10 Edukasyon sa Pagpakatao Ika-apat na Markahan - Modyul 1: Isyung Kaugnay sa Kawalan ng Paggalang sa Dignidad at Sekswalidad CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Edukasyon sa Pagpapakatao - Ikasampung Baitang Alternative Delivery Mode Ikatlong Markahan - Modyul 1: Isyung Kaugnay sa KAwalan ng Paggalang sa Dignidad st Sekswalidad Unang Edisyon, 2020 Isinasaad sa Batas Republika 8293, Seksiyon 176 na: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anomang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayonpaman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito ay pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad. Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand name, tatak o trademark, palabas sa telebisiyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa modyul na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagsumikapang matunton ang mga ito upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Ang anomang gamit maliban sa modyul na ito ay kinakailangan ng pahintulot mula sa mga orihinal na may-akda ng mga ito. Walang anomang parte ng materyales na ito ang maaaring kopyahin o ilimbag sa anomang paraan nang walang pahintulot sa Kagawaran. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Leonor Magtolis Briones Pangalawang Kalihim: Diosdado M. San Antonio Bumuo sa Pagsusulat ng Modyul Manunulat: Jacquiline P. Puyao Editor: Annie Rose B. Cayasen Tagasuri: Erlinda C. Quinuan Tagalapat: Blessy T. Soroysoroy Tagapamahala: May B. Eclar Benilda M. Daytaca Carmel F. Meris Ethielyn Taqued Edgar H. Madlaing Rizalyn A. Guznian Sonia D. Dupagan Vicenta C. Danigos Inilimbag sa Pilipinas ng ________________________ Kagawaran ng Edukasyon - Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera Office Address: Stockfarm, Wangal La Trinidad, Benguet Telefax: E-mail Address: (074) - 422 - 4074 car@deped.gov.ph
10 Edukasyon sa Pagpapakatao Ika-apat na Markahan - Modyul 1: Isyung Kaugnay sa Kawalan ng Paggalang sa Dignidad at Sekswalidad
Paunang Salita Ang Self-Learning Module o SLM na ito ay maingat na inihanda para sa ating mag-aaral sa kanilang pag-aaral sa tahanan. Binubuo ito ng iba't ibang bahagi na gagabay sa kanila upang maunawaan ang bawat aralin at malinang ang mga kasanayang itinakda ng kurikulum. Ang modyul na ito ay may inilaang Gabay sa Guro/Tagapagdaloy na naglalaman ng mga paalala, pantulong o estratehiyang magagamit ng mga magulang o kung sinumang gagabay at tutulong sa pag-aaral ng mga mag-aaral sa kani- kanilang tahanan. Ito ay may kalakip na paunang pagsusulit upang masukat ang nalalaman ng mag-aaral na may kinalaman sa inihandang aralin. Ito ang magsasabi kung kailangan niya ng ibayong tulong mula sa tagapagdaloy o sa guro. Mayroon ding pagsusulit sa bawat pagtatapos ng aralin upang masukat naman ang natutuhan. May susi ng pagwawasto upang makita kung tama o mali ang mga sagot sa bawat gawain at pagsusulit. Inaasahan namin na magiging matapat ang bawat isa sa paggamit nito. Pinapaalalahanan din ang mga mag-aaral na ingatan ang SLM na ito upang magamit pa ng ibang mangangailangan. Huwag susulatan o mamarkahan ang anumang bahagi ng modyul. Gumamit lamang ng hiwalay na papel sa pagsagot sa mga pagsasanay. Hinihikayat ang mga mag-aaral na makipag-ugnayan agad sa kanilang guro kung sila ay makararanas ng suliranin sa pag-unawa sa mga aralin at paggamit ng SLM na ito. Sa pamamagitan ng modyul na ito at sa tulong ng ating mga tagapagdaloy, umaasa kami na matututo ang ating mag-aaral kahit wala sila sa paaralan.
Alamin Ang modyul na ito ay isinulat para matugunan ang iba't ibang paraan ng pagkatuto ng bawat mag-aaral. Hangad ng modyul na ito na maunawaan mong lubos ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad. Ang saklaw ng araling napapaloob sa modyul na ito ay maaring makatulong sa mga sitwasyong maaaring harapin ng mag-aaral kinabukasan. Kinikilala sa bawat sitwasyong ginamit ang iba't-ibang kultura ng bawat mag-aaral na gagamit nito. Ang bawat aralin ay isinaayos ayon sa katangi-tanging paraan sa pagkatuto ng bata. Pagkatapos mong isagawa ang mga gawain sa modyul na ito, inaasahang maipamamalas mo ang mga sumusunod: A. Natutukoy ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad. EsP10PI-IVa-13.1 B. Nasusuri ang mga kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad. EsP10PI-IVa-13.2 1 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Subukin Panuto: Basahing mabuti at unawain ang bawat tanong o sitwasyon. Piliin at isulat ang letra ng tamang sagot sa sagutang papel. 1. Ano ang tumutukoy sa mahahalay na palabas, larawan o babasahin na may layunin na pukawin ang sekswal na pagnanasa ng tao? A. Sekswalidad B. Pornograpiya C. Prostitusyon D. Senswalidad 2. Ang isyung pakikipagtalik nang hindi pa kasal ay isyung may kinalaman sa: A. Pre-marital sex B. Paninirang puri C. Pang-aabusong sekswal D. Pagkasira ng relasyon ng nagmamahalan 3. Ang kadalasang binibiktima ng mga ito ay mga bata o kabataang madaling maimpluwensiyahan at may kahinaan ng kalooban. Alin sa mga sumusunod ang tinutukoy sa pangungusap na ito? A. Magnanakaw B. Parasites C. Pedophiles D. Matatanda 4. Ano ang sinasabing pinakamatandang propesyon o gawain? A. Politiko B. Pagtulong C. Prostitusyon D. Pag-aartista 5. Alin sa mga sumusunod ang nagpapatunay na ang prostitusyon ay mapagsamantala? A. Nakapagbibigay aliw ito sa mga tao B. Nakatutulong ito sa mga nangangailangan C. Nakapagbibigay ligaya sa mga taong may gusto nito D. Ang taong bumubili ay sinasamantala ang kahinaan ng taong sangkot ditto 2 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
6. Ang mga sumusunod ay mga pananaw ng tao na dahilan kung bakit kadalasan ang mga kabataan ay pumapasok sa maagang pakikipagtalik maliban sa isa: A. Ang pakikipagtalik ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal. B. Ang pakikipagtalik ay normal at likas na pangangailangan ng ating katawan. C. Ang pakikipagatalik ay hindi kabilang sa mga biyolohikal na pangangailangan. D. Ang pakikipagtalik ay tama lang lalo na kung ang gumagawa nito ay parehong sang-ayon. 7. Ano ang epekto ng pornograpiya sa tao? A. Maaaring magbago ang asal ng tao B. Magiging responsable patungkol sa gawaing sekswal C. Magkakaroon ng mas maraming kaibigan D. Makapaghihikayat ng kapwa upang manood ng malalaswang palabras 8. Ang layunin ng sekswalidad na kaloob sa atin ng Diyos ay upang: A. Magkaroon ng maraming kaibigan B. Makamit at madama ang tunay na pagmamahal C. Maunawaan ang tunay na kahulugan ng sekswalidad D. Maibahagi sa kapwa ang nalalaman tungkol sa sekswalidad 9. Ang mga sumusunod ay mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad maliban sa isa: A. Prostitusyon B. Pornograpiya C. Pre-marital sex D. Paggalang sa sarili 10. Ang paggamit ng kasarian ay para sa mag-asawa na ang layunin ay: A. Ipakita ang pagmamahal sa bawat isa B. Paligayahin ang minamahal na kinakasama C. Ibigay ang pangunahing pangangailangan ng bawat isa D. Ipadama sa bawat isa ang pagmamahal at magkaroon ng anak. 11. Ang mga sumusunod ay mga halimbawa ng pagpapakita ng paggalang sa seskswalidad at dignidad ng tao maliban sa isa: A. Hindi pinakialaman ni Diego ang pagkababae ng kasintahan dahil sila ay hindi pa kasal. B. Pinagalitan ni Dana ang kaniyang kaibigan dahil sa maling paniniwala tungkol sa sekswalidad. C. Palaging nanonood si Pedro ng malalaswang palabas sa halip na gawin ang kaniyang takdang aralin. D. Hinintay ni Juan na makapagtapos sila ng kaibigan ng pag-aaral bago sabihin ang kaniyang pagmamahal. 3 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
12 - 13. Basahin ang sitwasyon at gamitin ang impormasyong nakapaloob dito kapag sinasagot ang item 12 at 13. Matagal nang mag nobyo sina Pedro at Petra. Isang araw, inaya ni Pedro si Petra sa kanilang bahay. Dahil wala doon ang mga magulang ni Pedro, sinabi niya kay Petra na kung mahal niya ito papayag itong makipagtalik sa kanya habang hinihipoan ito. 12. Ano ang nararapat na gawin ni Petra sa sitwasyon? A. Hiwalayan si Pedro habang wala pang nagyayaring masama B. Isumbong si Pedro sa kaniyang mga magulang C. Magalit kay Pedro dahil masam ang iniisp at iwanan siyang mag- isa sa kanilang bahay D. Hindi papayag sa gusto ni Pedro at ipaliwanag na mali ang nasa kaniyang isip 13. Anong isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at seskwalidad ang nasa sitwasyon? A. Prostitusyon B. Pakikipagtalik nang hindi pa kasal C. Maagang pagbubuntis D. Pang-aabusong sekswal 14. Ang pagsasagawa ng pre-marital sex ay humahantong sa: A. Pagbibigay ng tiwala sa sarili B. Pagbibigay ng inspirasyon sa kapwa C. Pakiramdam na marumi at nagamit D. Pakiramdam na nakatulong sa kapwa nangangailangan 15. Ang pakikipagtalik ay gawaing nararapat lamang gampanan ng mga: A. Mag-asawang nais bumuo ng pamilya B. Magkarelasyon na matagal nang nagmamahalan C. Nagmamahalang gustong ipakita ang pagmamahal D. Taong nais gawin ito na umaayon na gawin ang kilos. 4 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Aralin 1 Isyung Kaugnay sa Kawalan ng Paggalang sa Dignidad at Sekswalidad Balikan Noong ikaw ay nasa baitang 8, natutunan mo kung ano ang sekswalidad. Nalaman mo ang sagot sa mga katanungang, Bakit may sekswalidad? Bakit may pagmamahal? at kailan maaaring bumuo ng sariling pamilya? Dagdagan natin ngayon ang iyong kaalaman. Bago tayo magpatuloy, gawin muna ang Gawain sa ibaba. Gawain 1. Balik tanaw PANUTO: Kopyahin ang diagram sa iyong sagutang papel at sumulat ng 5 sariling pagkaunawa sa salitang sekswalidad. Basahin ang kasunod na katanungan at sagutan. SEKSWALIDAD 1. Kung itatalakay mo ang tungkol sa sekswalidad, base sa iyong napag- aralan, anong mahalagang impormasyon ang bibigyang diin mo tungkol dito bilang isang mag-aaral na may pagpapahalagang moral at kakayahang gumamit ng sariling kapangyarihan? T ala mula sa Guro Ang modyul na ito ay nabuo upang mas mauunawaan/malaman mo ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad 5 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Tuklasin Gawain 1 PANUTO: Basahin at unawain ang sitwasyon. Sa iyong sagutang papel, isulat ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad. Bakit tayo naririto sa daigdig? Tayo ba'y ipinapanganak na may mahirap at may mayaman? Ito ang aking katanungan simula nang ako'y nasa sekondarya. Produkto ako ng isang wasak na pamilya, dahil dito naranasan ko ang paulit- ulit na pangungutya ng mga taong nasa aking paligid. Ang tatay ko ang nagsimula ng gulo sa aming pamilya. Madalas siyang umuwi nang lasing, walang ginawa kundi saktan ang aming ina, at hawakan ang maseselang parte ng katawan nito sa aming harapan. Kaming magkakapatid ay hindi nag- uusap at hindi nagkakaunawaan, hanggang sa isang araw may naniningil ng malaking halaga ng pera sa aming ina dahil ito'y utang umano ng aming ama. Dahil ayaw ng aming ina na saktan ng aming ama, napilitan siyang ibenta ang kaniyang sarili upang makabayad sa utang. Hindi namalayan ng aming pamilya na nabuntis ang aking ate dahil napasama siya sa isang fraternity at hindi alam kung sino ang ama ng nasa kaniyang sinapupunan. Mahilig ang aking kuya sa panonood ng malalaswang pelikula dahilan ng kaniyang pagbagsak sa klase. Ang aking nakababatang kapatid naman ay naranasan nang mahipoan ng aming kapitbahay. Hindi ko alam kung ano ang aking gagawin kung paano matutulungan ang aking pamilya. May pag-asa pa kaya na mabago ang gawi ng bawat isa? 1. Ano-ano ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad ang nasa sitwasyon? A. B. C. D. E. 6 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Suriin Araw-araw, iba't iba ang mga nakababahalang isyung nangyayari sa ating mundo na ating naririnig o napapanood. Ilan sa mga ito ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad ng tao. Ang sekswalidad ay isang banal na bahagi ng ating pagkatao at hindi ito laruan. Dito nakaugat ang ating pagkatao.Ito ang dahilan kung bakit ang mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa sekswalidad ay hindi tinatanggap na makataong pagtrato sa sekswalidad. Isa itong paninira o pagpapababa ng dignidad ng tao.Walang batayang moral ang pag-eeksperimento sa sekswal na gawain. Sa anumang relihiyon sa ating bansa, ito ay isang kasalanan. Nangangahulugan ito ng kawalan ng paggalang sa sarili at sa kapwa. Ang paggalang sa sekswalidad mag-isa ka man o may kasama ay dapat manaig dahil hindi nawawala ang dangal ng isang tao.Hindi ito katulad ng bagay na maaari mong itapon o isantabi kung luma na o ayaw mo na. Ang dignidad ng tao ay hindi nawawala hangga't nabubuhay ito.Nabibigyang dangal ang sekswalidad kung ito ay gagamitin sa kabutihan at tamang kadahilanan at tamang hindi sa personal na kaligayahan o pagnanasa pagpapahayag at paninindigan dito, naitataas ng tao ang kanyang dignidad. lamang. Sa Mga Isung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad 1. Pagtatalik bago ang kasal (pre-marital sex) Ito ay gawaing pagtatalik ng isang babae at lalaki na wala pa sa tamang edad o nasa edad man ngunit hindi pa kasal. -Ang pagtatalik ay hindi pangangailangang biyolohikal tulad ng pagkain at hangin. Ibig sabihin hindi kailangan ng tao na makipagtalik upang mabuhay sa mundo. Mga pananaw na siyang dahilan kung bakit ang tao lalo na ang kabataan ay pumapasok sa maagang pakikipagtalik. 1. Ang pakikipagtalik ay ekspresyon o pagpapahayag ng pagmamahal 2. Ito raw ay isang normal o likas na gampanin ng katawan ng tao upang maging malusog at matugunan ang pangangailangan ng katawan 3. Ang mga gumagawa ng pre-marital sex ay naniniwalang may karapatan silang makaranas ng kasiyahan. 4. Maituturing na tama ang pakikipagtalik lalo na kung parehong ang gumagawa nito ay may pagsang-ayon. Ang pakikipagtalik nang hindi pa kasal ay nagpapahayag ng kawalan ng paggalang, komitment, at dedikasyon sa katapat na kasarian. Maaaring ang kabataang nagsasagawa ng pre-marital sex ay hindi pa handa sa magiging bunga ng kilos na nagawa. 7 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
2. Pornograpiya
Ito ay galing sa salitang Griyego "porne"na ang kahulugan ay prostitute o "graphos" na nangangahulugang pagsulat o paglalarawan. Ito ay biswal na representasyon ng sekswalidad na binabago ang sekswal na pananaw at pag-uugali ng tao, gayundin ang paningin patungkol sa pakikipagtalik at conjugal relationships (Fagan, 2009). Ito ay mga mahahalay na paglalarawan (babasahin, larawan, o palabas) na may layuning pukawin ang seksuwal na pagnanasa ng nanonood o nagbabasa. Ito rin ay ginagamit ng mga pedophiles sa internet upang makuha ang kanilang mga bibiktimahin taong nagbebenta ng panandaliang aliw at Ayon sa batas ng Pilipinas sa Revised Penal Code of the Pilipinas at Batas Republika Blg. 7610, ang pornograpiya ay ipinagbabawal na doktrina, publikasyon, paabas, at iba pang mga katulad na material o paglalarawan na nagpapakita ng imoralidad, kalaswaan at kalibugan. Epekto ng pornograpiya sa isang tao 1. Ang maagang pagkahumaling sa pornograpiya ay nagkakaroon ng kaugnayan sa pakikibahagi ng tao o paggawa ng mga abnormal na gawaing seksuwal, lalong-lalo na ang panghahalay. 2. Ang pagkakalantad sa pornograpiya ay maaring humantong sa maagang karanasang sekswal sa mga kabataan, pagkakaroon ng permissive sexual attitude, sexual preoccupation, at pag-uugali na sexist (Quadara, El-Murr & Latham, 2017) 3. May mga kalalakihan at kababaihan ding dahil sa pagkasugapa sa pornograpiya ay nahihirapang magkaroon ng malusog na pakikipag- ugnayan sa kanilang asawa. Nakararanas sila ng seksuwal na kasiyahan sa panonood at pagbabasa ng pornograpiya, at pang-aabuso sa sarili at hindi sa normal na pakikipagtalik. 4. Dahil dito, ang asal ng tao ay maaaring magbago. Ang mga kaloob ng Diyos na sekswal na damdamin na maganda at mabuti ay nagiging makamundo at mapagnasa. 3. Pang-aabusong Seksuwal Ito ay anyo ng karahasan kung saan ang hindi ginusto o hindi inanyayahang sekswal na kilos o gawain ay pinilit ng isang salarin sa isang tao nang walang pahintulot nila, gamit ang pagbabanta, pananakot, o panloloko, at sanhi ng pagkabalisa at takot sa personal na kaligtasan ng nabiktima, anoman ang kasarian at edad nito (Revised Penal Code; RA 8353; RA 9262; RA 11313). Nagsasangkot din ito ng pagsasamantala sa mga hindi maaaring magbigay ng pahintulot para sa personal na pang-sekswal na kasiyahan, sa hayagang pangmamahiya ng biktima sa pamamagitan ng kaniyang sekwalidad o sa commercial sexual exploitation. 8 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Ito ay maaaring paglalaro sa maseselang bahagi ng sariling katawan o katawan ng iba, paggamit ng iang bahagi ng katawan para sa seksuwal na gawain at sexual harassment. Maaring hindi direktang pisikal na gawain tulad ng paglalantad ng sarili na gumagawa ng seksuwal na gawain (exhibitionism), paninilip o pamboboso sa iba, pang-aakit (seduction), o paggamit ng sekswal na salita, pabigkas o pasulat (catcalling at sexual innuendo. Karamihan sa mga biktima ng pang-aabusong seksuwal ay ang mga bata o kabataang may mahihinang kalooban, madaling madala, may kapusukan at kadalasan, iyong mga nabibilang sa mahihirap at pamilyang hiwalay ang mga magulang. Sa gitna ng kanilang pagiging mahina, pumapasok ang mga taong nagsasamantala, tulad ng mga pedophile na tumutulong sa mga batang may mahinang kalooban subalit ang layunin pala ay maisakatuparan ang pagnanasa. May mga magulang din na sila mismo ang nanghihikayat sa kanilang mga anak na gawin ito upang magkapera. Ilan sa mga ito ay sila mismo ang umaabuso sa kanilang mga anak. Mga uri ng pang-aabusong sekswal (ayon sa mga kasalukuyang batas ng Pilipinas): 1. Sexual Harassment 2. Lascivious conduct 3. Molestation 4. Rape (including attempted rape, marital rape, gang rape, incest) 5. Pedophilia 6. Seduction and corruption of minors 7. Sexual objectification 8. Sexual coercion or forced sexual activity 9. Commercial sexual exploitation of children 4. Prostitusyon Ito ay sinasabing pinakamatandang propesyon o gawain. - Ito ay pangangalakal ng serbisyo ng pakikipagtalik kapalit ng pera o personal na pakinabang (Revised Penal Code). Binabayaran ang pakikipagtalik upang ang tao ay makadama ng kasiyahang sekswal. Ayon sa mga pag-aaral, karamihan sa mga taong nasasangkot sa ganitong gawain ay iyong mga nakararanas ng hirap, hindi nakapag-aral, at walang muwang kung kaya't madali silang makontrol. Mayroon din namang may maayos na pamumuhay, nakapag-aral ngunit marahil ay naabuso noong bata pa. Ito ay mapagsamantala sapagkat sinasamantala ng mga taong bumibili ang kahinaan ng babae o lalaking sangkot dito. Sa pamamagitan ng paggamit sa babae o lalake, nagsisilbi silang kasangkapan na magbibigay ng kasiyahang sekswal. Sinasamantala naman ng tagapamagitan ang babae olalaking sangkot sa pamamagitan ng indi pagabayad o panloloko riyo. Ito ang dahilan kung bakit an gang prostitusyon ay nagiging pugad ng pamumuwersa at pananamantala. Naaabuso ng tao ang kaloob ng diyos na seksuwalidad. Isa sa mga 9 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
halaga ng seksuwalidad ay ang pagkakaranas ng kasiyahang seksuwal mula sa pakikipagtalik sa taong pinakasalan. Sa prostitusyon, ang kaligayahan ay nadarama at ipinadarama dahil sa perang ibinabayad a tinatanggap. Pagyamanin Gawain 3. Tukuyin mo PANUTO: Basahin ang mga sumusunod na sitwasyon. Isulat ang X kung ito ay isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa seskswalidad at dignidad at Y kung hindi. Isulat ang sagot sa iyong sagutang papel. 1. Niyaya ni Juanito si Ana na magpakasal dahil sa kagustuhang bumuo ng sariling pamilya. 2. Dahil sa matinding pangangailangan ng malaking halaga ng pera, napilitan ang ilang kabataan na ibenta ang kanilang katawan. 3. Ang pakikipagtalik nang hindi pa kasal ay normal dahil ito ang gampanin ng katawan ng tao. 4. Hinintay ni Pedro na nakapagtapos ng sila ng nobya sa pag- aaral at nakahanap ng trabaho bago niya ito inalok ng kasal. 5. Niyaya ka ng kaibigan mong tumingin sa mga babasahin na may mga malalaswang larawan. Ayon sa kanya, ito'y para sa ikabuuti mo dahil hindi ka magiging mangmang tungkol sa sex. 6. Sa halip na pumayag si Diana sa alok ng kanyang nobyo na hawakan nito ang ilan sa maselang parte ng kanyang katawan, pinigilan ni Diana ang nobyo at ipinaliwanag na ito'y kawalan ng paggalang sa kanyang dignidad. _7. Si Diego ay lihim na nahilig sa panonood ng pornograpiya. Ginawa niya ang lahat upang hindi malaman ng kanyang mga magulang. 8. Nilinis ng nanay ni Juan ang kuwarto nito dahil may mga malalaswang poster at magasin siyang itinatago roon. 9. Hindi pumayag si Pedro na makipag-video call sa kaniyang kasintahan dahil ipinapakita ng kasintahan ang ilan sa maseselang parte ng katawan sa kaniya. 10. Hiniwalayan ni Ana ang kaibigan niyang lihim na kumukuha ng larawan niya habang siya ay naliligo. 10 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Gawain 4. Suriin mo PANUTO: Basahin ang bawat sitwasyon. Itapat sa bawat sitwasyon ang nagpapatunay na ito ay isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa sekswalidad at dignidad. Kopyahin at ilagay ang sagot sa iyong sagutang papel. Gabay mo ang halimbawa. SITWASYON Patunay na ito ay kabilang sa iysung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad (prostitusyon / pornograpiya / pre-marital sex/ pang- aabusong sekswal Halimbawa: Nakipaghiwalay si Jana sa kaniyang nobyo dahil tinangka nitong hawakan ang kaniyang pagkababae at makipagtalik sa kaniya. Tinangka nitong hawakan ang kaniyang pagkababae at makipagtalik sa kaniya. Pang- aabusong sekswal 1.Dahil sa sobrang pangangailangan sa pera, pinilit ng isang ina na kunan ang anak ng malalaswang larawan upang ibenta. 2.Pumayag ang isang dalaga na ibigay ang kanyang pagkababae sa kanyang nobyo dahil sa sobrang pagmamahal 3. Maagang naging ama si Jose dahil sa paniniwalang ang pakikipagtalik nang hindi pa kasal ay normal lang dahil ito'y kailangan ng katawan. 4.Pinagalitan si Laila ng kaniyang ina dahil nanonood siya ng video na may malaswang tema. 5. Umiiyak na umuwi si Julia dahil hinipoan siya ng isang hindi kilalang tao sa sasakyan. Hindi niya nagawang humingi ng tulong dahil sa takot sa nakatutok na patalim sa kaniya. Gawain 5 Ang Sitwasyon PANUTO: Basahin ang sitwasyon. Pagkatapos, sagutin ang mga tanong sa iyong sagutang papel. Si Diego ay lihim na nanonood ng pornograpiya. Hindi ito alam ng kahit na sino maging ang kaniyang kasintahang si Mara. Habang tumatagal, lalong tumitindi ang pagnanais nitong makipagtalik sa kaniyang kasintahan. Unti-unting napapansin ni Mara ang pagbabago ni Diego. Gusto niyang kausapin si Diego dahil alam niyang napakahalaga ng komunikasyon sa isang relasyon ngunit bihira naman silang mag-usap. Hanggang sa dumating ang araw na hiniling ni Diego na makipagtalik kay Mara upang maipakita ang kanilang pagmamahal sa isa't isa. 11 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Nagdalawang-isip si Mara dahil alam niyang mali ito. Nang akmang hahawakan ni Diego ang maselang parte ng katawan ni Mara, agad umiwas ito at ipinaliwanag kay Diego na mali ang binabalak niya. TANONG: 1. Ano ang iyong masasabi sa sitwasyon ng magkasintahang Diego at Mara? 2. Sa iyong palagay, tama ba ang paraan ni Diego ng pagpapakita ng pagmamahal? 3. Ano-ano ang mga nasa sitwasyon na nagpapakita ng kawalan ng paggalang sa sekswalidad at dignidad? Isaisip Gawain 6 Natutunan ko PANUTO: Punan ang graphic organizer base sa natutunan mo sa aralin. Kopyahin ito at sagutan sa iyong sagutang papel. Epekto sa Mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad Dignidad at Sekswalidad Ang aking natutunan 12 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Isagawa Gawain 7 Halimbawa PANUTO: Magbasa o manood ng mga balita o tunay na kuwento (real-life stories) sa internet o sa TV na patungkol sa dignidad at sekswalidad ng tao. Sumulat ng isang halimbawa sa bawat isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa sekswalidad at dignidad base sa iyong napanood o nabasa, at ang gawaing naglalahad nito. Ilagay ang sagot sa iyong sagutang papel. Isyu Pamagat ng Balita o Kuwento Gawaing naglalantad ng isyu mula sa balita o kuwento Pre-marital sex Pornograpiya Pang-aabusong sekswal Prostitusyon Pamantayan sa pagbibigay ng iskor sa gawain: 10 8 5 2 Lahat ng mga balita o kwento na ay naibigay sa kaugnay ng kawalan sa paggalang sekswalidad at dignidad Isa sa mga balita o kwento na naibigay ay hindi kaugnay kawalan ng sa sa paggalang sekswalidad at dignidad Dalawa o tatlo sa o mga kwento na naibigay ay hindi kaugnay kawalan ng sa sa paggalang sekswalidad at dignidad balita Isa lang sa mga balita o kwento na ay naibigay sa kaugnay ng kawalan sa paggalang sekswalidad at dignidad Tanong: 1. Anong aral ang nakuha ko mula sa aking mga nabasa o napanood na maaari kong gamitin upang hindi ko maranasan sa aking sarili ang kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad? 2. Ano namang aral ang maaari kong gamitin upang hindi ko magawa sa iba ang kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad? 13 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Tayahin Panuto: Basahin at unawain ang mga sumusunod na tanong. Piliin at isulat ang letra ng tamang sagot sa sagutang papel. 1. Ang pagsasagawa ng pre-marital sex ay humahantong sa: A. Pagbibigay ng tiwala sa sarili B. Pagbibigay ng inspirasyon sa kapwa C. Pakiramdam na marumi at nagamit D. Pakiramdam na nakatulong sa kapwa nangangailangan 2. Ang pakikipagtalik ay gawaing nararapat lamang gampanan ng mga: A. Mag-asawang nais bumuo ng pamilya B. Magkarelasyon na matagal nang nagmamahalan C. Nagmamahalang gusting ipakita ang pagmamahal D. Taong nais gawin ito na umaayon na gawin ang kilos. 3. Ang mga sumusunod ay mga halimbawa ng pagpapakita ng paggalang sa seskswalidad at dignidad ng tao maliban sa isa: A. Hindi pinakialaman ni Diego ang pagkababae ng kasintahan dahil sila ay hindi pa kasal. B. Pinagalitan ni Dana ang kaniyang kaibigan dahil sa maling paniniwala tungkol sa sekswalidad. C. Palaging nanonood si Pedro ng malalaswang palabas sa halip na gawin ang kaniyang takdang aralin. D. Hinintay ni Juan na makapagtapos sila ng kaibigan ng pag-aaral bago sabihin ang kaniyang pagmamahal. 4. Ang paggamit ng kasarian ay para sa mag-asawa na ang layunin ay: A. Paligayahin ang minamahal na kinakasama B. Ipakita ang labis na pagmamahal sa bawat isa C. Ipadama sa bawat isa ang pagmamahal at magkaroon ng anak. D. Ibigay ang pangunahing pangangailangan ng bawat isa 14 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
5. Ang mga sumusunod ay mga pananaw ng tao na dahilan kung bakit kadalasan ang mga kabataan ay pumapasok sa maagang pakikipagtalik maliban sa isa A. Ang pakikipagtalik ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal. B. Angpakikipagtalik ay normal at likas na pangangailangan ng ating katawan. C. Ang pakikipagatalik ay hindi kabilang sa mga biyolohikal n pangangailangan. D. Ang pakikipagtalik tama lang lalo na kung ang gumagawa nito ay parehong sang-ayon. 6. Ang layunin ng sekswalidad na kaloob sa atin ay upang: A. Magkaroon ng maraming kaibigan B. Makamit at madama ang tunay na pagmamahal C. Maunawaan ang tunay na kahulugan ng sekswalidad D. Maibahagi sa kapwa ang nalalaman tungkol sa sekswalidad 7. Ang mga sumusunod ay mga isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad maliban sa: A. Paggalang sa sarili B. Prostitusyon C. Posrnograpiya D. Pre-marital sex 8 - 9: Basahin ang sitwasyon at gamitin ang impormasyong nakapaloob dito kapag sinasagot ang item 8 at 9. Matagal nang mag nobyo sina Pedro at Petra. Isang araw, inaya ni Pedro si Petra sa kanilang bahay. Dahil wala doon ang mga magulang ni Pedro, sinabi niya kay Petra na kung mahal niya ito papayag itong makipagtalik sa kanya habang hinihipoan ito. 8. Ano ang nararapat na gawin ni Petra sa sitwasyon? A. Hiwalayan si Pedro dahil sa masamang balak nito B. Isumbong si Pedro sa kaniyang mga magulang C. Magalit kay Pedro at iwanan siyang mag-isa sa bahay D. Hindi papayag sa gusto ni Pedro at ipaliwanag na mali ang nasa kaniyang isip 9. Anong isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at seskwalidad ang nasa sitwasyon? A. Prostitusyon B. Maagang pagbubuntis C. Pang-aabusong sekswal D. Pakikipagtalik nang hindi a kasal 15 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
10. Ano ang epekto ng pornograpiya sa tao? A. Binabago nito ang asal ng tao B. Magkakaroon ng mas maraming kaibigan C. Magiging responsible ang paungkol sa gawaing sekswal D. Makapaghihikayat ng kapwa upang manood ng malalaswang palabas 11. Ano ang tumutukoy sa mahahalay na palabas, larawan o babasahin na may layunin na pukawin ang sekswal na pagnanasa ng tao? A. Pornograpiya B. Prostitusyon C. Senswalidad D. Sekswalidad 12. Alin sa mga sumusunod ang nagpapatunay na ang prostitusyon ay mapagsamantala? A. Nakapagbibigay aliw ito sa mga tao B. Nakatutulong ito sa mga nangangailangan C. Nakapagbibigay ligaya sa mga taong may gusto nito D. Ang taong bumubili ay sinasamantala ang kahinaan ng taong sangkot ditto 13. Ang isyung pakikipagtalik nang hindi pa kasal ay isyung may kinalaman sa: A. Pagkasira ng relasyon ng nagmamahalan B. Pang-aabusong sekswal C. Paninirang puri D. Pre-marital sex 14. Ang kadalasang binibiktima ng mga ito ay mga bata o kabataang may kahinaan ng kalooban. Alin sa mga sumusunod ang tinutukoy sa pangungusap? A. Matatanda B. Pedophiles C. Parasites D. Magnanakaw 15. Ano ang sinasabing pinakamatandang propesyon o gawain? A. Prostitusyon B. Pag-aartista C. Pagtulong D. Politiko 16 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Karagdagang Gawain Gawain 8 Ipaliwanag PANUTO: Ipaliwanag kung paano naaapektuhan ng mga sumusunod ang paggalang sa dignidad at sekswalidad ng tao. Gawin ito sa iyong sagutang papel. 1. Pornograpiya - 2. Pang-aabusong sekswal - 3. Prostitusyon - 4. Pre-marital sex - Pamantayan sa pagbibigay ng iskor sa gawain 8: Maayos at makabuluhan ang pagpapaliwanag (5) ang Maayos pagpapaliwanag (3) Bahagyang maayos ang pagpapaliwanag (2) Iskor 1 2 3 4 Gawain 9 Epekto PANUTO: Sumulat ng 5 narinig/natuklasang isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sa dignidad at sekswalidad. Suriin kung ano ang magiging epekto ng isyu sa dignidad at sekswalidad. Gawin ito sa isang papel. Sitwasyon Epekto 17 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Pamantayan sa pagbibigay ng iskor sa gawain 9: 15 12 10 7 Lahat ng sitwasyon ay isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sekswalidad at dignidad. sa 2 sa sitwasyon ay isyung hindi sa kaugnay ng kawalan paggalang sa sekswalidad at dignidad. 3 sa sitwasyon ay isyung hindi sa kaugnay ng kawalan paggalang sa sekswalidad at dignidad. Lahat ng sitwasyon ay isyung kaugnay sa kawalan ng paggalang sekswalidad at dignidad. sa Maayos na nasuri ang epekto ng sitwasyon sekswalidad at dignidad ng tao. sa Maayos na nasuri ang epekto ng sitwasyon sekswalidad at dignidad ng tao. sa Bahagyang nasuri ang epekto ng sitwasyon sekswalidad at dignidad ng tao. sa Hindi nasuri ang epekto sitwasyon sekswalidad at dignidad ng tao. ng sa 18 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Susi sa Pagwawasto 10.X 9.X 8.Y 7.X 6.Y 5.X 4.Y 3.X 2.Y 1.X Gawain 3 15.C 14.C 13.A 12.D 11.B 10.A 9.D 8.D 7.D 6.B 5.C 4.D 3.C 2.D 1.C 15.A 14.C 13.D 12.D 11.C 10.D 9.D 8.B 7.A 6.C 5.D 4.C 3.C 2.A 1.B Pagyamanin Tayahin Subukin aabusong Sekswal tao sa sasakyan. Pang- 5.Hinipoan siya ng hindi kilalang kanyang pinagbubuntis. ate at hini alam ang ama ng Pornograpiya may malaswang tema. 4.Pinanood ni Laila ang video na 5.Maagang pagbubuntis ng kanilang utang. katawan upang makabayad ng 4.Pagbenta ng ina sa kanyang Premarital Sex kailangan ng katawan. kasal ay normal dahil pakipkipagtalik nang hindi pa malalaswang pelikula. 3.Ang paniniwalang ang 3.Mahilig ang kuya sa panonood ng nakababata nilang kapatid. 2.Paghipo ng kanilang kapitbahay sa Premarital sex pagkababae sa nobyo. ibigay ang kanyang anak. asawa sa harapan ng kanilang mga parte ng katawan ng kanyang 1.Paghawak ng tatay sa meseselang 2.Pumayag ang isang dalaga na sekswal Pornograpiya/Pang-aabusong- upang ibenta . anak ng malalaswang larawan Gawain 1 1.Pinilit ng in ana kunan ang Tuklasin Gawain 4 Pagyamanin 19 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Sanggunian Aklat: K TO 12 Most Essential Learning Competencies with Corresponding CG Codes. 2020 Mula sa Internet Fr. E. P. Hontiveros / S.j. Pananagutan: mula sa ABS-CBN News. Murder o Homicide. Brian P. David. New Christian Bible Study. Catholic Apologies. Huwag Kang Papatay-Isang Pag-aaral sa Turo ng Simbahan. Culture of Death. Friday, February 26, 2021 death#ixzz6naH9CNgC Mas Ligtas sa Bahay na Kautusan sa Pagkontrol ng COVID 19. Long Beach Health Center. 2020 Magandang Balita Biblia, Copyright © Philippine Bible Society 2012. BTAG 20 CO_Q4_EsP 10_ Module 1
Para sa mga katanungan o puna, sumulat o tumawag sa: Department of Education - Bureau of Learning Resources (DepEd-BLR) Ground Floor, Bonifacio Bldg., DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City, Philippines 1600 Telefax: (632) 8634-1072; 8634-1054; 8631-4985 Email Address: blr.lrqad@deped.gov.ph * blr.lrpd@deped.gov.ph


PAANO SASABIHIN SA MGA BATA NA MAY NAMATAY UNANG HAKBANG: IHANDA ANG SARILI Marahil ay parang isa na sa pinakamahirap na gawain sa mundo ang pag-isipan kung paano kakausapin ang mga bata tungkol sa bagay na ito. Lubos na mauunawaan kung naisin nating maprotektahan ang mga bata sa ganitong klaseng balita. • Kung may kasama kang iba pang adult o nakatatanda sa bahay, sabihan mo muna sila, nang sa ganoon ay pwede niyong sabay kausapin ang mga bata. • Gumawa ng simpleng listahan ng mga nangyari kay [PANGALAN NG NAMATAY] matapos siyang pumunta ng ospital. Maaari mo itong gamiting gabay sa pakikipag-usap sa mga bata. Bigyan mo ang iyong sarili ng ilang sandali para huminga nang marahan at malalim. • Sikaping tumutok o mag-focus sa mga susunod na sandali at sa kung paano mo gustong malaman ng mga bata ang balita tungkol sa pagkamatay ng kanilang mahal sa buhay. • Alam natin na kahit ang maliliit na mga bata (na wala pang dalawang taong gulang) ay kadalasan nakakaramdam na na may nangyayari, at nangagailangan ng paliwanag sa kanilang nakikita at nariring sa kanilang palibot. PANGALAWANG HAKBANG: IHANDA ANG IMPORMASYON Bigyan mo ang iyong sarili ng ilang sandali para pag-isipan kung ano ang nalalaman ng bawat bata tungkol sa mga pangyayari. • Sa ngayon, ano ang kanilang pagkakaintindi at karanasan tungkol sa pagkasakit at pagkamatay? • Ngayon na lahat ng mga tao ay nakabukod sa kani-kanilang mga bahay, madaling mapansin ng mga bata kapag may tumatawag sa telepono at sabik na silang makabalita tungkol kay [PANGALAN NG NAMATAY]. • Nangangahulugan ito na, matapos mong matanggap ang tawag, kailangang masabihan mo agad sila tungkol sa balita nang sa ganoon ay hindi sila naiiwang nag-aalala tungkol sa nangyari. PANGATLONG HAKBANG: IHANDA ANG KAPALIGIRAN Pag-isipan kung saang lugar ng bahay gusto mong makausap ang mga bata. • Depende sa mga edad ng mga bata, pagpasiyahan kung sasabihan mo sila ng sabay, o kung kakausapin mo muna ang mas nakatatandang mga kapatid habang ang mga mas bata ay bibigyan ng ibang pagkaka-abalahan (tulad ng video or laruan.) • Kung ang mga bata ay may mga paboritong laruan, maaring ibigay mo ito sa kanila. PANG-APAT NA HAKBANG: PAGSIMULA NG PAG-UUSAP Ang isang paraan upang maihanda ang mga bata sa inyong pag-uusap ay ang hilingin silang itigil kung ano man ang kanilang ginagawa at umupo sa tabi mo. • Subukang magsalita nang marahan at tumigil paminsanminsan. • Kadalasan ay bumibilis ang ating pananalita kapag tayo ay nababalisa at kinakabahan. "Pwede ka bang lumapit dito at umupo sa aking tabi sandali?" • "Kailangan kitang makausap" • "Katatawag lang sa akin ng doktor/nars sa ospital/klinik". PANGLIMANG HAKBANG: IPALIWANAG ANG NANGYARI Magsalita nang marahang marahan at buong katapatan. • Para iwasan ang ano mang kalituhan, kailangang maliwanag mong sabihin na si [PANGALAN] ay namatay; gumamit ng mga salita na kadalasang ginagamit ng inyong pamilya kapag pinag- uusapan ang kamatayan. • Iwasan ang paggamit ng mga salitang "natutulog", "sumakabilang-buhay", "wala na" o "nagpunta sa langit" sapagkat ang maliliit na bata ay malilito at maaaring magisip na babalik pa ang taong namatay. • Matapos mong masabi sa mga bata na si [PANGALAN] ay namatay na, TUMAHIMIK ng mga ilang sandali upang mabigyan sila ng pagkakataong maunawaan ang sinabi mo. • Maghintay hangga't sa pakiramdam mo ay handa na ang mga batang tumanggap ng karagdagang impormasyon. • Alalahaning baka dahil sa kanilang pagkabalisa ay mahirapan silang makaunawa ng impormasyon. "Lumubha nang lumubha ang sakit ni [PANGALAN] matapos siyang dalhin sa ospital/klinik at siya ay namatay." • Sa maliliit na bata, maaaring kailangan mong ulitin na namatay na si [PANGALAN] at siya ay hindi na babalik, at hindi na makababalik pa. • Sa mga mas maliliit pang bata: "Lumala masyado ang sakit ni [PANGALAN] at hindi na nakayanan ng kanyang katawan. Tumigil ang kanyang puso at hindi na siya nakahinga. Namatay na si [PANGALAN]." • O kaya: "Ginawa ng mga doktor ang lahat ng kanilang magagawa, pero talagang wala na silang magawa. Hindi na nila kayang pagalingin ang sakit ni [PANGALAN] kaya siya ay namatay." • O sa mga nakatatandang mga bata: "Si [PANGALAN] ay nagkaroon ng malubhang impeksyon sa kanyang baga. • At dahil dito, nahirapan siyang huminga at makakuha ng sapat na oxygen o hangin para sa kanyang katawan. At kahit na gumamit ng lahat ng gamot at makina, hindi na nakayanan ng mga doktor na pagalingin siya. Lubos kong ikinalulungkot na sabihin sa iyo. Si [PANGALAN] ay namatay na. Dr Louise Dalton, Dr Elizabeth Rapa, Helena Channon-Wells, Dr Virginia Davies, Prof Alan Stein, Dr. Judith Borja, Priscilla Gonzalez-Fernando, Sonny Bechayda, Tita Lorna Perez louise.dalton@psych.ox.ac.uk | July 2020 |
PAANO SASABIHIN SA MGA BATA NA MAY NAMATAY PANG-ANIM NA HAKBANG: PAGTUGON SA MGA REAKSYON NG MGA BATA SA BALITA OK lang na ipaalam sa mga bata na nakalulungkot at nakakabalisa para sa lahat ang balitang ito. • Maaaring makatulong ang pagbabahagi ng iyong mga damdamin, pero maaaring matakot ang mga bata kung makita ka nilang labis na nababalisa. • Makakatulong na pangalanan mo ang iyong damdamin, halimbawa, pwede mong ipaliwanag na ikaw ay nalulungkot at na umiiyak ka dahil mas gumagaan ang iyong pakiramdam matapos kang makaiyak ng husto. • Maaaring ang maliliit na bata ay mas tumuon sa mga praktikal na mga aspeto tulad ng paano babaguhin ng sitwasyon ang kanilang pang-araw-araw na buhay; sino na ngayon ang makikipaglaro sa akin? • Maaaring hindi sila kaagad magpakita ng reaksyon sa balita (halimbawa, baka gustuhin nilang lumabas at maglaro) pero hindi ito nangangahulugan na hindi nila narinig ang balita o na sarili lang nila ang iniisip nila. Iba't iba ang maaaring reaksyon ng mga bata sa balitang tulad nito. Narito ang ilang mga halimbawa, at mga mungkahi para sa maaaring paraan ng pagtugon: Pag-iyak o posibleng pagsigaw:: • "Alam kong napakalungkot. Mahirap tanggapin ang lahat ng ito." Paulit-ulit na pagsabi ng "Hindi ako naniniwala sa iyo, nagkakamali ka, hindi ito totoo": • "Alam kong napakahirap para sa iyo na tanggapin ito." Labis na tahimik: • "Alam kong napakahirap paniwalaan na nangyayari ito." • "Alam kong napakalungkot at nakababalisang isipin, pero mas mabuti kung napag-uusapan natin ang mga nararamdaman at mga pag-aalala natin, sa halip na mag-isa nating pasanin lahat." PANG-PITONG HAKBANG: PAGHAHANDA SA MGA KARANIWANG TANONG NG MGA BATA Makakatulong na pag-isipan kung paano mo sasagutin ang mga karaniwang tanong ng mga bata. • Kailangang isaalang-alang ang edad ng mga bata at kung ano ang kaya na nilang maintindihan. • Pag-isipan kung ano ang kanilang alam at naiintindihan na. • Tanungin kung mayroon pang karagdagang impormasyon na gusto nilang malaman, o kung mayroon silang mga tanong tungkol sa nangyari. Madalas, gusto ng mga batang malaman kung ano ang sanhi ng pagkamatay Mahalagang ulitin na si [PANGALAN NG NAMATAY] ay nagkaroon ng Coronavirus at siya'y inalagaan ng mga doktor at nars ng ospital/klinik at walang sinumang may kasalanan sa kanyang pagkamatay. • Maaaring tanungin ng mga bata na kung ikaw o sila ay mamamatay din, kung sino ang mag-aalaga sa kanila, at kung maaari ba silang mahawaan ng sakit na ito. • "Alam ko kung gaano kahirap itong ating pinag-usapan. Marami kang kailangang unawain at pag-isipan; mayroon ka bang gustong itanong o hindi maintindihan? • Tumutok sa mga praktikal na impormasyon. Ipaalam sa kanila ang mga hakbang na isinasagawa ng lahat upang matigil ang pagkalat ng Coronavirus (tulad ng paghugas ng kamay, social distancing, at iba pa...) • Ipaalaala sa kanila na ang ibang miyembro ng kanilang pamilya at ang kanilang mga kaibigan ay nagmamahal at nag- aalaga sa kanila. PANG-WALONG HAKBANG: PAGTATAPOS NG PAG-UUSAP Ipaalam sa kanila na hindi nila kailangang kayanin ang lahat ng ito na nag-iisa. • Malaking tulong sa mga bata kung mayroon silang ibang makakausap bukod sa mga miyembro ng pamilya. • Mahalagang makapagpahayag sila ng kanilang damdamin na hindi nag-aalalang baka ikaw ay magalit o maging malungkot. • Maaaring tulungan ang mga batang mag-isip kung sino ang kanilang mga minamahal at mga maaasahang sumuporta tumulong/umalalay sa kanila. • Marahil ay kailangang balikan ang pag-uusap na ito ng ilang beses pa, lalo na sa mas maliliit na mga bata. Ito ay normal lang na proseso habang unti-unti nilang nauunawaan ang lahat ng nangyari. "Alam kong sobra ang nararamdaman mo ngayon. Ang matitiyak ko lamang sa iyo ay mahal na mahal kita. Sabay nating malalagpasan ito, anuman ang mangyari sa kinabukasan." • "Pag-isipan kaya natin kung sino pa ang pwede mong makausap tungkol sa nangyari?" • "Gusto mo bang pag-isipan kung nais mong ako ang magsabi sa mga kaibigan mo? o gusto mong ikaw ang magsabi sa kanila?" PANG-SIYAM NA HAKBANG: PAG-AALAGA SA SARILI Napakahalagang alagaan mo ang iyong sarili. • Maaaring ito na ang pinakamahirap na mga pag-uusap na kailangan mong gawin, at lubos na nakakapagod sa damdamin. • Maghanap ng kaibigan o kamag-anak na pwede mong kausapin tungkol sa iyong mga nararamdaman. • Makipag-ugnay sa mga tao, grupo o organisasyon/samahan na maaaring makatulong o magbigay suporta sa iyo at sa iyong pamilya. Dr Louise Dalton, Dr Elizabeth Rapa, Helena Channon-Wells, Dr Virginia Davies, Prof Alan Stein, Dr. Judith Borja, Priscilla Gonzalez-Fernando, Sonny Bechayda, Tita Lorna Perez louise.dalton@psych.ox.ac.uk | 2020 |