BALITANG LATHALAIN Kulturang Palaweño, puhunan ni Abrigo sa 'Gawad Teodora Alonso' Hall of Fame Award ni MONIQUE TUCAY Naniniwala si G. Enrile Abrigo Jr. sa kapangyarihan ng mga kuwento bilang isang paraan ng pagkintal ng mga pagpapahalaga sa nakababatang henerasyon. Bilang isang guro, nakikita niya ang kaniyang mga likha hindi lamang isang susi sa edukasyon subalit isang daluyan ng aral sa ating buhay. Ito ang naging batong- tuntungan ni G. Abrigo dahilan upang gawaran siya bilang Hall of Awardee ng Gawad Teodora Alonso o National Storybook Writing Competition 2023 na ginanap sa Lungsod ng Davao noong Nobyembre 24, 2023 matapos magwagi ng apat na ulit para sa Category 1 mula ikatlo at ikaapat na edisyon ng patimpalak. Ang kaniyang apat na premyadong kuwento ang nagsilbi niyang pasaporte upang tanghaling ikalimang Hall of Fame kahanay ang iba pang gurong manunulat mula sa iba't ibang rehiyon sa bansa at kauna-unahan para sa MIMAROPA. IPAGPATULOY SA PAHINA 3 HALL OF FAME AWARDEE. Tinanggap ni G. Enrile O. Abrigo Jr. ang plake ng paghirang bilang Gawad Teodora Alonso o Hall of Fame Award kasama ang matataas na Opisyal ng DepEd: Undersecretary Gina O. Gonong at Bise Presidente Sara Z. Duterte-Carpio na ginanap sa Lungsod ng Davao, Nob. 24, 2023. Larawan mula sa DEPED BUREAU OF LEARNING RESOURCE. ESPESYAL NA BALITA BALITANG PANGKOMUNIDAD Unang pagrampa ng mga LGBTQ sa PNS naging makasaysayan MALAYA SA 'MAKAKALIWA' ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA ANGAT. LIPAD. LAYOG PALAWENIAN! PBBM, idineklarang 'Insurgency-Free' ang Palawan Reaksyon ng PNSians, pinulsuhan ng patnugutan Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Si John Lloyd Santiguel sa kaniyang Bahagi Fashion Attire na siya ring kinoronahang kauna- unahang GAnDang PNS Fashion Show Queen 2024. Larawan mula kay RR ESCALANTE. ni MONIQUE TUCAY PEBRERO 16, 2024 - Naging kapana-panabik sa buong komuninad ng Palawan National School (PNS) ang ginanap na kauna- unahang Gender And Development Fashion Show (GAnDang PNS Fashion Show) na itinanghal sa PNS Gymnasium. IPAGPATULOY SA PAHINA 4 KAUTUSANG INKLUSIBO ni STEVEN COLOQUIO Inanunsiyo ni Pangulong Ferdinand "Bongbong" Marcos Jr. na 'Insurgency-Free' o wala nang banta ng makakaliwang grupo sa Lungsod ng Puerto Princesa maging sa buong lalawigan ng Palawan sa kaniyang talumpati na ginanap sa City State Asturias Hotel noong Setyembre 1, 2023. Ang pagbisita ni PBBM sa Lalawigan ay kasabay sa selebrasyon ng National Peace Consciousness Month 2023 na may temang "Kapayapaan, Responsibilidad ng Bawat Mamamayan" sa ipinagsanib na programa ng lokal na Pamahalaang Panlalawigan ng Palawan at Lungsod ng Puerto Princesa kasama sina Gob. Dennis M. Socrates at Mayor Lucilo R. Bayron. "The milestone that we celebrate today, epitomizes the commitment that you have put to end the decades- long insurgencies in the area through the provision of national reintegration program for former rebels and promotion of the island's peace and security," pahayag ni Pangulong Marcos Jr. SAMU'T SARING REAKSYON Sa panayam ng patnugutan sa opisina ng City Information Department (CID), ibinahagi ng tanggapan ang naging papel ng Department of Information and Communications Technology, Cabinet Officer for Regional Development and Security - MIMAROPA, End Local Communist Armed Conflict o ELCAC sa mga rehiyon at sa bansa upang matamo ng estado ang pagiging 'insurgency-free.' Para kay Sofia Baaco, Presidente ng Palawan National School (PNS) - Supreme Student Learner Government (SSLG), ang anunsyo ng Pangulo ukol sa 'insurgency-free' sa Palawan ay isang magandang balita para sa lahat ng mag- aaral sa buong Palawan. IPAGPATULOY SA PAHINA 3 " The milestone that we celebrate today epitomizes the commitment that you have put to end the decades- long insurgencies in the area. PANG. BONGBONG MARCOS D.O. 32, S. 2017 Integrasyon ng Integrasyon ng mga prinsipyo ng mga prinsipyo ng gender equality, gender equality, gender equity, gender equity, gender sensitivity, gender sensitivity, non-discrimination, non-discrimination, at human rights. at human rights. TUNGKOL SA PABALAT NA LITRATO. ONLINE NA RIN! I-scan ang QR code para sa online updates mula sa Ang Palawenian. ITAAS ANG KANANG KAMAY SA AYOS NG PANUNUMPA. Kabalikat ng pamunuan ng PNS ang mga Eagle at Boy Scouts of the Philippines sa pagpapanatili ng disiplina, kaayusan, kalinisan at kapayapaan sa buong komunidad ng paaralan. Serbisyo ang kanilang hatid tuwing mayroong mga mahahalagang pangyayari at programa katulad ng pagtataas ng bandila tuwing araw ng Lunes - bilang bahagi ng kanilang sinumpaang tungkulin para sa bansa. Larawang kuha ni RR ESCALANTE. TAMPOK NA KWENTO Pag-asa, Kalayaan, Edukasyon Paghahatid ng edukasyon sa malayong isla ng Pag-asa, Bayan ng Kalayaan PROGRAMANG 'CATCH-UP FRIDAY' Kasanayan sa maunawang pagbasa at literasiya, pinaigting sa PNS Suportado ng Palawan National School (PNS) ang programang 'Catch-Up Friday' na isang programa ng DepEd Sentral na naglalayong mapalakas ang kasanayan sa pagbasa at literasiya ng bawat PNSian na sinimulan nitong ika-12 ng Enero, 2024. Tiniyak ni Dr. Jabel Anthony L. Nuñala, Punong-guro IV na ang programa ay naaayon sa DepEd Memorandum No. 001 serye 2024 na pinagtibay sa ilalim ng pamumuno ni Bise Prisidente at Kalihim ng DepEd, Sarah Z. Duterte. LATHALAIN / PAHINA 11 KRITIKAL NA PAGBASA. Kabilang sa gawaing pagbasa ay nadedebelop ang kaisipan na makapagtalakay ng bagong kaalaman sa kapuwa mag-aaral na dapat makita sa pagpapatupad ng 'Catch-Up Friday'. Larawang kuha ni ENRILE ABRIGO. nina MICAELA GATACELO at KURT DAVE PALANCA IPAGPATULOY SA PAHINA 2
02 ang palawenian A T I L A B BALITANG PAMPAARALAN EAST CENTRAL SCHOOL BILANG EKSTENSIYON NG PNS 897 mag-aaral ng Baitang 7, nakikigamit ng klasrum ni FAITH CHRISTIE DIANA, et.al " We need to maximize all DepEd resources to suffice what is lacking to other schools. DR. CYRIL C. SERADOR Chief, Curriculum Implementation Division DepEd Puerto Princesa ISKULMEYT KO SI BUNSO. Nagmistulang Integrated School ang ECS dahil naging paaralang ekstensyon ito ng PNS sa pagsisimula ng S.Y 2023 - 2024. Ito ay bunsod ng pagbaba ng bilang ng mag-aaral ng una, at pagtaas naman ng huli. Ang pagsasama ng mga elementarya at sekondarya sa isang compound ay hindi umano magiging suliranin dahil mayroong pagkakasunduan ang mga punong-guro ng dalawang paaralan. Larawang kuha ni JASTINE FLORES. Career Guidance Week Opisina ng Guidance Counselor nagbigay payo ukol sa pagpili ng karera ni FAITH VENICE ROSALES "They must dream big. Kailangan nilang lawakan at taasan ang mga pangarap nila. Kasabay ng mga pangarap na 'yan, kailangan mayroong kaakibat na layunin at aksyon," ani Bb. Noreen Justo, Registered Guidance Conselor ng paaralan na naging laman ng kanyang mensahe sa ginanap na Career Guidance Week na ginanap noong Nobyembre 8, 2003. Nabanggit ni Justo ang hangad ng pagsasagawa ng Career Guidance ay para maitugma ang hilig at husay ng mga mag- aaral sa pipiliin nilang propesyon sa takdang panahon. "Aside sa mandated siya ng DepEd Order, isinasagawa ang Career Guidance upang matugunan ang pangangailangan ng mga estudyante na magabayan sa pagpili ng kukuning tracks and strands sa Senior High School (SHS), kurso sa kolehiyo at trabaho sa hinaharap. Layunin ng Career Guidance na KUMIKITANG ASIGNATURA Agri-crop production, dagdag kabuhayan sa TVL Track ni VALERIE CAÑAS Naging bahagi ng pagkakakitaan ng mga Grade 12 Technical Vocational Livelihood (TVL) Track na kumukuha ng Agricultural Crop Production ang kanilang mga tanim na gulay at halaman sa bakanteng lupain ng PNS sa panulukan ng Rizal Avenue at H. Mendoza Street. kasalukuyan umano malago at malapit nang anihin ang mga gulay. Sinabi ni Gng. Centina na pinangkat-pangkat niya ang kaniyang mga estudyante para sa lima hanggang anim na plot bawat grupo. "Binubuo ng 5-6 plot ang bawat grupo. Nasa kanila kung iyon ay kanilang iuwi o ibebenta, kung kanino 'yong plot na iyon sa kanila 'yon," wika ng guro. Sitaw, talong, okra, mani, kadyos, at mga halamang pang- landscape bilang paghahanda sa aralin sa landscaping ang kanilang mga tanim ayon sa AFA coordinator. Samantala, sa mensahe Gng. Centina sa mga mag-aaral ng TVL Agri-crop production, aniya ang agrikultura ay kailangan 'pagkat kung wala ito, di tayo mabubuhay. "Maging dedicated lang sila sa trabaho, pag nagtatrabaho dapat galing sa puso, every learning is important, education is important but learning in Agriculture is not just important but essential kasi di tayo uunlad kung walang agrikultura, ganyan kahalaga ang Agri sa buhay natin," paglilinaw ni Centina. Benchmarking AGREE SA AGRIKULTURA. Napakinabangan ang bakanteng lupain ng PNS bilang laboratory garden ng mga mag-aaral ng Agri Crop Production sa SHS. Larawan ibinahagi ni LODEVICS TALADTAD. Kinumpirma ito ni Sigmund Sean Wade S. Gurtiza, kinatawan ng mga mag-aaral sa TVL Agri-Fisheries Arts (AFA) 121 sa panayam ng patnugutan. "Mas pipiliin po namin ang pagbebenta kasi po doon po kami makakukuha ng pera sa maaani na namin. Bibili rin po kami ng tools kasi kulang ang tools namin", wika ni Gurtiza. "Paglalaanan din po namin ang fertilizer para sa lupa para sa mabilisang paglago ng aming tanim", dagdag pa ng mag-aaral. Ayon naman kay Gng. Maria Victoria Athena B. Centina, TVL- AFA strand coordinator, nagsimula silang maglinis sa bakanteng lupain noong Nobyembre at nagtanim ng mga gulay noong Disyembre, sa Agrikultura bilang curriculum exit Kaugnay nito, maliban sa kikita ang mga mag-aaral, magiging bahagi rin umano ito ng kanilang marka sa Agri- Crop Production. "Siyempre dahil agricultural crop production kami, kung wala silang production, doon ako magbi-based ng grades nila kasi iyon yung output nila", aniya. "Sa ngayon, iyong ibang learners, willing na magkaroon ng National Certificate ng Agri-Crop Production, after work immersion nila, sila ay magpapa-assess sa TESDA. Ang kanilang output ay magiging basehan ko para sa kanilang document na magagamit para sa pagpa-assess sa TESDA para makakuha ng NC II," dagdag pa ni Centina. Binisita ng dalawang guro mula sa UP Los Baños Laguna ang nasabing garden nitong unang linggo ng Marso 19, 2024. Ayon sa AFA coordinator, natuwa at napamangha ang mga panauhin sa kanilang nakita. "Na-impress sila sa mga gardener students natin, nasabi nila na mas magagaling po ang mga students niyo sa agriculture kaysa sa amin," ani Centina. Ayon pa kay Ma'am Centina, tuwang-tuwa sila kasi sa loob ng tatlong buwan lamang ay napalago na kaagad ang mga tanim. Hinimok din ng mga propesor na mag-apply ang mga gardener student sa UPCAT para maging iskolar ng University of the Philippines. Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Upang hindi na magkaroon ng shifting na klase, umabot sa 897 estudyante ng ikapitong baitang mula sa regular class ang umuukopa sa mga silid-aralan sa East Central School (ECS) bilang ekstensyon ng Palawan National School (PNS) bunga ng kakulangan ng mga klasrum. Kinumpirma ito ni G. Ariel G. Argonsola, Assistant Principal II ng PNS Junior High School at G. Gabriel L. Mateo, grade 7 guidance counselor sa panayam ng patnugutan. "Nagkaroon tayo ng extension classrooms, ang ating Grade 7 na regular ay nilagay natin sa ECS para hindi na tayo shifting classes, wala nang papasok nang tanghali at uuwi nang gabi na inaabot ng alas-syete ng gabi," wika ng pangalawang punong-guro. Ang hakbang na ito ay bunga na rin ng mungkahi ng Division Office na humiram ng mga bakanteng klasrum sa kalapit na paaralang elementarya (ECS) dahil naitala naman dito ang pagbaba ng kanilang enrollees. "We need to maximize all DepEd resources to suffice what is lacking to other schools," pahayag ni Dr. Cyril C. Serador, Chief ng Curriculum Implementation Division ng DepEd Puerto Princesa. Hindi rin umano tutol ang mga magulang at guro ng East Central School at Palawan National School sa solusyong ito dahil sa mga diyalogo na ginagawa ng dalawang panig. Ito man ay hindi pangmatagalang solusyon ay epektibong solusyon naman ito sa kasalukuyan. "Nakiusap tayo sa Principal ng ECS na si Dr. Ana I. Basig na kung pwedeng makigamit muli ang PNS, noong mga previous years kasi ginagamit na rin ang mga excess rooms nila ng ating mga Senior High School," ani ng Asst. Principal. Samantala, nilinaw pa ng Pangalawang Punong-guro na ginagawan ng paraan ng administrasyon na ang mga guro na nagtuturo sa ECS at nagtuturo rin sa PNS ay pag-isahin na ang kanilang teaching loads upang hindi na sila mahirapan sa pabalik- balik at pagtawid sa magkahiwalay na mga paaralan. "Sa mga guro naman, gumawa ng paraan ang administrasyon para ang mga teacher na na-assign doon ay doon na lang din ang klase niya, so iniwasan namin na may klase siya roon at may klase siya rito. May ilang mga teacher na may klase pa rito pero may break 'yon, vacant time para sa kanila para hindi na pabalik-balik," paglilinaw ni Argonsola. Iginiit pa ng Asst. Principal na wala pang kasiguraduhan kung maililipat ang mga nasa ikapitong baitang sa susunod na S.Y. 2024-2025 sa PNS dahil wala pang additional buildings at hindi naman ito maipatayo nang agad-agaran. "Sa next school year 2024-2025 wala pang kasiguraduhan kasi nga wala na tayong additional buildings or additional classrooms, so siguro 'pag may classroom na naipatayo kaagad o matatapos kaagad so siguro most probably mga isang school year pa yan sila roon sa taong 2024-2025," pagwawakas ni Argonsola. maitugma ang interes at galing ng mga bata sa pipiliin nilang propesyon." wika ni Justo. Ipinaalala ni Justo ang kahalagahan ng pagsasakatuparan ng nasabing Career Guidance Week. "Napakahalaga! Dahil mahalaga sa amin ang mga estudyante, mahalagang ginagabayan namin sila sa pagtupad ng mga pangarap nila. Masaya kaming makita na nasa tamang landas ang ating mga estudyante at unti-unting naaabot ang mga pangarap nila," wika ni Justo. Ayon kay RGC Noreen Grace G. Justo, kailangan taasan ng mga mag-aaral ang mga pangarap nila at sabayan ito ng sipag at tiyaga. "Huwag silang matakot mangarap at huwag ding susuko sa hamon ng buhay. Success needs hardwork. If they want to pursue their dreams, work for it!," paalala ni Justo. Ang pangarap aniya ay kailangan lawakan at taasan at hindi dapat ito binibitawan upang sa huli ay makamit ang mga hangad ng bawat isa. Upang masolusyunan ang absenteeism Bagong ID System, inobasyon ng PTA laban sa pagliban ng mga mag-aaral RFID is out. New ID System is in. Pinag-aaralan na ng bagong PTA ang pagkakaroon ng bagong ID system. Mas episyente umano ito kaysa RFID. ni FAITH VENICE ROSALES Pinag-aaralan na ng General Parents Teachers' Association (GPTA) ang pagkakaroon ng bagong ID system sa paaralan upang mamonitor ng mga magulang kung pumapasok o lumiliban ang kanilang mga anak lalo na tuwing araw ng Biyernes kung saan ay implementasyon ng 'Catch- up Fridays' na madalas ay target ng pagliban ng maraming mag-aaral. Kinumpirma ito ni Dr. Jabel Anthony L. Nuñala, Punong-guro IV sa panayam ng patnugutan kaugnay sa programang 'Catch-up Friday' matapos ang naging pagpupulong sa GPTA nitong Pebrero 24 na ginanap sa PNS Gymnasium. "Kaugnay nito humingi tayo ng tulong doon sa ating mga partners, kagaya na lamang ng ating PTA na kung saan ay ang hiningi nating tulong ay 'yong partisipasyon ng mga estudyante pagdating sa Friday activities. So, isa sa ginawa nilang tulong ay mag-i-innovate sila ng ID system na kung saan tutugon doon sa pag-obliga ng mga estudyante na pumasok sa paaralan lalo na sa hapon na pagbalik nila," wika ng Punong-guro. magdalo sa activities na nakalaaan para sa kanila sa ating Catch-up Friday dahil makaka-receive ng notification o text ang ating mga parents na kung ang kanilang mga estudyante ay nandito na sa loob. Dagdag pa, makakatanggap din sila kapag ang kanilang mga anak ay lumabas na ng paaralan. Maaaring magiging aware ang parents kung ang kanilang anak ay pumapasok at anong oras lumalabas sa loob ng paaralan lalo na sa Friday, Catch- up Friday activities," paglilinaw ni Dr. Nuñala. Samantala, siniguro naman ni Nuñala na handa ang mga guro sa PNS sa implementasyon ng mga gawain sa "Catch- up Friday". Ayon pa sa School Head, ang "Pagdating naman sa readiness pinakalayunin ng ID system ay para mamonitor ng mga magulang ang kanilang mga anak sa araw ng Biyernes. "Ang ID system na ito ay masisiguro ng mga magulang na makakabalik ang estudyante sa loob ng paaralan para ng ating mga teachers ay kampante tayo dahil ang mga session guides na ginawa ay through the effort of different departments with the collaboration of other department," pagwawakas ng School Head.
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 ang palawenian 03 Idineklara ni Pang. Ferdinand "Bongbong" Marcos Jr. na "insurgency free" na ang buong lalawigan ng Palawan kasama ang mga opisyal ng lalawigan, Gob. Dennis M. Socrates, kasabay ng kaniyang pagbisita sa Lungsod ng Puerto Princesa, Setyembre 1, 2023. Larawan mula sa PALAWAN PROVINCIAL INFORMATION OFFICE. PBBM, idineklarang 'Insurgency-Free' ang Palawan Reaksyon ng PNSians, pinulsuhan ng patnugutan MULA SA PAHINA 1 "May mga ulat, na ilan sa mga menor de edad ang ilegal na na-re-recruit ng New People's Army (NPA), sa halip nasa paaralan sila para matuto ay baril ang hawak at nakikipaglaban sa pamahalaan. Ang balitang ito ay nagbibigay ng kapayapaan ng isip ng mga magulang at mag-aaral, na ligtas ang paaralan at buong lalawigan sa makakaliwang grupo," ani Baaco. Batid din umano ni Baaco na madalas ang target ng NPA sa pagre-recruit ay tulad niyang mga estudyanteng lider sa paaralan dahil sa naisin nilang pagbabago. Dahil sa deklarasyon ng 'insurgency free', mas maraming estudyante na ang mahihikayat na maging lider na rin na walang pangamba na baka sila ay maging parte ng NPA. "Insurgency will always be waiting in and outside our borders. The question is, how ready and equipped are we to fight against insurgency? I hope that our intelligence fund will be utilized properly," pahayag ni G. Toddy G. Aquino, Gurong Tagapayo ng SSLG. Naniniwala naman si G. Rodney Ballaran, guro sa Araling Panlipunan na maganda ang maidudulot ng pagiging 'insurgency free' ng Palawan lalo na sa aspetong pang-ekonomiya at pampulitika ng buong lalawigan. EKONOMIYA, TURISMO, KAPAYAPAAN "Dahil ang Palawan ay turismo ang pangunahing sektor ay makapaghihikayat ng maraming turista dahil walang banta ng panganib. Kakikitaan din ito ng magandang distribusyon ng ating resources na nagiging kapaki-pakinabang para sa lahat. Sa usapin naman ng pulitika, ito ay pahiwatig ng good governance, magaganda ang ating pagpapatupad ng mga batas at ordinansa lalo na ukol sa pagpapaigiting kapayapaan," paliwanag ni Ballaran, dati ring student leader. Samantala, naglahad naman si Mayor Lucilo Rodriguez Bayron ng mensahe patungkol sa mga ginawa nitong proyekto at programang tulay para wakasan ang rebelyon mula sa mga rebeldeng koponan. "We distribute the commercial rice in all families of the barangay and the distribute is done by the police force. We deliver the services of the city government conduct by the PNP, military and civilians," paglalahad ni Mayor Bayron. Dagdag pa ng CID office, nagpaunlak rin ng 'media press conference' ang Pangulo kung saan naitanong ang isyu sa West Philippine Sea o WPS at ang patuloy na pakikipag-ugnayan sa United Nations para maisaayos ang nagiging sigalot sa bansang China na umaangkin rin sa teritoryo o soberenya ng bansa. B A L I T A West Philippine Sea 'Atin Ito' BALITANG LATHALAIN PNSians, naging kabahagi ng kaliwanagan sa agawan ng teritoryo nina CHAREZIE REIGN JUPITER at MARK DANIEL CAMPOS Kulturang Palaweño, puhunan ni Abrigo sa 'Gawad Teodora Alonso' Hall of Fame Award Sa pamamagitan ng pagguhit ay nabigyang-linaw ang mga mag-aaral ng Palawan National School sa isyu ng agawan ng teritoryo o soberanya sa West Philippine Sea (WPS) kaugnay sa nagdaang WPS 'ATIN ITO' Mural Painting Competition sa pangunguna ng JCI Puerto Princesa Kiao na ginanap sa Daang Malvar, Lungsod ng Puerto Princesa nitong Setyembre 23-24, 2023 at nagtapos noong Setyembre 28 sa Robinson's Place, Palawan. Iginiit ni Ken Andrew Binondo, mag-aaral sa Baitang 12 Arts & Design at lider ng pangkat na lumahok sa nasabing kompetisyon, na ang kanilang layunin ay upang mapalaganap ang mensahe sa bawat isa na makatulong na buksan ang mga natutulog na isipan pagdating sa mainit na usapin sa agawan ng teritoryo laban sa mga dayuhang gustong sakupin at angkinin ang WPS. "Sa pamamagitan ng aming paggihit ay naipaliliwanag namin ang mga dapat gawing aksyon ng mga mamamayan kaugnay sa isyu. Ipinapaunawa nito ang importansya sa pagtindig at pagmulat ng mata para sa tama at nararapat. Ito rin ay nakatutulong upang mapuksa ang pagsawalang bahala ng iilan sa atin pagdating sa isyung pandagat," paliwanag ng dibuhista. Samantala, itinanghal na kampeon ang mga dibuhista ng PNS matapos magpamalas ng husay at talento sa pagguhit dahilan upang makakuha ng may pinakamataas na iskor na 84.85% laban sa 13 pangkat na lumahok sa kompetisyong naganap. Kinilala ang mga nanalong mag-aaral mula Baitang 12, Arts& Designs na sina Ken Andrew Binondo, Aleihsa Faye I. Gabayan, Sean Louis V. Naling, Ellaine Julia A. Tabirara, at Ralph Raion M. Valencia. Ayon pa kay Binondo, labis ang kaniyang pasasalamat sa Diyos dahil sa paggabay sa kanila habang gumuguhit. Nagpasalamat din siya sa kaniyang pamilya at guro na naniwala sa kanilang talentong ipinakita. "Dedikasyon na matapos ang painting sa loob ng 2 araw at teamwork ng bawat isa, lalong-lalo na ang pananalig sa Diyos at tiwala sa isa't isa kasama na ang layunin na makatulong sa pagpapalaganap ng mensahe sa maraming tao sa pamamagitan ng pagpipinta sa pader," ani Binondo. Samantala namayagpag din ang mga dibuhista mula sa iba't ibang strand ng PNS- SHS. Naiuwi nina Khim Capati, Baitang 12 STEM at Shyr Catingub, Baitang 12 HUMSS ang 1st Runner-Up sa puntos na 83.10% habang 2nd Runner Up sa markang 82.75% ang nasungkit naman nila Claudine O. Adoviso, Jade C. Belono, Cristian S. Gapilango, Blair Jean T. Guanzon, at Ariel Mae L. Portes, Baitang 11 Arts & Designs sa nasabing kompetisyon. SINING NG SOBERANYA. Sa pamamagitan ng pagpinta ay naipahayag ni Ken Andrew Binondo, mag- aaral sa Grade 12, ang kaniyang sentimyento ukol sa agawan ng teritoryo sa West Philippine Sea. Larawan mula sa JCI PUERTO PRINCESA FACEBOOK PAGE. Dalagitang buntis lumobo ng 55% PNS kaisa sa 'DepEd 236K Trees Project' ni REUEL BACOMO PNS GUIDANCE OFFICE, NAALARMA ni WILLIAM REY MANLANGIT Dumagdag ng anim ang kaso ng teenage pregnancy sa Palawan National School ngayong taong panuruan kung ikukumpara noong nakaraang taon na may bilang na 11, kung susumahin, nagtala ito ng 55% pagtaas. Ayon sa inisyal na nakalap na datos ng patnugutan, umabot ng 17 kabuuan ang bilang ng mga dalagitang mag- aaral sa PNS ang buntis sa kasalukuyan. Pinatotohanan ito ni G. Floyd Socrates, Chairman ng Guidance Counselor ng PNS sa eksklusibong panayam ng Patnugutan. Ayon kay G. Socrates, nakakaalarma ang ganitong kaso ng pagtaas ng bilang ng teenage pregnancy sa paaralan. "As Guidance Counselor, very alarming 'yong gano'ng data na naririrnig natin tungkol sa teenage pregnancy dito sa ating paaralan, base doon sa mga initial interviews ninyo, mataas na compared nga sa other school year. Ngayon, initially, 17. So, very alarming 'yon para sa amin dahil although given na ang PNS ay malaki ang population, talagang mero'n at mero'n," saad ng Chairman ng Opisina ng Guidance Counselors. Kaugnay nito, nagmungkahi ng programa ang Guidance Office upang matulungan na mabawasan o masolusyunan ang nasabing sitwasyon. "Sana siguro with intensified programs on teenage pregnancies like the symposiums, kahit papaano, start seminars, or trainings, or 'yon nga, ma- intensify na 'yong comprehensive sexual education sa bawat school...sa curriculum," ani G. Socrates. Matatandaan na nakaraang taon, 2022- 2023 ay pumangalawa ang PNS sa ranggo ng may pinakamataas na kaso ng teenage pregnancy sa buong lungsod ng Puerto Princesa na may 11 na bilang ng mga maagang nabuntis, sinundan nito ang Sta. Lourdes National High-school na mayroong 12 na naiulat na datos. Samantala, sa kanyang mensahe, sinabi ni sir Floyd sa mga mag- aaral na bigyang prayoridad muna ang kanilang pag- aaral at magkaroon ng sapat na oras para sa kanilang pamilya upang hindi maengganyong masangkot sa mga uri ng gawain na may kaugnayan sa maagang pagbubuntis. Nakibahagi ang pamunuan at mga mag-aaral ng Palawan National School (PNS) sa sabay-sabay na pagtatanim ng puno nitong Disyembre 6, 2023. Ang programang DepEd's 236k Trees - A Gift for the Children ay may layuning mapaunlad at mas palalimin ang pag-unawa ng mamamayan sa isyu sa kapaligiran at pagtataguyod ng pagsisikap sa pangangalaga, ito ang magsisilbing regalo sa mga mag-aaral at sa mga susunod na henerasyon. Sa tala ng rehistrasyon, umabot sa 31 student leaders at 10 guro mula sa paaralan ang nakapagtanim ng mga fruit trees o mga punong namumunga tulad ng langka, guyabano, at rambutan sa likod ng SHS building ng paaralan. Ayon kay G. Jabel Anthony L. Nuñala, Punong- guro IV, na ang patatanim ng mga puno ang isa sa magiging solusyon sa suliranin sa kapaligiran. "Nowadays, we are experiencing different issues, especially the Climate Change. Maganda ang innovation ng DepEd and it's one of the best solution, isa lang 'to sa magiging solusyon para matulungan natin ang susunod na henerasyon." Samantala, sinabi naman ng Tagapayo ng Youth for Environment in Schools - Organization (YES-O) adviser na si Gng. Shierlene Calanday na napakaimportant ng gawaing pagtatanim sa mga paaralan. "Trees have a very significant and important role in our daily life, marami siyang naitutulong sa atin," pahayag ng tagapayo. Humigit-kumulang 47,678 pampublikong paaralan sa buong bansa ang lumahok sa proyekto, na nag-ambag sa layunin ng Office of the Vice President na magtanim ng isang milyong puno sa 2028. Ang aktibidad ay naaayon din sa matatag na agenda ni Vice President Sara Duterte na naglalayong resolbahin ang mga hamon sa basic education sa bansa. SA MGA NUMERO 1 sa 47,678 mga pampublikong paaralan sa buong Pilipinas na lumahok sa DepEd 236k Trees Project ang Palawan National School. MULA SA PAHINA 1 Ang kaniyang mga kuwento ay ang mga ss: "Kumusta, Ola?" na nagwagi ng ikatlong gantimpala at "May Mahabang Pila sa Kagubatan" na nagwagi ng ikalawang gantimpala at kampeon sa illustrator's prize noong ikatlong edisyon noong Pebrero 2023, at "Mameng" wagi ng ikalimang gantimpala at kampeon sa illustrator's prize, at "Ang mga Bayawak sa Bundok Mantalingahan" na nanalo ng ikatlong gantimpala sa katatapos na ikaapat na ediyon nitong Nobyembre 2023. Nagsimula siyang magsulat ng mga kwento bilang isang masayang estranghero at sa kaniyang patuloy na paglalakbay ay nahanap nya ang kapangyarihan ng mga nakakubling salita. Noong 2018, isang pagkakataon ang nagbukas para sa kanyang mga akda na maabot ang mas malawak na plataporma. Naglunsad ang Department of Education (DepEd) ng National Storybook Writing Competition para sa mga kaguruan o ang "Gawad Teodora Alonso". Nagsimula bilang isang pagsisikap na mabigyan ang kanyang paaralan ng isang karangalan, sa hindi inaasahan dito nya matatagpuan ang pagmamahal sa kanyang sariling pluma. "Simula noon naging habit-forming na ako. I kept on joining every year," pagbabahagi niya. Ang kanyang mga likha, na higit na nakasentro sa Palawan, ay naglalayong ipakilala ang lalawigan na higit pa sa mapang-akit na inilalarawan sa mga ito. "Karamihan sa mga kwento ko ay may ugnayan sa kultura ng Palaweño. Iba-iba ang aral ng mga kuwento sa aking mga akda tulad ng pangangalaga sa kalikasan, pagmamahal sa pamilya, pagkakaibigan, pagtitiwala sa sarili, at iba pa," wika ni G. Abrigo. ay nagtiyaga. Gamit ang panahon ng pandemya upang pinuhin at gumawa ng maraming mga storya bilang paghahanda sa mga susunod pang kompetisyon. Nagbunga ang kanyang determinasyon at pagsusumikap. Sa ika-4 na edisyon ng kompetisyon, kung saan dalawa sa kanyang mga kuwento ang umani ng pinakamataas na karangalan. Noong Nobyembre, kaniyang sinelyuhan ang kaniyang puwesto sa Hall of Fame gamit ang kaniyang mga likha, pinatibay ang kanyang katayuan bilang isang trailblazer, at naging unang guro sa high school sa Palawan na nakamit ang ganitong tagumpay. Inaasahan na gagawa pa si G. Abrigo ng mga natatanging kuwento upang higit pang isulong ang yaman ng kultura ng Palawan. Higit pa sa mga parangal, tropeyo at sertipiko ang kanyang hangarin datapuwat sa kaniyang layuning pag-ibayuhin ang pagmamahal at pagpapahalaga sa mga batang Palaweño. "Sana ang mga mambabasang Palaweño, lalo na ang mga mag- aaral na magbabasa ng aking mga kwento, ay mahanap ang aking mga kwento bilang isang bagay na magpapasiklab sa kanilang pagmamahal at pagpapahalaga sa kultura ng Palaweño" aniya. Si Abrigo ay hindi lamang umiikot sa paglikha ng mga storya kundi nag-aaruga rin bilang tagapayo ng "Ang Palawenian," ang pahayagan ng Palawan National School. Ibinahagi G. Abrigo ang kaniyang kuwentong pambata na pinamagatang "Mameng" na nanalo ng ikalimang gantimpala sa ikaapat na edisyon ng GTA. Habang sa patuloy siyang nahaharap sa kanyang karera, siya Larawang ibinahagi ni Enrile Abrigo Jr. PROGRAMANG 'CATCH-UP FRIDAY' Kasanayan sa maunawang pagbasa at literasiya, pinaigting sa PNS MULA SA PAHINA 1 "Following the DM no. 1 series 2024, tayo sa PNS sinusunod natin ito sa pamamagitan ng pag-ayos ng iskedyul mula Junior High hanggang Senior High, at sa schedule na ito talagang binibigyang-daan natin na masunod 'yong layunin which is focus tayo doon sa reading sa half day, and then another half day naman ay patungkol sa peace education 'yong ating pagtuturo, health education, kasama ang ating values education including the homeroom guidance," wika ng Punong-guro. Ayon pa sa kaniya, kolaborasyon ang ginagawa ng bawat departmento sa PNS sa pagbuo ng mga session guide at instructional materials upang maisakatuparan ang hinihingi ng DepEd. "So, bawat departmento nagtulong-tulong, nag-collaborate sila para sa mga paghahanda ng learning materials and session guide na gagamitin ni teacher para naman makasunod tayo doon sa mga tema at sub themes na gustong igustong makamit ng ating departamento na maipalabas bago matapos ang panuruang taon na 'to," giit ni G. Nunala. Naiatala rin sa DM 001 na ang hakbang na ito ay naglalayong bigyan ng masusing pansin ang pag- unlad ng mga mag-aaral sa larangan ng pagbasa at iba pang kasanayan.
04 ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 A T I L A B Nuñala prayoridad ang dekalidad na edukasyon ni JOHN RIANE RODRIGUEZ, et.al Ipinihayag ng bagong hirang na Punong-guro IV ng Palawan National School na si Dr. Jabel Anthony L. Nuñala ang kanyang mga plano at plataporma sa ilalim ng kanyang pamamalakad, na ginanap nitong Pebrero 12 sa pamamagitan ng panayam ng patnugutan ng 'Ang Palawenian'. Kabilang rito ang pagpokus sa gampanin at responsibilidad ng mga guro sa kanilang Key Result Area (KRA) upang matiyak ang paghahatid ng kalidad na edukasyon sa mga mag-aaral ng PNS. "Gusto kong masigurado na 'yung ating mga guro ay nagtuturo nang maayos, ginagawa nila yung duties and responsibilities. Ang kanilang KRA ay nakaayon o naka- align sa kung ano ang dapat nilang gawin," wika ng Punong-guro. Aniya, kailangan ding paaralan na bibigyang-pansin at aayusin niya ang mga pisikal na pasilidad tulad ng pagpapaayos ng mga palikuran at kompletong mga kagamitan sa loob ng silid-aralan "Yung physical facilities natin, yung mga CR's ayusin natin, classroom improvement, at yung mga other support materials na kailangan ng mga learners natin," saad ng bagong pinuno. SEGURIDAD AT DISIPLINA SA LOOB AT LABAS NG PAARALAN tutukan ang curriculum implementation na nakahanay sa MATATAG at K-12 curriculum. "Tutukan natin 'yung curriculum implementation na dapat naka- align sa MATATAG curriculum at do'n sa ating K-12 curriculum focus muna tayo sa teaching and learning," saad ni Nuñala. Kaugnay sa seguridad at disiplina, sinabi ng bagong Punong-guro na nangangamba siya sa panganib na dala ng sobrang laking populasyon sa paaralan, tututukan niya ang mga programang magbibigay ng preteksiyon sa mga mag-aaral. "Hindi mawawala yung Nilinaw pa ng pinuno ng CHALLENGE ACCEPTED. Tinanggap ang hamon ng bagong hirang na Punong-guro ng PNS na si Dr. Jabel Anthony L. Nunala ang pagiging bagong lider ng pinakamalaking paaralan sa buong rehiyon pagkatapos ang ginawang installation sa kaniya ng mga Opisyales ng DepEd Division Office na ginanap sa conference room ng PNS, Disyembre 11. Larawan mula kay RENANTE NUAS. discipline ng ating mga estudyante. The reason why pinapaigting natin yung safety and security measures para sa mga learners natin aside from this is the biggest school ay nangangamba tayo na malagay sa panganib yung mga estudyante natin sa sobrang laki maabuso yung ating mga learners and yung child abuse, child explotation, even yung bullying so lahat ng sa child protection policy tutukan natin yun", wika ng Punong-guro. PATULOY NA PAGKILALA SA PNS Iginiit pa ni Nuñala na lubos siyang namangha sa mga mag-aaral, guro, at sa mga non-teaching personel ng paaralan at aniya kailangang maipagpatuloy ang numero unong pagkilala sa paaralan. "We need to protect the crown of being number one, not only in division of Puerto Princessa and Palawan but also in our region and other Schools in our country, especially when it comes to academic excellence dahil nandoon tayo lagi so parang kailangan ma-sustain lang natin na nandoon tayo sa taas. 'Pag sinabing learners of PNS o PNSians ang aking impression is PNS number 1," giit pa ng bagong Punong-guro. Hinirang bilang bagong Principal IV ng PNS si G. Nuñala nitong ika-11 ng Disyembre 2023 matapos ang pansamantalang pamamahala ni Dr. Dennis M. Lucas. Itinilaga ang bagong Punong-guro sa bisa ng kapangyarihan ni Dr. Laida M. Lagar Mascarenas, CESE, Assistant School Division Superintendent, OIC opisina ng Superintendent ng sangay ng Puerto Princessa matapos mamili sa mga kandidato para sa Punong-guro IV upang maging permanenteng tagapamahala ng paaralan. BALITANG SINURI Pangongopya sa eksam, inaksyunan ng Prefect of Discipline 60 PNSians kabilang sa 500 pamilyang nasunugan sa Quito ni JHASPER ABOROT ni FAITH VENICE ROSALES Hinandugan ng relief goods ang tinatayang 60 mag-aaral ng Palawan National School(PNS) na apektado ng sunog upang matugunan ang kanilang pangunahing pangagailangan sa araw-araw. Tinutukan ng Palawan National School (PNS) Prefect of Discipline ang pandarayang naganap sa First Unified Examination na kinasangkutan ng mga mag-aaral ng Senior High School(SHS) nitong Ikalawang Markahang Pagsusulit. Ayon kay G. Cincinnati Kid Senatin, unified test," saad ni G. Senatin. chairperson ng Prefect of Discipline ng SHS, nalaman ang ginawang pandaraya sa pamamagitan ng social media account ng mga kasangkot. Kinuhanan umano ng larawan ang Ayon pa sa chairman, tatlong tao ang magkakasama sa group chat noong sila ay Grade 10 pa at gumawa ng bagong group chat para isali ang kanilang mga kakilala. Ang mga nadamay ang siyang examination materials saka ipinasa sa kanilang Group Chats na nakaabot pa sa ibang paaralan. tumestigo umano sa nangyari at napatunayang inosente at wala talagang kinalaman sa pandaraya. "Mayroon silang GC noong sila pa ay Samantala, inamin naman ng mga Grade 10, at nabuhay lamang ito ngayong sila ay Grade 11, kasi nalaman nilang may kasangkot ang kanilang nagawa, at sa halip na tanggalan sila ng academic awards, ay binigyan na lamang sila ng stern warning, nanumpa at lumagda sa kasunduan ng paaralan. Nakatanggap din sila ng tatlong araw na suspensyon sa klase at limang araw na community service bilang karampatang parusa sa kanilang nagawa. Naniniwala naman si G. Senatin na kayang magbago ng isang bata sa kabila ng kaniyang pagkakamaling nagawa. "Sino tayo para humusga sa kanila? Sila ay bata; nagkamali, nagkasala. And in every mistakes, we always give them a second chance," giit ng chairperson. Aerial shot pagkatapos ng sunog sa Quito Area sa Bgy. Pagkakaisa at Bgy. Silang nitong Pebrero 8. Kabilang ang 60 mag-aaral ng PNS sa tinatayang 500 pamilya na biktima ng insidente. Larawan mula sa 570TH ABG, PPC INFORMATION OFFICE. PNS, naghigpit ng sinturon dahil sa taas-singil ng koryente ni WILLIAM REY A. MANLANGIT, et.al Mahigpit na pagtitipid ang ginawa ng Palawan National School(PNS) sa paggamit ng koryente sa loob ng paaralan upang mabawasan ang pagtaas ng consumption rate. Ang mga mag-aaral ng PNS na biktima ng trahedya ay nakatanggap ng mga used clothes, school uniform, PE uniform, noodles, de-latang pagkain, bigas, gamot, at iba pang gamit na sagot sa kanilang pangangailangan. Sinabi ito ni Dr. Jabel Anthony L. Nuñala, Punong-guro IV na nanguna sa pag-ayuda matapos ang nangyaring sunog sa Bgy. Bagong Silang at Bgy. Pagkakaisa noong gabi ng Pebrero 8. " Noong nalaman kaagad natin ang trahedyang dumating sa ating mga kababayan lalo na doon sa pamilya ng ating mga mag-aaral na naapektuhan ng sunog, agad tayong nagbigay ng kautusang sa iba't ibang organisasyon na mayroon tayo sa loob ng paaralan na mangolekta ng donasyon bilang pakiisa natin sa trahedyang ito", wika ng Punong-guro. Ayon kay Nuñala, agad na naibigay ang pangangailangan ng mga biktima ng sunog sa pangungunga ng administrasyon, SSG officers, at mga club organization ng PNS. "Mabilis namang natugunan ng ating mga organizations and clubs including ang mga associations natin na mayroon tayo sa paaralan sa pamamagitan ng pangongolekta ng tulong. Nagpapasalamat tayo doon sa mabilis nilang aksyon", giit ni Dr. Nunala. "Tandaan lang na ang suicide problem ay seryosong problema, hindi lang sa ating bansa, pati na rin sa buong mundo. It is a global health problem, responsible for an increasing number of deaths, kaya naman alam ng ating Department of Education ang importansya nang pagbibigay ng mental health services and pyschosocial support sa bawat mag-aaral," ani ni Counselor Floyd. Binigyang-diin din niya na ang mga guro ay kasama bilang mga pangalawang magulang ng mga mag-aaral at may responsibilidad na magtaguyod, mag-alaga, at magbigay ng serbisyo para sa kalusugan ng kaisipan, ng mga estudyante ng paaralan. "Katuwang natin ang mga guro na nagsisilbing pangalawang magulang ng mga mag-aaral, naniniwala ako na sila ang nasa unang posisyon to influence, to promote, protect and provide services of mental health, kaagapay kaming mga guidance counselors ng paaralan to also guide the students whenever kinakailangan nila ng tulong," sabi ni Counselor Socrates. Datos mula sa PALECO. Larawan mula kay E. Abrigo. PALECO POWER RATE Matatandaan na sa tala ng World Health Organization (WHO), isa sa mga pangunahing dahilan ng pagpapatiwakal ang depresyon, sa Pilipinas pa lamang ay mahigit tatlong milyong katao ang apektado ng iba't ibang uri ng mental disorder. P0.6205 PAGTAAS PER KWH P15.5774 MARSO 2024 P14.9569 PEBRERO 2024 Sa datos na ibinahagi ni Ms. Jane M. Gabayno, PNS Senior Bookeeper, umabot sa P391,344.98 ang electric bill ng paaralan noong December 2023, ang pinakamataas na bill nakaraang taon habang P363, 182.19 noong November 2023. Kaugnay nito, humigpit ang administrasyon sa paggamit ng koryente sa pamamagitan ng pagbabawas ng electric fans, paglilimita ng aircon sa mga opisina at pagtatanggal ng water dispenser sa loob ng mga klsrum na sinimulan nitong January hanggang February 2024. Ayon kay G. Pepe Zumarraga, PNS Supply Officer, mahigit 105 na electric fans ang sumobra sa lahat ng gusali, mayroon lamang lima hanggang anim electric fan umano ang dapat sa bawat klasrum, 55 naman ang kanilang nakuhang water dispensers, at nagtanggal din umano ng ibang air- conditioned appliances sa mga opisina at silid- aralan. Sa post ng PALECO sa kanilang FB page kaugnay sa Power Rate Consumption, lumalabas na bawat buwan ay tumataas din ang power rate. Nitong Pebrero 2024, may 14.9569/kilowatt habang 15.5774/ kilowatt sa Marso, tumaas ito ng 0.625. Hinigpitan rin umano ang pagmomonitor ng paaralan upang masiguradong walang naiiwang nakabukas na mga appliances sa loob ng bawat silid aralan sa pamamagitan ng paglilibot ng mga school guards sa oras na wala ng mga tao sa klasrum. Dahil sa isinagawang pagtitipid, sa datos na ibinahagi ni Gabayno, naging 224, 604.04 ang bill nitong January samantalang 218, 053.15 sa February. Lumalabas na bumaba ng 41.33% ang electricity bill ng PNS. Makatutulong ang ginawang pagtitipid upang matugunan ang iba pang gastusin mula sa school maintenance and other operating expenses. Samantala, nagbigay naman ng mensahe ang Supply Officer kaugnay sa paggamit ng kuryente para sa mga mag- aaral. "Maging aware nawa sila. Kumbaga, i-treat nila 'yong classroom as bahay nila. 'Pag sa bahay n'yo ba, hahayaan niyo lang nakabukas 'yong mga fans 'pag hindi hindi ginagamit?.. Ayaw niyo, diba? Baka pagalitan ng mga magulang niyo. Magcha-charge 'yon sa bill ng kuryente n'yo. I-treat niyo as bahay niyo 'yong classroom ninyo para makita niyo o makontrol niyo 'yong pagbaba ng kuryente," pahayag ni Zumarraga. ESPESYAL NA BALITA Unang pagrampa ng mga LGBTQ sa PNS naging makasaysayan MULA SA PAHINA 1 ang programang ito ay naaayon sa DepEd Order No. 32 s. 2017 ukol sa 'Gender Responsive Basic Education.' Ang nasabing aktibidad ay bahagi ng ika-117 anibersaryo ng PNS kung saan isa ito sa mga highlight na programa sa tatlong araw na selebrasyon. Nilahukan ito ng siyam na mga mag-aaral na may edad 14 hanggang 17 mula Junior High School at Senior High School ng paaralan. Ang mga kalahok ay sina Eune Bacus at Syrel Villanueva mula Baitang 8, Jasper Hechanova at Dennis Lebios (Baitang 9), JB Navarro (Baitang 10), John Lloyd Santiguel at Presley Delabajan (Baitang 11), at Mark Ian Tibuasan at Jay Espina (Baitang 12). Pinaglabanan ng mga kalahok ang tatlong "Ang PNS ay isang paaralang inklusibo, hindi pinahihintulutan ang anumang uri ng diskriminasyon sa loob ng ating paaralan, at ang programang ito ay isang patunay na tinatanggap natin ang sinumang estudyante anuman ang kaniyang kasarian," pahayag ni Abrigo sa isang interbyu. Malaki rin umano ang suportang ipinakita ng administrasyon ng paaralan dahil walang pagtutol mula sa Punong-guro at kabuuan ng Parent and Teacher's Association, na nagsilbi ring mga major sponsor para sa papremyo sa mga kalahok ayon pa rin kay Abrigo. kategorya na Dyosa Attire, Kabogera Attire, at Bahaghari Attire. Samantalang ang Top 3 ay sumabak sa 3-way lip-synch battle sa awiting 'Sirena' ni Gloc 9. Kinoronahan bilang kauna-unahang Fashion Show Queen si John Lloud Santiguel na nagkamit din ng Miss Congeniality, Best in Kabogera Fashion, at Best in Bahaghari Fashion; samantalang sina Jay Espina at Presley Dalabajan ang hinirang na 1st runner-up at 2nd-runner-up. Nakamit naman ni Eugene Bacus ang Best in Dyosa Fashion. Ayon kay G. Enrile O. Abrigo Jr, proponent at organizer ng GAnDang PNS Fashion Show, "Sana sa susunod na taon, may ganito pa rin (Fashion Show) at hindi lang sana tuwing Foundation Day ang pagtanggap sa mga tulad namin, sana araw-araw na rin," wika ni Presley Dalabajan, 2nd runner-up sa nasabing Fashion Show. Ito ay matapos hingian siya ng reaksyon ukol sa pagiging gender-sensitive ng PNS batay sa kaniyang karanasan. "May mga nagbago na rin sa pakikitungo sa amin katulad ng mga guard na nagbabantay ng gate, although sumusunod pa rin kami sa school uniform policy kasi personally naiintindihan ko naman," pagbabahagi pa niya.
" Ang usapin sa mga nangangaliwang grupo ay hindi na dadagdag pa sa isipin ng pamahalaan kung saan mabibigyang- halaga ang ibang mahahalagang bagay na ikabubuti ng mamamayan lalo na ng mga kabataan. LUPONG PATNUGUTAN MARY FLORESSE HYACINTH S. SERNADILLA Punong Patnugot - Senior High School VIANCA REIN L. MILAN RHEAN LEZLIE T. VUELBA Mga Punong Patnugot - Junior High School MONIQUE RAIN B. TUCAY VHLEZHYL D. VALENCIA Mga Ikalawang Patnugot VALERIE C. CAÑAS MARZIA P. SILVA PRINCESS RYZA S. MAÑAPAO STEVEN JUN B. COLOQUIO Mga Tagapamahalang Patnugot JHASPER P. ABOROT WILLIAM REY M. MANLANGIT Mga Patnugot ng Balita NICOLE M. ZABANAL JHANZEN JOSH O. MASIBAG LIBBY ANNE E. BARTOLO Mga Patnugot ng Lathalain VAN HAROLD V. BALUNTONG ZAMIR JOHN L. MALAYAS JUSTEIN KHATE G. TAGUAS Mga Patnugot ng Agham at Teknolohiya DONNA FALMA M. VIDUYA LUCKY ANTHONETE G. BONALES CHAEZIE REIGN JUPITER Mga Patnugot ng Isports SOFIA ANGELA BEATRIZ L. BAACO, FAYE DAPHNE R. PARALES, JAG P. DIAZ, KHEAVEN ANGELO A. MIRAFLOR, LEIANNE FAITH D. GACAYAN, FAME ISHE HOMO, REUEL L. BACOMO, DANIEL SONNY B. PAJARILLA, ELLYZA RAINE T. MACHADO, DANIELA CHRISTA G. BASCONGADA, GINO T. DAMASCO, LANCE GABRIEL T. ROMERO, KARL JESTER C. ORTEGA, DEAN LENARD S. JUMILLA, SOPHIA ERIKA D. LARGO, JEWEL L. GACELO, BLYTHE A. BULDA, MARIANE C. ARCENA, FAITH VENICE ROSALES, CLARE ANNE S. SASUMAN, LEEH VANN JOSHUA M. LOMOCSO, PATRICIA GABRIEL MULA, MARIA JHABRIELLE ANNE MONDARES, LARA ANGELICA L. CASTRO, ASHLEY JARLIGA, ZACHARY JOHN R. RAMOS, JHON RHOY LLANTO, at CARL VINCENT O. RACUYA Mga Manunulat KRIANN JEI IBAÑEZ, XYRA ANDREA ILLESCAS, CELYZTINE JED SHANEA P. PADASAS, DALISAY B. DELOS REYES, DALPHEA ALLEN R. TERNAL, HAILEY RYZY M. JABONERO, MARY JANELLE C. ROJO, JESSIE REY A. FETALINO, ALYANA CHANNEL GOH, KURT ANTON G. PALAY, MICHAEL ANDREI VILLANUEVA, RIAN FAITH G. REVERA, SHIELA MAE C. AGUIRRE, KRISHA ORDOÑEZ, PRINCESS EUNICE M. VALDEZ, MARY CHARLOTTE P. LLADO, DANIELA DEL ROSARIO, KHURT DAVE PALANCA, MARIEL ANN ILIGAN, ALICIA PADOJINOG; FAITH VENICE ROSALES, NATHALIE JUNEE MALONZO, MARC DANIEL CAMPOS, JOHN RIANE RODRIGUEZ, LUCAS SEM GABUA, JUSTINE GANGE, GABRIEL RAE EVANGELISTA, RABENWINE LORENA, RYKER LEE NAPALAN, LAARNI MAY DELA CRUZ, MICAELLA GATACELO, ANEW MARGAUX BEUP, KATE CARTAS, FAITH CHRISTINE DIANA, SHENDYLEEN BEA DUMARAN, KAIZEL MARGARETH ENCINA, ELLYZA JOY MALULOY-ON, JANELLA MARIE MISSION, VALERIE OGABAN,, COLEEN NATHALIE CHENG, FIONA DESABAYLA, ALEXA PORTES, LYSA AMPELLE VENTURILLO, ARIANE ARMENION, SAMANTHA NICOLE BREGANIA, ROJOHN A. ULZORON, YASSAN EZEKIEL L. ALKAWADRI, CLAUDINE JOY O. ADOVISO, MARK MALAPO, JAMRUSH SIMANGAN, JENNA MAE BERNARDEZ, at BLAIR GUANZON Mga Kontribyutor JAM MICHAEL U. CAACBAY CARL VINCENT V. TRONGCO YHO KENNETH M. ACUÑA Mga Tagakuha ng Larawan JANIKA BERNN JULLIANNE F. ENORE PENELOPE FAYE C. CASTRO JARED IÑIGO N. PACALDO ALEIHSA GABAYAN ELISSA KYLE MAGBANUA JADE SAMYEL DAQUILANEA Mga Dibuhista ENRILE O. ABRIGO, JR. LODEVICS E. TALADTAD AIKA JOY C. ESCALONA ERNESTO P. SOCRATES, JR. KIM A. TEOLOGIA JASTINE F. ABACIAL Mga Tagapayo RENANTE G. NUAS Konsultant, Head Teacher VI ARIEL G. ARGONSOLA Assistant Principal II - Junior High School MARCELINO L. PORCAL Assistant Principal II - Senior High School MIMI G. BACOMO Principal I, OIC Assistant Principal JABEL ANTHONY L. NUÑALA, PhD. School Principal IV ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA ANGAT. LIPAD. LAYOG PALAWENIAN! Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 05 EDITORYAL TINULDUKANG PANGAMBA Pormal na idineklara ni Pangulong Bongbong Marcos Jr. ang pagiging insurgency- free ng lalawigan ng Palawan noong Setyembre 1, 2023 kasabay ng pagdiriwang ng National Peace Consciousness Month. O P N Y O N I ito ng mga taong taliwas sa pamahalaan. May mga bahagi sa lalawigan ng Palawan ang pinagtataguan ng rebeldeng taong nagdudulot ng karahasan grupo. Dahil dito, nagdudulot ito ng pangamba at takot sa mga residente. May kaso ng pag-atake ng rebelyon ang lumalaganap at ilang eskwelahan din ang nadamay na dulot ay perwisyo. laban sa pamahalaan at madadamay ang kapayapaan ng ordinaryong mamamayan na gusto mamuhay nang tahimik at may kapanatagan ng loob. "Kung dati, ang nakita lang ng Ang ganitong pag-aalsa ay nauuwi sa pagkadamay ng mga estudyante. Hindi rin maipagkakaila ang dalang kaba sa mga gurong nais ipagpatuloy ang pagbabahagi ng kaalaman sa pamayanan. Mainam at natuldukan na ang terorismo sa lalawigan lalo na sa lungsod ng Puerto Princesa. Mapapanatag na rin ang kalooban ng kabataang Palaweno na isa sa isipin ay kaligtasan, lalo na sa Palawan National School kung saan higit 11,000 ang nag-aaral at ang seguridad ay napakahalaga. Datapwat sapat na nga bang dahilan upang maging panatag na ang lahat? Wala na kayang pangangamba lalo na sa mga mag-aaral na isang araw bigla na lamang may bubulabog sa kapayapaang lumalakad papunta o paauwi galing eskwelahan? Malaki ang dulot ng insurhensiya sa ating bansa kaya't malaki rin ang pagbabagong magaganap ngayong nasugpo na ito. Nangangahulugan itong mawawala na ang pangamba ng bawat Palaweño hindi lamang ng mga mag-aaral ganundin ng mga turistang nais magbakasyon upang masilayan at maranasan ang ganda ng Palawan. Insurhensiya ang isa sa nagpapawala ng kapayaan sa ating bansa. Nakakapanatag ng loob na bawas na ngayon ang bilang ng mga rebelde natin ay sundalo at saka pulis, kaya ay napakahirap na maabot ang pagkakaintindihan at maibalik sa ating lipunan ang mga naging rebelde.", pahayag ni Pangulong Bongbong Marcos Jr. sa isang talumpati. Sa patuloy na pag-asam ng ikabubuti ng mga Pilipino, saad pa ni PBBM, "Ipagpatuloy ninyo ang inyong nasimulan at nang sa ganon ay mas mapayapa ang Pilipinas at maging mas mapayapa ang buhay ng bawat Pilipino". Kung gayon, ang usapin sa mga nangangaliwang grupo ay hindi na dadagdag pa sa isipin ng pamahalaan kung saan mabibigyang-halaga ang ibang mahahalagang bagay na ikabubuti ng mamamayan lalo na ng mga kabataan. Maaaring makapagbukas pa ng mas maraming oportunidad ang natatamasang kapanatagang ito at maibabahagi na sa mga mamamayan na dati ay mahirap isakatuparan dahil sa takot para sa kaligtasan. Maraming masamang naidudulot ng terorismo sa sistema ng edukasyon. Isa ito sa sanhi kung bakit binabalot ng takot ang mga mag-aaral lalo na sa mga pasilidad na nasa baryo dahil kalimitang mas pinagpupugaran Masasabing nasa sentro ng lungsod ang PNS ngunit sa dami ng mga mag-aaral nito, may maikokonsiderang ang pinanggaling pamilya ng ilan sa mga ito ay nasa ilang rural na bahagi ng Puerto Princesa na magdudulot ng hindi kapanatagan ng kalooban habang nag-aaral sa lungsod. Sa pagdeklara ng insurgency-free ng Palawan kabilang na ang lungsod ng Puerto Princesa, ay suportado ng pinagsamang resolusyon na inilabas ng Joint Palawan Provincial Task Force ELCAC(PTF-ELCAC) at ng Provincial Order Council (PPOC), mas mapapanatag na ang mga magulang at mag- aaral kahit papaano. Datapwat, hindi pa rin rason na maging kampante nang lubusan. Manatiling mapagmatyag sa paligid, mag-ingat, patuloy na ipanalangin ang kapayapaan ng isip at loob at hingin ang proteksyon ng Poong Maykapal sa patuloy na pag-usbong ng lungsod ng Puerto Princesa at lalawigan ng Palawan. Gabayan ang Palawan National School lalo na ang mga mag-aaral na patuloy ang pagtupad sa pinapangarap na pag-unlad at tuldukan ang pangamba sa kinabukasan ng kabataang Palaweño. EDITORYAL LAYNER " Sadyang mahal ang kalayaan... kalayaang natatamasa sa lipunan, maunawaan ng mga tao, at higit sa lahat manindigan para sa sariling opinyon at pananaw. Bihira ang binibigyan ng pagkakataong makapagpahayag, magpahalaga, at maaaring makapagbago ng kinabukasang pinapangarap para sa nakararami. A.J.C.E KOREK-kulum o Kuri-KULANG? EduAKSYON PRINCESS RYZA S. MAÑAPAO Sa patuloy na paghahangad ng malaking pagbabago na gustong matamo ng DepEd, isa sa mga prayoridad ay pagrebisa at pagbabago sa kurikulum at malaki ang gagampanang tungkulin ng mga guro. Inilunsad ni Vice President at Secretary Sarah Duterte ang mga agarang programa at proyekto ng DepEd kaugnay sa MATATAG curriculum. Saan patungo ang mga pagbabagong pangkurilum na ito: KOREK-kulum o Kuri-KULANG? Mapangarap ang bagong kurikulum at ang hangarin nito ay mapataas ang kalidad ng edukasyon sa bansa. Datapwat ang bawat estudyante ay nahaharap sa malalaking hamon sa kanilang pag-aaral ganundin ang mga gurong dapat laging maging handa anuman ang paparating. Sa ilang naging talumpati ng bise presidente, ipinahayag na ang Matatag Curriculum ay huhubog sa mas maganda at kaaya-ayang edukasyon na magsisilbing susi upang mabuksan ang mas malinaw at matatag na oportunidad sa pag-aaral at magiging propesyon ng kabataang Pilipino. Sa pamamagitan nito, inaasam ng pamahalaan na mapaunlad ang sistema ng edukasyon na kahit papaano'y makasabay sa husay ng pagkatuto ng mga mag-aaral sa karatig-bansa. Datapwat, bawat hakbang na isinasagawa ng DepEd, dapat may kaakibat na malinaw na oryentasyon at pagsasanay ang mga guro upang mailatag nang maayos ang mga gawain. Para naman sa mga magulang, upang lalo silang maging aktibo sa pakikipagtulungan sa layunin ng Kagawaran. Sa pagbabago sa sistema ng edukasyon ng ating bansa, maraming kabutihan at di-kabutihan din ang maaaring maidudulot ng ganitong pamamaraan. Nandiyan ang malaking katanungan na, "Handa na ba talaga ang Pilipinas para sa mga pagbabagong ito? Magiging lampa ba o matatag ang implementasyon?" Ang MATATAG Curriculum ay maraming nilalayon para sa susunod na henerasyon ng kabataang Pilipino na nangangailangang mabigyan ng kalidad at sapat na edukasyon. Isa sa mga layunin nito ay magkaroon ng mga "Bansang Makabata at Batang Makabansa" na iniugnay sa katangian ng pagiging matatag sa buhay anuman ang mapagdaanang pagsubok, handang ipaglaban ang bansa sa mga may di magagandang hangarin. Kasabay ng pagbabago sa DepEd ay ang pagkakaroon ng National Learning Camp, pagpapahalaga sa pagsasanay ng mga guro, inilunsad rin ang Catch- Up Friday noong Enero 12, na lalong magpapahalaga sa kakayahan sa pagbasa. Isunod ang iba pang programa katulad ng pagpapaigting ng School-Based Feeding Program; pagdagdag pa ng bilang ng mga guro, pagbabawas ng administrative tasks at ang inaasam na pagtaas ng sahod. Ayon sa ilang mambabatas, mahalagang matiyak ang epektibong pagpapatupad ng bagong kurikulum upang maiangat ang performance ng mga mag-aaral at matugunan ang learning gaps sa edukasyon ng bansa. Nagsimula ang pilot run ng Matatag K to 10 Curriculum noong Setyembre 25 taong kasalukuyan sa 35 paaralan sa pitong rehiyon sa bansa. Bagamat may mga pagsubok sa pagyakap ng bagong sistema at patuloy na agam-agam, wala na ring opsyon ang mga guro kundi tanggapin ang biglaang maraming pagbabago. Ngunit ang pagtanggap ba na ito ay hindi rin naisasawalang-bahala ang kalusugan at karapatan? Dahil sa ganitong konteksto, napakahalaga ang papel na ginagampanan ng mga guro Sanay na ring tanggapin ang madaliang pagbabago sa maraming paraan, maging ang tatak ng kurikulum na - matatag ay pilit isinasabuhay.
06 ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 N O Y N P O I Makulay na Pagpapahayag SOFIA ANGELA BEATRIZ L. BAACO Bahagharing Sagisag Nitong ika-16 ng Pebrero, isang historikal na patimpalak ang naganap sa Palawan National School. Isang aktibidad na nabansagang unang beauty pageant para sa mga mag-aaral na kabilang sa LGBTQIA+ community, ang "GAnDang PNS Fashion Show". Nagpakitang-gilas ang mga kalahok na estudyante sa paggawa ng engrandeng mga damit, kakayahang magpinta ng kolorete sa mukha pati na rin sa paglakad sa entablado. Ngunit mas mahalaga ang pagtampok ng angking kakaibang kakayahan at pagbibigay-halaga sa presensya ng mga ito sa paaralan. ang patimpalak na tulad nito'y may epektibong kakayahang magsulong ng kamalayan sa mga kontemporaryong usapin. Isang mahalagang inisyatibong nararapat na gawin ng mga institusyong may layuning protektahan ang mga karapatan ng nasasakupan, institusyong tulad ng Kagawaran ng Edukasyon. Ang mga napabilang Bagamat iba't ibang sektor sa gawain ay nakatanggap ng maraming suporta, di lamang mula sa komunidad kundi pati na rin sa pamilya, kaibigan, at mga guro. Isang patunay na ang nagpakita ng suporta, marami ring mga umiling at nagbatikos nang isinabalita sa Palawan News ang naganap na GAnDang PNS Fashion Show. Maraming netizen ang pumuna rito lalo na bakit ito ang ginawang balita sa daming ganap sa paaralan. Isa sa mga dahilan ay sinasayang umano ang buwis ng manggagawa sa ating lungsod para sa isang walang saysay na paligsahan. Meron ding nagsabing ito ay pagkunsinti sa kabataan na gumawa ng kasalanang taliwas sa pamantayan ng Maylikha. Bukod pa rito, sari-saring pangungutya rin ang natanggap ng mga estudyanteng naglakas-loob na ipakilala ang tunay na sarili sa harap ng madla. Hindi bagong usapin ang paggamit ng relihiyon sa pakikipagdebate patungkol sa mga paksang nakapailalim sa usaping LGBTQIA+. Ngunit, hindi rin maipagkakaila ang nakasaad sa 1987 Philippine Constitution Article II, Section 6 sa pagkakahiwalay ng estado at simbahan. Pinapanatiling magkahiwalay sa bawat aspekto ng pagtugon sa kanya-kanyang isyu sa nasasakupan ang mga ito. Sa paraang ginamit ang paniniwala ng simbahan upang sumalungat sa isang komunidad na tanging hangarin ay mabigyan ng nararapat na pagkakikilanlan ay maaari ring maikonsidera na hindi pagrespeto sa buhay ng mga ito. Sa halip na gamitin aspetong pangrelihiyon laban sa kabataan na naging parte ng GAnDang PNS Fashion Show, maiging turuan na lamang ng mga indibidwal ang sarili tungkol sa gender development. Sa pamamagitan nito, maiiwasan ang panghuhusga sa mga taong piniling pahalagahan ang sarili sa kabila ng tunay na katauhan. Magkaroon rin sana ng kaalaman ang pamayanan na mayroong Gender Responsive Basic Education Policy sa ilalim ng DepEd Order 32, series of 2017 na mahigpit na pinapatupad ang pagpapahintulot sa mga mag-aaral at guro na kabilang sa LGBTQIA+ na maaari nang maipahayag ang identidad, oryentasyon at ekspresyon nang walang diskriminasyon. Ang pangyayari sana ay magsilbing tulay upang mapaigting ang kamalayan ng publiko sa ganitong usapin at tigilan na ang anumang panghuhusga sa mga indibidwal na patuloy na lumalaban sa buhay. Isaisip sana na ang tao ay may sariling pamamaraan ng pamumuhay- tahimik man o hayag, ang mahalaga ay idinaan sa tunay at makulay na pagpapahayag. LIHAM SA PATNUGOT Atrasadong Kalendaryo Pagbati sa patnugutan ng Ang Palawenian! Inaasam ng DepEd na ibalik ang dating school calendar sa taong panuruan 2026-2027 na magsisimula sa buwan ng Hunyo at magtatapos ng Marso. Nakaraang Pebrero 19, ibinaba ang Deped Order No.03, s. 2024 nagsasaad na ang susunod na taong panuruan 2024-2025 ay magsisimula sa Hulyo 29, 2024 at inaasahang matatapos sa May 16, 2025. Samakatwid, mapapaaga ang closing rites ng kasalukuyang school year at marami ang ginawang adjustment ng kagawaran kaugnay rito. Nagsagawa ng pag-aaral ang Philippine Normal University kung saan lumabas sa sarbey na marami ang nagnanais na ibalik ang akademikong taon mula Hunyo hanggang Marso. Ito ang tumulak sa Kagawaran ng Edukasyon na muling ikonsidera ang inaasam nang nakararami kaya ngayon ay sinisimulan na itong gawan ng paraan. Ikakabuti ngang ibalik ang dating akademikong kalendaryo dahil sa maraming dahilan ngunit ang agarang pagtatapos ng akademikong taon ay ikinabigla ng pampubliko at pribadong mga paaralan sa ilalim ng DepEd. Nabulaga ang lahat sa agarang desisyon ng DepEd sapagkat kinakailangang matamo ang mga learning competency datapwat hindi dapat makompromiso ang kalidad ng pagtuturo. Masyadong mabilis ang implementasyon kung kaya't minsan hindi na alam ang uunahin. Pilit ding makasabay ng mga estudyante sa nagdadagsaang gawain kung hindi ay mapag- iiwanan sa pasadong marka (na itong iniiwasang mangyari). nakasanayang ginaganap ay naurong din dahil sa nasabing pagbabago. Datapwat, may masaya namang balita sa mga guro na bibigyan ng isang buwang bakasyon na walang anumang kaugnay na gawaing pampaaralan bago magsimula ang pakikibaka sa panibagong akademikong taon. Sabihin man na lahat ng salik ay inilagay sa konsiderasyon katulad ng bakasyon, mukha namang hindi nabigyan nang pansin ang pasanin ng mga mag-aaral at guro sa kasalukuyan. Paulit-ulit na nanunumbalik ang katanungang mayroon pa rin nga bang natututunan ang mga estudyante sa kabila ng mga pagbabago o nagpupunyagi na lamang matupad ang mga gampanin bilang mga mag-aaral. Idagdag pa ang maraming bagong programang inilunsad katulad ng Catch-Up Friday na nagpapabago rin sa nakasanayang iskedyul. Ang tanong kumusta naman ang lahat ng kaguruan na pinipilit na lamang maging matatag sa kabila ng mga pagbabago ng MATATAG. Nagbabaka-sakali ang sakop ng akademikong institusyon kasama na ang mga magulang na ang sistema ng Kagawaran ay mapagbuti. Ngunit wag naman sana isantabi ang kapakanan ng karamihan at ang ibang mahahalagang bagay na dapat ding pahalagahan. Sa mga pagbabagong nabanggit, ang pagpapatupad ay mula sa itaas na pamamahala ngunit ang mga nasa rural at mahirap na sitwasyon FAYE DAPHNE R. PARALES Abante ng pagpupunyagi kaya ay nabigyan din ng konsiderasyon? Malamang ang kalagayan ng kabahaging ito ay pipilitin na lamang makahabol kahit nakagulapay na sa nararanasan. Posibleng maibalik sa Hunyo at Marso ang akademikong kalendaryo sa partikular na taong 2026-2027, dalawang taon mula sa kasalukuyan. Ang dalangin na lamang sana ay walang mga pangyayari o hindi inaasahang sitwasyon ang hahadlang sa hangaring ito. Kasabay ng bilis ng makabagong teknolohiya at inbensyon sa ating lipunan ganundin kabilis ang pagnanasang makatugon sa hamon ng pag-unlad at iba pang salik sa ninanais na pagsulong. Isaalang-alang sana na ang pagbabagong matulin ay inaasahang magdudulot ng pagkahapo sa bagong madla na inaalayan ng pagkaprogresibo. Sa pamamagitan ng liham na ito ay nais ko pong iparating ang aking pasasalamat sa bagong Administrasyon ng ating paaralan dahil sa mga inobatibo at inklusibo nitong mga programa lalo na sa tulad kong miyembro ng LGBTQIA+. Nakatutuwa na sa unang pagkakataon ay nagkaroon tayo ng Fashion Show para sa mga mag-aaral na transgender na nagbigay katuparan sa isa sa mga pangarap namin, na maging tanggap sa loob ng eskwelahan at upang ipamalas ang aming sining at sariling ekspresyon. Ang ganitong klaseng mga programa ay nagpapalakas sa amin sa kabila ng mahabang taon ng diskriminasyon na matagal na naming nararanasan. Tila isa itong kislap na maaaring magbago pa ang pakikitungo sa mga tulad namin lalo na sa loob ng paaralan. Hindi man biglaan, ay umaasa pa rin kami sa mas marami pang programa na isinasangkot ang ating paaralan na may konsiderasyon sa malaya naming pagpili sa aming kasarian. Maraming salamat po! Lubos na gumagalang, John Lloyd Santiaguel GAnDang PNS Fashion Show Queen Ang mga aktibidad na taon taon Para kay John Lloyd, Maraming salamat sa iyong Mayroong dalawang pagpipilian ang mga guro ng STEM ng Palawan National School upang maging requirement ng kanilang mga estudyante bago magtapos ng senior high school: ang work immersion at pagpokus sa research capstone. Mahalagang karanasan ang mga ito na magbibigay ng malaking pagkakataon sa mga estudyante upang magkaroon ng malalim na kaalaman sa sandaling kailanganin nila ito. Ang work immersion ay nagbibigay ng pagkakataon na maranasan ang pang- araw araw na pangyayari sa tunay na mundo ng trabaho at mga pamamalakad sa isang kompanya. Sinusubok nito ang mga estudyante sa pagbibigay ng tila panorama ng mga pangyayari sa kanilang pipiliin na trabaho tulad ng team collaboration at iba pa. Sa kabila nito, ang research capstone ay nagpapalalim sa mga estudyante sa kanilang pag-aaral, nagbibigay- Opsyon ng Siyensya MARY FLORESSE HYACINTH S. SERNADILLA Mapagtanong Sa nagpapakadalubhasa sa siyensya, ang pagpili sa pagitan ng work immersion o research capstone ay parang paghahanap ng isang bagay sa nakaraan kung saan ay nagbubunga ito ng di mabilang na oportunidad. pagkakataon sa bawat isa na mapabuti pa ang kasanayan at magkaroon ng kontribusyon para sa susunod na teknolohiya't pag-aaral. Sa larangan ng Science, Technology, Engineering, and Mathematics (STEM) sa PNS ay palaging pinipili ng mga guro ang research capstone kaysa sa work immersion, ang rason ay batay sa akademikong kriterya at iniuugnay sa mga kukuning kurso ng mga estudyante. Nakikita ng mga guro na isang paraan ito upang palakasin ang pag-unawa at kasanayan ng mga estudyante sa pananaliksik bago pumasok sa propesyunal na mundo. Gayunpaman, hindi dapat na balewalain ang halaga ng work immersion sapagkat ito ay nagbibigay ng praktikal na kasanayan at pananaw mula sa tunay na mundong mahirap ang pagtatrabaho. Hindi gaya sa loob ng silid-aralan lamang, ito rin ay nagbubukas ng damdamin ng pag-uugnay ng teoritikal na kaalaman sa praktikal na aplikasyon. Marami ang nagkakaroon ng debate sa pagitan ng work immersion at research capstone hindi tungkol sa kung ano ang mas madali, kundi alin ang mas makakatulong sa bawat estudyante ng STEM. May mahuhusay na estudyante pagdating sa hands-on na kapaligiran ngunit mayroon din namang mas mahusay sa paggawa ng pananaliksik. Dapat na isaalang-alang ng mga guro at paaralan ang pag-aalok ng parehong opsyon na kinikilala ang natatanging benepisyong hatid nito. Sa ganitong paraan, ang iba't ibang pangangailangan at estilo ng mga estudyante ay kanilang mapapaunlad at maging kahandaan sa tatahaking propesyon. Sa pagdedesisyon ay dapat ding isama ang pagtingin sa layunin ng karera na gagamit ng pananaliksik, maaaring mag-alok ng direktang oportunidad ang research capstone. Samantala, ang mga estudyanteng nais pumasok agad sa workforce ay mas magbebenepisyo sa work immersion. Ang ilan sa fedbak ng alumni ng PNS na nakaranas ng isa o parehong opsyon ay maaaring magbigay ng mahalagang pananaw. Nararapat na ang paaralan ay magsagawa ng diskusyon kaugnay sa usaping ito upang magbigay-daan sa mga kasalukuyang estudyante na matuto mula sa mga taong may karanasan pagdating sa usaping ito. Ang pagpili sa pagitan ng work immersion o research captone ay dapat gawin maging maingat, kung saan ay may pagtingin sa personal na interes, layunin sa karera at mas kumportableng paraan ng pag-aaral ng mga estudyante. Sapagkat ang pagpili ng akmang tatahaking gawain ay tiyak na magbibigay kahusayan. Sa huli, ang pagpili sa pagitan ng dalawang opsyon ay dapat na maunawaan ang mga benepisyo. Sa pamamagitan nito, ang mga estudyante ng STEM ay maaaring mas mapahusay pa ang kanilang kakayahan upang magkaroon ng matatag na pundasyon sa kanilang future careers. Dahil sa patuloy na hamon ng pagbabago partikular na sa STEM strand, mahalaga na ang mga guro, estudyante, at ilang propesyunal sa industriya ay makilahok sa talakayan tungkol sa pagpapahusay ng gawain. Maging sa pamamagitan ng work immersion, research capstone o parehong kombinasyon; ang layunin na bigyan ng magandang kasanayan upang magtagumpay sa piniling larangan ay manatili. pagpaabot ng iyong liham. Binabati rin kita sa iyong tagumpay bilang unang Queen ng GAnDang PNS Fashion Show. Maging ako man ay natutuwa sa mga progresibong programa ng ating paaralan na nagsusulong ng inklusibong edukasyon, hindi lamang para sa mga LGBTQIA+ maging sa iba pang mga mag-aaral na nangangailangan ng espasyo sa loob ng paaralan. Ngunit batid kong unang hakbang pa lamang ito, mahaba-haba pa ang lalakbayin tungo sa komunidad na walang bahid ng anumang uri ng diskriminasyon. Nawa sa pamamagitan ng pitak na ito at mga artikulo sa ating pahayagan ay mapaabot natin sa ating Administrasyon ang ating paghanga. Gayundin, magsilbi itong panawagan sa kanila na mas buksan pa ang pintuan ng maraming oportunidad sa tuloy-tuloy na pagtanggap sa lahat ng uri ng mag-aaral anuman ang kasarian, relihiyon, kulay ng balat, o estado sa buhay. Maraming salamat! Lubos na gumagalang, Mary Floresse Hyacinth S. Sernadilla Punong Patnugot
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Espasyong Ligtas Para sa Lahat MARIE JHABRIELLE MONDARES Bantay ng Bayan Mula sa samu't saring karanasan ng kababaihan na may kinalaman sa sexual advances, pananalita na may kalaswaan o kabastusan ang konteksto, o catcalling, sagot ang Republic Act No. 11313 o "Safe Spaces Act". Karaniwang kilala ito sa tawag na "Anti-Bastos Law" na nilagdaan upang mas mapangalagaan ang karapatan ng nakararanas ng hindi kaaya-ayang pagtrato mula sa mga taong mapansamantala. Makatutulong din ito na mabawasan ang pag-aalala sa kaligtasan sa paligid na ginagalawan at pamayanang kinabibilangan. Bagamat ang batas ang magiging gabay upang matukoy ang paglabag sa karapatan ng tao sa kanyang sariling kapanatagan, ang tagumpay ng pagpatupad nito ay kung magkaroon ng lakas na loob ang mga biktima na magsumbong at ipaglaban ang nararapat. Dahil may mga kaso na nababalewala, madalas ay 'di binibigyang-halaga at pinapaniwalaan, patuloy pa rin ang mapang-abuso at ang karahasan ay laganap pa rin. Gayunpaman, hindi maipagkakaila na maganda ang pagkakaroon ng batas na ito ngunit napag-alamang mahina ang pagpapatupad dahil 22% ng kababaihan at 18% na kalalakihan ay nakakaranas pa rin ng karahasan sa trabaho maging sa paaralan. Mula rito, makikitang laganap pa rin ang pambabastos sa kapwa, mapapubliko o pribadong lugar man. Maliban sa mahinang pagpapatupad, pati opisyales ng pamahalaan at ilan sa kapulisan ay hindi sinusunod ang batas na ito. Isang halimbawa ay ang dating presidente ng bansa na walang takot sa pagbitaw ng mga sexist at misogynist na mga salita laban sa ilang indibidwal. Nararapat na ang mga ito ang mangunguna sa adbokasiya ngunit dahil sa mga patuloy na ebidensya sa paglabag na hindi nabibigyan ng kaparusahan, mas nabibigyan-diin ang kahinaan sa implementasyon ng Anti-Bastos Law. Sa mas malalim na bahagi ng usapin, hindi tago sa madla ang SOGIE Equity Bill. Magbibigay sana ito ng kritikal na pagpapahalaga sa mga indibidwal laban sa diskriminasyon at karahasan batay sa oryentasyong sekswal, pagkakakilanlan ng kasarian at eskpresyon na mismong patuloy na tinatanggihan ng bansa. Gayunpaman, kung paglalaanan ng pansin ang batas na ito at mas mapapatibay ng mga ahensya gaya ng DOLE ang pag-iimbestiga sa mga lugar katulad ng pinagtatrabahuhan kung saan may nangyayaring diskriminasyon o pambabastos sa mga manggagawa, mataas ang tiyansang bumaba ang mga kaso nang ganito. Kung dadagdagan pa ng PNP ang pag-iimbestiga at pag-aadbokasiya ukol sa nasabing batas kaagapay ang sektor ng edukasyon, maaaring mas maging panatag ang komunidad para sa kaligtasan. Maliban dito, nararapat ding ang malalaking sektor ng gobyerno tulad ng DILG o CHR ay gumawa ng aksyon upang mabantayan o matanggal sa posisyon ang mga opisyales na nambabastos. Ang hindi pagsawalang-bahala ng human rights ay dadagdag pagpapatibay ng kredibilidad ng batas. Kung tutuusin, ang batas na ito ay talagang kapaki-pakinabang ngunit ang implementasyon nito'y madalas nang napapabayaan at pati mismo ang mga tao sa posisyon minsan ang hindi sumusunod. Nagiging dahilan na laganap pa rin ng sexual harrassment o iba pang uri ng pang-aabuso. Sa panahon ngayon, karapatan ng isang indibidwal ang mamuhay nang ligtas at maging panatag sa lipunang ginagalawan. Malaya sa sitwasyong hindi iniisip kung may banta sa natatamasang kapanatagan ng loob; na sa bawat kilos at galaw, ang kalayaan ay di-pigil. SEND LINK: Ang Seks Iskandal at Ako JEWEL HEART GACELO Guys, ano na? Hindi maipagkakaila na madalas magkandaugaga ang mga kaedaran kong estudyante sa tuwing nakakarinig ng mga sariwa at sensitibong balita, isyu, at iskandal. Sa tala ng kasaysayan, ang pagkalat ng mga seks iskandal ay isa sa mga nakakapanlumong kaganapan na hindi mapuksa. Lantad ang mga kabataan sa mataas na lebel ng mapang-abusong gamit sa social media na nagsisilbing lagusan ng mga kalaswaan at mga sensitibong nilalaman. Marahil ito'y irasyonal kung tutuusin dahil walang matiwasay na sagot ang mailalapat sa tanong kung bakit kailangang mapanood ang mga naturing na sensitibong bidyo. Subalit ika nga nila, 'sharing is caring'. Ha? Ano na?! Isa sa mga pangunahing dahilan ng ganitong mga eskandalo ay ang impluwensya ng peer pressure at mga kaugalian sa lipunan. Saksi ako sa ganitong uri ng mga naratibo dahil napapaligiran ako ng daan-daang estudyanteng nakakahalubilo ko sa totoong buhay man o birtwal. Sa kasalukuyang panahon ng teknolohiya, kung saan ang social media ang nagsisilbing daluyan upang makipag-ugnayan at makipagpalitan ng mga ideya, malaking bilang ng kabataan ang nagpapatangay sa mga hindi reyalistiko na pamantayan ng pag- uugali. Dagdag pa, ang kakulangan sa tamang edukasyon ukol sa sekswalidad sa mga paaralan ay nagpapalala sa problema, dahil marami sa mga estudyante ang hindi lubos na nauunawaan ang mga banta at panganib ng kanilang mga gawain. Kalakip ng hindi mapigilang pagtuklas sa aming kuryosidad ang pagiging natural na mapusok at matapang. Kung ipagpapalagay man nating hindi kakilala ang nasa content ng isang bidyo, mas nangingiliti sa ating isipan ang sumilip sa nilalaman nito. Isang nakakasukang pagdarahop sa konsensya ang pagtigil na lamang nang bahagya upang panoorin ang nakakadismayang bidyo na pumupunit sa integridad ng taong nasa akto. Sapat ba itong rason upang punan ang mga sapantahang gustong malaman o isa lamang itong walang kwentang dahilan upang pakalmahin ang tawag ng laman? Ang maraming insidente ng seks iskandal sa mga estudyante ay isang nakababahalang kaganapan na nangangailangan ng agarang pansin at pagkilos. Sa pamamagitan ng pagsaliksik at pagsasagawa ng mga hakbang upang tugunan ang mga salik na nagdudulot ng mga ganitong pangyayari, maaring makabuo ng mga solusyon na makakatulong sa paglikha ng isang mas ligtas at mas maayos na kapaligiran para sa katulad kong kabataan. tagapag-alaga sa paghubog ng mga pananaw ng kanilang mga anak ukol sa sekswalidad at relasyon. Dapat silang maging bukas sa pakikipag-usap sa mga kabataan at magbigay ng tamang gabay at suporta sa oras ng pangangailangan. Sa ganitong paraan din maaari nating mapigilan ang paglaganap ng mga eskandalong sekswal at masiguro ang kaligtasan at kabutihan ng nasasangkot dito. Ang pagbibigay ng respeto sa taong nasa akto ay sumasalamin sa kabutihang loob at malinis na pagkilala sa kahit sino. Marami pang estudyanteng kagaya ko ang nasa estado pa lamang ng pagtuklas ng masidhing damdamin at kuryusidad. Marapating bigyan ng malawak na pag-unawa at rasyonal na pamamaraan ng pagtanggap sa mga isyung kalakip ang nasisirang dignidad ng tao. Sa huli, sa kamay ng siyang tumatanggap nakasalalay ang pagkalat ng isang bidyo na bunga ng isang malawakang pagpasa ng link na pinagpipiyestahan ng kung sino-sino. Bukod sa mga pampublikong hakbang, mahalaga rin ang papel ng mga magulang at ang palawenian Kapit-Bisig Kwadernong Natupok STEVEN JUN B. COLOQUIO Isang malawakang sunog ang nangyari kamakailan sa Quito area, sakop ng Bgy. Bagong Silang at Pagakakaisa, lungsod ng Puerto Princesa. Tinupok nito ang tahanan na gawa sa light materials ng higit sa 100 pamilya. Isa ito sa kinikilalang lugar na tinitirhan ng mga taong walang sariling lupa upang pagtayuan ng bahay sa lungsod. Napakarami ang apektado ng malawakang sunog at masaklap pa ay maraming estudyante ang naapektuhan. Karamihan sa mga nakatira sa lugar ay nag-aaral sa Palawan National School. Hindi naman siguro masama na magkaroon ng mauuwian ang mga batang mayroong takdang- aralin na gagawin sa tahanan pagkagaling sa paaralan. Ayon sa City Government ng Puerto Princesa, sa bilang na 9,500 ng iskwater ay 7,980 o 84% nito ay naninirahan malapit sa coastal areas ng lungsod. Napakarami ng bilang ng mga taong walang permanenteng tahanan. Sa halip na ipagtabuyan, mas mainam na tulungan na lamang ang mga estudyanteng nararapat na mabigyan ng karapatang makapag-aral. Isa sa pinakamalaking sa daing ng mamamayan, bakit may mga taong nakakaangat naman sa buhay ngunit kabilang pa rin sa programang ito. Bakit parang nagbubulag- bulagan lang ang gobyerno sa mga hinaing ng nasa laylayan? Maganda naman ang layuning pasiglahin at pagtibayin ang kagandahan ng Inang Kalikasan subalit paano na ang mga pangarap na tinatamasa kung lalagasan ng isa sa pangunahing pangangailangan? Hindi lamang mga poste at pawid ang nasunog pati na rin ang kinabukasan at pangarap ng mga mag- aaral. Hindi rin sapat ang mga donasyong ibinibigay mula sa iba't ibang paaralan kung hirap pa ring makabangon mula sa pagkalugmok. Wala ring saysay ang programang Pantawid Pamilya kung hindi patitibayin ang monitoring lalo na't marami ang mga taong sakim na kahit may kakayahan namang tustusan ang sariling pangangailangan SA MGA NUMERO P3.5M 450 ang tinatayang danyos na iniwan ng sunog sa Quito area, kabilang ang kabahayan ng pamilya ng mga mag-aaral ng PNS na natupok bandang 2:18 ng umaga. Ayon sa ulat ng Bureau of Fire Protection dahilan kaya't maraming mamamayan ang walang tiyak na tirahan ay dahil sa kawalan ng trabaho at mababang pasahod. Aanhin pa ang pagpapaunlad na gustong sungkitin ng mga namamahala kung kabataan naman ang magdudusa dahil walang maayos na tirahan? Napakaraming mag-aaral ay nakikihati pa sa mga naghihirap. Dahil sa mga abusadong ito, nasasapawan ang mga taong mas nangangailangan at ang benipisyong hatid ng bawat programa ay hindi naipasasakamay ng mga taong mas nangangailangan nito lalo na ang mga estudyanteng nagsisikap. ang pumapasok sa paaralan nang walang baon, hindi naka-uniporme at kulang ang panustos sa pag-aaral. Marami rin ang pamilyang nagpapagod para makapagpatayo ng isang maayos na tahanan upang masilungan ng mahal sa buhay. Kahit sabihing mayroong mga programa at relocation site na inilaan ang pamahalaan ay hindi pa rin sapat sapagkat marami pa rin ang sakim. Tulad na lamang sa 4Ps, karamihan Kung tuntunin ng pamayanan ang magkaroon ng magandang kapaligiran, sana binigyan ng lugar na malipatan ang mga mamamayan at masimulan ang pamumuhay sa legal na paraan. Simulan ng opisyales sa suporta upang makapagtapos ng pag-aaral ang mga estudyante at hindi maiwan ang kaalaman sa mga kwadernong natupok lamang. 07 O P N Y O N I
08 ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 N O Y N P O I Kaisipan ng Kinabukasan Protektadong Isip LEIANNE FAITH D. GACAYAN Nakababahala ang patuloy na pagtaas ng porsyento ng mga mag-aaral na nakararanas ng isyung may kinalaman sa mental health. Mayroon bang malaking kontribusyon sa nararanasan ng kabataan ang mabigat at mabilis na daloy ng gawain sa paaralan? sa iba. Posible rin na maging daan ito sa pagkaroon ng problema sa pakitungo sa kapwa at magresulta sa isyung may kinalaman mental na kalusugan gaya ng behavioral disorders, depression, anxiety, at iba pa. Nakalulungkot isipin na ang mga nabanggit na isyu ay isa sa pangunahing sanhi ng kamatayan ng mga kabataang estudyante sa ating bansa. Batay sa datos ng Department of Education noong taong 2021, 404 na mag-aaral ang nagpatiwakal, habang 2,174 ang sumubok na gawin ito. Kaya naman, naalarma si Senador Win Gatchalian dahil sa hindi natutugunang pagsasakatuparan ng mga programang pangmental na kalusugan sa buong bansa at binigyang diin na kailangang gawing institusyonal nang mapanatili ang mga programang ito. Kung kaya't kamakailan lang ay dinoble ng CATCH-UP FRIDAY, ANO'NG SEY MO? "Maganda naman po na nagkaroon ng Catch-Up Friday upang mas mapalalim namin ang kasanayan sa pagbasa at pagsulat ngunit mas nakakapagod nga lamang kumpara sa ibang araw. DANIELA DEL ROSARIO Mag-aaral sa Baitang 7 SPA Halos lahat ay humihiling ng pahinga mula sa walang katapusang gawain na ibinibigay sa silid-aralan. Sa hangad na maisakatuparan lahat ng learning competencies sa itinakdang panahon, ang mga estudyante ay naghahabol din upang hindi magpatong-patong ang mga gawain. Ramdam ang pagbigat ng mga aktibidad na ipinapagawa at mas marami kumpara dati. May mga pangyayari pa minsan ay hindi pa lubos na naiintindihan ng estudyante ang itinuro ng guro ay kailangan nang magpatuloy sa panibagong aralin dahil sa sinusunod na kurikulum. Ang pagkadismaya ng estudyante sa mga pagkakataong hindi nagagawa ang mga akademikong gawaing kailangang ipasa, ay susundan ng tinatawag na burnout. Matapos ay susubukang muli ng mga estudyante na bumawi, madalas dito mag-uugat ang pagkakaroon ng kompetensya sa lugar ng pagkatuto. Bagamat hindi napapansin, ito ay nangyayari talaga sa kasalukuyang panahon at unti-unti ring nagpapahirap sa kalagayan ng mga mag-aaral. Sa kabilang banda, kung susuriin ang pagkakaroon ng kompetisyon ay may benepisyo namang idinudulot kahit papano. Ang pagkakaroon ng kompetensiya sa pagitan ng mga mag-aaral ay maaaring magdagdag- pagpupursige upang pagbutihin ang pag-aaral. Gayunpaman ay hindi mawawala ang negatibong epekto nito, lalong-lalo na sa mental na kalagayan ng tao. Marahil sa iba ay karaniwan lang ang pakikipagkompetensya, maaaring namang mahirapan ang ilan na makipagsabayan DepEd ang pondong nakalaan bilang aksyon sa problema. "Dapat maintindihan ng lahat na kailangan natin suportahan ang ating mga kabataan, hindi lang sa academic, pero kasama rin ang kanilang mental health at kanilang nutritional," saad ni DepEd Secretary Sara Duterte sa isang pahayag. Isa lamang sa napakaraming kontribyutor na dumadagdag sa bigat ng isipan ng kabataan ang kasalukuyang kalagayan ng edukasyon ngunit kahit ganoon ay makakahinga nang maluwag dahil ginagawa ng pamahalaan ang lahat sa abot ng kanilang makakaya upang masolusyunan ang problemang ito. Kabataan ang pag-asa ng bayan, kaya dapat matugunan ang mga pangangailangan at siguraduhing matatag ang kaisipan bago suungin ang mga hamon ng buhay sa labas ng apat na sulok ng paaralan. Dapat pangalagaan ang mental na kalusugan dahil ang mahusay na kaisipan ay susi sa magandang kinabukasan. "Pabor ako sa Catch-Up Friday, pinapalakas ang kakayahang magbasa, pagpataas ng kumpiyansa, mas mapapalawak ang kaalaman sa pamamagitan ng pagbasa ng iba't ibang akda at pagsakatuparan ng mga inihandang gawain ng guro. MARTY GABRIEL F. TALAVER Mag-aaral sa Baitang 8 Cactus "Napapansin na tuwing Biyernes, iilan Ayaw ko na sa Biyernes lamang ang pumapasok sa klase dahil hindi ito epektibo para sa lahat ng mag-aaral. Bilang isang mag-aaral, ang Catch Up Friday ay maaaring maging sayang ang oras dahil mas mainam sanang gamitin ito para sa ibang asignatura o aktibidad na magbibigay ng mas mahabang panahon para sa pag-aaral at hindi na kailangang maghabol sa mga lessons. RHEAN LEZLIE T. VUELBA Hataw sa Banat Inilunsad ng Kagawaran ng Edukasyon sa pangunguna ni DepEd Secretary Sarah Duterte noong Enero 12, ang DepEd Memorandum No. 001 S. 2024 - Implementasyon ng Catch-Up Fridays. JANELLE ROJO Mag-aaral sa Baitang 9 Alupag Agaran ang pagpapatupad ng bagong programa na hindi man lang nagkaroon ng malinaw na oryentasyon sa mga guro. Ang gawain kayang ito ay makatutulong sa layunin ng MATATAG curriculum kaugnay sa pagpapaunlad ng pagbasa at mas makakabuti para sa mga mag-aaral? Ayon kay EDCOM 2 Executive Director Karol Mark, "It seems that teachers have not been provided in-depth training on how to conduct effective reading intervention...while reading classes focus on 'reading' more texts, they do not necessarily help the students improve their reading skills." Katotohanang hindi maipagkakaila. Itinuturing na isang mahalagang aspeto ng National Learning Recovery Program (NLPR) ang nasabing proyekto upang mapaunlad ng mga mag-aaral ang kakayahan sa pagbasa at matugunan ang ilang learning gaps. Nakakapanlumong malaman na kulelat na naman ang Pilipinas na nasa ika-77 mula sa 81 bansa mula sa resulta ng 2022 Programme for International Student Assessment o PISA. Ngunit, lagi nalang bang iisipin ang ikauunlad ng sistema ng edukasyon, kung ang sariling pag-iisip naman ay nagiging alipin na? Wala na nga ba talagang natitirang awa? Kung ituring ay parang isang robot, sa patong-patong na gawaing hindi na malaman kung ano nga ba ang uunahin at dagdag gawain na kinakailangan upang makamit lamang ang ekspektasyon. Kaya't hindi masasabi na sa pamamagitan ng paggugol ng oras sa pagbabasa ay siguradong mapapaunlad ang kakayahan ng mga mag-aaral sapagkat malaki ang tsansya na magresulta ito ng pagkawala ng atensyon dulot ng walang kasawaang mga gawain. Ganundin, maging hudyat din ito na mawalan ng gana ang mga estudyante na pumasok sa araw ng Biyernes. Dapat ding magkaroon ng konkretong latag ng mga susundang pamamaraan upang lalong maging organisado at makatulong pa sa mga guro. Nang ang huling araw ng isang linggong may pasok ay hindi magdulot ng lalong pahirap. Datapwat, lingid sa hindi mabuting dulot sa madaliang implementasyon nito, may mabubuting layunin nga rin ito. Mapapansin halos karamihan sa mga mag-aaral ang may mahinang reading comprehension at critical thinking skills na naging batayan sa kahalagahang taglay ng nasabing programa Mabibigyang solusyon ang suliranin kung magkakaroon ng diagnostic tests na magsisilbing batayan upang matukoy muna ang partikular na kahinaan at pangangailangan ng mga mag-aaral. Sa pamamagitan ng ganitong hakbang magiging mas epektibo ang pagbibigay ng tamang tulong at suporta sa mga mag-aaral ng Catch-up Fridays. Maraming magagandang layunin ang Catch-Up Fridays, ngunit ang mga ito ay nakakasapat ba upang ipatupad ito sa ganitong pamamaraan? Makita sana ng Kagawaran na ang mga guro ay nananatiling "matatag" sa propesyon ngunit ang biglaang pagsunod ay maaaring magdulot rin sa kanila na katakutan ang araw ng biyernes. "Bilang Grade 12 STEM student, Nasanay sa Dilim VHLEZHYL D. VALENCIA Isyu ng Bayan Datapwat ako ay isang kabataang umaasa pa sa mga magulang sa pambayad ng aking mga pangangailangan, isa ako sa nakararanas ng likong serbisyo ng suplayer ng elektrisidad. Walang ibang tinutukoy rito ay ang PALECO o Palawan Electric Cooperative, nag- iisang kooperatiba na supplier ng kuryente sa ating lalawigan sa mahaba nang panahon. Ika nga ay nasanay na tayo sa ganitong serbisyo. Kapag nag-iisa at wala nang ibang opsyon, talaga namang wala ka na ring magagawa kundi magtitiis na lamang. Ngunit ang makararanas ng pagtitiis ay nag-uudyok upang ipahayag ang iyong saloobin upang magkaroon ng kalutasan ang mga bagay na matagal nang dilim sa liwanag at umaasang may pagbabago. Nararanasan nating mga Palaweño ang makalumang serbisyo sa makabago at digital na panahon. Nakakasawa na sa ganitong estado ng pamumuhay na hindi stable ang supply ng kuryente, hanggang kailan natin ito kailangang tiisin? Lagi nalang ganito, puro na lamang dahilan ngunit walang agarang aksyon. Matitiis mo bang maglakad sa madilim kahit na may karapatan ka namang maranasan ang maliwanag at tuwid na daan? Nakaraang Pebrero 16, 2024 lamang, may nasunog na poste ng PALECO, nagkaroon ng rotational blackout at apat na oras lang raw ang itatagal nito ngunit halos walong oras na bago maibalik ang kuryente sa lungsod ng Puerto Princesa. Ayan na naman tayo sa mga palusot nila at mga anunsyong hindi nasusunod! Paano na kami magtitiwala na mga konsyumer kung simpleng pagsunod lang sa oras na sila mismo ang nagtakda ay hindi nila matupad? Hindi na lamang brownout ang nararanasan, minsan ay paulit-ulit na total blackout na halos lahat na nakatira sa Palawan ay dismayado dahil pati mga appliances, sira doon, sira dito. Ang mga may negosyong umaasa sa kuryente, nalulugi na. Paano na lamang ang mga turistang bumibisita sa ating lalawigan, dismayado na rin sa kalagayang ito. Dapat na ba kaming masanay sa ganitong sitwasyon? Mabagal na nga ang serbisyo, nagawa pang magtaas ng presyo. Isa rin sa isyu ang pagtaas ng singil ng PALECO sa mga konsyumer na itinuturing na ka-kooperatiba. Minsan, magugulat ka na lamang sa buwanang bayarin na dating daan lang naging libo libo na. Walang maayos na serbisyo ngunit may dagdag-singil, mukhang hindi na rin makatarungan. Mga tahanang nilalamok na, mga taong kapirasong karton na lamang ang ginagamit na pamaypay upang maibsan ang init. Malapit na mapundi ang mga ilaw, mga de-kuryenteng gamit sa aming bahay ay malapit nang masira, gawan niyo na ng paraan para hindi na sana kami magdusa. Pati ang dating Presidente Duterte, sinubukang ayusin ang problemang ito noon pero malapit na akong magtapos ng sekundarya, wala pa ring malinaw na solusyon. Paano na kaming mga estudyanteng umaasa sa pailaw, may liwanag pa kaya kaming maaaninag? Sa aming silid-aralan, bigla-bigla na lang mawawalan ng elektrisidad, tumatagaktak na pawis ang sa amin ay makikita. Napakainit, hindi na kami makapakinig nang maayos sa pagtalakay ng guro ng aming paksa, nawawalan na rin ng pokus sa aming mga ginagawa tulad ng takdang-aralin, proyekto't aktibidad sa eskwelahan dahil hindi makagamit ng internet connection, electric fan o maka-charge ng celfon o laptops. Naku, nakakainit ng ulo! Alam ko namang mahirap ang inyong trabaho na suplayan ng kuryente ang halos buong probinsya ngunit maraming Palaweño ang umaasa sa maayos ninyong serbisyo lalo na kaming mga estudyante na nagpupuyat sa pag-rereview, paggawa ng projects at iba pang gawain sa eskwelahan. Sa katunayan, malinaw ngayon ang aking saloobin na gustong ipahayag, maliwanag pa sa ilaw ng aming bahay ngunit baka isang araw, magtataka na lamang ako kung makita ko ang sagot ng dilim sa maliwanag na kasalukuyan. sayang sa oras ang Catch Up Friday lalo na kasalukuyan may tatlo kaming research subject. Nasabi kong sayang talaga kasi wala na ngang sapat na panahon para gumawa ng research dahil hinahabol ang gawain kasi ibabalik ang dating school calendar, tapos tuwing Biyernes ay marami pang ipapabasa bawat subject. Isa pa, may reflections na gagawin pagkatapos magbasa kaya parang nadagdagan lang ang gawain. Mas makakatulong sana kung gagawing free day ang Friday, kasi magagamit naming 'yong oras para magawa 'yong requirements namin. Ayos naman ang ideya ng Catch-Up Friday, sa palagay ko hindi lang ngayon ang tamang panahon para rito. KENT HARRY BONALES Mag-aaral sa Baitang 12 STEM "Mas okey po ito (Catch-Up Friday) para naman po sa mga bata at malaman nila nang maaga ang mga kailangan nilang malaman gaya ng patungkol sa physical abuse upang mas aware sila sa mga usaping ito maliban sa natutunan nila sa mga subject. GERLY BANIAGO Magulang mula sa Baitang 7
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 ang palawenian AANGAT SA PISA. Paggabay ni G. Jimboy Hagonoy sa kanyang mag- aaral tungo sa pagpapaunlad ng kakayahan sa pagbabasa tuwing Catch-up Friday. Larawang kuha ni ENRILE O. ABRIGO JR. Hingal at Pagpapagal ng Mga Guro't Mag-aaral Tuwing Araw ng Biyernes nina NICOLE ZABANAL at LIBBY BARTOLO Magmula noong Enero 2024, ang dating Biyernes na kinasasabikan ng bawat guro't mag- aaral ay nagbigay ng bagong pakiramdam sa lahat ng indibidwal sa loob ng paaralan. Dahil ang araw ng Biyernes ay magiging araw ng paghahabol sa mga pagkatutong ginasgas batay sa resulta ng Programme for International student Assessment (PISA) noong Disyembre, taong 2023. Nailista na naman sa pisara ang Pilipinas sa mga may pinakamababang iskor sa Matematika, Agham, at Pagbasa. Rangong 78 sa higit 80 na mga bansa ang mga mag-aaral edad 15. Na naman, dahil hindi nalalayo ang naging resulta ngayon sa nakaraang taon. Hindi na mabura ang mantsa ng chalk sa pisara na nagpapahiwatig sa buong mundo na ang Pilipinas ay isa sa mga kulelat sa larangan ng edukasyon. Binigyang solusyon naman ito ng DepEd sa pamamagitan ng paghahire ng 5,000 teaching aids kada taon, ngunit sa 47,000 paaralan sa Pilipinas ay malayong kalsada pa ito. Mabigat ang gampanin ng mga guro. Kung wala sila'y wala rin ang kahit ano mang propesyon na mayroon tayo. Ngunit kung sila mismo'y 'di natatrato nang tama't nagreresulta sa pagbaba ng kalidad ng kanilang pagtuturo, ay mukhang may sagot na naman sa katanungang "Bakit tayo pisa sa PISA?". SALAMAT GINOO, AT BIYERNES ULIT? Sa mabilis na pag-ikot ng mundo'y mabilis rin ang ikot ng impormasyon - at kung mayroong Catch-up Fridays para sa mga mag-aaral ay kailangan naman ng mga guro ng Catch-up sa bagong impormasyong kailangan nilang isuplay sa mga mag-aaral. "Seseryosohin natin ang kautusan ng pagtanggal ng administrative task ayon sa DO 002 s. 2024" Ayon kay Doctor Jabel Nuñala, Principal IV ng Palawan National School na kaniyang binigyang diin sa isa sa mga pagpupulong ng mga guro. Sa asignaturang Pagbasa ay lagapak sa level 1b ang Pilipinas - literal na kahulugan ng maiikling pangungusap lamang ang kayang intindihin ng mag-aaral na Pilipino. Hindi nawawaglit sa repleksyon ng datos na ito ang Palawan National School - isa sa pinakamalaking paaralan sa bansa, na namomroblema rin sa isa sa pinakamalaking balakid ng Pilipinas. Tila hindi makita ng 28 Milyong basic education students ng bansa ang nakasulat sa pisara lalo na't nangangapa rin ang mga guro sa kanilang kaalaman sa mga asignatura. Sa paaralan pa lamang ng Palawan National School, na mayroong higit 400 na guro na kumakalinga sa higit 11,000 mag-aaral ay may pag-aaming mayroong pangangailangan sa dagdag kaalaman ng mga nito. "Maganda ang intensyon ng Catch-up Fridays dahil ang pagbasa ay pundasyon ng lahat ng kaalaman. Pero marami pa itong aspeto na dapat paunlarin, kagaya na lamang ng mga reading materials na nahihirapan kaming mga guro na i-provide at iintegrate sa maraming subjects." Ani Sir Enrile O. Abrigo, ulo ng Humanities and Social Sciences strand ng PNS. BAWAS BAGAHE BASA-BASA, ARAW-ARAW Hindi lamang pumapatak sa araw ng Biyernes ang paglinang ng pagbasa ng Palawan National School, sapagkat mula Lunes hanggang Biyernes ay tuloy-tuloy ang pagkatuto sa pagbasa ng mga mag-aaral nito. "Dahil sa PISA ay nag-uupgrade din ang mga guro ng kanilang knowledge and skills para makahabol, at dahil dito'y nabuo ang integration ng reading interventions sa iba't- ibang subjects." ani Ma'am Mary Jean Narte, ulo ng Science Department ng PNS. Bilang suporta sa learning program ng DepEd, may mga reading interventions ang PNS, kagaya na lamang ng Brigada Pagbasa sa Grade 7 tuwing enrollment, Project Basa at Balarila sa Araw-araw (BALARAW) at Project Innovative Strategies in Teaching English and Grammar (INSTAGRAM) na magtuturo ng pagbasa ano man ang learning area. Sa mga bakas na iniwan ng PISA sa pisara. ang mga mag-aaral na Pilipino ang magsisilbing tagapaglinis ng mantsa sa pisara. Sa mga alaala na iniwan ng gasgas ukol sa mababang performance, ngayon ay maglilimbag ng bagong balita na nagpapakilala sa mundo na maaaring nasa dakong hulihan man ngunit gumagapang paakyat ang Kabataang Juan sa loob ng paaralan. Kinakikitaang isa sa mga dahilan ng suliraning ito ang pagkakasubsob ng mga guro sa administrative tasks, kung saan imbes na tutok lamang sila sa pag-aaral at pagtuturo'y pasan din nila ang responsibilidad na 'di naman dapat kanila. Maaari mang nasa laylayan ngayon, ngunit patuloy na magsisipag tungo sa entabladong may karangalan ang paaralang Pilipino, upang burahin ang pisarang puno ng gasgas. 'Marites' ang popular na tawag sa mga kapitbahay na usyosera at mahilig makisawsaw sa buhay ng iba. "Mare, alam mo ba? Buntis daw ang anak ni..." Ang Mama kong MARITES "Mare, hiwalay na daw sila! Nagloko kasi itong si..." "Mare, alam mo ba kung ano ang latest?" Busog sa tsismis! Ito kasi ang madalas na umagahan, tanghalian, at maging hapunan ng mga 'Marites.' Ngunit may isang Marites akong kilala na malayo sa pagkakakilala ng marami. Nabibiro din siya madalas na isang 'legit' na tsismosa dahil sa pangalan niyang pangkaraniwan ngunit ngayon ay malisyoso na ang kahulugan. Siya ang aking ina. Siya si Marites C. Arcena. Si Mama ay isa sa mga "mapapalad" na babaeng nabiyayaan ng pangalan na Marites, ngunit ito ay kailanman hindi niya ikinahiya sapagkat ang pangalan na ito ang naging dahilan ng kaniyang pagkakakilanlan sa larangan ng pagnenegosyo. Likas na sa aking ina ang pakikipagkaibigan kung kaya't lagi itong nasa labas at nakikipaghalubilo at minsan hindi naiiwasan ang makipagkuwentuhan sa buhay ng isa't isa at iilan. Ang katangian na ito ng nanay ko ang naging kaniyang paraan upang makapagdiskarte sa pagbebenta ng panindang pagkain ni MARIANE ARCENA habang sila ay nagkukuwentuhan hanggang ito na ang kaniyang naging kabuhayan. Nagsimula noon sa mga tinapay na kung tawagin niya ay "Bread Roll". Ito ay isang tinapay na may palaman na hamon at keso sa loob. Tinapay na naging popular hindi lang sa kaniyang mga kumare maging sa mga kapitbahay namin at kabarangay. Dahil naging patok ang negosyong ito ng aking ina, napag-isipan niya na gumawa ng iba pang palaman at doon nagsimula ang "Bread Roll with Gulay, Meat, and Cheese", ang tinapay ni Mama Marites na may palamang gulay na repolyo o pipino, karneng baboy o manok, at syempre ang keso. Ang tinapay na ito ang naging pang-araw-araw na kabuhayan ng aking ina, inialok niya ito sa dati kong paaralan sa elementarya at ito ay pinayagang ibenta sa mga mag-aaral ng Mauricio Reynoso Sr. Memorial Elementary School. Aming ikinatuwa ang pag-asenso ng negosyo ng aking Mama Marites. Ngunit ang buhay ay hindi lamang puro gunita at saya dahil noong taong 2016, ang aking ama ay naaksidente at na-comatose ng isang linggo at na- confine ng tatlong buwan. Ang aksidenteng ito ang nagbaon sa amin sa utang kung kaya ang aking ina ay todo-todo ang pagsusumikap na buhayin kaming magkakapatid at mabayaran ang mga utang upang madugtungan ang buhay ng aking tatay na kalahati ng paa ay nasa hukay. Sa kabutihang palad nakaligtas ang aking ama at utang ng aming pamilya ay humupa. Makatapos ang dalawang taon ang aking ama ay nakabalik sa trabaho at ang aking ina na patuloy ang pagsusumikap ay nakahanap ng ibang paraan para kumita. Gamit ang kaniyang magaling na pakikipaghalubilo, ang aking ina ay nagsimulang makabuo ng koneksiyon sa larangan ng skincare at nang dumating ang pandemya, isa ang aking ina sa mga nag-online selling at nag-live selling. Ang pagsusumikap ng aking ina ay unti-unting nagbunga dahil ngayon siya ay nakapagpatayo na ng sariling tindahan. Ang 'Marites' na kilala ng marami ay isang tsismosang nakikisawsaw sa buhay ng iba ngunit ang pangalan ba ay sapat upang husgahan natin ang katangian ng isang tao? Para sa akin ito ay di sapat upang makilala natin ang isang tao dahil ang Marites na kilala ko ay isang maaruga, masipag, at madiskarteng ina na ginamit ang kaniyang pangalan na "Marites" upang kumita. 09 L A T H A L A N I NEGOSYANTENG MARITES. Sipag at tiyaga ang puhunan ni Aling Marites kasama ang anak na si Mariane , hindi ang pakikipag- tsismisan. Sa pamamagitan ng pagbebenta online at paggawa ng bread roll ay natustusan ang pangangailangan ng pamilya. Larawang kuha ni MARIANE ARCENA.
10-11 LATHALAIN ang palawenian Tomo 24, Bilang 1 Agosto 2023 - Pebrero 2024 LGBTQ FASHION SHOW. Pagbibigay oportunidad sa mag- aaral ng Palawan National School na ipakita ang kanilang talento, husay at galing sa pagrampa. Larawang ibinahagi ng mga mag-aaral ng MULTIMEDIA ARTS AND DESIGN STRAND. " Ang pagbabatikos sa mga bakla ay katumbas ng pagtataboy ng isang eksorsis sa kaluluwang kaban ng katawang lupa. BA.K.LA BA.K.LA Bahagi Kami ng Lahat: Mga Kuwento ng mga Batang Beki sa Kauna-unahang LGBTQ+ Fashion Show sa PNS ni JEWEL GACELO Madalas na hinuha ng iilan ang malayong pagkakaakibat ng pisikal na katawang lupa sa pagdiskubre sa pinakamalalim na halaga ng buhay na ating ginagampanan. Madalas ang ating hangarin para sa sarili ay sumasalungat sa aktwal na itsura o kasariang itinakda bago pa man tayo isilang sa mundong ibabaw. Sa kasalukuyan, hindi matinag ang paglago ng homosekswal sa panahon na kung saan mas pinalalakas ang boses ng umuusbong na komunidad ng LGBTQIA+. Ang grupong ito ang nagsisilbing pundasyon ng namumuong pwersa ng mga taong may kani-kaniyang pag-unawa sa sariling pagkakakilanlan na maaaring hindi akma sa pamantayan ng nakararami. Ang kanilang boses ay nagbibigay-diin sa kahalagahan ng pagtanggap at paggalang sa pagkakaiba-iba ng tao, kahit pa ito ay labag sa mga tradisyonal na pananaw ng lipunan. Unang kembot tungo sa pagtanggap ng lipunan Ang pagsulong ng kauna-unahang LGBTQIA+ Fashion Show sa Gymnasium ng Palawan National School noong ika-16 ng Pebrero ay nagbunga ng iba't ibang resulta sa malawak na pananaw. Kabilang sa patimpalak na ito ang mga binatilyong may pusong babae na nasa edad labing-anim hanggang labingsiyam at may kakayahang ipakita ang sarili sa kaibuturan ng kanilang pagkatao. Ito ay nagbigay ng magandang epekto sa mga kalahok na may kakambal na negatibong pag-ugong ng kontrobersiya sa labas ng paaralan na saklaw ng lungsod. Mula sa panayam ng mga nagwaging kalahok, nakikita nila ito bilang isang pribilehiyo sa unang pagkakataong sila ay sumali sa patimpalak. "Na-showscase namin yung kagustuhan namin and passion sa fashion designing kasi mahilig kami doon," wika pa ni Presley Dalabajan, ang nakasungkit ng 2nd runner up sa kompetisyon. Ang programang ito ang naging daan upang kanilang ihayag ang natatanging galing sa pagrampa suot ang mga koloreteng kanilang pinuhunan upang maisakatuparan ang hangaring maging paragon ng malikhaing kasinlaking panlabas. Gusot at mga batikos sa bahagharing sagisag Bagama't ito ay masinsinang pinagpasiyahan ng paaralan, dumagsa pa rin ang mga samu't saring komento at pag-usisa ng mga netizens sa nasabing programa na inilathala sa local social media page. Maging ang panig ng mga kritiko na nakabase sa sagradong sulatin ng kanilang relihiyon ay nagsilipana lalo pa at hindi na bago sa kaalaman ng iilan na ang bansa at ang lungsod ng Puerto Princesa ay may malaking bilang ng mga kristiyano at katoliko. Umalma ang iilan patungkol sa pagyurak sa konserbatibong kaisipan at tinawag na kalapastanganan ang pagsasagawa ng programang nataong ginanap sa ikalawang araw ng pagsalubong sa kuwaresma. Kanilang hinaing ang kawalan ng silbi nito sa pagkatuto ng mga kabataan sa paaralan, bagkus ang pagkunsinti sa hindi tama at makasalanang pamamaraan ng pamumuhay ng isang normal na indibidwal. Sa kabila ng mga kapintasan, binigkas ng pinakaunang nakoronahang kalahok sa PNS LGBTQIA+ Fashion Show 2024 na si John Lloyd Santiaguel ang mga katagang "Everything happens for a purpose. Palagi Siyang may plano para sa atin." Bilang pagkilala nito sa mga pamamaraan ng Kataas- taasan sa lahat ng bagay. Ayon naman kay Jay Espina, ang nakoronahang 1st runner up sa patimpalak, "Ang tao lamang sa simbahan ang problema dahil iba ang tingin nila sa mga katulad kong malambot at naiiba sa kanila." Tuloy lang ang pagkendeng sa pagpapamalas ng galing Kailan man ay hindi kinabawas ng pagkatao ng isang indibidwal ang pagiging totoo sa sarili, datapwat ito'y tinitingnan bilang paraan sa pagbabahagi ng kabutihan at karangalang maging totoo nang walang inaagrabyadong tao. Isang mahalagang bagay na siyang dapat panghawakan ng mga taong may kinikilalang Diyos sa isip at sa puso. Ang hindi maipaliwanag na mga bagay sa sagradong sulatin ay hindi kumakatawan sa lupon ng kasalanan at kasamaan; habang ang mga taong kabilang rito ay walang ibang hangarin kundi maging tanggap sa isang komunidad nang hindi nagiging kabawasan ang pagiging bakla, tibo, silahis o trans. Wika naman ni Mark Ian Tibuasan, isa sa mga kalahok ng Fashion Show. "I see God even in the smallest sense." na nagpapahiwatig ng katatagan ng kaniyang relasyon sa Diyos sa konseptong ispirituwal nang hindi bumabase sa mga lathalaing nakalimbag sa Banal na Kasulatan. Walang makamundong batas ang pumipigil sa pagpapahayag ng sarili dahil ito ay karapatang taglay ng bawat tao paglabas pa lamang ng sinapupunang pinagmulan. Marahil maraming banal- banalan ang hindi umiimik sa kontrobersiyang kay bigat; ito ay dahil mas madaling sindakin ang mga taong kailanma'y hindi magawang lumaban sa ngalan ng kanilang moral at kabutihan. Ang pagbabatikos sa mga batang beking ito ay katumbas ng pagtataboy ng isang eksorsis sa kaluluwang nakalakip sa tamang kaban ng katawang lupa. Sila ang siyang may karapatang kumilala sa esensya ng kanilang pagkatao. Ito rin ay katumbas ng pagpilit sa kanilang lumakad nang nakayapak at nakasuot ng koronang tinik sa ngalan ng pagpapakatotoo sa harap ng maraming tao. Kung ang ginawang palabas na ito ay isang pagpapakatotoo ang pagbabalik ng kasamahan natin sa LGBTQIA+ na nagbigay ng pagkakataon na ipakita ang kanilang talento sa disenyo at pagrampa na panalo sa ating entablado. "I am discouraged by people, not by faith." Sa maingay at mataong pamilihang bayan papunta sa ating payak na hapag-kainan ang ating mga kinakain sa pang-araw- araw ay hindi natin palaging isinasaisip kung saan o paano ito hinuli at pinaghirapang dalhin sa atin upang tayong lahat ay makakain, maging masaya, masigla at produktibong kasapi ng lipunan. Ating tunghayan ang "Maalat na Pagsisikap, Matamis na MAALAT NA PAGSISIKAP, MATAMIS NA ni JHANZEN MASIBAG, et al. TIYAGA AT PAGSISIKAP. Isang amang may mataas na pangarap si Mang Adriano para sa kanyang pamilya. Pangingisda ang hanapbuhay ngunit hindi ito hadlang upang magsumikap at abutin ang matamis na inaasam. Larawang ibinahagi ng mga mag-aaral ng HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES STRAND. Pangarap" ng mga magigiting na mangingisda ng ating bayan. Ang Pilipinas ay isang bansang binubuo ng napakaraming pulo o "Archipelago" na puno ng likas na yaman. Dahil sa katangiang heograpikal, pangingisda ay ang pangunahing kinabubuhay ng mga mamamayan nito. Ang lungsod ng Puerto Princesa na napalilibutan ng masaganang yamang dagat ay bumubuhay ng napakaraming mangingisda. Ang mga mangingisda rito ay may iba't ibang mga estado sa buhay, may mga nagmamay-ari ng napakalaking bangka na pangmalayuan at mayroon din maliliit na mga bangka na magagamit lamang sa unahan ng pampang, at mayroon ding nangangawil o kaya'y nanginginas kung wala o hindi maaaring gamitin ang kanilang mga bangka. Kabilang sa may gantong pamumuhay ay si Adriano E. Forones na naninirahan sa Barangay Bagong Sikat, Puerto Princesa City, siya ay may 37 taon na karanasan bilang isang mangingisda, ayon sa kaniyang pahayag siya ay nagsimulang mangisda sa edad na 13 taong gulang, napilitan syang tumigil sa pag- aaral dahil sa hirap ng buhay at sa kanyang paghahanapbuhay, siya ay kabilang sa angkan ng mga mangingisda na nagmula sa pulo ng Mindoro. Isinaad niya kung paano sila nakauwi tuwing naaabutan sila ng masamang panahon sa laot. Ang kanilang bangkang ginagamit ay nakadepende sa layo ng pupuntahan nila tuwing sila ay mangingisda. Sa mga panahong pumupunta sila ng laot ay kanilang inihahanda ang kagamitan tulad ng radyo nagsilbi itong tulong sa kanila kung sakaling maabutan ng masamang panahon, ito rin ay nakatutulong na maiwasan ang aksidente sa kanilang paglaot. Kawil at lambat ang pangunahing kagamitan na kanilang ginagamit panghuli ng isda at iba pang lamang dagat. Isinaad rin niya na ang pagiging isang mangingisda ay hindi madali sapagkat ang kita ay pabago-bago, minsan may huli at misan naman ay wala. Ang kaniyang mga anak ang nagsisilbing inspirasyon niya sa pagtatrabaho sapagkat nais niya na makapagtapos ito ng pag-aaral. Ang matamis niyang pangarap ay nagsisilbing lakas sa maalat na pagsubok na kaniyang dadaanan sa paglalaot. Hindi man ito madali ngunit gagawin niya ito upang mabigyan ng magandang kinabukasan ang kaniyang pamilya. Sa kanilang simpleng pamumuhay ay nagpapakita ng kahanga- hangang katatagan at pagpupunyagi. Sa bawat pagsisid nila sa malalim na karagatan, sa bawat isdang kanilang nahuhuli, at sa bawat pagbalik nila sa pampang na may ngiti sa kanilang mga labi, ipinakita nila ang tunay na kahulugan ng sakripisyo at pagmamahal sa pamilya. Kagaya na lamang ni tatay Adriano, na patuloy na lumalaban, hindi lamang para sa kaniyang sarili, kundi para rin sa kaniyang pamilya. Ang mga mangingisdang tulad niya ay nagpapalakas sa ating ekonomiya at nagpapayaman sa kultura. Sa kabuuan, ang mga mangingisda ay mga bayaning hindi nangangailangan ng kapa o espada. Ang kanilang sandata ay ang kanilang determinasyon, katatagan at pagmamahal sa kanilang trabaho at pamilya. Sila ang nagpapakita sa atin na sa kabila ng kahirapan, mayroong pag-asa at kinabukasan. Nawa'y patuloy nating pahalagahan at suportahan ang ating mga mangingisda. Saludo sa kanilang sakripisyo, katatagan, at pagmamahal kanilang trabaho. Mabuhay ang ating mga mangingisda, ang ating mga bayaning naglalayag sa karagatan ng buhay at pag-asa.
Liwanag sa Dilim Inspirasyong hatid ng gurong di-nawalan ng liwanag ng pag-asa ni JEWEL GACELO Paano kung sa paggising mo, sabay na naglaho ang lahat ng mga pangarap mo? Mananatili ka na lang ba sa tabi at magmumuni-muni o gagawa ka ng paraan para mabuksan ang panibagong pangarap na iyong inaasam? Sa mundong pinaigting ng liwanag, ang kanyang mga pangarap ay naglaho sa dilim dahil sa kanyang kapansanan. Ngunit sa kabila ng kadiliman, ito'y naging mas makulay dahil sa kaniyang tapang na humarap sa mga hamon ng buhay. Sa bawat hakbang na kanyang tinatahak, siya ay naging inspirasyon hindi lamang sa mga kasamahan niya na mga may kapansanan, kundi pati na rin sa malalim na kahulugan ng tagumpay. Ito ang naging salaysay ng buhay ni Sir Ernie Heredero. SIMBOLO NG PAG-ASA. Sa kabila ng pagkawala ng paningin ni G. Ernie Heredero ay hindi ito sumuko , bagkus ay nagpatuloy at nagbukas ng bagong pag-asa sa iba bilang isang guro. Mga larawang ibinahagi ng mga mag-aaral ng HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES STRAND. Isinusulong niya ang diwa ng pag-asa, pagbabago, na nagpapakita kung paanong ang mga pangarap ay maaaring maging mas makatotohanan sa gitna ng anumang kahinaan. Noon pa man pangarap na ni Sir Ernie ang maging isang seaman at hindi niya binigo ang kaniyang sarili dahil taong 2013, nakapasa siya sa Licensure Examination for Marine Engineers. Nakita niya ang ganda ng mundo at halos nalibot ang kabuuan nito, kabilang sa napuntahan niyang bansa ay ang Korea, Tanzania, Yemen, Saudi Arabia, Algeria, Greece, Finland, Brazil, Latvia, at marami pang iba na akala niya hanggang sa telebisyon niya lang makikita. Taong 2015, nang maramdaman ni Sir Ernie ang unti-unting paglabo ng kaniyang paningin kaya naman agad siyang sumangguni sa isang ophthalmologist at doon niya napagtanto na mayroon siyang Leber's Hereditary Optic Neuropathy (LHON). Ito ang nagdulot ng pagkawala ng kanyang sentral na paningin at tuluyang naging sanhi ng pagkawala ng kaniyang trabaho. Ngunit sa kabila ng lahat ng ito, hindi niya tuluyang isinara ang pinto ng pag-asa. Nag-aral si Sir Ernie sa Philippine Normal University o PNU at nakakuha ng Certificate in Teaching sa tulong na rin ng Philippine Business for Education (PBED). Hindi na siya nagsayang ng pagkakataon at puspusang pinaghandaan ang Board Licensure Exam for Professional Teachers Subalit kasabay ng pagsisimula ng review para sa LET sumabay naman ang paglala ng sakit ng kanyang bunsong kapatid at sa hindi inaasahang pangyayari ito ay binawian ng buhay. Ngunit hindi ito naging balakid upang tumigil siyang abutin ang kanyang pangarap. Tinatagan ni Sir Ernie ang kanyang loob at dala-dala ang umaapaw na dedikasyon na maipasa ang matagal ng pinaghandaang pagsusulit. para sa minimithing pangarap. Sa dinami-rami ng problema at pagsubok na kan'yang pinagdaraanan, mula sa pagiging seaman, nabulag at nawalan ng pag-asa, narito si Sir Ernie patuloy na lumalaban sa hamon ng buhay. Ayon sa kasabihan, " life is full of choices". Ibig-sabihin, laging tatandaan na hindi hadlang ang kalagayan para sumuko sa takbo ng buhay. Ani niya, "Anuman ang pinagdaanan natin 'wag tayong sumuko ngunit p'wede magpahinga nang bahagya". Dahil sa kahinaan ng kaniyang paningin, naranasan ni G. Heredero ang buhay ng may kakaibang paraan. Ang pagiging bulag ay hindi sagabal, nararapat na hanapin ang liwanag patungo sa iyong pangarap. Kung sa iba, tila taon ang hinintay sa resulta ng licensure examinations, naging dalawang buwan lamang ang naging paghihintay ni Sir Ernie para sa paglabas ng LET results. "Kinabahan ako, nag-message na ang mga kasamahan namin sa review na available na ang result. Sobrang kaba ko, napatakbo pa ako sa comfort room para maglabas ng sama ng loob," aniya. Kahit labis man ang kaba ay nanatili pa rin siyang kalmado sa paghahanap ng kaniyang pangalan sa listahan. Hindi man nakapasok sa top 10 list gaya ng ninanais ng lahat, purong galak at sigaw ang kaniyang natanggap. "Yehey!!!! Pasado! Pasado si Tito Nie!!!" sigaw ng kaniyang pamangkin. Hindi lamang kagalakan ang labis niyang naramdaman, pati na rin ang pagpapasalamat hindi lamang sa mga nasa paligid niya, sa Diyos, at sa kaniyang tiwala sa sarili at dedikasyon " Anuman ang pinagdaanan natin, 'wag tayong sumuko ngunit pwede magpahinga nang bahagya. Pag-asa, Kalayaan, Edukasyon Paghahatid ng edukasyon sa malayong isla ng Pag-asa, Bayan ng Kalayaan ni DAPHNE PARALES, et al. Kung ikaw ang tatanungin, handa ka bang iwanan ang magagandang oportunidad na mayroon sa syudad upang tahakin ang isang landas na walang kasiguraduhan at magtrabaho sa isang malayo at komplikadong lugar? "Taking risks doesn't mean you don't feel fear, acknowledge fear, or let fear inform you; you just don't let it stop you". - Caren Merrick. Ang Isla ng Pag- Asa ay isa sa pinakamalaking islang nasasakupan ng Kalayaan Group of Islands sa West Philippine Sea. May layo itong 280 nautical miles o 500 km mula sa main land ng Palawan at binubuo ito ng pitong isla. Ito ang pinakamalayong munisipyo sa Palawan, at bayan sa kanlurang bahagi ng Pilipinas. Sa pitong isla na nasa Kalayaan, ang Kalayaan Island lang ang tanging may komunidad na mayroong 251 na residente ang nakatira dito. Dahil sa kahirapan sa paglalakbay papunta rito, maraming mga serbisyo ang hirap na maibigay sa mga mamamayan ng Kalayaan, lalo na sa larangan ng edukasyon sa isla. Dahilan upang maging mahirap ang pamumuhay lalo't higit sa pagtatrabaho doon katulad ng pagtuturo. Subalit sa kabila ng mga hamon, mayroon pa ring mga taong nananalaytay sa kanilang puso ang apoy ng pagtulong sa kanilang kapuwa. Sila ay ang ating mga magigiting na guro na iniaalay ang kanilang serbisyo para sa kaunlaran ng buhay ng mga kabataan na mayroong kagustuhan na baguhin ang kanilang buhay. Ang pagiging isang guro ay hindi madaling propesyon katulad na lamang ng iniisip ng ibang tao bagkus isa itong mapag-hamong trabaho. Maraming pagkakataon kung saan sinubok sila ng kanilang propesyon. Walong taon na ang nakakalipas ng magsimulang magturo sa PAG-ASA Elementary School na ngayon ay PAG-ASA Integrated School ang gurong si Ma'am Realyn Inguana Limbo, 35 na taong gulang, isang guro na nagtuturo sa elementarya. Si Ma'am Realyn ay nagtapos sa Palawan State University sa kursong Bachelor of Science in Elementary Education. Siya rin ay naging mag-aaral sa Palawan National School at nagtapos noong taong 2005. Lahat ng tao ay may kani-kaniyang inspirasyon kung bakit nila napipili ang isang karera o propesyon, pero para kay Ma'am Realyn ang pagiging isang guro ay nananalaytay na sa kanilang dugo, mula noong pagkabata niya ito na ang kinamulatan dahil ang kanyang lola at mga tita ay mga guro rin na siyang nagtulak sa kanya kung bakit niya piniling maging isang guro. Pangarap na nag-umpisa sa PAG-ASA. Bago pa man naging guro si Ma'am Realyn Limbo sa Kalayaan Island ay nagturo siya sa loob ng halos dalawang taon sa siyudad. Sa dalawang taon na pagtuturo sa siyudad ay umusbong ang kuryosidad kay Ma'am Realyn, "Ano nga ba ang kalayaan na iyan?" Aplikante pa lang siya ay naririnig niya na ang pangalan ng lugar na ito sa Kagawaran ng Edukasyon o Department of Education (DepEd). Nang magkaroon ng tiyansa ay hindi niya na ito ipinalagpas pa. Ayon kay Ma'am Realyn, gusto niyang gumawa ng sariling pangalan, mabuhay ng para sa sarili, at higit sa lahat, gusto niyang maging malaya, at sa tingin niya, sa isla ng Kalayaan niya ito matatagpuan. Ibang-iba at hindi naging madali ang kanyang pamumuhay sa Kalayaan dahil maliban sa paraan ng pamumuhay sa siyudad ay wala pang signal, umabot pa sa punto na kinakailangang umakyat sa bundok upang makasagap ng signal. Isa pa ay baguhan lang siya sa lugar, walang kakilala at nag-iisa, malayo sa pamilya. Inihayag rin ni Ma'am Realyn na "sadyang meron rin talagang mga taong susubukan at susubukan ka, hihilain ka pababa dahil walang bilib sa iyong kakayahan". Para kay Ma'am, ang ganoong klaseng pagsubok ay hindi na dapat pinagbibigyan ng pansin kung kaya naman mas pinagbutihan niya na lang ang kanyang gampanin.Nakaramdam siya ng awa sa mga bata nang makita niya ito, siya kasi ang pumalit sa unang guro roon at siya ay natatangi sapagkat siya ang humahawak mula sa baitang Kindergarten hanggang 6 na mag-aaral hawak niya rin ang lahat ng asignatura. May mga mabubuting kalooban naman ang tumutulong sa kaniya magturo katulad ng mga Nurse at Marines. Napagtanto ni Ma'am Realyn na ang pagtuturo ang kanyang pangarap dahil minamahal niya ang kanyang trabaho at ang mga taong nakapaligid sa kaniya. Dahil sa kanyang pagsisikap, natupad ang kaniyang pangarap na umunlad ang edukasyon sa kanilang munting munisipyo na dati ay PAG-ASA Elementary School lang, ngayon ay PAG -ASA Integrated School na, ang dating simula kindergarten hanggang 6 na baitang lang, ngayon ay hanggang 10 baitang na at sa kasalukuyan ay mayroon ng pitong guro ang isla: dalawa sa elementarya, dalawa sa sekondarya, dalawang teaching aid, at ang Punongguro. Tunay nga na ang sistema ng pamumuhay sa Kalayaan ay isang malaking hamon para sa mga naninirahan sa isla. Dagdag pa rito ang mainit na isyu tungkol sa West Philippine sea na sanhi ng takot sa mga naninirahan sa dito. Nararapat lamang na pagtuunan ng higit na pansin ng ating gobyerno ang sitwasyon sa Kalayaan lalo't higit sa sistema ng edukasyon. Karapatdapat lamang na bigyang pugay ang mga guro sa Kalayaan dahil sa kanilang kagustuhan na tumulong gumawa ng mabuti sa buhay ng mga mamamayan ng Kalayaan sa pamamagitan ng pagtuturo. Ang kanilang mga karanasan ay magsisilbing buhay na patotoo sa mga tao lalo't higit sa buhay ng kanilang mga estudyante at magiging bunga ng inspirasyon mula sa iba't vibang uri ng tao mundo. Kahimanawari'y ang kahulugan ng salitang "Kalayaan" ay hindi lamang manatiling isang kaisipan, bagkus ito ay nararapat na makita at maramdaman unang-una ng mga taong naninirahan sa isla at ng mga taong nagmamalasakit na bigyan ng pagkakataon ang mga naninirahan sa isla na maiangat ang kanilang pamumuhay. Ang Kalayaan ay hindi lang basta "Isla ng Kalayaan", nawa'y makilala rin ito dahil mayroon rin itong kabataan na may pangarap, nangangarap, at nagpupunyagi para sa hinaharap. INSTRUMENTO SA PAGKATUTO. Isa si Ma'am Realyn sa mga guro sa malayong isla ng Palawan na nagbibigay ng pag-asa tungo sa pagkakaroon ng kaalaman sa mga mag-aaral para sa bansang makabata at makabansa sa isla ng Pag-asa. Larawang ibinahagi ni MAAM RHEALYN I. LIMBO.
12 ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 N A L A H T A L I Good job, Sir Jabs! Kilalanin si Dr. Jabel Anthony L. Nuñala, ang bagong punong-guro ng paaralang numero uno ni FAME ISHE G. HOMO Sa bawat paaralan, mayroong isang lider na nagbibigay inspirasyon at gabay sa mga guro at mag-aaral. Hindi lamang tagapamahala ng institusyon kundi isang pinuno na nagtataguyod ng disiplina, kahusayan at pag-unlad. Sila ang nagsisilbing halimbawa ng integridad at dedikasyon sa kanilang trabaho. Mahigit tatlong buwan na ang nakalipas ng itinalaga at mainit na tinanggap bilang Principal IV si Dr. Jabel Anthony L. Nuñala ng Palawan National School noong ika-1 ng Disyembre 2023. Bagong panahon na may bagong mukha na mamumuno kung saan ang hangad ay kapayapaan at kaularan ng paaralan. Nanggaling sa Napsan National High School si G. Nuñala bilang Officer In-Charge noong 2019-2020. Hanggang taong 2020- 2023 ay naging ganap na Principal I at nagsilbing School Head sa Bacungan National High School at tumanggap ng mga karangalan sa kanyang pamumuno bilang Division at Regional Awardee ng Brigada Eskwela at kabilang din siya sa Outstanding School Heads ng Division of Puerto Princesa City. Siya rin ay dating Department Head ng Araling Panlipunan taong 2016 ng Sta. Monica National High School. "Sa pamununo ay kailangang maging autocratic ngunit minsan ay kailangan din samahan ng pagiging democratic para sa ikauunlad at kaayusan ng paaralan." Ito ang paniniwala at istilo sa pamumuno ng lider ng bagong PNS na si G. Nuñala na ang tanging layunin ay maisakatuparan na maisaayos, mapaganda, at mabigyan ng sapat at kalidad na edukasyon ang bawat mag-aaral. Maraming plano na ang nakalatag na ipinatutupad ng bagong administrasyon at kabilang na rito ang kaniyang flagship program na "GANDANG PNS NUMBER 1" na naglalayong mapabuti ang sistema sa paaralan tungo sa akademikong kagalingan ng mga mag-aaral. Nais din niya na balang araw, ang paaralan ay maging akreditado ng International Organization for Standardization sa Quality Management System na siyang pamantayan pagdating sa excellent services. Bagamat abala sa pagiging isang Principal hindi naman nakalilimutan ang responsilibidad sa pamilya bilang isang asawa at ama sa kanyang mga anak. Kapag walang pasok sa trabaho ay kanyang itinutuon ang kanyang atensyon, at oras sa kanyang pamilya. Bukod sa pagiging ama at punong-guro, isa ang pagnenegosyo sa kaniyang pinagkakaabalahan. Pangangalaga at pamamahala sa kanilang bukid na mayroong agricultural products at animal livestock production o ang pigery. Talagang hindi maikakaila na masipag at pursigido siya sa pagtatrabaho. Sinubukan ang pagnenegosyo at hanggang sa kasalukuyan ay patuloy na lumalago. Lingid sa kaalaman ng karamihan ang paboritong kulay ni G. Nuñala ay berde dahil simula noon ay talagang lucky color na niya ito. Pagdating sa pagkain ay salad at biko ang hilig niya at hindi maitatangging pag- ta-travel ang isa sa mga gusto niyang gawin. Sa trabaho siya ay seryoso at mailalarawan na masiyahin na palaging nakangiti at handang makisabay sa "trend" lalo na ng mga estudyante. Sa bawat lider na nagdaan ay nagkaroon ng kanya-kanyang mithiin. Iba't iba man ang naging pamamaraan ng pamamalakad ngunit iisa ang hangarin. Isang haligi ng tahahan ang pinagkaloob sa isang paaralan na kakikitaan nang kahusayan sa pagiging lider, dedikasyon, magaling, responsable, at higit sa lahat ay may puso sa kaniyang ginagawa. Ngayon ay may isang bagong namumuno na handang makinig at tumulong sa mga suliranin at pangangailangan ng kaniyang komunidad. Tunay na may bagong mukha sa pamumuno at bagong ganda ng PNS ang matutunghayan sapagkat mayroong magandang hangarin hindi para sa kaniyang sarili bagkus ay tungo sa patuloy na pagbabago, pagbibigay liwanag at direksyon sa bawat isa upang makamit ang tagumpay sa larangan ng edukasyon at pag-unlad ng bawat kasapi ng nag-iisang PNS Number 1. " Ngayon ay may isang bagong namumuno na handang makinig at tumulong sa mga suliranin at pangangailangan ng kaniyang komunidad. PINUNONG MAY PUSO. Bago at simpleng Principal si G.Jabel Antony L. Nuñala ng Palawan National School. Prayoridad ang dekalidad na edukasyon kasama si ASDS Laida Lagar-Mascareñas, kasabay ng pagmamahal at pagpapahalaga sa pamilya bilang responsableng ama. Larawang ibinahagi ni JOYJETTE S. NUÑALA. S i n i n g bilangguan sa OBRA NG BILANGGO. Isa si Mang Mario sa mga bilanggong nabigyan ng pagkakataong maipakita ang kaniyang talento sa paglikha ng mga handicrafts na ginagawang souvenirs sa Iwahig Prison and Penal Farm. Larawang ibinahagi ng IWAHIG PRISON AND PENAL FARM. ni MARIANE ARCEÑA, et al. Kapag naririnig ang salitang "kulungan" namumutawi sa isipan ng karamihan ay ang mga taong makasalanan, at mga salot sa lipunan. Ngunit sa iyong palagay dapat bang bigyan ng pangalawang pagkakataon ang taong nagkasala sa kaniyang kapuwa? Sa kabila ng kanilang mga pagkakamaling nagawa, marami pa rin ang hindi nawawalan ng pag-asa. Ang mga bilanggo mula sa iba't ibang lugar dito sa Pilipinas ay kadalasang ipinadadala sa Iwahig Prison and Penal Farm sa Puerto Princesa City. Sa kadahilanang ang karamihan sa mga kulungan ay masisikip na dahil sa patuloy na pagdami ng mga bilanggong pumapasok taon-taon. Sila ay inililipat upang magkaroon ng mas maluwag at maayos na kapaligiran. Isang ispesipikong lugar sa Puerto Princesa ay napili bilang isang lugar pasilidad para sa mga preso. Ito ay itinatag noong panahon pa ng mga Amerikano. Itinalaga bilang isang lugar na kung saan ang mga nagkakasala ay kanilang sinentensiyahan. Matatagpuan ito sa kapital ng probinsya ng Palawan na binansagang "City of Paradise" o Lungsod ng Puerto Princesa. Ito ay nakilala sa tawag na "Prison without walls" o ang Iwahig Prison and Penal Farm (IPPF). Itinatag noong 1902 ng Estados Unidos para sa mga bilanggo na Pilipino na nakipaglaban Amerikano sa panahon ng kolonisasyon sa Pilipinas. Noong Nobyembre 16, 1904, pinahintulutan ni Governor Luke Wright ang pagtatag ng Penal Colony sa probinsya ng Palawan. Taong 1906, ito ay tinatawag bilang "free-living" penal colony. Patuloy na naisusulong at nabibigyang importansya ang produktong lokal katulad na lamang ng mga handicrafts o likhang sining ng mga bilanggo sa pamamagitan ng patuloy na pagtangkilik at pagbili sa kanilang mga produkto. Ilan sa mga ito ay ang mga ref magnet na gawa sa shell ng talaba, keychains, gallon o kadalasang tinatawag na "bangka sa loob ng bote". Nabibigyang halaga ang mga produktong lokal sa tulong ng pagbibigay suporta sa mga manggagawa, at panghihikayat sa ibang mga kakilala na bumili ng kanilang mga likhang sining. Ang Iwahig Prison and Penal farm na isang lokal na pasyalan sa Puerto Princesa City, mas lumawig ang paraan ng pagbebenta ng mga likhang sining na gawa ng mga bilanggo. Ang iba rito ay itinitinda sa kanilang souvenir shop sa loob ng Iwahig at mayroon din sa Baywalk, isa rin sa sikat na pasyalan, kung saan ang kadalasang nagtitinda ng mga produkto ay ang mga nakalaya na at dating mga aktuwal na gumagawa ng mga handicrafts noong sila ay na sa loob pa ng kulungan. Hindi maikakaila na ang bawat tao bilanggo man o hindi, ay may kaniya-kaniyang angking galing sa iba't ibang larangang sining. Mahalaga na bigyang pagkilala ng maipamalas nila at mabigyang pagkakataon ang bawat isa sa kanilang galing sa paggawa ng malikhaing mga produkto sa kabila ng mapait na nakaraan ng kanilang buhay. Hindi man sapat na kaalaman sa buong istorya ng kanilang buhay na kung ano ba ang nangyari sa nakaraan, ang bawat likhang sining dumaan at nanggaling sa nakaposas na mga kamay, ay unti-unting nagiging daan upang na muling makita at hindi maliligaw ng landas. Hindi naging hadlang ang limitadong kalayaan upang makapaghanap buhay at makapag-abot sa kani-kanilang pamilya. Bagaman hindi ganoon kadali ang kanilang naging buhay sa loob ng bilangguan ang kanilang mga mahal sa buhay at pamilya ang siyang nagsisilbing ilaw para sa kanila sa gitna ng madilim na realidad ng piitan. Hindi aakalain ng karamihan sa kanila na maari pa silang maging instrumento ng pagbabago at pagtulong. Sa pamamagitan ng paglikha ng mga handicrafts ay nagagamit ang kanilang mga malikhaing kaisipan at kahusayan sa paggawa nito, kasabay rin nito ang unti-unting pagbuo ng kanilang magandang hinaharap para sa kanilang sarili at pamilya Ang inspirasyon na nanggagaling sa pagmamahal ng pamilya ay ang nagiging lakas na siyang nagtutulak sa kanilang upang bumangon sa bawat pagkakataon. Ang pangarap na makapagbigay ng magandang buhay sa kanilang mga mahal sa buhay sa kabila ng kanilang kalagayan ang nagiging pangunahing dahilan para magpatuloy. Bagamat na sa kulungan, itinuturing ang Iwahig bilang isang lugar na nagbibigay halaga sa mga dignidad ng mga bilanggo. Sa Iwahig Penal Colony, ang pagiging "Prison without walls" nito ay hindi lamang patungkol kulungang walang pader, kung hindi ang pagkakaroon at pagbibigay ng pagkakataon sa mga bilanggo na baguhin ang kanilang sarili at maging instrumento ng pagbabago.
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 ang palawenian 13 AGHAM EDITORYAL Ay, A.I? Ayayay! Tinuturing na malaking tagumpay na naman sa larangan ng teknolohiya at inobasyon ng ipinakilala ang Artificial Intelligence o AI. Nakapagbigay agad ito ng kakaibang karanasan sa mga taong mula sa iba't ibang sulok ng mundong tumangkilik sa inbensyong ito. A G T E K Habang tumatagal, umuunlad rin ang kakayahan na dala ng AI. Nakatutulong ito sa maraming aspeto na ginagawa ng tao ngunit kung minsan ay nagagamit sa pandaraya dahil sa kakulangan ng pagpapaalala at prohibisyon kung hanggang saan lamang maaaring gamitin o limitasyon. Isa sa pangunahing problema noon pa ng mga paaralan ay ang dayaan sa loob ng klase. Dahil sa nagdaang pandemya, may nagsilabasang website na naglalaman ng mga sagot sa modyul at test questionnares. Kung kaya't, kahit balik face-to-face classes na ay talamak at kumakalat pa rin ang palitan ng mga sagot. Kung iisipin ay mas pinadadali nga naman ng AI ang mga bagay bagay. Ngunit maituturing nga bang pinaghirapan ang sagot at hindi galing sa internet? Kayang kaya naman talagang sagutin ang mga tanong na inihanda ng guro, sadyang wag nang umaasa sa kunwaring abusong pagkatuto. Hiniling naman ni Sen. Francis Tolentino sa COMELEC na masusing pag-aralan kung dapat payagan ang paggamit ng AI sa campaign materials at propaganda para sa halalan. Dagdag ni Tolentino na ang halalan ay dapat nakabatay sa katotohanan at ang artipisyal na pagkakakilanlan ay hindi pinapayagan. Sa paggamit ng AI, maaaring baguhin ng isang tao ang hitsura na maaaring maging banta ng seguridad. Isa sa nag-udyok sa Department of National Defense na ipagbawal ang paggamit nito upang maiwasan ang mas nakakabahalang posibilidad dahil dito. May iilang aplikante rin ng trabaho ang gumagamit ng AI upang mapeke ang mga datos at detalye na inilalagay nito sa resume. Minsan ang mandaraya pa ang natatanggap sa trabaho dahil hindi halata ang tunay na pagkakilanlan datapwat ang masipag, dedikado, at walang bahid ng pandaraya ay isinasantabi. Sadyang realidad na ito ngayon, puno ng pandaraya kahit saan man pumunta. Nasasanay na ang mga tao na mas padaliin at pabilisin ang bawat aspeto ng pamumuhay Lingid sa karamihan, may kalakip na sakit ang maaaring maidulot nang labis na paggamit ng AI. Kapag nasobrahan din ang paggamit ay pwedeng maapektuhan ang mental, pisikal, emosyonal na kalusugan at maging pag-uugali ng isang tao. Kaya lubos ding nakababahala ang dulot nito kapag hindi mabantayan. Bilang tugon sa mga epektong dala ng AI sa paaralan, madalas magsagawa ng symposium ang Palawan National School na may hangaring makapagbigay ng kaalaman sa mga mag-aaral patungkol sa epektong hatid ng AI. Isa sa mga naging gawain ay ang Microsoft Youth Ambassador Program 2.0. Pinangunahan ng Microsoft Youth Ambassador at SSLG Vice President Ma. Kassandra Aguilar upang maghatid ng impormasyon tungkol sa wastong paggamit ng AI. Palagi sanang tandaan na ang AI ay nilikha para maging katuwang lamang hindi upang lubusang maging paraan ng pandaraya at pagmamalabis ng gawa. Hindi sagot ang pandaraya at pagkadepende sa artipisyal na inbensyon na maaaring magdulot ng pandaraya at hindi magandang obsesyon. BALITANG PANGKAPALIGIRAN Tone-toneladang plastik, suliranin pa rin ng Pilipinas - World Bank ni ZAMIR JOHN L. MALAYAS Naitala ng World Bank na isa ang Pilipinas sa patuloy na gumagamit ng plastik araw-araw. Ang 2.3 milyong toneladang plastik na basura ay nakokolekta taon-taon sa bansa ay mayroon lamang 28% ng plastic resins ang nareresiklo upang mapakinabangang muli, habang ang mga natitira ay ibinabasura na dahilan sa paglobo ng microplastic. Kwento at mga larawan ni JEWEL GACELO, et. al Ayon sa pag-aaral, ang microplastic ay tumutukoy sa mga pira-pirasong nanggaling sa plastik na may habang humigit sa 5mm ang laki. Ang komposisyon nito ay maaring iba't ibang uri ng plastik tulad ng Polyethylene, Polybutylene, Polyvinyl chloride at mayroon ding iba't ibang hugis, kulay, at sukat. Nagsagawa ang National Research Council of the Philippines (NRCP) ng iilang istatistika na pinangunahan ng Balik Scientist at UP Diliman Professor in Marine Science Institute na si Dr. Deo Florence Onda. Inilahad niya na humaharap sa maraming suliranin ang Marine Environments kasabay ng paglaganap ng Plastic Pollution sa Pilipinas. Sa isinagawang pagsusuri ng ilan sa mag-aaral ng Mindanao State University Iligan Institute of Technology, napag-alamang unti-unti nang nahahalo sa hangin ang microplastics sa lugar ng Metro Manila. Dagdag pa rito, kanila ring natuklasan na maaaring makapinsala ang microplastics sa ating kalusugan; tulad na lamang ng pagkakaroon ng sakit sa sistemang respiratoryo. Nakasaad sa Senate Bill No. 40 ang pagbabawal sa paggamit ng single-use plastic sa mga food establishments, convenience store, at supermarket; ang mga ito ay obligadong sumunod sa ipinanukalang batas. Ang mga single-use plastic ay maaaring magdulot ng polusyon at kahinaan sa ating kalikasan na maaaring humantong sa pagkasira ng ating ekosistema at magdala ng panganib sa bawat buhay. Ang mga pagkain at ulam na kalimitang nabibili sa mga karenderya ay kadalasang nakokontamina ng mga kemikal na tinatawag na "plastic particles" lalo na kung direktang inilalagay ang mga pagkain sa mga 'plastik-labo' habang mainit pa o bagong luto. Larawan mula kay YHO KENNETH ACUŇA. Sino ang mga "baliw"? Sa masalimuot at malawakang larangan ng buhay ng mga indibidwal, ang mga liko at misteryo ng isipan ay kadalasang humahakot sa ating lubusang pang-unawa. Ang buong saklaw ng kalusugan ng kaisipan ay naglalaman ng sariwang karanasan, at dito, matatagpuan natin ang bahagi na nagbibigay ng hamon sa ating pang-unawa - ang lugar ng mga taong may kakaibang kalagayan sa kanilang kaisipan. Sa pagsusuri sa masalimuot na aspeto ng kanilang mga karanasan, naglalayon tayong bigyang-linaw hindi lamang ang pinagmulan ng kanilang kalagayan kundi pati na rin ang pag-usbong ng pag-unawa at pagmamahal para sa kanilang mga nilalakbay sa kaharian ng kakaibang kaisipan. Magkakaiba ang mga kwento na naririnig ng marami hinggil sa mga indibidwal na may mga kondisyon sa kaisipan na nagbubunga ng hindi pangkaraniwang pagkilos. Sa lungsod ng Puerto Princesa, kadalasang naririnig ang mga kwentong naglalarawan sa mga taong may mga isyu sa kaisipan, at madalas silang tinatawag ng nakararami na "baliw." Ang katawagang ito ay karaniwang ginagamit para sa mga taong hindi sumusunod sa karaniwang pamantayan ng normal na kilos ayon sa karamihan. "Ang salitang baliw ay 'degrading' pakinggan. Hindi naman kasi lahat ng mentally ill na tao ay baliw na agad kung tawagin, siguro yaong mga baliw na tinatawag nila ay ang mga nasa 'severe cases', nagwawala na, yung lansangan," ayon kay Leslie Sumandal RPm, isang Psychometrician mula sa Sinag Psychological Services ng lungsod. Mula sa panayam, kaniyang ipinaliwanag na hindi lahat ng mga taong may mental na kondisyon ay dapat tawaging "baliw," dahil marami sa kanila ay may iba't ibang uri ng kondisyon na hindi tumutugma sa stereotipikong konsepto ng "baliw." "Mentally Ill" ang nararapat na itawag sa kanila at naayon din sa propesyon.", dagdag pa niya. Sa larangan ng sikolohiya, mas naaangkop ang terminong "mentally ill" upang ilarawan ang pangkalahatang kategorya ng mga taong may hindi normal na kondisyon sa kaisipan. Ito ay mas neutral at mas nagpapakita ng paggalang sa kanilang estado. Mahalaga ang magkaroon ng kaalaman at edukasyon tungkol sa wastong paggamit ng mga salita upang maiwasan ang mga stigma at ang maling interpretasyon ukol sa mental health. Sa usapang pangkalusugan sa isipan, maraming maling akala at interpretasyon na maaaring umusbong. Isa sa mga popular na kuro-kuro na karaniwang nauunawaan ng nakararami ay ang konsepto na "nakababaliw raw ang sobrang pagkamatalino ng isang tao" o "mataas ang I.Q., baka mabaliw ka." Gayon pa man, ang ganitong mga paniniwala ay hindi wasto, at sa totoo lamang ay may iba't ibang mga posibleng dahilan sa likod ng seryosong suliranin sa kalusugan sa isipan. Batay sa psychometrician mula sa Sinag Psychological Services, ilan sa mga posibleng sanhi ng ganitong mga sitwasyon ay maaaring magmula sa aspeto ng genetika, traumang pinagdaanan, pang-aabuso sa anyo ng pisikal o sekswal, o anumang iba pang uri ng pang-aabuso, at maari ring maging dahilan ang pagre-relapse. Ang pagre-relapse ay ang kadalasang nararanasan ng mga pasyenteng gumaling na at hindi katulad ng simpleng pagre-reminisce lamang. Ayon sa psychometrician, may tatlo 'di umanong stages ang Skits, ito ay ang Prodromal, Active, at Residual. Ang unang stage na nagsisilbing starting point ng pagre-relapse at akalaing normal lamang ay ang Prodromal. Sumunod naman dito ay ang Active stage na kung saan nakararanas na ng episodes ang pasyente o tinatawag na sa salitang balbal na "nababaliw". Residual naman ang tawag pagkatapos maranasan ang active stage. Sa salik naman na kinasasangkutan pamilya, madalas na natitriger ang isang tao dahil sa sitwasyon na kadalasan ay konektado sa kanilang estado na nagiging dahilan ng pagre-relapse. Napakalaking epekto ang naidudulot ng toxicity sa social media at paligid sa mga sensitibong pasyente. Gayon pa man ay iginiit ng Psychometrician na ang pagsasagawa ng self-diagnosis sa tulong ng internet ay hindi inirerekomenda at hindi tama. "Isang malaking pagkakamali at delikado ang pagsasagawa ng self-diagnosis dahil sa posibilidad na pagkonsumo ng medikasyon na hindi naman angkop sa totoong sakit at wala man lang dinaanang assesment.", ika ng Psychometrician at inirekomenda na lamang na pumunta at magpakonsulta sa mga propesyonal. ng Sa kasamaang palad, walang maayos na shelter at mga pagkukunan ng pagkain ang mga ito. Mula sa panayam sa isang police officer ng lungsod Puerto Princesa, ang tanging aksyon na mabibigay lamang sa mga taong may problema sa pag-iisip ay nakadepende kung nananakit o hindi ang mga ito ng ibang tao. Maaari nilang ikulong sa shelter kung saka-sakaling nanakit ang mga ito ng iba at ilapit sa mga professionals na may kaalaman sa mga katulad nilang may sakit sa pag-iisip dahil sila lamang ang mayroong kakayahang malaman ang angkop na klase ng mental illness na mayroon ang isang tao at kung anong tulong o gamutan ang kinakailangan para sa mga ito. Ayon sa kanila, mas mainam na bigyan sila ng atensyon sapagkat nangangailangan sila ng tulong hindi sila dapat katakutan dahil kailangan nila ng tulong. Sa nakita namin sa kanilang mga video, sila ay naaakit, at sa bawat pagkuha namin ng litrato, sila ay nagre-react nang maangas. Kaya't mas mabuti na bigyan sila ng atensyon. Ito ay nagpapakita na karamihan ay kulang sa kaalaman tungkol sa mga may isyu sa kaisipan, at ito ang nagiging dahilan kung bakit sila hindi binibigyan ng atensyon. Kaya't mas mabuti na sila ay bigyan ng tamang atensyon. Napakaraming mga bagay na kailangang kunsidirahin sa pagtukoy ng mga sanhi sa pagkakaroon ng abnormalidad na pag-iisip. Nararapat na saliksikin ang mga bagay na hindi malinaw lalo na kung galing lamang ito sa mga kuro- kuro at opinyon ng mga tao. Nararapat na bigyang pansin ang mga taong may matinding pangangailangan sa mental na aspeto at hindi dapat katakutan dahil kinakailangan nila ng tulong at gamutan. Ang pagsusuri sa mga tunay na pinagmulan ng mga problemang pangkalusugan sa isipan ay nagbibigay- daan sa masusing pag-unawa at pagtutok sa mga pangangailangan ng mga taong apektado. Ito ay nagbibigay-daan sa mas maayos na pagtuklas ng mga solusyon at suportang kinakailangan para sa pangkalahatang pagpapabuti ng kalusugan ng isipan. Ani pa ng mga eksperto sa larangan ng sikolohiya, hindi nila alam na tinatawag na pala silang baliw. Kapuna-puna ang mga pagala-galang indibidwal na mayroong 'mental ill' sa lungsod dahil sa hindi sapat ang mga pasilidad na dapat mangalaga sa mga tulad nilang may parehong kalagayan. Larawang kuha ni VAN HAROLD BALUNTONG.
14 ang palawenian K E T • G A MANGGAgambalang Di Pwedeng Lumabas ni ZACHARY JOHN R. RAMOS Pwede pumasok ngunit bawal lumabas. Bakit nga ba pinahihintulutan ng pamahalaan ng Palawan na tumanggap ng importeng mangga mula sa ibang lugar, ngunit ang manggang tanim sa sariling lupa ng Palawan ay pinagbabawalang ibenta sa labas ng probinsya? Kanilang tugon, dahil sa isang pesteng nagngangalang Mango Pulp Weevil simula pa noon. Ang Mango Pulp Weevil, o sa madaling potensyal na kita ng mga magsasaka sa Palawan. salita - MPW, ay isang pesteng parasitiko sa mga Mangga. Ayon sa pananaliksik ni McKinley noong 2012, ang MPW ay nagmula sa Malaysia, at unang natagpuan sa katimugang bahagi ng Palawan. May kakayahan ang MPW na mangitlog sa ilalim ng balat ng mga mangga nang hindi nagiiwan ng ebidensiya. Dahil dito, mahirap tukuyin kung may presensya ng MPW o wala sa mga mangga ng Palawan, kung kaya't inilapat ng BPI ang Special Quarantine Order no. 20 na nagbabawal sa Palawan na magbenta ng produktong mangga sa labas ng probinsya. Hanggang ngayon, wala pa ring pangmatagalang solusyon na maaaring makapuksa sa MPW, ngunit may ilang pananaliksik - tulad ng kay Padilla noong 2012, na gumagamit ng Irradiation Technique upang patayin ang peste sa loob ng Mangga at pagpigil sa mga ito na magparami pa. May mga grupo rin ng mga mananaliksik sa Palawan National School na inaaral ang maaaring aplikasyon ng Thermal Cameras upang mabukod ang mga manggang may MPW sa manggang walang MPW. Sa ngayon, kaunti pa lamang ang mga Magkatugma ang heograpikong lokasyon at kondisyon ng lupa sa Palawan sa pagtatanim ng mga mangga, kaya ang Quarantine Order sa mangga ng Palawan ay malaking pag-aaksaya. Sinasabi rin ni McKinley na sa unang dalawang- dekada pa lamang ng Quarantine Order, tinatayang 6.7 bilyong piso na ang nawala sa nagawang pananaliksik laban sa MPW, at hindi pa rin ito sapat upang makumbinse ang Bureau of Plant Industries na tanggalin ang ipinatupad na Quarantine Order sa manggang tanim ng Palawan. Ngunit sa lalong madaling panahon, kung saan marami-rami na ang mga pananaliksik na naisagawa laban sa MPW sa Palawan, maaaring makamit na ng lalawigan ang paglaya sa pesteng ito at muli nang makapaglabas ng mangga sa iba't ibang sulok ng bansa at daigdig. Ang pesteng Mango Pulp Weevil na nagiging dahilan ng pagkasira ng ilang mga mangga sa lalawigan ng Palawan. Digital art ni JADE SAMYEL DAQUILANEA. BuCOOL ka lang! Pampa-fresh na, pangtanggal stress pa! ni JUSTEIN KHATE G. TAGUAS Sa tindi ng init na nararanasan ngayon, sigurado akong naglapot at naglagas na ang pakiramdam mo. Hindi mo naman kailangang tiisin ito dahil pwede ka pa ring maging cool, fresh, at walang stress! Paano? Eh di uminom ka lang ng buko! "Umaraw man o umulan, talagang masarap ang buko, mapa-sabaw man o laman!" pagmamalaking turan ni Ate Vilma, pitong taon nang nagtitinda ng buko sa kahabaan ng Tagburos Highway sa lungsod ng Puerto Princesa. Ang mga binibenta niyang buko ay mula pa sa karatig-barangay sa sitio ng Manalo at Inagawan hanggang mula pa sa munisipyo ng Aborlan na kilala sa pangunahing prodyuser ng bukohan sa lungsod. Binibili niya ito nang bultuhan sa halagang 15 na piso bawat piraso. Bukod sa pagbebenta ng laman ng buko sa halagang 160 na piso bawat kilo, pangunahing sangkap din ito sa ilan niyang mga kakanin tulad ng bukayo, suman na kamoteng kahoy at ang hindi mawawalang Buko Juice (na mayroong tatlong klase; purong sabaw at laman ng buko, may gatas at buko-pandan). bukong mura pa; ito ang ginagamit sa paggawa ng Buko salad, Buko Juice, sa mga kakanin at kinakain nang direkta. Ang isa naman ay ang 'bukong pambukayo'; ito ang kalagitnaan ng bukong mura pa at ng niyog. Ginagamit ito sa paggawa ng bukayo. Ang isa naman ay ang niyog na ginagamit sa mga ginataang pagkain at paggawa ng langis. Tinagurian ngang "Puno ng Buhay" ang buko dahil sa benepisyong hatid nito. Ang sabaw ng buko ay naglalaman ng electrolyte at may kakayahang mabigyan nang maayos na presyon ng dugo dahil sa potassium, magnesium at lauric acid. Mayroon din itong natural na insulin; hormone na nagpapahintulot sa mga cell na gumamit ng asukal bilang enerhiya at tinitiyak na ang glucose ay hindi mananatili sa dugo. Nagpapaayos din ng metabolismo ang laman nito at nagpapatibay ng immune system. Tunay ngang sa likod ng sarap na taglay, Ayon nga kay Ate Vi, ang kaniyang binibentang buko ay may tatlong klase. Isa rito ang may mabuting dulot na naghihintay. Ang bukong paborito ng karamihan, pakalat-kalat lamang sa daan. Sa murang halaga ay matitikman na sa iba't ibang timpla, putahe at iba't ibang pagkakagawa. Bagamat mayroon nang instant powdered juices na mabibili sa merkado, iba pa rin talaga ang natural na sarap ng buko. Kaysarap isipin na bukod sa napahahalagahan natin ang sariling produkto, nakakukuha ng magandang benepisyo, nakatutulong pa tayo sa ating kapwa sa pagtataguyod ng kanilang munting negosyo. SO REFRESHING! Bukohan ni Ate Vi; nagsisilbing lugar na pamatid uhaw ng mga dumadaang turista at mamamayan. Larawang kuha ni ZAMIR JOHN L. MALAYAS. Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Tubò ng Negosyong Katutubo ni VAN HAROLD V. BALUNTONG Tindahan ng mga ipinagmamalaking gawang Palaweňo na matatagpuan sa tabing-kalsada ng Puerto Princesa. Larawang kuha ni ZAMIR JOHN L. MALAYAS. Mga pangunahing kagamitan sa tahanan gawa sa katutubong kasangkapan, saan at paano nga ba ginagawa? Likas na sa kulturang Pilipino ang pagiging masipag dahilan kung bakit patuloy itong isinasabuhay sa ating mga tahanan. Hindi mabubuo ang ating pagkabata nang hindi tayo tuturuan ng mga gawaing bahay at maipakilala ang mga kagamitang pambahay partikular ang walis tambo at walis tingting. Sa lungsod ng Puerto Princesa, kaliwa't kanan ang makikitang bilihan ng mga souvenirs na pwedeng pampasalubong kung saan ito ay gawang Palaweňo at tanging dito lamang din matatagpuan. Isa sa makikita sa mga gawang lokal ay ang walis tambo at walis tingting. ang parukpok kapag ang bulaklak nito ay naging berde na (na dating puti) at ipapagpag bago ibibilad nang isa hanggang dalawang araw sa initan. Matapos ang prosesong ito, bago nila ito tatahiin gamit ang yantok o straw bilang pantali. Binibenta nila ito sa halagang 150 hanggang 160 bawat isa depende sa materyales na ginamit sa pagtahi. Ang walis tingting naman ay kadalasang gawa sa nipa o dahon ng niyog. Kung minsan, ito raw ay gawa sa tinatawag nilang 'batbat', isang puno na may pagkakahalintulad sa puno ng niyog. Ito ay ginagawa sa prosesong tinatawag nilang 'pagtatapyas' kung saan ay inaalis ang malambot na bahagi ng dahon ng niyog o batbat bago ibibilad sa initan nang isang araw. Ipagsasama-sama naman ito gamit ang yantok bilang pantali. Kumikita sila nang 50 piso bawat walis tingting. Ayon nga kay Ate Dasiana at Ate Kadalasan, katuwang nila ang mga Hilda, tindera ng mga nabanggit na produkto, patuloy pa rin itong tinatangkilik ng mga turista maging ng mga lokal na residente. Kung minsan, binibili ito nang bultuhan sa murang halaga at binabyahe pa papunta sa ibang lugar. Ang binibenta nilang mga walis at iba pang produkto tulad ng mga salakot, basket, banig, lampshade na gawa sa buho at yantok, wood curtains at iba pang displays ay nagmumula sa munisipyo ng Bataraza, Quezon, at Sofronio Espaňola. Ang walis tambo ay gawa raw sa talahib na tinatawag nilang 'Parukpok' (kilala sa tawag na 'Rasa' o 'Tiger grass') at ginagamitan ng yantok bilang hawakan at pantali. Sa panahon ng tag-init, inaani nila katutubong Palaw'an at Tagbanua sa pagsasagawa ng mga binibentang produkto. Bagamat hindi masyadong kalakihan ang kinikita sa pagbebenta ng walis tambo at walis tingting, kagalakan pa rin ang namamayani sa kanila sapagkat napananatili pa rin nilang buhay ang mga kagamitang humubog sa ating pagkabata bilang karaniwang Pilipino. Sa hanapbuhay nilang ito, nagawa nilang mapagtapos sa pag-aaral ang kanilang mga anak at nabibigyang-tugon ang pangangailangan ng kanilang pamilya. Bukod sa kumikita na sila, nakatutulong pa sila sa konserbasyon ng kulturang Pilipino. Nawa'y sa paglipas ng panahon, kasabay sa pagtahi nito ang pagpapanatiling buhay sa mga kinagisnang kultura bilang tatak Palaweňo at tatak Pilipino.
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Pagsasakang IMBA, Aba! May Sistema! nina CARL VINCENT O. RACUYA at VAN HAROLD V. BALUNTONG Sawa ka na ba sa pangmatagalang kita dulot ng monocrop? Biktima ng pabago-bagong klima dahilan ng pagkalugi at maghihintay pa ng susunod na taon upang magsimulang muli? Dito sa Palawan, mayroong isang madiskarteng pamamaraan ang mga magsasakang naghahatid ng ngiti dahil sa ibinibigay nitong patuloy na kita sa bawat isa at solusyon sa kinahaharap na problema. Ito ang Diversified Farming System. Ang Diversified Farming System ay ang integrasyon ng pag-aalaga ng hayop o livestock sa pagtatanim ng produktong gulay o prutas sa isang tiyak na lugar. Bukod dito, nagkakaroon din ng intercropping kung saan hindi lamang isang produktong gulay o prutas ang makikita; mayroong salit-salitang pagtatanim kung kaya'y hindi lamang isang produkto ang maaaring maibigay ng ganitong uri ng pagsasaka. Inilunsad ng Department of Agriculture- Palawan ang ganitong uri ng pagsasaka upang mabigyang-pansin ang problemang idinudulot ng pabago-bagong klima na nararanasan ng mga magsasaka sa lalawigan. Taong 2021 nang simulan ang Diversified Farming System sa lalawigan partikular sa bahaging North at South Palawan. Ito ay para na rin matulungan ang mga magsasakang magkaroon ng patuloy na kita nang walang pangamba sapagkat hindi lamang isa ang aasahan nilang produkto. Ayon nga kay Richard R. Gabo, Science Research Specialist I ng Department of Agriculture- Palawan, naging mabunga na ang ganitong uri ng pagsasaka sapagkat nakatulong na ito sa mga magsasaka ng lalawigan. Paunti- unti, nasilayan na ang pagiging epektibo ng nakamamanghang uri ng pagsasaka kung saan ay napagpatitibay ang pangunahing produkto ng Palawan at nalilinang ang samahan at kooperatiba ng departamento sa mga magsasaka. Sa bahaging Norte kung saan Kasuy ang pangunahing produkto, nagkaroon ng intercropping ng pinya at saging na Lacatan. Isinabay na rin ang pag-aalaga ng kambing bilang tugon sa Diversified Farming System. May mga panahong apektado ng pabago- bagong panahon ang produksyon ng Kasuy ngunit hindi na ito nagbibigay ng pangamba sa mga magsasaka sapagkat may pinya at saging na Lacatan pa silang aasahan dagdag pa ang Kambing. Sa Timog na bahagi naman ng lalawigan ay ang intercropping ng kamoteng bagin, luya at saging na Saba kasabay ng pag- aalaga ng mga native na manok. Ang Diversified Farming System ay isang pamamaraan din ng pagsasaka na sumasaklaw sa makakalikasang aspeto ng lalawigan. Ang pagpapahalaga sa ekosistema kung saan ay interaktibong namumuhay o umuusbong ang mga may buhay nang sabay sa isang tiyak na lugar. Nagbebenipisyo rin ang bawat isa kung saan ang dumi ng mga hayop ay nagsisilbing fertilizer ng mga halaman at ang mga dahong tinatanggal sa halaman ay nagsisilbing pagkain o patuka sa mga hayop. Lumipas man ang panahon at humarap sa napakaraming pagsubok ang lalawigan sa iba't ibang aspeto, mananatiling nakatayo at lumalaban ang bawat Palaweňo. Katuwang ang iba't ibang ahensiya at pamahalaan, nagagawang produktibo ang mga gawaing nagsisilbing lunsaran ng paghahanapbuhay. Mula sa makabago at madiskarteng pamamaraan, nabibigyan ang mga magsasaka ng ngiti dahil sa tuloy-tuloy na bunga ng pagkakakitaan. Ang Diversified Farming System ay hindi lamang isang uri ng pagsasaka na tumutugon sa suliraning kinahaharap ng magsasaka. Bukod sa nakatutulong itong magpalago ng produksyon ng pangunahing produkto ng lalawigan at magbigay nang maayos na kita sa mga magsasaka, tumutugon din ito sa pagpapahalaga sa biodiversity ng lalawigan sa makakalikasang pamamaraan. Tunay na maipagmamalaki at nawa'y maging inspirasyon sa iba nang magkaroon ng kitang maayos at kalikasang hindi naghihikahos. Pagsasagawa ng monitoring sa isinagawang Diversified Farming sa norte at sur ng Palawan. Larawang ibinahagi ni RICHARD R. GABO, SCIENCE RESEARCH SPECIALIST I NG DEPARTMENT OF AGRICULTURE-PALAWAN BALITANG PANGKALUSUGAN LGU, Pribadong Sektor sanib-puwersa sa bakuna kontra HPV ni JUSTEIN KHATE G. TAGUAS nakatutulong din upang maiwasan ang pagkakaroon ng genital warts kapag nakumpleto ang inirerekomendang dose (dalawa para sa mga bata at tatlo sa matatanda) ng bakuna. Ayon pa kay Dr. May Montellano, Pangulo ng Philippine Foundation for Vaccination at isang pediatric infectious disease specialist, dapat ituring na pangkaraniwan ang HPV vaccine, nararapat itong ibigay sa mga bata. "We don't wait until exposure to occur to give the other vaccines. We should do the same with HPV vaccine. We want to protect our children long before they are even at risk of exposure to HPV." (Gaya ng ibang bakuna, hindi natin hinihintay na magkasakit muna ang anak natin bago natin ibigay ito. Ganoon din sa HPV vaccine. Dapat may proteksyon na sila bago pa man sila ma-expose sa HPV.) Sa tala ng World Health Organization (WHO), isa ang HPV sa nangungunang sanhi ng nakamamatay na kanser, humigit kumulang lagpas 604,000 ang may HPV na nagresulta ng sakit na kanser sa cervix. Sa mga ito, 90% ay galing sa mahihirap na bansa dulot ng kakulangan sa pagbibigay kaalaman at mababang bilang ng mga nagpapabakuna laban sa virus. Sa pangunguna ng Department of Health-Center for Health Development (DOH-CHD) MIMAROPA, Department of Education (DepEd) Puerto Princesa Schools Division, at ng Lokal na Pamahalaan ng lungsod, katuwang ang healthcare company sa Pilipinas na Merck Sharp & Dohme (MSD), matagumpay na naisakatuparan ang HPV School Based Immunization sa Palawan National School. Larawang kuha ng CITY INFORMATION DEPARTMENT OF PUERTO PRINCESA. Isinagawa ang HPV School Based Immunization sa sama-samang pagsisikap ng Department of Health-Center for Health Development (DOH-CHD) Mimaropa, Department of Education (DepEd) Puerto Princesa Schools Division, at ng Lokal na Pamahalaan ng lungsod, katuwang ang healthcare company sa Pilipinas na Merck Sharp & Dohme (MSD), Puerto Princesa na may temang "Sa Aking Paglaki, Walang HPV" sa Abueg Gymnasium ng Palawan National High School (PNS) nitong ika-20 ng Setyembre taong 2023. Ayon sa DOH-CHD, umabot sa 1,363 ang mga kabataang kababaihan mula sa edad na siyam (9) hanggang labing-apat (14) mula sa iba't ibang paaralan sa Puerto Princesa ang nabakunahan ng Human Papilloma Virus kung saan ang bawat isa ay may permiso mula sa kanilang mga magulang at pinakamainam itong ibigay sa ganitong edad dahil mas mataas pa ang kanilang immune response. Sa pahayag ng DOH-CHD, ang bakuna ay magiging proteksyon ng mga kababaihan laban sa mga virus na maaring humantong sa pagkakaroon ng sakit katulad ng Cervical Cancer, Vulvar Cancer, Vaginal Cancer, Penile Cancer, Head and Neck Cancers, Genital warts at iba pang kulugo. Dagdag pa nito, ito ay nagbibigay ng panghabambuhay na proteksyon sa kanser at Ayon sa Department of Health (DOH), halos 99% ng mga kaso ng cervical cancer ang nauugnay sa impeksyon ng high- risk HPV, isang karaniwang virus na pangunahing naipapasa sa pamamagitan ng pakikipagtalik, habang ang 90% naman ng impeksyon ay walang mga sintomas at nagiging malubha sa 'di katagalan at tinatayang 7,277 bagong kaso ng HPV at may 3,807 kaso ang namamatay sa Pilipinas kada taon. Sa panayam ni Puerto Princesa Vice Mayor Nancy Socrates, masuwerte sa panahon ngayon dahil may bakuna na at maaari nang malabanan ang HPV. "Our ultimate goal is for Puerto Princesa to be cervical cancer free and of course it's to protect our youth from this disease especially we're previlige to be able to have access to this vaccine". (Ang ating pinakalayunin ay para sa Puerto Princesa na maging cervical cancer free at siyempre ito ay upang protektahan ang mga kabataan mula sa sakit na HPV, lalo na tayo ay may oportunidad dahil mayroon nang access sa bakuna na ito.) ang palawenian Benepisyong De Padyak ni ASHLEY JARLIGA at LARA CASTRO Sinong mag-aakala na sa simpleng pagpadyak ng mga paa ay may benepisyo na pala itong dala? Isang gawain na kapag nakasanayan ay makapagpapabuti ng kalagayan. Simulan ang araw kasama ang transportasyong kapaki-pakinabang, de' padyak, at walang nasasayang. Ang pagbibisikleta ay isa sa mga anyo ng transportasyon sa buong mundo. Sa katunayan ay halos 36% ng sambahayan sa Pilipinas sa taong 2023 ay gumagamit ng bisikleta sa kanilang mga pang-araw-araw na gawain. Ang paggamit ng bisikleta ay higit na tumaas simula Abril 2022 hanggang Marso 2023. Ang uri ng transportasyong ito ay patok na patok sa mga mahilig mag-ehersisyo, mga mag-aaral, at mga trabahador na hangad na makatipid sa pamasahe. Ito'y nakatutulong hindi lamang sa pagtitipid ng oras sa pagbiyahe kung hindi ay pati na rin sa pagpapalakas ng katawan upang maiwasan ang mga mental at pisikal na sakit. Ayon sa isang masusing pag-aaral, ang walang tigatig na pagbibisikleta ay nakababawas ng 300 calories sa isang oras at na sa higit 2,000 calories naman sa isang linggo. Sa lungsod ng Puerto Princesa, iilang mga kabataan ang gumagamit ng bisikleta upang pumunta sa kanilang eskwela galing sa paaralan. Ang relasyon ng pagkonsumo ng calories at katamtamang pagpapatakbo ng bisikleta ay nagbibigay ng ideya sa relasyon ng distansyang tinahak at pagbabawas ng calories na katawan, ayon rito, ang isang kilometro ay katumbas ng pagbabawas ng dalawampu't tatlong kilocalories. Ang daan sa Tiniguiban papuntang PNS gamit ng Abanico Road ay 6.3 kilometro at maaaring magbawas ng 144.9 kilocalories. Ang daan sa San Jose, San Pedro papuntang PNS gamit ng North Road ay 7.8 kilometro at maaaring magbawas ng 144.9 kilocalories. Ang daan sa Bancao- Bancao papuntang PNS gamit ng Abueg Street at Mabini Street ay 3.3 kilometro at maaaring magbawas ng 75.9 kilocalories. Ipinapayong paraan ng pag-ehersisyo ang pagbibisikleta dahil isa itong naka- eenganyo at madaling gawain para sa kahit anong edad. Ayon kay Dr. Kubiak, isang doktor at espesyalista, ang pagbibisikleta ang pinakamagandang ehersisyo para sa mga nagsisimula pa lamang. Tulad ng ibang mga paraan ng pag ehersisyo, nakatutulong ang pagbibisikleta sa pagbuo ng tibay, lakas ng kalamnan, at lambot ng katawan. Sa tuwing gumagamit tayo ng bisikleta - kinakailangan natin hanapin ang sentro ng ating katawan, na nagpapabuti ng kakayahang patatagin ang isang posisyon o postura ng tao kaya nakatutulong rin ito sa balanse ng isang tao. Lingid sa kaalaman ng nakararami, ang pagbibisikleta ay hindi lamang makatulong sa ating pisikal na pangangatawan ngunit pati na rin sa ating mental na pag-iisip. Ayon sa mga eksperto, ang pagbibisikleta ay makakatulong upang mapagaan ang ating kalooban, mapabuti ang pagtulog at pakikisalamuha sa kapwa. Sa kadahilanang ito ay nagbibigay ng sapat na oksiheno at tumutulong sa paghahatid ng dugo sa kasulok-sulukan ng ating katawan. NABABAWAS NA KILOCALORIES KUNG IKAW AY MAGBIBISIKLETA 1 KM = 23 KCAL PNS to STA. MONICA v.v. = 179.6 kcal PNS to STA. MONICA v.v. = 179.6 kcal PNS to TINIGUIBAN v.v. = 144.9 kcal PNS to TINIGUIBAN v.v. = 144.9 kcal PNS to SAN JOSE v.v. = 144.9 kcal PNS to SAN JOSE v.v. = 144.9 kcal PNS to SAN PEDRO v.v. = 75.9 kcal PNS to SAN PEDRO v.v. = 75.9 kcal PNS to BANCAO BANCAO v.v. = 75.9 kcal PNS to BANCAO BANCAO v.v. = 75.9 kcal 15 A G T E K Isa si Ethan Palanca, mag-aaral mula sa Senior High School ang gumagamit ng kaniyang bisikleta pamasok sa araw-araw. Para sa kaniya ay malaking tulong ito sa kaniyang pinansyal at kalusugan. Larawang kuha ni E. ABRIGO.
16 ang palawenian K E T • BALITANG MAKAKALIKASAN May Pera sa Karagatan ng Basura G A ni STEVEN COLOQUIO Literal na kumobra ng pera mula sa basura ang grupo mula sa Palawan National School sa kanilang paglahok sa apat na episodyo ng "Save the Puerto Princesa Bays Projects" na programang pangkalinisan ng lokal na pamahalaan na ginanap sa iba't ibang coastal barangay sa lungsod mula Agosto hanggang Oktubre 2023. Kasama sa bumubuo ng pangkat ay ang mga pinagsama-samang utility workers, personnel, mga miyembro ng Youth for Environment School-Organization (YES-O), Officers of Supreme Student Learners Government (PNS-SSLG), at PNS Accounting Organization, na siyang naghati-hati sa kabuuang premyo na P95,000.00 mula sa apat na beses na paglahok sa nasabing kompetisyon . Bukod dito nagkamit din ng P15,000 ang pangkat na Barkada Kontra Droga na mula rin sa PNS. "Yung mga utilities natin, 'yung parang major ay pinapunta sa akin and ginather ko for the cost and surprisingly, more than 20 yung pumuntang mga utilities., pahayag ni G. Floyd Socrates, RGC na siyang nagsilbing lider ng pangkat. Ayon pa sa kaniya, humigit 100 trash bins ang nahakot ng kanilang pangkat mula sa baybayin na dahilan ng kanilang pagkapanalo, ngunit wika rin niya na higit sa monetaryong kapalit ang lubos na nakapagpasaya sa kanilang pangkat bagkus ay ang serbisyo na naihatid nila sa paglilinis ng karagatan at baybayin sa lungsod. contributor kasi noong ni-lay down natin kay Sir Jabel (Punong-guro) nitong lately, halos ayaw na nila mag participate. It so happen na noong ni-lay down namin sa meeting with principal, sabi ko sir ito ang problema, marami ang di nagpa-participate, so ang ginawa ni sir Principal, lahat ng mga utility sa bawat buildings Patuloy umano ang pakikilahok ng PNS sa programang inilunsad ng ating lokal na pamahalaan dahil ayon kay G/ Socrates, paunang prroyekto pa lamang ito ng ating pamahalaan na ikutin ang lahat ng barangay na malapit sa karagatan upang masigurado ang kalinisan at mapanatili ang kagandahang taglay ng ating siyudad. Tunay ngang maipagmamalaki ang produktong Palaweňo sa loob at labas ng bansa bilang kauna-unahang Filipino true beer na pinangunahan nina Ayah Javier. Mga larawan mula kay PENELOPE FAYE C. CASTRO at sa PALAWEÑO BREWERY. Bilin ng Prinsesa, 'Wag Uminom ng Serbesa? ni ZACHARY JOHN R. RAMOS Kabilin-bilinan nga ng mga nakatatanda, "huwag munang uminom ng serbesa habang bata pa". Nakalalasing ang serbesa; nagbibigay ito ng panandaliang kasiyahan sa umiinom, ngunit sasakit ang ulo kinabukasan na tinatawag na hang-over. Ang serbesa rin ay nakaaapekto sa pagdedesisyon - at maaaring magresulta sa adiksyon kapag hindi pinamamahalaan ang sarili nang maayos. Sabi nga nila, lahat ng sobra ay nakasasama. Ang Palawan Craft Beer - isang serbesang bunga ng pagsalo ng kulturang Palaweño at kulturang banyaga, ay katangi-tanging inuming matitikman sa Palaweño Brewery ng Puerto Princesa, Palawan. Sinasabi ni Ayah Javier - ang nagsimula ng Palaweño Brewery, na ang Palawan Craft Beer ay hinain mula sa Belgium at America; ngunit ginawang sariling atin sa pamamagitan ng paggamit ng produktong lokal at pitik ng kulturang katutubo. Ang Palaweño Brewery ay ang ipinapagmalaking "kaisa- isang Beer Brewery na itinatag at pinatatakbo ng mga kababaihan sa Pilipinas." Inilahad ni Malu - isa sa tagapagtaguyod ng establisyimento, na ang produkto nilang tinatawag na Palawan FLIP Beer ay ang kauna- unahan at nag-iisang "True Filipino Beer". Ayon sa kaniya, ang FLIP (Fun Loving Island People Beer) ay 80% Pinoy; kumpara sa mga commercial beer sa merkado na salin sa mga banyagang produkto. Wit Beer, Palaw'an Honey "Tribal Beer" at marami pang iba. Iba-iba man ang mga sangkap na ginamit sa bawat klase ng Palawan Craft Beer, parehas pa ring nagmula ang mga ito sa produktong sagana at lokal dito sa lalawigan ng Palawan. Iilang halimbawa nito ay ang Palawan Honey, Trigo, Coconut, pati ang mga Mangga. Ngunit ayon kay Ayah Javier, ang pinakaimportanteng sangkap ng Palawan Craft Beer ay ang tubig na ginamit; ang puro at malinis na tubig ng Palawan. Sa kadahilanang lokal na sangkap nga ang ginamit sa pagtimpla ng Palawan Craft Beers, siguradong sariwa at akma sa kalusugan - lalo na sa mga mamamayang naninirahan dito. Bagamat malinis man ang Palawan Craft Beer, kinakailangan pa ring maging maingat sa pagkonsumo ng produktong ito sapagkat mataas ang nilalalamang alkohol ng Palawan Craft Beer. implasyon sa Palawan dahil sa paggamit ng mga lokal na produkto sa pagtimpla. Nabibigyan din nito ng magarang pagkilala ang kalidad ng mga produktong Palaweño sa mga turistang tumatangkilik sa Palawan Craft Beer. Tunay ngang maganda at nakamamangha ang mga produktong banyaga na madalas nating nalilimutang tumingin sa mga produktong malapit lang. Kaysarap isiping may mga produktong kinikilala sa buong mundo na pwede ring matagpuan at matikman sa lungsod ng Puerto Princesa. Ngunit hindi ba maganda rin ang produktong sariling atin? Hindi ba may kalidad din ang gawa ng ating bansa? Kaya bilang isang Pilipino, isang Palaweño; huwag nating limuting tangkilikin ang sariling atin. Produktong Palaweño, ating pagyamanin at laging bigyang-pansin. Maliban sa Palawan FLIP Beer, mayroong iba't iba pang uri ng Palawan Craft Beer; may Ambog Ale, Hunter Beer, Ayahay IPA, Palawan Hindi lang sa kalusugan nakaaapekto ang Palawan Craft Beer; napasasagana rin nito ang daloy ng ekonomiya sa lalawigan, at maaaring makatulong din magpababa ng Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 Aktibong nakilahok sa ikalawa, ikatlo, ikaapat, at ikaanim na episodyo ng "Save the Puerto Princesa Bays Project" ng Palawan National School Academe na binubuo ng mga School Building Utilities, PNS Administration personnel, Youth for Environment School-Organization (YES-O), Officers of Supreme Student Learners Government (PNS-SSLG), at PNS Accounting Organization. Mga larawan mula kay G. FLOYD A. SOCRATES. PalaJUAN Pagligtas ng Lalagiwan ni Juan sa Yumayanig na Katotohanan nina ZAMIR JOHN MALAYAS at PENELOPE FAYE CASTRO "Pati ang sangkatauhan ay nayanig sa galit ni Inang kalikasan ngunit may isang tahanan ang tanging makapagbibigay ng kaligtasan." kaya't mayroon pa ring pag-asang magkaroon ng pagyanig sa ilalim ng lupa ng Palawan ngunit maaasahan pa rin ang inaasam na kaligtasan. Kahit gaano pa katahimik at payak ang pamumuhay ng isang siyudad, maaari pa ring maapektuhan ng pangamba na hatid ng kalikasan. Hindi tayo maililigtas ng salapi o ano pa man kapag kagat ng natural na penomena ang sa atin ay humagupit. Sa likod ng bantang kaniyang inilahad ay ang pag-asang makatakas sa hagupit na dala dahil sa isang makakalikasang tahanan na naghahatid ng kaligtasan. Sa tanawin nito'y mamanghanga pati sa dala nitong hiwaga, Palawan nga ba ang itinuturing ni Juan na lalawigan ng kaligtasan? Ang lindol ay isang penomenang sakuna na likas na sa ating mundo. Isang panganib na biglaan at natural na paggalaw ng kalupaan. Bitbit ang panganib at pangamba sa mga mamamayang ang lugar ay lapitin ng naturang sakuna at nag- iiwan ng permanenteng marka sa bawat lakas at hagupit nitong inilalabas. May mga salik ding nakaaapekto sa pagkakaroon ng lindol. Isa sa sanhi nito ay ang pagsabog ng bulkan. Ang presyon ng magma mula sa ilalim ng lupa ay maaaring magdulot ng pagyanig. Bukod pa rito, ang paggalaw ng fault lines ay maaaring makaapekto sa pagkakaroon ng pagyanig ng lupa. Ang lindol na ito ay maaaring tawagin bilang "Tectonic Earthquake". Ayon din sa pagsusuri, ang mga artipisyal na gawain ng tao ay nakapagdudulot ng malawakang pinsala sa pagkakaroon ng lindol. Ang Palawan, kilala bilang "The Last Frontier" ay tinuturing na pinakaligtas na lugar ng Pilipinas kung kaya't maraming mga dayuhan ang naninirahan dito sa paniniwalang sila ay makatatakas sa yumayanig na dulot ng lindol. Sa pagtuklas ng mga kahindik-hindik na katotohanan, maaaring magdulot ito ng pangamba at takot sapagkat ang Palawan ay maaari pa ring magkaroon ng lindol. Ito ay dahil ang Palawan ay nakapaloob sa Eurasian Plate kung saan iba ang paggalaw nito kung ihahambing sa ibang lalawigan ng Pilipinas. Kung Isa sa mga epekto ng lindol ay ang pisikal ng pinsala. Ang malakas na pagyanig ng lupa ay maaaring makapinsala sa mga gusali, establisyimento, imprastraktura, tulay, at kalsada. Sa oras na wasakin ng malalakas na pag-ugong ang mga ito, maaaring masira at gumuho at humantong sa pagkasawi ng mga tao. Bukod pa rito, nakaiimpluwensiya ang trauma at pangambang dala ng lindol sa bawat emosyonal na pag-iisip ng tao. Ang mga epektong ito'y nakapagdadala ng pagbaba sa ekonomiya ng bansa. Kapalit ng mga naglahong imprastraktura ay ang hanapbuhay at pagkawala ng trabaho sa bawat mamamayan. Likas na sa mundong ibabaw ang pagkakaroon ng ganitong uri ng sakuna. Hindi natin ito mapipigilan bagkus bigyang- pansin at gawaan ng paraan upang ito'y maagapan. Katuwang ng makabagong teknolohiya at mga ahensiya, nagsisilbing lunsaran upang magkaroon ng isang ideya na makapagpapabago hindi lamang sa pagpapaigting ng mga imprastraktura, kundi pati na rin sa mga kaalamang dapat taglay sa bawat isipan sa oras ng pagyanig ng nakangangambang takot dulot ng lindol. Ang pagtutulungan ng mga mamamayan at pamahalaan sa pagpaplano at paghahanda sa mga kalamidad ay mahalaga upang mapanatili ang kaligtasan at kaayusan ng minamahal na Palawan. Huwag pa ring pairalin ang pagiging kampanteng ikaw ay naninirahan sa lalawigang tiyak ang kaligtasan. Ika nga nila, "Lamang ang may alam".
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 BACK-TO-BACK CHAMPS! Mighty Golden Lions, muling naghari sa DSD Competition IMPRESIBONG GALAW. Sabay-sabay na pag-indak at galaw ang ipinasiklab ng Grade 9 Mighty Lion upang angkinin ang kampeonato, PNS Gymnasium, Disyembre 7. Larawang kuha ni LUCAS GABUA. ni DONNA FALMA VIDUYA Ipinagkait ng Mighty Golden Lions ang kampeonato sa limang kalabang koponan matapos magpasiklab ng galing sa pag-indak at hataw sa pagsayaw sa ginanap na Intramurals Meet 2023 Dance Showdown (DSD) Competition sa Palawan National School, Abueg Gymnasium, ika-7 ng Disyembre. Sa pinaghalo-halong determinasyon Lions at iisang hangarin ng mga mananayaw sa ikasiyam na baitang na may tinatayang 70 kalahok, kasama ng matinding gabay at suporta ng mga coach ay muli nilang nasikwat ang kampeonato sa kabila ng mabibigat na hamon at ekspektasyon ng mga manonood at sumusuporta sa kanila. "I was a bit pressured since Grade 9 was the DSD champion last year and it's my first time coaching DSD, but I felt the all-out support of my co-Grade 9 teachers, our chairwoman Ma'am Nolasco and our dance coach Sir Uno Cardeño. I think that's enough reason to believe that we can win the competition," pahayag ni Ma'am Raquel E. Garcia, head coach ng DSD team ng Golden "We had a short time frame to practice and prepare some props," dagdag pa ng coach, matapos ipanalo ang laban sa kabila ng maikling panahon ng preparasyon para sa nasabing kompetisyon. Nakapanindig-balahibong performance ang ibinitaw ng Grade 9 Lions mula sa kanilang kakaibang galawan, kaakit- akit na props, at impresibong paggamit at pagtangkilik sa mga musikang Pilipino na talaga namang kinagigiliwan ng kabataan sa panahon ngayon at pumukaw sa kanilang atensyon. Pasabog at naging highlight naman ang kanilang mababangis na pag-arte nang kanilang ipakita ang paghaharana na kilala bilang dating tradisyon o nakagawiang kultura ng mga Pilipino sa panliligaw, dahilan upang tumatak sa isipan ng mga manonood ang kanilang impresibong performance at tuluyang maipagkait ang kampeonato mula sa kanilang back-to-back championship. Hindi rin nagpakabog ang mga bunsong mananayaw ng Green Dragons nang kanilang pamanghain ang mga manonood sa kanilang nakapangingilabot na performance mula sa kakaibang energy, cuteness at kakaibang mensahe na nais ipahiwatig sa mga manonood, dahilan upang kanilang makopo ang ikalawang pwesto. Lumapag naman sa ikatlong pwesto ang Grade 12 Maroon Raptors tampok sa kanilang maangas na steps at formations sa nasabing kompetisyon. LEADERBOARD Dance Showdown Competition 1 1st Place Grade 9 Mighty Golden Lions 2 2nd Place Grade 7 Green Dragons 3 3rd Place Grade 12 Maroon Raptors PNS Intramurals 2023 WTT-YOUTH CONTENDER 2023 11 bansa, nagpasiklaban sa WTT 2023 sa Puerto Princesa SERVE TUNGONG KAMPEON. Sinisipat ng atleta ang bola para ibandera ang bansang pinagmulan sa pagkamit ng ginto, PPC Coliseum, Oktubre 20. Larawang ibinahagi ng CITY INFORMATION OFFICE (CIO). MULA SA PAHINA 20 Ang pagkapanalo ng 16 anyos na Pinay ay isang malaking 'follow-up' sa kaniyang namumuong karera matapos manalo ng dalawang gintong medalya sa South East Asia Table Tennis Championship sa Brunei noong Hunyo. ginamit niyang estratehiya upang dispatsahin ang kalaban, wagi sa Under 13 Boys Singles Kinagigiliwan naman ang batang manlalaro na si Chien Wei- Chen mula Taipei China sa taglay nitong kakaibang 'charms' nang bumibitaw ito ng mga nakatutuwang 'ex- pressions' sa tuwing siya'y naka-iiskor sa laro kasabay ng kaniyang maiinit na pag-opensa at depensa sa laban. our lives, and we hope that you leave with fun memories of our warm hospitality and fond memories of our city. The friendships formed and the cultural exchanges that I am sure have taken place will leave a lasting impact extend- ing far beyond the championship," pahayag ni Puerto Princesa City Mayor Lucilo Bayron, nagbigay ng P20,000 and P10,000 sa mga atletang pinoy na nakapagsungkit ng ginto at tansong medalya. Pumalo naman ng tanso ang atleta ng Makati City na si Ray Joshua Lawrence Man- lapaz, pambato ng Pinas sa Under 17 Boys Singles nang dominahin ang mga kalaban sa kaniyang rumaragasang kills at spins subalit hindi ito naging sapat upang maiuwi ang ginto. "It's a tough match but I think I was able to do my best until the end." ganito naman inilarawan ng batang manlalaro na si Shibata Ko pambato ng Japan ang kaniyang naging ka- ranasan tungo sa kampeonato, ipinagmamal- aki niya rin umano ang 'mental control' na Hindi rin nagpahuli ang Singaporean player na si Hong Siu Aron matapos mag- pakawala ng maliliksing side spins dahilan upang maiuwing bitbit ang kampeonato sa Under 15 Boys Singles. Nasungkit naman ni Adelle Leopoldo ang tanso sa U11 girls, Chrishien Santillan at Zachi Mhiel Chua ang bronze sa U19 girls, Emmanuel Yamson bronze sa U19 boys, at Matthan Jamin na bronze U11 boys, mga pambato ng Pilipinas. "Your presence in our city has enriched Hindi rin umano makakalimutan ng mga manlalaro mula isa iba't ibang bansa ang lungsod ng Puerto Princesa dahil sa kakaibang ganda at kaakit-akit na venue kasama ang mainit na pagtanggap ng mga mamamayan sa kanila paghantong pa lamang sa paliparan. Muling masisilayan ang pagpapakitang gilas at nakapipigil hiningang performance ng mga atleta mula iba't ibang panig ng mundo ngayong taon na inaasahang muling gaganap- in sa Puerto Princesa City Coliseum. ang palawenian 17 Sumikwat ng 3 ginto, 3 tanso Agutaynen, bumandera kontra 7 tribu; Indigenous People Games, pinagharian ni DONNA FALMA VIDUYA Bumida ang tribung Agutaynen matapos kumobra ng tatlong ginto at tatlong tanso sa pitong katunggaling pangkat-etniko mula sa iba't ibang panig ng Palawan sa kanilang Indigenous Peoples Games 2023 na ginanap sa Ramon V. Mitra Sports Complex, Lungsod ng Puerto Princesa, Nobyembre 18-19, 2023. Ayon sa Provincial Information Office (PIO) walong tribu mula sa siyam na tribu sa buong lalawigan ang nagpasiklaban ng husay, galing sa laro upang maipagdiwang at mapreserba ang mga tradisyunal na larong kinagisnan ng ating mga katutubo. bagamat after the pandemic, we must admit na ngayon lang nakabalik pero ipinararating ng ating gobernador na hindi ito ang kahuli-hulihan. Ito ay masusundan pa sa ilalim ng kaniyang pamumuno:", dagdag pa ng Provincial Lega Officer. Ang nasabing aktibidad I S P O R T S Ibinida ng tribung Agutaynen, Batak, Cagayanen, Cuyonen, Palaw'an, Tagbanua, Calamianan, at Tagbanua Tandulanen ang kanilang kasanayan sa indibidwal at pangkatang pampalakasan. Nagpasiklab ang mga katutubong atleta sa laro gaya ng pana (archery), sibat (spear throeing), supok(blowgun use), pagbayo sa palay(rice pounding), santik, running, kadang-kadang, trumpo (spinning top), at pitsaw. ay naisakatuparan sa inisyatibo ng PSC katuwang ang Provincial Sports Division ng Pamahalaang Panlalawigan, at Pamahalaang Panlungsod ng Puerto Princesa. Dumalo sa katutubong palaro si Richard E. Bachmann, Philippine Sports Commission (PSC) chairman at iba pang sports commissioners na sina Matthew Gaston, Bong Coo, Edward Hayco, at Walter Francis Torres. Binigyang pansin ni commissioner Gaston sa kaniyang mensahe ang pangagalaga sa kultura at karapatan ng mga katutubo. "Nais kong tandan ninyo na hindi lamang simpleng paglalaro ang nais nating magyari dito, bagkus ay masariwa at mabuhay natin ang ating kultura at mapangalagaan ang Karapatan ng ating IPs", giit ni Gaston sa mga kalahok IP. Ipinahayag naman ni Gov. Dennis Socrates, na kinatawan ni Provincial Legal Officer Atty. Joshua Bolusa ang mensahe ng pamahalaang panlalawigan. "Mensahe ng pagpupugay sa ating mga IP, alam naman natin na ang IP ay repository ng kultura at yaman nating mga Palaweño, ngunit hindi lamang sa Palawan kundi maging sa nuong bansa. They are repositories of our culture and arts tradition", wika ni Bolusa. "Ang gawaing ito ay pinapahalagahan ng gobyerno, ni Gob. Socrates. Ito ay hindi unang IP games ng pamahalaang panlalawigan, IBINIDA ANG KASANAYAN. Ibinandera ng atletang Agutaynen ang husay at galing sa larong kadang- kadang upang makopo ang gintong medalya, RVM Sports Complex, Pebrero 18. Larawan mula sa PROVINCIAL INFORMATION OFFICE. Kaakit-akit na venue, mainit na pagsalubong ng mga mamamayan hinangaan Ikalawang Edisyon ng WTT-Youth Contender, gaganapin muli sa Lungsod MULA SA PAHINA 20 sa Pilipinas. "I facilitated that one so that we can Pinuri umano ng mga manlalaro mula sa iba't ibang bansa ang kaakit-akit na venue at ang mainit na pagsalubong ng mga mamamayan ng Puerto Princesa sa kanila, tampok sa pasabog na mga sayawan, lay, at impresibong opening ceremony sa naganap ika unang edisyon ng WTT Youth Contenter na pinangunahan ng Puerto Princesa City Government. have a representative for the second edition and it's already approved, and one thing it's pricey to register, 8,500 per athlete actually," wika ni Camacho. Idinagdag pa ni Camacho na hindi rin maikakaila ang malaking naiambag ng unang edisyon ng WTT Youth Contender sa turismo at ekonomiya ng lungsod ng Puerto Princesa. "Nagbebenepisyo ang ating mga local Inaasahan naman ang mas lumalagablab na bakbakan sa pagitan ng mga manlalaro at kakaibang tensyon sa loob ng court sa pagnanais na maibida ang 20 up's sa contender series upang mas maging ma-aksiyon ang laban mula sa 19, 15, 13, at 11 under. Ayon kay Sir Alfredo Alphil Camacho food sellers mula sa WTT na naganap, so may income sila ro'n at syempre nag-enjoy actually ang ating mga dayo sa pamimili ng mga pagkain at products, bagamat mayroon silang pagkain sa hotel, gustong-gusto nila ang ating mga shakes, ating mga kakanin", giit ni sir Alphil. III, PNS Sports Coordinator na miyembro rin ng Philippine World Contender Federation, magkakaroon umano ng kauna-unahang entry ang Puerto Princesa na magpapamalas ng kanilang galing at bangis sa table tennis at subukang maisikwat ang gintong medalya para Aniya pa, marami umanong iniwan at inihandog na mga kagamitan ang Philippine Table Tennis Federation para sa lungsod ng Puerto Princesa tulad na lamang ng mga pingpong tables na naibahagi sa paaralan ng Palawan National School.
18 ang palawenian Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 S T R O P S I MAPA NG ISPORTS! IRONMAN 70.3 sa PPC, nagpakilala ng Lungsod sa buong mundo MULA SA PAHINA 20 Kinumpirma ito ni Atty. Gregorio "Rocky" Austria, City Sports Director sa ginawang panayam ng patnugutan. "Nag-iinvest tayo, kailangan may Return of Investment, kailangan may balik. More than sa balik ng money, 'yung publicity na gene-generate , 'yung promotion ng PPC, nakikilala tayo. Nalalagay tayo sa mapa ng isports. Nakikita ng lahat, ng mundo", wika ng Director. Ayon kay Austria, napiling "host" ang Puerto Princesa dahil mataas ang kalidad ng lungsod, at pasado ito sa pamantayang itinakda ng IronMan. "Nakita nila 'yung location, venue natin. Nakita nila na may dagat tayo sa Baywalk, maayos 'yung cycling course, at 'yung quality ng daanan natin. Hindi lahat ng probinsya o siyudad ay nakakapasa sa standard set ng IronMan, kailangan talaga very strict sila. In fact, 'yung quality ng tubig natin sa Baywalk, pinapatest 'yan. Hindi p'wedeng languyin lang na hindi natetest, na hindi pasado sa standard nila. International ito eh, kapag may nagkasakit o nadisgrasya, blow 'yun sa City Government, sa mga taga Puerto, at lalo na sa IronMan," saad ni Atty. Rocky Dagdag pa niya na hindi lamang lugar ang pinagmamalaki natin, kundi pati na rin ang ating pagiging isang mamamayan ng Puerto Princesa. "Naramdaman nila 'yung warmth ng mga taga Puerto Princesa, 'yung mga tao na nag-checheer sa kanila, 'yung mga tao na nagbibigay ng tubig at pagkain sa kanila, 'yun ang malaking factor. Hindi lang place ang ating pinagmamalaki, pinagmamalaki rin natin 'yung mga taga- Puerto," giit ni Austria. Nilinaw rin ni Atty. Austria na malaki talaga ang impact sa ekonomiya at turismo ng siyudad ang mga ganitong kaganapan. "After pandemic, bagsak ang turismo natin. If you would notice, maraming taga Puerto ang nag-invest sa tourism business. Ngayon, kapag may mga bisita tayo, definitely gagastos sila. Nag-iinvest tayo, kailangan may Return of Investment, kailangan may balik. More than sa balik ng money," ani Director Rocky. Pinuri rin umano ng ilan sa mga triathletes ang kakaibang ganda at linis ng pinagdausan ng laro at ang malaking pagbabago sa kalidad ng tubig na kanilang pinaglanguyan. Kaugnay nito, mainit na bakbakan ang nasilayan sa pagitan ng mga manlalaro tampok sa kanilang kakaibang liksi at bilis sa pagkumpleto ng mapanghamong course na binubuo ng tatlong yugto: 1.9 kilometrong swim, 90 kilometrong bike, at 21.1 kilometrong run na may kabuoang haba na 70.3 milya. Umasintado ang kakaibang galing at bilis ni Satar Selem mula sa Lanao Del Norte, pambato ng Pilipinas, matapos tumapak ng gintong medalya sa Over All Individual Champion ng IronMan 70.3, samantala nasungkit naman ni Junyo Cao ng China ang pilak at Eric Van Der Linden mula sa Netherlands ang tansong medalya. Ang pagtatapos ng IRONMAN 70.3 sa Puerto Princesa ay hindi lamang nagdulot ng karangalan sa lungsod kundi pati na rin sa buong bansa. Ito ay nagsisilbi ring patunay na may malakas na kakayahan ang lungsod na makipagsabayan sa pagiging sentro ng mga paligsahan hindi lamang sa loob ng bansa kundi maging sa pangunguna sa mga pandaigdigang paligsahan. MABAGSIK NA SMASH. Rumaragasang hampas ang naging sandata ni Aivy Miel Llena ng Red Phoenix para makamit ang ginto kontra sa pambato ng Golden Mighty Lions, Extremezone Badminton Court, Disyembre 15. Larawang kuha ni LUCAS GABUA. ISPORTS EDITORYAL Lungsod ng Puerto Princesa, Tumitindig bilang Pangunahing Destinasyon sa Pandaigdigang Palakasan ROUNDUP Tala ng mga Iskor ni Aivy Miel Llena sa Woman Singles Badminton Final Game Unti-unting lumilitaw bilang isang sentro ng mga pandaigdigang paligsahan ang lungsod ng Puerto Princesa matapos ang magkakasunod na sports events na naidaos sa lugar sa loob ng dalawang taon. 35 POINTS VS. 17 PTS. NG KALABAN 14 SMASH 6 NET SHOTS 4 KILLS Iba't ibang papuri ang natanggap ng Puerto Princesa mula sa mga atleta hindi lamang ng Pilipinas kundi pati mga pambato ng iba't ibang bansa dahil sa natatanging taglay na kagandahan at linis ng mga venue at mainit na pagtanggap sa mga manlalaro tulad sa lumipas na World Table Tennis- Youth Contender, IronMan 70.3, IronKids, Princesa Run, at iba pang pandaigdigang paligsahan. Ayon sa pahayag ni Puerto Princesa City Mayor Lucilo Bayron sa press conference ng Ironman 70.3, handa na umano ang lungsod sa ano mang sports events na maaaring maganap. Ipinagmamalaki rin niya ang mga playing venue dulot ng nasa iisang lugar lamang ito at hindi na maaalintala pa ang mga manlalaro na magpalipat-lipat, hindi katulad sa ibang lungsod at probinsiya na kinakailangang gumugol at maglaan ng oras sa pagbiyahe upang makarating sa nasabing pagdarausan. "The City of Puerto Princesa is being projected as an upcoming sports tourism capital, that is why we improve all our playing venues, i think if you're from Puerto Princesa, you would notice that our playing venues used to be under the sun and it's now covered with roof and we constructed additional swimming pools and other facilities." dagdag pa niya. Ang pagdaraos ng mga pang- international na mga sports game sa lungsod ay nagdulot ng pagdagsa ng mga turista at manonood mula sa iba't ibang lugar. Ito ay nagbigay hindi lamang ng dagdag na kita para sa mga lokal na negosyo, kundi nagbigay din ng pagkakataon para sa mga local athletes na makipagtagisan sa mga international competitors. Sa pamamagitan ng mga sports events na ito, ay napalakas ang ekonomiya ng lungsod at naipakikilala ang Puerto Princesa bilang isang sports destination sa Pilipinas. Sa kabila nito, hindi rin dapat balewalain ang mga hamon na natamasa ng mga mamamayan sa patuloy na pagdaraos ng mga sports game sa lungsod. Isa na rito ang suliraning dulot ng traffic at pagdami ng basura sa mga lugar kung saan ginaganap ang mga laro. Kailangang magkaroon ng mahusay na pagpaplano at koordinasyon sa pagitan ng mga ahensiya ng gobyerno at mga organisasyon na sangkot rito upang masigurado ang kaligtasan at kaayusan ng mga kaganapan. Ang mga pandaigdigang palarong ito sa Puerto Princesa ay hindi lamang nagbibigay ng pagkakataon para sa lokal na atleta na ipakita ang kanilang husay, ngunit nagbubukas din ng pintuan para sa mas malawakang pagtanggap at pagkilala ng lugar sa pandaigdigang palakasan. Ang pagdaraos ng mga ganitong klase ng mga kaganapan ay naglalayong magtanghal ng mga pasilidad at kakayahan ng lungsod, nagbibigay daan para sa pagpapalawak ng turismo at pang- ekonomiya, at nagbibigay inspirasyon sa mga kabataan na sumabak sa sports at magpursige ng kanilang mga pangarap. PNS Intramurals 2023 Llena, ibinida ang 14 shots; pambato sa Palarong Panlungsod ni DONNA FALMA VIDUYA Pinayanig ng maliliksing galawan ni Aivy Miel Llena ng Red Phoenix ang Extremezone Badminton Court, Puerto Princesa, Palawan, matapos magpakawala ng lumalagablab na jumpsmash at impresibong net shots, sa dikdikang 35-17, panalo kontra sa pambato ng Mighty Golden Lions sa ginanap na Woman Singles Badminton Final Game, School Intrams 2023 nitong Disyembre 15. Maagang pagpapakitang gilas ang ipinamalas ng 15 anyos, tampok sa kaniyang rumaragasang smash at pambihirang lakas at talino sa net shots dahilan upang mailayo ang kampeonato sa atleta ng Mighty Golden Lions. "Despite all the tittles that I hold and all the medals that I've won, never akong nagpapakampante sa mga laban ko, at patuloy akong nagpupursigi at ibinubuhos ang best ko maging sino man ang kalaban," ani Llena. Sumalansan si Llena ng 28 puntos, tampok sa kaniyang 14 smash, 6 net shots, at 4 kills, kasama ang mababangis nitong jumpsmash at lifts, maibandera lamang ang kampeonato para sa Red Phoenix. Ayon sa atleta, bagaman marami na itong naiuwing medalya at parangal mula sa kaniyang mga matataas na kompetisyong sinalihan, gaya ng batang pinoy at palarong pambansa, hindi pa rin siya nagpapakampante sa kaniyang mga laban at patuloy ang kaniyang pagpupursigi sino man ang makatunggali. "Kahit gaano pa kalakas o kahina ang kalaban, huwag kang panghinaan ng loob at magpakampante dahil pare-pareho lamang kayong may hawak na raketa at gumagalaw sa loob ng court," dagdag na payo ng pambansang atleta. Agad na pumorma ang 15 anyos na atleta sa simula pa lamang ng laro, nang magpakita ito ng kakaibang galing sa smash at lakas sa pag-atake, dahilan upang makapagtala ng 7 bentahe, sa iskor na 7-1. Patuloy ang depensa at opensa sa pagitan ng dalawang atleta makapunto lamang at tuluyang maipanalo ang laro, nang bumitaw si Llena ng kaniyang nagliliyab na jumpsmash at short service, 17-4. Lalong uminit ang tensyon sa pagitan ng mga manonood nang magpakita ng nakapipigil hiningang sunod-sunod na smash at kill ang 15 anyos upang tuluyan nang maitumba ang kalaban at masilayan ang pagkapanalo, 22-13. Hindi na hinayaan pang makalusot ang manlalaro ng Mighty Golden Lions at agad na ngang tinapos ng pambato ng Red Phoenix ang laban nang ipagkait nito ang pagkakaroon ng puntos, mula sa kaniyang kakaibang mga taktika at mababagsik na netshots, 35-17 panalo kontra pambato ng Mighty Golden Lions. Humampas man ng 9 smash at 4 lift si Shaina Penaroyo ng Mighty Golden Lions, ay hindi pa rin ito umobra sa malalakas na tira at atake ni Llena. Sa pagkapanalo ni Llena, aarangkada siya sa palarong panlungsod upang ibandera ang pangalan ng ating paaralan at susubukang itakas ang kampeonato.
Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA • Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 ang palawenian 19 BATANG PINOY 2023 AYAW PAAWAT NA KAMAO Rosas, nagpaulan ng sunod-sunod na suntok sa unang round; pasok sa PH Team MULA SA PAHINA 20 SUBARAW BASKETBALL TOURNAMENT 2023 Cariño, itinakas ang kampeonato mula sa Ello Villo ni DONNA FALMA VIDUYA Nagpasiklab ng mga asintadong jumpshot, lay-ups at nakatitindig-balahibong dribble drive penetration si Jhelo Cariño ng Palawan National School (PNS) Green Hawks para sa impresibong 21-12, panalo kontra Villa Ello Sicsican Team sa ginanap na First Subaraw Biodiversity Festival 2023 (U15) 3x3 Basketball Tournament Championship, sa Tips Basketball Court Bgy. Tiniguiban, Puerto Princesa City, ika-12 ng Nobyembre. I S P O R T S Dahil sa pagiging kampeon, sinabihan si Tabastabas ng coach ng Philippine Team na kukunin si Rosas bilang pambato ng bansa na makikipagbakbakan sa iba't ibang torneo para ibandera ang watawat ng Pilipinas sa mga panaigdigang kompetisyon. Samantala, nag-uwi ng gintong medalya ang atletang si Nikki Anne N. Dalnay, mag- aaral din ng PNS sa kategoryang Athletics Girls, high jump matapos magpamalas ng kakaibang taktika sa pagtalon kontra sa mahigit 29 na katunggali mula sa iba't ibang panig ng bansa. Nasungkit naman ng 16 anyos na atleta na si Kenn Lucero ang pilak na medalya sa mahigit 65 na katunggali laban sa Athletics Boys, high jump. Hindi din nagpahuli si Janelle Angel Esuma mula sa 11-Sports Track Yulo matapos magkamit ng tansong medalya sa kategoryang Wushu Sanda. Nag-iwan ng mensahe si Rosas sa kaniyang mga kapwa manlalaro na ang susi ng tagumpay ay ang sipag at tiyaga. "Magsipag lang kayo hanggang sa makamit ninyo ang mga nais. Kung gusto mo talaga ng gintong medalya, 'wag kang susuko sa mga training dahil lahat ng klase ng isports ay walang madali kailangan lang ng sipag at tiyaga dahil 'yun ang iyong magiging puhunan," pahayag ng pambato ng PPC. QUICK ROUNDUP 14POINTS 7 JUMPSHOTS | 3 LAY-UPS DRIVE TUNGONG KAMPEONATO. Nakamamanghang dribble drive ang ipinasabog ni Jhelo Cariño upang itakas ang kampeonato, TIPS Basketball Court, Bgy. Tiniguiban, Nobyembre 12. Larawang kuha ni KENT SANTIAGO. Namayagpag ang determinasyong manalo ng 15 anyos atleta sa paglapat ng huling mga minuto nang muntik silang maungasan ng Villa Ello, sunod-sunod na jumpshots, lap-ups at galing sa penetration ang ibinitaw ng atleta na nagpalakas ng hiyawan ng mga manonood, 17-10. Sumalansan si Cariño ng 14 puntos tampok sa kaniyang maiinit na 7 jumpshots, 3 lay- ups at rumaragasang dribble drive penetration upang tuluyang selyuhan ang panalo. "Ang mantra namin, if you want to look good in front of thousands, you have to out work thousand in front of nobody. The more you sweat in practice the less you bleed in battle," pahayag ni Emmanuel Buado, coach ng PNS Green Hawks. Ayon sa hinirang na MVP, ang pagdepensa at patuloy na shooting umano ang kaniyang pinagpursigihan gawin upang tuluyang maipanalo ang laro. "Syempre, chemistry, tiwala sa bawat isa and good communication ang meron sa team namin na nakatulong din para kami ay manalo," dagdag pa ng Best player. Agad na umarangkada ang Green Hawks sa pagsapit pa lamang ng unang mga minuto ng laro matapos magpakawala ni Cariño ng mababangis na jumpshots at galing sa depensa dahilan upang pangunahan ang laban, 6-2. Umiba ang ihip ng hangin nang biglaang nagpatikim ng tres at jumpshots si Sedricth Bacaltos ng Villa Ello at agarang naiagaw ang korona mula sa kalaban sa kanilang 2 puntos na lamang kontra Green Hawks, 9-7. Sinubukan mang dumepensa at patuloy na makapuntos ng Villa Ello ay hindi ito umubra sa pinaghalong lakas nina Cariño at Karl Amama, 2nd best player, sa pag tira at pagdepensa, mula sa kanilang lumalagablab na jumpshots at pambihirang liksi ni Cariño sa penetration dahilan upang sila'y makabalik sa laban at muling pangunahan ang laro, 16-10. Patuloy ang sigawan at hiyawan ng mga taga suporta ng PNS Green Hawks sa huling mga nalalabing minuto nang tuluyang patumbahin ng 5'9 manlalaro na si Carino ang kalaban nang magpasiklab ito nang magkakasunod na jumpshots, lay-ups, at lakas sa penetration, 21-12 panalo kontra Villa Ello. Dahil sa pagkapanalo ng PNS Green Hawks sa Championship round ay naibandera nila ang gintong medalya at hinirang bilang kauna-unahang kampeon sa Subaraw Biodiversity Festival 2023 (U15) 3x3 Basketball Tournament. KUMANA NG 21 PUNTOS Dagaraga, nagpasiklab sa kills; PNS Green Hawks, aariba sa MIMAROPA RAA Meet 2024 ISPORTS LATHALAIN RENTURA, DENUBO MGA MANLALARONG EHEMPLO ni DONNA FALMA VIDUYA ni MONIQUE TUCAY "Disiplina sa sarili dahil 'pag wala kang disiplina mahihirapan kang umangat sa kahit na anumang larangan." Sa bawat takbo, sipa at pawis ng katawan ay bitbit-bitbit nina Yurgen Shenegen G. Denubo at Emel John B. Rentura ang pusong palaban na handang lumaban sa anumang larangan na nagbukas ng pinto ng tagumpay at umukit sa kasaysayan ng Palawan National School sa larangan ng pampalakasan. at naglaro na sa antas MIMAROPA para kumatawan sa kanilang paaralan. Sa kabilang banda, nabuhay ang interes ni Rentura sa football nang minsan niyang malasap ang bola dahil sa pag-aaya ng kanyang kaklase na maglaro nito hanggang sa naibigan na rin niya at naisipan nang ipapatuloy. Subalit, sa mga hindi inaasahang pagkakataon, kahit nakagabay at sumusuporta ang kaniyang pamilya ay hindi maiwasang kapusin sa pinansyal kaya't kahit uhaw na uhaw matuto at maglaro si Rentura ay napilitan siyang wakasan ito nang panandalian. KILABOT NA KILL. Sunod-sunod na ispayk ang pinakawalan ni Russel Dagaraga ng PNS Green Hawks bilang opensa sa lakas ng katunggaling MAJNHS Blue Vipes, RVM Sports Complex, Marso 9. Larawang kuha ni LUCAS GABUA. Hindi na makabago ang pagiging mahiligin ng mga estudyante sa larangan ng isports. Kaya't nitong ika-9 hanggang 11 ng Disyembre ay dalawang mag-aaral mula sa Palawan National School (PNS) na kabilang sa koponang 'Apuesto Bueno Football Club' ang nakapagpakita ng kanilang angking kahusayan sa Football. Silang dalawa ay nakipagsagupaan sa pandaigdigang kompetisyon dala-dala ang pangalan ng bansa sa kategoryang Under 16 na ginanap sa Bali, Indonesia. Si Yurgen Denubo, ay isang progeny nina G. Bernard at Gng. Geraldin Denubo habang anak naman nina Jhonaizer at Emelyn Rentura si Emel Rentura kung saan kapwa atleta sa larangan ng futbol. Parehong nasa ika-12 na baitang sa Senior High School, nag-aaral sa ilalim ng ABM si Denubo habang si Rentura ay mag- aaral mula sa Sports Track. "Yung 'pag incourage sa akin Sa pagdaan ng bawat segundo, buwan, at taon ay hinubog na ng panahon ang kahusayan ng mga atleta sa football kasabay ng mga matitinding ensayo at maiinit na suporta mula sa kanilang pamilya at mga tagapayo na si Aeyh Fabroada na laging nandyan para maging katuwang at kaagapay nila. "Magsipag sa training at 'wag sayangin ang panahon sa pagbibisyo. Maging humble lang palagi at 'wag kalimutan si Lord. Syempre 'wag ding kalimutang makinig lagi sa coach at disiplina sa sarili dahil 'pag wala kang disiplina mahihirapan kang umangat sa kahit na anumang larangan," mensahe ni Rentura at Denubo sa mga nakababatang manlalaro na nais ding makamtam ang pinakamataas na antas ng palaro. Nagpakawala ng solid-sharp na spike si Russel Dagaraga ng PPD 1-PNS Green Hawks sa huling race to 2 ng deciding game para angkinin ang 2-1, bentahe kontra sa PPD 3-MAJNHS Blue Vipers sa Men's Volleyball Championship Game kaugnay sa 2024 Palarong Panlungsod na ginanap sa RVM Sports Complex nitong ika-9 ng Marso. ng adviser ko noong grade 4 ako, doon nagsimula, doon ko nakilala 'yung bola. Nakatulong sa akin 'yung pagpipilit niya dahil wala ako ngayon kung hindi ako sumubok na maniwala sa kanya.", pahayag naman ni Denubo kung paano siya natutong maglaro ng football. Pumalo ang Grade 12 atleta ng 21 puntos tampok sa kaniyang rumaragasang 13 spikes, aces, at matigas na blocks para ibandera ang Green Hawks. "Mas pinalakas na depesa at very sure na offense ang aming ginawa upang maipanalo ang finals." Wika ni Ramon A. Dacillo Jr., coach ng PNS Green Hawks. Agad na pinormahan ng mga pambato ng PPD1 ang laro mula sa lumalagablab na spikes at blocks ni Dagaraga na nagresulta sa iskor na 30-28, mula sa tatlong beses ba nag-race to 2, nagdulot ng tensiyon sa mga manlalaro at manonood sa unang set ng laban. Kakaibang determinasyon sa pag- depensa at opensa ang ibinitaw ng Green Hawks sa ikalawang set, sa pangunguna ng umaalab na spikes nina Dagaraga at Basay upang makapuntos, subalit hindi ito naging sapat matapos umalat ang kill ng PNS sa huling race to 2 dahilan para angkinin ng Blue Vipers ang panalo sa dikdikang 27-25. Walang humpay na hiyawan ang nanalasa sa pagpasok ng huling set nang magpakawala ng isang service ace ang grade 12 atleta, kasabay nang palitan ng bola sa magkatunggali, palitan ng kills at blocks ang nagpamangha sa kanilang mga taga suporta. Isang solid-sharp na kill ang ipinamalas ni Dagaraga sa huling bahagi ng race to 2 upang tuluyang selyuhan ang kampeonato para sa impresibong 27-25. Ayon naman kay Dagaraga, kakaibang teamwork, connection at lakas sa pagdepensa ang kanilang naging pananggalang sa kabila ng pagkadapa sa ikalawang set, kaya naman kanilang nailaban ang kampeonato hanggang dulo. Humampas man ng 15 puntos si Teric C. Zumaraga ng Blue Vipers, tampok sa kaniyang malalakas na spikes at kakaibang blocks ay hindi ito umubra sa maiinit na tira ni Dagaraga. Nagawang maibandera ng Green Hawks ang gintong medalya para sa PPD1 sa Palarong Panlungsod at susubukan namang makopo ang ginto sa darating na MIMAROPA RAA Meet 2024. Agad namukod tangi ang angking kagalingan ni Denubo nang ipagpatuloy ang determinasyon sa paglalaro, kaya noong siya ay nasa ikaanim na baitang pa lamang ay sumabak Si Emel John B. Rentura (kaliwa) at Yurgen Shenegen G. Denubo (kanan). Mga larawang ibinahagi ni YURGEN SHENEGEN DENUBO.
WTT-YOUTH CONTENDER 2023 ASINTADONG SPIN. Siguradong pagtama sa bola ang ipinamalas ng mga manlalaro para makopo ang kampeonato, PPC Coliseum, Oktubre 20. Larawang ibinahagi ng CITY INFORMATION OFFICE (CIO). " Kung gusto mo talaga ng gintong medalya, 'wag kang susuko sa mga training dahil lahat ng klase ng isports ay walang madali. CHERRY MAY ROSAS Si Cherry May Rosas ang magiging pambato ng Pilipinas para sa mga gaganaping pandaigdigang kompetisyon sa larangan ng boksing. Larawang ibinahagi ni CHERRY MAY ROSAS. ONLINE NA RIN! I-scan ang QR code para sa online updates mula sa Ang Palawenian. TAMPOK NA KWENTO Sumikwat ng 3 ginto, 3 tanso Agutaynen, bumandera kontra 7 tribu; Indigenous People Games, pinagharian ISPORTS BALITA / PAHINA 17 11 bansa, nagpasiklaban sa WTT 2023 sa Puerto Princesa ni DONNA FALMA VIDUYA Nagpasiklab ang tinatayang humigit-kumulang 200 na atleta mula sa 11 bansa ng kani-kanilang galing sa larong pingpong sa ginanap na World Table Tennis-Youth Contender 2023, simula nitong ika-15 hanggang ika-21 ng Oktubre na nasilayan sa Puerto Princesa City Coliseum. Sa panayam ng patnugutan sa opisina ng City sports, kabilang ang China, England, Indonesia, Japan, Hongkong, South Korea, Malaysia, Singapore, United States of Ameri- ca(USA) at Pilipinas sa WTT Youth Contender. Mainit na bakbakan ang ipinamalas ng mga manlalaro sa tatlong araw na pakikipagtagisan ng galing at pagpapakita ng husay sa pag-chop at spin upang maka-abante sa bawat round at masilayan ang kanilang pinakaaasam-asam na kampeonato. Namayagpag ang kakaibang taktika ni Kheith Rhynne Cruz ng Pilipinas matapos masikwat ang kampeonato sa Under 19 Girls Singles tampok ang mababangis nitong smash at side spins na naging daan upang maibandera ang gintong medalya. IPAGPATULOY SA PAHINA 17 BATANG PINOY 2023 AYAW PAAWAT NA KAMAO ang palawenian ISPORTS Opisyal na Pahayagang Pampaaralan at Pangkomunidad ng PALAWAN NATIONAL SCHOOL Lungsod ng Puerto Princesa • Rehiyon ng MIMAROPA Rosas, nagpaulan ng sunod-sunod na suntok sa unang round; pasok sa PH Team ANGAT. LIPAD. LAYOG PALAWENIAN! Tomo 24, Bilang 1 • Agosto 2023 - Pebrero 2024 ni MONIQUE RAIN B. TUCAY Hinagupit ng asintadong counter hook ni Cherry May Rosas ng Puerto Princesa City (PPC) para kabigin ang kampeonato via Referee Stop Contest (RSC) kontra sa pambato ng Palawan na si Mitchelle Catacata sa kanilang Final Match kaugnay sa Batang Pinoy 2023, ginanap sa Ultra, Pasig nitong ika-22 ng Disyembre. Pinabagsak ni Rosas ang kamao ng katunggali matapos umasinta ang malakas na hook sa panga ni Catacata sa kalagitnaan ng unang round dahilan upang bilangan ng 10 ng referee ang Palawan icon. Si Cherry May ay estudyante ng Palawan National School (PNS), kasalukuyang mag-aaral sa baitang 11 sa ilalim ng HUMMS. kakaibang estratehiya. "Sa unang round pa lang natamaan ko ng kombinasyong hook ang panga ng kalaban na nagpangiwi sa kaniyang mukha, biglang di na siya makaharap sa akin at nanghina, binilangan siya ng 10 segundo ng referee, di na niya naitaas ang kanyang kamay kaya itinigil na ang aming laban," pagmamalaki ni Rosas. para matamaan ang kalaban. Panatilihin ang distansiya para di matamaan ng kalaban," giit ng tagapagsanay. IPAGPATULOY SA PAHINA 19 Sinabi ng 16 years old na pambato ng PPC, tatlong rounds ang nakatakdang laban niya sa Final Match subalit sa unang round pa lang ay ipinamalas niya na ang Ayon naman kay Rowen Tabastabas, coach ni Cherry May, kumbinasyon ng punch at distansiya ang laging ipairal sa laban upang di makaporma ang kalaban. "Mabilis na kumbinasyon ng suntok Kaakit-akit na venue, mainit na pagsalubong ng mga mamamayan hinangaan Ikalawang Edisyon ng WTT-Youth Contender, gaganapin muli sa Lungsod ni DONNA FALMA VIDUYA Muling magpapakitang gilas sa Puerto Princesa City Coliseum ang mga atleta mula sa iba't ibang bansa ng kani-kanilang galing sa larong pingpong sa gaganaping ikalawang edisyon ng World Table Tennis (WTT)- Youth Contender 2024 sa darating na ika- 29 ng Abril hanggang ika-5 ng Mayo. IPAGPATULOY SA PAHINA 17 SA MGA NUMERO USD 1,000 ang matatanggap na premyo ng itatanghal na kampeon sa WTT Youth Contender Puerto Princesa 2024 sa darating na Abril 9 - Mayo 5. PNS ICON. Solid na counter hook ang bigwas na binitiwan ni Cherry May Rosas ng PPC na nagpabagsak sa kamao ng katunggaling si Mitchelle Catacata ng Palawan, Ultra Pasig, Disyembre 22. Larawang kuha ni LUCAS GABUA. MAPA NG ISPORTS! IRONMAN 70.3 sa PPC, nagpakilala ng Lungsod sa buong mundo Naging tanyag hindi lang sa bansa kundi maging sa buong mundo ang Puerto Princesa City matapos ang matagumpay na pagdaos sa lungsod ng ikalawang taon ng IRONMAN 70.3 Asia TriClub Championship na nilahukan ng tinatayang mahigit 600 triathlete mula sa 39 na bansa na nagpasiklaban ng kanilang husay at galing sa languyan, padyak, at pagtakbo nitong ika-12 ng Nobyembre 2023. NAKUMPLETONG COURSE. Liksi at bilis sa pagtakbo ang ipinamalas ni Christoph Billen, triathletes mula sa bansang Germany sa pagbuo ng course, RVM Sports Complex, Nobyembre 12. Larawang kuha ni LODEVICS E. TALADTAD. NINA VALERIE CAÑAS AT DONNA FALMA VIDUYA IPAGPATULOY SA PAHINA 18