'Wag masindak sa imported na bigas. Kaya nating labanan ito! A ng Rice Trade Liberalization Act ang bagong batas na nagpapaluwag sa pag- angkat ng bigas o palay sa ibang bansa na may kaukulang buwis o taripa. Ang taripang malilikom ng gobyerno ay gagamitin naman sa Rice Competitiveness Enhancement Program na tutulong sa mga magsasaka na mapababa ang gastos at mapaangat ang ani at kita sa pagsasaka. Nariyan ang salaysay ni Mang Jerome ng Tayum, Abra na naniniwala sa kahalagahan ng tamang panahon ng pagpapataba. Aniya, maski sandamukal ang patabang ilalagay ay hindi garantiya ng maipagyayabang na ani. Bukod sa dagdag gastos, maaari pang malustay at masayang lang ang pataba kung hindi pa gutom ang palay sa panahong pakakainin ng abono. Sa pinaluwag na pagpasok ng imported na bigas sa bansa, hindi kataka-takang mag-alala ang ating mga magsasaka na baka baratin ang kanilang produktong palay. Kesa magmukmok, matakot, mas mabuting mag-isip kung paano tayo makasasabay sa presyuhan. Nasa P27 kada kilo lang ang bigas Vietnam, P30 sa India, P31 sa Thailand, samantalang nasa P34-37 naman kada kilo ang pakyawang presyo sa Pilipinas. Bukod sa mga teknolohiyang nagpapalaki ng ani, mayroon din kaming kwento ng mga teknolohiyang tipid sa gastos tulad ng paggamit ng makina. Nariyan ang karanasan sa tunay na buhay nina Mang Terencio ng Bohol na gumagamit ng mechanical transplanter at Mang Ricky ng North Cotabato na drumseeder naman ang sandata. Hanggang P2,000/ektarya ang natitipid sa paggamit ng transplanter; nasa P1,200 naman sa drumseeder. Sa magasing ito, tuklasin ang diskarte ng mga magsasakang Pinoy na nakasubok na ng mga pamamaraang nagpapataas ng ani, nagbabawas ng gastos, at nakapagpapalawak ng kaalaman na siyang susi nang hindi madehado sa imported na bigas. Mamangha sa kwento ni Mang Gilbert ng Agusan del Norte na gumapas ng higit 6 tonelada (120 sako) kada ektarya na halos P5 lang ang puhunan kada kilo. Paggamit ng dekalidad na binhi ang alas ni Gilbert! Matutunghayan din ang kahalagahan ng tubig sa palayan. Akalain mong 2,000 litrong tubig (10 drum) pala ang kailangan nang makaani ng isang kilong palay? Alamin ang kartada ng Manubuan SWISA sa North Cotabato na gumagamit ng init ng araw upang makapagpatubig. Tipid na sa gastos, hindi pa uhaw ang palay. Bukod pa rito ang teknolohiyang kontroladong pagpapatubig. Huwag maliitin ang makinang kayang-kayang mag- ani, maggiik, mag-ipon, maglinis, at magsako ng palay sa isang pasada lang! Ito ang matagumpay na kwento ni Mang Leobin na isang seed grower mula Negros Occidental na gumamit ng combine harvester. Nagpapaandar din siya ng flatbed dryer na kayang magpatuyo ng palay gamit ang init mula sa nagbabagang ipa. Nang madagdagan pa ang sariwang kaalaman sa pagsasaka, may mga kwento rin kami ng mga magsasaka na humuhugot ng impormasyon gamit ang internet, babasahin, pagdalo sa mga seminars, at pagiging miyembro o kaalyado ng kooperatiba na siya namang nakatulong sa lyamadong ani at kita sa pagsasaka. Ang agimat ay walang kinalaman sa pagpapalayan! Nang mapawi ang agam-agam mo sa pagpasok ng barku-barkong imported na bigas sa Pilipinas, sige basa na! •
Easy lang ang 6 tonelada kada ektarya A yon sa pagsasaliksik ng PhilRice, wala pa sa kalahati ng lahat ng magsasakang Pinoy ang gumagamit ng dekalidad na binhing inbred. Kadalasan, sa kapwa magsasaka o sa sariling ani humuhugot ng itatanim na binhi. Ang resulta, madaming halo, matamlay ang punla, at yagit ang ani. Kung alam lang nilang mas malaki ang tyansang tumaas nang 10% o higit pa ang ani, e di sana'y dekalidad na binhi na ang ginamit sa umpisa pa lang. ISINULAT NI: REUEL M. MARAMARA "Mala-malang" dekalidad na binhi Dekalidad dapat! Hindi ipinagkakaila ni Gilbert Maturan, 42, Esperanza, Agusan del Sur, na dati ay kung saan-saan lang siya kumukuha ng binhing itatanim, mula sa kumpare o kaya naman sa kanyang karaniwang ani. Kaya naman, pinakamataas na ang 4 tonelada (80 sako) kada ektaryang ani. Bukod sa masasabing kulorum ang binhi ni Mang Gilbert, kampante siya noon kahit 2 sakong binhi o 100 kilo ang ipupunla niya sa isang ektarya. Taong 2017 nang mapabilang si Gilbert sa programang Rice Business Innovations System (RiceBIS). "Laking pasalamat ko sa RiceBIS ng PhilRice at natutuhan ko ang kahalagahan ng pagpili ng dekalidad na binhi at tamang pangangalaga nito," pahayag ni Gilbert. Dagdag pa sa natutuhan niya ang paraan ng pagpupuro ng binhi sa sariling bukid. Sumatotal, naenganyo siyang maging accredited seed grower nang dahil sa taas ng ani at kita! bagay na maituturing na sumisira sa kalidad ng binhi at ng aanihin. Dapat ding maayos ang pag- iimbak ng mga binhi para mapanatili ang kalidad nito. Payo ng eksperto, kung hindi pa kaagad gagamitin, itago ang mga buto sa tamang lugar na malinis, walang mga insekto tulad ng bukbok, katamtaman ang temperatura, at may dumadaloy na hangin. "Mahalaga ring piliin ang mga barayting angkop sa palayang pagtataniman," dagdag ni Brena. Ayon kay Errol Santiago ng PhilRice, sapat na ang punlang 40 kilong dekalidad na binhing inbred bawat ektarya para sa transplanting, may pasobra pa ito kung tutuusin. "Kung sobra- sobra at nagsisiksikan ang mga palay, mag-aagawan lamang sila sa pataba at sinag ng araw na nagiging dahilan ng maikling uhay at kakapiranggot na butil na nagreresulta sa mahinang ani," pangungutya pa ni Santiago. Ayon kay Susan Brena, seed quality expert ng PhilRice, malaking bagay na gumamit ng dekalidad na binhi ang mga magsasaka kasabay ng tamang teknolohiya upang masigurong dekalidad din ang ani. Ang binhi ay dapat sisibol halos lahat, pantay-pantay ang tindig ng palay, at walang masyadong halong buto ng ibang barayti (off-types). Wala ring naliligaw na mga buto ng damo o anumang " Malaking bagay na gumamit ng dekalidad na binhi ang mga magsasaka kasabay ng tamang teknolohiya upang masigurong dekalidad din ang ani. Brena 2 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 "
Bukod sa pagbili ng certified seeds, maaari ring magpuro ng sariling binhi ang magsasaka lalo na sa mga lugar na mahirap maghanap ng akreditadong seed growers. Siguraduhin lamang na sundin ang mga alituntunin sa pagpupuro ng binhi sa sariling bukid. "Ugaliing mag-monitor at balangkasin kung ano ang dapat gawin para maiwasan ang komplikasyon. Mahalagang alam mo ang nangyayari sa palayan," sabi ni Mang Gilbert. Malaking bahagi rito ay napunta sa lakas paggawa o labor cost (P15,400), pagkontrol sa mga peste tulad ng damo, insekto at kuhol (P5,600), pataba (P4,500), at binhi (P1,500). Ang iba naman ay napupunta sa ibang gastusin tulad ng krudo at renta sa makina (P2,120). Hangad ni Gilbert na makamit din ng ibang magsasaka ang kaligayahang natatamasa at nararanasan niya sa pagpapalayan. Bukod sa napag-aaral niya ang kanyang mga anak dahil sa pagsasaka, nakapundar din siya ng bahay, nakabili ng mga sasakyan, at mga makinarya na ginagamit sa pagsasaka. Kaya naman buong puso niyang ibinabahagi sa kanilang komunidad ang kanyang kaalaman. Bunga ng pagsisikap Maliban sa pagbebenta ng certified seeds, nagtitinda rin siya ng bigas sa halagang P45 kada kilo mula sa tanim niyang NSIC Rc 160. Sa maayos na pangangalaga at pagtatanim ng dekalidad na binhi, nakaani si Mang Gilbert ng mahigit 6.3 tonelada kada ektarya gamit ang NSIC Rc 160. Nasubukan na rin nya ang Rc 146, 216, 300, at PSB Rc 18. Kayang-kaya Payo ni Mang Gilbert, simulan ang pagpili ng binhing kinikilala sa merkado, mataas umani, at angkop sa inyong lugar. Binigyang diin din niya ang paglikha ng solusyon sa problema sa bukid kaysa sa paghahanap ng masisisi kung bakit mababa ang kita ng magsasaka. Pagtutuos ni Gilbert, P29,120 kada ektarya ang kanyang nagastos sa nakaraang taniman, hindi kasali rito ang produksyon niya ng certified seeds. Kung susumahin, halos P4.60 lang ang gastos niya sa bawat kilo ng inaning palay. "Hindi man sa ngayon, darating din ang araw na mas maraming magsasaka ang nakangiti dahil kuntento sa ani maging sa kita," pagtatapos ni Mang Gilbert. • a r a m a r a M . M l e u e R Para kay Mang Gilbert, mahalagang malaman kung ano ang nangyayari sa palayan Para kay Mang Gilbert, mahalagang malaman kung ano ang nangyayari sa palayan kaya naman araw-araw niya itong dinadalaw kaya naman araw-araw niya itong dinadalaw 3 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin
4 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 z u p r o C . P s i r C a n n o D Right timing sa pag-aabono, 'yan dapat! ISINULAT NI: ZENNY G. AWING G aano man kaganda ang mga titik at daloy ng awit o indak at kumpas ng sayaw, kung wala naman sa tiyempo ay sintunado at kontrapelo pa rin. Masarap nga ang ulam, busog pa naman ang mga pakakainin. Paano nila sisimutin? Ganoon din sa pag- aabono; bagamat sustansiya ang hatid sa palay, sayang lang kung 'di tumpak sa panahon. Right timing, ika nga. Combo panalo Laking pasalamat ni Jerome Botanes, 44, ng Tayum, Abra nang matutuhan niya ang timing sa pagpapataba. Mabuti na lamang nakasali siya sa PalayCheck training noong Disyembre 2015. Natutuhan ni Mang Jerome na may katumbas na sustansiyang kailangan ang bawat yugto ng buhay ng palay. Pagkatapos maglipat-tanim, naglalagay si Mang Jerome ng tig-dalawang sakong urea at 16-20-0 sa kanyang isang ektaryang lupang galas. Ito ay upang mabilis makabawi ang palay sa makaputol-ugat na pagkakabunot sa tinubuang punlaan. Ayon kay agronomistang Wilfredo Collado ng PhilRice, mas mainam maglagay ng patabang triple katorse o katumbas nito pagkalipat-tanim. Aniya, kailangang pabilisin ang paglaki ng punla, at palaguin ang mga ugat at bilang ng suwi, upang maging matibay at matipuno ang puno ng palay. Matapos naman makarekober ang palay at makarating na sa sukdulang pagsusuwi, ito ang hudyat na nasa rapid growth stage ang alaga mong palay. Dito nangyayari ang pagdami ng mga malulusog na suwi, paghaba ng biyas,
paglaki, paghaba at paglapad ng mga dahon, at paglilihi. Kaya dapat na may sapat ding sustansiya ang palay sa panahong ito. Gutom ang halaman; dapat busugin ng pataba. Pagkaraan naman ng 59 araw pagkapunla, nagdaragdag si Mang Jerome ng 2 sakong urea o patabang nitroheno. Kwento niya, ito ay upang masiguro ang pagpaparami ng butil kada uhay, porsyento na may laman at mapintog ang mga ito, at masagana ang taglay na protina. "Maaari ring magsabog ng patabang may potasyo nang mas maging siksik at mabigat ang bawat butil ng palay," dagdag pa ni Mang Jerome. Balik kay Collado: importanteng matutuhan at mamonitor ang mga kritikal na yugto ng buhay ng palay upang mapakinabangan nito ang mga sustansiyang dala ng pataba. "Kapag nakaligtaan o bale-walain mo yung mga critical growth stages na yan, sinasayang mo na rin ang potensyal at bisa ng abono. Kahit tama ang dami, mali ka naman sa timing, mawawaldas ang pataba. Kumbaga itinatapat natin yun sa panahon na kailangan niya ng sustansiya na yun," pahayag ni Collado. Takdang oras ng pagpapataba Bukod sa natutuhan ni Mang Jerome na may angkop na sustansiya ang bawat yugto ng buhay ng palay, may sinusunod din siyang tamang oras ng pagpapataba. Tiyempong wala nang hamog sa halaman at hindi gaanong matarik ang araw kung siya ay magsabog ng urea at iba pang pataba. Anya, mabilis daw kasi malusaw ang nitrohenong taglay ng urea. Patotoo ni Collado na kapag masyadong mainit ang panahon, sumisingaw sa himpapawid ang nitroheno mula sa patabang urea. Kaya mas mainam magpataba 'pag hindi pa masyadong mainit o papalamig na ang sikat ng araw. Biyaya ng nasa tiyempo Kung dati ay tampulan ng tukso at kamalasan ang 23 sakong inaani ni Mang Jerome sa kanyang 3 ektaryang palayan, ngayon ay nasa 300 sako na! Ilan sa mga barayting nasubukan nyang itanim ay NSIC Rc 146, Rc 218, at PSB Rc 82. Naibebenta niya ang mga ito sa P20 kada kilo. Kada ektarya ay pinakamataas na ang P25,000 na gastos ni Mang Jerome. Kasama na dito ang P8,000 para sa pataba. Dahil sa pagbubukid, nakapagpatayo siya ng bahay, nakabili ng traktor, at isang kuliglig. "Kahit na araw-araw akong pumapasok sa opisina, hindi ko kinakaligtaang dumaan sa bukid, nakukonsensya kasi ako. Para sa akin kasi, hindi lang pangkabuhayan ang pagpapalayan, ito rin ang pumapawi ng aking stress," pagmamalaki ni Jerome. Tiyempo, klase, at dami ng pataba Paalala ni Collado na bukod sa tamang tiyempo at klase ng pataba, mainam ding alamin ang tamang dami ng ilalagay. Aniya, ang pag-aaplay ng sobra o kulang na pataba ay maaaring " Kapag nakaligtaan o bale- walain mo yung mga critical growth stages na yan, sinasayang mo na rin ang potensyal at bisa ng abono. Kahit tama ang dami, mali ka naman sa timing, mawawaldas ang pataba. Kumbaga itinatapat natin yun sa panahon na kailangan niya ng sustansiya na yun. " Collado maging mitsa ng pamiminsala ng mga pesteng insekto at sakit sa palayan. Ito rin ay magiging sanhi ng pag-urong ng ani at pagpayat ng kita ng mga magsasaka. Kaya naman, ipinapayo ni Collado na partikular na subaybayan ang tamang nutrisyon ng palay mula pagsusuwi hanggang paglilihi at pamumulaklak. Paalala nya na alamin ang tamang uri at dami ng pataba ayon sa klase at kailangan ng lupa, at ang tamang panahon ng pag-aabono nang lubusang mapakinabangan ng palay ang sustansiyang ilalagay. Mainam din na ipasuri ang lupa sa tuwi-tuwina upang hindi hula-hula ang pag- aabono sa palayan. Dagdag naman ni Jerome Botanes na isaalang-alang ang barayti ng palay upang matantya ang pagpapataba. "Iba-iba kasi ang paggulang ng palay, kaya angat ka kung alam mo kung ilang araw bago ito maani nang hindi ka atrasado o adelantado sa pag-aabono. 'Di rin biro ang papel ng lupa sa klase ng patabang ilalagay," dagdag pa ni Mang Jerome. • Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin 5
Tubig is LIFE! ISINULAT NI: ANNA MARIE F. BAUTISTA W ater is life, ika nga. At walang kumokontra. Kung ang tao ay hinihikayat na uminom ng 2 litrong tubig kada araw, ang palay naman ay walang pagka-uhaw sa 2,000 litro kada kilong butil na aanihin. Tubig bilang messenger Tagapaghatid ang tubig ng mahahalagang sustansiya mula sa lupa tungo sa iba't-ibang bahagi ng palay. Ang sapat na patubig ay nagreresulta sa maganda at malusog na tanim, magandang bulas, normal na paglaki, at di-nakakapanlumong ani. system nito. Humihigop ng tubig ang pump mula sa sapa, lawa, ilog, o malakas na batis na siya namang iimbakin sa water reservoir. Tuwing kakailanganin ng magsasaka ang tubig para sa palayan, bubuksan lamang ang gate bulbs upang padaluyin ang tubig. Para matubigan ang palay, maaaring subukan ang makinang pinagagana ng init ng araw o 'di kaya'y ipa bilang panggatong. Maaari rin gamitin ang teknolohiyang kontroladong pagpapatubig nang dumami ang makinabang sa tubig. Mula sa sikat ng araw Ang SPIS na nakumpleto noong 2018 at pinangangasiwaan ngayon ng Manubuan SWISA ay may 17 solar panels, 15hp na motor, at 5 gate bulbs. Kaya nitong patubigan ang halos 17 ektarya sa loob ng 2 linggo tuwing panahon ng paghahanda ng lupa. Aabot sa 50 ektaryang palayan ang kayang mapatubigan ng kanilang SPIS kapag nadagdagan pa ang kasalukuyang 350 metrong pipeline nito. Sa pangunguna ni Agri-Secretary Emmanuel Piñol, nagpapatayo ngayon ang DA ng mga solar- powered irrigation system (SPIS) sa iba't ibang dako ng bansa, kasama na ang Manubuan Small Water Irrigation System, Incorporated (SWISA) sa North Cotabato. Kung dati ay minsanan kada taon ang pagtatanim ng palay ni Tranquilino Pulanco, 79, Presidente ng Manubuan SWISA, ngayon ay 2 beses na - tag-ulan pati tag-araw. Ang SPIS ay kawangis ng water pump ngunit sa halip na krudo, solar panels ang gamit nito; init mula sa sikat ng araw ang siyang nagpapaandar sa power "Gaya ng inasahan ko, hindi na namin kailangan bumili ng krudo para magpatubig. Ang laking tulong nung SPIS lalo na't taas- baba ang presyo ng krudo," pahayag ni Mang Tranquilino. 6 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 " Dati, may nagkakatampuhan pa sa amin kasi nag-uunahan sila manghiram ng water pump. Ngayon, sabay- sabay na kaming may patubig! " Faustino (pangatlo mula sa kaliwa) Masaya ring ibinalita ni Mang Faustino Ocampo Jr., 33, miyembro ng Manubuan SWISA, na hindi na niya kailangan pang bumili ng halos 20 litrong krudo para paandarin ang water pump sa kanyang 1.5 ektaryang palayan. Mas mabilis na rin ang gawain ni Mang Faustino sa bukid, salamat sa SPIS. Kung dati ay magbubuhat pa siya ng mabigat na water pump at hose para makahigop ng tubig sa sapa na halos isang kilometro ang layo, ngayon ay pipihitin na lamang niya ang gate bulbs at maghihintay nang makaipon ng sapat na tubig ang kanyang palayan. "Dati, may nagkakatampuhan pa sa amin kasi nag-uunahan sila manghiram ng water pump. Ngayon, sabay-sabay na kaming may patubig!," pagbubunyi ni Mang Faustino.
Higit sa lahat, sina Tranquilino, Faustino, at iba pang miyembro ay masayang nakapaghakot ng higit 100 sako (65-70 kilo kada sako) ng sariwang palay sa bawat ektarya noong nakaraang dalawang anihan simula nang mapagana ang SPIS. Natsambahan din nilang mahal ang palay (P22.50 kada kilo) noong mga panahong iyon. Paliwanag ni Tranquilino, ito ay dahil nagkaroon na sila ng maayos na patubig kaya nauna silang gumapas at magbenta kumpara sa iba. Kaya naman, sobrang pasalamat niya sa magandang proyektong ito. Enerhiya mula sa ipa Napatunayan ito ni Joselito Fulgencio, 42, ng Occidental Mindoro na nakasali sa pilot- testing ng water pump gasifier. o t r e B C n o s y a J Sa haba at lapad na 10m2 at taas na 4m2, kaya ng SPIS patubigan ang 50 ektaryang palayan. makitang tubig sa ibabaw ng lupa ay mayroon naman ito sa ilalim. Kung kaya, ginagamit ang observation well, isang tubo na gawa sa plastic o kawayan, na may habang 25sm upang sukatin ang lebel ng tubig sa palayan. Ito ay inilalagay sa taniman 30 araw pagkatapos maglipat-tanim. Hihintayin muna na maubos ang tubig sa loob ng observation well bago muling magpatubig. Ayon sa kanya, naging P2,000 na lamang ang dating P15,000 na gastos niya sa irigasyon ng kanyang 1.5 ektaryang palayan. Ang gasifier na ito ay imbento ng mga engineers ng PhilRice para sa mga palayang sahod- ulan. Gumagamit ito ng 17kilong ipa bilang panggatong upang mapaandar ang makina sa loob ng 2 oras. Kaya nitong maglabas ng tubig mula sa de-tres (3 pulgada na laki) na tubo. Ayon sa pagtutuos ng mga PhilRice engineers, gagastos lamang ang magsasaka ng P1.23/m3 na tubig kung prepresyuhan ng piso ang bawat kilo ng ipa. Sa kontroladong pagpapatubig (Alternate Wetting and Drying), mas madali rin ang pamamahala ng damo at mahina pa ang galaw at pinsala ng mga kuhol. Tipid na sa tubig at gastos, iwas pa sa mga peste. Ngayon na ang patubig ng gobyerno sa palayan ay libre na, mainam ding pagmuni- munihan na anumang sobra o kulang ay maaaring makasama sa palay. Kung susumahin, ang tubig sa palayan ay 'di tulad ng bangko na kung magdedeposito ng napakaraming tubig ay garantisado na ang pakinabang. Kontroladong pagpapatubig Ayon kay Fredierick Saludez, isa sa mga agriculturists ng PhilRice, hindi kailangang laging babad sa tubig ang palayan. Wala mang Huwag tayong gahaman sa tubig, at wawaldasin lamang. Magpatubig lamang kung kailangan upang dumami ang makakapagpalayan. Ang palayan ay hindi swimming pool na pinagtatampisawan. • Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin 7 e g a P k o o b e c a F l o ñ i P y n n a M
8 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 ISINULAT NI: DONNA CRIS P. CORPUZ IGINUHIT NI: JAYSON C. BERTO SUBJECT MATTER SPECIALIST: EDUARDO JIMMY P. QUILANG
MATAAS NA ANI, MABABANG GASTOS? ISINULAT AT IGINUHIT NI: ANDREI B. LANUZA SUBJECT MATTER SPECIALIST: FREDIERICK M. SALUDEZ 3. Tamang Pamamahala ng Sustansiya. FERTILIZER 14 - 14 - 14 Alamin at isagawa ang tamang uri, dami, at panahon ng paglalagay ng abono. 4. Gumamit ng Makinarya. Ito ay nakatitipid sa gastos, oras, at pagod. Ayon sa PSA, 52% ng puhunan sa pagpapalayan ay napupunta sa labor. Paano nga ba umani at kumita ng malaki sa pagpapalayan nang hindi masakit sa bulsa? Eto ang 5 na payo na maaaring makatulong. 1. Dekalidad na Binhi. Gumamit ng dekalidad na binhi upang dumami ang ani nang 10% at pataas. 2. Tamang Paghahanda ng Lupa. Malaking tulong ito sa pag-iwas sa mga peste, at sa mabuting pamamahala ng tubig. 5. Maghanap ng Karagdagang Impormasyon. Dagdagan ang kaalaman sa pagsasaka. Sumagguni sa PhilRice Facebook page, PinoyRice Website, at PhilRice Text Center. Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin 9
Paandar ng seed grower, alamin! H igit P100,000 ang netong kita ni Mang Leobin sa kanyang palayan kada ektarya. Para sa kanya, jackpot ang pagiging seed grower lalo na at gumagamit pa siya ng makina sa pagsasaka. Tubong San Enrique, Negros Occidental si Leobin B. Villo, 37. Ilan sa mga binhing hinahanap- hanap ng mga suki nya ay NSIC Rc 214, Rc 216, Rc 226, at Rc 222. Sabi niya, mas lalo pa siyang ginanahang maging seed grower nang masubukan niya ang combine harvester at flatbed dryer. Bukod kasi sa nakatipid siya sa gastos, mas napabilis at gumaan pa ang kanyang trabaho sa bukid at hindi pa hirap humanap ng gagapas o magbibilad ng palay. ipon, maglinis, at magsako ng palay sa isang pasada lang. Sa isang araw, kaya nito ang 5.5 ektaryang palayan kung aabutin ng dilim o hanggang 4 ektarya sa araw. Ayon kay Dr. Arnold Juliano, hepe ng Rice Engineering and Mechanization Division sa PhilRice, pamalit ang combine harvester sa gawain ng rice reaper at stationary thresher kabilang na rin ang pagpapaalam sa nakakapagod at aksayadong pagkakamada ng ginapas na palay bago ang paggigiik. Gamit ang rice combine harvester, mas kaunti ang malulugas o matatapon na mga butil kumpara sa manu-manong paghawak at paghakot. Kayang gawin ng 3 tao ang pag-aani, paggigiik, at pagsasako, dagdag pa ni Juliano. "5 in 1" makina, sakay na! Nagsimulang gumamit si Mang Leobin ng combine harvester noong Marso 2018. "Ngayon, hindi na ako hirap humanap ng tao, hindi ko na rin problema ang ipapakain sa maggagapas, at 3 oras lang ay tapos nang anihin ang 1 ektaryang binhian," masayang pahayag ni Mang Leobin. Solusyon din ang combine harvester kung may namumuong sama ng panahon na malamang ay dadapurak sa palayan dahil maaaring makapag- Binansagang "5 in 1" na makina, ang combine harvester ay kayang mag-ani, maggiik, mag- 10 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 ISINULAT NI: CHRISTINA A. FREDILES ani nang mabilisan. Bago pa man abutan ng bagyo o unos ang pinagpaguran at pinagkagastusang palayan ay maililigtas at maisisinop na ang ani. Hindi na rin kailangang kamadahin ang mga ginapas. Kaya kung nasa 5 kaban ang maaaring makaltas na palay sa manu-manong paggapas at paggiik, hanggang 3 kaban lamang ang mapupunta sa wala kung gagamit ng combine harvester. Pagdating naman sa gastos ay malaki rin ang tipid at naisusubi ni Mang Leobin. Hindi na niya kailangan pang bumili ng sako, magtahi, at magpakain ng taga- giik sapagkat sagot lahat ito ng may-ari ng combine harvester. "Sa manu-manong pag-aani, 22% ng kabuuang ani ang ibabayad sa gapas at giik, samantalang 16% lang ang bayad sa renta ng combine harvester. Kaya, mas tipid talaga," hirit ni Mang Leobin. o t r e B C n o s y a J
Patuyuang walang araw Anim na taon nang nagpapatuyo ng palay si Mang Leobin sa kanyang sariling flatbed dryer. Aniya, 14 oras ang tagal ng pagpapatuyo kung basang-basa ang palay at 8 oras lang kung medyo tuyo ang ani. Bagamat hindi na obligadong ibilad ang palay pagkatapos isalang sa flatbed dryer ay may mga pagkakataong pinaaarawan pa rin ni Mang Leobin ang palay niya. Pinarerenta rin ni Mang Leobin ang kanyang flatbed dryer; P3,500 kada 100 kaban. Ayon kay Juliano, kaya ng flatbed dryer magpatuyo ng butil ng palay, kape, mais, at iba pang butil. Gamit ang panggatong na ipa sa pugon ng flatbed dryer, ito ay nakalilikha ng init na ikinakalat ng blower sa palay na nasa dryer. Napapanatili ng dryer ang tamang init sa pagpapatuyo ng palay at hindi lalampas ang temperatura sa 43°C kung bibinhiin. Kundi ay baka masunog ang binhi at hindi na tutubo. Paalala ni Juliano na huwag patagaling basa ang mga inaning butil. Ang matagal na basang " Sa manu-manong pag-aani, 22% ng kabuuang ani ang ibabayad sa gapas at giik, samantalang 16% lang ang bayad sa renta ng combine harvester. Kaya, mas tipid talaga. " Leobin butil ay mawawalan ng sapat na kalidad bilang binhi, maaaring tumubo agad habang nasa imbakan, o kaya ay mangingitim ang bigas nito. Posible ring amagin ang basang butil, at tiyak na babaratin ng mga palay traders kung ibebenta rin lang naman. Buhay seed grower Para kay Mang Leobin, parehas lang ang pamamahala at mga gawain - ipapasok man na binhi o bibigasin ang palay. "Ang pagkakaiba lang ay ang proseso ng pagsesertipika ng palay na bibinhiin," pahayag ni Mang Leobin. Kwento niya, kung bibinhiin ay kailangan magsumite ng aplikasyon sa National Seed Quality Control Services (NSQCS), 15-20 araw pagkatanim. May mga itatakdang pagbisita rin ng seed inspector nang masigurong malinis ang binhi. Kapag nakapagbigay na ng sampol sa NSQCS, kailangang pumasa sa 4 na kategorya ng pagsusuri nang maging certified seeds. Kabilang dito ang seed purity test kung saan 98% ng sampol ay puro; varietal purity test na magsasabing hindi tataas sa 20 gramo ang halo sa bawat 500 gramong sampol; germination test kung saan 85% ng sampol ay dapat tumubo; at moisture content na 14%. Paalala ni Mang Leobin: alisin ang mga halo, bunutin ang palay na wala sa linya, at panatilihing walang damo sa palayan upang masiguro na kabinhi-binhi ang palay. Kailangan ding tahipan ang palay gamit ang seed cleaner, nang mahiwalay ang mga butil na walang laman, magaan o tulyapis, pasyok ng palay, bato, at buto ng damo. Kabuhayang tumitiba Kung susumahin, 66 ektarya ang tinatamnan ng palay ni Mang Leobin. Mga 45 ektarya dito ay kanyang binibinhian. Kaya naman para sa kanya ay tunay na laking ginhawa ang pagpapa-andar ng mga makina sa kanyang "hasyenda". Naibebenta ni Mang Leobin ang certified seeds sa P1,550 kada 40kilong sako. "Ang challenge lang ay ang pagbabayad ng mga nagsipagkuha ng binhi," kantyaw ni Mang Leobin. • Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin 11 s e l a n r o B N a h s e e K
Almost perfect manananim U nang subok pa lang, namangha at bumilib agad sina Terencio Palma, 39, San Miguel, Bohol at Ricky Saligumba, 49, Midsayap, North Cotabato sa paggamit ng mga makinang pantanim. Bukod sa napapabilis ang pagtatanim, ikinatuwa rin nila ang laki ng natitipid sa puhunan gamit ang mga makina. Sinubok ni Mang Terencio ang mechanical transplanter; si Mang Ricky ay drumseeder. Transplanter Taong 2017 nang mag-usyosong gumamit si Mang Terencio ng 4-row walk-behind transplanter. Ginagamitan ito ng mga punlang pinatubo sa seedling tray kung saan nagiging buo o magkakadikit ang mga ugat ng punla. gumagalaw sa kaliwa at kanan na parang papel habang ito ay naglilipat-tanim. Base sa karanasan ni Mang Terencio, sapat ang 40 kilo binhi kada ektarya. Kaya nitong malagyan ang 250-300 trays, na siyang rekomendadong bilang ng tray upang hindi labis o kulang ang mga punla. "Sa transplanter, hindi mo na kailangang umupa ng mga tao para magbunot ng punla. Kaya naman, nakatipid ako ng P1,500 - P2,000 sa gastos kada ektarya," pagmamalaki niya. Kayang tamnan ng transplanter ang 1 ektarya sa loob lamang ng 8 oras. Ikinakarga ang mga seedling tray sa likod na parte ng transplanter kung saan ang mga punla ay Sa seedling tray, ipinapayo ng mga eksperto ang paggamit ng garden soil o pinaghalong compost at iba pang organic materials nang masigurong lumaki nang malusog ang punla. Wais na diskarte naman ni Mang Terencio ang paggamit ng lupa mula mismo sa kanyang bukid. Ayon sa kanya, wala raw pinagkaiba ito kung sa seedbed pinatubo ang punla. 12 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019 ISINULAT NI: ALLAN C. BIWANG Kung manu-manong pagtatanim, aabot sa P5,000 ang gastos niya kumpara sa P4,000 lang kada ektarya gamit ang transplanter, kasama na riyan ang renta sa makina at iba pang gastusin. "Walang pinagkaiba," sagot ni Mang Terencio nang pakiusapan siyang paghambingin ang manu- mano at lipat-tanim. Gamit ang NSIC Rc 222, nasa 6 tonelada ang kanyang inaani. Sinang-ayunan ito ni Dr. Arnold Juliano ng PhilRice. Sa isinagawang pag-aaral gamit ang mechanical transplanter at Rc 222, halos walang pinagkaiba ang ani nito sa 10t/ha sa tag- araw at mahigit 5t/ha sa tag- ulan. g n a w B i . C n a l l A
Sa pagsisikap at pagpupunyagi ni Mang Terencio, nakapundar na rin siya ng sariling transplanter para sa kanyang 7 ektaryang palayan. Lahat ng kanyang natitipid na gastos ay pinambabayad niya sa kanyang hulugang transplanter sa halagang P250,000. Aniya, matatapos na niyang bayarin ito ngayong Marso 2019. Samantala, nakakapagrenta ng transplanter ang kapwa niya magsasaka sa KASILAK at CAMBAOL multi- purpose cooperative, at sa lokal na pamahalaan ng San Miguel. Ayon kay Juliano, ang plastic drumseeder ay dinisenyo ng PhilRice at lokal na kumpanyang INCA Plastics. "Sa paraang sabog-tanim, ito ay simple, magaan, at madaling gamitin. Sa paggamit ng drumseeder, magkakatapat ang hanay ng palay sa distansyang 20sm (sandangkal). Sa tulong nito, maiiwasan ang pag-aksaya ng binhi. Nababawasan din ang pagdapa o paghapay ng palay dala ng malakas na hangin," paniniguro ni Juliano. Kung noon ay nasa 80-100 kilong binhi kada ektarya ang kanyang nagagamit sa manu-manong sabog-tanim, ngayon ay 40 kilo na lamang. Ayon kay Mang Ricky, sa nakasanayang sabog-tanim ay walang linya na sinusunod. Ang habol lamang ay maikalat ang binhi sa loob ng pinitak, kaya naman maaksaya kumpara sa 3-5 butil kada tundos kung drumseeder ang gamit. ALLAN C. BIWANG Payo nga lang ni Mang Ricky na huwag masyadong mabilis o mabagal ang paghila ng drumseeder para tama lang ang hulog ng butil. Dalawang oras lang ang pagtatanim ni Mang Ricky sa isang ektaryang palayan gamit ang drumseeder. Bukod sa mabilis na pagtatanim, nakatitipid pa dahil hindi na niya kailangang mag-upa ng magsasabog-tanim. Kwento niya ay P1,200 din ang bayad ng mga manananim. Kwento ni Mang Ricky, simula nang ginamit niya ang drumseeder napansin niyang mas gumanda ang bulas ng kanyang tanim dahil hindi na nagsisiksikan ang mga ito. Naging mahaba rin ang mga uhay ng palay kaya mas maraming butil. Dalawang taniman ng 2018 nang nasubukang gamitin ni Mang Ricky ang drumseeder. Kaya naman, bilib siya sa kakayahan nito. Drumseeder Malaki ang pasasalamat ni Mang Ricky at naglakas-loob siyang subukang gamitin ang drumseeder. Ayon sa kanya, tanging siya lamang sa kanilang barangay ang nagpakatikas na gumamit ng drumseeder na ipinagkaloob ng proyektong RiceBIS ng PhilRice. Maki-MAKINA saka na! Sinasabing pinakamalaki ang matitipid ng magsasaka sa labor cost o lakas paggawa kaya naman mainam na ring umpisahan ang paggamit ng makina simula sa paghahanda ng lupa hanggang sa makaani. Bawas-gastos na, mabilis pa sa paggawa! e u q i t s O . M p i l i h P At sa mata ng mga ibang magpapalay sa ASEAN region na matagal nang makina ang gamit, hindi na mga aping timawa ang mga magsasakang Pilipino kundi kahanay na nila tayo. Batid na nating lahat ang importansya ng de-makinang pagpapalayan.• 13 Enero-Hunyo 2019 PhilRice Magasin
" ' Text, surf, training, at pagpapalayan: may konek pala! ISINULAT NI: ELSIE E. REYES Ang pagsasaka ay parang kompyuter, kailangan ina-upgrade. " Y an ang banat ni Armando "Manding" Ongsingco, 51, Llanera, Nueva Ecija, sa pagkukwento tungkol sa patuloy niyang pag-aaral ng pagsasaka kahit na higit dalawang dekada na niyang trabaho ito. "Bong" Ponce, 47, ng San Antonio, Zambales, isa sa masugid na suki simula pa noong 2016. Bagito sa pagsasaka, sakit sa ulo ni Mang Bong ang zinc deficiency, BLB, stem borer, rice blast, at brown spot. Kaya naman, sa kanyang 4,000m2 palayan ay nasa nakakadismayang 10 kaban [50 kilo kada sako] lamang ang kanyang ani. Dahil dito, naisip niyang magtanong sa PhilRice Facebook Messenger. dalawang dekada na siyang nagsasaka at nagsilbi ring Magsasakang Siyentista sa loob ng halos 2 taon. May mga iba pang suking website din si Rolly tulad ng NCBI, IRRI, Research Gate, at Pinoy Rice Knowledge Bank. Bukod sa napaghuhugutan nya ng impormasyon ang PhilRice Facebook, naibabahagi niya pa ito sa kanyang mga kaibigan sa Usapang Palayamanin Facebook page. Bilang seed grower, babad si Manding sa mga training o pagsasanay nang ma-upgrade ang kanyang kaalaman sa agrikultura. Ayon kay Manding, noong wala pa siyang masyadong alam ay malakas siyang gumamit ng inputs mula sa mga katuwang niya sa pagpapalayan. Nang matutuhan niya ang mga mas matuwid na pamamaraan, bumaba na raw ang kanyang gastos. Sa kasalukuyan, umaani siya ng 8.8 tonelada sa gastos na P40,000 kada ektarya. Sa kanyang pag-uusisa ay natutuhan niya na hindi agad pagbomba ng pestisidyo ang solusyon kapag may nakitang insekto sa palayan. "Natutuhan ko ang kahalagahan ng mga kaibigang putakti na mainam na panlaban sa stem borer. Bukod sa magastos ang paggamit ng pestisidyo ay maaari pang makasama sa palay at kapaligiran, at sa akin mismo," kwento ni Bong. Sa ganda ng tindig ng kanyang palay na hindi nya ikahihiya kanino man, inaasahan niyang aani siya ng 40 kaban! Isa si Nica Francia, 54, OFW sa Macau, China, sa nabigyan ng tips ni Rolly. Bagama't nasa ibang bansa, may pinasasakang bukid sa Talavera, Nueva Ecija si Nica. Aniya, nang payuhan siya ni Rolly ukol sa pag-aabono at PhilRice facebook page Nasa 50,000 ang kasalukuyang followers ng PhilRice facebook page. Kabilang dito si Antonio Isa ring tagasubaybay ng PhilRice page si Rolando "Rolly" Benosa, 57, ng Sison, Pangasinan. Higit Rolando Benosa 14 PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019
· t o g n a L e c n o P . L s e t i r a M r e m o D n a e h S Nona Bajaro Angel Wasoy Florin Antonio Ponce o 40 sako sa kanyang 6,000m2 palayan. Pero nang nagkakwentuhan sila ni Rolly Benosa sa Facebook, napagtanto ni Lhorence na maaaring sa nutrisyon ang problema sa halip na fungus. Nagbigay pa siya ng ibang tips lalo na sa pag
-aabono at matapos 'to, umani si Lhorence ng 128 kaban! Armando Ongsingco Nica Francia damo. Paliwanag niya, gustong
- gusto niya ang natutuhan tungkol sa mga binhi at resistensya nila sa mga sakit at peste, lalo na at talamak ang mga ito sa lugar nila. Ang kwento nila Rolly, Nica, at Lhorence ay sumasalamin sa datos ng PhilRice noong 2016 na nagsasabing kapwa magsasaka pa ang pangunahing kuhanan ng impormasyon. Yun nga lang, sa kwento nila Rolly, ay hindi na lang simpleng kwentuhan sa bukid o tambayan ang bahaginan. Ngayon, mistulang papindut
- pindot na lang sila sa cellphone. Parehong paksa rin ang napakinabangan ni Angel "Wasoy" Florin Jr., 66, ng Minalabac, Camarines Sur. Nirereklamo niya ang BLB, rice blast, at sheath blight sa palayan, ngunit nang kanyang mapansin sa PTC message ang paglalarawan ng mga binhi at resistensya, nabigyang linaw siya kung anong angkop na binhi ang itatanim sa kanila. Karaniwang umaani si Wasoy ng 100 kaban [54
- 56kg] kada ektarya sa gastos na P50,000 para sa inbred. pagpupunla ay agad niya itong ibinahagi sa kanyang katiwala sa bukid. "Akalain mong nadoble ang ani ko! Dati ay nasa 75 kaban lang, ngayon ay umaabot ng 143 kaban," pagyayabang ni Nica. PhilRice Text Center Bukod sa internet, maraming nag
-tetext o tumatawag sa PhilRice Text Center (PTC), 0917
- 111
-7423. Siguradong marami pang kwentong may kinalaman sa pagtutuklas ang ibang magsasaka, na hango sa mga pangyayari sa tunay na buhay. Iba
-iba man ang drama ng bawat kwento nila ay hindi maitatanggi ang kahalagahan ng patuloy na paghahanap ng mga napapanahong kaalaman para maging gabay sa pagpapasulong ng ani sa kontroladong gastos.
• Pagpapalaki ng kita naman ang isinasalaysay ni Lhorence Reyes, 30, na nangangasiwa rin ng palayan sa Tangalan, Aklan. Malupit ang karanasan niya noon nang agad niyang pinaratratan ng fungicide ang naninilaw na palay sa pag
-aakalang fungus ang problema. Ang resulta, umani lang siya ng 2.2 tonelada Isa rito si Nona Bajaro, 58, ng M'lang, North Cotabato. Karaniwan siyang umaani ng 177 kaban [60
-64kg] kada ektarya kung tag
-araw at 231 kaban naman kung tag
-ulan. Inalala ni Nona kung papaano siya natulungan ng pagtawag sa PTC nang mamroblema siya sa 15 PhilRice Magasin Enero
-Hunyo 2019 Enero
-Hunyo 2019 PhilRice Magasin
16 KAILANGAN MO RIN SI "POSPORO" GUHIT NI: JUDE KLARENCE C. PANGILINAN KWENTO NI: FREDIERICK M. SALUDEZ PhilRice Magasin Enero-Hunyo 2019
17 PhilRice Magasin Enero
Hunyo 2019 Enero
Hunyo 2019 PhilRice Magasin