Almuena
Samu't Sari 205
206 Photo by Nils Nedel on Unsplash
Ibayong Dagat 207
Test Message Mariz S. Autor "Ma, d2 nko s waiting area." Sinipat ni Lalaine ang asawa sa labas at binitbit ang maleta. Nang makalapit sa isa't isa ay agad na nagyakap ang dalawa. Napansin ni Jun ang umimpis na mukha ni Lalaine. Lubog na ang mga mata nito dala ng mga gabing hirap sa pagtulog. Wala na rin ang siksik na taba nito sa magkabilang braso na paboritong niyang pisilin sa tuwing magkasama sila. Bahagya ring naging matamlay ang boses nito. Ang pagdalas na paninikip ng dibdib, pagkahilo, at panghihina ng katawan ang dahilan ng agarang pag-uwi ni Lalaine. Nasa kanto pa lamang sila ng kanilang bahay nang matanaw na niya ang tatlo niyang dalagita. Nag-uunahan ang mga ito papunta sa kanyang kinatatayuan. Bumalik sa kanyang alaala ang malalamig na gabi ng pag- iisa at pangungulila. Maya-maya pa ay sinalubong siya ng mga ito ng mahihigpit na yakap at halik. Nangilid ang luha sa kanyang mga mata habang kayakap ang mga anak. Pagkarating ng bahay ay muling nanikip ang kanyang dibdib. Agad na kinuha ni Meg ang nakapatong na notebook sa lamesita at ipinaypay sa kanyang ina. "Ma, okay ka lang po ba?" nag-aalalang tanong ng kanyang panganay. "Oo, 'nak. Baka pagod lang ito sa biyahe." wika ng ina habang humahangos. Kinumusta niya ang kanyang mga anak. Binanggit ni Meg na dalawang beses silang aakyat sa entablado sa araw ng kanyang pagtatapos. Kahit na bahagyang hinihingal ay napangiti si Lalaine at niyakap ang anak. Ilang buwan na lamang at tutuntong na sa kolehiyo ang kanilang panganay. Nasa ikaapat at ikaanim na baitang naman ang dalawa pa niyang anak. Ibinida ng mga ito na kasama sila sa Top 10 sa klase. Nagtinginan ang mag- asawa at ngumiti. Sa mga ganitong pagkakataon, napapawi ang kanilang pagod. Napapalitan ng tuwa at saya ang mga hirap at sakripisyo nila para sa kanilang mga anak. 208
Matapos nito ay nagtungo na sa kuwarto si Lalaine. Dahil hindi maganda ang kanyang pakiramdam, minabuti nito na magpahinga muna. Papalubog na ang araw nang siya ay magising. Bigla niyang naalala ang binanggit kanina ni Meg. Sa makalawa na ang nakatakdang araw para sa huling pagbabayad ng matrikula. Wala siyang naitabi para rito. Halos dalawang buwan lamang siya sa Singapore. Kailangan niya pang bayaran ang nahiram na pera sa kapatid ni Jun na ginamit para sa kanyang placement fee. Muli niyang naramdaman ang hirap sa paghinga. Nananakit din ang kanyang katawan. Bagamat hindi gaanong mabuti ang pakiramdam, pinilit niyang bumangon upang makasabay sa hapunan ang kanyang pamilya. Tulad ng nakagawian, binuksan ni Meg ang kanilang TV. Nakasanayan na nilang isabay sa paghahapunan ang panonood ng balita. Bumungad sa kanila ang ulat tungkol sa kumakalat na sakit. Ilang segundo pa at ang Pangulo na ang nagsasalita. Inanunsiyo nito na sasailalim sa community quarantine ang buong Metro Manila. "Sa mga kababayan ko, do not panic. Huwag kayo masyadong ma-stress na parang hindi mo na magawa ang gustong mong gawin. Puwede pa rin pero may mga restrictions tayo, may mga kondisyon dahil nga sa krisis...." "Iyon po ang maibigay ko sa inyo na payo... ang simple lang niyan. The purpose is to protect and defend you. From what...from Covid-19. Then what is the purpose of the government... the purpose of the government is see to it the things are in order. To do that, if things deteriorate, I said, the military and the police will maintain order." Habang sinasabi ng Pangulo ang mga huling pahayag, nagkatinginan ang mag-asawa. Mababakas sa mukha ni Lalaine ang pangamba. Alam niyang hindi sasapat sa buong buwan ang natitira nilang pera. Wala ring kasiguraduhan kung makahahanap siya agad ng trabaho at pagkakakitaan lalo na sa panahong ito. Muli na namang nanikip ang kanyang dibdib. Bahagyang hinahabol ang kanyang paghinga. Agad na iniabot ni Jun ang isang basong tubig at hinimas nito ang likod ng asawa. "Magpahinga ka na muna sa kuwarto, Ma." "Hindi na, mamaya na la..." biglang inubo si Lalaine. Kinuha nito ang nasa harapang baso ng tubig at agad na ininom. 209
"Sige na, Ma. Magpahinga ka na muna sa kuwarto." Pag-uulit ng asawa. "Kami na ang bahalang magligpit nito." Tumindi ang pag-aalala ni Jun sa kalagayan ni Lalaine. Naisip nito na baka humina na naman ang puso ng kanyang asawa. Tatlong taon na ang nakalilipas noong nalaman nilang may sakit sa puso si Lalaine. Coronary Artery Disease. Ito rin ang dahilan kung bakit tutol siya sa pangingibang-bansa nito. Nangangamba rin siya para sa mga susunod na araw. Sapat lamang ang kanyang kinikita para sa kanilang lingguhang pangangailangan. Iniisip niya kung paano sila makararaos sa buong buwan sa panahong ito lalo pa at "no work no pay" sila sa kanyang trabaho. Kinagabihan ay nilalagnat na rin Lalaine. Panay rin ang kanyang pag- ubo. Hinahabol ang paghinga. "Ma, kaya mo pa ba?" Nag-aalalang tanong ni Jun habang hinihimas ang likod ng asawa. Hindi na makasagot si Lalaine. Humahangos at tuloy-tuloy ang kanyang pag-ubo. Dali-dali siyang dinala ni Jun sa pinakamalapit na klinika sa kanilang barangay. Kinuha ng health officer ang mahahalagang impormasyon at nangakong magpapapunta ng ambulansya upang maihatid sila sa pinakamalapit na ospital. Muli niyang naramdaman ang hirap sa paghinga. Mapapansin na ang mga butil ng pawis sa kanyang mukha hanggang leeg. Tuloy ang pagpaypay ni Jun at paghimas sa likod ni Lalaine. "Sir, matagal pa po ba yung ambulansya? Hirap na pong makahinga ang asawa ko." "Sandali na lang po, paparating na rin po 'yon. Pakisuot na lang po itong face mask." Inabutan ng health officer ng tig-isa sina Jun at Lalaine. Habang isinusuot nila ang face mask ay naririnig na nila ang sirena ng ambulansya. Pagkarating nito ay mabilis na isinakay si Lalaine. Pumasok agad sa isip niya ang kanyang mga anak. "Paano sila kapag nawala ako? Nagdadalaga na si Meg. Lumalaki na sina Mika at Mara. Sino ang gagabay sa kanilang mga personal na pangangailangan? Gusto ko pa silang makasama... gusto ko pang masaksihan ang kanilang paglaki... ang pag-abot nila sa kanilang mga pangarap." Habang humahangos ay nangingilid ang luha sa kanyang mga mata. "Paano si Jun? Sino na ang magiging katuwang niya? May kahinaan din siya ng loob. Sa akin at sa mga anak namin siya kumukuha ng lakas. Masyado pang maaga para maulila ang aking mag-aama." 210
Ilang minuto lang ay nasa ospital na sila. Agad na sinuri ng nars ang kondisyon ni Lalaine. "Check ko lang po muna ang heart rate, temperature at blood pressure n'yo," mahinahong wika ng nars. Matapos nito ay sinabihan sila na kailangang sumailalim ni Lalaine sa ilang test kabilang ang X-ray. Habang naghihintay ay tinawagan ni Jun ang kanilang panganay. "'Nak, huwag n'yo na kaming hintaying makauwi. Ikaw na muna ang bahala sa mga kapatid mo. Hindi pa namin alam kung anong oras kami makakaba..." Hindi pa natatapos ang pagbibilin sa anak nang may lumapit na sa kanyang doktor. Ibinaba niya agad ang selpon at napatayo sa kanyang kinauupuan. "May pneumonia po ang asawa niyo. Kinakitaan din po siya ng ilang sintomas at considered na siya ay PUI o person under investigation." Pinayuhan din siya ng doktor na kailangang i-admit si Lalaine. Sasailalim pa ito sa isang test upang malaman kung siya ay positibo sa kumakalat na sakit. Isang oras ang lumipas bago nailipat si Lalaine sa isang kuwarto. Dahil hindi puwedeng pumasok sa loob si Jun, inabisuhan siya na umuwi na muna habang hinihintay ang resulta. Binilin din ng doktor kay Jun na antabayanan ang pagkontak sa kanya. Nang maseguro nito na mayroon nang maayos na puwesto ang kanyang asawa ay nagpaalam na ito. Bago umalis, muli niyang tinanaw si Lalaine. Pinilit nitong ngumiti. Nang makauwi si Jun ay agad siyang nagtungo sa silid ng kanyang mga anak. Nasa kahimbingan na ng pagtulog ang tatlo. Pumunta siya sa silid nilang mag-asawa. Taimtim siyang nagdasal. Matapos nito ay kinuha niya ang selpon sa kanyang bulsa. "Ma, kmsta? Anu sbi?" (2:41 am) "Mya dw itest n ko." (3:07 am) "Kelan k dw uwi?" (3:09 am) "D p mlaman e." (3:18 am) Biglang tumaas ang temperatura ni Lalaine. Naninikip na naman ang kanyang dibdib. Panay ang pag-ubo. Humahangos at hinahabol ang kanyang paghinga. Muli siyang nanghina. Maya-maya pa ay 211
dumating na ang mga doktor at nars. Tinurukan siya nito ng pampatulog. Pagkatapos ay ipinasok ang plastik na tubo sa kanyang bibig hanggang sa kanyang lalamunan na tumagal nang labing limang segundo. "50/50", wika ng isang doktor. Bago tuluyang niyakap ng antok, bawat nosyon at pangyayari sa araw na iyon ay paulit-ulit na bumabalik sa kanyang isipan. Takot, pag-aalala, at pangamba ang bumalot sa kanya nang gabing iyon. Wala siyang ibang magawa kundi ang maghintay lamang ng balita tungkol sa lagay ng kanyang asawa. Sumisilip na ang liwanag ng araw sa bintana ng kanilang kuwarto nang siya ay makatulog. Mag-aalas-otso na ng umaga nang maalimpungatan siya. Agad na bumangon at dinampot ang selpon sa tabing mesa. Unknown number 7:32 AM 4 missed calls 1 message received Slide right to view "This is Amy, a nurse from St. Angelica Medical Center. We regret to inform you that your wife passed away at 7:08am. Cause of death: Pneumonia & Cardiac Arrest. Please come to the hospital as soon as you can for the processing of Mrs. Isidro's urgent cremation for she was identified as one of PUIs. Covid test results will be available in 5-7 days." 212
Maikling Tala ng Isang Caregiver sa Germany Al Joseph A. Lumen APRIL 12, 2020 May pinuntahan kaming hospital dito ni Arlene sa Düsseldorf. Karamihan sa mga nagtatrabaho, mga Pinoy. Mataas tingin nila sa ating mga Filipino, lalo na ang mga medical professionals. Kapag Pinoy ka, alam nilang magaling kang magtrabaho. Nakakataas ng dignidad. Ang sarap maging Filipino sa bansang vina-value ka. Simula nang pumasok at lumala ang Corona sa Pinas at sa Deutschland itinigil ko na muna ang pagsusulat ng sanaysay. Nagtatago na lang ako ng notes ng mga ganap dito na pwede ko gawing materyal. Mga kwento namin ng asawa ko bilang mga frontliners sa Germany. Siya bilang nars at ako bilang caregiver. Pati na rin ng mga kababayang araw-araw nakikipag-giyera sa imbisibol na sakit. Sa ngayon, ang ginagawa ko ay pagbabasa. Hindi lang ng libro kundi ng hirap ng mga tao. Inilalagay ang sarili sa mga kalagayan nila. Linggo ngayon, araw ng pagkabuhay ni Hesus. Bagong pag-asa ito para sa nakakarami. Bagong laban. Bagong buhay. Bago para sa lahat. Sa paghahanap ng materyal sa sinusulat na sanaysay, natagpuan ko ang isang litrato - litrato ng mga nurses na dumating sa HELIOS Hospital ng Hünfeld noong 1972. Dahil sa intergovermental agreement ng dalawang bansa, halos 3,000 na nars ang dumating noong 1969 hanggang 1973. Tulong ng Pilipinas sa nursing shortage ng Germany. Sinong makapagsasabi na mas kakailanganin natin sila ngayon. Kanina, maraming natuwang Pinoy dahil sa wakas natanggap na rin ang bonus na ipinangako ng gobyernong Aleman sa mga health workers. Para akong nabunutan ng tinik. Makapagpapadala na rin nang malaki sa 'king 213
magulang na naiwan sa Pinas. Hindi na kasi makapagbiyahe ng traysikel si Papa at ang kapatid ko namang nurse na nagtatrabaho sa DOH na halos hindi na nakakauwi sa 'min ay halos dalawang buwan nang hindi sumusuweldo. Pasalamat pa rin at naambunan sila ng ayuda ng munisipyo. Inuuna ang mga taga-gobyerno bago ang iba. Ang kinalulungkot ko, makakaabot ba sa mas nangangailangan? Sabi ko, "Ma, huwag n'yo na tanggapin ang ayuda dahil nagpapadala naman ako." Sagot sa 'kin, "E 'nak ang hirap ding makalabas, mag-withdraw ka, minsan hinaharang kami ng barangay, hindi namin agad nakukuha padala mo." Hindi na ko nagsalita. Sa hotel namang tinuluyan naming mag-asawa sa Düsseldorf nakilala namin ang dalawang Pinay. Alangan pa kaming kausapin dahil sa takip na mask sa kanilang mga mukha. Hindi rin namin sigurado nang una kung kabayan o hindi. Kapag kasi nahahalo tayo sa ibang lahi napagkakamalan tayong Intsik, Singaporean, Taiwanese o Thailander. Nilapitan kami ng isa nang marinig kaming nag-uusap sa Filipino. Kahit nakatakip ang kanyang bibig ay kita ko sa kanyang mga mata ang tuwa. Binigyan niya si Isla ng saging. "Gusto mo ng banana baby?" Matagal na ang dalawa dito. Nakapangasawa sila ng German. Yung isa dalawang dekada na. Yung isa naman ay magli-limang taon. Sabi ko kay Arlene, "Pasalamat pa rin tayo at hindi tayo nawawalan ng trabaho. Suwerte pa rin tayo." Kinuwento ng dalawa na huling araw na nila sa trabaho. Maraming magsasarang establishment dahil sa paparating na strict lockdown ng Germany. Dagdag nila, may makukuha naman silang suportang pinansiyal kahit hindi na sila nagtatrabaho. Ang tanong ay hanggang kailan. Hanggang kailan matatapos ang lockdown? *** Napanood ko sa Yotube ang mga Filipino nurses na hindi pinayagang umalis ng bansa. Hinarang sila sa airport. Pinagbawalan ng gobyerno. Katabi ng babaeng mugto ang mga mata ang kanyang mga bagahe. Nakatayo sa likod niya ang kanyang pamilya. Kawalan ng pag-asa ang mga mukha nila. Sa mabigat at mabagal na boses kaharap ang reporter, "Malaki na po ang gastos namin. Ano pong papakain ko sa pamilya ko? Walang maayos na suweldo at trabaho dito sa 'tin. Sana naman po tulungan kami ni Tatay Digong." 214
Isang OFW sa UAE Andrew dela Cruz Ako si Andrew, 40 taong-gulang. Noong 2014 ako dumating dito sa United Arab Emirates. Iba-ibang trabaho ang pinasok ko, pero nalinya talaga ako sa warehouse. Dito naman, multi-tasking talaga ang mga manggagawa; sa papel lang ang titulo sa trabaho. Simula dulo ng 2018, purchasing officer ako ng isang holding company. Pag-aari ito ng isang mayamang Middle Eastern family at maraming hawak na negosyo. Gitna ng 2019, bago pa tumama ang pandemya, nagsara ang pinakamalaking negosyo nito, iyung joinery. Ang alam namin, kumikita naman ang negosyo pero nagbago ng plano ang may-ari. Nakakabuhay naman ang sweldo ko, lalo na kung ikukumpara sa Pilipinas. Dito naman sa UAE, malaking bahagi ng kita, sa renta sa bahay napupunta. Nakakapagpadala pa ako ng P10,000 hanggang P15,000 kada buwan sa pamilya sa Pinas. Nang tumama ang pandemya noong Marso 2020, limang buwang nagsara ang kumpanya. Kaming mga empleyado, naka-unpaid indefinite leave, bale forced leave. Noong nagbalik kami, bawas na ang trabaho at kalahati na lang ang sahod. Na-discourage ako sa ganitong kalagayan, kaya noong January, hindi na ako nag-renew ng kontrata. Mabuti na lang, may trabaho pa rin ang misis ko. Hindi masyadong mabigat ang epektong pang-ekonomiya sa amin. Ang matindi ang epekto sa akin, iyung psychological. Grabe ang takot ko. Paano na ang renta ng bahay at ibang gastusin? Paano na ang anak ko kapag nagkasakit? Paano ako kapag nagkasakit? Mahirap talaga ang mawalan ng trabaho at kita sa ibang bayan. Pero mas mahirap din siguro sa Pilipinas. Ang totoo, pinlano naming mag-asawa ang umuwi. Nangamba kami - at nangangamba pa rin - na matatanggal rin si misis sa trabaho. Pero ano ang naghihintay sa amin sa Pilipinas? Walang trabaho, kalat pa ang Covid-19. Nung minsang 215
dumalaw kami, nagkasakit ang anak ko. Ang mahal ng gastos namin sa ospital sa ilang gabi doon. Paano kung magka-Covid-19 kami sa Pinas? Saan kami kukuha ng panggastos? Ang maganda rito sa UAE, maayos ang sistemang pangkalusugan - at inayos pa kontra pandemya. Ang Dubai, halimbawa, dahil international city, pinanatiling bukas - pero pinahusay ang healthcare system. Bukod sa maayos na ang mga ospital na accessible para sa may mga insurance na bigay ng kumpanya, nagpatayo pa sila ng mga bago. Maraming hotel na ginawang ospital. Ang resulta, kahit maraming kaso ng Covid-19, kaunti lang ang namamatay. Under control nila ang sitwasyon. Nitong February, umabot ng 3,500-4,000 cases per day, pero hindi masyadong nagbago ng mga patakaran. Ang ginawa, pinarami ang testing. Umaabot ang tests nila ng 200,000 hanggang 250,000 sa isang araw. Ang resulta, labas agad kinabukasan o sa makalawa, mabilis. Kaya pakiramdam ko, mas ligtas kami rito kesa sa Pilipinas. Noong Disyembre, nabakunahan ako ng Sinopharm, dahil resident ako. Nabakunahan na rin ang asawa ko. Matindi ang tama ng pandemya sa mga Pinoy dito sa UAE, na umaabot ng isang milyon, documented at undocumented, bago ang pandemic. Siguro, nabawasan dahil kumonti ang pumupunta at may mga umuwi. Karamihan ng Pinoy rito, mga service worker - sa hotel, leisure, food and beverage, at retail. Iyan ang matinding tinamaan ng tanggalan at kaltasan ng sahod. Panlimang pinakamarami ang mga Pinoy dito sa UAE, dahil rin bilib sila sa work ethic natin. Marami-rami ring OFW ang nakatanggap ng DOLE-AKAP, iyung ayuda ng gobyerno para sa mga OFW na nawalan ng trabaho - pero di hamak na mas marami ang nag-apply. April ako nag-apply, December ako nakakuha ng 730 AED. Maliit iyan dito, dahil renta pa lang sa isang buwan ng bedspacer, nasa 500-600 AED na. Eh ang renta namin sa bahay, 2,500-3,500 AED. Maraming requirements, at matagal ang proseso. Noong simula ng pandemya, malaking bagay ang tulungan ng mga Pinoy. Noong first wave, bandang Abril, istrikto pa. Noong Ramadan, bandang May-June, mas naging maluwag ang movement, namayani talaga ang bayanihan ng mga Pinoy. Maraming nagbigay at nakatanggap ng mga donation na mga relief goods gaya ng bigas at sardinas. Sa 216
Facebook, may mga mag-aanunsyo ng "first come, first served," o kaya ay "priority ang walang trabaho," o nagpapalista. Marami ring namigay ng cooked meals. Nag-apply ako sa iba't ibang trabaho. Kakatanggap ko lang sa logistics ng isang kumpanya. Lahat na ng department ng mga kumpanya, napasok ko na. Iyun lang, mas mababa kesa dati ang sahod. Iyung sasahurin ko ngayon, iyun ang sahod ko four years ago. Pero pwede na. Mahirap din iyung matagal na mawalan ng trabaho - lalo na sa mata ng mga employer. Kahit dumadami ang nababakunahan at marami na ang gustong matapos ang pandemya, hindi pa rin ako masyadong umaasa na aayos na ang ekonomiya. Bago pa ang pandemya, naoobserbahan ko na ang pagsasarahan ng mga kumpanya kahit dito; maraming tinatanggal na manggagawa. Sabi ng mga ekonomista, bago pa man ang pandemya, pabagsak na sa krisis ang world economy. Hinubaran lang ng pandemya iyung krisis. Kahit matapos ang pandemya, krisis pa rin. Pero tuloy ang laban para mabuhay. Wala naman tayong pagpipilian talaga. 217
218 Illustration by Melvin Pollero
Kalusugan 219
Hindi Pwedeng Ganito Man Hernando Walang nag-akala na ang kuha sa litrato na ito ang magiging isa sa huling masasayang sandali natin bilang pamilya. Sana nilubos na natin. Sana nayakap ka namin. Ang problema lang naman natin sa kalusugan mo ay ang pagiging makakalimutin mo. Minsan bibigyan ka ni Nanay ng listahan ng mga dapat bilhin o dapat gawin para siguradong pagbalik mo ay gawa mo ang lahat ng ipinagagawa sa 'yo. Pero babalik kang nagkakamot ng ulo dahil isa o ilan lang sa mga nakalista ang nagawa o nabili mo dahil nakalimutan mo kung saan mo nailagay ang listahan. May mga biyahe kayo ni Nanay na nakakarating ka na sa malayong lugar bago mapagtanto na naiwan mo siya sa bahay dahil humarurot ka na sa pagpapatakbo ng motor nang hindi mo pa siya naiaangkas. Ang ikinakatakot lang namin noon ay magka-Alzheimer's ka. Ang teorya namin, kaakibat na iyon ng iyong pagtanda at iniindang sakit na diabetes at mahinang baga. Pero bukod sa problemang iyan, kaya naman nating i-manage ang blood sugar at baga mo. Dahil na rin sa pandemic, tiniyak nating paborable ang nutrisyon at kaayusan sa bahay para sa inyo ni Nanay. Regular ang pagdi-disinfect lalo na sa kwarto n'yo. No Smoking Area ang buong bahay. At natuwa ako nang todo nang makumbinse ko kayong lahat na at least maging vegetarian. At pinakamahalaga, nakakakuha kayo ni Nanay ng maraming energy kay Aully, Armee at iba n'yong apo para manatiling malakas. Unti-unting binalot ng kakaibang atmospera ang bahay nang nagsimula kang ubuhin. Napag-alaman natin kasunod na may nakatagpo kang isang kaibigang kalauna'y nagpositibo sa Covid-19. Sinikap natin kaagad noon na mapa-swab at mapatignan kayo pareho ni Nanay sa isang klinika. Pero lahat ng subukan natin, mapa-publiko o pribadong pasilidad na malapit sa atin, ay 'di kayo tinatanggap dahil mahaba ang pila at hindi tumatanggap ng walk- in. Kaya sinikap na lang namin, lalo ni Nanay, na alagaan at pagalingin ka sa bahay. 220
Pero iba na ang pakiramdam mo nitong Martes. Lumala ang pag-ubo at nahirapan ka nang huminga. Hindi na rin kinakaya ni Nanay kaya't kahit walang appointment, nangahas na tayo na dalhin ka sa Bernardino General Hospital sa QC. Bandang alas-otso ito ng umaga. Doon, naigiit natin na i-X-ray at ma-test ka ng rapid antigen test. Agad na lumabas ang resulta. Positibo ka sa Covid at may pneumonia. Pero walang paglapat ng lunas na ginawa sa iyo o pagbibigay-gabay man lamang sa kasama mo kung paano ka magagamot. Ni hindi itinuro kung ano ang gagawin o paano ba ikinokoordina sa ibang pasilidad ang panggagamot sa iyo. Pinauwi ka ng ospital pagtapos magbayad ng limang libo. Nakailang-tawag rin kami sa Caloocan City Health Office, naitatala ang ating request pero lagi lang sinasabi na maghintay. Naghintay tayo maghapon, pero walang dumating na tulong. Mabuti na lang at napakiusapan natin ang isang kakilala sa Barangay Hall ng Barangay 176 para magamit ang ambulansiya nila. Dumating sila alas-kwatro ng hapon at kinuha ka, kasama si Nanay. Pero hindi nila alam ang gagawin. Hindi pala nakakoordina iyon sa barangay at hindi rin nakakoordina ang barangay sa ospital na pagdadalhan. Pagdating sa QC General Hospital, doon n'yo nakita ang aktwal na kalagayan ng pandemya sa bansa: mahabang pila sa ER; hindi sapat na pasilidad; at over-burdened na mga medical frontliner. Nang lumapit kayo para humingi ng tulong, agaran ang tugon nila na hindi nila kayo magagamot sa mga oras na iyon. Una ay sinisi pa nila kayo kung bakit hindi kayo naka-coordinate. Ano nga bang malay natin na hindi pala tayo ikinoordina ng barangay, hindi ba? Sinabi natin na huwag naman tayong pabayaan dahil lang sa hindi sila kinausap ng barangay. Nang maggiit tayo na huwag nila kayong tanggihan, saka lang nila sinabi na dapat kang mabigyan ng oxygen pero wala silang available. Mahaba raw ang pila at kailangang maghintay. Pero tuluy-tuloy kang nagpapakita ng panghihina. Lumalalim na lalo ang paghinga mo at hindi na humihinto ang pag-ubo. Sa yugtong iyon, may isang kaibigang nagmagandang-loob na kumontak sa East Avenue Medical Center (EAMC) at nang malamang tumatanggap ng pasyente doon ay nagpasya tayong lumipat. Nagpaalam tayo sa QC Gen. Humingi sana ng kung anong coordination o endorsement pero wala silang ibinigay. 221
Pagdating sa EAMC, bandang alas-nuwebe, ganoon din ang sitwasyon. Walang tigil ang pagdating ng pasyente. Hirap na hirap ang mga frontliner. Walang sapat na pasilidad. Gaya sa QC Gen, sinabi ulit sa atin na hindi tayo matatanggap dahil hindi tayo na-coordinate. Napaisip na ako nito. Bakit ganoon? 'Yung coordination, 'yung One Hospital Command Center ng DOH, imbes na makapagpadali sa proseso ng panggagamot sa mga pasyente ay nagiging burukratikong sagka pa para hindi nila gamutin ang tulad mo. Sabi ng kausap natin sa triage, Lung Center of the Philippines(LCP) lang daw ang tumatanggap ng hindi naka-coordinate na pasyente. Dahil malapit lang, dali-dali kaming nag-inquire sa LCP. Pagdating doon bandang alas- diyes ng gabi, sinabi sa information tent na hindi rin nila masasabi kung magagamot ka nila. Nagmamakaawa na kami sa kausap namin. Pero wala raw silang magagawa. Punuan ang pasilidad kaya't wala silang maipangako. Mabuti na lang sa oras ding iyon, naawa na sa kalagayan mo ang mga staff ng ER sa EAMC. Sa wakas, pinayagan ka na nilang pumasok sa loob ng ER. Habang tulak-tulak ko ang wheelchair mo paakyat sa ER kinakausap kita. Sabi ko sa 'yo: "Tatay, ito na, magagamot ka na. May mga doktor nang titingin sayo. Kaya tibayan mo lang loob mo, pagtutulungan nating lahat ang pagpapagaling mo." Pagdating sa pintuan, tinanong ko kung kumusta ka. Sumagot ka," OK lang." May kasamang thumbs up pa. Iyon na pala ang huli nating pag- uusap. Bago pa man nila tingnan ang kalagayan mo, pinagsulat nila ako ng waiver na nagsasabing walang magiging pananagutan ang ospital sa kung ano man ang mangyari sa'yo. Desperado na kami. Hindi ka makakapasok hangga't 'di ako sumasang-ayon. Kaya kahit mabigat sa loob, isinulat ko ang idinikta nila. Inakala naming malulunasan ka na kaagad. Pero hindi pa rin pala. Pagpasok sa iyo, natanaw ka namin sa malayo. Ipinwesto lang ang wheelchair mo sa isang gilid kasama ng hindi ko mabilang na kritikal na pasyente. Aligaga ang mga frontliner. Hirap na hirap sila sa sitwasyon. Kami, alam kong ikaw rin noon, umaasang mapapansin ka at makakatanggap na ng oxygen. Pero wala raw available. Hindi nila masabi kung kailan ka mabibigyan. Anong gagawin namin? May waiver kaming pinirmahan. 222
Gumawa kami ng paraan. Nanawagan kami kung sino sa kakilala ang pwedeng magpahiram ng aparato para sa oxygen. Nakakuha tayo, ala-una ng madaling araw. Pero sa hindi namin maintindihang kadahilanan: hindi nila pinayagang magamit mo iyon. Lumipas pa ang ilang oras bago ka unang makatikim ng hangin mula sa oxygen. Sabi ng (nurse na) bantay mo, nangingitim ka na noon. Sa pag-alala namin, kumilos kami para mailipat ka sa isang pasilidad kung saan ka matututukan. Lumapit kami sa lahat ng kaya naming lapitan. May tumugon na ilang kaibigan sa loob ng ospital. Dahil sa paggigiit natin sa ER at sa tulong nila, naiakyat ka sa ward, madaling araw ng Abril 1. Pag-akyat doon, siguro dahil sa pag-aalala mo kung nasaan ka at nasaan kami o marahil dala na rin ng pagdedeliryo dulot ng kakapusan ng oxygen sa katawan mo, naging agitated ka raw. May oxygen ka na ulit. Pero hindi na pala sasapat iyon. Ilang oras lang, bumagsak sa 60% ang oxygen level sa katawan mo. Lubhang napakababa kaya dinesisyunan na nilang gamitan ka ng ventilator. Last resort na raw iyon. At mula sa puntong iyon ay wala na raw kasiguruhan ang susunod na mangyayari. Lumipas ang mga oras na intubated ka. Kahit ang (kaanak natin na) bantay mo ay nagimbal sa mga nasasaksihan niya sa mga oras na iyon. Wala kang malay. May mga oras na sobrang lalim at bagal ang paghinga mo. May panahong para kang nalulunod. Pero sa mas mahabang panahon, payapa ka. Kaya sabi namin, kaya mo 'yan. Google search. Batay sa mga medical articles na nabasa ko, naglalaro sa 30-40% ang global death rate ng mga ginamitan ng ventilator. Inisip ko, malakas ka eh. Siguradong pasok ka doon sa 60-70% na magsu- survive. Hawak namin ang pag-asa na iyon hanggang alas-onse y medya. Sinagot ko ang tawag ng kapatid ko. Hinatid ng iyong (nurse na) bantay sa kanya ang balita na wala ka na. Idineklara kang patay 11:10 pm. Sabi ng bantay mo, ilang minuto lang daw iyon pagkatapos mong marinig ang boses ni Nanay sa cellphone na sinasabing hinihintay ka niyang gumaling agad. Na mahal na mahal ka niya. Pinipilit mo raw dumilat ng mga panahon na iyon. Gumalaw pa nga raw ang isa mong daliri. Pero pagkatapos noon ay naghabol ka na ng hininga hanggang sa malagot ito. Hindi na namin alam kung ano talaga ang pahiwatig mo noon. Pero naniniwala ako na 'yun 'yung panahon na lubhang tumaas ang 223
kagustuhan mong bumangon at makauwi pero nasa rurok na rin ng dominasyon sa katawan mo ang Covid. Lumaban ka hanggang huling hininga. Sana naramdaman mong nakipaglaban rin kami. Sadya lang talagang napakalupit ng kalaban natin at pinalalakas siya ng palpak na sistemang pangkalusugan sa bansa. Sa pagpanaw mo, Tatay, lalo kong naunawaan kung bakit natin iginigiit ang episyente at komprehensibong sistemang pangkalusugan. Kung sana naging masinsin ang sistema ng contact tracing at quarantine, pwedeng hindi ka na-expose sa Covid. Kung may accessible at maagap na testing, laboratoryo, at check-up sa iyo, higit sana kaming mulat sa pag-aalaga sa iyo. Kung malakas, nadaragdagan at napangangalagaan ang mga medical frontliner natin, may nakakatugon sana kaagad sa mga pangangailangan ng mga tulad mo. Kung may sapat na pasilidad lamang sana, hindi mo kailangang pumila nang matagal para madugtungan ang iyong hininga. Kung may episyente sanang polisiya at koordinasyon ang DOH at buong gobyerno para tuluyang wakasan ang pandemyang ito, siguro kasama ka pa namin ngayon. Pero ayaw kong dito tapusin ang istorya mo. Hindi pwedeng ganito. Para sa iyo at iba pang tatay at nanay, lolo, lola at kapamilya, ipatigil na natin ito. Gusto ko sanang abutin ang maraming pamilyang namatayan dahil sa Covid o mga pasyenteng nagka-Covid na nakaranas ng palpak na responde mula sa sistemang pangkalusugan ng bansa. Hindi dapat sila nagdusa, hindi sana tayo nagluluksa kung naging episyente lamang ang tugon sa atin. Maaari tayong manghingi ng indemnipikasyon dahil sa kapalpakan nila. Higit doon, maaari nating ipanawagang palitan sila at ang nakamamatay nilang sistema. 224
Contact Tracer Hannah A. Leceña Dating sekyu si Kevin. Natanggal siya sa pinapasukang mall sa siyudad kaya kinailangan niyang umuwi sa kanilang bayan sa probinsya kasama ang kanyang mag-ina. Siya at mga katrabaho niya, hindi man lang sila inabisuhan ng kanilang employer na tatanggalin sila sa trabaho. Buti na lang nakauwi sila bago pa man magdeklara ng lockdown, mahirap pa naman ang buhay sa lungsod lalo na kung walang kinikita araw-araw. Pinalala pa ito ng pandemya. "Doy, baka gusto nimu mahimong contact tracer sa barangay," panghihikayat sa kanya ng pinsang si Jonas, isang araw. Pumunta ito sa bahay nila upang personal na ibalitang naghahanap ng contact tracer ang kanilang barangay. Babayaran naman sila, P18,000 kada buwan. Kailangan lang nilang puntahan ang mga LSI (Local Stranded Individual) at mga kababayang umuwi galing sa ibang lalawigan at ibang bansa. Kailangan nilang i-trace kung saan nagpupunta ang mga ito, saan sila nakatira at kung sino-sino ang mga nakasalamuha nila. "Aplayi na! Maayo na lang naa kay kwarta," tugon naman ng kanyang Tatay Paeng na noon ay inihahanda ang kanyang botas at tugsak para sa buong araw na pagkakarga ng mga niyog. Nagtatrabaho ito bilang manggagawa sa koprahan. At hindi na rin nito kayang tustusan pa ang pangangailangan ng malaki nilang mag-anak kahit pa mahal ang bili sa kanilang mga kopra, 70-30 pa rin kasi ang hatian. Ang 70 bahagdan ng mabebenta ay napupunta sa kanilang amo na nagmamay-ari ng lupa. "Bitaw," pagsang-ayon naman ng kaniyang live-in partner na si Lea. Napakamot ng ulo si Kevin. Pero 'di nagtagal, sumama na rin siya sa pinsan. Kailangan niya ng pera dahil mahal na ang mga bilihin. Hindi siya takot sa Covid-19. Mas takot siyang magutom ang kanyang pamilya at ang kanyang bagong silang na anak. Agad na nagbihis si Kevin. Pumunta sila sa barangay upang magpalista. Pagdating nila roon, agad naman silang pinapirma at 225
inoryent kung ano ang gagawin. Kinabukasan, nagsimula na nga silang magtrabaho. Ang sabi sa kanila, may paparating na LSI sa kanilang lugar. Akala ni Kevin, may ibibigay sa kanilang mga faceshield at facemask ngunit kinailangan niya pang dumukot sa sariling bulsa ng pera pambili ng mga ito. Ni alkohol hindi man lang sila binigyan. Wala daw budget sa barangay at wala ring pasilidad para sa kanila kaya maaari silang umuwi sa kani-kanilang mga bahay. Kanya-kanya na lang daw muna. Ire-refund lang daw sa susunod ang mga nagastos. Hindi na nagtanong si Kevin kung bakit mga nars lang ang may PPE. Kahit pa man ganoon, tuloy pa rin sila. Pinuntahan nila ang bahay ng sinasabing LSI. Nilinisan nila ang kwarto nito, kasama ang mga barangay health workers, tiningnan nila kung kumusta ang lagay nito at saka patuloy nila itong minonitor. Trabaho pa rin pala ito nina Kevin, bulong niya sa sarili. "Ayaw sa mo og gawas," sabi ni Kevin sa LSI. Binalaan na niya ito na kailangan sumunod sa protocol. Narinig pa ni Kevin ang pagtataray nito noong tumalikod siya. Hindi naman daw totoo ang virus. Gawa-gawa lang para panakot sa tao. Napailing si Kevin habang paalis na. Gabi na nang makauwi siya sa kanila na lupaypay ang katawan. "Hoy, aduna man daw nagpositibo diris atoa!" saad ng kanyang Nanay Estrella kinaumagahan sa kanila habang nag-aalmusal. Naalarma ang mga kapitbahay nila sa narinig. Tumunog ang selpon ni Kevin, nakatanggap siya ng mensahe mula sa barangay health workers. Ang sabi nila, kailangan daw nilang kapanayamin ang isa na namang LSI, hindi naman daw kumpirmado na positibo ito pero galing daw ito sa ibang bansa. Agad na nag-report si Kevin sa barangay. Agad naman silang inutusan na puntahan ang bahay ng LSI. Pinuntahan ni Kevin ito. Napag-alaman niya na galing pala ito sa Dubai at matagal na itong nakauwi. Pinuntahan naman ni Kevin ang mga nakasalamuhang tao at napuntahang lugar ng kanilang kinausap. Nakita ni Kevin ang takot sa mga mata ng mga tao sa kanilang lugar habang ginagalugad niya ang buong baryo. Hapon na nang makauwi si Kevin sa kanilang bahay. Tagaktak ang pawis. Kinagabihan, sumama ang pakiramdam ni Kevin. Naisip niya, pagod lang siya sa maghapong paglilibot. Ngunit nagsimula na siyang ubuhin, nilalagnat siya at masakit ang kanyang katawan. Kinabukasan, hindi 226
nawala ang kanyang lagnat. Kinailangan na rin niyang i-isolate ang sarili dahil may sanggol sa kanilang bahay at matatanda na ang kanyang Nanay at Tatay. "Bos, dili sa ko makareport karun, naglain akoang lawas," pagtatapat ni Kevin sa BHW na kanyang kasama, masama ang kanyang pakiramdam. "Inumi ra nagtambal, Doy." sagot ng kausap sa kanya. Pinagsabihan siyang uminom na lang ng gamot. "Kinahanglan nato moreport karun kay nagpositibo atong silingan dinhi, gidagan sa ospital kagabi," wika nito. Bumangon si Kevin at uminom ng mainit na tubig. Nahihilo pa rin siya. Pero kailangan niya pa ring pumunta sa barangay. Marami pa silang kokontakin. 227
Neglected Frontlines: Community Pulses Leonard Javier, MD A mother pulls two toddlers, a son and a daughter, to the ER while carrying an infant. "Walang OPD nang Linggo," your nurse tells them. Seeing the youngest is in distress, you check them up. Turns out, they came from the mountainside of the town. This is the parents' only free day. "Hingang malalim, exhale," you instruct them while finding out that ALL of them have pneumonia. "Hingang malalim, exhale," you instruct yourself as you also find out there's a fourth child in the way. You check, the sick mother is pregnant with another in her womb. Due in one week. You, a newbie doctor, scramble to calculate what drips to order. You admitted one but in effect, five patients. You finally finished writing what meds are needed to start to treat the sick family. Yet you still struggle to find answers for this sick nation. You can't help but get angry: first, at the parents for not taking enough care of their offsprings and not making a plan for their family. But then you think about how many are impoverished by this very system that pushes parents to labor day-in day-out just to provide food for the table. You can't help but be angry: secondly, with yourself. For all the privilege afforded to you, how can you not have any power to change this mess? 228
You step back, you have your limits. You are not alone. You are doing your best. You can't help but be angry: third, with corrupt politicians and the rich elite. For all the profits and fat pockets are nothing but theft from workers' wages and farmers' harvests. How dare them ride their fckin jet planes while my patients can barely afford their P20 trike ride? You cannot not be angry at this shitty mess of a system: the Haves got them all while all the Have-nots have are illness and poverty. Where there are no guns to decimate the poor, the gross negligence of people's welfare is bound to starve and kill them. And here you are, reader. With the limited power vested on you by thy middle-class privilege. You can opt to dwell on daily petty nonsense or at least devote some time to know more and join the underserved's struggles. I hope I choose the latter. I hope we do. The crazy man in the Palace wages war on the poor on all fronts. It's time to attack the titans, battle this system that cages people's dreams and spells death for the common people. 229
Rising of the Forgotten Ones John Albert Silva Sumisilip nang muli ang haring araw sa gitna ng rumaragasang alon ng Manila Bay. Nagbabadyang magbigay ulit ng panibagong pag- asa sa bawat tao, o anumang bagay na may buhay sa lansangan. At sa paghampas ng malamig na simoy ng hangin sa aking balat, ibinabalik na muli ako sa realidad ng buhay na ang bansang ating sinilangan ay humaharap sa panibagong pagsubok. Ang Coronavirus 2019, o mas kilala sa tawag na Covid-19. Isa sa pinakamapaminsalang sakit na unti-unting sumisira ng pamilya, trabaho at ekonomiya. Walang pinipili ang sakit na Covid-19 mayaman ka man o mahirap. Ngunit ang isang bentahe lang siguro ng mga maykaya sa buhay ay nagagawa nilang makaiwas, ngunit ang mahihirap ay walang magagawa kung hindi isugal ang buhay upang may makain lang ang kanilang pamilya. Pinadyak ko na ang aking bisikleta sa kahabaan ng eskinita na dati- dati'y punong-puno ng taong nag-eehersisyo o naglalakad papunta sa kani-kanilang mga trabaho. Ang dating masiglang lansangan ay napalitan ng katahimikan at takot dala ng pandemyang nararanasan. Walang makakapagsabi kung kailan ito matatapos hangga't walang gamot na nagagawa. Iba't ibang bansa na ang nag-uunahan para sa lunas, at kahit papaano ay ibalik sa dating sigla ang mundo. Sa loob ng mahigit sa walong taon na paninilbihan ko sa pampublikong ospital na aking pinapasukan, napakarami na akong nakasama at umalis hindi dahil ayaw nilang pagsilbihan ang sarili nilang bansa at mamamayan kung hindi ay unti-unti nang nalilimutan ang sektor ng health professional, na mas nabibigyang importansya sa ibang bansa. Masakit mang isipin na ganoon ang patakaran sa Pilipinas ay wala akong magagawa dahil mahal ko ang propesyong aking napili 230
at pamilyang maaari kong isakripisyo sa pag-alis ko sa bansang ating sinilangan. "Magandang umaga, 'nak!" masiglang bati sa akin ni Manong Harold, na guwardiya sa aming ospital. Kahit pa natatakpan ng face mask at face shield ang kanyang mukha, bakas sa kanya ang pagiging masaya. "Temperature lang muna tayo." "Sige po." "Balita ko sa loob ay nagkukulang kayo sa PPEs... May balita na ba sa darating na iba pa?" marahang tanong nito sa akin habang tinitingnan ang aking temperatura. "Sa ngayon po ay wala pa kaya nagtitiis kami sa kung anong meron ang ating ospital, Mang Harold." "Nakakalungkot lang na isipin na sa gitna ng laban na kinakaharap natin, ang mga frontliners pa talaga na kagaya ninyo ang nagsasakripisyo," marahang wika sa akin ni Mang Harold at biglang nagbago ng tingkad ng kanyang mga mata. "Hindi ko tuloy maisip kung sadyang bulag lang talaga ang gobyerno o nagbubulag-bulagan lang sa nangyayari." Sa ilang buwan ding pananalasa ng sakit na Covid-19 mas inuuna ng gobyerno ang ilang bagay kaysa kapakanan ng aming sektor. Kagaya ng pagpapapasa ng Anti-Terrorism Law na talaga nga namang batas na kontrobersyal ang nilalaman, pagpapasara sa isa sa pinakamalaking korporasyon ng midya, at ilan pang wala namang koneksyon sa pagsugpo sa pandemya. Ngunit hangga't may kagaya ni Mang Harold na may puso sa amin, lalaban kami kahit mahirap dahil ito ang propesyong aming sinumpaan para sa bayan. "Tandaan ninyo na kaisa rin namin kayo kaya't mag-ingat din po kayo." Tuluyan na akong pumasok sa loob ng ospital na ang dating maaliwalas na loob ay napalitan ng mabigat na pakiramdam. Maraming harang na nakatayo, paalalang pagdistansya ng bawat isa at higit sa lahat mga takot na mababakas sa kanilang mga mata. Hindi man nila sabihin 231
ay kitang-kita ito. Kilala ang mga Pilipino sa pagiging malapit sa isa't isa ngunit sa ngayon ay kailangan muna itong isantabi, dahil sino nga ba'ng gustong mamatay sa ganitong uri? Iba't ibang kwento ng mga tao ang naririto sa ospital... Ang kwento kaya namin ay kasing-halaga nila? Maraming health professional na nagbuwis ng buhay na kaya naman sanang maiwasan. Kaya kahit ang mga nurse na galing Pilipinas, na isa sa binansagang may pinakamaraming nagtapos ng kursong nursing, ay mas pinipili pa rin ang ibang bansang tiyak na mas mapangangalagaan sila. Hindi kagaya sa bansang aking ginagalawan na isang rebelyon ang pagsasaboses ng hinaing sa sektor ng kalusugan. Kutyain ng kapwa-Pilipino. Masakit. Ngunit walang magagawa dahil ito na ngayon ang mukha ng Pilipinas. "Ate Kate," marahang sambit sa akin ng isang pasyente. "Gagaling pa po ba ako?" Limang salita. Isang tanong ngunit binubuo ng iba't ibang emosyon mula sa isang batang babae na nakahiga sa kanyang kama. "Oo naman." "A-Ayaw ko na po kasi rito... gusto ko na po sila muling makasama." Tukoy niya sa kanyang magulang na hindi niya pwedeng makasama ngayon. "Kaya kailangan mong lumaban at talunin ang mga monsters d'yan sa katawan mo!" Alam kong mahirap ngunit kailangan niyang gawin 'yon. Hindi lang para sa kanyang sarili kung hindi na rin sa pamilyang naghihintay sa kanyang pagbabalik. Tumango naman siya sa akin bilang pagsang-ayon. Alam kong dapat hindi niya ito nararanasan ngayon, ngunit dahil sa nangyayari ngayong local transmission, ang walang kamuwang-muwang na kagaya niya ay kailangang humarap sa ganitong dilemma. Kung bibigyan lang sana ako ng kapangyarihan ng Diyos, kanina ko pa pinagaling ang mga positibo ngayon pero wala. Kaya't kailangang kumapit... manalig. Lumipas pa ang mga linggo at hindi naging madali ang lahat dahil sa patuloy na pagtaas ng kaso. Limitado man ang kapasidad at kagamitan ng ospital kailangan magpatuloy at lumaban. Isa pang delubyong dumarating sa amin ay pagtama ng sakit na Covid-19 sa aming kasamahan. Maraming 232
gustong sumuko na sa paglaban at manatili na lang sa kanilang tahanan ngunit ako ay lalaban. Hindi man ito pinahahalagahan ng gobyerno o sino man. "Ate Kate," pabulong na tawag sa akin ng batang babae na mas matibay pa ang loob kaysa sa akin, habang tinitingnan ko ang status niya ngayong araw para sa panibagong treatment. "Ano 'yon?" "S-Sorry po... pagod na po ako." Marahang napaatras pa ako sa aking narinig dahil ang batang nakasama ko nang ilang buwan ay gusto nang sumuko. "Please, h-huwag." "G-Gusto ko na pong magpahinga," umiiyak na niyang wika sa akin. Naisin ko mang magmukhang malakas sa harap niya, kahit hindi naman talaga ay pinanghihinaan ako ng loob, dahil na rin sa mapait na patak ng luha sa kanyang mata. Gusto ko itong punasan at sabihing kakayanin naming lampasan ito ngunit hindi ko na maigalaw ang aking kamay. Ilang sandali pa ang lumipas noong naghahabol-hininga na siya at ang makinang tumutulong na magbigay-buhay sa kanya ay naghihingalo na rin. Lumabas ako sa kanyang kwarto upang maghanap ng doktor at hindi na rin maawat ang mga luhang parang kagaya ng ulan kung bumagsak. "Dok, ang p-pasyente po sa kabilang kwarto - " Hindi na niya ako pinatapos magsalita at agarang tumakbo sa kwarto na kung saan ako lumabas. Gusto ko man sumunod upang bigyan ko man lamang siya ng lakas ng loob na narito lang ako sa kanyang tabi, ngunit hindi ko na maigalaw ang aking mga paa. Paano ko ba ipapakita sa kanya na maging malakas kung totoo namang hindi? Totoo nga ang sinasabi ng mga matatanda na ang liwanag ay hindi permanente, naglalaho rin ito. Kagaya sa batang aking nakasama na puno ng pag-asa ay nalusaw din. *** Isang taon na ang lumilipas ngunit ang Covid-19 ay nananalasa pa rin. Walang pagbabago ang aksyon ng gobyerno. Mabagal pa rin at 233
magulo. At ang mga ordinaryong Pilipino ang naiipit sa digmaang ito. "Sa tingin mo ba makakaalis pa tayo sa ganitong buhay? Ibig kong sabihin ay babalik pa ba sa dati ang lahat?" tanong ko sa aking kasamahan. "Mahirap sagutin ngunit sa aking puso may sumisigaw na malakas na 'Oo'!" Sabay napatawa ito. "Kapag natapos siguro nitong pandemyang ating nararanasan para na ulit tayong bula." Tila nagiging isang ampalaya na naman ang aking tono, ngunit mayroon nga bang makakaalala sa amin pa pagkatapos nito? "Ate Kate," masiglang tawag sa akin ng isang pamilyar na boses. "Iyan na ang kasagutan..." Nilingon ko naman ang boses kung saan nagmula ang pagtawag sa aking pangalan, at hindi ko na napigilan ang pamumuo ng aking luha sa aking mata. Nakita ko nang muli ang isang masiglang batang babae na nasa harapan ko at hindi mawala ang ngiti sa akin. "N-Nagbalik ka, Hope." "Sino po bang makakalimot sa kagaya ninyong magiting na bayani?" tanong nito sa akin na dahilan ng tuluyang pagtulo ng aking luha. "Tandaan ninyo na paglaki ko ay magiging katulad ninyo rin po ako. Salamat po!" Marahil mahaba pa ang aming tatahakin upang tuluyang masugpo ang kaaway na Covid-19. Ngunit hinding-hindi kami panghinaan ng loob hangga't may naniniwala sa amin. Lalaban kami at isasakripisyo ang sariling buhay para sa sinumpaang propesyon at pagmamahal sa bayan na ito. 234
Taympers Gene Alzona Nisperos Si Tonyo at ako. Diyan nagsimula. Tapos hinatak ko si Beng at ang munting ideya ay biglang humaba. At nagkahugis. Pero kailangan ng boses ng mga health workers, hindi lang puro doktor, kaya inimbita si Sean. Ayaw pa noong una, pero napilit din. Sumunod, dahil mas magandang may mas bata sa aming lahat kaya binraso, este, tinisod si Leonard. Ganyan nagsimula ang Second Opinion PH. "Sige, go!" ang laging battlecry ni Beng para magsimula ang unang episode. Nagkataon na naimbitahan ako sa isang webinar na ang gamit ay Streamyard kaya nag-suggest ako na baka mas magandang 'yon ang gamitin imbes na Zoom. Ayun, swak nga. Si Leonard, bilang multi-talented at parang computer na maraming bukas na tabs, ang naging tech person ng grupo. Gawa ng pubmat, set-up ng FB page, at gawa ng script. Kanya-kanya kaming trabaho. Nirekrut si Aya di malaon para may logo. Ayun, nagkabumbilya bigla. Muntik pang hindi gumana ang pangalan dahil sandamakmak pala at popular ang name na Second Opinion sa FB. Kaya dinagdagan ng "PH" para kunwari unique. Praktis-praktis at go na sa launching episode. Walang malay kaya ang tatapang eh. Sa unang episode namin nalaman na maingay pala sa audio ang tunog ng electric fan, na nakatutok dahil ang init sa mundo natin ngayon. Sa unang episode din namin nalaman na hindi pwedeng ipagsabay ang pagiging host at pagiging lead tech person, kahit si Leonard ka pa. In short, marami kaming natutunan sa unang episode. Naghanap ng tech person na mas bata pa kay Leonard. Kapag ganun na kabata, isa lang ang ibig sabihin niyan: estudyante. Sa dalawang tinanong, si Danna ang pumwede, di pa kasi siya busy sa school reqs at lovelife niya. Nag-isip din ng susunod na topic at target na guest. Kaya sa second episode, mas umayos na by leaps and bounds kahit 235
na gusgusin pa rin 'yung production. Nagka-sound check na para walang electric fan na umiistorbo. Gumanda ang pagkontrol sa technical support. Nakahanap si Beng ng mas maayos na lugar para sa internet connection niya. Si Manay Judy ang guest dahil ang topic ay ayuda. Sa galing magpaliwanag ni Manay, muntik namin makalimutan na kami ang host. Akala namin audience kami. Sumunod na episode si Doc Reggie naman para sa mental health, at nagsunud-sunod na. "Maraming nagsasalita. Maraming sinasabi. Pero lahat mula sa gobyerno. Kailangan may ibang boses. May naglilinaw, nagpapaliwanag at nagsasabi ng totoo." Sa pagitan ng mga episodes, maraming discussion: Ano ang topic? Ano ang analisis natin? Ang panawagan? Sinong pulitiko ang bubwisitin natin? Anong color ang theme na gagamitin sa Streamyard? Maarte na kami. May feedback din! Si Carol ang pinakamasugid. "Beng, maputla ang lips mo, use lipstick." Sa dami ng mapapansin iyon pa ang nakita n'ya, sabi pa ni Beng. "Gene, wala ka bang polo na hindi gusot?" Sa dilim ng lighting ko, nakita n'ya yon? Natawag na nga akong whistle-blower kasi madilim 'yung video ko, pero nakita ni Carol 'yung hindi ko plantsadong polo. Si Tonyo na parang ispiritu na nagpapagalaw ng baso ay may mga feedback din. "Doc, bakit di mo i-expand yung sinulat mo sa FB?" Alin dun? "Yung reaction mo dun sa call for timeout." Timeout nga eh pwede mamaya na? "Doc, pagupit ka na, please!" Yan si Tonyo: minsan journalist, minsan stylist. Naging regular na din ang mga episodes ng Second Opinion PH. Two times a week, every Tuesday at Saturday nang hapon. At nagkaroon din kami na mga regular o mga suking taga-subaybay -- Advocates for Health, mga pulmonary therapists, mga taga-Bulacan, may nurses na friends abroad at may faculty mula UPLB. Lumagpas naman yata sila ng sampu. "Mahalaga na malaman at maintindihan ng taumbayan ang mga nangyayari. Mahalaga na marinig ng gobyerno ang taumbayan. 'Yan ang papel natin." Pero di malaon, bumalik din kami sa aming mga dating pinagkakaabalahan. Si Beng ay parang manananggal na nahahati at nawawala kada 10-15 days para mag-duty sa isang district hospital. Si Sean ay lalong naging busy sa ospital bilang nars at presidente ng unyon. 236
Si Leonard ay nagsikap na magtatag ng isang tunay na lovelife at hindi lang imaginary. Si Danna ay bumalik sa pagpapanggap na estudyante. At ako ay bumalik sa pagpapanggap na titser. Nirekrut si Darby para additional host. Tumaas nang konti ang aming star power kasi artistahin siya. At may sariling fanbase aka mga kapatid niya. At lalong naging pino ang mga episodes. Nawala na yung hollow block brick wall na background. Plantsado na ang polo. Ang audio ni Leonard ay hindi na tunog-ipis na nasa lata (Hindi ganun ang boses niya, pramis). May character development kumbaga ang mga episodes. Sanay na kami sa isa't isa at sobrang relaks na kaya minsan ay wala na 'yung dating praktis at "talk through" ng "script". Minsan, usapan na lang ng daloy o hatian sa pagtalakay mga 30 minutes bago mag-episode. Minsan naman, ipinakilala kami ni Leonard biglang "alternative media". Muntik akong atakihin sa puso. Minsan din, sa gitna ng introduksyon, bigla kong nakalimutan kung anong show kami. Senior moment. Pero ang hindi nawala ay ang pag-uusap at pagtatalakay ng mga kasama sa Second Opinion PH kung ano ang mahahalagang isyu at kung paano ito susuriin. Malinaw ang konsultasyon at diskusyon. Malinaw ang direksyon at layunin. May pagtatalo din! Merong mas matapang at radikal ang mga punto. Meron namang nagpapaalala ng posisyong "middle ground." At matapos ang lahat, konsensus ang inaabot. 'Yun ang sinisikap na dalhing mensahe sa bawat episode: malinaw, matalas at laging maka-masa. Noong nagsimula kami, konti pa lang ang naglalabas ng "show" at nagsasalita gamit ang online platforms. Ngayon ay marami-rami na kaya minarapat na namin na hindi na gaanong maging madalas maglabas ng episode. Nagsasalita na mismo ang masa. Ang Second Opinon PH ay isang larangan ng pakikibaka. Marami pang ibang larangan na dapat paunlarin at lahukan. Hindi natatapos ang ating laban. "Taympers...Live na ba tayo?...Magandang hapon sa inyong lahat! KAMI PO ANG INYONG SECOND OPINION." 237
Pandemic Metaphors Icarus Noel I want to talk about something else, but all that's on my mind is this pandemic. I've been searching for the perfect metaphor for this pandemic. I sometimes think that Covid is a stormy sea we brave rather unsuccessfully, one that we brave and we sail through until we sink. Not all of us though. Some of us are unlucky enough to be on rafts while waves consume us whole. Some of us are lucky, or greedy, enough to be on strong metal ships, safe from all the rain and thunder and lightning this storm brings forth. The pandemic is a thorny road, and every step means injury except for those on wheels with their private cars, and private ships, and private jets. This pandemic is a never-ending storm, heavy cumulonimbus clouds roaming, hovering above, under, and around. You cannot escape it if you are poor, downtrodden and sick. Covid means suffering but that suffering is not universal, not at all. While most of us scramble to survive, to just live through this pandemic, the few elites find vacation homes that are Covid- free, safe from infection. This highlights how much of a mess this pandemic is for almost everybody except for a few who benefit from them. Tyrants marching on with their rule, opportunists finding business in people's suffering. Suffering. People are suffering. So I don't know if I should retire this endless search for the perfect metaphor. For there isn't any, I guess. There aren't enough words to encapsulate the suffering that lives you alone with sickness, the grief that comes along with the deaths. That leaves you terrified with anxiety unsure of what the future holds. No string of characters and letters compares with the darkness that looms every single day. 238
I want to talk about hope, that there is a silver lining in these problems. But there is none. Except I guess, our struggle, to fight to change things for the better. That while wounded, we still walk on that thorny road. Even while drowning, we still try to swim in that stormy sea. That while engulfed by thunderstorms around, we persist, we still survive. Every day, we try to survive, we must. The only light is in our struggle. 239
Saglit Soluna Merciel May mga lungkot na hindi masambit dahil mas madaling iluha. May mga lungkot na gaano man kimkimin ay pilit na tumatakas at sumasanib sa buntong-hininga. At bilang doktor na naging saksi na sa di-mabilang na pagyao ng mga pasyente, may mga lungkot na inaakala nating hindi na guguhit ng matinding sakit sa mga lugar na iniingatan natin. Dahil akala natin tayo ay manhid na. Dahil akala natin tayo ay matibay na sa anumang hamon. Dahil akala natin ay sanay na tayo. Ngunit hindi. Iba ang lungkot na dulot ng Covid. May ibang sidhi. May ibang bigat. "Bulag ang virus ng Covid. Hindi namimili at lahat ay pwedeng tamaan." Maraming kwento ng lungkot at hinanakit ang mga health workers. Marami na kaming nasaksihan o nabalitaan na namatay sa mga kalunos- lunos na sitwasyon. Ang iba animo'y isang kandila na unti-unting naupos. Paano mo ito sasabihin sa mga naiwang pamilya? Sa mga naulila? Kakayanin mo pa kung sa isang araw ay mayroon kang isang pasyente na namatay. Kakayanin mo pa kung nagkaroon ka ng pagkakataon man lang na gawin ang alam mo, o tulungan silang labanan ang sakit na kumitil sa kanilang buhay. Paano kung hindi? Paano kung sunod-sunod silang dumarating, halos lahat hirap huminga, marami ang agaw-buhay na? Paano kung gaano ka man kahusay, lahat ng gawin mo ay hindi sumasapat? Totoo na doktor kami, nurse, mga health workers. Ngunit walang 240
nakapaghanda sa amin sa ganitong sitwasyon. Walang nakapaghanda sa amin na kahit lahat ng aming kaalaman at kahusayan ay hindi sasapat. Walang nakapaghanda sa amin na maging ang kagustuhan namin na magbigay-kalinga ay hindi sasapat. Dahil kami din ay sinubok ng pandemyang ito. Ang aming tatag. Ang aming kakayahan. Ang aming adhikain at paniniwala. At matapos ang isang araw ng pagharap sa mga namatay, sa mga naulila, sa mga paghamon, kanino kami hihingi ng tulong para sa aming sarili? Kanino kami maglalabas ng sama ng loob? Saan kami huhugot ng lakas upang harapin uli 'yon bukas? Iba ang lungkot na dulot ng Covid. May ibang sidhi. May ibang bigat. "Lahat ay pwedeng tamaan ng Covid pero hindi tayo pantay-pantay na apektado." Sa isang pampublikong ospital man o sa health center, karamihan ng pasyente ay maralita. Laging nagtitiis, sa pila man o sa paghihintay, upang makakuha ng serbisyong dapat naman ay likas na kanila. Sa tagal ng pagkakait ng serbisyong ito, tila nasanay na ang karamihan at hindi na umaasang gumanda pa ito. Sa pagdating ng Covid at sa pagka-inutil ng tugon ng pamahalaan, lumala pa nang husto sa halip na umunlad ang serbisyong pangkalusugan para sa mahihirap. Tila baga sinumpa sila na maghanap nang maghanap ng daang na patuloy namang kumikitid. Ang mga ward na dati'y puno ng mga pasyente na may iba't ibang karamdaman - congestive heart failure, systemic lupus erythematosus, chronic renal disease at iba pang malalang sakit - ngayon ay puno na ng mga may sakit na Covid-19. Ganyan din ang kalagayan sa mga health center at rural health units. Karamihan ay tumutok sa pagtulong sa mga pasyenteng may Covid-19. Karamihan ay tumigil sa pagbibigay ng mga dati nilang serbisyo - para sa buntis, para sa mga batang magpapabakuna, para sa mga taong maysakit. Saan sila nagpunta? Saan sila humingi ng kalinga? Kung ang dating kaunting serbisyong pangkalusugan ay ibinaling pa para sa Covid, ano na lang ang natira para sa kanila? Marami ang namatay subalit hindi lahat ay dahil sa Covid. Dahil 241
hindi naman tumitigil ang kanser. Hindi naman kusang bumababa ang altapresyon o kusang gumagaling ang sakit sa puso. Hindi naman nakakapaghintay ang mga nangangailangan ng dialysis. Marami ang namatay nang hindi dahil sa Covid. Ni hindi sila nabigyan ng pagkakataong lumaban. Ni hindi sila kabilang sa talaan ng mga nasawi. Iba ang lungkot na dulot ng Covid. May ibang sidhi. May ibang bigat. "Paano kung tayo na? Kung tayo na ang direktang apektado?" Kahit sinong doktor o nars o health worker man, nawawala ang lahat ng nalalaman kung mahal sa buhay na ang apektado: anak, asawa, magulang. Nais mo man gawin ang lahat, naroroon ang pangamba na kahit ito ay kulang. Naroroon ang agam-agam na baka hindi kakayanin ng siyensya o medisina ang karamdamang ito, na tila baga laging nauuna sa atin. Bigo ang pamahalaan sa pagtugon laban sa pandemya. Kulang kundi man mali ang mga ginawa upang pigilan ang pagkalat nito. Kaya't wala tayong ibang aasahan kundi ang sarili natin sa mga panahon gipit. Sa isa't isa tayo kakapit. Lalo kung ikaw na mismo ang may nararamdaman. Napakahirap pigilin ang takot. Napakahirap ipaubaya sa pagkakataon ang kinabukasan. Saglit lang daw ang ating buhay, isang maikling puwang sa mahabang sanaysay ng kasaysayan. Araw-araw, sinisikap nating igiit ang ating papel sa mundo. Araw- araw, ipinaglalaban natin ang ating lugar sa laban na ito. At araw-araw ay nakikipagsapalaran tayo alang-alang sa ating sinumpaang adhikain. Minsan tayo ay nagtatagumpay. Minsan ay hindi. Kaya marahil may ibang lungkot na dulot ng Covid. May ibang sidhi. May ibang bigat. 242
243 Photo by Mufid Majnun on Unsplash
244 Photo by Mayday Multimedia
Jeepney Tricycle Paninda 245
Talapaitan sa Pinakahuling Takal ng Asukal Aileen Atienza Dacut NAALALA KO: Marso 17, 2020. Halos sunod-sunod na paghahatag ng suspensyon sa klase ng mga kolehiyo at pamantasan sa Maynila dahil sa Coronavirus galing Wuhan. Sa panahong naging pantay ang lahat, 'di na mahalaga kung pangit o maganda sa paningin ng iba lalo't sa mata lamang nagkakatamaan, dahil sa proteksyong nakatapal sa bibig na may kaunting uwang sa gawing ilong. Hikahos sa paghinga ang mga hindi pa sanay sa ganoong porma. Pakiramdaman ng distansya sa mga kalsadang daraanan, sa jeep at LRT. Sa mga tulay na lagusan. Gumuhit hanggang sa dulo ng pang-amoy ang rubbing alcohol. Naghigpit sa bawat establisimyento, may pag-aalinlangan sa makakapitan kung sa safety hand rails ba o aasa na lang sa kakayahan ng pagbabalanse sakaling biglang kakambyo ang tsuper. Takot na madaplisan ang balat. Aligaga. Makauwi sana sa kani-kanyang pamilya at hindi maabutan ng lockdown sa piling ng nakabalumbon na mga papel sa pinagtatrabahuan. Aywan ko, ngunit si Carmen, kilala ko siya bilang guro na hanggang sa mga huling sandali ng walang-katiyakan, dala ang komposisyon sa sarili na natutuhan sa akademya, ay mas pinili ang kapayapaan ng kalooban. Mas uunahin n'yang tapusin ang pagwawasto sa mga papel ng mag-aaral kesa agarang umuwi. Mabuti pa si Kristo kung gaano karaming beses ipinagdiriwang ang kaarawan, gano'n din karaming beses ang kamatayan. Taon-taon. At me bonus pa! Selebrasyon para sa Kanyang muling pagkabuhay. Iniisip ko, may favoritism din ang Diyos e. Hehe. Biro nito sa sarili isang umagang sumasagitsit ang mantika sa piniprito nitong itlog pang-agahan. 246
Pasundot na daing na sinalo ng tawa. Iginaod ang almusal sa 'di mawawalang presensya ng pandesal, at ang katipan nito na mabalasik na inuming pampagising. Alam naman niya kung gaano katapang ang kapeng barako pero ala s'yang mapagpipilian dahil 'yon ang tira sa kusina. Sinubukan niyang paikutin ang kutsarita sa tasa sabay halo ng pulang asukal. Tantsa nang naaayon sa itinakda ng kanyang panlasa. Ang pino at mala-kristal na asukal ang makailang-ulit sumalba sa apdong pinapait ng kagutuman. Simula ng panibagong araw ng kanyang pakikipagsapalaran. NAKITA KO: Isang umagang may nakasukbit sa kanyang plastik na basket, kulay berde, hawak niya ang isang tray na lumpia't turong nakabalot sa plastic cover na ginupit pakwadrado saka sinipitan sa magkabilang dulo ng lalagyan. Isang bote ng sukang nakatali sa pinulupot na straw sa kanyang baywang. May kulay na parang katas ng pinigaang talulot ng rosas, husto ang pagkatadtad ng siling pula, paminta, bawang at sibuyas. Magdadalawang buwan na pala siyang naglalako mula nang magbawas ng empleyado ang dating paaralang pinapasukan. Wala na siyang mascara o kolorete sa pisngi. Hindi na inaarkuhan ng kulay almond ang kilay, nakasuot ng puting cap at nakapuyod ang dati'y nakalugay na buhok. Kuntento na sa t-shirt at maong na kung dati'y nakapolong me kwelyo't pantalong lapat sa kurbadong sukat. Nakatsinelas ang dati'y nakatakong. Amoy ng inilalakong minatamis na turon, maruya, at lumpiang toge ang noo'y mahalimuyak na cologne. Nakatingin siya sa langit, may eroplanong dumaraan. Dahan-dahan niyang ibinaba ang lente sa mga taong nagdaraan sa footbrige suot ang facemask. Namamawis ang kanyang nguso dahil sa telang nagtatakip sa kanyang bibig, nanunuot sa balat ang lagkit dulot ng alinsangan. May mga oras na para siyang inang nawalay sa mga anak na tinuturuan. Nangulila sya sa aroma ng chalk, eraser, class record, Manila paper pati na rin ang pinaghalong amoy ng pinagtasahang lapis, at panis na Jungle Juice na naiwan sa klasrum. Naga-AWOL din ako no'n. Madalas, 'di kinakaya ng konsensya kong 247
tumindig sa tapat ng pisara, mukha akong nagpapanggap, nanloloko na alam ang lahat, apat na subject prep, apat na visial aids, apat na lesson plan. Apat na utak sa iisang katawan. Hindi kami eksperto sa lahat ng pinatuturo sa amin. Pagkatapos, uutusan pa ng seniors sa test construction, at iba pang 'pakisuyo' na kesyo pinagdaanan na rin nila no'ng baguhan pa lang sila habang heto, sunod-sunuran naman kami. Kung gustong maging regular, walang puwang ang reklamo. 'Yan ang lagi nilang panangga sa amin. Kailan matatapos ang ganoong sistema? Si Carmen Sylvia Mayuga. Probationary 2 at dating private school teacher sa grade school at high school noong wala pang pandemya. Piniling makipagsapalaran sa Maynila kumpara sa Calapan, ang orihinal niyang kinamulatan, sentrong pang- administratibo ng rehiyon ng MIMAROPA. Sentro ng kalakalan, industriya, transportasyon, komunikasyon, relihiyon at edukasyon sa buong lalawigan ng Oriental Mindoro. Naakit na lumuwas sa pagnanais na agarang umunlad at, sa kabila ng lahat ng ito, hindi siya nakaligtas sa 8.7% nawalan ng trabaho at karamihan, mula sa private sectors. Bumaba ang enrolment rate. Sadsad ang ekonomiya. Tulad sa diskarte ng iba, hinahati niya ang oras. Kung dati'y walong oras, sampu hanggang labing-apat para sa pagtitinda, depende kung hanggang kailan mapapakyaw. Asukal ang nagpapatamis sa kanyang mga ibinibenta. Kung 'di n'yo alam, isa ako sa mga apo ng lola na mahilig mandukot noon ng pera sa bag. Ako 'yung apong nangungupit ng pera sa bag nya, 'yung tipong tatambay lang sa tindahan niya para kumain ng Mojaco, Kiss at kung anomang sitsirya na may suka. Dumudukot ng kendi at jelly beans sa garapon. Basta, inalagaan ko ang lola sa kung ano mang kaya ko. Mabuti pa noong kabataan, kay tamis ng buhay sa sariling bayan. NATUTUHAN NIYA: Nakatapos man ng pag-aaral pero 'di sukat akalain na halos parehas din sila ng sasapitin ng kanyang Nanay Buena. Ang 248
kaibahan nga lang, kilala ang lola niya na legend ng nilupak, saging na saba na isasawsaw sa asukal, at nilagang itlog para sa mga kapitbahay nila sa Barangay Mahal na Pangalan, at ano namang lunas na hatid ng kapirasong diploma niya laban sa nakamamatay na sakit na higit pa sa tisis ng pulmonya? Hindi rin naman ito transferable into cash. Hindi nito naligtas ang lolang pumanaw sa panahong ipinagkait ang tsansang makiramay ang ilang mga mahal sa buhay. Nasa panahon si Carmen kung saan may karampot na liwanag sa pang araw-araw ng milyong-milyong Pilipino, mula sa cash assistance na pinamudmod ng pamahalaan. Natutuhan niya na maaaring ito ang panahon, na sa edad na beinte-kwatro, mahirap humanap ng tunay na maaasahan at mapagkakatiwalaan, alam niyang posibleng pananamantala at kabi-kabilaang krimen ang hanap ng mga taong nakukulong at nawala sa dating nakagawian. Nariyan iyong sakay ng motor at biglaang magtatangay ng mga halaman na pagmamay-ari ng iba para muling ibenta. Mga scammer na umaalinsabay ang panloloko sa daloy ng teknolohiya. Mula sa mga dati'y marangal na hanapbuhay. Paano na lang itatawid ang pagkain, at ilan pang bayarin sa kuryente lalo na ng mga nasa sektor ng No Work, No Pay? Share your light with others, kailangan mo ng katuwang. Bungad nga sa kanya ni Aling Maycel, barangay staff, nang minsang magkatabi sila sa pagtatakal at pagbabalot ng bigas na isa sa mga ipamamahaging tulong. ANG MGA PAGKAKAIBA: Basta may pinagkakaabalahan ka, makakalimutan mo ang lahat. Giginhawa ang buhay mo. Giginhawa ang pakiramdam mo. Ilan sa mga pinanghahawakang bilin ng kanyang lola noong hindi pa ito tuluyang pumanaw at naging abo. Kapag tinatanong ako tungkol sa dating trabaho, sinisikap kong magbahagi na parang tulad pa rin ng dati, nagtuturo. Madalas nag-iimbento ako ng kwento tungkol sa klase. Takot akong tumanggap ng awa. Takot mapagtawanan. Takot mapahiya. Imbes na tumatag, lalo akong nanghihina, hindi ako tatanggap ng limos, kaya kong tumindig sa sarili. Pinakaayaw ko sa lahat, ang mang-abala. Tanggap ko na hindi ako ang sentro ng mundo. 249
Umaakto siyang parang walang pangamba. Aktibo pa ngang nagboluntaryo si Carmen sa barangay na sakop ang kanyang pansamantalang tinutuluyan. Sakto sa pagkakataong halos gusto na rin nyang sukuan ang buhay. Nililibang ko rin ang sarili. Mabuti na lang nandyan ang SK, may pagkakaabalahan pa ako. Kako, sa unang dalawang linggo ng ECQ sa lugar namin, araw-araw akong gumigising ng alas-otso, call time, tutulong sa pagre- repack at pagbabahay-bahay ng relief goods. Iba-ibang kalye ang nararating namin. Para kaming mga tauhan na kasama sa panunuluyan nina Maria at Jose. Iba-ibang pinto, iba-ibang sukat, iba-ibang kulay, may nababakuran, may ilang pantabing ay trapal. Iba-iba pero iisa ang panawagan. Ayuda. Sa pag-iikot namin nalaman na minsan hindi rin talaga dapat husgahan ang estado ng isang tao batay sa tibay ng mga bubong, haligi at espasyo ng kanyang tinitirhan. Doon ko natuklasan na sa pagsusuyod namin sa mga suluk- sulukan hanggang sa mga eskinita, may mga gaya ko na nawalan din ng regular na hanapbuhay, ang ilan sa kanila e caretaker lang pala at hindi ang mismong may-ari ng tinitirhan. Malawak ang espasyo ng tirahan ngunit makipot ang naipaaabot na tulong ng mga amo. Mabuti na lang at naisip ng aming kapitan pero paano sa ibang mga barangay na ang tanging pamantayan ay kung sino at saan ang may malaki at maliit na bahay? Masaya akong nakatutulong, kahit papa'no naibsan ang pagkalugmok ko sa sarili. Hindi pala ako nag-iisa. Hindi solusyon ang pagkitil sa buhay. Salamat sa danas na ito. GAYUNMA'Y IPINALALAGAY KO: Sa loob ng kanyang pudpod na tsinelas, may mga paang gustong umalagwa at balikan ang napagdaanan, ang dating sinumpaang propesyon. Gusto ko nang bumalik sa pagtuturo. Baka nabobo na ako kung hindi ako 250
babalik sa dati kong trabaho mag-iisang taon na Hahahahaha Englisherang corporate slave kung pipiliin kong malihis ng landas. We are all slaves of capitalists! Sa bansang nagbenta ng sariling isla, ano pang iisipin pa sa mga manggagawa nito? Depensa ni Arthur isang kaibigan na dating guro rin ang nag-uudyok na mag-apply rin siya sa call center. Isang araw, sakay ng jeep pa-Cubao sa may tapat ng Philippine Kidney Institute. Mga unipormadong nars at doktor ang sumisigaw ng panawagan sa benepisyong pinansyal at pangkalusugan bitbit ang mga plakard. Nahagip ng paningin niya. Hindi mga sibilyang karaniwang nakikita na nakasuot ng straw hat at may hawak ng karit sa mga palayan at tubuhan ang frontliner ng naturang protesta kundi mismong mga propesyunal. Mga nagtatrabao sa ospital. Mga doktor at nars. Welga bunga ng kahirapan, panggigipit ng maykapangyarihan sa inuuod na lipunan. Sa taon din kung kelan tinanggalan kami ng trabaho, nakatakdang itaas sa 3.5 porsyento ang PhilHealth contribution mula sa 3 porsyento noong 2020. Naputol ang buwanang hulog ng dating employer. Hindi lang naman ako kundi pati mga kasabayan at mga sumunod sa aming na nasa unang taon pa lang sa dating pinapasukan. Pangatlong taon ko na sana para maging regular. Wala pa siyang dekada sa pagtatrabaho pero naranasan na niyang magpautang. Minsan nga, inisip ni Carmen na siya pa ang makasalanan kapag panahon na ng singilan. Pero kailanman, wala sa hinagap ang gawin sa iba ang pinakaayaw niya: ang mangutang. Ayaw niyang maranasan ang magdahilan at may iniiwasan sakaling wala pang maipambayad. Katunayan, nakababad pa rin siya sa monitor, nagbabakasakali pa rin ng mga bakanteng posisyon sa online hiring sites, basta nasa linya ng pagtuturo. Maihahalintulad niya ang sarili sa isang punongkahoy noon na pinipitasan ng bunga, liliman sa panahong mayabong pero noong tuyot na, kung hindi bunutin e ginagawa na lamang panggatong hanggang sa tuluyang maging abo. Ito ang ayaw niyang maiparanas sa iba. Mas pinili niyang tiisin at sarilinin ang paghihirap hanggang sa abot ng makakaya. 251
Pansamantala muna niyang itutuloy ang paglalako ng meryenda, at pagboboluntaryo sa barangay. Lagi niyang palusot na bahagi ito ng sideline bukod sa pagtuturo basta sa lugar na walang nakakakilala sa kanya lalo't protektado naman siya ng facemask. Kumusta ka? Ito yung pahayag na iniiwasan niyang masalubong sa mga pasilyo, sa kongkretong daan. Tanong na pakiramdam niya ay parang malalansagan ng kaluluwa at mahuhubaran sa kahihiyan. Tandaan n'yo, walang magagawa kung wala ang manggagawa. Titigil ang produksyon. Hihinto ang makinarya. At kapag umabot sa pinakahuling takal ang sisidlan ng asukal, papait ang apdo, manlilisik ang mga matang dati'y malamlam. Magwawala ang halimaw mula sa kumakalam na sikmura. May araw rin sila. 252
Makalalabas na Uli Josua Marquez Soralbo Ala-singko ng umaga. Lunes. Bagong ligo, nanunuklay pa at ganadong pababa si Hernan mula sa ikalawang palapag ng kanilang bungalow na bahay sa maliit na eskinita sa may Blumentritt. "Sioni, naplantsa mo na ba 'yung polo kong kulay asul?" Masayang pagtatanong ng padre de pamilya sa kanyang asawa. "Halos dal'wang buwan din kaming di nakalabas nila Pareng Vergel ano, Sioni? Nakaka-miss din palang makalanghap ng itim na usok," pandagdag pang sabi ni Hernan habang nagtitimpla ng kape. Sabay-tawa na parang si Santa Klaus. "Hindi ga delikado 'yang labas n'yo Hernan? Ah-ah! Ehhh. ECQ pa eh. Ayaw n'yong magsipirme dine. Kating-kati mga palad n'yong kumambyo aba," nangangambang sagot ni Sioni habang sige naman sa paghagod ng polong asul ni Hernan. Napahinto sa paghigop si Hernan sa mainit n'yang kape. "Hindi naman kasi sakto ang bigay ng munisipyo. Anim tayo dito sa bahay. Hindi natin alam kung kelan pa ulit ang ayuda o kung meron pa ba. Pa'no naman tayo mabubuhay kundi kami magbabaka-sakaling lumabas." "Ayy s'ya s'ya! Hindi ako mananalo sa 'yo. Basta mag-ingat lang kayo. Baka kayo mabagansya sa tigas ng ulo n'yo," sagot ni Sioni. Sinuot na ni Hernan ang mainit-init pang polong kulay-asul. Humarap muli sa salamin na parang batang pupunta sa graduation ceremony. "O, nakalimutan mo ata 'tong Good Morning towel mo. Halika nga rito nang mailagay d'yan sa leeg mo. Parine ka dali," pang-eengganyo ni Sioni sa kanyang mister. "Ayy ka-gwapo naman talaga nire oh. Pahalik nga! Mamaya eh amoy- araw at usok ka na naman," dagdag pa ni Sioni habang nakalingkis kay Hernan. 253
"Ikaw naman. Kahit amoy-araw at usok ako hindi ka naman nakakatanggi sa'kin. Kaya nga tayo nakagawa ng anim ey," pabirong palambing ni Hernan. Tok! Tok! Tok! "Pareng Hernan, tara na! Baka maunahan pa tayo sa pwesto." Dali-dali nang kumilos si Hernan nang marinig ang pagtawag ng kanyang Pareng Vergel "Ohh siya mauuna na kame Sioni. Kapag maganda-ganda ang kita eh mag-uuwi ako ng masarap na ulam. Tulog na tulog pa ang mga bata. Sabihin mo na lang sa kanila." Binigyan pa ni Sioni ng matamis na pabaong halik ang asawa. Sabay itinuro ang susi sa lamesa. "Hindi 'yan ang gagamitin namin ngayon, tabo muna hangga't bawal pang mamasada." Sagot ni Hernan sa senyas ng asawa. Sabay silang naglakad ng kanyang Pareng Vergel patungo sa mga kalye na dati nilang iniikutan subalit hindi upang mamasada kundi para paglimusan. 254
Mula Tricycle Hanggang Pagsasaka Honey Jane Montecalvo Ako si Honey Jane Montecalvo, kasalukuyang nag-aaral sa Cebu Technological University-Main Campus, sa Department of College of Arts and Sciences, sa programang Bachelor of Arts in Filipino, third year sa taong kasalukuyan, 22 taong gulang. Ako ay anak ng isang jeepney driver kaya malugod kong ibabahagi sa inyo ang karanasan ng aking ama, pamilya, at pamumuhay namin sa gitna ng pandemya. Sisimulan ko ang kwento sa pagpapakilala ng bayani sa pagbabahaging ito. Si Enriquito Montecalvo, isang professional driver, mahigit 20 taong binuhay ang pamilya sa pamamasada. Nasanay sa usok, alikabok at mga sutil na pasahero at higit sa lahat sa pamasaheng walang usad, di tulad ng presyong petrolyo na palaki nang palaki ang presyo. Sa kwentong ito, ibabahagi ko sa inyo kung paanong ang professional driver ay nauwi sa pagiging isang magsasaka at pilit na inaaral ang buhay sa bukid. Sa pamamasada, makapag-uuwi siya ng higit isang libo kada araw na siyang pinagkukunan ng lahat ng gastusin -- na masasabi kong medyo hindi nakaranas ng kagipitan. Sa pagsalanta ng Covid-19 pandemic, biglang nagbago ang lahat at tila gulong na kulang sa hanging pilit na pinapatakbo makaahon lang sa delikado at kritikal na kalagayan. Sa kalagitnaan ng pandemya, patuloy ang pamamasada ng aking ama kahit isang malaking hamon at banta ito sa kalusugan niya. Ngunit di naglaon ay inanunsyo na ipinagbabawal na ang pamamasada ng mga jeep dahil sa patuloy na pagtaas ng porsyento ng mga nagpositibo sa sakit na Covid-19. Dahil sa pangyayaring iyon, napilitang huminto sa pamamasada ang aking ama. Dito na niya pinasok ang buhay sa bukid o ang pagsasaka, isang trabahong masasabi kong hindi sapat ang kanyang kaalaman sa ganyang uri ng pamumuhay. Mula 255
sa kung paano itanim ang mga buto, paano ang tamang pagdilig sa mga seedlings, mga pataba na dapat ilagay hanggang sa araw kung kailan lalagyan ng pataba at sa kung kailan ito aanihin. At ang napakahabang proseso at paraang ito ay inaral ng aking ama nang lubos. Hindi natin maipagkakaila na ang buhay-pamamasada ay sobrang layo at magkaiba sa buhay ng mga magsasaka. Ang dating isang libo kada araw ay napalitan ng paghihintay ng dalawang araw para makuha ang pera na hindi nga aabot ng P500 mula sa pinagdalhan ng mga inaning gulay. Ang pag-ani ng mga pananim ay hindi madali, lalo sa pagbubuhat ng mga inaning pananim. Dagdag pa rito, hindi agad-agad makukuha ang kita sa mga gulay. Kinakailangan pang ibigay ang mga gulay sa taong pupunta sa Carbon Market upang ibenta. Kung kaya kinabukasan ng hapon o bukas makalawa pa sila makakauwi sa probinsya depende na rin sa kung marami o kaunti na lang ang kanilang panindang gulay. Ang perang kinita ay kakaltasan ng mga nagastos sa pagtatanim, mula mga butong binili, pataba, at iba pa. Kaya kakaunti na lang ang matatanggap mong pera mula sa iyong pananim. Sobrang naghirap kami, hirap kaming makabili ng bigas at ulam sa pang-araw-araw. Kung minsan, kamote ang aming kinakain maibsan lang ang gutom. Sa naranasan naming ito lalo na ng aking ama, maituturing na isang napakalaking hamon sa buhay kung maikukumpara sa nakasanayan bilang jeepney driver. Naging mahirap at salot kung maituturing ang paglaganap ng Covid-19 sa bansa. Nagbigay-aral naman ito sa mga nakararaming mamamayan. Masasabing kung sa ganitong hamon, kinakailangan ang pagiging mapamaraan, matatag, at magpatuloy sa buhay mag-iba man ang estado at nakasanayan sa nakaraan. 256
Tsuper sa Gitna ng Pandemya Bong Baylon Ako si Bong Baylon. Tsuper-operator ako bago ang pandemya. Ito ang ilan sa aking karanasan at pagtingin ngayong pandemyang Covid-19. Nagsimula ako magmaneho noong 1984, noong panahon na iyon sa rutang MCU (Caloocan)-Pasay-Rotonda (Lungsod Quezon). Ang presyo ng diesel ay Php 7.00, ang minimum na pamasahe ay Php 0.65, ang boundary ay Php 70-80, at inaabot ng mga 16 na oras ang biyaheng may limang (5) ikot (mula MCU at pabalik MCU). Noong 1984, dahil sa relatibong kamurahan ng presyo kasama ang spare parts kaya nagmementina pa ang mga operator ng mga sasakyan nila, hindi kagaya ngayon na mataas na ang presyo. Ganoon din, dahil sa pagtaas ng presyo ng langis na halos umaabot sa kasalukyan ng Php 37-38, ang kaibahan ng pamamasada noon sa ngayon ay malaki dahil papataas ang presyo ng diesel. Sa bawat pagtaas ng diesel katumbas ay pagliit ng kita ng mga drayber at operator - na lalo ngayong pandemya na kalahati na lang ng dating pasahero ng jeep ang pwedeng maisakay. Malaki ang epekto nito. Ang pamamasada noong dekada '80 ay hindi gaanong matrapik dahil sa mga stoplight lang kami natatrapik. Nagagawa pa naming kumain na may dalawang klaseng ulam at may softdrinks pa, pati na rin ang magkwentuhan sa mga terminal bago bumiyahe. Noon, kasabay ng pamamasada at pagsirit ng presyo ng langis, naitayo namin ang samahan sa Monumento, para sa kinakailangang pagsasama-sama ng paninindigan para sa aming karapatan tulad ng paglaban sa pagtaas ng presyo ng langis. Para mapamahalaan ang aming samahan, nag-umpisa kami ng butaw na sa simula ay Php 7.00, naging Php 12-22 tapos umabot ng Php 35. Sa natatanggap na butaw, taun-taon binabalik namin iyon: sa anyo 257
ng benepisyo; sa anyo ng paghahati-hati sa usapin ng grocery; at sinasagot namin ang renewal ng mga lisensya sa pagpasada, labas pa may natatabi rin ang samahan sa butaw noon. Isa pang mahalagang gamit ng aming mga butaw ay para magsilbing pampinansyang suporta sa mga miyembro na tsuper at drayber-operator sa aming sama-samang pagkilos, lalo ngayong pandemya at phase-out. Bago ang pandemya, ang pagsuporta gamit ang butaw ay regular at maayos na nagagawa. Dagdag pa sa usapin ng pagpapatakbo ng aming samahan, nagsasagawa rin kami ng pag-aaral tulad ng seminar para mapalalim at mapalawak ang kaalaman sa kalagayan. Sa ngayon, layunin ng mga pag-aaral na maunawaan ang sistematiko at maka-dayuhang esensya ng jeepney phase-out na mga dahilan sa pagsasama-sama laban sa iskemang ito. Simula noong Marso 2020, dahil sa pandemya, nawalan ng hanapbuhay ang mga drayber at operator. Pinatigil kasi ng gobyernong Duterte ang pamamasada ng lahat ng maliliit na sasakyang pangtransportasyon. Nagdulot ang ganitong hakbangin ng pagbasag ng ekonomiya ng ating bansa. Malaki ang naging epekto ng pandemya sa aking pamilya. Pangunahin, nawalan ng kita, mula sa kawalan ng hanapbuhay. Iba ang pagproblema ng pagkakasya ng kinita para sa gastusin, lalo sa pagkain nang tatlong beses sa maghapon, kung ihahambing sa ngayon. Ngayon kasi halos sangkapat (1/4) na lang ang kinita ng mga bumabiyahe. Ibig sabihin nito, kung dati ang kinikita ay Php 700-800, ngayon pinakamalaki na ang Php 200. Maliit na lang ang kita dahil kalahati lang ang maaaring isakay na pasahero, at dahil sa kaliitan nito, mapupunta lang ito sa pangmentina ng yunit. Dahil dito, ang dating boundary na Php 800 ay ginawa na lang na Php 500-600 at may kalagayan na lang sa hatiian ng kita pagkatapos ng pasada. Napakalaki ng epekto nito dahil sa isang linggo, paano maipagkakasya ang Php 1,400-1,500 na kinita para sa pangunahing pagpapakain? Tulad ko, may anim na anak na sunod-sunod ang gulang, at huwag nang sabihin ang pag-aaral nila at iba pang gastusin sa bahay na pinapangasiwaan ng misis ko. Ano pa kaya ang walang biyahe? Kasi kung sa may biyahe nga masakit na dahil mahina ang kita 258
at mataas na diesel, lalo na lang sa walang biyahe, malaki ang epekto. Kaya gutom talaga ang aabutin ng pamilya ng mga tsuper at drayber- operator sa panahon ngayon. Hindi nagpapadaig sa gutom nang walang ginagawa ang sinumang tsuper at drayber-operator. Isang araw, dalawang araw, hanggang isang linggo ay medyo kaya pa ng mga tsuper at operator dahil sa sariling kayod mula sa iba't ibang diskarte. Pero noong tumagal na iyang lockdown, dahil umabot na sa dalawang linggo, tatlong linggo, isang buwan hanggang tatlong buwan, ang mga tsuper at drayber- operator ay gumawa ng iba pang mga pamamaraan para mabuhay ang kanilang mga pamilya. Nandoon ang mga tsuper na pumasok sa Grab, iba naman ay naging family driver, iba nag-tricycle, at 'yung iba ay umuwi ng probinsya. Kaya, 'yung mga tsuper ay talagang nawalan pareho ng trabaho at sa kalugaran - dislocated, kung saan-saan napunta, nagkahiwa- hiwalay. Maski 'yung mga samahan, nalusaw din kasi nawala ang mga tsuper at drayber-operator. Ang mga operator, partikular, syempre ang mga jeep nila ginawa na nilang panghatid o kaya naman ginawa nilang "service" at iba naman ay hindi na nila namentina kasi nasira na ang baterya nang di nagagamit. May iba pa na nagpakilo na lang at pina- junkshop. Kaya makikita na ang pinakamalalang inabot ng mga tsuper sa kasalukuyan ay gutom, dahil hindi lang ang indibidwal na drayber ang nagutom kasama syempre ang kani-kanilang pamilya. Gayundin, inabot din ng mga tsuper na mapalayas sa kani-kanilang inuupahan kasi wala nang pambayad sa renta. May kaso na umabot pa nga sa punto na sa mga jeep na natutulog. Sa kadahilanang sa jeep na natutulog, isama pa ang kakulangan at kawalan ng biyahe, napilitan na ang mga tsuper, kasama ang kanilang mga pamilyang, mamalimos para lang makakain o makaraos ng isang araw. Partikular sa asosasyon namin sa Monumento, ang ibang jeep ay pinatimbang na, dahil sa hindi na mabubuksan, sa pagtingin nila, ang mga ruta para sa jeep. Mapapansin kasing may mga bus na bumabiyahe at naibigay na sa kanila ang linya namin. Ang iba naman ay umaasa pa rin na mabuksan ang linya pero di sila makakasabay sa agapay sa gastusin ng yunit, 'wag nang sabihin ang gastusin sa loob ng 259
bahay, kasi kailangan i-mentina ang mga jeep mula sa taunang rehistro, patakbuhin o hindi, kasama ang ilang pagsasaayos paminsan-minsan. Sa kagutuman at palalim na kahirapang nararanasan, ang mga tsuper ay gumawa ng pamamaraan kung paano igigiit ang pagbalik-pasada. Marami ay sumama sa pagkakaisa sa Balik-Pasada Network noong Hunyo 2, 2020 para igiit ang makatarungang panawagan. Sa parteng Camanava (Caloocan, Malabon, Navotas, Valenzuela) malaking suporta ang natanggap ng panawagan mula sa iba't ibang tsuper at drayber-operator na nagkahugis sa tuloy-tuloy na pagkilos para makabalik sa pagpasada, para mapresyur ang gobyerno na ibalik ang pagpasada. Nang umagang iyon ng Hunyo 2, bilang bahagi ng pagkilos na nagpapanawagan ng pagbabalik-pasada, nagkaroon kami ng komprontasyon sa pagitan ng mga pulis. Nang dumating ang mga pulis, nakipag-usap kami para matugunan ang isyu naming palalim na kagutuman dahil sa pagkatigil sa pamamasada kahit sa gilid ng kalsada mag-usap. Hindi pumayag na gumilid bagkus hinain ng mga pulis ang imbitasyon sa presinto para doon dinggin ang aming hinaing. Mali ang aming akalang pag-uusap. Pagdating sa presinto hinuli at kinulong na kaming anim na miyembro ng PISTON, ang tinawag na "PISTON 6." Napiit kami sa Caloocan City Jail nang anim hanggang walong araw, at doon talagang kalunos-lunos ang kalagayan ng mga dinatnan naming preso. Hinalo kami sa ibang preso dahil daw sa simpleng paglabag sa social distancing. Doon sa kulungan napakainit talaga at siksikan dahil panahon pa iyon ng tag-init. Hunyo 12, 2020 pa dineklara ng PAG-ASA ang tag-ulan. Sa aming pagkakakulong, tatlong araw kaming walang tubig na panligo at pang-inom, at tanging mga bisita lang namin ang nagbibigay ng pang-inom. Minsan dumating ang tubig mula sa bombero; binobomba kami ng tubig para lang makaligo. Nakapagpiyansa kami sa halagang Php 3,000 bawat isa, at hanggang ngayon hinaharap pa rin namin ang kaso namin. Ang pinakahuli naming pagdinig ay noong Marso 29, kaso sinabi doon na ire-reset na naman daw ng Abril 19. Paglabas naming apat ay may naiwan pa na dalawa noong Hunyo 8. Nagkwarantina agad kami kasabay ng dalawang swab test bawat katao. Sa kasamaang palad, nalaman namin na may mga kasamahan kaming nagpositibo sa Covid-19. Pagkatapos naming makumpleto ang mga protocol pangkalusugan, nagpatuloy kaming manindigan sa karapatan 260
- kasi kung hindi tayo magsasalita, sino pa ang magsasalita? Kung hindi tayo maninindigan, sino ang maninindigan? Kaya tuloy ang laban - dahil alam namin na ang laban na ito, partikular ang laban sa jeepney phase- out, ay para lamang sa nilalakong modernisasyon ng gobyerno, nagsimula pa bago ang kasalukuyang pamamahala ng Pangulong Duterte. Sa ganang akin, tagumpay ng malawak na pagkondena sa aming pagkahuli ang muling pagbubukas ng mga ruta. Nag-umpisa sa 49 na ruta at linggo-linggo ay may 10-17 na tuloy-tuloy na nagbukas. Sa ngayon, umabot na ng 414 ang rutang bukas. Kaso, sa kasalukuyan ang marami, lalo ang mahahabang ruta, ay hindi pa rin pinapayagan. Kaya nagdurusa pa rin ang mga tsuper at drayber-operator sa mga linya na hindi pa buo at hindi pa nabubuksan. Malinaw na hindi sapat ang pagbubukas ng linya. Pinatitingkad ng pandemya na dapat magmalasakit ang gobyerno sa mga mamamayan dahil responsibilidad ito ng nasa poder. Kaya, obligasyon ng gobyerno na bigyan ng ayuda ang mamamayang Pilipino, di lang tsuper at drayber-operator - kasama ang iba pang anakpawis kabilang ang mga manggagawa. Pero, hindi sapat ang ayuda, band-aid lang ito, hindi pangmatagalan. Ang mga tsuper, masipag 'yan, madilim pa lang nasa kalsada na 'yan, naghahanapbuhay na. Mula sa kasipagan at laban sa phase-out patuloy ang panawagan na tutulan, labanan, at itigil ang phase-out ng mga jeep sapul mula sa mga welga ng 2017 hanggang ngayon. Dagdag pa, para sa PISTON, sa ngayon ang alternatibong suporta sa rehabilitasyon at muling pagsasaayos ng mga jeepney na mas makamasa, mas mura, at mas simple habang wala pa tayong pambansang industriya gumagawa ng makina at chasis ng mga jeep. Kinuha ang testimonyo sa opisina ng PISTON sa Maynila una bilang pisikal na pakikipanayam noong Abril 15, 2021 at sinundan ng mga karagdagang pagtatanong noong Abril 16-17, 2021. Kinuha at isinulat ang testimonyo ng Crispin B. Beltran Resource Center (CBBRC), isang institusyong pang- manggagawa. 261
Kwentong Tsuper sa Pandemya Tatay Elmer Cordero ng PISTON 6 Hunyo noong nakaraang taon, dahil nahinto kami sa pamamasada nang dalawang buwan, pumunta kami ng kalsada para manawagan ng balik-pasada. Pinaghuhuli at dinala kami sa City Hall ng Caloocan, sabi bibigyan lang daw kami ng ayuda. Pinaharap pa kami sa hepe ng Caloocan, binigyan kami ng tig-lilimang-daan. Akala namin, may pambili na kami ng bigas, 'yun pala, baon namin 'yun sa kulungan. Di namin akalain na ang punta namin ay sa kulungan. Naiyak ako kasi naisip ko, hindi ako pwede makulong dahil may sakit ako sa baga at may pneumonia. May Covid na kasi nu'n kaya natatakot ako. Sabi ko sa pulis, "Dito mo na lang ako itali sa labas. Wag n'yo na ako ipasok sa selda." Wala kami magawa kahit na wala pa kaming kaso eh kinulong na kami kasama ang iba pang kriminal. Tiniketan kami at lumabag daw kami sa social distancing, may bayad na tatlong libo kada isa. 'Yun nga ang hearing namin hanggang sa ngayon. 'Yung hearing dapat nu'ng Marso ay naurong sa ika-19 ng Abril dahil sa lockdown. Pasalamat kami sa social media at marami ang tumulong sa amin. Marami ang pumunta doon - umaga, tanghali, hapon hanggang sa pinalaya na kami at idineklara na rin 'yung pagbalik-pasada sa mga jeep. Pasalamat din kami sa abogado namin na hanggang ngayon ay tumutulong sa amin at sa lahat ng nagpapaabot ng suporta. May mga nakabalik-pasada na sa amin, tulad sa ruta ko sa Monumento, MCU-Rotonda- EDSA-Pier may byahe na, pero halimbawa 'yung jeep na minamaneho ko, wala pang QR Code, hindi makabyahe. Maraming drayber 'yung hindi makabyahe kasi hindi lahat binibigyan ng QR Code kahit na may prangkisa, walang masyadong paliwanag kung bakit hindi binibigyan. 'Yung ibang byahe, halimbawa sa Commonwealth, 262
hindi na pinayagan bumyahe, 'yung iba pinayagan nga pero putul-putol naman kaya wala silang maisakay lalo na 'yung may mga bumabyaheng bus sa ruta nila o may libreng sakay naman na kasabay. Kaya wala rin silang pasahero. Ngayon bumalik na naman ang lockdown, tigil na naman ang hanapbuhay. Nakakaawa ang mga drayber kasi makikita mong wala na naman silang hanapbuhay. Di nila alam saan kukuha ng pangkain. Kawawa talaga ang mga drayber, kaming mahihirap ang kawawa talaga, nalulungkot ako para sa mga drayber. Matira ang matibay na lang talaga. Napakahirap lalo na para sa mga may anak. Kami nga ng misis ko, wala kaming anak pero may kinupkop kami na apat na taon pa lang sa ngayon. Gumagawa ako ng paraan mabuhay lang siya lalo pa wala naman kaming aasahan na tutulong sa amin dahil wala nga kaming anak. Minsan, kung anu-ano na ang ginagawa ko, naglilinis ako ng jeep nu'ng mga operator na hindi nakakabyahe at naka-stock ang jeep. May binigay sa aming pangkabuhayan nu'ng nakaraan, ayuda sa amin, pero unti-unti naubos din. Pinambayad namin ito sa renta sa bahay, tubig at kuryente. Kaya ngayon, kapag may nadidiskarte ako ay binabalik ko sa puhunan namin. Nangalakal din kami ni misis, basurero na nga ang tawag sa amin ng mga kapitbahay namin. Kung papayagan lang ako bumyahe ulit, babyahe pa rin ako kasi wala naman akong ibang alam na kabuhayan. 'Yung gobyerno, magkano lang ang pinapamahagi sa mga tao ngayon, minsan dalawang libo, isang libo. Kawawa ang taumbayan ngayon, di natin alam kelan ang katapusan ng paghihirap natin. Napakahirap talaga. Minsan nga, di na makapagkape, 'yung tutong na lang ng kanin ang ginagawa kong kape. 'Yung mga mayaman, sila lang 'yung lalong yumayaman. Minsan, kapag naglalakad ako, naiiyak ako sa nakikita ko. 'Yung lungkot ko ay hindi lang para sa akin. Nalulungkot ako kapag nakikita ko 'yung mga nakatira sa kalsada, kasama 'yung mga anak nila. Ang mga mata ko nga ay parang wala nang katapusan sa pagluha. Kung ako lang wala naman kaming iintindihin dahil wala naman kaming anak pero naiisip ko 'yung mga naghihirap. Ewan ko ba, ugali ko na rin 'yun, minsan nga nagagalit na misis ko sa akin. Di ako katulad nu'ng iba na ang iniisip lang ay 'yung sarili nila. Kaya di ako tumitigil kahit nu'ng nag-lockdown pa. Gumagawa ako ng paraan na makadalo sa mga aktibidad namin sa PISTON. 263
Minsan inaabot na ako ng gabi sa paglalakad sa labas, kahit curfew, kaya sinisita nila ako dahil nga matanda na ako. Pero naiintindihan din siguro nila ang kalagayan ko at ipinaglalaban ko kaya pinag-iingat na lang din ako ng mga kasama. Hindi ako tumitigil, lagi ako sumasama kahit saan. May lakad kami o piket, sumasama ako kasi gusto ko na rin maibalik 'yung magandang kinabukasan para sa mga katulad kong drayber at para sa mamamayang Pilipino. Napakahirap ng panahon ngayon tapos kapag lumaban ka, kakasuhan ka. Katulad ng mga kasamahan namin d'yan sa Kilusang Mayo Uno, kinakasuhan ta's minsan pinapatay pa. Katulad nung nakaraan, nakasama ko dati 'yung pinaslang na pinuntahan namin ang parangal. Kapag ipinaglaban mo ang iyong karapatan, kapag pinaliwanag mo, di ka na nga papansinin, masama ka pa, ipapahuli ka pa, kakasuhan ka pa at minsan papatayin pa. Sa ngayon, kung di ka mamatay sa Covid, mamatay ka sa gutom. Kaya para sa akin, di bale mamatay basta lumalaban. Sabi ko na sa mga kasama, matanda na ako at malapit na ako mamatay kaya hindi lang para sa akin ito, para ito sa mga mahihirap, para sa ating lahat. 'Yung gobyerno, inuna nila ang Anti-Terror Bill na yan, imbes na balik-pasada ang pirmahan. 'Yung asawa ko, nagagalit bakit ko daw nilalabanan ang gobyerno, sabi ko, nasa katwiran naman tayo. 'Pag nakipaglaban tayo, sinasabihan tayo na terorista. Kaming mga mahihirap, aktibista kami dahil aktibo para sa kabuhayan namin. Hindi kami mga terorista. Sana ay maintindihan naman ng gobyerno ang pinagdadaanang kahirapan ng taumbayan. Lalo na sa aming mga drayber, napakadami ng naghihirap ngayon. Kahit minsan hindi ko narinig na nabanggit kaming mga drayber ng jeep sa mga talumpati ni Duterte, sinabihan pa nga kami na "Bahala kayo mamatay kayo sa gutom!" Mga mayayaman na lang ang pinapaboran at kaming mga mahihirap, kanya-kanya na lang. Puro na tayo utang pero di naman nakararating sa taumbayan, hindi naman nararamdaman ng mga mahihirap. Kaya itong ginagawa namin, hindi lang ito para sa amin. Maliit pa ang apo ko, 'yung inaalagaan namin, at minsan sinasabihan kami na dapat siya na lang ang iniintindi namin. Pero sabi ko sa kanila, ang ginagawa ko ay para din sa kanya at hindi lang para kanya kundi para sa lahat, lalo na sa mga naghihirap. Kaya hindi ako pinanghihinaan ng loob kahit na minsan may nananakot sa amin, nagpaparamdam at kinakalampag ang 264
bahay namin sa madaling araw. Hindi ako natatakot dahil alam kong ginagabayan ako ng Diyos at nasa tama ang ipinaglalaban ko. Ang panawagan ko sa mga kapwa ko drayber, 'wag bibitiw. Diskarte lang tayo para mabuhay pero 'wag mawalan ng pag-asa na makakabyahe ulit tayo. 'Yung mga nakakabyahe naman, tiyagain lang natin dahil kailangan natin tiisin kahit maliit ang kita sa ngayon para maipakita na gusto pa rin nating bumyahe. 'Wag masiraan ng loob, manalangin tayo na makabalik-pasada kasabay ng paggiit sa ating karapatan na makapasada. Sinimulan namin 'yung Tulong Obrero, 'yung Community Pantry para sa mga drayber ng jeepney na hindi nakakabyahe at mga nawalan ng trabaho. Andaming pumila na mga drayber, kumukuha ng gulay at bigas pansaing. Malaking bagay din para sa kanila lalo na ang hirap ng buhay ngayon, kahit kaunti lang, kahit pangtawid-gutom lang para makakuha lahat. Sa mga gustong tumulong sa amin, itulong lang sana ninyo lalo na ngayon napakahirap pa rin ng buhay at hindi lahat ng drayber ay nakakapamasada. Sa suporta ninyo kami nakakakuha rin ng lakas para magpatuloy na lumaban. 265
Mga May-Akda Jackeline Abinales Ang Karanasan Ko, Isang Guro, Si JACKELINE B. ABINALES ay siyam na taon nang nagtuturo sa Tala High School. Nagtapos ng AB Political Science at BSEd sa Panahon ng Covid-19 graduate sa Manuel Luis Quezon University. Nag-aral sa St. Dominic Savio College ng MA School Management and Leadership. Miyembro ng Alliance of Concerned Teachers- Caloocan City (Tala High School Chapter). Rene Boy Abiva Dalawang Dagli Si R.B.ABIVA ay nagsusulat sa wikang Ilokano at Filipino. Siya rin ay tagasalin, editor, musikero, pintor, at iskultor. Kasapi siya ng Concerned Artist of the Philippines (CAP), Samahan ng mga Manunulat sa Pilipinas, Inc. (KATAGA), at Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas (GUMIL- Filipinas). Harlin B. Acopiado Kamera: Bawat Pitik Mahalaga Si HARLIN B. ACOPIADO ay kasalukuyang nagtuturo ng asignaturang Filipino sa pampublikong paaralan ng Catubig Valley National High School, Northern Samar. Siya ay ginawaran ng Gawad Panulat Award noong 2018 at hinirang bilang isa sa Ten Outstanding Educators of the Philippines noong 2019. Gigi "Viring" Arinas Kwentong Covid ni Viring Si GIGI ARINAS ay isang Compliance Associate sa isang bangko sa Pasig City. Isa siyang UP School of Library and Information Studies graduate noong 2015. Pumasok siya sa banking industry noong 2015 hanggang sa kasalukuyan. 266
William S. Augusto, Jr. Oro, Plata, Mata: Hagdanan ng Si WILLIAM S. AUGUSTO, JR. ay isang mentor ng mga gurong nagsasanay sa Elementarya sa 2020 (tula) Cebu Normal University-Integrated Laboratory School. Nagtapos siya ng kanyang Masterado sa pagtuturo sa Wikang Filipino sa Cebu Technological University taong 2017. Natapos naman niya ang kanyang Doktorado sa pagtuturo sa Filipino sa Cebu Normal University ngayong taong 2021. Siya ay isang manunulat ng mga akdang pampanitikan tulad ng tula at kuwento. Mariz S. Autor Test Message Si MARIZ S. AUTOR ay nagtapos ng Batsilyer sa Sining/ Batsilyer sa Edukasyong Sekondarya Medyor sa Literatura (Filipino) sa Pamantasang Normal ng Pilipinas. Dating fakulti sa Departamento ng Senior High School sa St. Paul University - Manila. Sa kasalukuyan, tinatapos niya ang kaniyang Masterado sa Araling Filipino - Wika, Kultura at Midya sa Pamantasang De La Salle-Maynila. Davidson Ladringan Banquil A(E)pekto ng Covid-19 sa hindi Si DAVIDSON L. BANQUIL ay tubong San Marcelino, Zambales. Nagtapos ng Bachelor of Science in Secondary Education - nagka-Covid-19 Major in Filipino sa Ramon Magsaysay Technological University San Marcelino Campus. Kasalukuyang nagtuturo sa Sto. Tomas National High School, isang pampublikong paaralan sa Distrito ng Subic, Zambales. Gabriela Baron Online Class Si GABRIELA BARON, o mas kilala sa pangalang Yeye, ay tubong Rizal ngunit kasalukuyang naninirahan sa Maynila. Si Yeye ay periodista at proofreader. 267
Emily Barrey Walang Puwang ang Masipag na Si EMILY BARREY ay manggagawa ng NEXPERIA Philippines at tumatayo ring bise-presidente ng unyong NPIWU-NAFLU KMU. Manggagawa sa Mata ng Kapitalista Rodne T. Baslot Pakikibaka sa Ilalim ng Si RODNE T. BASLOT ay isang titser sa Brokenshire College Davao City. Siya rin ay tumatayong pangulo ng Brokenshire Pandemya (Tula) College Faculty and Staff Union (BCFASU-ADLO-KMU) at kasalukuyang Regional Council Chairperson ng KMU- Southern Mindanao Region. Bong Baylon Tsuper sa Gitna ng Pandemya Si BONG BAYLON ang kasalukuyang pambansang deputy secretary-general ng PISTON (Pagkakaisa ng mga Samahan ng Tsuper at Operator Nationwide). Mark Norman Boquiren Wallpaper Si MARK NORMAN BOQUIREN ay isang manggagawang pangkultura, kuwentista, mandudula, at artista-guro. Siya ay nagtapos ng kursong AB Communication Arts sa University of the East-Caloocan. Siya ay kasapi ng The Writers' Bloc, Inc., KATAGA [Manila]: Samahan ng mga Manunulat sa Pilipinas, at ng Ang Pinoy Storytellers. Siya ay kasalukuyang nagtuturo sa Ateneo de Manila University - Senior High School at Artistic Director ng University of the East Drama Company. Diane Capulong Yana, Titser-Nanay sa Gitna Si DIANE D. CAPULONG ay isang guro at guidance designate sa isang pampublikong paaralan sa probinsya ng Pandemya ng Tarlac. Siya ay nagtuturo ng Edukasyon sa Pagpapakatao sa ika-pito at ika-siyam na baitang. Mahilig siyang magsulat ng mga kwentong pambata at nangongolekta din ng mga ito. Pangarap niyang makapaglathala ng pinakauna niyang aklat pambata. 268
Ronnie M. Cerico Guro Si RONNIE M. CERICO ay tubong Maygnaway, San Andres, Catanduanes. Siya ay kasapi ng Bilog Writers' Circle, samahan ng mga nagsisimulang manunulat sa Catanduanes. Naging fellow siya ng 9th Saringsing Bikol Writers' Workshop noong 2019. Sheila L. Cerilla Para sa Bata Si SHEILA L. CERILLA ay ipinanganak at lumaki sa Antipolo City. Siya ay nagtapos sa kursong Bachelor of Elementary Education sa University of Rizal System-Morong, Rizal. Kasalukuyang nag-aaral sa Far Eastern University-Roosevelt, Cainta, Rizal sa kursong MAED-Educational Management. Siya ay guro sa Dela Paz Elementary School- SDO Antipolo City. Tatay Elmer Cordero Tatay Elmer Cordero, PISTON 6 Si Tatay ELMER CORDERO ay isang jeepey driver at kasapi ng PISTON (Pagkakaisa ng mga Samahan ng Tsuper at Operator Nationwide). Siya ay kabilang sa PISTON 6, na iligal na inaresto't ikinulong habang nananawagan sila ng balik-pasada sa kalsada. Patuloy na naglilingkod si Tatay Elmer sa mga kapwa tsuper sa pamamagitan ng pangangasiwa ng isang community pantry sa Quezon City. CBBRC Tsuper sa Gitna ng Pandemya Ang Crispin B. Beltran Resource Center (CBBRC) ay isang NGO na itinatag bilang parangal sa makabayan at iginagalang na lider-manggagawa at mambabatas na si Crispin "Ka Bel" Beltran. Itinatag noong Setyembre 2008, naglilingkod ito sa karaingan ng mga manggagawa, kanilang pamilya, at maralitang lungsod, at itinataguyod ang rekord ni Ka Bel bilang mambabatas ng sambayanan. 269
Aileen Atienza Dacut Talapaitan sa Pinakahuling Si AILEEN A. DACUT, LPT. ay dating patnugot ng pamahayagang Ang Parola ng Quezon City High School (2014). Siya ay nagtapos Takal ng Asukal ng BSED Filipino sa PUP Sta. Mesa, Maynila. Nakapagturo ng Filipino (Applied at Core) sa UE Maynila. Kasalukuyang pinalalago ang kalinangang pampropesyunal sa ilalim ng programang Master ng Edukasyon sa Pagtuturo ng/sa Filipino at tinatapos ang Sertipiko ng Malikhaing Pagsulat sa PUP Maynila. Cathlea A. De Guzman Nami-miss na kayo ni Ma'am Si CATHLEA A. GUZMAN ay isang Guro III, nagtuturo sa Ikatlong Baitang sa Paaralang Elementarya ng Calabasa, Distrito ng Jaen North, Sangay ng mga Paaralan ng Nueva Ecija. Nagtapos ng kursong Bachelor of Science in Home Economics sa Central Luzon State University, Science City of Muñoz at nagtapos ng Master of Arts in Education, Major in Educational Management sa College of the Immaculate Conception, Cabanatuan City. Jose Mario De Vega The Evils of Contractualization JOSE MARIO DE VEGA is a former part-time/contractual instructor in the Department of Philosophy and Humanities in the Education Sector of the College of Arts and Letters at The Satanic Polytechnic University so-called 'Republic' of the of the Philippines, Sta. Mesa, Manila. Philippines Andrew Dela Cruz Isang OFW sa UAE Si ANDREW DELA CRUZ ay isang Overseas Filipino Worker sa United Arab Emirates (UAE). 270
Jeffrey G. Delfin A Noble Act in the Time of JEFFREY G. DELFIN is a graduate of AB Mass Communication at Far Eastern University. He is a teacher, writer, and photographer. Covid-19 He was one of the grand prize winners of The League of Poets' "Songs of Peace" an international poetry writing contest. His articles were featured in digital magazines and various websites. He spearheaded several outreach programs and cited by Theophany University as Doctor of Humanities for Community and Social Work Honoris Causa in 2020. Kamz Deligente Pepe Si KAMZ DELIGENTE ay kasalukuyang Deputy Director ng Center for Trade Union and Human Rights, isang trade union rights NGO center. Paul John PJ Dizon Ang Pag-oorganisa sa Ilalim ng Si PJ DIZON ay isang manggagawang pang-agrikultura sa Compostela, Davao de Oro. Sa ngayon, isa siyang full-time Pandemya organizer ng Kilusang Mayo Uno sa Southern Mindanao region. Si MAY M. DOLIS ay guro sa Bacoor ngunit tubong Marinduque. May M. Dolis Timeline Siya ay naging fellow sa 2018 Palihang Pampanulaan ng Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA) at 2019 Cavite Young Writers Association Workshop (CYYW). Berlin Domingo-Maynigo Nang kami ay dalawin ng BERLIN DOMINGO-MAYNIGO is a devoted, compassionate, and instinctive woman. She loves to write personal narratives, Covid-19 thrilling discoveries, and mommy tips that make daily living a happy experience. Berlin is also a digital content creator. Connect with her on Facebook, Instagram, and Twitter: @momiberlin. 271
Iggie Espinoza Mga Aninong Nagtatago sa Si IGGIE ESPINOZA ay kasalukuyang part-time instructor sa University of Antique- Tario Lim Memorial Campus (TLMC). Siya Birheng Antique ay naging mamamahayag pangkampus. Adbokasiya niya ang karapatan ng manggagawa at human rights. Imelda Caravaca Ferrer My Praning Story Version 2.0 IMELDA C. FERRER is a published textbook writer of SIBS Publishing House and Blue Lace Denim, Inc. and now a self- published author of her first book of poetry, "The Moment I Knew I'm So Into You.". She is an M.A. Reading graduate of UP Diliman. She earned her Bachelor's degree A.B. Sociology at the Bicol University College of Arts and Sciences. Joey D. Garcia Wi-fi Si JOEY D. GARCIA ay 29 taong gulang at tubong Concepcion, Tarlac. Nakapagtapos ng Bachelor of Secondary Education major in English sa Concepcion Holy Cross College, Concepcion Tarlac. Siya ay kasalukuyang nagtatrabaho sa DepEd Tarlac Province sa paaralang Anastacio G. Yumul High School. Earl Carlo Guevarra To You, After 365 Days in the EARL CARLO GUEVARRA is 27 years old and a proud Zamboangueño. He is an English teacher at a school in the heart World's Longest Lockdown of Manila. When he's not teaching, travelling, or drinking fruit shakes at home, he writes essays and poems. Arman Hernando Hindi Pwedeng Ganito Si ARMAN HERNANDO ay tagapangulo ng Migrante Philippines. Amain niya ang nasawi sa kanyang akda na si G. Joseph Rumbaua, lider-unyon noong Martial Law at organisador ng manggagawa at maralita hanggang sa pagpanaw. 272
Jerry D. Imbong Covid-19 and a new way of JJERRY D. IMBONG is a full-time faculty member of the Department of Liberal Arts and Behavioral Sciences (DLABS), being Church: Reflections from Visayas State University, Baybay City, Leyte where he teaches a church worker Social Science subjects. He finished his Masters in Philosophical Research at De La Salle University (DLSU) and studied at Maryhill School of Theology. He is also a peace advocate, working closely with Philippine Ecumenical Peace Platform in advancing peace that is based on justice. Leonard Javier Neglected Frontlines: Si LEONARD JAVIER ay isang doktor, aktibista at host ng Second Opinion PH. Siya rin ay kasapi ng Community Medicine Community Pulses Development Foundation (COMMED) at Health Alliance for Democracy (HEAD). Ansherina May D. Jazul Ang Totoong Resignation Si ANSHERINA MAY D. HAZUL ay nakapagtapos ng Batsilyer ng Artes sa Filipinolohiya at Sertipiko sa Panitikan at Malikhaing Pagsulat sa Filipino sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Siya ay isa sa mga tagapangasiwa ng Lapis ArtCom at miyembro ng Cavite Young Writers Association. Siya ay isang guro sa Filipino. Nagtrabaho rin bilang scriptwriter, proofreader, at textbook author. Ivan Emil A. Labayne Mula Emergency Tungong Iba IVAN EMIL A. LABAYNE is part of the collectives Pedantic Pedestrians and Ibong Adorno. He has an MA in Language and Literature from UP Baguio and currently pursuing a PhD in Philippine Studies in UP Diliman. He is teaching in UP Los Baños while trying to maintain regular columns in local newspapers Baguio Chronicle and Northern Dispatch. 273
Jacob Laneria Kamustahan ng mga Baguhang Si JACOB LANERIA ay kasalukuyang humanities lecturer sa UP Visayas, Iloilo. Ang kanyang zine ng maiikling kwento, Mga Guro Migranteng Sandali (2020) ay ipinamamahagi ng Kasingkasing Press. Nakatira siya malapit sa siyudad ng Iloilo. Hannah A. Leceña Contact Tracer Si HANNAH A. LECEÑA ay 24 taong gulang, nagtapos ng BSEd- Filipino sa MSU-General Santos City bilang Cum Laude. Siya ay nagtuturo sa isang pampublikong paaralan sa Kiamba, Sarangani Province. Siya ay freelance spoken word poetry performer, organizer, judge at naging script-writer ng isang local TV Station sa General Santos City. Al Joseph Lumen Maikling Tala ng isang Caregiver Si AL JOSEPH A. LUMEN ay awtor ng "Queue: 100 Dagling BPO" at "Ako at ang Panahon ATBPng Hindi Ma-chika sa Personal". sa Germany Kasalukuyan siyang nasa Germany kasama ang kanyang pamilya. Danim R. Majerano Diversionary Tactic Si DANIM R. MAJERANO ay nakapagtapos ng BA at MA Aralin sa Sining sa Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Siya ay naglilingkod bilang Master Teacher II sa Kapitolyo Senior High School sa Lungsod ng Pasig. Siya ang kasalukuyang Direktor ng Pananaliksik at Edukasyon ng Samahang Saliksik Pasig, Inc. 274
Juliet O. Mandado Selda ng Apoy sa Pandemya Si JULIET O. MANDADO ay isang propesor ng College of Arts and Sciences - Departamento ng Filipino at kasalukuyang nagtuturo (tula) sa Cebu Technological University. Natapos ang Bachelor of Elementary Education-specialized in Filipino sa Cebu Normal University. Natamo ang Masters of Arts in Education major ng Filipino Language Teaching sa University of Visayas Cebu at Doctor of Education major in Filipino Language Teaching sa Southwestern University-Phinma, Cebu City. Acel Martinez Hapunan Si ACEL MARTINEZ ay isang estudyante at manggagawa na kasalukuyang naninirahan sa Bulacan. Soluna Merciel Saglit Si SOLUNA MERCIEL ay isang makabayang guro, duktor at aktibista. Honey Jane Montecalvo Mula Tricycle Hanggang Si HONEY JANE MONTECALVO ay 22 taong gulang at kasalukuyang nag-aaral sa Cebu Technological University Pagsasaka Main-Campus ng Department of College of Arts and Sciences sa programang Bachelor of Arts in Filipino. Siya ay anak ng isang jeepney driver. Paul Joshua Morante May mga Madaling Araw Gaya PAUL JOSHUA MORANTE resides in Cabuyao, Laguna and works in a BPO company in Makati. He is part of The Red Whistle and Nito (tula) The Storytelling Project. He is a member of the Sunday Writing Class, a community of writers in his hometown. 275
Arth Jay Murillo No Work, No Pay sa Gitna ng Si ARTH JAY MURILLO ay isang manunulat at nagtatanghal ng Spoken Word sa lungsod ng Heneral Santos. Siya ay Pandemya nakapagtapos ng Bachelor of Science in Information Technology noong 2018. Oliver Muya Ako si Olib Si OLIVER MUYA ay manggagawa sa elektroniks, lider- manggagawa at opisyal ng Nexperia Workers Union - NAFLU - KMU. Gene Nisperos Second Opinion Si GENE A. NISPEROS ay isang doktor, guro at aktibista. Siya ay Assistant Professor sa UP College of Medicine at chapter president ng faculty union sa UP Manila. Siya rin ay isa sa mga host ng Second Opinion PH, isang online talk show na nagbibigay ng siyentipiko at progresibong pagsusuri sa maiint na usaping pangkalusugan at isyung bayan. Icarus Noel Pandemic Metaphors Si ICARUS NOEL ay isang makabayang doktor at aktibista. Arnel T. Noval Covid-19 Fake News ARNEL T. NOVAL is a resident faculty of Cebu Technological University Main Campus, teaching major courses in AB Filipino and BSED Filipino. He finished his master's degree in MAED Filipino Teaching at CTU Main Campus. At present, he is pursuing his doctorate degree in Filipino Language Teaching at Cebu Normal University. Christina Y. Pacubas Embracing Change is the New CHRISTINA Y. PACUBAS is an Instructor at the College of Management and Entrepreneurship Cebu Technological Normal University. 276
Rodolfo D. Pagcaliuangan Sino Ako? Si RODOLFO D. PAGCALIUANGAN ay isang kawani ng gobyerno sa lungsod ng Lipa, Batangas. Nagsusulat ng mga kuwento sa mga oras na siya'y nababagot. Katulad ng libo-libong mga Pilipino, kasalukuyan siyang dumaranas ng anxiety disorder na bunga ng matinding takot, lungkot, at pagdarahop na idinulot nang lumalalang pandemya sa bansa. Angela Pamaos Hindi Pa Maaaring Lumabas Ang Si ANGELA PAMAOS ay isang guro sa kolehiyo sa lungsod ng Parañaque. Siya ay aktibong miyembro ng Lapis Art Community. Mga Luha Sa grasya ng Lumikha, naging fellow ng iba't ibang palihan para sa sanaysay at tula. Naniniwala siyang hindi siya nabuhay para lamang mamatay. Rommel Asuncion Pamaos Mali si Darryl Yap Si ROMMEL A. PAMAOS ay guro sa hayskul. Ipinanganak at nagkamalay sa Parañaque. Nanirahan at nagtrabaho sa Las Piñas. Permanenteng residente ngayon sa Cavite. Sidney G. Reyes Mahal Kong mga Mag-Aaral Si SIDNEY G. REYES ay guro sa unang baitang sa Tapulao Elementary School sa Orani, Bataan. Siya ay nagtapos ng Bachelor in Elementary Education noong 2014. Hindi na siya nakakapagturo sa mga bata dahil naging modular na ang paraan ng pag-aaral. Sa halip, siya ay nagsulat, nag-imprenta, nagpamigay at kumuha ng mga module sa kanyang mga mag- aaral. 277
Ariel Tua Rivera Resume (Tula) Si ARIEL T. RIVERA ay isang guro. Hangarin niyang maipadama sa pamamagitan ng isang tula ang damdaming hindi maiusal sa pakikipagtalastasan. Dennis S. Sabado Isang Taon na ang Problema Mo Si DENNIS S. SABADO ay isang abogado at manunulat ng piksyon. Siya ay nagtapos ng Agham Pampulitika at Batas mula sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman noong 1998 at 2002. Patuloy siyang nagsusulat ng mga maikling kwento, nobela at tula, sa Filipino at Ingles. Sherald C. Salamat Mga Personal na Tagumpay at Si SHERALD C. SALAMAT ay ipinanganak sa bayan ng Atimonan sa lalawigan ng Quezon. Nagtapos siya ng Batsilyer sa Pangkalahatang Pagkabigo Edukasyong Pansekondarya - Medyor sa Filipino sa University of Perpetual Help System - GMA Campus, at kasalukuyang kumukuha ng MA sa Filipino (Panitikan) sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas kasabay ng kanyang pagtuturo ng mga kursong Filipino sa Cavite State University - Main Campus. David Michael M. San Juan Buhay-Titser sa Panahon Si DAVID MICHAEL M. SAN JUAN ay propesor sa Departamento ng Filipino ng De La Salle University-Manila. Siya rin ang ng Pandemya: Mga Danas at Pangulo ng Pambansang Samahan sa Linggwistika at Dalangin Literaturang Filipino/PSLLF, dating Vice Head ng National Committee on Language and Translation sa ilalim ng National Commission for Culture and the Arts, at isa sa mga Lead Convener ng Alyansa ng Mga Tagapagtanggol ng Wikang Filipino/Tanggol Wika). 278
John Ahyet Marcelo Santos T'wing Akinse't Atrenta (Tula) Si JOHN AHYET M. SANTOS ay túbong Bulacan, nagtapos ng kursong Edukasyon at 36 units ng programang Master of Arts in Education sa Bulacan State University. Dito rin siya nagturo ng Panitikan at Pagsasalin bago mapunta sa National Teachers College - Manila bilang Junior High School Teacher. Fernando E. Silva Tagumpay? Si FERNANDO E. SILVA ay nagtapos ng kursong BSEd Major in P.E.H.M at kasalukuyang nag-aaral ng Sertipiko sa Panitikan at Malikhaing Pagsulat sa Filipino sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Siya ay miyembro ng FILSCAP (Filipino Society of Composers, Authors and Publishers) at PSME (Philippine Society for Music Education). John Albert Silva Rising of the Forgotten Ones Si JOHN ALBERT SILVA ay nag-aaral ngayon ng kursong B.A. in Communication, nakatira sa lalawigan ng Batangas at ginagamit ang panulat pangalan na J.A. SILVA (@JuantheMarahuyo). Mahilig siyang gumawa ng maikling pelikula at kwentong kadalasa'y tungkol sa nangyayari sa lipunan at pag-ibig na kadalasa'y humahantong sa trahedyang kakalasan. Beverly W. Siy Pumasok na Ako Ngayon sa Opis Si BEVERLY W. SIY ay nanay na manunulat, tagasalin, at copyright advocate. Siya ay aktibo sa larangan ng publishing, at ngayon ay naglilingkod bilang Officer-in-charge ng Intertextual Division sa patnubay ng CCP Cultural Content Department. Ang ilan sa kanyang mga akda ay matatagpuan sa babe-ang. at maaaring makipag-ugnayan sa kanya sa 279
Josua Marquez Soralbo Makalalabas na Uli Si JOSUA MARQUEZ SORALBO ay isang manunulat, guro, at litratista. Tinapos niya ang kursong Batsilyerato ng Artes sa Filipino sa Saint Michael's College of Laguna (2017). Kasalukuyan siyang nagtuturo ng Filipino sa Senior High School at Malikhaing Magsulat sa Liceo de San Pedro kasabay nito ang pag-aaral niya ng M.A. Filipino sa Pamantasang De La Salle - Dasmariñas. Jhoanna Paula Tacorda Teleserye ng Totoong Buhay JHOANNA PAULA TACORDA serves as an Instruction Specialist in De La Salle - College of Saint Benilde. Before this, she spent 15 years of teaching in the same institution. She is a graduate of Master of Family Life and Child Development from the University of the Philippines -Diliman. Ronnel V. Talusan Pagtuturo at Panulat sa Pangil Si RONNEL V. TALUSAN ay guro sa Tanggapan ng Larangan ng Filipino, Institute of Arts and Sciences, sa Far Eastern University, ng Pandemya Manila. Produkto ng Polytechnic University of the Philippines - Manila. Siya ay taal na taga-San Rafael, Bulacan. 280
Ronald Tumbaga Tatlumpu't Anim na Covid Si RONALD TUMBAGA ay may mga kathang lumabas kamakailan: MAYKROPOW'TRI SA PANAHON NG PANDEMYA Tanaga NG COVID-19, Vox Populi PH, 12-13-20; SA DUYAN NG MASA AT IBA PANG MGA TULA, Vox Populi PH, 11-18-20; OLEY (Dagli), Katastropiya: Mga Kuwento ng Pagpupunyagi, 7 Eyes Productions, Nobyembre, 2020; PLAKARD (Tula), MGA DALIT SA INANG KALIKASAN (Tula), Revolt Magazine PH, 8-20-20; BUHOS (Tula), Revolt Magazine PH, 8-10-20. Arnold Matencio Valledor Isang Umaga ng Pagmomodyul Si ARNOLD M. VALLEDOR ay may asawa at apat na anak, Punong-guro II, at kasalukuyang Officer-in-charge Public Schools District Supervisor ng isang distrito sa Hilagang Catanduanes. Siya ay naging fellow ng 10th Ateneo National Writers Workshop noong 2010. Raymund B. Villanueva Sa Ngalan ng Iyong Duguang Si RAYMUND B. VILLANUEVA ay isang makata. Siya rin ay isang mamamahayag ng Kodao Productions at Baro (Tula) 281 Illustrations by Beverly W. Siy
KWENTONG COVID / KWENTONG TRABAHO Mga Ilustrador Si LUIGI ALMUENA ay freelance illustrator, painter, 3d animator, sculptor at cartoonist. Siya ay member ng UP Artists' Circle Fraternity, UGATLahi Artist Collective at pioneer ng The Very Good Gang Artist Collective. Si MELVIN POLLERO ay isang visual artist na ang kalakhan ng mga likha ay mga dibuho at paintings ng buhay ng mga karaniwang Pilipino. Nagtapos siya ng kursong Bachelor of Fine Arts, major in Painting sa Unibersidad ng Pilipinas- Diliman. Si BEVERLY W. SIY ay nanay na manunulat, tagasalin, at copyright advocate. Siya ay aktibo sa larangan ng publishing, at ngayon ay naglilingkod bilang Officer-in-charge ng Intertextual Division sa patnubay ng CCP Cultural Content Department. Ang ilan sa kanyang mga akda ay matatagpuan sa at maaaring makipag-ugnayan sa kanya sa Patnugot Si Teo S. Marasigan ay komentarista sa mga isyung panlipunan. Kolumnista siya ng progresibong pahayagan at website na Pinoy Weekly, at blogger ng Kapirasong Kritika. Awtor siya ng Na Kung Saan: Kapirasong Kritika, Mahigit Isang Dekada na inilathala ng University of the Philippines Press noong 2018. IOHSAD Ang Institute for Occupational Health and Safety Development o Iohsad ay isang non-government organization na sumusuporta sa mga manggagawa sa pagsusulong at pagtatanggol ng kanilang karapatan sa ligtas at malusog na lugar-paggawa. Kabilang sa mga program anito ang pananaliksik, edukasyon at pagsasanay, kampanya at adbokasiya, pag-oorganisa ng mga biktima ng sakit at sakuna sa lugar ng paggawa, at serbisyong medikal at pangkalusugan sa mga manggagawang humaharap sa mga sakit at sakuna bunsod ng trabaho. Maaaring makipag- uganayan sa Iohsad sa o sa Facebook page na Back cover illustration by Beverly W. Siy 282
283 Illustration by Melvin Pollero
Para sa isang bagong bukas.