ANG Pahayagan ng Partido Komunista ng Pilipinas Pinapatnubayan ng Marxismo-Leninismo-Maoismo Tomo LI Blg. 19 Oktubre 7, 2020 EDITORYAL Mga bitak sa pasistang koalisyong Duterte Ang kumpetisyon sa pulitika na nilalaro ngayon sa Mababang Kapulu- ngan ng Kongreso sa usapin ng pamumuno rito ay palatandaan ng mga bitak sa loob ng naghaharing pasistang koalisyong Duterte. Ang walang kahihiyang balyahan para sa pwesto ay bahagi ng mas malaking laba- nan para makuha ang mas malaking bahagi ng pork barrel sa badyet sa 2021, lalo at nalalapit na ang eleksyong 2022. Noong Setyembre 30, bumoto ang 184 sa 300-myembrong kapulu- ngan kontra sa palabas na alok ni Speaker Alan Peter Cayetano na magbitiw sa pusisyon. Ang botohan ay binatikos na pag-aaksaya ng oras at salapi ng bayan. Ang alok na magbitiw ni Caye- tano, sa halip na tuwirang magbi- tiw, ay pagsagka sa "kasunduang hatian sa termino" niya at ni Rep. Lord Allan Velasco. Sa usapang ito, uupo si Cayetano bilang pinuno ng mababang kapulungan sa unang 15 buwan ng kanilang termino, at hahalinhan ni Velasco sa huling 21 buwan. Tinutuligsa si Cayetano sa pagkakapit-tuko sa poder at pagbali sa kanilang "usapang lalaki." Ang boto kontra sa palabas na alok na magbitiw ni Cayetano ay di tuwirang sampal kay Duterte, na mismong namagitan sa kasunduan sa hatian sa termino na nabuo noong 2019 at muling pinagtibay sa pulong kamakailan sa Malacañang. Lumilitaw na di absoluto ang hawak ni Duterte sa mga tauhan niya sa Kongreso, at na hindi lahat ay ma- saya sa mga kaayusan sa hatian sa mga pakinabang at pribilehiyo ng nasa poder. Naghahayag kapwa si Cayetano at Velasco ng katapatan sa tiranong si Duterte. Kinakatawan nila ang iba't ibang grupo o paksyon sa loob ng naghaharing pangkatin. Nagka- kaisang kumikilos ang mga ito para suportahan ang pagbibigay kay Du- terte ng karagdagang kapangyari- hang burukrata-kapitalista at pa- sista, ng Anti-Terrorism Law, ang pagkait ng prangkisa sa ABS-CBN at pagbibi- gay ng hindi karaniwang kapang- yarihan para galawin ang badyet sa gitna ng pandemya. tulad kamakailan Gayunman, ang katapatang ito ng mga reaksyunaryong pulitiko ay mananatili lamang kung sila'y pina- kakain ng tama at relatibong pan- tay-pantay. Basta't tumatanggap ang kanilang mga distrito ng pondo para sa mga pampasiklab na pag- papagawa ng kalsada, waiting shed at iba pang proyektong pang- imprastruktura kung saan maaaring ipaskil ang kanilang mukha, ang mga alipures sa kongreso ay patuloy na magsisilbi sa tirano at kanyang mga tau-tauhan. Mas mahirap si- lang pakainin at busugin tuwing palapit ang eleksyon dahil lumalaki ang hinihingi para gastusin sa mu-
ling pagtakbo o pag-ambisyong ma- kaupo sa mas mataas na pwesto. Ang pagsidhi ng banggaang Ca- yetano-Velasco ay di maihihiwalay sa kasalukuyang pagdinig sa badyet sa 2021, partikular ang bahagi nila sa ₱397 bilyong pork barrel na ha- wak ng Department of Public Works and Highways (DPWH). Nagrerekla- mo ang kampo ni Velasco sa di pan- tay na alokasyon ng pondo para sa mga proyektong pang-imprastruktu- ra, at kinukwestyon bakit makakuku- ha ng ₱11.1 bilyon ang distrito ni Cayetano sa Taguig at ₱11 bilyon sa mga kaalyado niya sa Camarines Sur, samantalang ang mga di niya kaal- yado ay mayroon lamang ₱2 bilyon. Lalo pang titindi ang tunggalian sa Mababang Kapulungan sa mga darating na araw sa paggigiit ng paksyon nila Velasco na dapat sun- din ni Cayetano ang unang usapan at magresayn sa Oktubre 14. Kung hindi, nagbanta silang ideklarang bakante ang pwesto para bigyang- daan ang kanilang pagtutuos. Lalo pang lalalim at lalawak ang mga kontradiksyon sa hanay ng naghaharing pangkatin sa darating na panahon sa harap ng paglala ng krisis ng naghaharing sistema ha- bang lalong nagiging matakaw si Duterte at kanyang mga alipures. Lilitaw lalo ang mga kontradiksyong ito habang papalapit ang eleksyon, o kung itulak ni Duterte ang pagba- bago ng konstitusyon o iba pang is- kema para manatili sa poder. Ang mga bitak na ito ay hahan- tong din sa hayagang tunggalian sa hanay ng militar at pulis, partikular sa pagitan ng nagriribalang sindi- kato, at sa pagitan ng mga upisyal na sangkot sa malakihang korap- syon at malalalang paglabag sa karapatang-tao. Siguradong may lilitaw ding mga na makikitang di posibleng tapusin ang armadong tunggalian sa bansa kung sa pamamagitan lamang ng isang gerang panunupil laban sa bayan. upisyal lilitaw ang mga kontradiksyon sa harap ng lumala- kas na internasyunal na presyur sa rehimeng Duterte sa harap ng ma- lawakang pagbatikos sa mga pang- aabuso ng mga sundalo at pulis sa mga karapatan, gayundin sa pag- mamanikluhod niya sa China at Lalo ring ANG Nilalaman Editoryal: Mga bitak sa pasistang koalisyong Tomo LI Blg. 19 | Oktubre 7, 2020 Duterte 1 Sundalong gwardya ni Consunji, tinambangan 3 Ang Ang Bayan ay inilalabas sa Hustisya sa Lianga 3 wikang Pilipino, Bisaya, Iloco, Abusadong mga sundalo at pulis, inambus 4 Hiligaynon, Waray at Ingles. Mga akawnt sa Facebook, bunyag 4 Tumatanggap ang Ang Bayan ng Mega farm para sa eksport 5 mga kontribusyon sa anyo ng mga Pagsandig sa dayuhang abono 6 artikulo at balita. Hinihikayat din ang mga mambabasa na magpaabot ng Dumadaluhong ang mga berdugo 7 mga puna at rekomendasyon sa Demolisyon, nagbabadya 7 ikauunlad ng ating pahayagan. Sa madaling salita 8 Sikreto ni Tatay Yulo 9 Ika-48 taon ng batas militar, ginunita 9 Panawagan para sa subsidyo sa palay 10 @prwc_info Pagharang sa ayudang militar ng US 10 Pagkawasak ng kagubatan 10 Trump, nag-udyok ng pasismo 10 Ang Ang Bayan ay inilalathala dalawang beses bawat buwan ng Komite Sentral ng Partido Komunista ng Pilipinas 2 pagpapabayang makapagtayo ng mga pasilidad militar sa South Chi- na Sea. Mula sa kongreso ng US at parlamento ng Europe, umaali- ngawngaw ang sigaw para tapusin ng mga pwersa ng estado ang mga pagpatay sa mga aktibista at sa huwad na kontra droga. Nadidiin din siya sa hakbangin kamakailan ng Facebook na alisin ang mga akawnt na pinatatakbo ng militar. gera Dapat samantalahin ng samba- yanang Pilipino ang mga kontradik- syong ito sa hanay ng naghaharing pangkatin sa pamamagitan ng pag- lalantad sa mga krimen, korapsyon, brutalidad at pangangayupapa ng rehimen at ng pagbubuo ng pinaka- malawak na pagkakaisa ng mga patriyotiko at demokratikong uri at sektor. Dapat ubos-kaya silang magsalita laban sa pork barrel at kontra-insurhensya na badyet ng rehimen pang-2021 na sagadsaring anti-mamamayan at anti-mahirap laluna sa harap ng pandemya at pangangailangang ng panggastos ang mga serbisyong medikal, pang-ekonomya at pang- edukasyon. Dapat batikusin ang ri- balan sa poder at pribilehiyo ha- bang nagdurusa ang bayan sa pal- pak na pagbubukas ng klase, pag- taas ng pamasahe, malaking gastos sa pagpapagamot, krisis sa pagkain at iba pang kagyat na problemang pang-ekonomya at panlipunan. dagdagan May mga alipures na dismayado dahil tira-tira na lamang ang inii- wan sa kanila ng mga walang-ka- busugang pinakamakapangyarihang tauhan ni Duterte. Dapat silang hi- kayatin na iwaksi ang rehimen ng katakawan at tiraniya. ibayong pukawin ang sambayanang Pilipino na labanan ang pasista, papet at korap na re- himeng Duterte. Dapat ilantad ang kabuktutan ng rehimen upang sin- dihan ang galit ng bayan at palaka- sin ang determinasyon nilang lu- maban. Dapat Dapat kumilos nang malakihang bilang ang mga manggagawa, mag- sasaka at malaproletaryado sa mga pabrika, komunidad sa kalunsuran Oktubre 7 , 2 02 0 ANG BAYAN
at kanayunan. Dapat isagawa ang walang-kapagurang gawaing propaganda at edukasyon sa kanilang hanay. Dapat makibaka ang masang anakpawis para sa kanilang mga karapatan at ka- galingan, laluna sa gitna ng kri- sis at papanagutin ang rehimen sa korapsyon at maling mga prayoridad. Kasabay nito, dapat patuloy na lumawak at lumakas ang al- yansa sa hanay ng mga panggit- nang pwersa. Ang mga kabata- ang estudyante, titser, nars at mga manggagawang pangkalu- sugan, mga kawani ng pamaha- laan, mga taong-simbahan, ka- babaihan, mga pwersang oposi- syon at iba pang demokratikong sektor ay dapat patuloy na magsanib pwersa upang lalong nagkakaisang palawakin prenteng anti-Duterte. ang Ang hanay ng mas abante sa pulitika na mga kadre ng Partido at aktibistang masa ay dapat manguna at magsilbing huwaran sa mahirap at kadalasa'y pelig- rosong gawaing pagpukaw, pag- organisa at pagpapakilos sa ma- sa. Makakamit lamang ang ta- gumpay sa pamamagitan ng ma- lawakang pagpapakilos ng masa. Dapat patuloy na pamunuan ng Partido ang Bagong Hukbong Bayan sa pagsulong ng malawa- kan at maigting na pakikidig- mang gerilya. Ang lumalaking bilang ng mga taktikal na open- siba sa nagdaang mga linggo ay nagpapakita ng pambansang ka- pasidad at determinasyon ng BHB na labanan ang pasistang rehimen at tumulong sa pagba- bagsak nito. Sa pagsusulong ng lahat ng anyo ng paglaban, magagawang ibayong ihiwalay at pahinain ng sambayanang Pilipino ang pa- sistang rehimeng Duterte. Kahit gumamit ng terorismo ng estado, mabibigo ang rehimen sa harap ng determinasyon ng sambaya- nan na makibaka para ibalik ang kanilang mga kalayaan at ipag- laban ang demokrasya. ANG BAYAN Oktubre 7 , 2 02 0 Sundalong gwardya ng Consunji, tinambangan; 24 patay MAGKASUNOD NA BINIGWASAN ng Bagong Hukbong Bayan (BHB) ang mga sundalong protektor ng mapaminsalang operasyon ng mga kumpanya ng mina at troso ng malalaking burgesya kumprador sa Mindanao nitong nagdaang mga buwan. Apatnapung sundalo ang naitalang patay at hindi bababa sa 34 ang sugatan sa ambus nito sa mga prubinsya ng Sultan Ku- darat at Surigao del Sur. BHB-Far South Mindanao Region noong Setyembre 2 ang tropa ng 37th IB na lulan ng trak ng militar sa Bara- ngay Sta. Clara, Kalamansig, Sul- tan Kudarat. Napatay ang 24 na sundalo at 28 iba pa ang nasuga- tan. Papunta ang mga sundalo sa Barangay Datu Andong sa pare- hong bayan para depensahan ang ABU-Gemma Construction Com- pany. Tinambangan ng isa ang nasugatan. Sa Surigao del Sur, sunud-su- nod na armadong aksyon ang ini- lunsad ng hukbong bayan laban sa mga nag-ooperasyong tropa ng 3rd SFB, 36th IB, 65th IB at 75th IB na nagsisilbing protektor ng ma- pandambong na mga operasyong mina sa prubinsya. Napatay sa mga labanan si 2nd Lt. Danus at 12 pang sundalo. Limang sundalo ang nasugatan. Ilang oras bago nito, pinarali- sa ng BHB ang isang backhoe ng naturang kumpanya na nagsasa- gawa ng pagpapalawak ng kalsa- dang gagamitin sa malakihang operasyong pagtotroso ng D.M. Consunji Incorporated sa unang distrito ng prubinsya. Noong Agos- to 17, inambus ng mga Pulang mandirigma ang isang yunit ng 37th IB sa parehong barangay. Tatlong sundalo ang namatay at Pinasabugan ng BHB ang mga sundalo sa Barangay Hinapuyan, Carmen noong Hulyo 30. Sa bara- ngay Libas Sud at Siagao, San Mi- guel, tatlong operasyong haras ang inilunsad ng BHB mula Mayo 14 hanggang 18. Naglunsad din ang BHB ng isang ambus at tatlong operasyong haras laban sa magkakumbinang pwersa ng 36th IB, 75th IB at 65th IB noong Agosto 4-8. Hustisya sa Lianga massacre, nakamit PATAY SA LABANAN sa pagitan ng isang yunit ng Bagong Hukbong Bayan- Surigao del Sur at grupong paramilitar na Magahat-Bagani noong Oktubre 4 si Hawudon Jumar Bucales at dalawa pa niyang kasama. Tinambangan ng mga Pulang mandirigma ang grupo ni Bucales sa Sityo Mamsapranon, Ba- rangay Banahao sa Lianga, Surigao del Sur. Si Bucales ang utak ng pagpa- tay kay Emerito Samarca, tagapangasiwa ng paaralang ALCADEV, at sa dalawang lider Lumad na sina Datu Bello Sinzo at Dionel Campos noong Setyembre 1, 2015. Matapos ang limang taon, na- kamit din ang hustisyang ipinagkait ng reaksyunaryong estado sa mga Lumad ng Lianga. Matapos ang ma- saker noong 2015, ginantimpalaan ng Armed Forces of the Philippines si Bucales ng pondo, negosyo at pu- sisyon. Hinirang siyang pekeng ki- natawan ng mga Lumad at pinaupo sa konseho ng prubinsya. Ang Ma- gahat-Bagani ay pinopondohan at pinatatakbo ng 3rd IB. Sangkot ang grupo sa mga operasyong kombat at pagpapasurender sa Lianga ni- tong nagdaang mga buwan. Patay din sa pananambang ang kadre ng detatsment ng CAFGU, sa Barangay Pakwan, Lanuza noong Oktubre 3. Nasamsam mula sa kan- ya ang isang kalibre .45 pistola. 3
Abusadong mga sundalo at pulis, inambus ng BHB TINAMBANGAN NG Bagong Hukbong Bayan (BHB)-Western Samar ang mga elemento ng 19th IB sa Barangay Sta. Cruz, Matuguinao noong Setyembre 26. Limang sundalo ang napaslang at 12 ang sugatan. Sa Northern Samar, pinaputu- kan ng isang yunit ng BHB ang mga elemento ng CAFGU at 43rd IB sa Barangay Pagsang-an, San Roque noong unang linggo ng Setyembre. Tumaob ang sasakyan ng mga pulis nang tambangan sila ng isang yunit ng BHB-Albay sa haywey sa Barangay Cawayan, Manito noong Setyembre 28. Sugatan sa opensiba ang dalawang pulis. Noong araw ding iyon, inambus ng BHB-Mindoro ang mga elemento ng 403rd Regional Mobile Force Battalion (RMFB) sa Barangay Sta. Teresita, Mansalay, Oriental Min- doro. Tumalilis ang mga sugatang pulis at iniwan ang kanilang sasak- yan. Tuluyang winasak ng BHB ang sasakyan ng pulis. Kasabay nito, inatake ng isang hiwalay na yunit ang detatsment ng 403rd RMFB sa Barangay Cabalwa sa parehong ba- yan. isnayp din ang inilunsad ng BHB-Mindoro noong Setyembre 16 at 22 laban sa 203rd IBde na umuokupa sa Bara- Dalawang operasyong ngay Monteclaro, San Jose, Occi- dental Mindoro. Pinasabugan naman ng BHB- Central Panay ang nag-oopera- syong pwersa ng 12th IB sa Barangay Binulosan Piqueño Cali- nog, Iloilo noong Setyembre 17. Isang araw bago nito, pinaputukan ng mga Pulang mandirigma ang mga ng operasyong saywar sa Barangay Masaroy sa tabing ng Retooled Community Support Program. tropang nagsasagawa Iniulat din ng yunit ang dala- wang operasyong haras laban sa mga sundalo sa mga barangay ng Roosevelt at Tacayan, Tapaz, Capiz noong Agosto at Hulyo. Isa ang patay at dalawa ang sugatan sa hanay ng 12th IB. Sa Barangay Baluan, Palim- bang, Sultan Kudarat, hindi bababa sa tatlong sundalo ang napatay sa isang engkwentro noong Hulyo 26. Isang Pulang mandirigma ang na- martir. Mga akawnt sa Facebook ng rehimeng Duterte, nabunyag Ipinasara ng Facebook noong Setyembre 22 ang mahigit 100 akawnt at pahina na pinatatakbo ng Armed Forces of the Philippines (AFP) at Philip- pine National Police (PNP), gayundin ang dagdag na 100 maka-Duterte na akawnt na natuklasang pinatatakbo mula sa China. Ayon sa Facebook, ang mga akawnt na ito ay lumabag sa alitun- tunin ng kumpanya kaugnay sa coordinated inauthentic behaviour o koordinadong paglalabas ng mga post para magmukhang totoo ang isang pangyayari o opinyon. Ibig sa- bihin, peke ang mga akawnt na ito at sadyang ginawa para magpalaga- nap ng pekeng mga balita para impluwensyahan ang upinyon ng publiko. Laman ng mga ito ang mga bali- ta at upinyon kaugnay sa pulitika at militar ng Pilipinas, pagsuporta sa mga batas ng rehimeng Duterte la- luna ang bagong Anti-Terrorism Law at ang pag-red-tag sa mga ak- tibista at kritiko nito. Nakatuon ang naturang mga akawnt sa pagdede- monyo sa rebolusyonaryong arma- dong kilusan bilang "terorista." Pu- no ang mga ito ng kasinungalingan, pambabaluktot at karahasan. Ang bungkos naman ng mga akawnt na pinatatakbo mula sa China ay nag-espesyalisa sa pagpa- palaganap ng mga maka-China na pahayag at pag-atake sa mga upi- syal at mambabatas na bumabatikos rito. sa mga akawnt na ito ang promosyon kay Sara Duterte bilang susunod na presidente, at mga papuri kay Imee Marcos. Kapansin-pansin Malinaw ang ugnayan ng rehi- meng Duterte, AFP, PNP at mga akawnt na isinara ng Facebook. Tu- koy ang mga akwant na ginawa at pinatatakbo ni Capt. Alexandre Ca- bales, ang hepe ng Social Media Center ng AFP na nakapailalim sa Civil Military Operations Regiment. Isa rito ang pahinang "Hands Off Our Children" na ginagamit ng mili- tar para i-red-tag ang mga aktibis- tang kabataan, pangunahin ang ki- natawan ng Kabataan Partylist na si Sarah Elago. Apat na beses nang nagsara ang Facebook ng mga Pilipinong akawnt na maka-Duterte sa nakaraang da- lawang taon. Isang beses na ring nagsara ang Twitter ng mga katulad na akawnt. Kabilang sa mga ipina- sara ang mga network na pinatakbo ni Nic Gabunda, ang direktor ni Du- terte sa pangangampanya sa social media noong eleksyong 2016. 4 Oktubre 7 , 2 02 0 ANG BAYAN
Mega farm: Konsolidasyon ng lupa para sa produksyong pang-eksport Samutsaring programa ang ipinapakana ng rehimeng Duterte para pasi- karin umano ang sektor ng agrikultura sa gitna ng pandemya. Isa rito ang programang Mega Farm and Food Security na sasagot diumano sa kakulangan ng pagkain sa panahon ng pandemya. Sa ilalim ng programang mega farm, bubuklurin ang magkanugnog na parsela ng lupa na pagmamay-ari ng indibidwal na magsasaka para tamnan ng isang klase ng pananim. Ito raw ay para makamit ang "eco- nomy of scale" o malakihang pro- duksyon gamit ang pinakamababang gastos. Sasaklawin nito ang 217,120 ektaryang pampublikong lupa. Taliwas sa katawagan ng prog- rama, malabong matitiyak nito ang lokal na suplay ng pagkain. Diin nito ang paglalatag ng mga komersyal na plantasyong nakatuon sa produk- syon ng mga "high value crop" o mga pananim na mataas ang halaga at madaling ibenta sa pandaigdi- gang pamilihan. Kabilang dito ang saging, kakaw, kamoteng-kahoy, ka- pe, oil palm, kalamansi, niyog, ma- ngga, sibuyas, palay, seaweed, tubo at mga gulay na nabubuhay sa ma- lalamig na lugar. Ang mga pananim na ito ay nakaasa sa makinarya, binhi, pestisidyo at pataba na iaangkat mula sa mga kapitalistang bansa. luwas ng bigas sa Pilipinas noong Mayo. Ang konsolidasyon sa produk- syon at pagsasaka ng mga high va- lue crop ay paulit-ulit nang napatu- nayang nagsisilbi lamang sa mono- polisasyon ng kontrol ng lupa sa kapinsalaan ng mga magsasaka. Sa Negros at Central Luzon, ipinatu- tupad ito sa anyo ng sugar block farming. Sa Mindanao, nasa anyo ito ng mga venture arrangement (AVA) sa pagitan ng mga benepisyaryo ng huwad na re- pormang agraryo at mga kumpanya sa agribisnes na nagpapatakbo ng mga komersyal na plantasyon ng saging, pinya, kakaw at oil palm. agribusiness Sa ilalim ng mga iskemang ito, sinasamantala ng mga panginoong maylupa at kumpanya sa agribisnes hindi lamang ang malalaking tipak ng lupa at rekurso, kundi pati ang murang lakas paggawa ng mga magsasaka. Libu-libong ektarya ng lupa ang itinatali nito sa produk- syong pang-eksport. Kasama sa target na saklawin ng mga mega farm ang mga pala- yang nabangkrap dulot ng liberali- sasyon sa importasyon ng palay. ng Noong Agosto, Asian Development Bank ang $400 milyong (₱20 bilyon) pautang para "saluhin" ang mga nawalan ng ha- napbuhay dulot ng iskema. Bahagi nito ang pondo para sa "pagtransi- syon" ng mga magsasaka sa palayan tungo sa pagsasaka ng mga high value crop. Sa kabila ito ng pangangailangang tiyakin ang istableng suplay ng lokal na bigas matapos pansa- mantalang itinigil ng Viet- nam at Thailand ang paglu- inaprubahan Sa isang ulat na inilabas ng inamin World Bank noong Hunyo, nito ang mga "limitasyon" ng sugar block farming at AVA. Sa Negros, di signipikante ng ang produktibidad ng mga tubuhan na ipinailalim sa block farming. Nana- pagtaas ANG BAYAN Oktubre 7 , 2 02 0 natiling atrasado, di mekanisado at nakaasa sa murang lakas-paggawa ng libu-libong sakada ang opera- syon ng mga ito. Nananatiling nasa 50-57 tonelada ang ani bawat ek- tarya ng tubuhan, malayo sa tinar- get na 80-100 tonelada. Ito ay sa kabila ng pagbuhos ng halos ₱2 bil- yon sa industriya sa anyo ng pau- tang at pondo para sa makinarya at imprastruktura. mga Ayon sa Unyon ng mga Manggaga- wa sa Agrikultura, napunta lamang ang pondong ito sa bulsa ng mga panginoong maylupa, mga upisyal ng ahensya sa agrikultura at mga lokal na upisyal. proyektong Nanatiling manggagawang-bu- kid sa sariling lupa ang maraming magsasaka. Napakababa ng ibina- bayad na upa sa kanilang mga lupa ng mga kumpanya at panginoong maylupa. Sa Tarlac, umaabot la- mang sa ₱7,500 kada 0.66 ektarya ang upang binabayaran ng mga pa- nginoong maylupa kada taon. Ma- baba at di nakabubuhay ang kani- lang sahod. Malala pa, nawalan sila ng karapatan na magtanim ng pag- kain bilang pantawid sa panahon ng tiempo muerto o panahon na tigil ang paggiling ng tubo. Sa mga plantasyon ng saging sa Mindanao, nabaon sa utang ang mga magsasaka sa kasosyo nilang mga kumpanya na ekslusibong nagsu- suplay ng mga gamit sa produksyon (binhi, pestisidyo at pataba.) Sagit ng magsasaka ang lahat ng gastos sa produksyon at obligado silang magbayad kahit sa panahon ng mga sakuna, tagtuyot o malubhang pa- nanalasa ng peste. Nakulong ang mga magsasaka sa tagi- bang na mga kontrata ng pagbebenta ng kanilang ani sa presyo. sa Dahil utang, naging daan pa ang AVA para mapalayas sila sa sariling lupa. napakababang sa pagkabaon 5
Pagsandig sa dayuhang abono, balakid sa pagkamit ng seguridad sa pagkain Ibayong nilantad ng pandemyang Covid-19 ang atrasadong katangian ng mga kantitatibong restriksyon at taripa sa produkto noong dekada 1990. Ipinatupad ito alinsunod sa General Agreement on Tariffs and Trade at Agreement on Agriculture na ipinataw sa bansa ng World Trade Organization, bilang bahagi ng pakana nito na todo-todong ibu- yangyang ang lokal na sektor ng agrikultura. Binansot ng neoliberal na mga iskemang ito ang anumang posibilidad para makapagtayo ang bansa ng nagsasariling industriya sa pagmanupaktura ng abono, at itinali ang bansa sa pag-aangkat. agrikultura sa Pilipinas. Ang mga pagtigil sa produksyong agrikultural sa buong daigdig bunsod ng mga lockdown, kwarantina at restriksyon sa transportasyon ay nagpalala sa krisis ng lokal na sektor ng agrikultura na tali sa dayuhang mga gamit sa produksyon at nakatuon sa eksport. Nakatakdang tumindi ang krisis sa pagkain na ibinunsod ng deka-dekada nang liberalisa- syon sa agrikultura, monopolisadong kontrol sa lupa at kawalan ng suporta sa maliliit na magsasaka. Isang mukha ng pagiging atra- sado ng lokal na agrikultura ang ka- walan ng batayang mga industri- yang nakatuon sa pagmamanupak- tura ng mga gamit sa produksyon sa sektor. Kabilang dito ang kawalan ng kakayahang magmanukpaktura ng angkop na abono at limitadong paggamit nito sa mga palayan, mai- san at gulayan. Sa abereyds, ang lo- kal na mga magsasaka ay gumaga- mit lamang ng 157 kilo ng abono ka- da ektarya ng masasakang lupa ka- da taon. Lubhang napakababa nito kumpara sa rekord ng Vietnam na 429.8 kilo. abono sa Eastern Visayas, sunod ang Bicol. Pangunahing agrikultural ang naturang mga rehiyon. Ang Eastern Visayas ay ikaapat na pi- nakamahirap na rehiyon sa bansa. Kontrolado ng mga multinasyu- nal na korporasyong agrokemikal ang pagpepresyo sa mga abono sa Pilipinas dahil mayorya ng lokal na suplay ay inaangkat. Noong 2018, nag-angkat ang bansa ng kabuuang 2.37 milyong metriko-toneladang (MT) abono na nagkakahalagang ₱34.76 bilyon. Katumbas nito ang 75% ng kabuuang suplay ng abono sa bansa (3.15 milyon MT) sa pare- hong taon. Sa kabilang banda, apat na pri- badong kumpanyang agrochemical kapasidad na lamang ang may magprodyus ng abono sa ban- sa - Soiltech Agricultural Products (may kapasidad na magmanupaktu- ra ng 1 milyong MT/taon), Atlas Fertilizer Corp. (230,000 MT), Farmfix Fertilizer (50,000 MT), at International Chemical Industries Inc. (22,000 MT). Ang produksyon ng mga ito ay limitado lamang sa paghahalo ng mga hilaw na mater- yales gaya ng mga phosphate rock, anhydrous ammonia at sulfuric acid na pawang inaangkat din mula sa ibang bansa, pangunahin sa China. Napakamahal ng mga abono sa Pilipinas relatibo sa pandaigdigang mga presyo. Ang abereyds na pre- syo ng urea, karaniwang abono na ginagamit ng mga Pilipinong magsa- saka, ay ₱1,030 kada 50-ki- long sako noong Hunyo. Hi- git doble ito sa abereyds na pandaigdigang presyo na ₱505/sako sa parehong buwan. Ang presyo ng ibang pangunahing tipo ng abono kabilang ang complete NPK (₱1,072), ammonium sulfate ammonium (₱586), phosphate (₱961) at potassium chloride (₱1,197) ay napa- kataas din kumpa- ra sa pandaigdi- gang mga abe- reyds. Noong 2019, tumaas pa ito tu- ngong 2.57 milyon MT (₱35.4 bil- yon). Sa bolyum na ito, 40% (1 mil- yong MT na nagkakahalagang ₱13 bilyon) ang inangkat mula sa China. Inaangkat ng Pilipinas ang kabuuang suplay nito ng urea dahil hindi ito pinoprodyus ng mga lokal na planta. Ito ang nakapag- tala ng pinaka- mataas na bolyum (856,853 MT) ng inangkat na abono 2018. noong Laganap ang paggamit ng urea dahil (46-0-0) itong gami- madali tin at hindi nakalalason kumpara sa ibang mga di- organikong abono. Sa kasalukuyan, nahaharap ang lokal na sektor ng agrikultura sa napakalaking hamon dulot ng mga pagtigil sa pandaigdigang produk- syon ng abono. Noong Agosto, su- mirit ang presyo ng urea mula ₱536/sako noong Hulyo tungong ₱624/sako noong Agosto. Ang abe- reyds na presyo nito noong nakara- ang taon ay ₱543.75 lang. Pangunahing apektado sa krisis na ito ang mga magsasaka ng palay dahil 38% ng kabuuang ginagamit na abono sa bansa ay sa mga pala- yan, sunod sa maisan (21%), pruta- san at mga gulayan (7%). Dahil na- kaasa na ang kanilang produksyon sa dayuhang abono, tiyak na la- lupang babagsak ang ani sa susunod na mga buwan. sa Relatibo abe- pambansang pinakamahal reyds, ang ibinebentang mga Nagsimula ang todo- todong pag-aangkat ng abono nang baklasin ang 6 Oktubre 7 , 2 02 0 ANG BAYAN
Dumadaluhong ang mga berdugo ni Duterte Apat na upisyal ng barangay at isang ordinaryong residente ang pinaslang pado ng militar ang mga baryo sa Balbalan, Lubuagan, Pasil at Tabuk. Laganap sa mga lugar na ito ang panlilinlang at panggigipit sa mga residente upang sumurender. ng mga pwersa ng estado sa Bicol sa loob lamang ng isang linggo. Ma- tinding kalupitan din ang sinapit ng isang magsasaka sa Negros at dalawang Lumad sa Sultan Kudarat. Lahat ng mga biktima ay inakusahang tagasuporta, kundiman kasapi ng Bagong Hukbong Bayan (BHB). tatlong sibilyan ang magkakahiwalay na dinukot ng 2nd IB at 1st Masbate Police Mobile Force Company noong Setyembre 26 at dinala sa Barangay Alas, Manda- on dakong alas-5:30 ng umaga kung saan sila minasaker makalipas ang dalawang araw. Sa Masbate, Dinukot si Jerry Regala, nego- syante mula sa Barangay Dalipe, Ca- wayan, habang nagdedeliber ng bi- gas; at ang kagawad ng Barangay Cajonday, Baleno na sina Judy Bar- ruga at Joey Asne sa kanilang mga bahay. Tinamnan ng mga riple at pa- sabog ang mga bangkay upang pala- basing namatay sila sa engkwentro. Ito ang ikalimang kaso ng masaker sa Masbate sa ilalim ni Duterte. 17. Bago nito nakasagupa ng mga sundalo ang isang yunit ng BHB malapit sakahan. Lumikas siya at kanyang pamilya sa lugar ngunit nagpasya siyang bu- malik para kumuha nga gamit kahit marami nang sundalo sa kanyang bahay. Tatlong araw siyang nawala bago kanyang naagnas nang bangkay sa isang bangin malapit sa bangin malapit sa kanyang sakahan. natagpuan ang Sa Sultan Kudarat, pinaslang ng 37th IB ang dalawang Lumad na residente ng Sityo Loboc, Barangay Sta. Clara, Kalamansig noong gabi ng Setyembre 4. Nanghuhuli ng pa- laka ang dalawa nang barilin sila ng mga sundalo. sa kanyang Iligal na pag-aresto. Hinarang ng mga pulis at sundalo ang apat na sibilyan sa isang tsekpoynt sa Barangay Alingasaw, Moises Padilla, Negros Oriental noong Oktubre 2 at iligal na dinakip at ikinulong mata- pos tamnan ng mga ebidensyang baril at pasabog. Kinilala ang mga biktima na sina Wilmar Pognasi, tagapagtaguyod ng karapatang-tao; si Leoltren Trinidad; at dalawang drayber ng habal-habal. Ilang oras makalipas nito, dina- kip naman sa tsekpoynt ng pulis ang motoristang si Ronald Azucena sa Barangay Dayao. Dinala at idinetine siya sa istasyon ng pulis sa Manda- on matapos tamnan ng baril. Sa Guinobatan, Albay, pinatay ng 49th IB si Kapitan Luzviminda Dayandante at Treasurer Albert Orbina ng Barangay Batbat sa isang ambus Sinungtan Barangay noong Setyembre 21. Pinaslang sila dahil sa aktibo nilang paglalantad sa mga abuso ng yunit sa kanilang bar- yo. Mahigit 30 baryo ang okupado ngayon ng 49th IB sa prubinsya. sa Noong Setyembre 25, walang ha- bas na nagpaputok ang mga sundalo ng 49th IB malapit sa eskwelahan ng Barangay Oma-oma, Ligao City para palabasing may naengkwentro silang yunit ng BHB. Dahil dito, napilitang magbakwit ang mga guro na nagha- handa para sa pasukan. Sa Negros Occidental, pinugu- tan ng ulo ng mga sundalo ng 94th IB ang magsasakang si Bernardo Guillen, 50, sa Barangay Tan-awan, Kabankalan City noong Setyembre Bago nito, binugbog ng mga sundalo ang motoristang sina Re- nato Angulin, Jun-jun Mandong at Cris Macagarsi sa Sityo Lower Nur- sery sa parehong barangay noong Setyembre 2. Pekeng Sa Negros Occidental, sapilitang pina- surender ng 79th IB ang 63 residen- te ng Barangay Sta. Rosa, Murcia noong Setyembre 21 para makapag- bulsa ng di bababa sa ₱4 milyon. Bi- nigyan lamang ng tig-limang kilong bigas ang mga "sumurender." pagpasurender. Sa isla ng Mindoro, daan-daang minoryang Buhid, kabilang ang mga menor de edad, ang pwersahang pi- nasurender ng 203rd Brigade sa Bo- ngabong, San Jose, Mansalay at Rizal. Nilinlang ang mga residente na kunin ang mga relief good sa loob ng kampo, kung saan sila ipinailalim sa interogasyon at pilit na pinasurender. Binalewala naman ng 50th IB ang mga protokol pangkalusugan laban sa Covid-19 nang sapilitan nilang pinagrali ang mga residente ng tatlong baryo sa Pinukpuk, Kali- nga noong Setyembre 22-24. Oku- Demolisyon sa gitna ng pandemya, nagbabadya NAGPIKET ANG MGA residen- te ng Barangay 654 sa Intra- muros, Manila sa harap ng nagbabadyang pagdemolis sa kanilang mga tahanan noong Setyembre 24. Bilang tugon, nagdeploy si MGen. Debold Si- nas ng mga pulis sa lugar ki- nagabihan para supilin ang paglaban ng mga residente. Sa Tondo, aabot sa 5,000 residente ang nakatakdang palayasin sa kanilang mga bahay sa Katuparan Housing Project sa Vitas, Tondo, Ma- nila. Una nang nakatanggap ng pabatid ang mga residente noong Setyembre 1 na nag- papaalis sa kanila sa lugar sa loob ng 15 araw. ANG BAYAN Oktubre 7 , 2 02 0 7
8 Oktubre 7 , 2 02 0 ANG BAYAN
Kabayanihan ng masang anakpawis Ang sikreto ni Tatay Yulo Ang salaysay na ito ay bahagi ng pagdiriwang ng araw-araw na kabayanihan ng masang anakpawis sa pagsulong ng pambansa-demokratikong rebolusyon. Hini- hikayat ng Ang Bayan ang lahat ng mga yunit ng Partido, hukbong bayan at mga rebolusyonaryong organisasyong masa na magsumite ng mga kwento at salaysay ng katatagan, tapang at militansya ng masang anakpawis sa pagsulong ng kani- lang mga pakikibaka sa harap ng brutal na panunupil ng reaksyunaryong estado. Binabaybay ni Tatay Yulo pailawod ang ilog nang mapansin niya ang mistulang bota na nakalublob sa tubig at buhangin. Nang ku- nin niya ito, tumambad ang isang armalayt, na kumpleto pa sa mga bala. Isinako ni Tatay Yulo ang nakuhang armas at nagpadilim bago umuwi. Isa ang kanyang baryo sa mga nakikilusan ng Bagong Hukbong Bayan (BHB) sa Mindanao. Ilang buwan bago niya makita ang baril, may naganap na sagupa- an sa pagitan ng isang yunit ng huk- bong bayan at militar malapit sa lu- gar. Matapos ang labanan, dumagsa ang mga sundalo sa komunidad ni Tatay Yulo at inokupa ito. Nagpaka- na ang militar ng umano'y pagbibi- gay serbisyo sa mga lugar na apek- tado ng mga labanan. Batid ni Tatay na ang layunin nito ay para gipitin ang mga residente at pwersahin si- lang sumurender. Saksi siya kung paano linlangin ang kanyang mga ang kababaryo, simpleng pagpirma ng pagdalo sa mga patawag ng militar ay kasing- kahulugan na ng pagsurender. kung paanong langin ng mga sundalo. Pero hindi natinag ang hangarin ni Tatay na magserbisyo sa rebolu- syon at tumindig siyang may kapa- syahang hindi masusupil ng mga pasista. Makalipas ang ilang buwan, na- kituloy ang isang yunit ng mga Pu- lang mandirigma sa kanyang bahay. Matagal niyang hinintay ang san- daling ito. Matapos ang mga pag- bati at pakikipagkamay, sabik na inilabas ni Tatay ang nakabungkos na sako mula sa silong ng kanyang bahay at ibinigay sa kumander ng yunit ng BHB. "Hindi ko tiyak kung sa inyo ba ito o sa kaaway. Pero dahil armas iyan, dapat lang na sa hukbo ma- punta," sabi niya habang iniaabot ang armalayt. Lingid sa kaalaman ni Tatay Yulo, ang M16 na iyon ang armas na isang naka-isyu kay Kas Mando, Pulang mandirigma na namartir sa labanan sa lugar na iyon, tatlong buwan na ang nakalipas. Nakuha pa ng mga kasama ang katawan ni Kas Mando, pero inakala nilang nasam- sam ng kaaway ang kanyang armas. Ang armalayt ay agap na nga- yon ng isang bagong Pulang mandi- rigma na nagpapatuloy sa hindi mapipigilang agos ng rebolusyon. Ika-48 taon ng batas militar, ginunita Nababalitaan niya na sa ibang mga baryo at kasyudaran, panay ang pagmamayabang ng mga sundalo na maraming-marami na daw ang mga "surenderi." Noon lamang nakara- ang mga linggo, ipinagyabang ng Eastern Mindanao Command na ma- higit 200 umano ang "nagbalik-loob, isinuko ang kanilang mga armas at bumalik sa mapayapang buhay." Alam ni Tatay na manipulasyon la- mang ito ng militar at ng gubyerno ni Duterte. NAGLUNSAD NG MGA pagkilos ang iba't ibang organisasyon noong Setyembre 21 bilang paggunita sa ika-48 taon ng pagpapataw ng ba- tas militar ng diktadurang Marcos noong 1972. Mahigit 2,000 ang nagprotesta sa University of the Philippines-Diliman sa Quezon City sa ilalim ng temang "Labanan ang tiraniya! Patalsikin si Duterte!" Anila, hindi kaiba ang lagim na nagaganap sa kasalukuyan sa ligalig sa ilalim ng diktadurang Marcos. Nagkaroon ng katulad na mga protesta sa Naga City, Legazpi City at Sorsogon City. Sa Iloilo City, dumalo sa aktibidad ang meyor ng syudad na si Mayor Jerry Treñas na iligal na inaresto noong batas militar. Aniya, kailangan ng mas maraming aktibista upang depensa- han ang demokrasya at karapatan. Maya't maya ang pangamba ni Tatay na mabunyag ng mga sundalo ang kanyang sikreto. Alam niyang sa ilalim ng naghaharing batas, pelig- roso ang iligal na pag-iingat ng ar- mas. Alam niyang maaari siyang makulong, matortyur o kaya'y pas- Nagkaroon din ng pagkilos sa Baguio City, Angeles City, Davao City, Cebu City, Capiz, Kabankalan sa Negros at sa mga komunidad sa Kalibo at New Washington sa Aklan. Sa ibayong dagat, nag-alay ng kandila ang mga kasapi ng Ba- yan-USA at Malaya Movement sa US Capitol, Washington DC, para sa lahat ng biktima ng diktadurang Marcos at pasistang rehimeng Duterte. ANG BAYAN Oktubre 7 , 2 02 0 9
Subsidyo sa palay, sigaw ng mga magsasaka SA HARAP NG pagsadsad ng presyo ng pagbili ng palay, hi- ningi ng Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP) na magla- bas ng pondo ang rehimeng Duterte bilang subsidyo upang pigilan ang lubhang pagkalugi ng mga magsasaka sa palay. Ayon sa KMP, kabilang sa maaaring gamitin ay ang ₱10.727 bilyong nakulekta sa pag-aangkat ng bigas, na anito'y maka- susuporta sa humigit-kumulang 72,800 pamilyang magsasa- ka. Nitong Oktubre, bumagsak ang presyo ng palay hanggang ₱10-14 kada kilo. Kagubatan, winasak sa pambobomba ng AFP NITONG NAGDAANG DALAWANG taon, wa- lang awat ang paggamit ng rehimen ng mga eroplano at helikopter na mula sa US sa pambobomba ng mga sibilyang komunidad. Nagdudulot ito hindi lamang ng matinding teror sa mamamayan, kundi malaking pinsala rin sa kagubatan. Samantala, inilunsad noong Oktubre 1 ang isang kam- panya para isulong ang agrikulturang nakabatay sa agroeko- lohiya, isang paraan sa pagsasaka gamit ang natural na mga rekurso yaman. Pinangunahan ito ng Pesticide Action Network Asia Pacific katuwang ang Unyon ng Manggagawa sa Agrikultura, SAKA at MASIPAG. nang walang sinisirang likas na Panukalang batas sa US, haharang sa ayudang militar IKINALUGOD NG PARTIDO Komunista ng Pilipinas (PKP) ang panukalang Philippine Human Rights Act na inihain sa US Congress ni Rep. Susan Wild noong Setyembre 17. Layunin ng panukalang batas na harangin ang pagpopondo ng US sa militar at pulisya ng Pilipinas dahil sa malawakang paglabag ng mga ito sa karapatang-tao. inilabas ng Bagong Hukbong Bayan-Surigao del Sur ang mga la- rawan ng wasak na kagubatan dulot ng wa- lang patumanggang pambobomba ng Armed Forces of the Philippines (AFP). Bago nito, iniulat ng mga yunit sa prubinsya ang apat na pambobomba na isinagawa ng Eastern Mindanao Command noong Mayo at Hulyo. Gamit ang mga eroplanong FA-50, mga heli- kopter na AgustaWestland at MG-520, mga kanyon at drone, binomba ng militar ang mga barangay ng Libas Sud at Siagao sa San Mi- guel noong Mayo 14 at 18; Diatagon sa Lia- nga noong Hulyo 7; at Anahaw Daan sa Tago noong Hulyo 14. Nitong Oktubre, Okupado ng 401st, 402nd at 901st IBde ang mga baryo sa Cortez, Lanuza, Carmen, Cantilan, San Miguel, Tago at Lianga. Tinawag ni Wild na "brutal" ang rehimeng Duterte, na ayon sa kanya ay "pinatitindi ang pagtarget sa mga unyonista, mga manggagawa at karibal sa pulitika" nito. Suportado ng 24 iba pang mambabatas sa US ang panukalang batas. Ang Pilipinas ang pinakamalaking tumatanggap ng ayudang militar ng US sa East at Southeast Asia sa nakaraang apat na taon. Tumanggap na ng $554 milyong ayudang militar ang rehimeng Duterte mula 2016. Trump, nag-udyok ng pasismo sa US Presidential Debate INULAN NG BATIKOS si US Pres. Donald Trump matapos tahasan siyang mag-udyok ng karahasan at rasismo sa ginanap na unang US Presidential Debate 2020 noong Setyembre 29. Maliban sa paulit-ulit na pang-iinsulto at pambabara ni Trump sa kandidato ng Democratic Party na si Joe Biden, ki- natampukan ang debate ng pasistang tindig ng pangulo kaugnay sa nagpa- patuloy na mga protesta ng kilusang Black Lives Matter. Nang tanungin kung kinukunde- na ba niya ang mga grupong ultra- Kanan na sangkot sa pandarahas sa mga pagkilos noong nakaraang mga linggo, ibinaling niya ang sisi sa mga aktibista at iginiit na kailangan si- lang tapatan. Inutusan niya ang grupong paramilitar na Proud Boys na "umiwas at mag-abang." Kabi- lang ang naturang grupo sa mga naglulunsad ng mga armadong pat- rol sa mga lugar na may pagkilos para direktang manakit at manda- has o di kaya'y mag-udyok ng kara- hasan. Pilit na pinalabas ni Trump na ang oposisyong pulitikal ang responsable sa aniya'y "mararahas na protesta" at hindi ang mga gru- pong ito. Matapos umani ng kritisismo hindi lamang mula sa mga Democrat kundi pati na rin sa kanyang mga kapartidong Republican, natulak si Trump na kundenahin ang Proud Boys at iba pang mga grupong pa- sista makalipas ang dalawang araw. Ang eleksyon sa US ay nakatak- dang ganapin sa Nobyembre 3. Samantala, naiulat na nahawa ng sakit na Covid-19 si Trump nitong Oktubre 2. 10 Oktubre 7 , 2 02 0 ANG BAYAN


English-Tagalog-Tausug Common Expressions ENGLISH Good morning sir--ma'am Magandang umaga sa inyo TAGALOG TAUSUG Uha ho babu--dayang Good evening sir Good afternoon. How are you? Come in. Long time no see. I love you What does this mean? How much is this? How much is that? Where are you going? I am going to the..... Where are you from? I am from.... Thank you Please Goodbye Yes No Really? Of course Don't shoot me! Who is it? It is.... What color is this? Yellow White Red Blue Green Black Brown Do you know.... Introduce me right away to Where do you live? ginoong--ginaang Magandang gabi po. Magandang hapon po. Kumusta kayo. Panhik kayo. Matagal na tayong hindi nagkita. Mahal kita Ano ang ibig sabihin nito? Magkano ito? Magkano iyan? Saan ka pupunta? Pupunta ako sa.... Taga saan ka? Taga .... Salamat Pakisuyo Sige, bye Oo Hindi Talaga? Siyempre Huwag mo akong barilin! Sino ba yan? Si ....ako. Anong kulay ito? Dilaw Puti Pula Asul Berde Itim Kayumanggi Kilala mo ba si... Ipakilala mo ako kaagad kay.... Saan ka nakatira? Uha ho bapa - dayang. Uha ho bapa - dayang. Mauno-uno kaymu - kita. Sumud kamu. Maluggay na kita way na kita. Mabaya kaymu Biya unu ini? Pila ini? Pila iyan - harga? Pakain ta kitayan? Mari pa aku ini pa... Daing ha hain kaw? Inda ha Daing aku ha... Tau Chicago aku, Tau Utah aku, etc... Magsukul Makajari baha Saram na hadja kaniyu. Huun Bukun Bunnal tuud yan? Asal Ayaw kaw manimbak Ayaw mo aku timbakun. Hisiyu yan? Hi...ini Anu in walna ini? Bianing Puti Pula Bilu Berde - gadung Itum Abu Nakaingat mu si... Pakilahan mu aku magtuy kaniya.... Ha'unu kaw naghuhula? Hain in B[y mu? Tau kaw hariin? Unu in kabayaan mu? What do you like? Ano ang gusto mo?
What is your name? Please repeat that. Do you know how to speak English? I am new in the Philippines. Bago pa lang ako sa Ano ang pangalan mo? Puwede ulitin mo yan? Marunung ka bang magsalita ng Inglish? Anu in ngan mu? Makajari baha balikan mu yan? Maingat kaw Ingliis? Bihaun sadja aku dumatung sa Pilipinas. Bihaun sadja aku di. Milikan aku. Pilipinas. Kararating 'ko lang dito. Amerikano ako. Ako ay Amerikano. Saan ba ang otel niyo? Sa otel Maynila Ano ba ang pangalan mu? Ang pangalan 'ko ay si.... Pangalan 'ko si.... Marunung ka bang magsalita ng Tausug? Kaunti lang Pumunta tayo sa sine. Kumain tayo. Uminum tayo. Sumakay tayo ng taxi. Gusto ko kumain ng kanin. Masub aku magkaun kaun. Mabaya aku di ha hula ini. Gusto 'ko dito. Magaling kang magluto. Mapanday kaw maglutu. Masarap ang pagkain na ito. Malanab tu'ud in pagkaun ini. Magaling kang magsalita ng Tausug. Mawalang galang na po. Makikiraan lang po. I just arrived here. I am an American Hain in otel mu? Ha otel maynila. Unu in ng[n mu? Ng[n 'ku hi.... Where is your hotel? At the hotel Manila. What is your name? My name is...... Maingat kaw Tausug? Do you speak Tausug? Just a little. Let's go to a movie. Let's eat. Let's drink. Let's ride a taxi. I like to eat rice. I like here. You are a good cook. This is a delicious meal. You speak Tausug well. Tiyu-tiyu sadja. Pasini kitanyu. Kumain kitanyu. Uminum kitanyu. Dumawa tumaxi kitanyu. Mapanday kaw magbichara Tausug. Tabiya. Lumabay pa ako. Ma'ap dakuman. Wala isab tiyu'ud. Linkud kaw. Tindug kaw. Panaw kaw. Dagan kaw. Laksu kaw. Kalang kaw. Pagbassa kaw. Pagsulat kaw. Ig na kaw. Kaun kaw. Libut kaw. Luhud kaw. Excuse me. I'm just going by. Sorry, it wasn't intentional. Patawad po. Hindi ko po sinasadja. Umupo kayo. Tumayo kayo Lumakad kayo. Tumakbo kayo. Tumalon kayo. Kumanta kayo Bumasa kayo Sumulat kayo Umalis kayo diyan. Kumain kayo. Umikot kayo. Lumuhud kayo. Sit Stand. Walk Run Jump Sing Read. Write Go Eat Turn around. Kneel.


l a b a n a n l a b a n a n F a k e F a k e a n g a n g N e w s N e w s Ano'ng meron sa maling impormasyon? Narinig mo na ba ang tungkol sa filter bubble? Katotohanan VS Opinyon Mga Liham mula sa mga Eksperto may InFoDEmiya ngAyon at ikaw ang nasa frontlines! may InFoDEmiya ngAyon at ikaw ang nasa frontlines!
MENSAH E NG EDITOR Lagi tayong nakababad sa internet. Marami nga sa atin, katabi na ang telepono sa pagtulog. Kaya naman, ito ang una at huli nating tinitingnan araw-araw. Bakit nga ba tuwang-tuwa tayo sa internet? Narito ang ilang dahilan: • Nababalitaan natin ang iba't ibang pangyayari. • Nakakausap natin ang mga kapamilya at kaibigan nasaan man sila sa mundo. Nakakadalo tayo sa virtual classes at nakakapagsaliksik. Nakaka-access tayo ng mga palabas, laro, kanta, at libro. Pero alam mo bang mapanganib din ang internet? Hindi lahat ng nakikita, nababasa, at naririnig online ay totoo. Kahit sino ay puwedeng gumawa ng pekeng impormasyon tungkol sa ano man at sino man - tungkol man sa napupusuan ng paborito mong artista o sa isang táong nakatuklas di umano ng gamot sa cancer.
Mapanganib ang maling impormasyon. Kapag naging viral ang isang pekeng larawan o video, puwede itong makasira ng reputasyon o magdulot ng cyberbullying. May mga email at website din na mukhang inosente pero kumukuha pala ng sensitibong impormasyon. Ayon sa Merriam-Webster, ang "infodemic" o infodemya ay mabilis at malawak na pagkalat ng tumpak at di-tumpak na impormasyon. Sa dami ng impormasyon ngayon, paano ba natin mapapag-iba ang totoo sa hindi? Sa librong ito, matututuhan natin ang sumusunod: • Ano ang pekeng impormasyon? • Paano natin ito makikilala? • Bakit may gumagawa at nagpo-post ng fake news o pekeng balita? Bakit napapaniwala at nagse-share ng pekeng balita ang matatalinong tao? Ano ang puwedeng gawin para hindi mabiktima ng pekeng impormasyon? Makakaligtas tayo sa infodemya kung palalakasin natin ang tamang impormasyon. Sa pamamagitan nito, magiging bahagi tayo ng solusyon kaysa ng problema. Kapag alam mo ang dapat gawin sa pekeng impormasyon, makakatulong ka sa paglikha ng ligtas na internet para sa iyo at sa iba pa.
N N A A M M A A L L A A L L I I N N 20 Bakit may gumagawa at nagse-share ng pekeng impormasyon? 12 Ang filter bubble Mensahe ng Editor 1 Maling Impormasyon 13 Mga ginagawa ng tao sa internet na puwede mong ikapanganib 23 Huli ka! Paano matutukoy ang pekeng impormasyon 2 Ang iba't ibang anyo ng maling impormasyon 16 Mag-ingat sa pekeng larawan! Alamin ang pinagkaiba 25 Fact VS Factual Statements VS Opinyon 8 Isang Halimbawa 17 Mahalaga ang konteksto 30 Mga Liham mula sa mga Eksperto Politika Kalusugan Siyensya Media 18 Ano ang salitang ito sa Ingles? 10 Ano'ng meron sa pekeng impormasyon?
maling maling ImpORMAsyON ImpORMAsyON Kung nagtataka ka kung bakit napakalaking bagay ng maling impormasyon ngayon, 'yan ay dahil malaki naman talaga itong bagay. i n g i m p o r m a s y o n a y A n g m a l i n g h i n d i w a s t o n g i m p o r m a s y o n - t i b a n g u r o i m p o r m a s y o n g w a l a n g i b a ' t i b a n g p a k s a - k a t o t o h a n a n . m u l a s a m g a b a g a y t u n g k o l s a i y o o t o a n g i b a ' s a i y o n g k a i b i g a n , h a n g g a n g s a m g a S a k l a w n i i k a , s e r y o s o n g u s a p i n t u l a d n g p o l i m a t e c h a n g e , a t k a l u s u g a n . t i c l 1
____________ ang iba't ibang ____________ ang iba't ibang anyo ng maling anyo ng maling ____ ____ ImPORmAsyON ImPORmAsyON Sadyang nanlilito ang mapanlinlang na impormasyon at nagbibigay ng maling ideya tungkol sa isang tunay na bagay. 1Mapanlinlang o wala sa konteksto Puwedeng totoo ang impormasyon pero ginamit ito sa maling konteksto. Nalilito ka na rin ba? Tingnan ang pamagat sa itaas bilang halimbawa. Kung babasahin ang pamagat at larawan, iisipin mong nagbitiw na ang presidente at pinabayaan na niya tayo. Kahit totoong umalis ang presidente sa palasyo ng Malacañan, wala sa lugar ang pagkabahalang nilikha ng pamagat ng balita. Dahil ang totoo, lumipat lang ang presidente sa Bahay Pangarap, isang bahay na nasa loob ng Malacañang Park. May ilang presidente na rin ang piniling tumira dito. 2 fact-check kumpirmahin gamit ang mga resibo, tulad ng mga kumpleto at orihinal na dokumento o record (video o audio) ng isang pangyayari
Sige at i-fact-check mo ito! Madalas, isinusulat ang mga pamagat ng balita para makapukaw ng pansin. Sino ba naman ang ayaw malaman kung bakit umalis ang presidente sa Malacañan? Kaya naman mahalagang basahin ang buong balita at hindi ang pamagat lang. Puwede rin itong mangyari sa 'yo. Kayang paglaruan ng iba ang sinabi o ginawa mo para makalikha ng bagong kahulugan na malayo sa tunay na konteksto. Halimbawa, nakakita ka ng post tungkol sa pananakit sa hayop, at dahil gusto mong ipahayag ang pagtutol mo rito, nagpasya kang i-share ang post na ito na may sarkastikong caption na: "Ang cute naman." Puwedeng i-screenshot ito ng iba, i-share ang screenshot, at akusahan kang natutuwa sa pagpapahirap sa hayop. Dahil dito, huhusgahan ka na ng mga taong hindi ka naman kilala, kahit ipaliwanag mo pang panunuya lang ang sinabi mo. Nakakainis isipin na hindi natin laging magawa o masabi ang gusto natin, pero mahalagang mag-ingat online dahil marami na ang nakakalimot gawin ito. Kailangan nating bantayan ang ginagawa o sinasabi natin, at isipin kung paano ito tatanggapin ng ibang tao. 3
4 2Balitang nilikha para manlinlang Uri ito ng balita na isinulat para kumita, manlito, at mambahala. Pawang kasinungalingan ang laman nito! Mababasa ang balitang ito sa websites na nagpapanggap bilang propesyonal na tagapagbalita. Madalas, may kasama itong dinaya na video o larawan. Mahirap kilalanin kung ano o sino ang dapat pagkatiwalaan, lalo na ngayong napakadali nang gumawa ng online content - gaya ng artikulo, video, o larawan - totoo man ito o peke. Iba't iba ang dahilan ng kasinungalingan at pekeng balitang gawa ng mga organisasyon, negosyo, manunulat, o iba pa: Manira. Ginagawa ito para magmukhang masama ang isang tao, o gawing kaduda-duda ang reputasyon o sinasabi niya. Madalas itong makita sa politika at showbiz. Naglalabas ng pekeng impormasyon ang magkakalaban para manira ng ibang tao o ibang panig. Dumarami ito kapag malapit na ang eleksyon! Magbenta. May mga negosyong naglalabas ng mga pekeng papuri at di-makatotohanang bisa ng produkto nila para bumili ka, sumali, at ibigay mo sa kanila ang pera mo. Phishing. Papapuntahin ka sa delikadong website para makuha ang impormasyon mo o malagyan ng virus ang kompyuter mo. Puwede ring walang dahilan. Baka wala lang silang magawa sa buhay! deceptive nagsisinungaling para sa sariling pakinabang
3Mga conspiracy theory at propaganda Sinasabi ng mga conspiracy theory na gawa- gawa lang ng isang sikretong grupo ang mga matagal nang napatunayan. Samantala, kadalasang nagsusulong ng politikal na pananaw ang propaganda. Ang conspiracy theory at propaganda ay mga uri ng impormasyong nanlilinlang sa publiko. Alam mo bang may mga naniniwala pa ring patag ang mundo, o na ang COVID-19 ay imbentong sakit lang? Kung hindi mo napag-aralan na bilog Karaniwang ginagamit sa panlilinlang, marami dito ay hindi batay sa totoong bagay o pangyayari pero madaling maipasa-pasa lalo na kung tugma ito sa opinyon o paniniwala ng isang tao. ang mundo at umiikot sa sarili nitong axis, o kung hindi mo nabalitaan ang milyon-milyong namatay sa COVID-19, malamang ay maniniwala ka rin sa mga conspiracy theory na ito! Bago maniwala sa isang balita, manaliksik muna. Baka matuklasan mong ilang beses nang nailantad na mali ito, batay sa matiyagang saliksik ng mga eksperto. 5
6 4Pagsusulat at pagbabalitang may kinikilingan Hindi laging patas ang balita. Puwedeng may pinapanigan ito. Hindi patas ang balita kapag ipinapakita lang nito ang isang panig ng pangyayari. Sa responsableng pag-uulat, ipinakikita ang lahat ng detalye at anggulo ng isang balita - mabuti man ito o masama. Kapag may kinikilingan ang isang balita, ibig sabihin ay hindi nito sinasabi ang buong katotohanan. Para maiwasan ang hindi patas na pagbabalita, sinusuri ng mga propesyonal ang impormasyong gagamitin nila. Tinitiyak nilang naglalahad ng buong katotohan ang inuulat nila. Kapag may mga impormasyong hindi sigurado, sinasabi nila ito sa mambabasa sa pamamagitan ng mga salitang tulad ng "di umano." Puwedeng hindi ito sadya. Halimbawa, may mga manunulat na sobrang naniniwala sa isang bagay, hindi na nila namamalayang hindi na pala patas ang kanilang pagbabalita. Tao lang din ang mga mamamahayag na may sariling pananaw. Halimbawa, sasabihin ng propesyonal na food critic kung ang pagkaing nire-review niya ay ibinigay sa kanya nang libre, o kung may personal na relasyon siya sa may-ari ng negosyo. Ito ay para matimbang mo kung ang magandang review niya ay bilang pabor o pasasalamat lang sa nagbigay ng pagkain.
Laging tanungin ang sarili:• Naglahad ba ng iba't ibang panig ang artikulo?• Sobra ba itong makapuri o makapuna?• Binabanggit at mapagkakatiwalaan ba ang mga sanggunian nito?• Verifiable ba ang artikulo? (Puwede mo ba itong ma-fact-check?) • Ibinabalita ba ng ibang pahayagan ang tungkol dito? Sa susunod na makabasa ka ng review tungkol sa isang bago at magandang app na parang masyadong maraming ipinapangako - malamang ay hindi ito totoo! Magbasa ka pa tungkol dito at magtanong sa mga kaibigang nasubok na ang app. Baka binayarang advertisement pala ang nabasa mong artikulong puro papuri. Ibig sabihin, hindi ito patas! 7
8 ISA NG H A LIM BAWA I t o a n g m u k h a n g c l i m a t e c h a n g e ... o b a k a h i n d i . Noong Disyembre 2017, naglabas ang National Geographic ng video ng isang polar bear na buto't balat, hirap sa pagkilos, at parang bigat na bigat sa sarili. Kuha ito ng photographer na si Cristina Mittermeier. Sabi niya, gusto niyang makakuha ng imaheng hihimok sa mundo na labanan ang climate change.
Nilapatan ng malungkot na musika at sinamahan ng caption na "This is what climate change looks like," nag-viral ang video na ito. Mahigit 2.5 bilyong tao ang nakapanood nito sa website ng National Geographic. Marami ang nagulat sa di umano'y epekto ng climate change sa polar bear. Pero may problema rito. Walang patunay na climate change ang dahilan ng nangyari sa polar bear. Puwedeng may sakit lang ito o impeksyon. Hindi tumpak sabihing ang tanging sanhi ng lagay ng polar bear ay climate change. Dahil dito, napuna ang National Geographic at napilitan silang humingi ng paumanhin. Binago nila ang caption ng video at ginawang: "This is what a starving polar bear looks like." Sa paliwanag ni Mittermeier, "Marahil nagkamali kami sa hindi pagsabi ng buong kuwento - na naghahanap kami ng larawang nagpapakita ng ating kinabukasan at hindi talaga namin alam kung ano ang nangyari sa polar bear na ito. [...] Hindi ko alam kung climate change ang dahilan ng pagkagutom ng bear sa video, pero ang alam ko ay umaasa ang polar bears sa sea ice platforms para makahuli ng pagkain." A n o s a p a l a g a y m o? Ta m a b a a n g b a l u k t o t n a p a r a a n k u n g m a b u t i a n g l a y u n i n? Umamin din ang editor ng National Geographic, "Sa opening caption ng viral video noong Disyembre 2017, sumobra ang National Geographic sa pagpapakita ng depenetibong koneksyon ng climate change sa nagugutom na polar bear." Ito naman ang sinabi sa Tala ng Editor sa National Geographic: "Kahit napatunayan na ng siyensya na matibay ang ugnayan ng climate change at pagkatunaw ng sea ice at pagkaubos ng polar bears, hindi natin matitiyak ang tunay na dahilan kung bakit nasa bingit ng kamatayan ang polar bear sa video." Totoo, at nakakatakot, ang epekto ng climate change sa mundo at sa mga nilalang dito. Pero tama bang higitan ang katotohanan, lalo na ng isang pinagkakatiwalaang organisasyon tulad ng National Geographic? Katanggap-tanggap ba ang pekeng balita kung ang hangarin ay pumukaw ng pansin laban sa climate change? 9
10 Parang apoy, mabilis itong kumalat sa internet. Ilang segundo lang ang kailangan. Narito ang isang sitwasyon na pamilyar sa ating lahat: 1 Nag-tweet ng pekeng impormasyon ang isang sikat na tao. Ano'NgMeron Peken g sa 2 Ire-retweet ito ng libo-libong tao. 3 Isi-screenshot ang retweets na ito.
Ilang pindot lang sa telepono ang kailangan para ipakalat ang peke at mapanganib na impormasyon sa milyon-milyong tao. Peken g impoRMasyon? Kapag kumalat na ito, mahirap na itong pigilin. Ipapadala ang screenshots sa chat. Isusulat ulit ang pekeng impormasyon sa Facebook at Instagram. Hindi mamamatay ang pekeng impormasyon. 4 5 6 11
12 IPINA PA KILA LA LIBRE SA BAWAT SOCIAL MEDIA ACCOUNT Maingat na inililista ng Facebook, Instagram, Twitter, at iba pang social media platforms ang mga bagay na gusto mong pag-usapan o i-share para maipakita nila sa iyo ang marami pang tulad nito. Halimbawa, alam ng Facebook na mahilig kang mag-like ng mga larawan ng pusa, kaya naman magpapakita ito sa iyo ng marami pang larawan ng pusa. Purr-fect! Gamit ang Filter Bubble, ikaw ay: • Makakakita lang ng content na katugma ng iyong mga hilig, paniniwala, at kinikilingan! • Hindi makakakita ng iba't ibang ideya at opinyon! • Malilimitahan ang pagtuklas sa ibang bagay! Ngunit kung iisipin... • Nakakabuti ba ang Filter Bubble? • Paano kung nakulong ka na rito... habambuhay? • Paano kung lahat tayo ay nasa Filter Bubble oras-oras?
Mga ginagawa ng tao sa internet na puwedeng mong ikapanganib Phishing Bantayan ang mga panganib na ito para sa ligtas na panahon online. Nangyayari ang phishing kapag nakatanggap ka ng email mula sa isang nagpapanggap na kompanya o kaibigan. Hihingian ka ng personal na impormasyon mo, tulad ng username, password, o numero sa telepono. Kadalasan, tungkol ang phishing emails sa isang problemang teknikal o panseguridad sa account mo, o premyo daw na napanalunan mo! Para malunasan ang pekeng problema o makuha ang pekeng premyo, magbibigay ang phishers ng link o attachment na kailangan mong i-click o i-download. 1. Madadalian ang mga phisher na kunin ang personal mong impormasyon at gagamitin ito para i-hack ang accounts mo. Kabilang dito ang mga account sa bángko. Kaya naman mahalagang balaan ang mga magulang mo sa phishing emails. Baka may matanggap silang email na mukhang galing sa bángko at hinihingi ang username at password nila para mag- "verify" ng accounts nila. Kapag kinagat nila ang scam na ito, kaya nang kunin ng phisher ang pera nila sa bángko. 2. Puwedeng ma-infect ng malware (malicious software) ang kompyuter mo. Ang mga virus na ito ay nagbubura ng files, nagnanakaw ng passwords, kumukuha ng personal na impormasyon, at sumisira ng kompyuter. Kaya mag-ingat at mag-isip bago mag-click! 13
i c a u t h e n t , k u m p l e t o , a t e k s a k t o i h i n a l o r 14 Mga Pekeng Larawan Sa panahon ngayon, hindi mo na kailangang maging propesyonal na photo editor para maging mas maliwanag, mas madilim, ma-crop, o ma-adjust ang larawan mo. Puwede na itong gawin nino man gamit ang photo editing tools online. Dahil sa mga ito, kahit na kaunti lang ang alam mo sa photo editing ay kaya mo nang i-edit ang profile pic mo na mukhang nasa Antarctica ka habang pandemya. Káya ring mag-photo edit ng mga nagkakalat ng pekeng impormasyon. Ginagawang mas kapani-paniwala ng pekeng larawan ang pekeng balita para mas i-share ito online. Káya ring impluwensiyahan ng mga pekeng larawan ang opinyon ng publiko o magdulot ng pagkabahala.
Deepfakes Ang "deepfake" ay isang video o audio recording na nagawa gamit ang artificial intelligence (AI). Nagpapakita ito ng mga totoong tao na kumikilos o nagsasalita kahit hindi ito kailanman nangyari. Kakaiba, hindi ba? Habang umuunlad ang teknolohiya natin, mas dadami pa ang mga ganitong video na ang hangarin ay manlinlang at magpakalat ng pekeng impormasyon. Paano kaya kung may kumakalat na deepfakes ng idolo mo? Ng mga presidente at patay na tao? Mapanganib ang mga posibilidad at magiging epekto nito kung hindi natin lalabanan ang iresponsableng paggamit ng teknolohiya! 15
T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * T A G N I - G A M * MAG-INGAT SA pEkenG LaRawan Alamin ang pinagkaiba! Maraming mga pekeng balita ang gumagamit ng mga larawang dinaya gamit ang Photoshop o kinuha sa website na wala namang kaugnayan sa balita. 16 MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * M A G - I N G A T * maHALaga ANG kONTeKSTO
ALALAHANIN! maHALaga ANG kONTeKSTO Ang konteksto ay mga detalye ng isang pangyayari, pahayag, o ideya. Nakakatulong ito para maibigay ang buong sitwasyon ng balita. Halimbawa, kapag may nagsabi sa nanay niya ng "Hindi ako nagsabi pero lumabas ako kagabi kasama ng mga kaibigan ko," ang magiging reaksyon ng nanay ay depende sa konteksto. Mas mag-aalala siya kung ang anak niya ay 10 taong gulang pa lang kaysa kung 24 taong gulang na ito. 17 MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *MAG-INGAT *
18 pAbABa 1 Nagpapakita ng mga content na nakakulong sa mga hilig, pananaw, at paniniwala 2 Tunay, tama, at tumpak; hindi peke o kinopya 3 Maaasahang gagawa ng tama at dapat; mapagkakatiwalaan 6 Mapanlinlang at di-totoong impormasyon 8 Pekeng balita na inilathala bilang katatawanan o para pagtawanan ang isang tao o pangyayari 10 Hindi totoo; isang kilos o mensahe na ginawa para manloko o manlito 13 Kapani-paniwala; binibigyan ka ng mga ebidensya para patunayan ang sinasabi nila 15 Mga video na gumagamit ng artificial intelligence para manloko; nagpapakita ng mga totoong tao na gumagawa ng mga bagay na hindi naman nila ginawa paHalANg 4 Bagay na kayang patunayang totoo o wasto 5 Isang pagtatangka na i-scam o lokohin ka para makuha ang mga personal na impormasyon mo; karaniwang ginagawa gamit ang peke o nagpapanggap na emails, ads, o sites 7 Dahilan kung bakit ginagawa ng isang tao ang isang bagay; intensyon 9 Madamdaming online posts o ads na ginawa para mang- agaw ng pansin at magtulak na i-click mo ang isang link o webpage 11 Isang tao o bagay na nagbibigay-impormasyon 12 Mga detalye o halimbawa na magpapatunay kung totoo o hindi ang isang bagay 14 Isang pagtatangka na manloko para kumita ng pera o makakuha ng ano mang bagay na may halaga Narito kaya sa sumusunod ang mga sagot? Hmm... P h I s h i N g UnReaL AutHentiC T r u s t W o r t h y EvidEnce crediblE DeceptiVe DisinformAtion R p FilTer BubBLe DeEpFake VeriFiablE MotiVe sPywAre s U o e g SatIrE O S caM Source o t r A u
F O
o R
p DeEpFake
19
20 Bakit may g u magawa at nagse-shar e n g i m po r masyo n? pe ke n g Bakit nga ba may mga taong gumagawa ng pekeng impormasyon? Karaniwan ay dahil kumikita sila rito! Pinakamasama rito, puwedeng gamitin ang pekeng impormasyon para mang-phish o magnakaw ng impormasyon at pera. Sa advertising, napagkakakitaan ang mga peke at gawa-gawang kuwento na puwedeng mag-viral. Binabayaran din ng mga kompanyang gustong mag-advertise ang mga may-ari ng websites na may maraming likes, shares, at reactions - peke man o totoo ang laman nito. Ganito rin ang nangyayari sa mga balita. Kapag mas marami ang nagki-click sa isang balita, mas lumalaki rin ang kita ng online publishers sa advertising.
Puwedeng gamitin ang pekeng impor- masyon para manlito o sadyang manloko. Gusto nilang manalo ang isang kandidato sa eleksyon, o pasamain ang isa pang kandidato. Gusto nilang sirain ang pangalan ng isang tao. Gusto nilang isulong ang paniniwala o ipinaglalaban nila. Gusto nilang siraan ang kalaban nila sa negosyo. Pero madalas, nagse-share ang tao ng pekeng impormasyon dahil naloko rin sila nito. Halimbawa, marami ang nag-share ng isang bagong pag-aaral tungkol daw sa isang lunas sa COVID-19. Maghahalo ka raw ng isang gamot pang-malaria at karaniwang antibiotics. Pero ang hindi nila alam, hindi pa pala sapat ang ebidensya ng pag-aaral na ito. Ang malala pa, puwedeng magdulot ang nasabing pinaghalong gamot ng komplikasyon sa puso at pagkamatay. Nag-viral ang balitang ito dahil akala ng marami ay nagse-share sila ng kapaki- pakinabang na impormasyon! Kaya naman kahit mabuti pa ang intensyon mo, maging maingat pa rin sa pagse-share! 21
Mag-isip nang maraming beses bago mag-share ng kahit anong impormasyon. Mabuti man ang hangarin mo, baka makasira ka ng buhay ng ibang tao, lalo na kung wala kang alam sa impormasyong sine-share mo. Oo, kahit pa eksperto ang tingin mo sa nagbigay ng impormasyon. h u l i k a ! K i l a l a n i n a n g p e k e n g i m p o r m a s y o n Sino ang pinang- galingan ng impormasyon? Mapagkakatiwalaan ba ang website o ang taong ito? PAALALA: Kahit na mapagkakatiwalaan ang pinanggalingan ng impormasyon, i-double check mo pa rin ito. I-check ang petsa. Minsan, nagse-share ang mga tao ng lumang balita at larawan na puwedeng akalaing nangyayari sa kasalukuyan.
Tumingin sa higit sa isang sanggunian. Puwede ka ring gumamit ng search engine tulad ng Google para makita kung nasa mapagkakatiwalaang sites din ang parehong balita. Kung hindi ibinabalita ng mga kilala at katiwa-tiwalang sites ang ulat, malamang ay peke ito. I-search ang pamagat ng artikulo para malaman kung natukoy na ba ito bilang false news ng mainstream media o mga fact-checking na organisasyon tulad ng Snopes. Nakakapukaw ba ng damdamin ang headline? Nakakabigla ba ang mga imahe? Nakaramdam ka ba ng matinding tuwa, galit, o takot? Nagiging viral ang maling impormasyon dahil pinaglalaruan nito ang mga damdamin natin. Bantayan ang damdamin para mabantayan ang totoo sa nababasa natin. Suriin ang kalidad ng mga imahe at salita. Kung ang pinagmumulan ng ulat ay mapagkakatiwalaang mamamahayag o organi- sasyong tagapagbalita, hindi karaniwan ang paulit-ulit na pagkakamali sa pagsusulat tulad ng sablay na baybay o gramatika. 23
24 Ipinapakita ba ng artikulo ang lahat ng panig ng isyu? Kung iisang panig lang ang ipinapakita nito, tandaang hindi mo nakikita ang buong kuwento. Maging malay sa iyong mga bias o kinikilingan. Mahirap ito, pero tandaan mong maraming impormasyon tungkol sa iyo ang alam ng social media sites, at madalas ay ipapakita nila sa iyo ang mga balitang alam nilang magugustuhan mo, kahit pa hindi ito totoo. Tingnan ang URL bago mo ito pindutin o i-click. Minsan, pinepeke ng mga scammer ang mga web address ng lehitimong negosyo para lokohin kang i-click ang mga ito. Tingnan kung tama ang spelling. Kahit kaunti lang ang pagkakaiba, dadalhin ka pa rin nito sa website na impostor o ginaya lang.
Bagay na napatunayan nang totoo. Mga pahayag na puwedeng mapatunayang totoo o hindi. Pahayag ng ideya, pananaw, o paniniwala ng isang tao. Puwede kang sumang-ayon o hindi sumang-ayon sa isang opinyon. 25
26 Ang impormasyon ay puwedeng manggaling KAHIT SAAN: internet, radyo, telebisyon, mga aklat, pahayagan Kung alam mong tukuyin ang pagkakaiba ng FACT at OPINYON mas madali mong matutukoy kung ano ang TOTOO o NANLOLOKO. Ang fact ay bagay na napatunayang totoo. Halimbawa, ang pahayag na "Ang COVID-19 ay isang nakakahawang sakit dulot ng virus" ay isang fact. May napakatibay na ebidensya ang mga siyentista na ang COVID-19 ay isang virus, na puwedeng magkasakit ang mga tao dahil dito, at ang mga maysakit ay puwedeng makahawa ng ibang tao. Pero ang fact ay iba sa factual statement. Ang factual statement ay hindi basta pahayag na nagsasabi ng facts. Isa itong pahayag na puwedeng mapatunayang totoo o hindi, gamit ang facts. Ibig sabihin, ang mga pahayag na "Masama ang paninigarilyo sa kalusugan" at "Patag ang daigdig" ay parehong factual statements. Pero kung aaralin natin ang facts, malalaman nating ang unang pahayag ay totoo, samantalang ang pangalawa ay hindi totoo. Puwede tayong tumutol sa isang factual statement kung makapagbibigay tayo ng kongkretong ebidensya para pabulaanan ito. Ang mga opinyon ay personal at walang tama o mali. Nasa iyo kung sasang-ayon ka o hindi sa isang opinyon tulad ng "Mas maganda ang pop music noong 1980s kaysa ngayon." Magkakaroon ng iba't ibang pananaw ang mga tao sa paksang ito. Walang basehan para sabihing ang isang tao ay tama o mali, kahit pa may mas pinapanigan ka. Masasaliksik ko ba kung ang pahayag na ito ay totoo o hindi? Ang opinyon ba niya ay batay sa facts?
Tingnan ang litrato ng pusa. Tingnan ang litrato ng pusa. Mag-isip ng facts at mga opinyon tungkol sa litrato. Puwedeng kasama sa ilang facts ang: • Dilaw ang mga mata ng pusa. • Nakasombrerong pang-party ang pusa. May cupcake na may kandilang kulay rosas. Ang ilang opinyon na puwedeng lumabas tungkol sa litrato ay: • Ang cute ng pusa. • Mas cute sana kung nakakatawang litrato na lang ng aso. Mukhang pilyo ang pusa. Kung alam mong pag-ibahin ang fact at opinyon, kaya mong mag-isip nang malaya, at mas mahirap kang malinlang ng fake news o maling impormasyon. 27
Kaya mo bang tukuyin kung alin ang Factual Statement at kung alin ang Opinyon? Isulat sa tabi ng pahayag ang F kung factual ang pangungusap at O kung opinyon. Naging mabuting pangulo si Pang. Cory Aquino. Kapag marunong ang batang magbasa, makakatulong ito para maging produktibo siyang mamamayan. Naipapakita ng Estados Unidos na mas pinapahalagahan nila ang mga karapatang pantao kaysa Tsina. Bababa ang polusyon at ingay kung kakaunt i ang mga sa sakyan sa ka lsada. Bagay na bagay ang quezo de bola sa mainit na pandesal. Dapat magpakasal muna ang magkasintahan bago magkaanak. Mas maraming Pilipino ang nangingibang- bansa ngayon kumpara noong nakaraang sampung taon. Mas makakabuti kung ipagbabawal ang mga sasakyan at kung magbibisikleta na lang ang lahat. 28 KARAPATAN MONG MAGKAROoN NG SARILI KARAPATAN MONG MAGKAROoN NG SARILI MONG OPINYON NGUNIT HINDI NG SARILI MONG FACTS. MONG OPINYON NGUNIT HINDI NG SARILI MONG FACTS.
Mas maraming tao sa henerasyon ko ang gumagamit ng Instagram kaysa Facebook. Panahon na para payagan ng Simbahang Katoliko Romanong magpari ang mga kababaihan. Dapat maging handa ang pamahalaan natin sa posibilidad ng pagkakaroon ng panibagong pandemya sa hinaharap. Ang paninigarilyo ay masama sa kalusugan. Kakaibang pangalan ang Tisoy para sa isang bagyo. Napakagaling na manunulat ni Jose Rizal. Patunay nito ang dalawang librong isinulat niya, ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo, na binabasa pa rin hanggang ngayon. Nakatungtong ang tao sa buwan noong 1969. Mas makakabuti kung ipagbabawal ang mga sasakyan at kung magbibisikleta na lang ang lahat. KARAPATAN MONG MAGKAROoN NG SARILI KARAPATAN MONG MAGKAROoN NG SARILI MONG OPINYON NGUNIT HINDI NG SARILI MONG FACTS. 29 MONG OPINYON NGUNIT HINDI NG SARILI MONG FACTS. Daniel Patrick Moynihan
30 mga lIHam mga lIHam mUlA sa mUlA sa Mga Mga ekspeRto ekspeRto POLITIKA Ipagtanggol ang demokrasya sa fake news at maling impormasyon KALUSUGAN Lahat tayo ay bahagi ng solusyon. Dr. Edsel Salvana SIYENSYA Magtiwala sa siyensya. Bantayan ang katotohanan. Dr. Reina Reyes Dr. Jacklyn Cleofas MEDIA Kaya at dapat mong labanan ang fake news at maling impormasyon. Dr. Clarissa David Atty. Luie Guia
mga lIHam POLITIK A mga lIHam Ipagtanggol ang demokrasya sa fake news at maling impormasyon mUlA sa mUlA sa Atty. Luie Guia Alam nating nabubuhay tayo sa isang demokrasya dahil sa sapat na gulang, puwede tayong bumoto. Puwede nating piliin ang mga taong mamumuno sa ating bansa at mga komunidad. Maaari din nating piliin ang mga pinunong titiyak na ligtas ang mga pamayanan natin at regular na nakukuha ang basura. Mga Mga ekspeRto ekspeRto Sa isang demokrasya, walang sinumang puwedeng mag-alis ng karapatan nating bumoto. Isa itong karapatang pantao. Ayon sa Artikulo 21 ng Universal Declaration on Human Rights (UDHR), "May karapatan ang bawat isa na lumahok sa pamahalaan ng kanyang bansa, direkta man o sa pamamagitan ng pagpili ng kanyang mga kinatawan." S i At t y. L u i e G u i a a y k i l a l a n g e l e c to r a l r e f o r m s p e c i a l i s t s a b a n s a a t n a g i n g Co m m i s s i o n e r n g P h i l i p p i n e Co m m i s s i o n o n E l e c t i o n s m u l a 2 0 1 3 h a n g g a n g 2 02 0 . Ngunit kahit hindi ito nakasulat, may karapatan tayong bumoto. Likas ito sa atin. 31
32 Ayon sa International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), ang bawat mamamayan, anuman ang kanyang "lahi, kulay, kasarian, wika, relihiyon, opinyon, pinagmulang bansa o kultura, pag-aari, kapanganakan, o estado," ay may karapatang bumoto at iboto. Muli, kahit pa hindi ito nakasulat, may karapatang bumoto ang bawat isang nasa tamang gulang. Bago bumoto, kilalaning maigi ang mga kandidato. Alamin ang kanilang pinagmulan, personal na paniniwala, mga pinahahalagahan at prinsipyo, mga opinyon sa mahahalagang isyu, karanasan sa trabaho, at iba pang impormasyon. Sayang ang ating boto kung hindi natin alam ang tamang impormasyon. Baka maling mga tao ang maihalal natin. Mas madali nang kumuha ng impormasyon dahil sa mga pagsulong sa teknolohiya. Sa ilang pindot sa screen, makakabasa tayo ng impormasyon tungkol sa mga kandidato. Puwedeng makita ang impormasyon sa iba't ibang website at sa social media. Maski ang mga tumatakbo ay may sarili nilang account sa social media! Ngunit hindi lahat ng kandidato ay mapagkakatiwalaan. Ang iba, gagawin ang kahit ano para makuha ang boto natin. Puwede silang magbayad ng mga tao para magsulat ng magagandang bagay tungkol sa kanila, kahit hindi ito totoo. Puwede rin silang mag-post ng mga bagay na hindi naman totoo tungkol sa sarili nila, tulad ng mga gantimpalang hindi naman talaga nila napanalunan o magagandang proyektong hindi naman nila ginawa. Maaaring magsinungaling gamit ang "deepfakes" o mga litrato at video na inedit, tulad ng pagpapakita ng kandidatong namimigay ng relief goods sa lugar na hindi naman niya napuntahan kahit kailan! Puwedeng i-like o i-share ang impormasyong ito ng mga taong hindi naman ito kinumpirma. Bilang resulta, naloloko sila at nakapagpapakalat pa ng maling impormasyon, na maaaring maging dahilan para iboto ng ibang tao ang maling kandidato.
Mapanganib sa demokrasya natin ang pekeng balita at maling impormasyon dahil niloloko tayo nito at hinahayaan tayong makabuo ng mga opinyong malayo sa katotohanan. Halimbawa, para mapaniwala tayong lumalabag ang mga Pilipino sa quarantine rules, papadalhan tayo ng litrato ng mga taong nagsisiksikan sa kalye; pero ang totoo, kinunan ito bago pa mag-quarantine! Sama-sama, kaya nating ipagtanggol ang demokrasya natin sa pamamagitan ng sumusunod: Tiyakin ang impormasyon. Bago paniwalaan ang impormasyon tungkol sa isang kandidato, tanungin kung saan ito nanggaling. Galing ba ito sa katiwa-tiwalang organisasyon? Sino ang nag-share nito? Iwasan ang pagkakalat ng maling impormasyon. Kung nakuha natin ang impormasyon sa posts o tweets, huwag kaagad i-share. Mag-fact-check ka muna. Kung may pag-aalinlangan, magtanong sa magulang o pinagkakatiwalaang nakatatanda. Dahil mas matagal na silang nabubuhay, baka mas alam nila kung ang isang kandidato ay may kontrobersyal na kasaysayan o di kaya'y may itinatago sa panahon ng kampanya. Puwede kayong sabay na magsaliksik sa internet para malaman kung dapat nga bang iboto ang mga kandidato. Tandaan, nagkalat ang maling impormasyon. Kung mapoprotektahan mo ang iyong sarili mula rito, mapoprotektahan mo rin ang kinabukasan ng ating bansa. ★ 33
34 K A LUSUGA N Lahat tayo ay bahagi ng solusyon. Dr. Edsel Salvana Si Dr. Edsel Salvana ay eksperto sa mga nakakahawang sakit, molecular epidemiology, at Direktor ng Institute of Molecular Biology and Biotechnology sa National Institutes of Health sa Unibersidad ng Pilipinas-Manila. Miyembro siya ng Inter-Agency Task Force on Emerging Infectious Diseases (IATF-EID) technical advisory group ng pamahalaan. Maaalala ang 2020 sa kasaysayan bilang taon kung kailan idineklara ang mga lockdown sa halos lahat ng bahagi ng Pilipinas, at sa halos lahat din ng mga bansa sa buong mundo. Maaalala ang taong ito bilang taon kung kailan natin natutunan ang social distancing, at kung kailan nagkaroon tayo ng mas mabuting pagpapahalaga sa masusustansyang pagkain, pag-inom ng mga bitamina, at madalas na paghuhugas ng kamay. Mas nakikita natin ngayon kung gaano kalaki ang papel ng internet sa mga buhay natin. Bukod sa pagbibigay sa atin ng kakayahang mag-video chat at maglaro kasama ng ating mga kaibigan, naging sanggunian din natin ito para sa mahahalagang impormasyon tungkol sa COVID-19. Bagaman malaki ang naging tulong sa atin ng internet, dahil rin dito, naging posible ang pagkalat ng fake news at maling impormasyon sa mga website, social media, email, at messaging apps. Napakadaling mag-copy-paste at mag-share ng fake news. Ito ang malungkot na katotohanan. Gayunman, pagkakataon din ito para kumilos tayo. Maaari tayong maging tagapagbantay ng katotohanan sa internet. Puwede nating ipagtanggol ang ating mga kaibigan, mahal sa buhay, kababayan, at buong mundo laban sa fake news na nagtatanim ng takot, galit, at kamangmangan. Kaya natin itong gawin mula sa ating mga tahanan. Heto ang ilang mga bagay na puwede mong gawin para hindi mabiktima - o mas malala pa, maging tagapagpalaganap - ng fake news: Tandaang ang mga balitang anonymous ang nagsulat o hindi mahanap ang sources ay malamang na fake. Huwag na huwag mag-share ng mga balitang mga "reputable informants" o taong may "inside knowledge" ang tanging pinanggagalingan ng kagila-gilalas na pagbubunyag. • Tingnan ang pinagmulan ng balita. Kung galing ito sa o "aliensarereal.net," malamang, hindi ito mapagkakatiwalaan. Yun na.
Ang mga headline o pahayag na sensational (sobrang madamdamin) o depenetibo (masyadong sigurado) ay malamang na misinterpretasyon. Halimbawa, mali ang headline na "Ligtas sa COVID-19 ang mga teenager." Kahit na maliit ang posibilidad na makaranas ng malalang sintomas ng COVID-19 ang mga teenager, puwede pa rin nilang makuha ang virus. Ang probabilidad na magkaroon ang teenager ng COVID-19 ay parehas lamang sa ibang edad, at puwede pa rin silang makahawa ng iba. Sa kasamaang palad, hindi kapansin-pansin at kailangan ng masusing pananaliksik at pagsisiyasat para malaman ang mga detalyeng ito. Pagdating sa mga emergency na medikal o ibang mga masalimuot na sitwasyon, mas mabuti nang maging lalong maingat at kumonsulta sa eksperto bago mag- share ng kahit ano. Laging tingnan ang petsa ng artikulo. Maraming naloloko sa lumang artikulo. May mga lumang balita o impormasyon na baka napabulaanan na ng mas bagong impormasyon. Alamin kung sino ang nagsulat ng artikulo. Intindihin ang pagkakaiba ng isang news report na mula sa mapagkakatiwalaang source at ng isang kolum o sanaysay na nagpapahayag ng opinyon na hindi kinakailangang i-fact-check ng mga pinagkakatiwalaang publikasyon. Ang pandemya ng coronavirus ay hindi ang una, at marahil ay hindi rin ang huling pandaigdigang krisis sa kalusugan na mararanasan natin. Sa panahon ng lockdown, nakatulong ang internet para ipaalam sa lahat ang kahalagahan ng pananatili sa bahay, pagpapanatili ng distansya, at madalas na paghuhugas ng kamay. Ngunit kung anong bilis kumalat ng mahalaga, tumpak, at totoong impormasyon ay gayundin ang peke, di-tumpak, at lumang balita. May mga mapanganib itong epekto tulad ng pag-inom ng mga tao ng mga nakakalasong kemikal sa pag-aakalang mapoprotektahan sila ng mga ito sa COVID-19. Dahil hindi pa kayang tukuyin at paghiwalayin ng internet ang fact mula sa imbento at alisin ang huli, nakasalalay sa atin ang tungkuling maging mapagmatyag at mabusisi. Lahat tayo ay puwedeng maging bahagi ng solusyon. Kailangan nating aktibong labanan ang maling impormasyon. Tulad ng pagnanais nating tuldukan ang mga pandemya, kailangan din nating sama- samang kumilos upang wakasan ang fake news. ★ 35
36 SIY ENSIYA Magtiwala sa siyensya. Bantayan ang katotohanan. Dr. Reina Reyes Dr. Jacklyn Cleofas Mahal naming mga kabataan, Balita namin na ang ilan sa inyo ay nag-aalala na malinlang ng fake news. Naiintindihan namin ito. Pinapahalagahan din ito ng matatanda, pati na rin ng mga taong inyong tinitingala. Malaking bahagi nito ang mismong paggana ng utak natin. Sadyang kumakapit ang mga utak natin sa mga bagay na dati na nating pinaniniwalaan. Humahanap tayo ng mga patibay sa pinaniniwalaan natin at mga pangsalungat naman sa mga hindi natin pinaniniwalaan. Si Dr. Reina Reyes ay siyentista, guro, at mamamahayag ng siyensya. Nagtuturo siya ng Physics sa Unibersidad ng Pilipinas-Diliman at ibinabahagi niya ang kanyang kaalaman at pagmamahal sa siyensya sa "Science Says" (Knowledge Channel), Radyo Turo Guro (DZRJ), at YouTube @DrReinaReyes. Si Dr. Jacklyn A. Cleofas ay Assistant Professor ng Pilosopiya sa Unibersidad ng Ateneo de Manila. Dalubhasa siya sa etika, partikular sa sikolohiyang moral at applied ethics. Pinag-aaralan din niya ang Asian Philosophy, partikular ang mga ideya ni Confucius at ang Pilosopiyang Filipino. "Confirmation bias" ang tawag dito ng mga sikolohista. Inilalarawan ito ng APA Dictionary of Psychology bilang "ugaling kumalap ng ebidensya na kumukumpirma sa mga inaasahan, karaniwang sa paraan ng pagbibigay-diin sa ebidensyang magpapatibay sa pinaniniwalaan o sa paghahanap ng ebidensyang sumusuporta sa paniniwala, o sa pagtangging maghanap ng ebidensyang sasalungat sa pinaniniwalaan."
Ito rin ang dahilan kung bakit madalas nating hindi pansinin ang mga kuwento at balitang hindi natin gusto o pinaniniwalaan, kahit totoo ang mga ito. Kaakit-akit - at mapanganib - ang fake news dahil laging may taong gustong maniwala rito. May ibang nagre-repost ng fake news na nagsasabing hindi naman daw talaga nakatungtong ang tao sa buwan, kahit maraming ebidensyang nagpapatibay sa katotohanan nito. May iba pa ngang naniniwalang patag ang daigdig! Marami pa ring mga taong hindi naniniwala na ang climate change ay dulot ng mga gawain ng tao, kahit na marami na itong ebidensya at napatotohanan na ng siyensya. Napag-alaman ng Intergovernmental Panel on Climate Change ng United Nations, kasama ng maraming mga siyentista sa buong mundo, na ang climate change ay totoo, at ang mga gawain ng tao ang pangunahing sanhi nito. Mula pa noong Rebolusyong Industriyal, dumarami na ang naiipong greenhouse gases sa atmospera ng ating planeta. Kasabay nito ang pagtaas ng average na temperatura ng daigdig. Ang carbon dioxide, na bumubuo ng ⅔ (dalawang katlo) ng greenhouse gases, ay produkto ng pagsusunog ng fossil fuels. Umiinit ang ating mga karagatan, natutunaw ang ating ice sheets, tumataas ang lebel ng dagat, ngunit marami pa ring nagbubulag-bulagan sa climate change. Kung hindi naniniwala ang isang tao sa climate change o na nakatungtong na tayo sa buwan, malamang na magse-share rin siya ng fake news na sumusuporta sa mga paniniwalang ito. At kung madalas silang magbasa at magkalat ng fake news, mas humihigpit din ang kapit nila sa mali nilang mga paniniwala. Napakasama ng puwedeng maging epekto nito. Kung mabasa ng mga tao ang maling posts at wala sila gaanong alam dito, baka paniwalaan nila ito. Baka lalong hindi tumigil ang mga tao sa mga gawaing nakakasama sa kalikasan. Dahil dito, puwedeng mabigo ang mga pamahalaan sa paggawa ng mga polisiya at batas para pangalagaan ang kalikasan, at ikasasama ito ng henerasyon mo at ng mga susunod pa. Ano ang puwede nating gawin? 37
38 Ngayong alam nating kaya rin tayong paglaruan ng ating mga utak, puwede ka nang maging mas maingat sa kung anong balita ang tatanggapin mo base sa iyong narinig o nabasa. Bilang mga siyentista at mananaliksik, natutuhan na namin kung paano suyurin ang napakaraming impormasyon at husgahan kung naaayon ang mga ito sa tamang katwiran at ebidensya. Hindi kami basta-basta naniniwala. Kahit pa mga eksperto na kami, mahabang panahon at masidhing pagsisikap ang ginugugol namin dito. Kailangan naming magbasa ng maraming pag-aaral at pananaliksik tungkol sa paksa, makinig nang mabuti sa mga eksperto sa larangan, at suriin ang mga nababasa namin ayon sa aming sariling pagkaunawa. Bago ilathala ng kahit anong scientific journal ang isang pag-aaral, kailangan dumaan sa peer review ang naisulat. Mahaba itong proseso ng masusing pagbabasa ng ibang mga siyentista. Kailangan naming unawain, hindi lang ang "ano," ngunit pati na rin ang "paano" at ang "bakit." Tinatanong namin: Paano natin nalalaman ang nalalaman natin? Ano ang mga bagay na nauunawaan na natin nang mabuti, at ano naman ang mga bagay na kailangan nating mas saliksikin? Kaya mo ring simulan ito. Sa susunod na makakita ka ng post tungkol sa isang paksang interesado ka, labanan mo ang udyok na i-share ito kaagad. Maging mapag-usisa at alamin ang iba pang mga bagay. Maglaan ng oras para magbasa pa lalo tungkol sa paksa. Magtanong at huwag basta paniwalaan ang lahat ng nabasa. Maging alerto kahit sa mga sarili mong ideya. Makikita mong ang mga bagay na kampante kang alam mo na ay singrami pala ng mga bagay na hindi mo pa ganoon kasigurado o lubusang nauunawaan. Matutuklasan mong puwede kang makibahagi sa paglalakbay na ito sa paghahanap ng pag-unawa. Sa totoo lang, sa pamamagitan ng pagbabasa at pagtatanong ay bahagi ka na nito! Ngayon, puwede mo nang ibahagi at ipaliwanag sa iba kung ano ang natutuhan mo, ano ang pinaniniwalaan mo at bakit, at kung paano nagbago ang mga pinaniniwalaan mo matapos ang malalim na saliksik. Kung mahahanap mo ang sarili mong boses, puwede mo ring gabayan ang iba na gawin iyon. Sa panahon ng fake news kung saan mahirap makita ang totoo, nagiging tungkuling moral ang maging bantay ng katotohanan, bantay ng kung ano ang makatarungan, at bantay ng kung ano ang tunay na mahalaga. Wala kaming duda na kaya mong bigyang- linaw ang dapat na pagtuunan ng pansin ng ating bansa at mundo. Hinihimok at ipinagdiriwang ka ng mga nauna sa iyo, at ang mga susunod sa iyo ay habambuhay na magpapasalamat. ★
MIDYA Kaya mo at dapat mong labanan ang fake news at maling impormasyon. Dr. Clarissa David Tinuruan tayo, ikaw at ako, ng ating mga magulang, guro, at nakatatanda na huwag magsinungaling. Masama ang magsinungaling. Kung mahuli kang nagsisinungaling, pinaparusahan ka. Bakit ganito? Bakit masamang magsinungaling? Ang paniniwala sa fake news at ang pagkakalat nito ay hindi maganda sa pangalan mo. Simple lang - hindi mapagkakatiwalaan ang taong sinungaling. Mahirap mabuhay at gumalaw sa isang mundo kung saan hindi natin mapagkakatiwalaan ang mga tao at ang mga impormasyon na pumapalibot sa atin. Kung hindi ka maaasahang magsabi ng totoo, mahihirapan kang makahanap ng makakatrabaho o kaibigan. S i D r. C l a r i s s a D a v i d a y p r o p e s o r s a Ko l e h i y o n g P a n g m a d l a n g Ko m u n i k a s y o n n g U n i b e r s i d a d n g P i l i p i n a s . N a g d a d a l u b h a s a s i y a s a p a n a n a l i k s i k s a k o m u n i k a s y o n g p o l i t i k a l a t m g a e p e k t o n g n e w s m e d i a . Ang pagkakalat ng fake news ay di lamang tunay na nakakapahamak, pinapakita rin nito ang ugali ng taong nagkakalat ng fake news at ang kakulangan niya sa pagsusuri ng mali sa totoo. Ngunit maiiwasan ang lahat ng ito kung susuriin mo muna nang mabuti ang balak mong i-share, o kaya'y huwag na lang i-share kung hindi ka sigurado. 39
40 Mas malala at mas kumplikado sa internet. Kung alam ng isang tao na hindi totoo ang isang bagay o kaya'y may maling impormasyon dito at ipinagkakalat pa rin niya ito, pagsisinungaling ang tawag dito. Ngunit kung nag-share sila ng maling impormasyon dahil napaniwala sila nito, biktima rin sila. Sa kasamaang palad, kahit di nila sinasadya, nagmumukha rin silang hindi katiwa-tiwala. Heto ang ilang payo para maiwasan ang ganitong sitwasyon: 1 Mahalagang maging tumpak o accurate. Narinig mo na siguro ito: "Karapatan mong magkaroon ng sarili mong opinyon, ngunit hindi ng sarili mong katotohanan." Ang facts at impormasyon ay hindi kapareho ng opinyon. Madalas na mali, hindi tumpak, o hindi lubusang totoo ang impormasyong nasa fake news. O puwede ring opinyon lamang ang mga ito. Dapat mong alamin ang pagkakaiba. Madalas, kung sarado ang Pilipino sa politikal niyang opinyon, pinagdududahan o pinaghihinalaan nila ang news media. Iniisip nilang sa news media mismo nanggagaling ang fake news, kaya sa bloggers at mga sikat na tao sa Facebook sila nakikinig. Dahil sa palakad ng Facebook, ipinapakita lang sa kanila ang pananaw na sinasang-ayunan nila, nakalapat man ito o hindi sa katotohanan. Ngunit napakahalaga ng katumpakan (accuracy), lalo na sa mga panahon ng matinding ligalig, halimbawa kapag may bagyo, pagbagsak ng ekonomiya, o pandaigdigang pandemya. Sa usapin accurate tama at kumpleto lahat ng detalye, gaano man kaliit ng medisina, agham, sakuna, at marami pang ibang sitwasyon, puwedeng buhay ang nakataya sa factual na impormasyon. Napakahalaga na ang pinanggagalingan ng impormasyon mo ay maaasahan at mapagkakatiwalaan. Hindi dapat tanggapin lang ang fake news bilang likas na bahagi ng social media; nararanasan natin ang mga epekto nito. Kapag tinanggap natin na may kanya-kanya tayong katotohanan at walang pinag-iba ang facts sa opinyon, mas madali tayong maloloko. Ipinapahamak natin hindi lang ang sarili, pero kahit ang ating kapwa. 2 Maging bukas sa mga ideya, impormasyon, at opinyon na baka hindi natin gusto. Ang diskusyon, debate, at mga hindi pagkakasundo ay mahahalagang bahagi ng demokrasya at tumutulong sa ating marating ang katotohanan. Kung hindi natin kakausapin ang isa't isa, hindi natin makikita ang nakikita nila. Mahalagang manatiling bukas ang mga tainga at isipan, handang makinig sa impormasyon kahit na puwede nitong patunayang hindi totoo mga sarili mong paniniwala. 3 Hindi laging mabuti na magkasundong hindi magkasundo. Kung bukas ka sa mga ideyang iba o salungat sa mga ideya mo, dapat ka ring maging handang manindigan at magpuna sa iba kapag ang mga mali nilang paniniwala ay magdudulot ng pinsala sa iba. Marami sa atin ang naiilang sa maiinit na diskusyon o debate. Takot tayong masaktan ang damdamin ng iba, lalo na kung kaibigan. Takot din tayong magmukhang walang katwiran o sobrang opinyonado.
Halimbawa, naniniwala ang ibang tao na mapanganib ang mga bakuna kahit pa napakarami ng ebidensyang siyentipiko para patunayang ligtas ang mga ito. May ibang nagsasabing hindi totoo ang climate change kahit na halos ang buong komunidad ng mga siyentista ay nagsasabing nangyayari na ito at kailangan nating gumawa ng malalaking hakbang para maawat ang mga epekto nito. Meron ding mga tao na abalang-abala ngayon sa tangkang baguhin o isulat muli ang kasaysayan, at sinasabi nilang hindi raw totoo ang mga karumal- dumal na pang-aabuso at bilyon-bilyong kinulimbat ng Rehimeng Marcos. Paano matututuhan ng kabataan natin ang mga aral ng kasaysayan kung ang mismong kasaysayan ay pinagtatalunan? Laging magtiwala sa siyensya at facts, at dumulog sa mga ekspertong mapagkakatiwalaan. Hawak ang makatotohanang impormasyon, lumaban at manindigan! Minsan, lalo lang tumitibay ang isang kasinungalingan kung mananatili tayong tahimik, o kung tatanggapin na lang nating hindi talaga magkakasundo ang magkakaibang panig. 4 Basahin ang buong artikulo o ulat, hindi lang ang pamagat. Isa sa mga pinakamainam na paraan para hindi ka maloko ng fake news ay ang pagbabasa ng buong artikulo ng balita. Sa ganitong paraan, makakakuha ka ng mas maraming impormasyon na magagamit mo para timbangin kung ang pamagat at ang interpretasyon nito ay tunay o makatwiran. Habang tumatagal, mas matutuklasan mo kung aling mga sanggunian ang mapagkakatiwalaan. Laging itanong sa sarili: Sino ang sumulat nito? Bakit ito isinulat? Ano ang layunin nito? Maging maingat sa motibo o layunin ng mga tao. Ang motibo ng news organizations ay kumita para maipagpatuloy ang ginagawa nila. Layunin naman ng iba na maging tapat at maaasahan sa pag-uulat ng katotohanan. Ngunit may iba namang nagsusulat ng mga pamagat o headlines na talagang nakakasindak, para makahuli ng mga magki-click, magbabasa, at magse-share ng mga bagay na hindi totoo o nakakalito. Madaling maloko, pero madali ring makakilala ng nanloloko kung alerto ka sa fake news. Kasanayan itong mapapahusay kung laging gagawin, kaya ipagpatuloy mo lang! 5 Maging mabuti - magpakumbaba. Isang huling payo - manatiling mapagpakumbaba. Gaano man tayo kaingat, gaano man tayo kadalub- hasa sa isang bagay, o gaano man tayo kaedukado, magkakamali at magkakamali pa rin tayo. Kung minsan, mahirap tukuyin ang peke sa totoo, lalo na kung propesyonal ang pagkaka- gawa ng maling impormasyon. Ang pekeng balita ay puwedeng lagyan ng logo at pangalan ng isang diyaryo, at ang mga pekeng website naman ay sinasadyang ayusin para magmukhang lehitimong ulat. Ako man ay nagkamali na sa mga ganito. Napuna na ako ng mga kaibigan, at nagbura na rin ako ng mga posts at inaming mali ako. Sa ganitong paraan, tinutulungan kong bumagal ang pagkalat ng maling balita, ngunit tumatayo rin akong halimbawa na walang masama kung aaminin mo ang iyong mga pagkakamali at sisikaping itama ang mga ito. Nasa atin kung makikitungo tayo nang mabuti. Kahit pa gaano kagarapal ang kasinungalingan, gaano pa nakakagalit ang nakikita mo online, laging kumilos nang may respeto. Dahil dito, mas igagalang ka, lalo na ng mga taong tunay na mahalaga. ★ 41
F 42 Saan nagkaiba? PAHINA 16 mga SAgot! Factual statement o opinion PAHINA 28 F O O O m g a S a g o t ! F F F O Ano ang salitang ito sa Ingles? PAHINA 18 m g a S A G O t ! O O O O F F
Naniniwala ang CANVAS, isang organisasyong nonprofit, na kaya ng sining ng Pilipinas na lumikha ng mga posibilidad, magbukas ng talakayan, at pumukaw ng makabuluhang pagbabago. Mula 2005, nagtatrabaho ang CANVAS kasama ang malikhaing komunidad para pasiglahin ang pagbabasa ng mga bata, magsiyasat ng pambansang pagkakakilanlan, at mapalawak ang kamalayang pampubliko sa sining, kultura, at kalikasan ng Pilipinas. Para sa karagdagang impormasyon, pumunta sa Karapatang-ari sa Pilipinas © 2022 ng CANVAS - The Center for Art, New Ventures and Sustainable Development Reserbado ang lahat ng karapatan. Ipadala ang lahat ng mga katanungan sa CANVAS: No.1 Upsilon Dr. Ext. cor. Zuzuarregui St., Old Balara, Quezon City, Philippines 1119 info@canvas.ph #YOUTHINK Unang limbag sa softcover, 2020 Unang inilathala sa Ingles Inilathala ng CANVAS - The Center for Art, New Ventures and Sustainable Development Inilimbag sa Republika ng Pilipinas Isinulat ni Gigo Alampay Disenyo ng libro ng Studio Dialogo Mga ilustrasyon nina Liza Flores, Abi Goy, Frances Alvarez, at Jamie Bauza Salin sa Filipino nina Annette Ferrer at Ma. Monica Antonio Editing sa Filipino ni Ergoe Tinio Naging posible ang librong ito sa malaking tulong ng Google. The National Library of the Philippines CIP Data Alampay, Gigo #YOUTHINK / texts, Gigo Alampay; edit and research, Agay Llanera, Ergoe Tinio and Faye Gonzales; illustrations, Liza Flores, Abi Goy, Frances Alvarez, Jamie Bauza. -- Quezon City: Center for Art, New Ventures and Sustainable Development (CANVAS), [2020], ©2020 pages;cm ISBN 978-971-9689-55-3 1. Fake news -- Philippines -- Juvenile literature. 2. Information literacy -- Juvenile literature. I. Llanera, Agay. II. Gonzales, Faye. III. Tinio, Ergoe. IV. Goy, Abi. V. Flores, Liza. VI. Alvarez, Frances. VII. Bauza, Jamie. VIII. Title. 070.43 PN4784.F27 P020200139
Mula rin sa CANVAS Mahalaga ang personal mong impormasyon. Matutong protektahan ito. Kumuha ng sariling kopya sa


Salmong Tugunan Salmong Tugunan (Ika-28 Linggo sa Karaniwang Panahon) Salmo 97: 1 • 2-3ab • 3kd-4 (Tugon: 2b) Rev. Fr. Manny Manicad D G A D & Tugon: e q . h q q w Pa- ngi-no-ong nag-li- lig- tas sa ta- nang ban-sa'y na- ha- yag. q q q q q q q q q q D Bm Em w w & 1. Uma wit ng bagong a wit 2. Ang tagum pay niyang i- to'y 3. Tapat siya sa kanila at ang w q q w A D D Bm w w & 1. at sa Poon ay i- a- lay Pagka't ya- ong 2. siya na rin ang nag hayag sa ha rap 3. pag-ibig ay wa- gas ang tagum- pay D w w q q A Em w w & 1. gina wa ni ya ay kahanga hangang tu nay 2. ng ma nga ban sa'y naha yag 3. ng ating Diyos kahit saan ay na ma las! q w w q q q D Bm Em w w & 1. sa sariling la- kas Ni yang tag 2. ang pag li lig tas. 3. Magkai- ngay na may galak yaong la w q w q A D D Bm w w & 1. lay na kaba na lan walang hi rap w w q q 2. Ang panga ko sa Isra el lu 3. hat sa daig dig ang Po on ay bu- Em A D w w q w q & 1. na na ta mo yaong hangad na tagum pay. w 2. bos Ni yang ti nutu pad. 3. ong ga lak na Purihin sa pag- a wit! q q