L AT E N T T B. A K T I B O N G A L A L A H A N I N. I S A N G PAT N U B AY PA R A S A M G A PA S Y E N T E Programa para sa Tuberkulosis Virginia Department of Health I
Ang dulugang ito ng pasyente ay naglalayong magbigay ng impormasyon sa latent tuberculosis infection (LTBI), kabilang ang background ng kondisyon, paano ito nada- diagnose, at paano ito ginagamot. Bagaman ang dulugang ito ay dinisenyo para maging kapaki-pakinabang para sa lahat ng pasyente, umaasa kami na partikular itong kapaki- pakinabang sa mga na-diagnose na may LTBI, mga mas mataas ang peligrong magkaroon ng TB, mga nalantad sa TB, mga nagtatrabaho sa mga kalagayang mataas ang peligro sa TB, pati na ang mga miyembro ng pamilya nila, mga kaibigan, at ibang malalapit na nakasalamuha. Para sa karagdagang impormasyon, mangyaring bumisita sa aming website sa
I. BACKGROUND ANO ANG LATENT TUBERCULOSIS INFECTION (LTBI)? Ang latent tuberculosis infection (LTBI) ay isang kondisyon kung saan ang mga tao ay naiimpeksiyon ng bakterya na nagdudulot ng tuberkulosis (TB), pero hindi nagkakasakit na tulad ng mga may aktibong sakit na TB. Ang LTBI ay minsang tinutukoy na "natutulog na TB", dahil ang bakterya ng TB ay nasa katawan pero hindi aktibo, at hindi dumadami. Dahil nalalabanan ng immune system ng katawan ang bakterya ng TB, ang taong may LTBI ay walang anumang sintomas, hindi nakakaramdam na may sakit, at hindi maikakalat ang bakterya ng TB sa ibang tao. Ang TB ay maiiwasan at magagamot na sakit na dulot ng bakteryang tinatawag na Mycobacterium tuberculosis (M. tuberculosis). Subalit, hindi lahat na naimpeksyon ng M. tuberculosis ay nagkakaroon ng aktibong sakit na TB. Ang bakterya ay karaniwang umaatake sa mga baga, pero maaaring umatake sa anumang bahagi ng katawan. Ang mga sintomas ay maaaring iba-iba depende sa kung saan umatake ang sakit sa katawan. Maaaring kasama ng mga sintomas na ito ang pag-ubong nagtatagal nang mahigit sa 3 linggo, panghihina, lagnat, pagpapawis sa gabi, pananakit ng dibdib, at pag-ubo ng dugo. Kung hindi ginamot, maaaring magdulot ng pagkamatay ang aktibong sakit na TB. Bagaman hindi aktibo ang bakterya sa LTBI, nananatili silang buhay sa katawan mo at maaaring maging aktibo kung hindi magamot. Kapag nangyari ito, maaari kang magkaroon ng aktibong sakit na TB, na makakapagpasama nang lubos sa iyong pakiramdam. Kaya, napakahalagang kumpletuhin ang paggamot ng LTBI para mapigilan na magkaroon ka ng aktibong sakit na TB. PAANO NAKAKAKUHA NG LTBI? Ang bakterya ng TB ay kumakalat sa hangin mula sa isang tao papunta sa iba kapag ang taong may aktibong sakit na TB ay nagsalita, umubo, tumawa, kumanta , o bumahing. Ang bakterya ng TB ay mapapakawalan sa hangin at kung malapit ka sa taong ito kapag ito ay nangyari, maaaring masinghot mo ang mga bakteryang ito at magkaimpeksyon ka. Ang aktibong sakit na TB ay pinakaraniwang kumakalat sa mga taong nagkikita araw-araw at may malapitang kontak sa bawat isa - tulad ng mga miyembro ng pamilya, magkakaibigan, magkakatrabaho, o magkakaeskuwela. Kung ipinanganak ka sa labas ng United States, maaaring natanggap mo ang bakunang Bacille Calmette-Guérin (BCG) noong bata ka pa. Pinipigilan ng bakunang ito ang mga sanggol at mga batang bata na magkaroon ng mga malalang uri ng TB. Subalit, hindi ito nagbibigay ng panghabang-buhay na proteksyon mula sa TB. Tingnan ang Bahagi II para matutunan kung paano ka makakapagpa-test para sa TB kahit na nabakunahan ka ng BCG noong bata ka pa. 1
SINO ANG NASA PELIGRONG MAGKAROON NG AKTIBONG SAKIT NA TB? Bagaman 5-10% lang ng mga tao na may LTBI ang magkakaroon ng aktibong sakit na TB kung ang kanilang LTBI ay hindi nagamot, mga 80% ng mga kaso ng aktibong TB sa United States ay dahil sa hindi nagamot na LTBI. Bilang karagdagan, ang ilang taong may LTBI ay mas malamang na magkaroon ng aktibong sakit na TB kaysa sa ibang tao. HINDI KA MAKAKAKUHA NG TB MULA SA: • Pagsalo sa pagkain o inumin Pakikipagkamay Pagyakap Paghipo ng mga upuan sa kubeta Ang mga taong nasa mataas na peligrong magkaroon ng aktibong sakit na TB ay napapailalim sa dalawang kategorya sa pangkalahatan: 1. Ang mga taong kamakailang naimpeksyon (sa loob ng dalawang taon mula sa pagkalantad) ng bakteryang TB; 2. Ang mga taong may mga sumusunod na kondisyon, na nagpapahina sa immune system: HIV na impeksyon • Paggamit ng droga, sa partikular ay paggamit ng iniiniksyong gamot • Specialized na paggamot para sa rheumatoid arthritis o Crohn's disease • Mga organ transplant • Malalang sakit sa kidney • Kanser sa ulo at leeg • Diyabetis • Mga medikal na paggamot, tulad ng paggamit ng mga corticosteroid • Silicosis • Mababang timbang ng katawan 3. Bilang karagdagan, ang mga bata, lalo na ang mga mas bata sa limang taong gulang, ay may mas mataas na peligro na magkaroon ng aktibong sakit na TB kapag naimpeksyon. 2
II. PAGSUSURI DAPAT BA AKONG MAGPASURI PARA SA TB? Dapat kang magpasuri kung: Nakasama mo ang isang taong alam mo o pinaghihinalaan na may aktibong sakit na TB; • May sintomas ka ng aktibong sakit na TB; • Ipinanganak ka, tumira, o madalas na bumiyahe sa mga bansa kung saan ang aktibong sakit na TB ay karaniwan; Mayroon kang HIV o ibang kondisyon na nagpapahina sa iyong immune system; • Gumagamit ka ng mga iniiniksyong gamot; • Nagtatrabaho ka o nakatira sa mga lugar kung saan may malalaking grupo ng tao kung saan karaniwan ang TB, tulad ng mga masisilungan ng mga walang tirahan, mga koreksyonal, o mga nursing home. PAANO AKO MAGPASUSURI PARA SA LTBI? Para masuri para sa LTBI, may dalawang opsyon - ang pagsusuri sa dugo para sa TB at ang pagsusuri sa balat para sa TB. Makakakuha ka ng pagsusuri sa balat o dugo para sa TB mula sa iyong doktor o lokal na kagawaran ng kalusugan. Ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ay magsasabi sa iyo kung aling pagsusuri ang pinakamabuti para sa iyo, at dapat may kasamang plano para sa follow-up na pangangalaga kung na-diagnose ka na may aktibong sakit na TB o LTBI. MGA PAGSUSURI SA DUGO PARA SA TB Ang mga pagsusuri sa dugo para sa TB, kilala rin bilang interferon gamma release assays (IGRAs), ay nangangailangan ng isang pagbisita sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan. Kukuha ang tagapagkaloob mo ng sampol ng dugo mo at ipadadala ito sa isang laboratoryo para malaman kung mayroon ka ng bakterya ng TB. Ang IGRA ay ang mas ginugustong pagsusuri sa TB para sa mga nakatanggap ng bakunang BCG, at iyong mga nahihirapan bumalik para sa kailangang follow up na pagbisita para sa pagsusuri sa balat ng TB. Ang positibong IGRA test ay nangangahulugan na naimpeksyon ka ng bakterya ng TB. Subalit, kakailanganin mo ng mga follow up na pagsusuri para matukoy kung mayroon kang LTBI o aktibong sakit na TB. Ang negatibong IGRA ay nangangahulugan na ang dugo mo ay hindi nag-react sa pagsusuri at malabong may LTBI at aktibong sakit na TB. 3
MGA PAGSUSURI SA BALAT PARA SA TB Tulad ng pagsusuri sa dugo para sa TB, ang pagsusuri sa balat para sa TB o tuberculin skin test (TST) ay isang pagsusuri na isinasagawa ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan para matukoy kung naimpeksyon ka ng bakterya ng TB. Para sa pagsusuring ito, mag-iiniksyon ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ng kaunting tuberculin, isang protina sa pagsusuri, sa ibabang bahagi ng braso mo. Pagkatapos, makalipas ang 48-72 oras, babalik ka sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan para sukatin ang anumang reaksyon na maaaring mayroon ka kung saan iniiniksyon ang tuberculin. Batay sa pagsukat ng anumang reaksyon at sa iyong medikal na kasaysayan, tutukuyin ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung positibo o negatibo ang pagsusuri. Ang positibong TST ay nangangahulugan na naimpeksyon ka ng bakterya ng TB. Subalit, kakailanganin mo ng mga follow up na pagsusuri para matukoy kung mayroon kang LTBI o aktibong sakit na TB. Ang negatibong TST ay nangangahulugang hindi nag-react ang katawan mo sa pagsusuri at malabong mayroong LTBI at aktibong sakit na TB. FOLLOW UP NA PAGSUSURI Kung kamakailan kang nalantad sa TB, maaaring kailangan mo ng pangalawang pagsusuri sa TB pagkalipas ng 8-10 linggo mula sa iyong pagkalantad, dahil baka masyadong maaga para makagawa ang katawan mo ng positibong pagtugon. Kung negatibo ang pangalawang pagsusuri, malamang ay wala kang LTBI o aktibong sakit na TB. Kung may aktibo kang sakit na TB, malamang ay aalukin ka ng HIV test para masuri kung may HIV ka. Mahalaga ito para sa iyong paggamot at pangangalaga. Kung ang iyong IGRA o TST ay positibo, ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ay kailangang gumawa ng mga karagdagang pagsusuri para malaman kung mayroon kang LTBI o aktibong sakit na TB. Karaniwang kasama rito ang x-ray sa dibdib para maghanap ng senyales ng aktibong sakit na TB sa mga baga mo, pero maaaring kasama rin ang sampol ng dura kung may ubo ka. Hindi laging nasa baga mo ang TB, maaaring kukuha ng mga ibang sampol ang tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan. Pakitandaan, ang LTBI at ang aktibong sakit na TB ay mga dapat iulat na kondisyon sa Virginia, kaya kailangang iulat ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ang anumang mga positibong resulta sa lokal na kagawaran ng kalusugan. Subalit, mananatiling kumpidensiyal ang mga resulta ng pagsusuring ito, at hindi ka puwedeng tanggalin sa trabaho, o makaranas ng anumang epekto sa katayuan mo sa imigrasyon. 4
III. PAGGAMOT Nauunawaan namin na maaaring nakakapanlumo ang ma-diagnose na may LTBI at magkakaroon ka ng maraming tanong. Gusto naming siguruhin sa iyo na magagamot ang LTBI at ang paggamot na ito ng LTBI ay makakapagpigil na magkaroon ka ng aktibong sakit na TB. Bagaman magagamot din ang aktibong sakit na TB, kung magkaroon ka nito, malamang ay talagang sasama ang pakiramdam mo at maaaring makapanghawa ka ng TB sa ibang tao. Kaya, ang paggamot ng LTBI ay maaaring magpanatili sa iyo at sa iyong pamilya, mga kaibigan, at mga katrabaho na malusog at ligtas. PAANO GINAGAMOT ANG LTBI? May ilang opsyon sa paggamot na maaari sa iyo para gamutin ang LTBI. Makikipagtulungan sa iyo ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan para matukoy ang mga pinakaangkop na opsyon sa paggamot batay sa kasalukuyan mong katayuang pangkalusugan at iba pang mga gamot na iniinom mo. ng aktibong sakit na TB kapag nalantad. Kasama rito ang mga sanggol, mga bata, at mga taong nabubuhay nang may HIV. Ang mga populasyong ito ay maaaring bigyan ng paggamot kung nalantad sila sa TB, kahit na negatibo ang kanilang pagsusuri sa TB, dahil sa dagdag na peligro. Pakitalakay ito sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung ikaw o ang anak mo ay nasa isa sa mga populasyong ito. Sa kasalukuyan, inirerekomenda ng Centers for Disease Control and Prevention (CDC) at ng National Tuberculosis Controllers Association (NTCA) ang mga panandaliang paggamot. Pinahihintulutan ka ng mga opsyong ito na makumpleto ang paggamot mo sa tatlo o apat na buwan. Kung ang mga opsyong ito ay hindi angkop, ipapasailalim ka ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan sa Kinikilala namin na ang paggamot ng LTBI ay mas matagal kaysa sa paggamot sa maraming ibang bakteryal na impeksyon, tulad ng pulmunya, na maaaring nagkaroon ka. Ito ay dahil ang bakterya ng TB ay mas mabagal dumami kaysa sa maraming ibang bakterya, kaya kailangan nito ng mas matagal na paggamot. Subalit, ang paggamot ng LTBI ay mas simple at mas mabilis kaysa sa paggamot sa aktibong sakit na TB. Ang pagtanda ng eksaktong pagsasagawa mo ng kumpletong paggamot tulad ng sinabi sa iyo ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ay ang tanging paraan para mapigilan ang LTBI na maging aktibong sakit na TB. anim o siyam na buwan na paggamot. Narito ang mga posibleng opsyon sa paggamot: Tatlong buwan ng isang beses kada linggo na isoniazid at rifapentine (3HP) ANO ANG KAILANGAN KONG MALAMAN TUNGKOL SA PAGGAMOT NG LTBI? Apat na buwan ng rifampin (4R) araw-araw • Tatlong buwan ng isoniazid at rifampin (3HR) araw-araw Anim o siyam na buwan ng isoniazid (6H o 9H, ayon sa pagkakabanggit) Tulad ng nabanggit sa mga naunang seksyon, may ilang populasyon o grupo ng mga indibidwal na nasa mas mataas na peligro na magkaroon Depende sa opsyon mo sa paggamot, iinom ka ng mga gamot araw-araw man o lingguhan. Napakahalaga na inumin mo ang iyong mga gamot nang eksakto tulad ng sinasabi sa iyo ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan, kabilang ang pag-inom ng buong dosis sa tamang oras, at pagkumpleto ng buong kurso. Pinakamahusay na gumagana ang gamot sa pagpigil sa pagkakaroon ng aktibong sakit na TB kung iniinom mo ito nang tama. 5
Bilang karagdagan, depende sa opsyon ng paggamot, maaaring kailangan mong pumunta sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan para inumin ang mga gamot mo. Tinatawag itong direktang inoobserbahang paggamot (directly observed therapy, DOT). Maaaring makatulong ang DOT dahil masasagot ang mga tanong, matutugunan ang anumang mga side effect, at matitiyak na makumpleto mo ang iyong paggamot sa lalong madaling panahon ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. PAGGAMIT NG MGA HORMONAL CONTRACEPTIVE AT PAG-INOM NG ALAK SA PANAHON NG PAGGAMOT NG LTBI Kung sa kasalukuyan ay gumagamit ka ng mga hormonal contraceptive (mga birth control na pildoras, implant, Nuvaring, Patch, depo provera, progesterone lang na pildoras), mangyaring tandaan na ang mga gamot sa TB ay makakaapekto sa kung gaano kabuti gumagana ang mga gamot na ito. Pakitalakay ito sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan at gumamit din ng mga paraang panghadlang, tulad ng mga condom, para maiwasan ang pagbubuntis. Maaaring mapanganib ang pag-inom ng alak, tulad ng beer, liquor, o wine, habang umiinom ng mga gamot para sa TB. Mangyaring talakayin ang anumang pag-inom ng alak sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan. BAKIT AKO IINOM NG GAMOT KUNG DI KO NAMAN RAMDAM NA MAY SAKIT AKO? Kahit na pakiramdam mo ay wala kang sakit at hindi makakapanghawa ng TB sa ibang tao, hangga't mayroon kang bakterya ng TB sa katawan mo, maaari itong magdulot ng sakit sa iyo. Ang tanging paraan para matanggal ang bakterya ng TB ay isagawa mo ang kumpletong kurso ng paggamot ng LTBI. 6 PAANO KUNG MALAKTAWAN KO ANG ISANG DOSIS NG AKING GAMOT PARA SA LTBI? Kung malimutan mong uminom ng isang dosis ng iyong gamot para sa LTBI, sabihin sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan sa susunod mong appointment. Siguruhin na hindi ka uminom ng ekstrang dosis, dahil ang pag-inom ng mahigit sa isang niresetang dosis sa isang inuman ay hindi inirerekomenda. Kung makaligtaan mo ang dalawang linggo o higit pa ng iyong gamot sa LTBI, makipag- appointment sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan sa lalong madaling panahon upang matukoy kung paano ipagpapatuloy ang iyong plano sa paggamot ng LTBI. ANG MGA GAMOT BA AY MAY MGA SIDE EFFECT? Bagaman nakakayanan ng karamihan sa mga tao ang mga gamot para sa LTBI, may ilang karaniwang side effect. Karamihan sa mga side effect na ito ay hindi malubha, pero ang ilan ay nangangailangan ng agarang medikal na atensyon. Depende sa rehimen ng paggamot na itinakda sa iyo, maaari mong maranasan ang mga sumusunod: Orange-red na kulay ng laway, ihi, luha, at iba pang fluid ng katawan- ito ay normal at maaaring unti-unting mawala sa paglipas ng panahon • Kapaguran Kung nakakaranas ka ng malubhang mga side effect sa panahon ng iyong paggamot, mangyaring makipag-ugnayan kaagad sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Kabilang sa mga malubhang side effect ang:
Pagkahilo o parang lumulutang na pakiramdam Kawalan ng ganang kumain • Mga sintomas na parang trangkaso (hal., lagnat, pangangatog, sakit ng ulo, pagkahilo, musculo-skeletal na kirot) Malalang pagtatae o light na kulay ng tae • Pangangapos ng hininga • Pakiramdam ng kalungkutan o depresyon • Lagnat • Hindi maipaliwanag na pagbaba ng timbang • Brown na ihi (kulay ng kape o coke) • Naninilaw na balat o mga mata • Pantal • Patuloy na pakiramdam ng parang tinutusok tusok ang mga kamay at paa Patuloy na kapaguran o panghihina nagtatagal nang 3 o mas marami pang araw Pananakit ng tiyan • Madaling pagpapasa o pagdurugo • Pananakit ng kasu-kasuan • Pagduruwal/Naduruwal • Pagsusuka • Pangangati ANO ANG MAAARING MANGYARI KUNG HINDI KO MAKUMPLETO ANG AKING PAGGAMOT? Kung hindi mo kinumpleto ang buong kurso ng mga gamot mo para sa LTBI, ang bakterya ng TB ay mananatili sa katawan mo at maaaring maging aktibong sakit na TB. Muli, ang tanging paraan para maalis ang bakterya ng TB ay isagawa ang kumpletong kurso ng paggamot ng LTBI. 7 ANO ANG MANGYAYARI MATAPOS KONG MAKUMPLETO ANG AKING PAGGAMOT? Kapag nakumpleto mo na ang iyong paggamot sa LTBI, makakatanggap ka ng dokumentasyon sa pagkumpleto sa paggamot mula sa tagapagkaloob mo ng pangangalagang pangkalusugan. Kasama sa dokumentasyong ito ang mga resulta ng pagsusuri sa TB, mga resulta ng x-ray sa dibdib, ang mga pangalan, dosis, at tagal ng pag-inom ng mga gamot mo, at ang impormasyon tungkol sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Siguruhing itabi ang dokumentasyong ito sa isang ligtas at segurong lugar, dahil kakailanganin mong ipakita ang dokumentasyong ito sa hinaharap sa tuwing hihilingin ang screening para sa TB. Dahil ang anumang pagsusuri sa TB sa hinaharap ay mananatiling positibo, hindi mo na kailangang masuri para sa TB sa hinaharap. Subalit, laging siguruhin na bigyang pansin ang alinman sa mga senyales o sintomas ng aktibong sakit na TB na naunang nabanggit. Tawagan ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung magkaroon ka ng anumang mga senyales o sintomas ng aktibong sakit na TB.
MGA PINAGKUNAN Brown University Health Services. (2019). Treatment for Latent Tuberculosis Infection (LTBI): Brown Health Services Patient Education Series. Brown University Health Services. LTBI%20Treatment.pdf California Department of Public Health. (2018). TB Free California: Talking to your patients about LTBI (adult patients. California Department of Public Health. adults.pdf Centers for Disease Control and Prevention. (2012). Tuberculosis: Get the Facts! [Brochure]. Tuberculosis_Get_the-facts.pdf Centers for Disease Control and Prevention, National Center for HIV/AIDS, Viral Hepatitis, STD, and TB Prevention, Division of Tuberculosis Elimination. (2020). Latent Tuberculosis Infection: A Guide for Primary Health Care Providers. Centers for Disease Control and Prevention. 8 Centers for Disease Control and Prevention, National Center for HIV/AIDS, Viral Hepatitis, STD, and TB Prevention. (2014). Mga Tanong at Sagot Tungkol sa Tuberculosis [TB]. Centers for Disease Control and Prevention. publications/faqs/pdfs/qa.pdf Centers for Disease Control and Prevention, National Center for HIV/AIDS, Viral Hepatitis, STD, and TB Prevention. (2014). TB: Ano ang Kailangan Mong Malaman Tungkol sa Impeksyong Tuberkulosis. Centers for Disease Control and Prevention. pamphlets/tb_infection.pdf Curry International Tuberculosis Center. (August 2020). Nakatagong Impeksyon sa TB "Natutulog na TB" [PowerPoint slides]. Curry International Tuberculosis Center. tool Sterling, T.R., Njie, G., Zenner, D., Cohn, D.L., Reves, R., Ahmed, A., Menzies, D., Horsburgh Jr, C.R., Crane, C.M., Burgos, M., LoBue, P., Winston, C.A., & Belknap, R. (2020). Mga Gabay para sa Paggamot ng Nakatagong Impeksyon sa Tuberkulosis: Mga Rekomendasyon mula sa National Tuberculosis Controllers Association and CDC, 2020. Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR): Recommendations and Reports, 69(No. RR-1), 1-11.DOI: rr6901a1
MGA TALA 9
MGA TALA 10
MGA TALA
Nilalayon ng Programa para sa TB ng Virginia Department of Health na pigilan, gamutin, at alisin ang TB para protektahan ang kalusugan at itaguyod ang kabutihan ng kalagayan ng lahat ng tao sa Virginia. Para sa karagdagang impormasyon, mangyaring bumisita sa aming website sa o kontakin kami sa 804-864-7906 o tuberculosis@vdh.virginia.gov Dinisenyo ng Office of Graphic Communications , Virginia DGS: Division of Purchases and Supply


3 MTB-MLE (Kapampangan) Katlung Kwarter - Modyul 20: (Week 5) Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Miyuyugne ya king Tema na ning Pamanyulat ning Metung a Kapalyarian
MTB-MLE - Kadwang Gradu Alternative Delivery Mode Katlung Kwarter - Modyul 20: Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Miyuyugne ya king Tema na ning Pamanyulat ning Metung a Kapalyarian Unang Edisyon, 2020 Isinasaad sa Batas Republika 8293, Seksiyon 176 na: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anomang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayonpaman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito ay pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad. Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand name, tatak o trademark, palabas sa telebisiyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa modyul na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagsumikapang matunton ang mga ito upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Ang anomang gamit maliban sa modyul na ito ay kinakailangan ng pahintulot mula sa mga orihinal na may-akda ng mga ito. Walang anomang parte ng materyales na ito ang maaaring kopyahin o ilimbag sa anomang paraan nang walang pahintulot sa kagawaran. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Leonor Magtolis Briones Pangalawang Kalihim: Diosdado M. San Antonio Bumuo sa Pagsusulat ng Modyul Manunulat: Carmina T. De Dios Patnugot: Emely Morales Tagasuri: Haizaleen R. Lumawig Tagaguhit: Tagalapat: Erwin H. Iruma Tagapamahala: Engr. Edgard C. Domingo, PhD, CESO V- Schools Division Superintendent Melissa S. Sanchez, PhD, CESE- Asst. Schools Division Superintendent Shirley B. Zipagan, PhD- Asst. Schools Division Superintendent Celia R. Lacanlale, PhD, Chief, CID Cherry G. Vinluan, EdD, EPS Filipino Ruby Murallos Jimenez, PhD, EPS-LRMS June D. Cunanan- EPS, ADM Division Coordinator Inilimbag sa Pilipinas ng SDO Pampanga Kagawaran ng Edukasyon - Rehiyon III Office Address: High School Blvd., Barangay Lourdes City of San Fernando (P) Telefax: E-mail Address:
MTB-MLE (Kapampangan) Katlung Kwarter - Modyul 20: (Week 5) Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Miyuyugne ya king Tema na ning Pamanyulat ning Metung a Kapalyarian 2
Paunang Salita Para sa tagapagdaloy: Malugod na pagtanggap sa asignaturang MTB-MLE 3 ng Alternative Delivery Mode (ADM) Modyul para sa araling Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Miyuyugne ya king Tema na ning Pamanyulat ning Metung a Kapalyarian! Ang modyul na ito ay pinagtulungang dinisenyo, nilinang at sinuri ng mga edukador mula sa pampubliko at pampribadong institusyon upang gabayan ka, ang gurong tagapagdaloy upang matulungang makamit ng mag-aaral ang pamantayang itinakda ng Kurikulum ng K to12 habang kanilang pinanagumpayan ang pansarili, panlipunan at pang-ekonomikong hamon sa pag-aaral. Ang tulong-aral na ito ay umaasang makauugnay ang mag-aaral sa mapatnubay at malayang pagkatuto sa mga gawain ayon sa kanilang kakayahan, bilis at oras. Naglalayon din itong matulungan ang mag-aaral upang makamit ang ika-21 siglong mga kasanayan habang isinasaalang-alang ang kanilang mga pangangailangan at kalagayan. Bilang karagdagan sa materyal ng pangunahing teksto, makikita ninyo ang kahong ito sa pinakakatawan ng modyul: Mga Tala para sa Guro Ito'y naglalaman ng mga paalala, panulong o estratehiyang magagamit sa paggabay sa mag-aaral. Bilang tagapagdaloy, inaasahang bibigyan mo ng paunang kaalaman ang mag-aaral kung paano gamitin ang modyul na ito. Kinakailangan ding subaybayan at itala ang pag-unlad nila habang hinahayaan silang pamahalaan ang kanilang sariling pagkatuto. Bukod dito, inaasahan mula sa iyo na higit pang hikayatin at gabayan ang mag-aaral habang isinasagawa ang mga gawaing nakapaloob sa modyul. ii
Para sa mag-aaral: Malugod na pagtanggap sa asignaturang MTB-MLE 3 ng Alternative Delivery Mode (ADM) Modyul para sa araling Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Miyuyugne ya king Tema na ning Pamanyulat ning Metung a Kapalyarian! Ang modyul na ito ay ginawa bilang tugon sa iyong pangangailangan. Layunin nitong matulungan ka sa iyong pag-aaral habang wala ka sa loob ng silid-aralan. Hangad din nitong madulutan ka ng mga makabuluhang oportunidad sa pagkatuto. Ang modyul na ito ay may mga bahagi at icon na dapat mong maunawaan. Alamin Sa bahaging ito, malalaman mo ang mga dapat mong matutuhan sa modyul. Subukin Sa pagsusulit na ito, makikita natin kung ano na ang kaalaman mo sa aralin ng modyul. Kung nakuha mo ang lahat ng tamang sagot (100%), maaari mong laktawan ang bahaging ito ng modyul. Balikan Ito ay maikling pagsasanay o balik-aral upang matulungan kang maiugnay ang kasalukuyang aralin sa naunang leksyon. Tuklasin Sa bahaging ito, ang bagong aralin ay ipakikilala sa iyo sa maraming paraan tulad ng isang kuwento, awitin, tula, pambukas na suliranin, gawain o isang sitwasyon. Suriin Sa seksyong ito, bibigyan ka ng maikling pagtalakay sa aralin. Layunin nitong matulungan kang maunawaan ang bagong konsepto at mga kasanayan. Pagyamanin Binubuo ito ng mga gawaing para sa malayang pagsasanay upang mapagtibay ang iyong pang-unawa at mga kasanayan sa paksa. Maaari mong iwasto ang mga sagot mo sa pagsasanay gamit ang susi sa pagwawasto sa huling bahagi ng modyul. Isaisip Naglalaman ito ng mga katanungan o pupunan ang patlang ng pangungusap o talata upang maproseso kung anong natutuhan mo mula sa aralin. Isagawa Ito ay naglalaman ng gawaing makatutulong sa iyo upang maisalin ang bagong kaalaman iii
o kasanayan sa tunay na sitwasyon o realidad ng buhay. Tayahin Ito ay gawain na naglalayong matasa o masukat ang antas ng pagkatuto sa pagkamit ng natutuhang kompetensi. Karagdagang Gawain Sa bahaging ito, may ibibigay sa iyong panibagong gawain upang pagyamanin ang iyong kaalaman o kasanayan sa natutuhang aralin. Susi sa Pagwawasto Naglalaman ito ng mga tamang sagot sa lahat ng mga gawain sa modyul. Sa katapusan ng modyul na ito, makikita mo rin ang: Sanggunian Ito ang talaan ng lahat ng pinagkuhanan sa paglikha o paglinang ng modyul na ito. Ang sumusunod ay mahahalagang paalala sa paggamit ng modyul na ito: 1. Gamitin ang modyul nang may pag-iingat. Huwag lalagyan ng marka o sulat ang anomang bahagi ng modyul. Gumamit ng hiwalay na papel sa pagsagot sa mga pagsasanay. 2. Huwag kalimutang sagutin ang Subukin bago lumipat sa iba pang gawaing napapaloob sa modyul. 3. Basahing mabuti ang mga panuto bago gawin ang bawat pagsasanay. 4. Obserbahan ang katapatan at integridad sa pagsasagawa ng mga gawain at sa pagwawasto ng mga kasagutan. 5. Tapusin ang kasalukuyang gawain bago pumunta sa iba pang pagsasanay. 6. Pakibalik ang modyul na ito sa iyong guro o tagapagdaloy kung tapos nang sagutin lahat ng pagsasanay. Kung sakaling ikaw ay mahirapang sagutin ang mga gawain sa modyul na ito, huwag mag-aalinlangang konsultahin ang inyong guro o tagapagdaloy. Maaari ka ring humingi ng tulong kay nanay o tatay, o sa nakatatanda mong kapatid o sino man sa iyong mga kasama sa bahay na mas nakatatanda sa iyo. Laging itanim sa iyong isipang hindi ka nag-iisa. Umaasa kami, sa pamamagitan ng modyul na ito, makararanas ka ng makahulugang pagkatuto at makakakuha ka ng malalim na pang-unawa sa kaugnay na mga kompetensi. Kaya mo ito! iv
Pakibalwan Ing modyul ayni megawa ya ban lalung sumulung ing kebalwan at kasanayan king pamangamit king ustung amanung kimut o galo king pamanyulat telatag at kapalyarian. Asahan din ing mikadinan kang kegiwan king pamangawa kareng kasanayan king modyul ayni. Kayari na ning pamagaral king modyul ayni, ding magaral asahan dang: 1. Asasabi la ding amanung kimut o galo a ginamit king telatag. 2. Agagamit la ding ustung amanung kimut o galo. (MT3G-IIIf-h-1.5.4) 3. Agagamit lang ustu ding miyayaliwang aspetu na ning salitang kimut king pamanyulat king kapalyarian. (MT3G-IIIh-i-1.5.5) 4. Apapakibatan la ding pamagsane king buung telatag gamit la ding ustung aspetu da ring salitang kimut. Subukan Bilugan la ding amanung kimut o galo king balang panyalita. 1. Ding ortelanu tatanam lang pale. 2. Indam neng Ana ing libru ku. 3. Mamyalung kaming piku at tubigan potang gatpanapun. 4. Minum kung panulu ban kung mipaldan. 5. I Indang Nena maglutu ya king kilwal. 1
Lisyun 1 Pamangamit king ustung Aspetu na ning Pandiwa na Makaugne ya king Tema king Pamanyulat king metung a Kapalyarian Ing salitang kimut metung yang parti ning pamanyalita tungkul king amanung kimut o galo. Ing metung a maulagang bage ing tungkul kanini ya pin ing ustung aspetu na makaugne ya king oras at panaun. Ing pandiwa atin yang atlung aspetu ya pin la ding; Gewa na, Gagawan pa ampon Gawan pa. Balikan Pilinan at bilugan la ding amanung kimut king kilub na ning kahun. meglutu kusina malagu mamasa napun memasyal teterak maragul manalbe mabilis Mga Tala para sa Guro Ang inyong patnubay at pagsubaybay ay kinakailangan ng iyong mag-aaral upang matutuhan niya ang mga aralin at masagutan ng wasto ang mga Gawain sa kagamitang ito. 2
Tuklasan Basan taya ing kwentu ban lalu talang lubus aytindian ding miyayaliwang aspetu na ning pandiwa. Ing Aldo ng Ton-Ton ni: Criscel B. Pamintuan Maranun yang migising i Ton-ton uli na ning masikan nang tilauk ning manuk. Mabilis yang menimu, meglinis yang katawan at miniblas ban lungub king iskwela. Inawus neng Indang Berta i Ton-ton ban mangan neng almusal. "Ton-ton! Mangan naka" "opu ima" pakibat ng Ton-ton. Agad yang minta king pipanganan i Ton-ton. Linukluk ya ampon sinabi na na mangadi la pa mu. Mengadi la di Ton-ton bayu la mengan. Mabilis nang gisan ing kayang pamangan uling balu na nung megbagal bagal yang mangan mitawli ya king kayang klasi. Sinake yang tricycle i Ton-ton ban yang agad miras king iskwela. Ikit ne ning kayang kaluguran, masaya lang linub king kwartung-pipagaralan. Meging masaya ampon masanting ing buu ng aldo Ton-ton king iskwela. Dakal ya abalu, mekibat ya king pisara ampon mekyabe ya kareng miyayaliwang aktibidadis king iskwela. Mekipagkwetuhan ya, mekyalung ya kareng kayang kaklasi. 3
Minuli ya i Ton-ton na ating timan king kayang labi ampon ing anggang milyari kaya king kayang iskwela kinwentu na king kayang ima. Masaya yang mekirandam i Indang Berta king karanasan ng Ton- ton king iskwela. Pakibatan la ding kutang: 1. Ninu ing anak a lalaki king kwentu? A. Ben B. Ton-ton C. John-John 2. Bakit maranun yang migising? A. kasi ginulisak ya i Indang Berta B. kasi tinunug ya i relo C. kasi tinilauk lang masikan ding manuk 3. Nanu ing pamagsadyang gewa na king pamaglub king klasi? A. meglinis yang katawan B. miblas at mengan yang almusal C. Ding anggang mebanggit 4. Meging masaya ya ba ing buu ng aldo Ton-ton? A. Ali pu. B. Opu. C. Ali pu uling mebwisit ya. 5. Nanu ing sangkan bakit minuli yang makatiman i Ton-ton? A. Megi yang masaya ing buung patingapun na king iskwela. B. Mebwisit ya king kayang kaluguran. C. Ala yang abalu king iskwela. 4
Suryan Ding mitutuking panyalita atin lang amanung kimut o galo o pandiwa. Suryan at intindyan lang masalese. 1. Maranun yang migising i Ton-ton. 2. Agad yang menimu, meglinis katawan ampon miblas. 3. Sinake yang tricycle i Ton-ton. 4. Minuli yang ating timan king labi i Ton-ton. 5. Masaya yang mekirandam i Indang Berta king aranasan ng Ton-ton. Ding salitang makagulis king balang telatag apin ding amanung kimut o galo, apin ing awsan dang pandiwa. Metung a pekamaulagang bage apin ing tungkul king makaugne king oras at panaun. Ing pandiwa atin yang atlung aspektu. Gewa na - ini apin ing kimut o galo a milyari na. Alimbawa: miblas sinulat memulayi mekirandam Gagawan pa - ini apin ing kimut o galo a malilyari king kasalukuyan. Alimbawa: mibiblas susulat mumulayi mákirandam mamangan Gawan pa - apin ing kimut o galo na ali pa milyari. Alimbawa: maniblas sumuulat mamulayi makírandam 5
Pagyamanan Gabe a Pamagsane 1 Isulat ya king gulis ing GN gewa na, GGP nung gagawan pa ampon GP nung gawan pa , king balang pandiwang ginamit king panyalita. _____ 1. Ding ortelanu tatanam lang pale. _____ 2. Indam neng Jun-jun ing libru ku. _____ 3. Mamyalung kaming piku potang gatpanapun. _____ 4. I astsi Lucy ing meglinis king kilwal. _____ 5. Ding anak manalbe lang Encantadia king telebisyon. Gabe a Pamagtasa 1 Isulat la king gulis ing ustung pandiwa basi king aspetung anyawaran. Gewa na Gagawa Pa Gawan Pa Memipi 1. mamipi Memasa Mamasa 2. Mengadi 3. mangadi Tinalakad tatalakad 4. 5. mandilu mandilu 6
Gabe a Pamagsane 2 Basan ya ing poesia. Gulisan ya ing salitang kimut o galo ampon pakibatan la ding kutang. Bawal Lumwal ni: Criscel B. Pamintuan Yaku maglakad kung palwal king bale Oneng bigla na kung pinigil ima ku Uling king sakit a lalaganap Mas masanting na pumirmi naku mu king bale Aldo't bengi mangadi ku Na sana king aldo ning kinabukasan maging normal Kalupa ning dati malayang makalwal Kayabe da ring kaluguran king lwal. King kasalukuyan bawal pa ing lumwal Para miproteksyunan ing kekaming kalusugan Mamasa, sumulat yan pa ing pagkaabalaan Ampon alang sawang mangadi para king kapaldanan ning mabilug a yatu. 7
Pakibatan la ding kutang. 1. Nanu ya pamagat ing tula? A. Bawal mamyalung B. Bawal mulayi C. Bawal lumwal 2. Bakit bawal lang lumwal ding anak? A. Kasi mapali B. Kasi atin kakalat a sakit C. Kasi mumuran 3. Nanu ing gagawan na ning anak aldo' bengi? A. Mangadi B. Mamyalung C. Manalbe 4. Para aproteksyunan ampon apangalaan ing kalusugan nanu ing dapat mung gawan? A. Manatili pa king bale ampon maging malinis king katawan. B. Lumwal ampon makyalung C. Mamasyal king parki kayabe ding kaluguran mu. 5. Kabang bawal la pang lumwal ding kalupa mung anak nanu ing malyari mung gawan? A. Mamasa ampon sumulat B. Mangadi para king kapaldanan ning mabilug a yatu C. Ding anggang mebanggit 8
Gabe a Pamagtasa 2 Tukuyan ya ing ustung aspetu ning pandiwa king balang amanung kimut na atyu king lalam. Ikabit ya ing pakibat king kahun. meglakad mamyalung susulat pigilan manalangin lumwal lalaganap mamasa meyli Gawa na Gagawan Pa Gawan Pa Malayang Pamagsane 1 Pilinan ya ing ustung pandiwa ban mabuu ya ing panyalita. Isulat ya ing letra king gulis. _________ 1. _______ke ing bwak ku potang mandilu ku. A. Basan B. Babasan C. Abasa _________ 2. Ing grupu da ri Indang Lerma ding _______king silid - pipagaralan ngeni. A. gagamit B. gumamit C. ginamit _________ 3. King Byernis, _______ kami ning kakung kaluguran. A. tumerak B. teterak C. tinerak 9
_________ 4. _______yang dakal a saging i Pedru napun. A. Mengan B. Mamangan C.Mangan _________ 5. Aku ing _______ ng sapatos araw-araw. A. maglinis B. meglinis C. linisan Tandanan Nanu ya ing pandiwa king miyayaliwang aspetu? Pilinan ya ing ustung pakibat nung talagang atatandanan mu ing kekang pipagaralan. Ing Pandiwa salita yang (maglarawan kimut o galo). Ing pinaka maulagang bage tungkul king pandiwa apin ing makaugne ya iti king oras ampon panahun. Ini apin ding atlung aspetu ning pandiwa. 1. Ing (Gewa na, Gawan pa) apin ing kilus o galo na milyari o meganap na. 2. Ing (Gewa na, Gawan pa) apin ing kimut o galo na epa milyari o meganap o malyari o maganap pa mu. 3. Ing (Gawan pa, Gagawan pa) apin ing kimut o galo na malilyari king kasalukuyan o epa milyari. 10
Pamangawa Isulat ya ing ustung aspetu ning pandiwa king gulis ayun king amanung uyat na atyu king kilub ning saknung. Alimbawa: Teterak (Terak) la ding mabilug a klasi king entabladu. ________________ 1. (Paynawa) ya ngeni I ima king kwartu uling masakit ya buntuk. ________________ 2. (Tudtud) ya pa ing bingut kaya ali kayu maynge. ________________ 3. Ali na kami pu danupan uling (mangan) na kami pung almusal. ________________ 4. (sulat) kung tula bukas. ________________ 5. Nanu ing (kanta) tamu king daratang a "Buwan Ng Wika"? Ebalwasyun Gamitan ya king panyalita ding makatuking pandiwa. Isulat ya king patlang ing kekang gewang panyalita. 1.memyalung-_________________________________________________ 2.mamasa - 3.kikyak - 4.sinulapo - 5.meyli - 11
Karagdagang Pamagsane Pantunan ampon bilugan ding limang amanung kimut king kilub ning kahun. Gamitan la deni king ustung panyalita. N S I N U L A T S L U J S G I Q H Q R D I K K I N A N T A T F N L L M F K Z H R Q G W M Q N F J X J Z S J A N S B S S C M X V L L T W T U M M E M U L A Y T C Q B D L C P X X Q Z X Z C B P V M C N W 1. 2. 3. 4. 5. 12 Z N M E N D I L U
Susi da reng Ustung Sagut kanta 5. Linwal 5. 4.Memulayi 3.Kinanta 2.Mendilu 1. Sinulat Karagdagang Gawain Sumulat 3.mengan 2.Matudtud 1.Magpaynawa Isagawa 4. 5.C lumwal Pigilan Mamasa Manalangin sususlat lalaganap mamyalung meyli meglakad 4.A 3.A B 2. Gawan Pa Gagawan Pa Gewa na Pamaggabe Ebalwasyun/Pagtatasa 2 ating 1.C Pamagsane 2 Pamaggabe 5.GGP 5.A 5.manalbe 4.GN 4.B teterak 4. 3.GP 3.C 3.memasyal 2.GN 2.C 2.mamasa 1.GGP Pamagsane ating Pamaggabe 1 Pagyamanin 1.B Tuklasan 1.meglutu Balikan 13 5.a 4.A 3.a 2.b 1.a 1 Malayang Pamagsane 5.mendilu tatalakad 4. 3.mangadi 2.mamasa 1.mamipi 1 Ebalwasyun/Pagtatasa Pamaggabe 5.Maglutu 4.Minum 3.Mamyalung Indam 2. tatanam 1. Subukan
Pisanggunian K12 MTB-MLE 3 Curriculum Guide MTB-MLE 3 Kagamitan ng Mag-aaral Tagalog 14