ATANUNGAN AT TUNGKOL SAAGOT KS TUBERKULOSIS MGA TANONG AT SAGOT TUNGKOL SA TUBERKULOSIS 2021
K & ATANUNGAN AT AGOT S TUNGKOL SA TUBERKULOSIS 2021 Ang mga Tanong at Sagot Tungkol sa Tuberculosis (TB) ay nagbibigay ng impormasyon tungkol sa pagsusuri at paggamot sa impeksyon ng TB at sakit na TB. Ang mga pangunahing pinagtutuunan ng buklet na ito ay mga taong mayroon o nanganganib na magkaroon ng TB; mga taong maaaring nalantad sa taong may TB; mga taong nagbibigay ng mga serbisyo sa mga may mataas na panganib para sa TB, tulad ng mga opisyal sa bilangguan, mga manggagawa sa tirahan ng walang bahay, at mga tagatugon sa emerhensiya; at mga taong nais matuto pa ng tungkol sa tuberkulosis. Para sa karagdagang impormasyon sa TB, mangyaring bisitahin ang KAGAWARAN NG KALUSUGAN AT MGA SERBISYONG PANTAO NG U.S. Mga Sentro para sa Pagkontrol at Paghadlang ng Sakit Pambansang Sentro para sa HIV/AIDS, Viral Hepatitis, STD, at Paghadlang sa TB Dibisyon ng Eliminasyon ng Tuberkulosis
TALAAN NG MGA NILALAMAN Ano ang TB? ... 5 Bakit problema pa rin ang TB sa Estados Unidos? ... 5 Paano kumakalat ang TB?... 5 Sino ang nanganganib na mahawa ng TB? ... 6 Ano ang nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI)?... 6 Ano ang sakit na TB? ... 7 Sino ang nanganganib para sa sakit na TB? ... 8 Ano ang mga sintomas ng sakit na TB?... 9 Ano ang pagkakaiba sa pagitan ng nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) at sakit na TB? ... 10 Dapat ba akong magpasuri para sa TB? ... 11 Ano ang mga pagsusuri para sa impeksyon ng TB? ... 11 Paano kung positibo ang pagsusuri sa akin para sa impeksyon ng TB? ... 13 Paano kung nabakunahan na ako ng bacille Calmette-Guérin (BCG)? ... 13 Kung mayroon akong nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI), paano ko maiiwasan ang pagkakaroon ng sakit na TB?... 14 Ano ang mga hindi kanais-nais na epekto ng mga gamot para sa nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI)? ... 15 Paano kung mayroon akong impeksyon ng HIV? ... 17 Kung nalantad ako sa taong may sakit na TB, maaari ko bang mahawaan ng TB ang iba? ... 17 Paano ginagamot ang sakit na TB? ... 18 Ano ang mga hindi kanais-nais na epekto ng mga gamot sa sakit na TB? ... 19 Bakit kailangan kong gumamit ng gamot sa TB nang napakatagal?... 20 Ano ang palaban sa maraming gamot na TB (multidrug-resistant TB, MDR TB) at palaban sa malawakang gamot na TB (extensively drug-resistant TB, XDR TB)? ... 20 Ano ang direktang inoobserbahang terapiya (directly observed therapy, DOT)? ... 21 Paano ko maaalala ang paggamit ng aking mga gamot sa TB kung wala ako sa DOT?... 22 Paano ko maiiwasan ang pagkalat ng TB? ... 23 Mga Karagdagang Sanggunian sa TB ... 24
Ano ang TB? Ang tuberkulosis (TB) ay sanhi ng bakteryang tinatawag na Mycobacterium tuberkulosis (M. tuberkulosis). Ang bakterya, o mga mikrobyo, ay karaniwang umaatake sa baga. Ang mga mikrobyo ng TB ay maaaring umatake sa anumang bahagi ng katawan, tulad ng bato, gulugod, o utak. May magandang balita. Ang mga taong may TB ay maaaring magamot kung hihingi sila ng medikal na tulong. Bakit problema pa rin ang TB sa Estados Unidos? Mahahadlangan at magagamot ang TB ngunit nananatili pa ring pinakanakamamatay na nakakahawang sakit sa mundo. Ang pagkakaroon ng nakakahawang sakit na TB ay nangangahulugang maaari mong maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Sa nakalipas na ilang taon, iniulat ng Estados Unidos ang pinakamababang bilang ng mga kaso ng TB na naitala, ngunit napakaraming tao pa rin ang dumaranas ng TB. Kahit na nababawasan ang bilang, nagpapatuloy pa rin na problema ang TB. Habang bumaba na ang bilang ng mga kaso ng TB sa Estados Unidos, mas mataas pa rin ang mga antas ng TB sa mga taong mula sa mga pangkat na lahi at etnikong minorya kumpara sa mga Puting tao. Ito ay dahil mas malamang na may mga salik ng panganib ang ilang mga partikular na pangkat ng lahi at etniko na maaaring magpataas ng pagkakataong magkaroon ng sakit (tingnan ang pahina 8). Sinasagot ng buklet na ito ang mga karaniwang tanong tungkol sa TB. Mangyaring magtanong sa iyong doktor, nars, o iba pang tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan kung mayroon kang mga karagdagang katanungan. Paano kumakalat ang TB? Ang TB ay naikakalat sa pamamagitan ng hangin mula sa isang tao papunta sa ibang tao. Ang mga mikrobyo ng TB ay kumakalat sa hangin kapag umuubo, nagsasalita, o kumakanta ang isang taong may nakahahawang sakit na TB. Maaaring malanghap ng mga taong nasa malapit ang mga mikrobyong ito ng TB at mahawahan. Kapag nalanghap ng isang tao ang mga mikrobyo ng TB, maaaring manatili ang mga mikrobyo ng TB sa baga at magsimulang lumago. Mula doon, maaaring lumipat ang mga mikrobyo ng TB sa pamamagitan ng dugo sa ibang mga bahagi ng katawan, tulad ng bato, gulugod, o utak. Bakterya ng Tuberkulosis 4
TANONG AT SAGOT TUNGKOL SA TB Sino ang nanganganib na mahawa ng TB? Maaaring mahawa ng TB ang sinuman. Ang ilang tao ay may mas mataas na peligro na mahawahan ng TB: " Ang mga taong nakipag-ugnayan sa isang taong may nakakahawang sakit na TB " Ang mga taong ipinanganak o madalas na naglalakbay sa mga bansa na karaniwan ang sakit na TB, kabilang ang Mexico, Pilipinas, Vietnam, India, China, Haiti, Guatemala, at iba pang bansa na mataas ang antas ng TB " Ang mga manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan at iba pa na nagtatrabaho o nakatira sa mga lugar na may mataas na peligro para sa pagkahawa ng TB, tulad ng mga kanlungan ng walang tirahan, kulungan, at mga tahanan ng pangangalaga Ano ang nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI)? Sa karamihan ng mga taong nakalanghap ng mga mikrobyo ng TB at nahawahan, nagagawang labanan ng katawan ang mga mikrobyo ng TB upang mapigilan ang paglago ng mga ito. Ang mga mikrobyo ng TB ay nagiging hindi aktibo, ngunit nananatiling buhay ang mga ito sa katawan at maaaring maging aktibo sa paglaon. Tinatawag ito na nakatagong impeksyon ng TB, o LTBI sa mas maikli. Ang mga taong may LTBI ay " Walang mga sintomas. " Walang nararamdamang sakit. " Hindi maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. " Kadalasang may positibong pagsusuri ng TB sa dugo o positibong reaksyon ng TB sa pagsusuri ng balat. " Maaaring magkaroon ng sakit na TB kung hindi sila makatatanggap ng paggamot para sa LTBI (tingnan ang Pahina 14). Ang mga taong may LTBI ay walang mga sintomas, at hindi nila maikakalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Gayunpaman, kung maging aktibo ang mga mikrobyo ng TB sa katawan at dumami, lilipat ang taong ito mula sa pagkakaroon ng LTBI tungo sa pagkakaroon ng sakit na TB. Dahil dito, dapat gamutin ang mga taong may LTBI para maiwasan silang magkaroon ng sakit na TB. Mahalaga ang paggamot sa LTBI sa pagkontrol ng TB sa Estados Unidos dahil malaki ang maibabawas nito sa peligro na uunlad ang LTBI at maging sakit na TB. Ano ang 5
Ano ang sakit na TB? Kung hindi mapigilan ng immune system ang paglago ng mga mikrobyo ng TB, magsisimulang dumami ang mga mikrobyong TB at magdudulot ng sakit na TB. Inaatake ng mga mikrobyo ng TB ang katawan, at kung nangyayari ito sa baga, makakalikha ang mga mikrobyo ng TB ng butas sa baga. Ang ilang tao ay nagkakaroon agad ng sakit na TB pagkatapos na mahawahan (sa loob ng ilang linggo) bago malabanan ng kanilang immune system ang mga mikrobyo ng TB. Ang ibang mga tao ay may nakatagong impeksyon ng TB at maaaring magkasakit makalipas ang ilang taon, kapag humina ang kanilang immune system dahil sa ibang kadahilanan. Ang paggamot sa nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) ay epektibo sa paghadlang sa sakit na TB. Ang mga taong may sakit na TB sa baga o lalamunan ay maaaring makahawa, na nangangahulugang maaari nilang maipasa ang mga mikrobyo ng TB sa kanilang pamilya, mga kaibigan, at iba pa sa kanilang paligid. Ang mga taong may TB sa iba pang bahagi ng kanilang katawan, tulad ng mga bato o gulugod, ay karaniwang hindi nakakahawa. Ang mga taong may sakit na TB ay malamang na maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa mga taong nakakasalamuha nila araw-araw. Kasama rito ang mga miyembro ng pamilya, kaibigan, kasamahan sa trabaho, o kasamahan sa paaralan. Ang mga taong may sakit na TB ay kailangang gumamit ng ilang gamot kapag nagsimula na silang magpagamot. Matapos gumamit ng gamot sa TB nang ilang linggo, magagawang matukoy ng doktor sa mga pasyente ng TB kung hindi na nila maikakalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Karamihan ng mga taong may sakit na TB ay kailangang gumamit ng gamot sa TB nang hindi bababa sa 6 na buwan para malunasan. 6
Sino ang nanganganib para sa sakit na TB? Maraming tao na may nakatagong impeksyon ng TB (LTBI) ang hindi nagkakaroon ng sakit na TB. Kahit hindi nagkakaroon ng sakit na TB ang lahat ng may LTBI, humigit-kumulang 5-10% ang magkakaroon ng sakit na TB sa kanilang tanang-buhay kung hindi magagamot. Ang pag- unlad mula sa hindi nagamot na LTBI tungo sa sakit na TB ay tinatayang aabot sa halos 80% ng mga kaso ng TB sa U.S. Ang ilang tao na may LTBI ay mas malamang na magkaroon ng sakit na TB kaysa sa iba. Ang mga taong may mataas na peligro na magkaroon ng sakit na TB sa pangkalahatan ay nabibilang sa dalawang kategorya: 1. Ang mga na-impeksyon kamakailan sa mga mikrobyo ng TB 2. Ang mga may kondisyong medikal na nagpapahina sa immune system kabilang ang: " Impeksyon sa HIV " Paggamit ng sangkap (tulad ng paggamit ng iniiniksyon na droga) " Pinasadyang paggamot para sa rheumatoid arthritis o Crohn's disease " Mga paglipat ng organ " Malubhang sakit sa bato " Kanser sa ulo at leeg " Diabetes " Mga medikal na paggagamot tulad ng mga corticosteroid " Silicosis " Mababang timbang ng katawan Ang mga bata, lalo na ang mga wala pang 5 taong gulang, ay may mas mataas na peligro na magkaroon ng sakit na TB kapag nahawahan. 7
Ano ang mga sintomas ng sakit na TB? Ang mga sintomas ng sakit na TB ay nakasalalay sa bahagi ng katawan kung saan lumalago ang mga mikrobyo ng TB. Ang sakit na TB sa baga ay maaaring maging sanhi ng mga sumusunod na sintomas: "Ubo "(mas matagal sa 3 linggo) " Pag-ubo ng dugo o plema (plema mula sa loob ng baga) " "Pananakit sa dibdib " "Lagnat " "Pagpapawis sa gabi " "Panggiginaw " "Pagkawala ng ganang kumain " "Kahinaan o pagkapagod " "Pagbagsak ng timbang Ang mga sintomas ng sakit na TB sa ibang mga bahagi ng katawan ay maaaring kabilangan ng mga sumusunod: " Ang TB ng bato ay maaaring magsanhi ng dugo sa ihi. " Ang meningitis na TB ay maaaring magsanhi ng sakit ng ulo o pagkalito. " Ang TB ng gulugod ay maaaring magsanhi ng pananakit sa likod. " Ang TB ng lalamunan ay maaaring maging sanhi ng pamamalat. Para sa impormasyon tungkol sa kung paano ginagamot ang sakit na TB, tingnan ang Pahina 18. 8
Ano ang pagkakaiba sa pagitan ng nakatagong im- peksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) at sakit na TB? May mahahalagang pagkakaiba sa pagitan ng nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) at sakit na TB. Ang pag-alam sa mga pagkakaiba ay makakatulong sa iyo na maunawaan ang aasahan kung mayroon kang sakit na LTBI o TB. Ipapaliwanag ng talahanayan sa ibaba ang mga pangunahing pagkakaiba nang magkatabi. TB TB Ang Taong May Nakatagong Impeksyon ng TB (Latent TB Infection, LTBI) TB TB TB TB TB TB TB TB TBTB TB TB TB TB TB TB TB TB TB TB TB TB TB TB Ang Taong May Sakit na TB May kaunting mikrobyo ng TB sa kanyang katawan na buhay ngunit hindi aktibo May madaming aktibong mikrobyo ng TB sa kanyang katawan Walang mga sintomas May mga sintomas na maaaring kabilangan ng " masamang ubo na tumatagal ng 3 linggo o mas mahaba " pananakit sa dibdib " pag-ubo ng dugo o plema " panghihina o pagkapagod " pagbagsak ng timbang " pagkawala ng ganang kumain " panggiginaw " lagnat " pagpapawis sa gabi Hindi maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba Maaaring maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba Hindi nakakaramdam ng sakit Maaaring makaramdam ng sakit at maaaring magkaroon ng mga sintomas na tulad ng ubo, lagnat, at/o pagbagsak ng timbang Karaniwan ay may positibong pagsusuri ng TB sa balat o pagsusuri ng TB sa dugo na nagpapahiwatig ng impeksyon sa TB Karaniwan ay may positibong pagsusuri ng TB sa balat o pagsusuri ng TB sa dugo na nagpapahiwatig ng impeksyon sa TB May normal na x-ray sa dibdib at negatibong kulapot ng plema o sputum smear Maaaring magkaroon ng abnormal na x-ray sa dibdib, o positibong kulapot o culture ng plema Dapat isaalang-alang ang paggamot para sa LTBI upang maiwasan ang sakit na TB Kailangan ng paggamot para sa sakit na TB 9
Dapat ba akong magpasuri para sa TB? Dapat kang magpasuri para sa TB kung: " Nakisalamuha ka sa isang taong alam o inaakalang may nakakahawang sakit na TB. " Ipinanganak ka o madalas na naglalakbay sa mga bansa na karaniwan ang sakit na TB, kabilang ang Mexico, Pilipinas, Vietnam, India, China, Haiti, Guatemala, at iba pang bansa na karaniwan ang TB. " Kasalukuyan kang nakatira, nakatira dati, o nagtatrabaho sa isang malawak na lugar na mas karaniwan ang TB, tulad ng kanlungan ng walang tirahan, bilangguan, kulungan, o tahanan ng pag-aaruga. " Isa kang manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan na nangangalaga sa mga pasyenteng may sakit na TB. " Bahagi ka ng populasyon na mas malamang na magkaroon ng nakatagong impeksyon ng TB (LTBI) o sakit na TB, kabilang ang mga taong walang mahusay na access sa pangangalagang pangkalusugan, may mas mababang kita, o gumagamit ng mga ipinagbabawal na gamot o alak. Bukod dito, ang mga bata, lalo na ang mga wala pang 5 taong gulang, ay may mas mataas na peligro na magkaroon ng sakit na TB kapag nahawahan. Samakatuwid, ang pagsusuri para sa impeksyon ng TB sa mga bata na maaaring nalantad sa taong may sakit ng TB ay mahalaga. Ano ang mga pagsusuri para sa impeksyon ng TB? May dalawang uri ng pagsusuri para sa impeksyon ng TB: ang pagsusuri ng TB sa dugo at pagsusuri ng TB sa balat. Dapat pumili ang iyong tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan kung aling pagsusuri ng TB ang gagamitin. Ang mga salik sa pagpili ng gagamiting pagsusuri ay kinabibilangan ng dahilan ng pagsusuri, kahandaang magamit ng pagsusuri, at gastos. Hinihimok ang mga tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan na gumamit ng mas bagong mga pagsusuri ng TB sa dugo upang ma-screen para sa impeksyon sa TB. Sa pangkalahatan, hindi kinakailangan na gumamit ng parehong pagsusuri ng TB sa balat at pagsusuri ng TB sa dugo sa pagsuri ng parehong tao. Mga Pagsusuri ng TB sa Dugo Ang mga pagsusuri ng TB sa dugo ay gumagamit ng sampol ng dugo upang malaman kung nahawahan ka ng mga mikrobyo ng TB. Dalawang pagsusuri ng TB sa dugo ang naaprubahan ng U.S. Food and Drug Administration at handang magamit sa Estados Unidos: " QuantiFERON®-TB Gold Plus (QFT-Plus) " T-SPOT®.TB test (T-Spot) 10
Maaari kang makakuha ng pagsusuri ng TB sa dugo sa departamento ng kalusugan o sa tanggapan ng iyong doktor. Kukuha ng iyong dugo ang tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan at ipapadala ito sa isang laboratoryo para sa pagsusuri at mga resulta. Kung gumagamit ang iyong kagawaran ng kalusugan ng pagsusuri ng TB sa dugo, isang pagbisita lamang ang kinakailangan upang makakuha ng dugo para sa pagsusuri. ++ Positibong pagsusuri ng TB sa dugo: Nangangahulugan ito na nahawahan ka ng mga mikrobyo ng TB. Kinakailangan ang mga karagdagang pagsusuri upang matukoy kung mayroon kang nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) o sakit na TB. -- Negatibong pagsusuri ng TB sa dugo: Nangangahulugan ito na walang reaksyon ang iyong dugo sa pagsusuri at malamang na wala kang impeksyon ng TB. Ang mga pagsusuri sa dugo ang inirerekumenda na pagsusuri sa TB para sa: " Mga taong nakatanggap ng bakuna sa TB na Bacille Calmette-Guérin (BCG). " Mga taong nahihirapang bumalik sa pangalawang appointment para makita ang reaksyon sa pagsusuri ng TB sa balat. Pagsusuri ng TB sa Balat Maaaring gamitin ang pagsusuri ng TB sa balat para malaman kung nahawahan ka ng mga mikrobyo ng TB. Maaari kang makakuha ng pagsusuri ng TB sa balat sa departamento ng kalusugan o sa tanggapan ng iyong doktor. Ang manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan ay magtuturok ng kaunting pansubok na likido (tinatawag na tuberculin o PPD) sa balat sa ibabang bahagi ng iyong braso. Pagkatapos ng 2 o 3 araw, dapat kang bumalik para mabasa ng manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan ang pagsusuri sa iyong balat. Maaaring magkaroon ka ng pamamaga sa bahaging pinagturukan ng tuberculin. Susukatin ng manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan ang pamamaga na ito at sasabihin sa iyo kung ang iyong reaksyon sa pagsusuri ay positibo o negatibo. ++ -- Positibong pagsusuri sa balat: Nangangahulugan ito na ang katawan ng tao ay nahawahan ng mga mikrobyo ng TB. Kailangan ng mga karagdagang pagsusuri upang matukoy kung ang tao ay may sakit na LTBI o TB. Negatibong pagsusuri sa balat: Nangangahulugan ito na ang katawan ng tao ay hindi tumugon sa pagsubok, at hindi malamang na may sakit na LTBI o TB. Kung ang iyong pagkakalantad sa mga mikrobyong TB ay kamakailan lamang, ang iyong reaksyon sa pagsusuri ng TB sa balat ay maaaring hindi pa positibo. Maaaring kailanganin mo ng pangalawang pagsusuri sa balat 8 hanggang 10 linggo pagkatapos ng huling pakikisalamuha mo sa taong may sakit na TB. Ito ay dahil maaaring tumagal ng ilang linggo pagkatapos ng impeksyon bago may reaksyon ang iyong immune system sa pagsubok ng TB sa balat. Kung ang iyong reaksyon sa pangalawang pagsubok ay negatibo, malamang na wala kang impeksyon ng TB. 11
Paano kung positibo ang pagsusuri sa akin para sa impeksyon ng TB? Kung mayroon kang positibong reaksyon sa pagsusuri ng TB sa dugo o pagsusuri ng TB sa balat, gagawa ang iyong doktor o nars ng iba pang mga pagsusuri upang malaman kung mayroon kang sakit na TB. Ang mga pagsubok na ito ay karaniwang kinabibilangan ng x-ray sa dibdib. Maaari rin kabilangan ito ng pagsusuri ng iniubo mong plema. Dahil ang mga mikrobyo ng TB ay maaaring matagpuan sa ibang lugar maliban sa iyong baga, maaaring suriin ng iyong doktor o nars ang iyong ihi, kukuha ng mga sampol ng tisyu, o gumawa ng iba pang mga pagsusuri. Kung walang paggamot, ang nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) ay maaaring umunlad sa sakit na TB. Kung mayroon kang LTBI, dapat kang magamot upang maiwasan ang sakit na TB (tingnan ang Pahina 14). Kung mayroon kang sakit na TB, kakailanganin mong gumamit ng gamot para magamot ang sakit (tingnan ang Pahina 18). Paano kung nabakunahan na ako ng bacille Calmette-Guérin (BCG)? Ang BCG ay isang bakuna para sa TB. Ang bakunang ito ay hindi malawakang ginagamit sa Estados Unidos. Maraming tao na ipinanganak sa labas ng Estados Unidos ang nakatanggap ngbakuna sa TB na BCG. Madalas itong ibinibigay sa mga sanggol at maliliit na bata sa ibang mga bansa na mas karaniwan ang TB. Pinoprotektahan nito ang mga bata sa mga bansang iyon mula sa pagkaroon ng malubhang anyo ng sakit na TB, tulad ng meningitis na TB. Ang bakuna sa TB na BCG ay hindi itinuturing na nakakaprotekta sa mga tao mula sa pagkakaroon ng sakit na TB sa baga, na siyang pinakakaraniwang uri ng sakit sa Estados Unidos. Sa ilang tao, ang bakuna sa TB na BCG ay maaaring maging sanhi ng positibong pagsusuri ng TB sa balat habang hindi sila nahawahan ng mga mikrobyo ng TB. Gayunpaman, walang paraan para malaman kung ang isang positibong reaksyon sa pagsusuri sa balat ay sanhi ng pagbabakuna ng BCG o sanhi ng totoong impeksyon ng TB. Kapag ginagamit ang pagsubok sa balat, ang mga taong nabakunahan ng BCG at may positibong reaksyon sa pagsusuri ng balat ay dapat na suriin pa para sa sakit na TB na para bang hindi sila nabakunahan ng BCG. Hindi tulad ng pagsubok ng TB sa balat, ang mga pagsusuri ng TB sa dugo ay hindi apektado ng naunang pagbabakuna sa BCG. Samakatuwid, ang mga pagsusuri ng TB sa dugo ang mas gustong pagsusuri para sa mga taong nakatanggap ng bakunang BCG. BCG 12
Kung mayroon akong nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI), paano ko maiiwasan ang pagkakaroon ng sakit na TB? Kung walang paggamot, ang nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) ay maaaring umunlad sa sakit na TB. Kung mayroon kang LTBI, dapat kang gamutin para mahadlangan ang sakit na TB kahit na ang pakiramdam mo ay wala kang sakit. Mahalaga ang paggamot sa LTBI sa paghadlang ng TB dahil malaki ang maibabawas nito sa peligro na uunlad ang LTBI at maging sakit na TB. Ang paggamot sa LTBI ay epektibo sa paghadlang sa sakit na TB. May ilang mga pagpipilian para sa paggamot ng LTBI. May mga pagsulong sa pagpapaikli ng tagal ng paggamot ng LTBI mula 6-9 na buwan tungo sa 3-4 na buwan. Ang mga mabilisang paggamot ng LTBI ay mabisa, ligtas, at may mas mataas na mga antas ng pagkakumpleto kaysa sa mas mahabang mga paggamot. Kung mayroon kang LTBI at ikaw ay nasa pangkat na may mataas na peligro (tingnan ang pahina 8), mas kagyat na gumamit ka ng gamot, para hindi ka magkakaroon ng sakit na TB. Ang mga sumusunod na gamot sa TB ay ginagamit nang solo o bilang kombinasyon sa paggamot ng LTBI: " " " " " Isoniazid (INH) " Rifapentine (RPT) " Rifampin (RIF) Inirerekumenda ng CDC at ng National Tuberculosis Controllers Association ang isa sa mga sumusunod na pagpipilian ng paggamot sa LTBI: " Tatlong buwan ng isang beses bawat linggo na isoniazid at rifapentine (3HP) " Apat na buwan ng araw-araw na rifampin (4R) " Tatlong buwan ng araw-araw na isoniazid at rifampin (3HR) Kung wala sa mga rehimen ng paggamot sa itaas ang pagpipilian para sa iyo, may mga kahaliling epektibo na rehimen ng paggamot sa LTBI na kinabibilangan ng 6 o 9 na buwan ng isoniazid. Kapag gumagamit ng isoniazid, maaaring sabihin ng iyong doktor na uminom ka ng bitamina B6 kasabay ng iyong gamot. Matutukoy ng iyong doktor kung aling opsyon sa paggamot ang pinakamahusay para sa iyong sitwasyon. Ang iyong paggamot ay maaaring kailangang baguhin kung nakipag-ugnayan ka sa isang tao na ang sakit na TB ay sanhi ng mga mikrobyo na lumalaban sa isoniazid o rifampin, dalawa sa pinakamahalagang gamot para sa paggamot sa sakit na LTBI at TB. Nangangahulugan ito na ang mga gamot na iyon ay hindi na makakapatay ng mga mikrobyo ng TB. Minsan ang mga tao ay binibigyan ng paggamot para sa LTBI kahit na ang kanilang resulta sa pagsusuri ng TB sa dugo o reaksyon sa pagsusuri ng TB sa balat ay negatibo. Madalas itong ginagawa sa mga sanggol, bata, at mga taong nahawahan ng HIV na kamakailan ay nakisalamuha sa isang taong may sakit na TB. Ito ay dahil napakataas ang peligro ng mga pangkat na ito na kaagad magkaroon ng sakit na TB pagkatapos nilang mahawahan ng mga mikrobyo ng TB. 13
Kung nagsimula kang magpagamot para sa LTBI, kakailanganin mong magpasuri sa iyong doktor o nars nang regular. Mahalaga na gamitin mo ang lahat ng gamot tulad ng inireseta. Susuriin ng doktor o nars kung kumusta ka. Ano ang mga hindi kanais-nais na epekto ng mga gamot para sa nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI)? Karamihan ng mga tao ay maaaring gamitin ang kanilang mga gamot sa nakatagong impeksyon sa TB (LTBI) nang walang anumang problema; gayunpaman, kung minsan ay may mga hindi kanais-nais na epekto. Ang ilang mga hindi kanais-nais na epekto ay hindi malubhang problema. Halimbawa, ang gamot na rifampin o rifapentine ay maaaring magsanhi ng kulay kahel na mga likido ng katawan tulad ng ihi (pee), laway, luha, o pawis, at gatas ng suso. Ang pagkulay kahel ng mga likido sa katawan ay inaasahan at hindi nakakapinsala. Normal ito at maaaring mawala ang kulay sa paglipas ng panahon. Maaaring payuhan ka ng doktor o nars na huwag magsuot ng mga malambot na contact lens dahil maaaring permanenteng mamantsahan ito. Kung mayroon kang alinman sa mga hindi kanais-nais na epektong ito, maaari mong ipagpatuloy ang paggamit ng iyong gamot. Kung mayroon kang malubhang hindi kanais-nais na epekto, tawagan kaagad ang iyong doktor o nars. Maaari kang sabihan na ihinto mo ang paggamit ng iyong mga gamot sa LTBI o bumalik sa klinika para sa mga pagsusuri. Kabilang sa mga malulubhang hindi kanais-nais na epekto ang: " Pagkahilo o pagkalula " Pagkawala ng ganang kumain " Mga sintomas na tulad ng trangkaso " Matinding pagtatae o mga dumi na mapusyaw ang kulay " Pangangapos ng hininga " Pagkaramdam ng kalungkutan o pagkalumbay " Lagnat " Hindi maipaliwanag na pagbagsak ng timbang " Kulay kayumangging ihi (kulay kape o cola) " Naninilaw na balat o mga mata " Pamamantal " Walang humpay na pakiramdam ng parang tumutusok-tusok sa mga kamay at paa " Walang humpay na pagkapagod o kahinaan na tumatagal ng 3 o higit pang araw " Pananakit ng tiyan " Madaling pagpapasa o pagdurugo " Pananakit ng kasu-kasuan " Pagduruwal " Pagsusuka 14
Dapat kang magbigay sa iyong tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan ng listahan ng mga kasalukuyang gamot na ginagamit mo para maiwasan ang mga interaksyon ng gamot. Ang ilang iniinom na kontrasepsyon (mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis) ay maaari ring hindi gumana kapag ginamit ang mga ito na kasabay ng mga gamot sa TB. Ito ay dahil nakakagambala minsan ang mga gamot sa TB sa mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis at posibleng gawing hindi gaanong mabisa ang mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis. Kung gumagamit ka ng mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis, kausapin ang iyong doktor bago magsimula ng anumang mga bagong gamot. Ang karagdagang impormasyon sa mga hindi kanais-nais na epekto mula sa gamot sa TB ay matatagpuan sa Babala: Ang pag-inom ng mga inuming nakalalasing, tulad ng alak o serbesa, habang gumagamit ng mga gamot sa TB ay maaaring mapanganib. Sumangguni sa iyong doktor o nars para sa karagdagang impormasyon. Dapat malaman ng lahat ng may LTBI ang mga sintomas ng sakit na TB (tingnan ang pahina 9). Kung magkakaroon ka ng mga sintomas ng sakit na TB, dapat kang magpatingin kaagad sa doktor. Nangangailangan ang mga tao ng tulong kung minsan sa pamamahala ng gamot sa LTBI na dapat nilang gamitin. Gumawa ang CDC ng mga pansubaybay ng gamot sa LTBI upang matulungan ang mga pasyente na ayusin at pamahalaan ang kanilang gamot sa LTBI. Sa mga pansubaybay ng gamot na ito, may puwang na susulatan ng mga iskedyul ng paggamot, paggamit ng gamot, at impormasyon sa pakikipag-ugnayan sa doktor/klinika. Mayroon ding listahan ng mga palatandaan at sintomas na maaaring mabuo habang gumagamit ng gamot sa LTBI. Ang tatlong pansubaybay ng gamot ay kinabibilangan ng: 1. 4. 7. 2. 12-Dosis na Regimen para sa Impeksyon ng Nakatagong TB Pansubaybay ng Gamot at Listahan ng Sintomas 3. (handang magamit sa wikang Ingles, Espanyol, Tagalog, at Vietnamese). 5. 4 na Buwan na Pang-araw-araw na Rifampin (4R) Regimen para sa Impeksyon ng Nakatagong TB Pansubaybay ng Gamot at Listahan ng Sintomas 6. (handang magamit sa Ingles). 8. 3 Buwan na Pang-araw-araw na Isoniazid at Rifampin (3HR) Regimen para sa Impeksyon ng Nakatagong TB Pansubaybay ng Gamot at Listahan ng Sintomas 9. (handang magamit sa Ingles). Para ma-download o mai-print ang mga materyales na ito, bisitahin ang website ng CDC Para matuto nang higit pa tungkol sa LTBI, bisitahin ang mga webpage ng CDC na ito: " " " 15
TANONG AT SAGOT TUNGKOL SA TB Paano kung mayroon akong impeksyon ng HIV? Kung mayroon kang impeksyon ng HIV at nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI), kailangan mo ng paggamot sa lalong madaling panahon upang mahadlangan ang sakit na TB. Ang taong may impeksyon ng HIV na mayroon ding hindi pa nagagamot na LTBI ay mas malamang na magkaroon ng sakit na TB sa panahon ng kanyang buhay kaysa sa taong walang impeksyon ng HIV. Sa mga taong may LTBI, ang impeksyon ng HIV ang pinakamalakas na kilalang salik ng peligro sa pagkakaroon ng sakit na TB. Ang lahat ng taong may impeksyon ng HIV ay dapat masuri para malaman kung mayroon silang LTBI at kaagad na humingi ng paggamot kung kinakailangan. May ilang mabisang regimen sa paggamot ng LTBI na handang magamit para sa mga taong may HIV. Kung nalantad ako sa taong may sakit na TB, maaari ko bang mahawaan ng TB ang iba? Kung nalantad ka sa taong may sakit na TB, maaari kang mahawahan ng bakterya ng TB, ngunit hindi mo agad na maikakalat ang bakterya sa iba. Ang mga tao lamang na may nakahahawang sakit na TB ang maaaring makapagkalat ng mga mikrobyo ng TB sa iba. Bago mo maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba, kailangan mong makalanghap ng mga mikrobyo ng TB at mahawahan. Pagkatapos ay kailangan ng mga mikrobyo na dumami sa iyong katawan at magsanhi ng nakahahawang sakit na TB. Sa puntong ito, maaari mong maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Sa karamihan ng mga taong nakalanghap ng mga mikrobyo ng TB at nahawahan, maaaring labanan ng katawan ang mga mikrobyo upang mapigilan ang paglago ng mga ito. Ang mga mikrobyo ay nagiging hindi aktibo, ngunit nananatiling buhay ang mga ito sa katawan at maaaring maging aktibo sa paglaon. Tinatawag ito na nakatagong impeksyon ng TB (LTBI). Ang mga taong may LTBI ay hindi maikakalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Ang mga taong may LTBI ay maaaring gamutin upang mahadlangan ang sakit na TB. Bakterya ngTuberkulosis 16
Paano ginagamot ang sakit na TB? May magandang balita para sa mga taong may sakit na TB! Halos palaging magagamot ito at malulunasan ng gamot. Ngunit kailangang gamitin ang gamot ayon sa itinuro ng iyong doktor o nars. Kung mayroon kang sakit na TB, kakailanganin mong gumamit ng iba't ibang mga gamot sa TB. Ito ay dahil marami ang mga mikrobyo ng TB na papatayin. Ang paggamit ng maraming gamot sa TB ay makakagawa ng mas mahusay na trabaho sa pagpatay sa lahat ng mikrobyo ng TB at mahadlangan ang mga ito na maging palaban sa mga gamot. Ang "pagiging palaban" ay nangangahulugang hindi na mapatay ng gamot ang bakterya ng TB. Ang pinakakaraniwang mga gamot na ginagamit sa paggamot sa sakit na TB ay " Isoniazid (INH) " Rifampin (RIF) " Ethambutol (EMB) " Pyrazinamide (PZA) Kung mayroon kang sakit na TB sa baga o lalamunan, malamang na nakakahawa ka. Kailangan mong manatili sa bahay mula sa trabaho o paaralan upang hindi mo maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa ibang tao. Matapos ang paggamit ng iyong gamot sa loob ng ilang linggo, magiging maayos ang iyong pakiramdam at baka hindi ka na makakahawa sa iba. Sasabihin sa iyo ng iyong doktor o nars kung kailan ka maaaring bumalik sa trabaho o paaralan o bisitahin ang iyong mga kaibigan. Hindi ka dapat pahihintuin ng pagkakaroon ng sakit na TB sa pamumuhay ng isang normal na buhay. Ang mga taong hindi na nakakahawa o may nararamdamang sakit ay madalas na nakakagawa ng parehong mga bagay na ginagawa nila bago sila nagkaroon ng sakit na TB. Kung gagamitin mo ang iyong mga gamot ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars, dapat mapatay ng mga ito ang lahat ng mga mikrobyo ng TB. Mapipigilan ka nito na magkasakit muli. 17
Ano ang mga hindi kanais-nais na epekto ng mga gamot sa sakit na TB? Kung gumagamit ka ng mga gamot para sa sakit na TB, dapat mong gamitin ang mga ito ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars. Ang mga gamot sa TB ay maaaring magsanhi ng mga hindi kanais-nais na epekto. Ang ilang mga hindi kanais-nais na epekto ay hindi malubhang problema. Ang iba ay mas seryoso. Kung mayroon kang malubhang hindi kanais-nais na epekto, tawagan kaagad ang iyong doktor o nars. Maaari kang sabihan na ihinto mo ang paggamit ng iyong mga gamot sa TB o bumalik sa klinika para sa mga pagsusuri. Kabilang sa mga malulubhang hindi kanais-nais na epekto ang: " Pantal sa balat " Naninilaw na balat o mga mata " Malabo o nagbagong paningin " Pagkahilo " Pananakit ng tiyan " Kulay kayumangging ihi o mapusyaw " Pakiramdam na tinutusok-tusok o pamamanhid sa paligid ng bibig na kulay ng dumi " Walang humpay na pakiramdam ng parang " Pagkapagod tumutusok-tusok sa mga kamay at paa " Lagnat ng 3 o higit pang araw " Pananakit ng tiyan " Mga sintomas na tulad ng trangkaso " Pananakit sa mga kasukasuan " Kawalan ng ganang kumain " Madaling pagpapasa " Pagduruwal o pagdurugo " Pagsusuka Ang ilang mga hindi kanais-nais na epekto ay hindi malubhang problema. Halimbawa, ang rifampin ay maaaring magsanhi ng kulay kahel na mga likido ng katawan tulad ng ihi (pee), laway, luha, o pawis, at gatas ng suso. Ang pagkulay kahel ng mga likido sa katawan ay inaasahan at hindi nakakapinsala. Normal ito at maaaring mawala ang kulay sa paglipas ng panahon. Maaaring payuhan ka ng doktor o nars na huwag magsuot ng mga malambot na contact lens dahil maaaring permanenteng mamantsahan ang mga lens. Kung mayroon kang alinman sa mga hindi kanais-nais na epektong ito, maaari mong ipagpatuloy ang paggamit ng iyong gamot. Ang gamot na inireseta para gamutin ang sakit na TB ay maaaring magkaroon ng interaksyon sa iba pang mga gamot. Dapat kang magbigay sa iyong tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan ng listahan ng mga kasalukuyang gamot na ginagamit mo para maiwasan ang mga interaksyon ng gamot. Halimbawa, ang gamot para sa sakit na TB ay maaaring magkaroon ng interaksyon sa mga iniinom na kontrasepsyon (mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis) at posibleng gawing hindi gaanong mabisa ang mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis. Kung gumagamit ka ng mga pildoras na pamigil sa pagbubuntis, tanungin ang iyong doktor tungkol sa alternatibong pamigil sa pagbubuntis habang gumagamit ka ng mga gamot sa TB. Kung gumagamit ka ng methadone (ginagamit upang gamutin ang pagkalulong sa droga) habang naggagamot sa TB, maaaring magkaroon ka ng mga sintomas ng paghinto. Maaaring kailanganin ng iyong doktor o nars na ayusin ang iyong dosis sa methadone. Ang karagdagang impormasyon sa mga hindi kanais-nais na epekto mula sa gamot sa TB ay matatagpuan sa 18
Bakit kailangan kong gumamit ng gamot sa TB nang napakatagal? Ang mga mikrobyo ng TB ay napakabagal mamatay. Para sa paggamot ng nakatagong impeksyon ng TB (latent TB impeksyon, LTBI), tumatagal ng hindi bababa sa 3 buwan (at posibleng mas matagal pa depende sa kung aling mga gamot ang ginagamit mo) para patayin ang mga mikrobyo ng TB. Para sa sakit na TB, karaniwang tumatagal ng 6 na buwan o mas mahaba pa para mapatay ng mga gamot ang lahat ng mga mikrobyo ng TB. Maaaring magsisimula mong maramdaman na maayos ka na pagkatapos lamang ng ilang linggo ng paggamot, ngunit mag-ingat! Ang mga mikrobyo ng TB ay buhay pa rin sa iyong katawan, kahit na mas maayos na ang pakiramdam mo. Dapat mong ipagpatuloy ang paggamit ng iyong mga gamot hanggang sa mamatay ang lahat ng mga mikrobyo ng TB, kahit na maaaring maging mas mabuti ang pakiramdam mo at wala nang mga sintomas ng sakit na TB. Maaaring napakamapanganib na itigil ang paggamit ng iyong mga gamot o hindi regular na gamitin ang lahat ng iyong gamot. Ang mga mikrobyo ng TB ay lalago ulit, at mananatili kang may sakit sa mas mahabang panahon. Ang mga mikrobyo ng TB ay maaari ring maging palaban sa mga gamot na ginagamit mo. Maaaring kailanganin mo ng mga bagong iba't ibang gamot para mapatay ang mga mikrobyo ng TB kung hindi na gumagana ang mga lumang gamot. Ang mga bagong gamot na ito ay dapat na gamitin nang mas matagal at kadalasang mayroong mas malubhang mga hindi kanais-nais na epekto. Kung muli kang maging nakakahawa, maaari mong maipasa ang mga mikrobyo ng TB sa iyong pamilya, mga kaibigan, o sinumang iba pa na nakakasalamuha mo. Sobrang napakahalaga na gamitin mo ang lahat ng iyong gamot nang ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars. Ano ang palaban sa maraming gamot sa TB (multidrug- resistant TB, MDR TB) at palaban sa malawak na gamot sa TB (extensively drug-resistant TB, XDR TB)? Kung minsan ang mga mikrobyo ng TB ay lumalaban sa mga gamot na ginagamit sa paglunas sa sakit na TB. Nangangahulugan ito na ang gamot ay hindi na makakapatay ng mga mikrobyo ng TB. Ang multidrug-resistant TB (MDR TB) ay sanhi ng mga mikrobyo ng TB na lumalaban sa hindi bababa sa dalawa sa pinakamahalagang gamot sa TB: isoniazid at rifampin. Ang isang mas seryosong anyo ng MDR TB ay tinatawag na extensively drug-resistant TB (XDR TB). Ang XDR TB ay isang bihirang uri ng TB na lumalaban sa halos lahat ng mga gamot na ginagamit upang lunasan ang sakit na TB. Kung hindi mo gagamitin ang iyong mga gamot nang ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars, ang mga mikrobyo ng TB ay maaaring maging palaban sa ilang mga gamot. Gayundin, ang mga taong nakisalamuha sa isang taong may sakit ng MDR TB o XDR TB ay maaaring mahawahan ng mga multidrug-resistant na mikrobyo ng TB. 19
Ang palaban sa gamot na TB ay mas karaniwan sa mga tao na " Nakisalamuha sa isang taong may sakit na palaban sa gamot sa TB. " Hindi ginamit ang lahat ng kanilang gamot nang ayon sa tagubilin ng kanilang doktor o nars. " Nagkaroon muli ng sakit na TB matapos na gumamit ng mga gamot sa TB sa nakaraan. " Galing sa mga lugar kung saan karaniwan ang lumalaban sa gamot na TB. Ang mga taong may MDR TB o XDR TB ay dapat gamutin gamit ang mga espesyal na gamot. Ang paggamot ay mas matagal kaysa sa regular na TB at ang mga gamot ay maaaring magsanhi ng mas maraming hindi kanais-nais na epekto. Ang mga taong may MDR TB o XDR TB ay may mas mataas na peligro na mamatay mula sa sakit. Ang mga taong may MDR TB o XDR TB ay dapat na magpatingin sa isang dalubhasa sa TB na masinsinang masubaybayan ang kanilang paggamot para matiyak na gumagana ito. Ano ang direktang inoobserbahang terapiya (directly observed therapy, DOT)? Ang pinakamahusay na paraan para matandaan ang paggamit ng iyong mga gamot ay ang pagkuha ng direktang naoobserbahan na terapiya (directly observed therapy, DOT); totoo ito lalo na sa paggamot ng sakit na TB. Kung makakuha ka ng DOT, makikipagkita ka sa isang manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan araw-araw o maraming beses sa isang linggo. Magkikita kayo sa isang lugar na mapagkakasunduan ninyo, o sa pamamagitan ng mga elektronikong pamamaraan. Ang personal na pagkikita ay maaaring sa klinika ng TB, sa iyong bahay o trabaho, o sa anumang iba pang maginhawang lokasyon. Gagamitin mo ang iyong mga gamot sa lugar na ito habang pinapanood ka ng manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan. Ang ilang programa sa TB ay gumagamit na ngayon ng mga elektronikong pamamaraan ng DOT para sa parehong sakit na TB at nakatagong impeksyon ng TB (LTBI). Ang Elektronikong DOT (eDOT) ay isang alternatibo sa personal na DOT. Kung handang magamit ang eDOT sa iyong lugar at kwalipikado ka para sa eDOT, panonoorin ka ng isang manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan habang ginagamit mo ang iyong gamot sa TB nang malayuan sa pamamagitan ng smartphone o iba pang elektronikong aparato na may kakayahang mag- video. Ang DOT, personalan man o sa paggamit ng isang elektronikong aparato, ay makakatulong sa iyo na maalala ang paggamit ng iyong mga gamot at pagkumpleto sa iyong paggamot. Nangangahulugan ito na gagaling ka sa lalong madaling panahon. Sisiguraduhin din ng manggagawa sa pangangalagang pangkalusugan na gumagana ang mga gamot sa TB ayon sa nararapat. Susubaybayan din ng taong ito ang mga hindi kanais-nais na epekto at sasagutin ang anumang mga katanungan mo tungkol sa TB. Kahit na hindi ka kumukuha ng DOT, dapat kang suriin nang regular ng iyong doktor o nars sa iba't ibang pagkakataon sa panahon ng iyong paggamot upang matiyak na maayos ang lahat. Magpapatuloy ito hanggang sa gumaling ka. 20
Paano ko maaalala ang paggamit ng aking mga gamot sa TB kung wala ako sa DOT? Ang tanging paraan para gumaling ay ang paggamit sa iyong mga gamot sa TB nang tumpak na ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars. Maaaring hindi ito madali! Kung mayroon kang LTBI, gagamitin mo ang iyong mga gamot sa LTBI sa loob ng 3 buwan o mas matagal. Kung mayroon kang sakit na TB, sa pangkalahatan ay gagamit ka ng gamot sa loob ng 6 na buwan o mas matagal. Ang pagkakaroon ng rutina ay makatutulong sa iyo na matandaan ang paggamit sa iyong gamot sa TB ayon sa tagubilin. Narito ang ilang paraan para matulungan kang matandaan ang paggamit sa iyong mga gamot nasa gamot ka man sa LTBI o gamot sa sakit na TB: " Inumin ang iyong mga pildoras sa parehong oras araw-araw - halimbawa, maaari mong inumin ang mga ito bago ka kumain ng agahan, sa regular na meryendang pagkape, o pagkatapos mong magsipilyo. " Hilingin sa isang miyembro ng pamilya o isang kaibigan na paalalahanan ka na inumin ang iyong mga pildoras. " Markahan ang bawat araw sa isang kalendaryo sa pag-inom mo sa iyong mga pildoras. " Ilagay ang iyong mga pildoras sa isang lingguhang dispenser ng pildoras na ilalagay mo sa tabi ng iyong kama o sa iyong pitaka o bulsa. " Gumamit ng pansubaybay ng gamot upang maayos at mapamahalaan ang iyong mga pildoras. Ang website ng CDC ay may mga naipi-print na handang magamit na pansubaybay ng gamot sa LTBI. Sa mga pansubaybay ng gamot sa LTBI, may puwang na susulatan ng mga iskedyul ng paggamot, bilang ng pildoras na iinumin bawat linggo, at impormasyon sa pakikipag-ugnayan sa doktor/klinika. Para ma-download o mai-print ang mga pansubaybay ng gamot, bisitahin ang website ng CDC htm#Treatment. TANDAAN: Tandaang ilagay ang lahat ng gamot sa hindi naaabot ng mga bata. Kung nakalimutan mong uminom ng iyong mga pildoras isang araw, laktawan ang dosis na iyon at inumin ang susunod na naka-iskedyul na dosis. Sabihin sa iyong doktor o nars na napalampas mo ang isang dosis. Maaari ka ring tumawag sa iyong doktor o nars para sa mga tagubilin. 21
Paano ko maiiwasan ang pagkalat ng TB? Ang pinakamahalagang paraan para maiwasan ang pagkalat ng mga mikrobyo ng TB ay ang paggamit ng mga taong may nakahahawang sakit na TB sa lahat ng mga gamot nila nang tumpak ayon sa tagubilin ng doktor o nars. Kailangan mo ring puntahan ang lahat ng iyong mga appointment sa klinika. Kailangang masuri ng iyong doktor o nars ang iyong kalagayan. Madalas itong nangangailangan ng isa pang x-ray sa dibdib o isang pagsusuri sa iyong plema (plema na naiubo mula sa malalim sa baga). Ipapakita ng mga pagsusuri na ito kung gumagana ang mga gamot. Nakakatulong din ang mga pagsusuri para maipakita kung maaari mo pa bang maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Siguraduhing sabihin sa iyong tagapagbigay ng pangangalagang pangkalusugan ang tungkol sa anumang sa tingin mo ay mali. Kung malala ang sakit mo na TB para dalhin ka sa isang ospital, maaari kang ilagay sa isang espesyal na silid. Ang mga silid na ito ay gumagamit ng mga air vents na pinipigilan ang mikrobyo ng TB na kumalat sa ibang mga silid. Ang mga taong nagtatrabaho sa mga espesyal na silid na ito ay dapat magsuot ng isang espesyal na face mask para maprotektahan ang kanilang sarili mula sa mga mikrobyo ng TB. Dapat kang manatili sa silid upang hindi mo maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa ibang tao. Kung nakakahawa ka habang nasa bahay, may mga bagay na maaari mong gawin para maprotektahan ang iba na malapit sa iyo: " Inumin ang iyong mga gamot ayon sa tagubilin. Napakahalaga nito! " Takpan ng tisyu ang iyong bibig at ilong kapag umuubo, bumabahing, o tumatawa ka. Ilagay ang tisyu sa isang saradong bag at itapon. " Ihiwalay ang iyong sarili mula sa iba at iwasan ang malapitang pakikipag-ugnay sa sinuman. Matulog sa isang silid-tulugan na malayo sa ibang mga miyembro ng pamilya. Iwasang magkaroon ng mga bisita sa bahay. " Huwag pumunta sa trabaho o sa paaralan. " Palabasin nang madalas ang hangin sa iyong silid sa labas ng gusali (kung hindi masyadong malamig sa labas). Kumakalat ang TB sa maliliit na saradong lugar kung saan hindi gumagalaw ang hangin. Maglagay ng bentilador sa iyong bintana upang maibuga palabas ang hangin na maaaring puno ng mga mikrobyo ng TB. Kung mayroon kang iba pang mga bintana sa saradong silid, buksan din ang mga ito upang makahatak ang bentilador ng sariwang hangin. Mababawasan nito ang mga pagkakataong manatili ang mga mikrobyo ng TB sa silid at mahawaan ang sinumang makalanghap sa hangin. 22
Tandaan, kumakalat ang TB sa pamamagitan ng hangin. Hindi mahahawahan ang mga tao ng mga mikrobyo ng TB sa pamamagitan ng pakikipagkamayan, pag-upo sa mga upuan ng banyo, o pagbabahaginan ng mga pinggan at kagamitan sa isang taong may TB. Matapos mong uminom ng mga gamot nang halos 2 o 3 linggo, maaaring hindi mo na maikalat ang mga mikrobyo ng TB sa iba. Sasabihin sa iyo ng iyong doktor o nars kung kailan ka maaaring bumalik sa trabaho o paaralan o bisitahin ang iyong mga kaibigan. Tandaan, ang tanging paraan para gumaling ka ay kung gamitin mo ang iyong mga gamot nang tumpak ayon sa tagubilin ng iyong doktor o nars. Isipin ang tungkol sa mga tao na maaaring nakasalamuha mo, tulad ng mga miyembro ng pamilya, malapit na kaibigan, at kasamahan sa trabaho. Maaaring kailanganin ng kagawaran ng lokal na kalusugan na suriin sila para sa impeksyon ng TB. Mapanganib ang TB lalo na sa mga bata at mga taong nahawahan ng HIV. Kung nahawahan ng mga mikrobyo ng TB, ang mga taong ito ay nangangailangan kaagad ng gamot upang maiwasan ang pagkakaroon ng sakit na TB. Mga Karagdagang Sanggunian sa TB Para sa karagdagang impormasyon tungkol sa nakatagong impeksyon ng TB (latent TB infection, LTBI) at sakit na TB, mangyaring bisitahin ang website ng CDC sa Handa ring magamit ang mga materyales ng pasyente sa sakit na LTBI at TB sa maraming wika sa at findtbresource.cdc.gov/. Para sa impormasyon tungkol sa suporta at pag-abot sa pasyente ng TB, bisitahin ang We Are TB Binibigyang-diin din ng CDC ang mga personal na karanasan ng mga taong nasuri at nagamot sa sakit na LTBI at TB, pati na rin ang trabaho ng mga propesyonal sa pagkontrol ng TB. Bisitahin ang pahina ng CDC sa mga personal na kwento para sa karagdagang impormasyon: 23
Numero ng Lathala: 30-1014 Para sa karagdagang impormasyon o upang mag-order ng mga materyales na pang-edukasyon tungkol sa TB, makipag-ugnayan sa iyong lokal na Kagawaran ng Kalusugan O bisitahin ang: Mga Sentro para sa Pagkontrol at Paghadlang ng Sakit Pambansang Sentro para sa HIV/AIDS, Viral Hepatitis, STD, at Paghadlang sa TB Dibisyon ng Eliminasyon ng Tuberkulosis @cdc_TB @CDCTB


CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Varyasyong Leksikal ng mga Wikaing Bagobo -Tagabawa, Giangan at Obo- Manobo ng Lungsod Davao: Pokus sa Dimensyong Heyograpikal Luden L. Baterina4 Abstrak Pagsusuri sa varyasyong leksikal ng mga wikaing Bagobo- Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo ang pag-aaral na may pokus sa heyograpikal na dimensyon. Kwalitatibo ang disenyo ng isinagawang pag-aaral at sinunod ang metodong indehinus na pamamaraan ng paglilikom at pag-analisa ng mga datos. Ginamit sa analisis ng datos ang Free Variation ni Meyerhoff (2011) na naglilinaw ukol sa pag- aaral ng mga varyabol at mga varyant ng wika. Ito rin ang konteksto ng kaisipan ni Labov tungkol sa Language Change (nasa Meyerhoof, 2011). Mula sa pagsusuri, nagkakaroon ng varyasyong leksikal sa mga wikang nabanggit batay sa mga salitang magkaiba ang anyo ngunit pareho ang kahulugang taglay ng mga ito. May magkatulad rin ang anyo at parehong kahulugan sa tatlong wikain at ang varyasyong may pareho sa dalawang wikain ngunit naiiba sa isa. Sa mga varyasyong umusbong, kapansin-pansin ang pagkakaroon ng kani-kanilang paraan ng paggamit ng wika ayon na rin sa topograpiyang kanilang kinabibilangan. Dito nakakabuo ng katangian ng kanilang wika at nagbubunsod ng pagbabagong sosyolohikal na nagaganap sa wikaing kanilang ginagamit. Mga Susing Salita: Varyasyon, Wikain, Tagabawa, Giangan, Obo-Manobo INTRODUKSYON Ang tuloy-tuloy na pakikibaka sa pamumuhay ng tao sanhi ng nagbabagong panahon, karanasan, modernisasyon at iba pa ay nakapagbabago rin sa wika na nakaaapekto sa pagiging indibidwal at sa lipunang ginagalawan. Ang pagbabagong ito ay maaaring kaganapang panloob at panlabas ng pisikal na kapaligiran na 4 Ang may-akda ay kasalukuyang nagtuturo ng mga asignaturang Filipino sa College of Arts and Sciences ng University of Southeastern Philippines, Bo. Obrero Campus, Lungsod Davao. 61
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 makapagdudulot ng pagbabago sa kasaysayan, kultura, at wika mismo. Nagbubunsod rin ng malaking impak sa tao dahil sa kanyang pangangailangang umakma sa paligid. Ang nabuong wika na dulot ng pagbabago ng kasaysayan at kultura ay tinatawag na Varayti ng Wika. Ang pagkakaroon ng varayti ay nasa ilalim ng larang ng pag-aaral ng wika na sosyolingguwistiko ayon sa pinagbatayan ng pagiging heterogenous ng wika. Nag-uugat ang mga varayti ng wika sa pagkakaiba-iba ng mga indibidwal at grupo, maging ng kani-kanilang lokasyon, interes, gawain, pinag-aralan at iba pa. Nahahati sa dalawang dimensyon ang varayti ng wika - ang dimensyong heograpiko at dimensyong sosyal (Constantino, 2006) at nagkakaroon ng varyasyon ang mga ito. Dayalek ang tawag sa varayti na nabubuo sa dimensyong heograpiko. Kilala rin ito sa tawag na wikain. Ito ay ginagamit sa isang partikular na rehiyon, lalawigan o pook, malaki man o maliit (Bernales, et al., 2013). Halimbawa rito ang isang wika na ginagamit sa iba-ibang rehiyon tulad ng Ilocano na ginagamit sa Ilocos, Baguio, La Union, at iba pa; Bicolano sa Kabikulan, Cebuano ng Cebu at sa iba't ibang lugar sa Mindanao, Surigaonon ng Surigao, Tausug ng Jolo at Sulu at Tawitawi, Chavacano ng Zamboanga, at Davaoeño ng Davao. Nagkakaroon ito ng set ng naiibang mga bokabularyo, sa punto o tono, at maging sa estruktura ng pangungusap. Ang dayalek o wikain ay terminong tumutukoy sa mga sub-varieties ng isang wika. Ayon kay Meyerhoff (2011), masasabing may mga distinctive features o palatandaan sa lebel ng pagbigkas, bokabolaryo at estruktura ng pangungusap ang isang dayalek. Kabilang din sa uri ng dayalek bilang bahagi ng varayti ng wika ang mga wikain o dayalekto ng mga katutubo o ng mga Indigenous People (IP's). Sila ay may taglay na wika at kulturang natatangi na naglalarawan ng kanilang identidad, paraan ng pamumuhay, at higit sa lahat sa wikain na nagsisilbing kakanyahan nila mula sa iba pang pangkat etniko. Maraming grupo ng IP's sa bansa ang makikita, kabilang dito ang tribung Bagobo na maaaring Tagabawa, Giangan (kilala rin na Klata) at mga Obo-Manobo (sub-group ng Bagobo na tinatawag bilang Obo o Manuvu) na naninirahan sa Lungsod Davao. Larawan ang mga tribung ito ng makukulay na tradisyong binibigkis ng kanilang wika. Maging ang kanilang mga karanasan at saloobin ay masasalamin sa wikaing kanilang ginagamit. Maaaring sabihing may malaking ambag sa kanilang 62
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 pamumuhay ang wika na nagsisilbing daluyan ng kanilang natatanging kultura. Tulad ng maraming pangkat sa mundo, ang pagkawala ng identidad at pagkabaon sa limot ay malimit nilang kinatatakutan. Mainam, kung gayon, na balikan at tuklasin ang uri ng kaibhan at pagkakapareho ng kanilang mga wikain upang maisatitik ito. Marami-rami na ring pag-aaral ang isinasagawa ukol sa mga grupong ito ngunit ang pag-isahing pag-aralan ang ukol sa baryasyon ng kanilang mga wika ay hindi pa halos natatalakay o nababasa sa mga nakasulat. Mahalaga ang ganitong paksa upang magamit na basehan sa pagkakatulad at pagkakapareho ng mga tribung ito. Gayundin ang mapangalagaan ang kanilang mga terminong kultural at tradisyung pinaniniwalaan na maaaring makatulong din sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Bilang bahagi ng mamamayang Pilipino, ang mailarawan ang kahalagahan ng kanilang mga wikain (bilang repositoryo) ay isang hakbang upang makilala at lalong mapahalagahan ang kanilang etnikong pangkat. Magsisilbi rin itong hanguan ng mayamang karanasan, kultura at kasaysayan ng bansa lalo na ng mga Bagobo- Tagabawa, Bagobo-Giangan at Obo-Manobo ng Lungsod Davao. Paglalahad ng Suliranin Nilalayon ng pag-aaral na alamin ang leksikal na varyasyon sa mga wikaing Bagobo na Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo ng Lungsod Davao na nakapokus sa dimensyong heyograpikal. Upang matamo ang mga layuning ito, sinikap ng mananaliksik na masagot ang mga tiyak na katanungan: (1) Ano-ano ang mga pagkakakilanlan ng mga wikaing Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo ng Lungsod Davao ukol sa varyasyong leksikal nito? (2) Paano nakakaapekto ang heyograpikong kanilang kinabibilangan sa pagkakaroon ng mga varyasyong leksikal na ito? (3) Anong linggwistikal na katangiang ang makikita sa mga wikaing Bagobo-Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo na may kagnayan o kaibahan sa wikang Filipino batay sa leksikon? Ang Varayti at Varyasyon ng Wika Komplikado at malawak ang usaping varayti at varyasyon ng isang wika. Nagsimula itong pagtuunan ng pansin ng mga dalubwika noong ika-18 siglo bilang isang pag-aaral sa larang ng sosyolinggwistika (Cobbet binanggit sa Williams 1992). 63
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Ito ay nag-uugnay sa katayuan ng tao at sa kanyang panlipunang ugnayan bilang "class nature" na bahagi ng varayti ng wika. Nagsilbi itong bunga ng pag-usbong ng mga klase-klasing teorya at konsepto sa larang ng pag-aaral ng wika hanggang sa kasalukuyan. Unang naging kaisipan sa larang ng sosyolinggwistika ang hakang ang wika ay wikang panlipunan at pang-indibidwal, na ayon kay Sapir (1949) ay maituturing na gamit o kasangkapan sa sosyalisasyon. Hindi magiging ganap o buo ang ugnayang sosyal kung wala ito. Ayon naman kay Saussure (1915), may dalawang bumubuong seryeng magkakaugnay ang wika, ito ay ang langue o signifier at parole o signified. Ang langue o signifier ay tumutukoy sa kabuuang set ng mga gawaing pangwika na nagiging lunsaran upang umunawa at maunawaan. Samantala, parole o signified ang gamit ng wika sa pagsasalita. Mahalaga ang langue dahil ito mula sa ugnayang panlipunan na nakaugat sa kakayahang magsalita at sa pagsama-sama ng mga mahahalagang kombensyon na gamit ng isang grupo sa lipunang kanyang kinabibilangan. Lumitaw ang isa pang ideya at pananaw ukol sa wika ni Fishman (1970), na tumutukoy sa idyolek o paraan ng paggamit ng indibidwal sa wika mula sa kanyang kakayahang mapagsama-sama ang iba't ibang paraang panlinggwistika at panlipunang aspekto. Nabuo ang iba't ibang anyo ng wika mula rito na lumikha naman ng dalawang hati ng varyabilidad ng isang wika. Ang heyograpiko na tinatawag na dayalekto at sosyal na tinatawag na sosyolek na matatagpuan sa isang komunidad lamang. Heyograpikal ang pagkakaroon ng linggwistikong dayalekto tulad ng Cebuano-Iligan, Cebuano-Cagayan de Oro at Cebuano-Davao. Sosyal naman na varyidad ng wika ang nagdudulot ng mga rejister o rehistro ng wika at mga jargon. Nagbubunsod din ito sa pagkakaiba ng uri ng mga indbidwal at mga grupo ng tao na dahilan naman upang mabuo ang konsepto ng heterogenous na wika. Kung gayon, hindi lamang kasangkapan ang wika sa komunikasyon bagkus ito ay larawan ng pinagsama-samang pwersa ng magkaibang kultural at panlipunang mga gawain (Venuti, 1998). Varayti ng pananalita naman ang termino ni McFarland (1983) sa pagbabago o pagkakaroon nang pagsulong ng wika para umaangkop sa pagbabago-bago ng panahon. Ang pagpapaliwanag niya ay nakatuon sa pagkakaroon ng konseptong idyolek. Idyolek ang varayti ng wika na may kinalaman sa pagsasalita ng isang indibidwal. Naobserbahan niyang patuloy na nagkakaroon ng pagbabago ang varayti sa pananalita na nakagawiang gamitin ng iba't ibang nagsasalita upang tumugon at 64
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 sumabay sa pagbabago ng kanyang paligid. Hindi lamang nagtapos sa idyolek ang pag- uugat sa varayti ng wika kundi kasama rin dito ang tinatawag na dayalek o wikain. Ang dayalek ay matutukoy sa pagkakaiba-iba ng aksent (punto), leksikograpiya (estruktura ng mga katawagang ginamit) o paraan ng pagbigkas sa isang wika. Kaya pwedeng sabihing ang pagbubuo sa usaping varayti ng wika ay makikilala sa tatlong uri-- ang rehiyunal o heyograpiko, sosyo-ekonomiko at kultural, at ang idyolek. Teoritikal na Batayan Inilatag ni Meyerhoff (2011) ang free variation na tumutukoy sa ideya na ang ibang pagkakaiba-iba ay kahalinhinan ng iba pa na walang anumang malinaw na hadlang sa pagkakabigkas o pagkakabuo ng isang partikular na konteksto o sa isang partikular na ispiker. Ang pananaw na ito ay naging paraan sa paglilinaw ukol sa pag- aaral ng mga varyabol at mga varyant ng wika. Ang varyabol ay tumutukoy sa kabuuan o bahagi ng pagbabagong taglay na pag-aaralan samantalang ang varyant naman ay tumutukoy sa kung paano ang aktwal na paggamit ng varyabol sa wika lalo na sa pagbigkas. Sinusugan naman ang ideyang ito ni Labov tungkol sa kanyang pananaw sa pagbabago ng wika o language change (nabanggit sa Meyerhoff, 2011) na isang uri ng pagbabago sa wika ukol sa panahon na maaaring mangyayari sa ponolohikal, morpolohikal, semantikal at sa ebolusyunaryong panlinggwistik. Diin dito ng mga dalubhasa na mainam pag-aralan ito kapag nangyari na ngunit ayon naman kay Labov, may matatag na ugnayan sa pagitan ng baryasyong makikita sa mga ispeker ng komunidad sa isang partikular na panahon, at sa pangmatagalang proseso ng pagbabago na kadalasang pinag-aaralan ng mga dalubhasa sa linggiwstikang historikal. Ipinakita niya ang ugnayan ng pagbabagong synchronic variation (tumutukoy sa kasalukuyang pagbabago) na nagiging ugat ng diachronic change (pagbabagong nabuo pagkalipas ng magkakasunod na panahon). Ang relasyong ito ay nangyayari kapag kinokonsidera ng mabuti ng isang mananaliksik ang mga non-linguistic constraints ng synchronic variation tulad ng edad ng ispeker, trabaho, pag-uugali o mga hangad at iba pa. 65
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Konseptwal na Batayan Mahalagang malaman ang pagkakaiba at pagkakapareho ng paraan ng pagsasalita ng mga taong nagsasalita ng wikaing matatagpuan sa isang lugar bunsod ng pakikipagtalastan o sosyalisasyon (Sapir, 1949; Labov 1972). Matukoy rito ang mga posibling pinagmulan sa pamamagitan ng masusing pagsusuri sa pagkakapareho at pagkakaiba ng wikang ito. Isang katotohanan rin na nagbabago ang isang wika sanhi ng pagkabuo ng sitwasyong heograpikal, sosyal, o maging ng sariling estilo ng ispiker sa pagsasalita (Venuti, 1998; Thurlow, 2004:120). Ayon kay Fishman (1980), sa kabila na ang mga tao ay may iba't ibang paraan ng pagamit ng wika ito ay magiging daan upang mapagsama-sama sa iba't ibang paraang panlinggwistiko at panlipunan aspekto ang mga tao sa lipunan o pamayanan. Dahil sa pinagsasaluhang wika, napagsama-sama rin ang mga tao batay sa wikang kanilang ginagamit. Mula sa pahayag na ito ay nabuo ang ideya ukol sa iba't ibang anyo ng wika na nagkakaroon ng varyabilidad -- ang heyograpiko at ang sosyal na pagkakahati na matatagpuan sa isang komunidad lamang. Sanhi ng hating o dimensyong heyograpiko ang pagkakabuo ng tinatawag na varayting dayalekto o wikain. Ang mga dayalek o wikain ay lumalago at nagbabago habang dumadami ang gumagamit nito sa komunidad. Maaaring mula sa orihinal na pinagmulan ay nagkakaroon ito ng varyason na maaaring mangyayari sa bahaging ponolohikal, morpolohikal, sintaktikal at maging sa semantikal. Isang patunay dito ang pagkakabuo ng mga leksikong katangian ng bawat wikain upang ipakita ang baryasyong angkin ng bawat isa. Mula sa mga konseptong ito, ang pagkakaroon ng iba't ibang varyasyon ng wikain sa isang lugar ay makikita rin sa mga wikain ng mga Bagobo na Tagabawa, Giangan at maging ng sub-group nitong Obo-Manobo. Ang pagsusuri sa leksikal na katangian ng mga wikaing ito ay magpapakilala sa varyasyong taglay pati na rin sa varayting nabubuo. 66
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Ang Etnikong Grupong Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo Maraming nagsasabi na halos magkakapareho ang tatlong grupo na ito lalo na sa kanilang wikang ginagamit. Sa tingin ng bawat pangkat na ito, magkakaiba sila kaya binibigyan sila ng karampatan na maging hiwalay sa isa't isa ng pamahalaan ng Lungsod Davao. Itinuturing sila na may sari-sariling mga tradisyon, paniniwala at lalo na sa wika. Ayon sa pag-aaral nina Dubois & Dubois (2006) ng Summer Institute of Linguistics: The Tagabawa language belongs to the Manobo subfamily of Philippine languages. The Tagabawa people refers themselves as Bagobo, a designation also applied to and used by speakers of Guiangan (Jangan or Dyangan), a different language not belonging to the Manobo subfamily. Maaaring tama ang nagawang pag-analisa sa kanilang wika sa bawat grupo isinagawang pag-aaral ng mga eksperto. Gayunpaman, hindi rin ayon sa mapapasubaliang para sa mga tagapagsalita ng mga wikang ito, hindi sila magkakatulad mula wika hanggang sa kulturang kinagisnan at paniniwala. Dagdag pa nina Dubois & Dubois (2006), pinapalagay na iisa lamang ang wikang ginagamit, partikular sa ponema ng buong wikang nakapalibot sa isang semicircular area sa may bandang timog-kanluran at timog-silangan ng Mt. Apo. Ito ang dahilan sa pagpapalagay na ang Manuvu at Bagobo ay may wikang magkakalapit. Nagkakaroon ng kanya-kanyang pamayanan at sari-sariling wika at kultura ang bawat isa. Maliban dito halos magkakatabi lamang ang mga ito kaya ang ugnayan sa kalapit lugar ay maaaring nakakaimpluwensya nang malaki sa buhay ng mga naninirahan sa komunidad ng Mt. Apo. Mula sa orihinal na sinasakupan ng komunidad sa Mt. Apo, nagkaroon ng eksplorasyon sa lugar at migrasyon sa mga kasapi ng tribu upang humanap ng lugar para sa lumalaking pamilya na bunga ng pag-aasawahan (intermearriage). Ang tatlo ay nagtagpo sa kanlungan ng Lungsod Davao sa pamamagitan ng Davao Ilog na pareho nitong madadaanan. 67
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Ang salitang Davao ay tinatawag noon bilang Davoh ng mga orihinal na Obo, Duhwow naman ng mga Giangan at Dabu ng mga Tagabawa. Patunay ito na ang tatlong grupo ay may malalim na ugnayan mula pa noon hanggang nakabuo ng kanya- kanyang pamayanan sa lungsod kung saan sila nananahan sa kasalukuyan. Dala-dala ang kanilang identidad at sariling mga wikain. Nagkaroon sila ng kanya-kanyang lugar at komunidad sa Lungsod Davao. Dito rin nagpapakilala ng kanilang teritoryo kasama na rin ng kanilang mga kultura. Ang impluwensya ng lugar kung saan sila makikita ay nagdudulot ng pagbabago sa kani-kanilang mga wika at nagpapakilala sa kung anong grupo ang kanilang tinataglay. Nagkakaroon ng distingsyon at pagkilala ang mga ito partikular sa mga grupong Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo. Ang mga Tagabawa ay mga Bagobo na naninirahan sa bahaging Toril ng Lungsod Davao. Sa Poblasyon ng Davao, naging hangganan ng teritoryo ng mga Bagobo ang Davao Ilog, at sa unahang bahagi ay makikita naman ang mga Giangans at Atas. Sa kasalukuyan ay mahirap nang mataya ang akmang populasyon bunsod ng karamihan sa kanila ay naasimila na sa grupong bisaya. Ang pangalang Bagobo sa konsepto ng mga taga-Lungsod Davao ay tumutukoy sa mga Tagabawa na nangangahulugang "mula sa timog." Hindi kasali ang mga tribung Giangan at Obo-Manobo (Manuvu) ngunit sa kasalukuyan, ang pangalang Bagobo ay malawakang ginamit. Orihinal na tinutukoy nito ang mga Bagobo na kinilala ng mga Kastila noon na nanggaling sa sentro ng Santa Cruz at sa mga kalapit na lugar. Ito ang mga Tagabawa. Ang mga Giangan naman ay may maliit lamang na teritoryong nasasakupan mula Catalunan hanggang Calinan ng Lungsod Davao. Kilala rin sila sa tawag na Klata, Guangan, Guiangan, Gulangan, Diangan, at Jangan na may kahulugang Forest Dweller. Attow naman ang tawag sa kanilan ng mga Manuvu at Eto naman ang tawag ng mga Tagabawa sa kanila. Naging hangganan ng Tagabawa at Giangan ang Lipadas Ilog. Ang Talomo Ilog naman ay nagsisilbing boundary ng mga Tagabawa, Klata at Obo-Manobo. Ang Ilog Davao ay naging hangganan sa pagitan ng mga Bagobo- Tagabawa at mga Giangan sa hilaga at silangang bahagi ng Lungsod Davao. Ang mga Giangan maliban sa magaling na mga mangangaso ay kinatatakutan na mga mandirigma at magagaling sa larangan paggawa ng mga kagamitan. Sa larangan ng 68
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 literatura, ang mito ukol sa unang babae at lalaki ay nagmula sa kulturang Giangan. Si Tuglay bilang unang lalaking Bagobo ay isang salitang Giangan at Tuglibong, ang unang babaeng Bagobo. Ang mga Obo-Manobo naman ay nananahan sa Marilog, Distrito ng Baguio, Calinan at Tugbok na bahagi ng Lungsod Davao. Ayon sa mga impormante ng pag- aaral, nararapat na tawag sa grupong ito ay Manuvu basi sa pangalan ng tribu at ang termino ay nanggaling mismo sa kanila. Ang salitang Obo na nangangahulugang "tao" ay ang tawag ng mga Tagabawa sa mga Manuvu dahil sa hindi nila kayang bigkasin ang ponemang /v/ na taglay ng salitang Manuvu. Obo-Manobo naman ang ginawang tawag sa isang nag-aaral ukol sa kanila at nailathala sa mga babasahing dyornal. Kahit ganun pa man pareho lamang ang tinutukoy kapag makakarinig ka ng pangalan na Obo (kasalukuyang pinaikling tawag), Obo-Manobo at Manuvu. Basi sa nakasanayang tradisyon sa pagpapakasal at paglilipat ng tahanan ng ikinakasal, masasabing ang mga Obo-Manobo ng Distrito ng Baguio at kalapit na lugar sa lungsod ay nanggaling sa bahagi ng Hilagang Cotabato partikular sa Magpet ngunit ang iba rin daw ay nanggaling sa Butuan. Sa katunayan ang wika ng mga Obo-Manobo ay maiklasipika na bahagi ng pamilyang wikang Manobo (Dubois & Dubois, 2006) dahil sa halos magkakatulad na tradisyon at wika ang matutunghayan sa mga ito ng Agusan-Manobo, Kulaman-Manobo, pati na ang Dibabawon at Bagobo-Tagabawa. Ang mga Obo-Manobo o Manuvu bagamat magkakaiba ang lugar ng mga Tagabawa, Giangan at Obo sa lungsod ay tinitingnan pa rin na iisa lamang ang kanilang pinagmulan. May pagkakapareho pa ring taglay ang mga ito lalo na sa wikain kaya tinatawag silang sub-group ng mga Bagobo bukod sa kinokonsidera sila na mga nangungunang etnikong grupong nananahan sa lungsod. METODOLOHIYA NG PAG-AARAL Ang pananaliksik ay gumamit ng disenyong kwalitatibo sa pagsusuri ng mga empirikal na datos. Sinunod ang metodong indehinus na pamamaraan sa paglilikom at pag-analisa ng mga impormasyong nakalap. Ang mananaliksik ay gumawa ng listahan ng mga salita ng mga posibling salitang ginagamit sa pang-araw-araw (partikular ang salitang-ugat) gamit ang wikang cebuano na magsisilbing basehan ng ginawang 69
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 hambingan ng mga salita sa mga wikain. Ito rin ang nagsisilbing gabay sa ginawang interbyu ng mga impormante at nagkaroon din ng pagrekord habang isinasagawa ang interbyu. Gumawa ng pag-uuri at klasipikasyon upang mapadali ang pagtukoy sa varyasyon ayon sa bahagi ng pananalita na pang-uri, pandiwa, at pangngalan mula sa isinagawang pagtatranskrayb ng interbyu at pagpupuno sa ginawang listahan. Sa pag- analisa, tiningnan ang mga kategoryang leksikal ng mga nalikom na salita at inuri-uri ang mga ito. Mula sa wikang cebuano na tinumbasan ng mga terminong wikain ng pinag-aaralan ay ginawan ito ng pagsasalin sa wikang Filipino at matapos na maisalin ay tinipon ayon sa dapat na pagkakasunod-sunod at pinabalideyt ito sa mga balideytor. Nangalap din ng iba pang mapagkakatiwalaang mga sanggunian na tumatalakay ukol sa paksa ang mananaliksik upang patatagin ang pagtalakay sa kanilang bahagi ng pananalita at sa pagkakakilanlan sa varyasyong leksikal ng tatlong etnikong grupo. RESULTA AT DISKUSYON NG PAG-AARAL Ang varyasyong leksikal sa pag-aaral na ito ay tumutukoy sa pagkakatulad at pagkakaiba ng mga termino sa iba't ibang wikain ng tatlong grupong Bagobo na mga Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo. Lumabas sa isinagawang pag-aaral mula sa nakalap na mga salitang aabot ng mahigit 100 mga piniling salita (basi sa krayterya at salitang-ugat) ang mga sumusunod basi sa isinagawang klasipikasyon. May naitalang 33 mga salitang magkakaiba ang anyo o termino sa bawat dayalekto ngunit pareho lamang ang kahulugang taglay ng mga ito. Binubuo ng 13 mga salitang pandiwa, 17 na mga salitang pang-uri at 3 sa pangngalan. Nasa ibaba ang halimbawa ng mga salitang makikita sa binuong talahanayan. 70
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Talahanayan 1. Mga salitang magkakaiba ang anyo o termino sa bawat dayalekto ngunit pareho lamang ang kahulugan Giangan Tagabawa Obo-Manobo Salin sa Filipino Pandiwa tedo tindag lohi-nat tayo balleng uli livod uwi meela dagga iloaggâ higa Pang-uri lepa maripa moalibmit marumi tappe karaan tapoay luma pèta loammas mamos Basa (wet) Pangngalan angnga bata anak anak onopawwo simbalay kaki somballe kakoay sumbawoy Nakatatandang kapatid kapitbahay Ang mga salitang ito ay batay sa resulta ng isinagawang interbyu gamit ang listahan ng mga salita na inihanda. Mapapansing naiiba ang anyo ng mga salita sa bawat termino. Maaaring sabihing halos hindi magkakalapit ang mga tunog at salita sa mga kultural na terminong ginagamit ng bawat grupo. Sa klasipikasyon ng pandiwa, makikitang nagkakaiba-iba ang mga terminong ginagamit ng bawat grupo tulad ng salitang higa sa Filipino na may katumbas bilang meela, dagga at iloaggâ. Sa pang- uri tulad ng salitang tappe, karaan at tapoay ay may katumbas sa Filipino na salitang luma. Sa pangngalan naman tulad ng salitang angnga, bata, at anak, may pakahulugang anak sa salitang filipino. Iilan lamang ito sa mga halimbawang salita ngunit mapapansing may mga salitang hiram na kanilang ginagamit tulad ng karaan, bata at uli sa wikang Tagabawa at ang salitang anak naman ng mga Obo na maaring parehong hiniram sa wikang Cebuano. 71
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Kahit na may sarili silang termino sa isang bagay ngunit hindi maiiwasang magamit nila ang ibang termino at hiram sa ibang wika. Marahil ay bunsod ito ng lugar na kanilang kinabibilangan kung saan maraming iba pang wikang nakapalibot sa kanila o kaya ay sa pagkakaroon ng malakas na impluwensya ng wikang Cebuano bilang lingua franca ng buong Lungsod Davao. Maaaring nakikitaan nila ng kapanatagan ang wikang ito kung kaya niyakap at bukas na ginamit. Matatandaan ding maraming mga dayong kristiyanong Cebuano sa lugar na kinabibilangan nila kung saan nagkakaroon din sila ng interaksyon sa isa't isa. Gayundin ang pagpapakasal ng mga katutubo sa mga dayo sa lugar ay nagbubunsod din ng pagbabago ng wikang kanilang ginagamit na maaaring magsisimula sa kanilang mga anak at maging bahagi na rin ng kanilang termino sa kalaunan tulad ng mga hiram na salitang kanilang ginagamit. Sa kasalukuyan ay marami na ring mga Tagabawa, Giangan at Obo ang marunong na ring magsalita ng iba pang wika tulad ng wikang Cebuano, Tagalog at Ingles bunsod na rin ng dala ng modernisasyon kung kaya hindi na maikagugulat na may mga hiram na salitang nahahalo sa kanilang pang-araw-araw na gamit ng mga termino. Makikitang may mga salitang umusbong na magkakatunog ang anyo at may parehong kahulugan. May naitalang 21 mga salita ang kategoryang ito, na binubuo ng 9 na pandiwa, 3 mga pang-uri at 9 na mga salitang pangngalan na makikita ang halimbawang mga salita sa ibaba. Talahanayan 2. Mga salitang umusbong na magkakatunog ang anyo at may parehong kahulugan Giangan Tagabawa Obo-Manobo Salin sa Filipino PANDIWA hówat suwat suwat magsuklay hábbot segbát sebbót damo mullas bollas bullas bihis metád atad atód hatid 72
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Talahanayan 2. (Cont'd.) prito prito prito prito ekkát PANG-URI ikát ekat tali mámmis mammis mammis matamis mettam mitám mitam maitim minit minit monit mainit PANGNGALAN bayao bayao bayaw hipag pamilya pamilya pamilya pamilya appo apo apô apo batad batad battad mais kodda koda kuda kabayo ápoy apoy apoy apoy lossong lusong lusong Lusong Sa grupo ng mga salitang ito, mapapansing hindi nagbabago ang gamit ng mga salitang hiram tulad ng prito at pamilya na siyang nanatili sa orihinal nitong anyo gayundin ang mga salitang bayao at apo na maaaring hiniram sa wikang Cebuano. Nagkakaroon lamang ng kaunting pagkakaiba sa kung paano nila binibigkas ang isang salita tulad ng salitang apoy sa Filipino na may mga katumbas na ápoy sa Giangan at pareho namang apoy sa Tagabawa at Manuvu ngunit naiiba lamang ang bigkas nito. Kapansin-pansin din ang paggamit ng mga dobleng letra sa mga salita tulad ng lossong, kodda, battad, mettam at iba pa na natural na ginagawa ng bawat dayalekto sa anyo ng pagpapahaba ng pagbigkas ng mga salita. Gayundin ang kaunting kaibhan ng ponemang /h/ at /s/ sa mga salitang hówat at suwat, hábbot, segbát at sebbót, na nagkakaiba sa mga patinig at pagbabago ng isang katinig. Patunay na halos 73
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 nagkakatulad ang mga terminong kanilang ginagamit sa kabila ng iba-iba ang grupo nila. Mapapansin rin naman na ang grupong Giangan ay ang kadalasang gumagamit ng ponemang /h/ kaysa Tagabawa at Obo. Gayundin ang pagamit ng ponemang /m/ at /b/ na may kaparehong sitwasyon ng paggamit ng mga Giangan. Ang pangyayaring ito ay bunsod pa rin ng kultural nilang katangian sa pagsasalita at pagbigkas kung kaya nakakabuo ng iba't ibang istilo ng pagbigkas ang bawat grupo. Nagkakaroon din ng leksikal na varyasyon sa pagkakatulad ng anyo ang mga salita na may parehong kahulugan subalit kaiba ang termino sa isang pangkat. Ang ganitong senaryo ay nagbubunsod ng pagiging iba at pagkakilanlan ng tribung Bagobo. Gayundin sa uri ng wika na kanilang pinagmulan. Sa klasipikasyon A ukol sa, pagkakatulad ng anyo at kahulugan sa wika ng Tagabawa at Obo-Manobo ngunit kaiba sa Giangan, ay nakatala ng 28 mga salita na nagpapakita ng ganitong kategorya, binubuo ng 9 na salitang pandiwa, 10 na pang-uri at 9 na pangngalan. Makikita sa ibabang talahanayan ang mga halimbawa ng mga salita. Talahanayan 3. Klasipikasyon ng mga salitang magkakatulad ng anyo sa iba't-ibang wika Giangan Tagabawa Obo-Manobo Salin sa Filipino PANDIWA Battik ánno annow bangon moong tanggás tong-ngas balot maggas Lullo lollô hugas nau pánog panag baba mannik penek penek akyat eád onsad unsad upo PANG-URI hámá madat marat pangit 74
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Talahanayan 3. (Cont'd.) leywo mabbaba mabbava maliit kólat magasa mahasa payat masse masin ma-assin maalat paya dakál dakka malaki tèe matággas motaggas Matigas PANGNGALAN ino ina ina ina omo am'ma ama ama gerapawwo adi ari Nakababatang kapatid ula gehot odan baboy uran bavoy ulan baboy áppos mingkó mingkô pusa Ang Obo-Manobo ay pinaniniwalaang ibang tribu kaya hindi kauri ng mga Bagobo. Mula sa datos, makikitang halos magkasintulad sila sa leksikal na bahagi ng dayalektong Tagabawa. Patunay rito ang mga salitang mingkó at mingkô, am'ma at ama, masin at ma-assin, ina at ina, penek at penek, at Lullo at lollô na naiiba lamang sa punto ng pagbigkas na maari namang walang makabuluhang pagkakaiba. Mapapansin rin sa Tagabawa at Obo na nagkakapalitan sila sa paggamit ng ponemang /d/ at /r/ tulad ng mga salitang odan at uran, madat at marat, at ari at adi na kapareho ang tuntunin sa wikang Filipino. Gayundin sa mga ponemang /o/ at /u/ tulad ng lullo at lollô, at onsad at unsad, at ponemang /a/ at /o/ tulad ng mga salitang matággas at motaggas, pánog at panag, at tanggás at tong-ngas na malayang nagkakapalitan. Kapansin-pansin rin ang pagkakapalitan ng mga ponemang /b/ at /v/ tulad ng mga salitang baboy at bavoy, at mabbaba at mabbava at ng mga ponemang 75
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 /g/ at /h/ tulad ng salitang magasa at mahasa na pawang kakikitaan din ng ganitong malayang pagkakapalitan. Kapansin-pansin din na gumagamit ng dobleng mga letra bilang tanda ng pagpapahaba ng kanilang pagbigkas tulad ng mga salitang am'ma, ma-assin, at iba pa. Lumabas din sa pag-aaral na may mga kakaibang salita sa Giangan na halos walang kapareho sa Tagabawa at Obo tulad ng mga salitang adi at ari na may tumbas na salitang gerapawwo na nangangahulugang nakababatang kapatid, masyadong malayo at hindi makikitang magkalapit ang mga ito. Gayundin sa mga salitang áppos, gehot, toe, tèe, paya at maggas. Ang ibang salita naman tulad ng kagyo, hábbot, ula, ino, omo, masse, putte, at iba pa ay kakikitaan naman ng kaunting pagkakatulad sa termino ng mga Tagabawa at Obo-Manobo. Sa klasipikasyon B ukol sa pagkakaroon ng mga salitang may pagkakatulad ng anyo at kahulugan subalit kaiba ang termino sa Tagabawa, mapapansing iilan lamang ang mga naitalang salita na nagkakapareho ang Giangan at Obo-Manobo mula sa 100 salitang nakalap. Nasa ibaba ang halimbawang talahanayan na nagpapakita ng pagkakatulad. Talahanayan 4. Klasikipikasyon ng mga salitang may pagkakatulad ng anyo at kahulugan subalit kaiba ang termino sa Tagabawa Giangan angngáy Tagabawa kangi Obo angoy Salin sa Filipino kuha malegánnoy dappan malihannoy maganda Lamme Manto lammî bago bolle dukilám bullî gabi Makikitang ang pagkakatulad ng dalawa sa mga terminong ginagamit na nagkakaiba lamang sa pagbigkas gamit ang mga patinig at dobleng mga letra tulad ng salitang angngáy at angoy. Gayundin ang salitang malegánnoy at malihannoy na magkatulad lamang ngunit nagkakapalitan ang ponemang /g/ at /h/. Ang ganitong 76
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 senaryo ng pagkakapreho ng Giangan at Obo-Manobo ay hindi rin maipagtataka dahil matatandaang ang lugar ng Distrito ng Baguio sa Lungsod Davao ay dating teritoryo ng mga Giangan. Nagkakaroon ng intermarriage sa pagitan ng mga Obo-Manobo at Giangan at patunay dito ang pangalang Datu Baguio na isang Manuvu na ipinangalan sa lugar. Kahit na may distingsyon ang lugar ng mga Giangan sa Distrito ng Baguio ngunit hindi maikakaila na kasama nila sa komunidad ang mga Obo-Manobo. May kalayuan naman sa kanila ang lugar ng mga Tagabawa. Sa klasipikasyon C naman ukol sa pagkakaroon ng pagkakatulad ng mga terminong Tagabawa at Giangan ngunit kaiba naman sa Obo-Manobo, makikita ang pagkakapareho ng paggamit ng mga dobleng letra tulad ng salitang allang at tappe na matutunghayan sa talahanayan sa ibaba ang iba pang halimbawa. Talahanayan 5. Klapikasyon ng mga salitang may pagkakatulad ng mga terminong Tagabawa at Giangan ngunit kaiba naman sa Obo-Manobo Giangan Tagabawa Obo-Manobo Salin sa Filipino meppê pamippi laba laba momeng gáming Iluto Saing dato dato mayaman mayaman lallak rarak aukoy kaibigan ugang ogang anuhang byanan allang allang Pana-adsang katulong tappe dappe kamping kakambal Sadyang naiiba lang ang katumbas ng mga termino nito sa Obo-Manobo marahil ay sa kung paano nila ito ginamit sa kanilang kultura at komunidad kasama ang dalawa pang grupo. Kahit pa man malayo ang heyograpikong kinabibilangan ng mga Tagabawa at Giangan ngunit hindi pa rin maisasantabi na ang dalawang ito ay mga orihinal na tinatawag na grupong Bagobo kaya may mga salitang pareho pa ring 77
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 matatagpuan sa kanilang mga wika. Maaaring sabihing pinaghiwalay ng lugar sa bagong pamayanan ngunit maaring iisang lugar lamang ang kanilang pinanggalingan. Napag-alaman din na may pagkakatulad ng anyo at kahulugan ng mga terminong Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo. Mapapansing nagkakaroon ito ng pagbabago ng mga ponema na maaaring nasa palitan ng mga katinig, pagkakaltas at pagdaragdag ng ponema na makikita ang mga halimbawang salita sa talahanayan sa ibaba. Talahanayan 6. Klapikasyon ng mga salitang magkakatulad ng mga terminong Tagabawa at Giangan ngunit kaiba naman sa Obo-Manobo Giangan Tagabawa Obo-Manobo Salin sa Filipino malinanam mananam ananam masarap mássum mallasám ma-assom maasim mangngá pakkaa kamanga pakan kamangâ akaan hasa pakain hámmák malomák mamak malambot kasido ollo karasido pangolo kasidô pangu bolo pangulo kloabbaw karaboa Kaavow kalabaw Ang mga salitang tulad ng hámmák at mamak ay nagkakaroon ng pagbabago ng mga ponema bunsod ng palitan ng mga katinig. Gayundin ang mga salitang ollo, pangolo, pangu, kasido, at karasido na naging resulta ng pagkakaltas at pagdaragdag ng ponema. Ang ganitong senaryo ng pagbabagong leksikal sa tatlong wika ay nagiging natural lamang. Mapapansin na ang mga grupong Giangan ay mahilig sa pagpapaikli ng mga salita na maaaring sa huling bahagi ng pagbigkas, at marahil ay sanhi ng mabilisang pagbigkas. Maaaring nakasanayan na nila ito kapag nagsasalita lalo na at bulubunduking lugar din ang kinaroroonan nila. Mapapansin ring hindi 78
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 lamang nangyayari sa wikaing Giangan ang pagkakaltas at pagdaragdag kundi maging sa Tagabawa at Obo-Manobo rin. Malimit naman na nagdaragdag ng ponema ang wikaing Tagabawa tulad ng salitang malomák, karasido, pangolo at karaboa. Batay sa pag-aaral nina DuBois & DuBois (2006), ang ibang varayti ng wikaing Tagabawa lalo na sa bahagi ng Hilagang Cotabato ay nahihilig gumamit ng ponemang /r/ bilang pagdaragdag. Gayundin ang wikaing Obo-Manobo nagkakaroon din ng ganitong pagbabago sa pagdaragdag at pagkakaltas. Madalas nangyayari sa wikaing Obo-Manobo ang pagkakaltas sa unang katinig tulad ng salitang akaan at ananam na nawala ang mga unang letra. Nagkakaroon din ng pagdaragdag gamit ang dalawang sunurang letra o double phonological segments tulad ng ma-assom at kaavow. May nagaganap din na pagbabago ng pagpapahaba gamit ang dobleng letra tulad ng mallasám, mangngá at ma-assom na ginagamitan ng hypen (-) bilang palatandaan ng glotal. Sa kabuuan, ang varyasyong leksikal ng wikaing Tagabawa, Giangan at Obo- Manobo batay sa heyograpikong dimensyon ay may mga sumusunod na pagkakakilanlan: 1) Halos magkakalapit lamang na varayti ang mga dayalekto o wikaing Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo. 2.) Nagkakaroon ng varyasyon sa termino at pagkakaiba ng baybay. Batay sa ginawang pagsusuri sa mga magkakapareho at magkakaibang mga termino, nakita naman ang sumusunod na mga katangian: A) Nagkakaroon ng maraming terminong magkakapareho ang mga Tagabawa at Obo- Manobo kaya maaaring isa ito sa basehan kung bakit kinokonsidera silang sub-group ng Bagobo kahit pa man napabilang ang sa pamilyang Manobo; B) Ang Giangan na kaparehong grupong Bagobo ng Tagabawa ay kakikitaan ng maraming kaibhan ang mga ito. Maaaring may kinalaman ang lokasyon ng kanilang komunidad kung saan nakakabuo sila ng mga kakaibang termino kaysa Tagabawa. Gayundin ang iba pang mga salik tulad ng intermarriage at kalakalan ay maaaring may malaking kinalaman sa pagbabago ng wika; at, 3) Kahit na magkakaibang grupo ang tatlo ay pinag-iisa pa rin sila bilang mga Bagobo ngunit hindi pa opisyal na iisang angkan ang pinanggalingan, marami pang dapat na pag-aaral ang isasagawa para rito. Sa kasalukuyan ang Obo-Manobo ay kinilala bilang isang subgroup pa rin ng Bagobo. 79
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Ang varyasyong leksikal ng wikaing Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo ay masasabing nabuo bunsod ng lugar o heyograpikong kanilang kinaroroonan. Basi sa topograpikong taglay ng kani-kanilang lugar ay nakakabuo sila ng natatanging paraan sa pagbigkas ng kanilang mga salita lalo na sa pagpapabilis ng pagbigkas at pagbibigay ng tuon o emphasis sa kanilang sinasalita. Dahil dito ay nakakabuo sila ng sosyal na varayti na identidad ng kanilang wika at kultura. Hindi maisasantabi ang pagkakabuo ng mga termino na nagsisilbing identidad ng grupo at lugar na kinabibilangan. Ang mga katangiang ito ay sanhi sa pagkakabuo ng varyasyon ng kanilang mga wika bilang isang dayalakto o wikaing ginagamit. Ang katangian ng wikaing Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo ay masasabing natural na taglay bilang linggwistikal na katangian ng wikang napabilang sa mga wikain ng Pilipinas. Makikita rin ang mga varyasyong ito sa iba pang wikain ng bansa at maaaring pinagkakaiba lamang nito sa wikang Filipino ang ukol sa ponemang taglay. Gayundin ang mga katinig ay halos hindi nagkakaiba sa kung ano ang taglay ng wikang Filipino. Maaaring ang mga ponemang taglay ng wikang indehinus ay maaari maging batayan sa pagpapaunlad ng wikang Filipino para bumagay sa iba pang salitang hindi kayang tumbasan nito. KONKLUSYON AT REKOMENDASYON Batay sa isinagawang pag-aaral masasabing may malaking epekto ang heyograpikal na dimensyon sa tatlong wikain - ang Tagabawa, Giangan at Obo- Manobo na pinaghahambing gamit ang iba't ibang teorya ng varayti at varyasyon ng wika. Maaaring sabihing nasa iisang varayti lamang ng wika na napabilang sa pamilya ng Manobo ngunit nagkaroon ng ilang mga salik bunsod na rin sa lokasyon na kinalalagyan nila kaya nabuo ang panibagong varayti ng wika. Ang varyasyong taglay ng kanilang mga termino sa leksikal na bahagi ay nagdulot ng malaking impluwensya a magbago ng kanilang wika batay na rin sa heyograpikal na katangian. Ito rin ay magiging identidad nila upang ipakilala ang kanilang grupo at mapreserba ang wika at kulturang mayroon ang Tagabawa, Giangan at Obo-Manobo. 80
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Mahalaga, samakatwid, na nagkaroon ng hiwalay na pag-aaral sa varayti at varyasyon sa wikaing Tagabawa, Giangan at Obo o Manuvu sa iba pang lugar o karatig lugar ng Lungsod Davao upang masuri ang kanilang mga wikain. Hindi pa masyadong nagalugad ang sintaktika at morposintaktika na mga paksa sa mga wikaing ito na makatutulong naman sa kodipikasyon ng kanilang wika. Ito ay mahusay na paksa na pag-aaralan. SANGGUNIAN Alan, M., Cruz, A., Cua, L., Guardados, JJ., Lobos, D., Ompang, M., & Ongco, M. (2001). Mindanao Ethnic Communities: Patterns of Growth and Change. University of the Philippines. Center for Integrative and Development Studies. Bernales, R., Bernardino, E., Belida, M., Cuevas, A., Dela Salde, M., Napil, M., ... Solatorio, L. (2013). Wika at Komunikasyon. Mutya Publishing House, Inc. Potrero, Malabon City. Brainard, S & Vander Molen, E. (2005). Word Order Inverse Obo Manobo. In Summer Institute of Linguistics. Hsiu-chuan Liao and Carl R. Galvez Rubino, (Eds.), Current issues in Philippine linguistics and anthropology: Parangal kay Lawrence A. Reid. Manila: LSP and SIL. pp. 364-418. Retrieved from Davao History and Culture. (2016). Retrieved from De Saussure, F. (1915). A Course in General Linguistics. Retrieved from .txt DuBois, C. & DuBois, L. (2006). Phonemic Statements of Tagabawa. Summer Institute of Linguistics. Retrieved from Fishman, J. (1970). Sociolinguistics. Newsburry House Publishing Inc. 81
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 Giles, H., et al. (Eds.). (1991). Context of Accommodation: Developments in Applied Sociolinguistics. Cambridge: Cambridge University Press. McFarland, C. (1983). A Linguistic Atlas of the Philippines. Linguistic Society of the Philippines. Meyerhoff, M. (2011). Introducing Sociolinguistics. The Routledge: Oxon, Oxford. Poplack, S. (1993). Variation Theory and Language Contact. In Preston, D. R. (Eds.), American Dialect Research. Philadelphia: John Benjamin B.V. Retrieved from Pasion, R. (2014). Morpolohikal na Varyasyon sa Wikang Mandaya ng Davao Oriental. Asai Pacific Journal of Education, Arts and Sciences. Vol. 1, No. 5, November 2014. Retrieved from Pasion, R. (2015). Yang Pagbul'lók-bul'lok: Varyasyon ng Wikang Mandaya sa Ilang Munisipalidad ng Davao Oriental. Asia Pacific Journal of Multidisciplinary from Research, Vol. Pasion.... 3, No. 2, May 2015. Retrieved Ramos, J. (1986). Wika, Komunikasyon at Lipunang Filipino. Komite sa Teksbuk sa Komunikasyon sa Filipino. Departamento ng Filipino at Panitikan ng Filipino. Kolehiyo ng Sining at Panitikan. Unibersidad ng Pilipinas-Diliman Quezon. Rousseau, J.J. (1950). The Social Contract and Other Discourse. New York: Dutton. Rubrico, J. (2011). Filipino Variety of Davao: A Linguistic Description. Isang binasang papel sa 11th Philippine Linguistics Congress, NISMED University of the Philippines, Diliman, Quezon City, 7-9 December 2011. Retrieved from descripti... 82
CASS Langkit Vol. 7, 2016-2017 San Buenaventura M. (1985). Ang Kaganapang Sikolohiyang Pilipino sa Pagsasakatutubo, Pagka-Agham at Pagka-Filipino. Ang Sikolohiyang Pilipino Isyu: Pananaw at Kaalaman. National Bookstore. Maynila. Sapir, E. (1949). Selected Writings. D. Mendelbaum (Ed). Berkeley: University of California Press. Williams, G. (1992). Sociolinguistics. London: Routledge. 83