Manual ng mga Aktibidad na Sumusuporta sa Demensya Isang gabay sa pakikupag-ugnayan sa mga taong may demensya
Mga Pasasalamat Ang mapapagkukunang-impormasyon na ito ay inihahatid sa iyo ng Koponang Sumusuporta sa Demensya ng Age Well San Diego at ng Koponan ng Panlipunang Pakikilahok. Ang mga koponan ng Age Well ay binubuo ng mga nakatatandang indibiduwal at mga kinatawan mula sa iba't ibang mga organisasyon sa komunidad. Ang mga koponan ay pinag-ugnay ng Ahensiya sa Kalusugan at Pangkatauhang Mga Serbisyo sa Lalalawigan ng San Diego, Mga Serbisyo sa Pagtanda at Pansariling Kalayaan. Para sa karagdagang impormasyon tungkol sa Age Well San Diego at kung paano ito umaangkop sa komprehensibong balangkas ng Lalawigan sa mga serbisyo sa pagtanda, ang "Aging Roadmap," mangyaring bisitahin ang Abiso tungkol sa COVID-19: Ang manual na ito ay nilikha ng Age Well San Diego na Sumusuporta sa Demensya at mga grupo ng Partisipasyong Panglipunan bago kumalat ang COVID-19. Ang umuusbong na sitwasyong ito ay nagresulta sa maraming mga pagbabago sa pang-araw-araw na buhay, kabilang na ang mga pangkalusugang ordinansya sa publiko at mga rekomendasyon kasama na ang pagsunod sa mga utos tungkol sa pagpapanitili ng pagitan mula sa kapwa-tao at sa mga indibiduwal na hindi naninirahan sa isang sambahayan. Dahil sa kasalukuyang sitwasyon, maaaring mahirap ipatupad ang mga aktibidad na minumungkahi ng manual na ito sa iba't-ibang kalagayaan. Gamit ang kaligtasan at ikabubuti ng komunidad bilang pangunahing priyoridad, ang mga gumagamit ng manual na ito ay hinihimok na magkaroon ng malikhaing kaisipan tungkol sa mga pamamaraan upang makisali sa mga sumusunod na aktibidad habang sumusunod sa local na Pag-uutos sa Pampublikong Kalusugan. Para sa pinakabagong impormasyon at patnubay tungkol sa COVID- 19 bisitahin ang Para sa mga programa, serbisyo, at mga mapagkukunan ng impormasyon at tulong para sa mga nakatatanda at matatanda na may mga kapansanan upang makatulong sa panahon ng COVID-19, bisitahin ang website ng AIS sa Sa tuktok ng pahina, mayroong isang link sa Mga Mapagkukunang-Impormasyon sa Komunidad tungkol sa COVID-19. Kasama sa website na ito ang mga Mapagkukunan ng Impormasyon sa Komunidad para sa mga kasamahan sa pangangalaga tungkol sa COVID-19 at pagsurporta sa mga taong nabubuhay na may demensya. Mahahanap mo ang mga bidyo na mapagkukunan ng impormasyon at mga suhestiyon kung paano makipag-usap tungkol sa COVID-19 sa isang minamahal na may demensya, ligtas na pamamaraan ng pagbisita, gawi sa kalinisan (halimbawa, paghuhugas ng kamay) upang mabawasan ang pagkalat ng COVID-19, at marami pang iba.
Talaan ng Nilalaman Panimula ... 1 Aktibidad sa Panlipunang Pakikipag-ugnay ... 3 Aktibidad sa Sining... 5 Pisikal na Aktibidad ... 7 Aktibidad sa Musika... 9 Aktibidad sa Pagluluto ... 11 Aktibidad sa Paghahardin ... 13 Independiyenteng Mga Aktibidad ... 15 Mapapagkukunan ng Impormasyon at Iba Pang Ideya sa Mga Aktibidad ... 17
Panimula Anuman ang ating edad o kakayahan sa pag-iisip, mahalaga na panatilihin ang pagiging aktibo sa pisikal na pagkilos at mental na pag-iisip. Ang ilan sa mga benepisyong ihahatid nito ay maaaring magdala ng mas pinabuting mga relasyon o pakikipag- ugnayan sa iba, mas mahusay na kalusugan sa pag-iisip, isang mas malakas na pangangatawan, at pangkalahatang pagpapabuti ng kalidad ng buhay. Para sa mga taong nabubuhay sa sakit na demensya, ang pananatiling aktibo ay maaaring maging mahirap gawin habang nakakaranas ng mga problema sa kanilang kakayahang matandaan ang mga bagay-bagay, mangatuwiran at gumana ng maayos. Ang mga pamilya at mga tagapag-alaga ay may kritikal na papel sa pagtulong sa mga taong may demensya na manatiling nakatuon sa pakikipag-ugnayan. Gayunpaman, ang paghanap ng angkop na mga aktibidad ay maaaring maging isang paghamon. Ang manual na ito ay binuo upang gawing mas madali ang paghahanap ng mga aktibidad. Bilang karagdagan, ang gabay na ito ay nagbibigay ng mga pamamaraan na nagbibigay- suporta sa mayroong demensya o pinagbuting komunikasyon at pagsuporta sa mga taong nakakaranas ng demensya. Sa pamamagitan ng paglalapat ng pananaw galing sa punto ng mayroong demensya patungkol sa mga aktibidad at interaksyon, mapapabuti ang komunikasyon at mababawasan ang pakiramdam ng kabiguan, at makaranas ng kasiyahan sa oras na igugugol sa pagsasama. Ang karagdagang impormasyon sa mga ideya at mapapagkunang-tulong at kaalaman ay matatagpuan sa dulo ng manual na ito. Pagsasama-sama ng Mga Kasanayan na Sumusuporta sa Demensya Ano nga ba ang mga kasanayan na sumusuporta sa demensya? Ang mga kasanayang ito ay nagbibigay-suporta sa pangangailangan ng isang taong may demensya, tinutulungan silang makadama ng pagpapahalaga, at gawing madali para sa kanila ang manatiling aktibo sa komunidad. Ang isang halimbawa ay pagbibigay ng sapat na panahon para sa indibiduwal na maproseso at tumugon sa mga katanungan. Kasama sa gabay na ito ang mga mungkahing mga aktibidad na na sumusuporta sa demensya. Ang karagdagang impormasyon ay matatagpuan sa pamamagitan ng pagkonsulta sa dulo ng manual na ito na mayroong mga mapagkukunan ng impormasyon at kaalaman. Sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa mga taong nabubuhay sa demensya gamit ang mga paraang sumusuporta sa demensya, nakakatulong ka sa pagbubuo ng isang komunidad na sumusuporta sa demensya. Inaasahan namin na susuportahan ng gabay na ito ang iyong pagsisikap na makapagbigay ng makabuluhan, magalang, at nakikiramay sa mga aktibidad at pakikipag-ugnayan, sa bahay man ito, sa isang pang-araw na programa, o sa isang pasilidad na tirahan sa pangangalaga. Ang sinuman ay maaaring maglapat ng mga prinsipyo at kasanayang sumusuporta sa demensya upang mapaunlad ang isang kapaligiran na ikasisiya ng lahat. Kapag marami sa atin ang nag-aambag sa mga pagsisikap na ito, ang ating mga komunidad ay magiging mas kaaya-aya para sa lahat. 1
Mga Suhestiyon Ituon ang pansin sa Indibiduwal - Itugma ang mga indibiduwal base sa mga aktibidad na angkop sa kanilang mga kakayahan at kasanayan, pagkatao, at iba pang mga interes. Magsanay sa Komunikasyon na Suportado sa Demensya • Pakiramdaman ang iyong mga damdamin - Gumamit ng positibo, mahinahon, magiliw na ekspresyon ng mukha at tono kapag nagsasalita. Iwasang makipagtalo o magkorekta - Makinig at subukang hanapin ang kahulugan sa sinasabi nila, pati na rin ang anumang pinagbabatayan na emosyon, tulad ng takot o kalungkutan. Maging isang aktibong tagapakinig - Ipakita na nagmamalaskit ka sa sinasabi nila at hikayatin silang magpatuloy. Hikayatin ang komunikasyon na hindi sa paraan ng pagsasalita - Hilingin sa indibiduwal na ituro o ikilos upang makatulong sa komunikasyon. Mag-Disenyo ng mga Suportadong Kapaligiran • Adequate accessibility - Subuking tiyakin na ang mga daanan ay patag, hindi madulas, at isang kulay lamang. Panatilihing simple ang mga bagay - Tiyakin na ang iyong aktibidad ay mayroong diretsong paglalarawan at may malinaw at simpleng mga direksyon. • Mga materyales at kasangkapan na madaling gamitin - Isaalang-alang ang paggamit ng mga ergonomikong kagamitan (halimbawa, nakataas na taniman kung maghahalaman) Isang pagkakataon upang makapagpahinga - Magbigay ng isang kalmadong kapaligiran na may mga upuan upang ang indibiduwal at ang iba ay may pagkakataong masiyahan Isaalang-alang ang pisikal na ginhawa - Suriin ang temperatura, tunog o ingay, ilaw, at iba pang mga posibleng panggagalingan ng dahilan ng pagkabahala sa kapaligiran Habang ginagawa ang aktibidad, tandaan: • Ang mga aktibidad ay hindi inilaan upang sundin ng strikto; maging bukas sa posibilidad na kailangang gumawa ng pagbabago o pagsasaayos kung kinakailangan. Tandaan kung ano ang pinakamahusay at naaangkop (halimbawa, mga paboritong aktibidad, lokasyon) May mga aktibidad na pang-dalawahan, may iba na maaaring angkop sa maliliit na grupo. Ang layunin sa pagpaplano ng mga aktibidad na makabubuti sa may demensya ay ang stimulasyon at pagpapasigla at koneksyon sa mga emosyonal na karanasan; hindi upang mapanumbalik ang mga alaala. Gawin ang mga aktibidad kasama sila, at hindi sa o para sa kanila. 2
Aktibidad sa Panlipunang Pakikipag-ugnay Ang pakikipag-ugnayan sa isang pangunahing sangkap sa pagpapanatili ng isang mahusay na kalidad ng buhay. Ang mga indibiduwal na nasa simulang yugto ng sakit na Alzheimer o kaugnay na demensya ay maaari pa ring magpakasaya sa pagbisita sa mga dating lugar na kanilang ikinasisiya tulad ng paboritong parke, kainan, museo, o pagbisita sa kanila ng pamilya at mga kaibigan. lipunan ay Larawan ng Alzheimer's San Diego: Pamamasyal para Makakonekta "... gustong-gusto ng aking ina ang lahat ng mga aktibidad, ang pagiging malaya, pagiging buhay." --- Kalahok sa Aktibidad sa Panlabas na Aktibidad --- 3
Ideyang Aktibidad: Panglipunang Pakikipag-ugnayan Kung Nagpaplano: • Magplano ng mga aktibidad para sa loob o labas ng bahay: • Sa panloob - Magdala ng mga aklat na kukulayan, magasin, pelikula, palaisipan, o laro. Sa panlabas - Mag-iskedyul ng ilang oras para sa isang lakad o maggugol ng oras sa hardin. Anyayahan ang mga kaibigan at kamag-anak na sumali sa iyo o magdala ng likhang sining ng mga apo. Maaari mong gamitin at palawakin ang ilan sa mga aktibidad na nakasaad sa manual na ito. Mga Suhestiyon sa Pakikipag-usap: • Makipag-ugnay habang nakatingin sa mata at tawagin ang indibiduwal sa pangalan upang makuha ang kanyang atensyon. • Magsalita nang dahan-dahan at malinaw at ulitin ang impormasyon kung kinakailangan. Iwasan ang pagsusuri. Maaaring karaniwan ang pagpapaalala, ngunit iwasang magtanong ng "Naaalala mo ba kung kalian?" Karagdagang Mga Suhestiyon para sa Pagplano ng isang Pagbisita: • Magplano ng mga aktibidad sa araw - Ang mga taong may demensya ay maaaring wala sa kanilang elemento sa bandang hapon. Manatili sa nakaplanong iskedyul - Iwasan sa mga paglabas ang pagiging masyadong mahaba at nakakapagod. Kapag nasa labas ng komunidad, magdala ng isang kard na may mga suhestiyon at paalala kung paano makihalubilo sa taong may demensya. Ang pagbabahagi ng impormasyong ito sa mga miyembro ng komunidad (halimbawa, mga nagtitinda, taga-banko, kapitbahay) ay maaaring magawa para sa mas positibong pakikipag-ugnayan. - Halimbawa, maaaring sabihin ng kard: "Ang miyembro ng aking pamilya ay may demensya. Maaari nilang sabihin o gawin ang mga bagay na hindi inaasahan. Salamat sa inyong pag-unawa." 4
Aktibidad sa Sining Ang mga proyekto sa sining ay maaaring lumikha ng isang pakiramdam ng tagumpay at layunin. Maaari nilang bigyan ang tao ng demensya at mga tagapag-alaga ng isang pagkakataon para sa pagpapahayag ng sarili. Larawan ng Alzheimer's San Diego: Paggawa ng mga alaala. "Ang pag-iisap ng aking ina ay nai-istimyula, at nakikita niya na makakalikha pa rin siya ng sining. Nasisiyahan din siya sa pakikisalamuha. Ito ay isang napaka- positibong kapaligiran para sa kanya at sa akin." --- Kalahok sa Aktibidad sa Sining --- 5
Ideyang Aktibidad: Malikhaing Pagkulay Mga Materyales: 1. Mga lapis na pangkulay, mga pananda, krayola 2. Mga libro sa pangkulay o mga naka-print na larawang maaaring kulayan Mga Hakbang: 1. Magsimula sa pamamagitan ng paglikha ng isang nakaka-relaks na kapaligiran. Isaalang-alang ang pagpapatugtog ng banayad na musika. 2. Pumili ng isang bagay na maaaring kulayan. Gumamit ng naaangkop na librong kinukulayan o mga print-out. 3. Piliin ang mga kagamitan na pangkulay at ilatag ang mga ito sa ibabaw ng mesa. 4. Simulan ang pagkukulay! 5. Magbigay ng pampatibay-loob, talakayin kung ano ang nililikha o ginugunita ng indibiduwal. Mga Pag-iiba: • Gumamit ng mas simpleng mga ilustrasyon para sa mga mayroong mas malalang yugto ng sakit na Alzheimer o mga kaugnay na demensya. Mga Suhestiyon: • • Pumili ng mga larawan na makikilala nila (mga pusa, bulaklak, ibon, atbp.) • Ang aktibidad na ito ay maaaring iakma upang maging isang solo Iwasan ang anumang bagay na pang-bata. na aktibidad o isang aktibidad para sa lahat ng edad. 6
Pisikal na Aktibidad Ang pagiging aktibo ay makakatulong sa pagpapabuti ng pakiramdam ng mga taong may sakit na Alzheimer at ang kaugnay nito na demensya. Nakakatulong ang ehersisyo na panatilihing maayos ang kanilang kalamnan, kasukasuan, at puso. Maaari kayong mag-ehersisyo nang magkasama upang gawin itong mas masaya at kasiya-siya. Larawan ng Alzheimer's San Diego: Pagkilos at paggalaw. "Gustung-gusto ko ang positibong kapaligiran na puno ng mga ngiti." --- Kalahok sa Pisikal na Gawain --- 7
Ideyang Aktibidad: Ehersisyo Habang Nakaupo Mga Materyales: 1. Mga upuan na may armas 2. Tuwalya 3. Mga Pabigat (opsyonal) Mga Pag-iiba: • Kung kaya, tumayo upang magsanay para sa mas mahihirap na ehersisyo • Taasan ang timbang ng pabigat habang lumalakas sila Mga Hakbang: 1. Gumugol ng 5 minuto para magpa-init bago gawin ang iyong gawain (halimbawa, paglalakad, sayaw) 2. Magsagawa ng iba't-ibang ehersisyo (halimbawa, pagtaas ng paa/binti, mga pagbaluktot ng mga braso, paghagis ng bola) na naaangkop sa kanilang mga kakayahan) * Larawan ng St. Paul's Senior Services 3. Magpalamig pagkatapos ng nakagawiang gawain at magsagawa ng ilang mga madadaling ehersisyo sa pag-iinat. * Tingnan ang mga mapapagkukunan ng kaalaman sa seksyong Pisikal na Aktibidad na matatagpuan sa dulo ng manual na ito. Mga Suhestiyon: • Subaybayan ang mga kalahok upang matiyak na regular silang humihinga, at mag-ingat at matyagan ang mga palatandaan ng sakit o pagkabalisa Gumamit ng mga lata ng sopas o iba pang materyales kung wala kang makitang panimbang na magagamit. Ipakita muna ang bawat ehersisyo. • Ang simpleng paglalakad ay maaari ding maging kapani-pakinabang. 8
Aktibidad sa Musika Ang musika ay maaaring maging isang makapangyarihang paraan upang kumonekta, kahit na maging mahirap na ang komunikasyon sa pamamagitan ng pananalita. May mga pag-aaral na nagpapakita na ang musika ay maaaring makabawas sa pagkabalisa at makapagpapabuti ng mga isyu sa pag-uugali. Larawan ng St. Paul's Senior Services "Ang aking biyenan ay maaaring gumawa ng musika, makinig sa pamilyar na musika, maaaring pasiglahin ang kanyang pag-iisip." --- Kalahok sa Aktibidad sa Musika --- 9
Ideyang Aktibidad: Mga Alaala sa Musika Materyales: 1. CD, cassette, o iba pang gamit sa pagpapatugtog ng musika (iPod, mp3) 2. Mga headphone / speaker 3. Nauugnay na mga pantulong sa paningin (halimbawa, mga takip ng mga plaka) Mga Hakbang: 1. Lumikha ng isang playlist ng musika, habang nag-iisip ng mga pagpipilian na pamilyar at makabuluhan sa indibiwal. 2. Tiyaking ang kapaligiran ay nakaka-relaks. 3. Patugtugin ang playlist at obserbahan at tandaan ang tugon ng indibiduwal sa bawat seleksyon o trak ng musika. 4. Gumamit ng mga kaugnay na pantulong na bisual upang pukawin ang koneksyon sa mga alaala, at kung naaangkop, magtanong tungkol sa mga nakaraang aktibidad, kaganapan, at karanasan. Mga Suhestiyon: • Hikayatin ang mga bata at / o mga apo na tangkilikin ang mga sesyon ng musika kasama ang kanilang minamahal. Gamitin ang musika upang likhain ang kondisyon sa kapaligiran na nais mo. Ang banayad na musika ay maaaring makatulong sa paglikha ng isang kalmado na kapaligiran, habang ang isang mabilis na awit ay maaaring magpalakas ng loob. Hikayatin ang pag-awit at paggalaw. • Upang maiwasan ang pagkalito, pumili ng mapagkukunan ng musika na tuluy-tuloy (walang mga patalastas), at maging maingat sa lakas ng tunog. Tingnan ang mga mapagkukunan ng musika 13ad ulo ng manual na ito para sa link sa mga "playlist" ng musika. 10
Aktibidad sa Pagluluto Maraming mga tao ang gugugol ng maraming oras sa paghahanda ng pagkain. Ang pag-aalok ng mga oportunidad na ipagpatuloy ito ay makapagbibigay ng mabuting pakiramdam at pagiging kapaki-pakinabang, na maaaring magpalakas ng kumpiyansa sa sarili, pati na rin sa pagsulong ng interes sa pagkain at sa tamang mga oras ng pagkain. 11
Ideyang Aktibidad: Paghahanda ng Ensaladang Prutas Mga Materyales: 1. Iba't-ibang prutas 2. Pangbalat ng prutas 3. Panghugas ng prutas 4. Mga kutsara at mangkok Mga Hakbang: 1. Papiliin ang indibiduwal na may demensya ng mga prutas na gusto nila para maisama sa paggawa ng ensaladang prutas. 2. Hikayatin ang indibiduwal na amuyin at hawakan ang prutas at pag-usapan ang amoy at lasa nito. 3. Patulungin sila sa paglilinis ng prutas o iba pang gawain sa paghahanda. 4. Pag-usapan ang prutas at kung saan ito nanggaling sa mundo. 5. Hikayatin silang gumamit ng kutsara para maglagay ng ensaladang prutas sa mga mangkok para sa kanila o para sa iba. Mga Pag-iiba: • Kung ligtas na gawin ito, payagan ang iyong minamahal na tumulong sa mas mahirap na gawain tulad ng pagbabalat o pagpuputol ng prutas. Mga Suhestiyon: • I-link ang aktibidad sa isang tema o isang kaganapan tulad ng Easter, Pasko, o Halloween. Alamin ang koneksyon ng isang tao sa klase ng pagkain at mga okasyong kainan mula sa kanilang karanasan sa buhay. Gawing pangkalahatan ang aktibidad sa pamamagitan ng pagsasama ng isang bata o tinedyer sa paghahanda ng pagkain. 12
11 Aktibidad sa Paghahardin Ang kalikasan ay magagamit na pangterapeutika. Ang paghahalaman at pagtatanim ay maaaring magkaroon ng positibong epekto sa kagalingan ng mga indibiduwal, kabilang ang mga nabubuhay na may demensya at iba pang mga kapansanan. Larawan ng St. Paul's Senior Services: Ang mga kalahok sa Day Center ay nagtatanim at nagpapanatili ng kani-kanilang sariling hardin. ipahayag ang "Ang aking biyenan ay maaaring kanyang sarili at maging kanyang sarili sa mga taong nakakaunawa at nagmamalasakit. --- Kalahok sa Aktibidad sa Paghahardin --- 13
Ideyang Aktibidad: Paghahardin Mga Materyales: 1. Lupa 2. Tray o palayok (opsyonal) 3. Mga binhi o punla 4. Mga kagamitan sa paghahalaman (halimbawa, mga pala, panghukay, asarol) Mga Hakbang: 1. Anyayahan ang taong may demensya upang pumili ng mga binhi o halaman na nais nilang itanim. 2. Magtulungan upang itanim ang binhi alinsunod sa mga tagubilin na kasama nito. Maaari kayong magpalitan sa paghukay ng lupa at pagtakip sa paligid ng halaman. 3. Diligan nang regular ang iyong halaman. 4. Panatilihin ang hardin at ang patuloy na paglahok sa proseso (halimbawa, pagdidilig, pagtatabas). Mga Pagbabago: • Kung walang magagamit na lugar sa panlabas, palaguin ang ilang mga halaman sa loob. Kahit isang halaman lamang na aalagaan ay maaring magdala ng kasiyahan at magaang na pakiramdam. Mga Suhestiyon: • Pagtatanim - Pumili ng mga halaman na makulay, maganda ang samyo, at kagiliw-giliw na hawakan. Mga Rekomendadong Halaman - Carnation, Lemon Thyme, Rosemary Kapaligiran - Piliin ang mga halaman na lalago sa iyong kapaligiran. • Pagkakataon upang makapagpahinga - Maglagay ng silungan at mga upuan sa hardin upang makasama ang pamilya at mga kaibigan. 14
15 Independiyenteng Mga Aktibidad Walang masama kung may mga araw na hindi mo aktibong maaasikaso ang iyong minamahal. Maraming mga independyenteng aktibidad na nakapagbibigay ng stimulasyon sa iyong minamahal habang inaasikaso mo ang ibang gawain. May mga independyenteng aktibidad na kapaki-pakinabang din kung ang iyong oras ay limitado o kung nangangailangan ka ng pag-aalaga sa sarili. "Kapag ang aking ama ay masayang nakikibahagi sa mga independiyenteng aktibidad, makakapag-gugol ako ng de-kalidad na oras kasama ang iba pang mga miyembro ng aking pamilya." --- Tagapag-alaga --- 15
Ideya na Aktibidad: Pagsusunud-sunod at Pagtutugma-tugma Mga Materyales: 1. Anumang materyales sa paligid na maaaring ayusin, tulad ng mga butones, kard, kutsara, medyas, at iba pang mga bagay. Mga Hakbang: Halimbawa ng medyas - 1. Maghanda ng iba't-ibang mga kulay ng medyas 2. Paayusin sa kanila ang mga medyas ayon sa kulay. Ang hakbang na ito ay maaaring mag-iba depende sa mga materyal na ibibigay mo. Halimbawa, maaari mong pag-uri-uriin ang mga bagay batay sa laki o hugis. 3. Tulungan sila kung kinakailangan. 4. Patuloy na ulitin ang gawain hangga't nasisiyahan sila. 5. Subukang baguhin ang mga gawain o palitan ang materyales kung nais nila ng isang bagong aktibidad. Mga Suhestiyon: • Siguraduhin na ang lahat ng mga bagay na ibinigay ay hindi madaling lunukin. Hayaang gawin nila kung ano ang natural. Ang punto ay upang mapukaw ang kanilang interes. Hindi mahalaga kung ang mga bagay ay tapos nang "tama." Iba Pang Mga Ideya para sa Independyenteng Aktibidad: Bingo, palaisipan, mga album ng litrato, musika, mga aklat, mga lumang bideo ng pamilya. 16
Mapapagkukunan ng Impormasyon at Iba Pang Ideya sa Mga Aktibidad Sumusuporta sa Demensya: 1. Dementia Friendly America: 2. Age Well San Diego, Dementia-Friendly: Sining at Musika: 1. 2. 3. BBC Music Memories: offers around 1,800 clips of music from the last 100 years, which could help to explore what someone would like on their playlist. ) 4. PlayList for Life: Pisikal na Aktibidad: 1. 2. older-adults/ 3. Pagluluto: 1. Paghahardin: 1. alzheimers-dementia/ 2. info-final.pdf Independyenteng Aktibidad: 1. Iba Pang Mapapagkukunan ng Kaalaman na Maaaring Gamitin: 1. BookletEMAIL.pdf 2. 3. 4. lodge-singing-with-dementia 5. alzheimers-disease 17


Alamin ang Iyong Mga Karapatan sa Pagboto Ang Iyong Gabay sa mga Pederal na Batas sa mga Karapatan sa Pagboto Kagawaran ng Katarungan ng U.S. Dibisyon ng mga Karapatang Sibil
Sa Loob ng Gabay na ito Pangunahing Impormasyon Tungkol sa Pagboto ... 1 Pagprotekta sa Iyong Karapatang Bumoto ... 2 Pagpaparehistro ng Botante ... 4 Pagboto sa Ibang Bansa ... 8 Pagboto na may Limitadong Kahusayan sa Ingles ... 9 Pagboto nang may Kapansanan ... 11 Pag-uulat ng Paglabag ... 12 Mga Karagdagang Mapagkukunan ... 13 2
Pangunahing Impormasyon Tungkol sa Pagboto Sino ang nagpapatakbo ng mga halalan sa aking estado? Mga pang-estado at lokal na opisyal ng halalan. Sila ang nagpapatakbo sa mga lokal, pang-estado, at pederal na halalan, kabilang ang para sa Kongreso at para sa Pampanguluhan. Kung gusto mong malaman kung paano ka makakaboto sa iyong estado, dapat kang makipag-ugnayan sa mga opisyal na iyon dahil magkakaiba ang mga patakaran sa iba't ibang estado. Makakahanap ka ng higit pang impormasyon tungkol sa mga tuntunin ng iyong estado at impormasyon sa pakikipag-ugnayan para sa mga opisyal ng halalan sa vote.gov. 1
Pagprotekta sa Iyong Karapatang Bumoto Pinoprotektahan ba ng pederal na batas ang aking karapatang bumoto? Oo. Ang Dibisyon ng mga Karapatang Sibil ng Kagawaran ng Katarungan ng U.S. ay nagpapatupad ng mga batas na ito. Kadalasan, maaari ring magsampa ng pribadong kaso ang mga taong nalabag ang mga karapatan. Pumuprotekta ba ng pederal na batas laban sa diskriminasyon sa pagboto? Oo. Narito ang dalawa sa pinakamahalagang pederal na batas para sa pagprotekta sa mga botante laban sa diskriminasyon. Ang unang batas ay ang Batas sa mga Karapatan sa Pagboto (Voting Rights Act, VRA). Ginagawang ilegal ng Seksyon 2 ng VRA ang pagtanggi o paghihigpit sa mga karapatan sa pagboto dahil sa lahi o kulay ng balat ng isang mamamayan. Ipinagbabawal din nito ang diskriminasyon laban sa mga mamamayan na mga miyembro ng isang grupo ng minoryang wika, na tinukoy ng VRA kabilang ang mga Amerikanong Indian, Asyanong Amerikano, Katutubong Taga-Alaska, o Latino. Sa ilalim ng Seksyon 2, hindi maaaring gamitin ng mga pang-estado at lokal na pamahalaan ang mga gawain 2
sa pagboto o mga tuntunin sa halalan na sadyang may diskriminasyon. Hindi rin sila maaaring gumamit ng mga gawain o tuntunin na nagreresulta sa mga mamamayan na kabilang sa isang partikular na lahi o grupo ng minoryang wika na may mas kaunting pagkakataon kaysa sa iba na bumoto at maghalal ng mga pampublikong opisyal na gusto nila. Ang pangalawang batas ay ang Batas para sa mga Amerikanong may Mga Kapansanan (Americans with Disabilities Act). Inaatasan ng Titulo II ng batas na iyon ang mga pang-estado at lokal na pamahalaan na tiyakin na ang mga taong may mga kapansanan ay may ganap at pantay na pagkakataong bumoto. Tulad ng Seksyon 2 ng VRA, naaangkop ang batas na ito sa lahat ng aspeto ng pagboto. Kabilang dito ang pagpaparehistro para bumoto, pagpunta sa mga lugar ng botohan, at pagboto, pareho sa Araw ng Halalan at sa panahon ng maagang pagboto. Makakahanap ka ng higit pang impormasyon sa ada.gov. Pumuprotekta ba ang mga pederal na batas laban sa pananakot sa botante? Oo. May mga pederal na batas sibil at kriminal na ginagawang labag sa batas ang pananakot, pagbabanta o pagpipilit sa isang tao para sa pagboto o pagtatangkang bumoto, gayundin ang mga pederal na batas na ginagawang ilegal ang pananakot, pagbabanta o pagpilit sa mga taong humihimok o tumutulong sa iba na bumoto. Kasama sa mga batas-sibil ang Batas sa mga Karapatang Sibil ng 1957 (Civil Rights Act of 1957) at ang Batas sa mga Karapatan sa Pagboto. Ang mga batas na kriminal ay makikita sa ilang Titulo ng Kodigo ng U.S. 3
Pagpaparehistro ng Botante Saan ako maaaring magparehistro para bumoto? Ang Batas sa Pambansang Pagpaparehistro ng Botante (National Voter Registration Act. NVRA) ay inaatasan ang karamihan sa mga estado (lahat maliban sa Idaho, Minnesota, New Hampshire, North Dakota, Wisconsin, at Wyoming) na pahintulutan kang magparehistro upang bumoto sa pamamagitan ng koreo. Iniaatas din nito ang parehong 44 na estado na hayaan kang magparehistro upang bumoto sa pamamagitan ng iba't ibang tanggapan ng pamahalaan. Ang ilang halimbawa ay ang mga tanggapan na nagbibigay ng mga lisensya sa pagmamaneho, tulong sa publiko, o mga serbisyo sa kapansanan, at mga tanggapan ng recruitment ng Hukbong Sandatahan. Ang iyong estado ay maaari ring mag-alok ng iba pang paraan upang magparehistro, tulad ng mga opisina ng halalan, mga kaganapan sa pagpaparehistro ng botante, isang lugar ng botohan, sa pamamagitan ng koreo, o online. Kung karapat-dapat kang magparehistro, dapat kang payagan ng mga estado na bumoto sa isang pederal na halalan hangga't ang iyong aplikasyon sa pagpaparehistro ay may marka ng koreo o natanggap ng tamang opisina nang hindi bababa sa 30 araw bago ang halalan na iyon. Sa ilang estado, ang deadline ay mas malapit sa halalan; at ilang ibang estado ay 4
nagpapahintulot ng pagpaparehistro sa Araw ng Halalan. Mangyaring tingnan ang website ng mga halalan ng iyong estado para sa espesipikong impormasyon tungkol sa mga kinakailangan at mga deadline. Mahahanap mo ang website na iyon sa pamamagitan ng pagpunta sa vote.gov. Kailan ako maiaalis sa listahan ng rehistrasyon ng mga botante? Sa ilalim ng Seksyon 8 ng Batas sa Pambansang Pagpaparehistro ng Botante, maaaring alisin ka ng mga opisyal sa listahan ng rehistrasyon ng botante para sa mga pederal na halalan kung hihilingin mo ito sa kanila, o kung pumanaw ka. Maaari ka ring alisin sa listahan kung lalayo ka, hangga't sinusunod ng mga opisyal ang mga tuntunin ng NVRA tungkol sa abiso at timing. Hindi ka maaaring alisin sa listahan ng pagpaparehistro dahil lamang sa hindi ka bumoto sa isang halalan. Ngunit maaari kang tanggalin kung hindi mo sasagutin ang isang abiso na humihiling sa iyo na kumpirmahin kung lumipat ka na, at pagkatapos ay hindi ka bumoto sa loob ng susunod na dalawang yugto ng pederal na halalan. Aalisin ka rin ng maraming estado sa listahan kung ikaw ay nahatulan ng mga partikular na krimen o nahusgahan na may kapansanan sa pag-iisip. Maaari ba akong bumoto kung lumipat ako at nakalimutan kong i-update ang aking address sa pagpaparehistro ng botante? Depende. Ipagpalagay na lumipat ka sa loob ng isang lugar na saklaw ng parehong lugar ng botohan 5
(halimbawa, kakalipat mo lang sa kanto). Pagkatapos ay pahihintulutan ka ng Batas sa Pambansang Pagpaparehistro ng Botante na bumoto sa lugar ng botohan na iyon. Ngunit dapat mong i-update ang iyong address sa mga opisyal ng halalan (na maaari mong gawin sa lugar ng botohan kapag bumoto ka) upang ito ay tama para sa mga halalan sa hinaharap. Ipagpalagay na lumipat ka sa isang address na may ibang lugar ng botohan, ngunit nakatira ka pa rin sa loob ng parehong hurisdiksyon ng tagatala (halimbawa, sa isang lugar sa parehong lungsod) at sa parehong distrito ng Kongreso. Samakatwid, maaari kang bumoto sa dati mong lugar ng botohan. At sa ilang estado, maaari ka ring payagang bumoto sa iyong bagong lugar ng botohan o isang sentral na lokasyon, tulad ng opisina ng tagatala, sa halip na sa iyong lumang lugar ng botohan. Muli, dapat mong i-update ang iyong address sa mga opisyal ng halalan (na maaari mong gawin sa lugar ng botohan kapag bumoto ka) upang ito ay tama para sa hinaharap na halalan. Ipagpalagay na hindi ka lumipat, ngunit ang mga talaan ng pagpaparehistro ay hindi tama na nagsasabi na lumipat ka. Samakatwid mayroon kang karapatang bumoto sa iyong lugar ng botohan kapag nakumpirma mo na patuloy kang nakatira kung saan ka nakarehistro. Mangyaring tingnan ang website ng mga halalan ng iyong estado para sa impormasyon tungkol sa iyong wastong lugar ng botohan. Mahahanap mo ang website na iyon sa pamamagitan ng pagpunta sa vote.gov. Bilang panghuli, pinoprotektahan ng pederal na batas ang iyong karapatang bumoto sa mga halalan sa pagkapangulo kung lumipat ka bago ang Araw ng Halalan o kung wala ka sa estado sa Araw ng Halalan. 6
Ang karapatang ito ay protektado ng Seksyon 202 ng Batas sa mga Karapatan sa Pagboto. Paano kung nagparehistro ako upang bumoto ngunit ang aking pangalan ay hindi nakalista sa aklat ng botohan? Sa karamihan ng mga estado, maaari kang makakuha ng "pansamantalang balota" upang bumoto sa mga pederal na halalan pagkatapos mong igiit na ikaw ay nakarehistro at karapat-dapat. Ang Seksyon 302 ng Batas ng Pagtulong sa Amerika na Bumoto (Help America Vote Act) ay nagtatakda ng ilang tuntunin tungkol dito. Maaari ka ring maalukan ng pansamantalang balota kung iginiit ng isang opisyal ng halalan na hindi ka karapat-dapat na bumoto. Ang mga batas ng estado ay maaaring magbigay ng iba pang mga dahilan para sa pagbibigay sa iyo ng isang pansamantalang balota - halimbawa, kung hindi mo dala ang kinakailangang ID ng estado kapag ikaw ay bumoto (sa isang estado na nangangailangan ng pagpapakita ng ID para bumoto) o kung ikaw ay pinadalhan na ng isang balota ng lumiban (absentee ballot). Upang bumoto gamit ang isang pansamantalang balota, dapat kang pumirma sa isang nakasulat na paninindigan. Ang iyong nakumpletong balota ay hahawakan nang nakahiwalay sa mga regular na balota hanggang sa mapagpasyahan ng isang opisyal ng halalan kung dapat itong bilangin. Dapat kang bigyan ng mga nakasulat na tagubilin tungkol sa kung paano malalaman kung binilang ang iyong balota, at kung hindi ito binilang, ang dahilan kung bakit. Sa ilalim ng batas ng estado, maaaring kailanganin mo ring magbigay ng karagdagang impormasyon sa isang tiyak na petsa para mabilang ang iyong balota. 7
Pagboto sa Ibang Bansa Maaari ba akong bumoto kung hindi ako naka-active duty o nakatira sa ibang bansa? Oo. Kung magiging karapat-dapat kang bumoto kung nakatira ka sa U.S., pinoprotektahan ng Batas sa Pagboto ng Lumiban na Mamamayang Militar at Nasa Ibang Bansa (Uniformed and Overseas Citizens Absentee Voting Act) ang iyong karapatang magparehistro at bumoto nang nakaliban sa mga pederal na halalan. Pinoprotektahan ng batas na ito ang mga mamamayang nasa militar o ang merchant marine at naglilingkod bilang naka-active duty na malayo sa tirahan, kung sila ay naglilingkod sa ibang bansa o nasa loob ng U.S. Pinoprotektahan din nito ang kanilang mga karapat-dapat na miyembro ng pamilya na malayo sa tirahan dahil sa serbisyong iyon. At pinoprotektahan nito ang mga karapatan sa pagboto ng mga mamamayan ng Estados Unidos na nakatira sa ibang bansa. Para sa mga pederal na halalan, maaari kang magparehistro para bumoto at humiling ng balota ng lumiban sa parehong pagkakataon sa pamamagitan ng paggamit ng Pederal na Aplikasyon sa Post Card. Maaari kang humiling na matanggap ang iyong balota ng lumiban sa pamamagitan ng koreo o elektronikong paraan. Maaari ka ring gumamit ng back-up na Federal Write-In na Balota ng Lumiban kung gumawa ka ng 8
napapanahong aplikasyon para sa, ngunit hindi pa natatanggap, ang iyong balota ng lumiban. Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang website ng Pederal na Programa ng Tulong sa Pagboto (Federal Voting Assistance Program) sa fvap.gov at sa website ng Dibisyon ng mga Karapatang Sibil sa absentee-voting-act. Pagboto na may Limitadong Kahusayan sa Ingles Aling mga pederal na batas ang pumuprotekta sa mga botanteng may limitadong kasanayan sa Ingles? Ang Seksyon 208 ng Batas sa mga Karapatan sa Pagboto ay nagpapahintulot sa mga botante na nahihirapang magbasa (halimbawa, dahil limitado ang kanilang Ingles) na makakuha ng tulong sa proseso ng pagboto mula sa isang taong kanilang pinili. Ngunit ang taong iyon ay hindi maaaring maging employer ng botante o isang opisyal mula sa unyon ng botante. Ang Seksyon 4(e) ng VRA ay nagbabawal sa mga opisyal ng halalan na ikondisyon ang karapatang bumoto sa kakayahan ng isang mamamayan na magbasa, magsulat, o umunawa ng Ingles. Pinoprotektahan ng batas ang mga botante na nakatapos nang hindi bababa sa ikaanim na baitang sa mga paaralang may watawat ng Amerika kung saan itinuro ang mga klase sa isang wika maliban sa Ingles. Halimbawa, naaangkop 9
ang batas na ito sa mga mamamayan na nag-aral sa isang pampublikong paaralan sa Puerto Rico at tinuruan sa Espanyol. Gayundin, ang Seksyon 203 ng VRA ay inaatasan ang mga lugar kung saan mayroong sapat na bilang ng mga botante ng minoryang wika upang magbigay ng mga materyal sa halalan at tulong sa ibang mga wika. Tuwing limang taon, tinutukoy ng Kawanihan ng Senso ng U.S. ang mga lugar kung saan ito kinakailangan at kung anong mga wika ang dapat nilang gamitin. Mahahanap mo ang kasalukuyang listahan ng mga lokasyong ito sa census.gov/programs- Iniaatas sa Seksyon 301 ng Batas ng Pagtulong sa Amerika na Bumoto na gawing maa-access ang mga sistema ng pagboto ng mga hurisdiksyon sa parehong mga wika. 10
Pagboto nang may Kapansanan Aling mga pederal na batas ang pumuprotekta sa mga botante na may mga kapansanan? Inaatasan ng Titulo II ng Batas para sa mga Amerikanong may mga Kapansanan ang mga pang- estado at lokal na pamahalaan na tiyakin na ang mga taong may kapansanan ay may ganap at pantay na pagkakataong bumoto. Naaangkop ang batas na ito sa lahat ng aspeto ng pagboto. Kabilang dito ang pagpaparehistro ng botante, pagpunta sa mga lugar ng botohan, at pagboto, na pareho sa Araw ng Halalan at sa panahon ng maagang pagboto. Ang Batas ng Pagtulong sa Amerika na Bumoto ay may mga tuntunin tungkol sa mga lugar ng botohan para sa mga pederal na halalan. Ang bawat lugar ng botohan ay dapat magkaroon ng hindi bababa sa isang sistema ng pagboto na nagpapahintulot sa mga taong may mga kapansanan na bumoto nang independyente at pribado. Ang Seksyon 208 ng Batas sa mga Karapatan sa Pagboto ay nagpapahintulot sa mga botante na may mga kapansanan na makakuha ng tulong sa proseso ng pagboto mula sa isang taong kanilang pinili. Ngunit ang taong iyon ay hindi maaaring maging employer ng botante o isang opisyal mula sa unyon ng botante. 11
Pag-uulat ng Paglabag Paano ako mag-uulat ng posibleng paglabag sa mga pederal na batas sa mga karapatan sa pagboto? Iulat ang mga posibleng paglabag sa karapatang sibil sa Dibisyon ng mga Karapatang Sibil. Maaari mong gawin ito: online sa civilrights.justice.gov o • sa telepono sa (800) 253-3931 Iulat ang mga posibleng pederal na krimen, tulad ng mga alalahanin tungkol sa mga banta laban sa mga botante, mga banta laban sa mga opisyal ng halalan, o pandaraya sa halalan, sa FBI. Maaari mong gawin ito: online sa tips.fbi.gov o • sa telepono sa 800-CALL-FBI 12
Mga Karagdagang Mapagkukunan Saan ako makakahanap ng higit pang impormasyon tungkol sa kung paano pinoprotektahan ng pederal na batas ang aking karapatang bumoto? Makakahanap ka ng higit pang impormasyon sa website ng Dibisyon ng mga Karapatang Sibil. Ang website ng Seksyon ng Pagboto ay makikita sa justice.gov/crt/voting-section. Ang website ng Seksyon sa mga Karapatan ng May Kapansan tungkol sa Batas para sa mga Amerikanong may Mga Kapansanan ay makikita sa ada.gov. Ang karagdagang impormasyon at mga mapagkukunan tungkol sa pagboto ay matatagpuan sa justice.gov/voting at sa vote.gov. 13
U.S. Department of Justice Civil Rights Division justice.gov/voting Tagalog 11