Growing Grea t Kids P a g p a p a l a k i n g M a h u s a y n a m g a B a t a P R E N A T A L 1 29 An Interactive Parenting and Child Development Curriculum T M
acknowledgements
Growing Great Kids Growing Great Kids PRENATAL Isinalin sa Tagalog ni: Beverly Sevilleno-Bicaldo Sa ilalim ng Pagsusubaybay nina: Andres K. Moll Emma Melizza F. Ignacio Inilarawan ni: J.R. Felipe great kids, inc. TM
Mga Nilala ma n PAUNANG SALITA: Pagpapakilala sa GROWING GREAT KIDS™ Prenatal MODYUL 1 Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod nga Pagdadalantao Pagtutuunan ng Pansin Pag-uugnay Mga Saloobin Tungkol sa iyong Pagbubuntis at sa iyong Sanggol Mga Pisikal na pagbabago at Karandaman Bunsod ng Pagbubuntis Mga Maliliit na Karamdamanng Karaniwang Idinadaing ng mga Buntis at mga Lunas nito Gawin sa Bahay MODYUL 2 Ang Mapa ng Kinabukasan Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Ang iyong Pangarap o Mithiin Fast Forward Ang mga Pangarap o Mithiin niyo para sa inyong Sanggol Dream Catcher Gawin sa Bahay 1
2 MODYUL 3 Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Mga Yugto sa Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan Mga Larawan ng Nabubuong Sanggol sa Sinapupunan Pagbuo ng Utak ng mga Sanggol sa Sinapupunan Gawin sa Bahay MODYUL 4 Malusog at Masiglang Pagbubuntis...Malusog at Masiglang Sanggol Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Sampung Karaniwang Tanong Pagbubuntis:Pangangalaga ng Sarili at Sustansya sa Katawan Ang Pagpapalaki ng isang Mahusay na Bata Pagbubuntis: Mga Dapat Iwasan Paano Mailalayo ang inyong Sanggol sa Kapahamakan Paninigarilyo at ang Ganap na Paglaki ng Sanggol sa Sinapupunan Pag-inom ng Alak,Paggamit ng Droga at ang Ganap na Paglaki ng Sanggol Sinyales ng Peligrosong Pagbubuntis Mga Sinyales ng Peligro: Kailan Dapat Humingi ng Tulong sa inyong Tagapangalaga ng Kalusugan Gawin Sa Bahay
MODYUL 5 Pagbaba ng Stress Index ( Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Sukatin ang Sariling Kalakasan at Kakayanan Personal Asset (Angking Galing) Anu-ano ang mga Sanhi ng inyong Stress O Pagkabagabag? Ang Stress Index ng Pagbubuntis (Sukatan ng Pagkabagabag sa Panahon ng Pagbubuntis) Stress Buster Plan (Planong Panlaban sa Pagkabagabag) Gawin sa Bahay MODYUL 6 Pagkalinga sa Damdamin Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Pagkilala kung Kailan ka Nangangailangan ng Pagkaling Heart signs Gawin Sa Bahay 3
4 MODYUL 7 Paghugot ng Sariling Kakayahan at Galing Para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Pag-gabay sa Sarili Ang aking mga Kalakasan at Kakayahan Gawin sa Bahay MODYUL 8 Tunay na may Sanggol sa iyong Sinapupunan Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Pananaw sa iyong Sanggol Pananaw ng Magiging Ina Pananaw ng Magiging Ama Gawin Sa Bahay
MODYUL 9 Paghahanada para Maging Mahusay na Ama Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Anong Dapat Gawin ng mga Magiging Ama Mga Magiging Ama: 10 Pangunahing Agam-Agam Ano ang Maaaring Gawin ng mga Magiging Ama Pagsukat sa Kakayahan ng mga Magiging Ama Plano upang maging Mahusay na Ama Gawin sa Bahay MODYUL 10 Mga Nakagawiang Pamamaraan at Paniniwala Tungkol sa Pagbubuntis Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Mga Nakagawiang Pamamaraan at Paniniwala Tungkol sa Pagbubuntis Mga Tradisyon na Isasalin sa Susunod na Lahi Pagpapatahan at Pagkarga ng Sanggol Pagpapatulog Paglalaro Paggawa ng Mobile Gawin Sa Bahay 5
6 MODYUL 11 Paghahanda sa Nalalapit na Panganganak Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Preparasyon para sa Pagsilang ng Sanggol Panganganak: Mga Bagay na Dapat Isaisip Paghahanda ng Gamit sa Oras ng Panganganak ng Sanggol Mga Tulong na Maaring Magawa ng mga Ama O Partner Habang Isinisilangang Sanggol Pagtulong ng Maaring Gawin Habang Nanganganak Paghahanda sa Emosyonal na Reaksyon Paglabas ng Bata Matiding Kalungkutan Pagkatapos Magsilang ng Bata Palatandaan ng Pagdanas ng Pagkalugmok at Matindiong Kalungkutan Matapos Magsilang ng Sanggol Gawin sa Bahay MODYUL 12 Ang Pag-uwi kay Baby sa Bahay Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Mga Pinaka-Importanteng Kagamitan na Kakailanganin Para sa Pag-Aalaga kay Baby Listahan ng mga Gamit ng Isang Bagong-Silang na Sanggol Baby Care Home Video Baby Play Mat Gawin Sa Bahay
MODYUL 13 Pagpa-plano ng Pamilya Pagtutuunan ng Pansin Pag-Uugnay Mga Usaping Pampamilya Pagpili ng Iba't ibang Pamamaraan at Paggawa ng desisyon Tungkol Dito ang Bisa ng mga Tradisyunal at Makabagong Paraan ng Pag-paplano ng Pamilya Gawin sa Bahay Talasanggunian/Talaan 7
8 Pauna ng Salita Pagpapa kilala sa GROWING GREAT KIDS™ Gabay sa Pagpapalaki ng Mahusay na Bata Marahil ay meron kang ilang tanong tungkol sa GROWING GREAT KIDS (GGK) lalo na't ngayon ka pa lang magiging bahagi ng programang ito. Naisip naming ipaliwanag kaagad ang ilang bagay na sa tingin namin ay gusto mong mabigyang-linaw bago ka pa man makapag-simula. Nagsisimula sa yugto kung saan nasa sinapupunan pa lang ang sanggol, ang GGK ay isang kumprehensibo/malawak na kurikulum na umaalalay para maitaguyod ang isang mapagkalinga at mapagmalasakit na relasyon sa pagitan ng magulang at batang nasa edad na 0 hanggang 5 taong gulang. Ginagawa ito sa pamamagitan ng pagtutuon ng pansin sa paghubog ng pagkatao at kalusugan ng bata, sa pagbibigay ng sapat na pagaalaga, sa mga alalalahanin ng mga magulang, at sa mga pangyayaring umiiral sa loob ng ugnayan ng mga magulang at anak, pati na rin ang ugnayan ng buong pamilya. Ano a ng GROWING GREAT KIDS™ ? Sa bawat 3 buwan ng pagtanda at pakahubog ng bata, merong gagamiting 6 na modyul na tatalakay sa mga sumusunod: Pangunahing Pangangalaga Paghubog sa Kakayahang Makisalamuha at Kakayahang Tumugon sa nga Nararamdaman Mga Senyales at Pamamaraan ng Pakikipag-ugnayan Paghubog ng Pangangatawan at Utak Pakikipaglaro at Pagpukaw ng Isipan at Pandama Pagkalinga sa Magulang
Ang bawat modyul ay binuo para umalalay sa pagbibigay ng kaalaman sa mga magulang sa pamamagitan ng pagbabahagi ng impormasyon na naka-kawing sa mga gawain at masiglang talakayan o palitan ng saloobin. Bukod rito, kasama rin sa buong programa ang isang yunit na tinatawag na GROWING GREAT FAMILIES (GGF). Ang yunit na ito ay nagtutuon ng pansin sa mga kaganapan at sitwasyong karaniwang dinadaanan ng mga pamilya. Kasama rin dito ang pag-unlad ng indibidwal habang nagbabago ang sistema kung paano tumatakbo ang pamilya. Ba kit ma halaga ng ga mitin a ng GROWING GREAT KIDS™ ? Nagsisimula sa yugtong nasa sinapupunan pa lang ang sanggol, ang GGK ay nagbibigay ng "Paano Gagawin"/"Paano Isasagawa" na gabay para umalalay sa mga magulang at para na rin hubugin ang kanilang personal na kakayahan. Nagbabahagi ito ng balangkas o direksyon o istruktura kung paano tatakbo ang isang talakayan kasama ng mga magulang habang inaalis nito ang mga pangamba, pagaalinlangan, duda, ng mga tagapangasiwa kung paano ito isasagawa. Isa sa ginagawa ng GGK ay maipaliwanag sa simple at mas madaling maintindihang paraan ang mga malalalim at nakalilitong konsepto. Ginagawa ito sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga halimbawa ng mga salitang maaari mong gamitin, at sa pagbibigay mga detalydong gabay sa "paggawa ng mga bagay-bagay" na may kaugnayan sa msa sumusunod na aspeto: Pagtataguyod ng relasyon sa mga pamilya na nakatuon sa mga layunin ng programa Pagpapayabong ng kakayahan ng mga magulang na umunawa at magmalasakit, at pagkalinga ng ugnayan ng magulang at anak Pagsubok ng mga Gawain na umaalalay sa kalusugan, pagunlad, at paghubog ng pagkatao ng bata Pagkakaroon ng pangunawa sa pinahahalagahan ng mga magulang at pamilya 9
10 Pakikipag-ugnayan para bigyang daan ang mas bukas na talakayan/paguusap at para mas maiangat ang kumpiyansa ng mga magulang sa kanilang kakayahan Pagbabahagi ng impormasyon tungkol sa paghubog ng buong pagkatao ng bata Paggawa ng mga laruang angkop sa edad ng bata gamit ang mga karaniwang kasangkapan na matatagpuan sa bahay Pagpapayaman ng relasyon ng pamilya Pagpapalawak ng mga indibdiwal, grupo. Serbisyo, pasilidad na matatakbuhan ng mga pamilya para sa karagdagang suporta Pagtugon sa mga alalalahanin/isipin at pagtuklas ng mga lunas sa problema Pagibayuhin ang sigla at kalingain ang kritikal na pagiisip at kakayahang gumawa ng lunas sa mga problema Pagtaguyod sa kalusugan at pangangalaga sa sarili ng mga magulang
Ano a ng na kukuha ng mga tagapa ma hala at mga tagapa nga siwa ng pagpapaunla d ng pa milya kapag ginaga mit nila a ng GROWING GREAT KIDS™ ? Kumpiyansa sa sarili at kakayahan tungkol sa kanilang ginagampanang gawain Isang gabay na tutulong para gawing isang "strength-based" na pagtutulungan ang ano mang pamamahala na gagawin Istruktura/balangkas kung paano tatakbo o isasagawa ang isang talakayan kasama ang mga magulang Kakayanan na itatag ang isang mapagkalingang relasyon sa pagitan ng magulang at anak Ang GGK ay isinulat na isinaisip ang kapakanan at tungkulin ng lahat ng miyembro ng pamilya at ng lahat ng indibidwal na kabahagi sa pagpapalaki at pagaalaga ng bata. Lalo itong magiging mabisa kung iaayon ang nilalaman at mensahe nito sa gawi at tradisyon ng mga kultura at komunidad na kung saan isasagawa ang programa. Minumungkahi din na gamitin ang mga pasilidad at talento, lakas, serbisyo na matatagpuan sa loob ng komunidad para palawakin pa ang mabibigay ng impormasyon at para palawakin din lalo ang bilang ng mga indibidwal, grupo, serbisyo, pasilidad na matatakbuhan ng pamilya para sa karagdagang suporta. 11
12
Pagtutuuna n ng Pa nsin 11 Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagba bago Bunsod ng Pagda dala nta o MGA SALOOBIN TUNGKOL SA IYONG PAGBUBUNTIS AT SA IYONG SANGGOL Alamin ang ibat ibang saloobin na karaniwang nadarama ng mga magulang habang nasa sinapupunan ang kanilang sanggol Hikayatin ang mga magulang na magbahagi ng kanilang mga saloobin upang maibsan ang anomang bigat na kanilang nararamdaman Tumukoy ng 2 partikular na isyung maaaring pagtuunan ng pansin ng mga magulang para mabigyan ng kalutasan MGA PISIKAL NA PAGBABAGO AT KARAMDAMAN BUNSOD NG PAGBUBUNTIS Magbahagi ng kanya-kanyang karanasan tungkol sa mga idinadaing na malliit na karamadaman bunsod ng pagbubuntis, at magbahagi ng mga pamamaraan kung paano ito lunasan Hikayatin ang mga magulang na magbahagi ng kanilang mga nararana sang maliliit na karamdaman at kung anong magagawa nila para maibsan ito Wala G AW AIN Prenatal Mga Gagamitin : Wala Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 13
14 Handout PRENATAL Mga Maliliit na Karamdamang Karaniwang Idinadaing ng mga Buntis at mga Lunas nito Pag-uugnay Ipakilala ang iyong sarili at pasalamatan ang mga pamilyang dumalo. Magsisimula ako sa pagbibigay ng maikling impormasyon tungkol sa kurikulum na ang tawag ay GROWING GREAT FAMILIES™ o Pagpapalaki ng Kahanga-Hangang Bata. Ano ang iyong mga inaasahan sa maaaring pagasali mo sa aming programa? Maghanap ng paraan kung paano mau-ugnay ang mga sagot ng magulang sa mga Program Components. Pumili ng ilang GROWING GREAT FAMILIES™subsection sa talaan ng Prenatal at Birth to 12 months manuals na sa palagay ninyo ay pupukaw ng husto sa interes ng mga pamilya. Ang lahat ng ibinahagi mo ay nagpapatunay na wala kang hangad kundi ang pinaka-maganda para sa iyong sanggol; at para sa iyo, ito na ang tamang panahon para isakatuparan ito. Masuwerte ang iyong anak sapagkat ngayon pa lang ay iniisip mo na ang kanyang kapakanan. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
1 Mga Saloobin Tungkol sa Iyong Pagbubuntis at sa Iyong Sa nggol Kung okay lang sa iyo, simulan natin ang ating pag-uusap tungkol sa iyong pagbubuntis. Kailan mo naiisip na maaring nagdadalantao ka na? Ano ang iyong mga naramdaman? Maraming reaksyon ang mga magulang tungkol sa pagbubuntis, at ang lahat ng ito ay normal. Gusto kong malaman mo na ako ay naririto para suportahan at tulungan kang makamtam ang gusto mo para sa iyong sarili at sa iyong baby. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 15
16 Hindi ako naririto para magbigay ng payo. Sabay natin gagawin ito bilang magkatuwang sa pagbibigay ng mahahalagang impormasyon sa isa't isa. Karamihan sa mga magulang, kahit yung mga naka-aangat at nasa mainam na sitwasyon, ay may halo-halong saloobin at agam-agam hinggil sa kanilang pagbubuntis. Hindi ibig sabihin nito ay meron ka ngang halo-halong saloobin at agam-agam. Syempre, alam naman natin na mas madaling pag-usapan ang mga "magagandang" nararamdaman kaysa ang magbahagi ng ating mga kinatatakutan na maaaring pintasan o hindi sang-ayunan. Marami na akong mga magulang na nakausap tungkol sa kanilang pagbubuntis. Ilan sa mga nabanggit nilang saloobin na pilit nilang binabaka o pinagninilaynilayan ay ang mga sumusunod: • Ang pagkimkim ng nag-tatalong emosyon at agam-agam tungkol sa pagbubuntis ay humahadlang sa pagkakaroon ng mas matibay na relasyon sa pagitan ng mga magulang at ng kanilang sanggol na nasa sinapupunan. • Kung ang isang nakaba-balisang saloobin ay naihihinga sa kapwa, ito ay nawawalan ng kapangyarihan at impluwensiya na makaka-apekto sa mga magulang. • Kung ang pagka-balisa ay isinasangguni sa kapwa, nagkakaroon ng pagkakataon ang iba na magbahagi ng kanilang karanasan kung paano nila ito nalagpasan at kung paano sila nakabuo ng isang mas bagong pananaw. • Ang pagbabahagi ng kanilang saloobin ay nakakatulong upang magkaroon ng malusog na pagbubuntis at mas matiwasay na paghahanda para sa bagong baby. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Alam mo ba na tuwing tayo ay may dinaramdam, ang katawan natin ay naglalabas ng kemikal na nagdudulot ng pagkabalisa at bigat ng pakiramdam. At alam mo ba na ang mga kemikal na ito ay makakasama para sa isang nabubuong fetus sa sinapupunan? Meron akong listahan ng mga saloobing kadalasang nadarama ng mga nanay at tatay pagkatapos nilang malaman na sila ay magiging ina at ama na. Habang binabasa ko ang listahan, maaari po kayang ipabatid sa akin kung naramdaman niyo rin ang naramdaman nila? Okey lang ba? Nagulat • Nagalak • Nanghina/Nanlata • Natakot sa sasabihin ng pamilya • Nag-alala • Namangha • Nakaramdam ng pagmamalaki • Nalungkot/napapaiyak parati (kung ang ina ay nakararamdam ng depresyon o matiniding kalungkutan, ipakonsulta agad sa iyong supervisor) Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 17
18 Nangamba tungkol sa pinansyal na suporta sa iyong sanggol • Nag-alala sa mga pagbabago sa aking katawan • Nag-alala tungkol sa mga pagbabago sa paraan ng pamumuhay • Nahiya • Nalito • Nabahala na baka mawalan ng mga kaibigan • Nakaramdam ng pagka-kuntento sa buhay • Nag-alala na baka ang relasyon ko sa ama/ina ng sanggol ay hindi maganda o matibay • Nakaramdam ng pressure mula sa pamilya/kaibigan/mga guro • Nag-alala na baka hindi makatapos ng pag-aaral • Nag-alala kung paano ba makakapagtrabaho ng mabuti habang inaalagaan ang sanggol • Nag-alala sa kalusugan ng baby • Natakot na baka hindi ko na matupad ang aking mga pangarap Para sa ibang magulang, kailangang pang mabuo ang kanilang tiwala sa iyo bago nila maibahagi ang kanilang saloobin. Sa ganitong mga pagkakataon, gamitin angNORMALIZING at FEEL, FELT, FOUND para maging panatag sila sa iyo. Habang kayo ay nagkakakapalagayn ng loob, muling balikan ang bahaging ito at palalimin ang pag-uusap tungkol sa kanilnag saloobin bilang magulang. Nagpapasalamat ako sa pagbahagi mo ng iyong mga saloobin. Lahat ng iyong nararamdaman, pati mga takot at agam-agam, ay normal. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Ako ay humahanga sa pagkakaroon mo ng malalim na pananaw, at sa iyong kahandaan na ihinga ang mga saloobing mahirap pag-usapan. Ito ay tanda ng mahusay na pangangalaga ng emosyon; at ang kagaanan ng iyong puso na magbukas ng saloobin ay isang katangian na mahalaga sa bawat magulang. Nauunawaan ko na nakakaranas ka ng agam-agam at pagkabalisa. Habang nakikilala natin ang isa't isa, maaari nating pag-usapan kung ano pa ang iyong mga inaalala o pina-pangambahan. Kung maaari ay pumili ka ng kahit 2 alalahanin na pagtutuunan natin ng pansin sa mga susunod na linggo. Sa paglipas ng mga linggo, maari rin nating pag-usapan lahat ng mga bagay na nagiging sanhi ng iyong pag-aalala. Sa aking sariling buhay, nabatid ko na pinanghihinaan ako ng loob kung pilit kong pag-sasabayin ang paglutas sa lahat ng aking mga problema. Okay lang ba sa iyo kung pagtuunan lang natin ng pansin ang ilan sa iyong mga alalahanin? Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 19
20 Gumamit ng PROBLEM TALK at iba pang COMMUNICATION STRATEGIES na makikita sa unang seksyon ng GROWING GREAT FAMILIES (GGF) manwal para gabayan ang mga magulang sa mga hakbang tungo sa mabisang paglutas ng problema. At/o di kaya gawin ang GGF modules kasama ang USING DISAGREEMENTS AS OPPORTUNITIES FOR BUILDING STRONGER FAMILIES (Pag-Gamit ng Magkakaibang Pananaw Bilang Tulay Sa Paghubog ng Mas Matibay na Pamilya) Mga Pisikal na Pagba bago at Ka ra mda ma n Bunsod ng Pagbubuntis Pinag-usapan natin kung ano ang inyong nararamdamang emosyonal. Nais kong malaman ngayon kung ano naman ang iyong mga nararamdamang pisikal. Ibahagi mo sa akin kung ano ang iyong nadarama? Susugan at magpahayag ng pag-unawa sa anomang ipapahayag ng magulang. Kung naroroon ang ama, huwag kalimutang susugan at magpahayag ng pag-unawa din sa kanya. Ganito mo ba talaga nakikita noon ang iyong pagbubuntis? Paano mo ba nakikita ang sarili nuong habang nagbubuntis? Pareho ba ang dinaranas mong pagbubuntis duon sa binubuo mong pangitain nuon? Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Bumisita ka na ba sa duktor o ibang tagapangasiwa ng kalusugan para sa iyong kalagayan? Nakatulong ba sila para mapanatag ang iyong kalooban at pisikal na kalagayan. Anong mga tinanong mo sa kanila? Meron ka pa bang mga katanungang medikal na nais hingan ng sagot? Napakagaling mo naman at naisip mo ang mga katanugan na ito. Maganda rin yung ginawa mong pagpa-plano tungkol sa medikal na pangangalaga ng iyong katawan habang ikaw ay nagdadalantao. Maaaring alam mo na rin na maraming pisikal na hinaing ang nadarama ng isang buntis. Meron akong impormasyon tungkol sa mga hinaing o maliit na karmadamang karaniwang dinaranas ng isang babae sa ibat'ibang yugto ng kanyang pagbubuntis. Meron din akong handout ( o polyeto) na magbibigay ng mga mungkahi kung ano ang maaari mong gawin upang maibsan ang mga di kanais-nais na pakiramdam na ito. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 21
22 Anong mga hinaing or karamdaman ang naranasan mo na? Nalaman ko sa mga magulang na aking nabisita, na marami palang mabisang lunas sa mga maliliit na karamdamang bunsod ng pagdadalantao. Ano na ang iyong nagawa na naging mabisa para sa iyo? Mag-ATP at tanungin kung maaari din nilang ibahagi ang mga lunas na ito sa ibang magulang. Gusto mo bang malaman ang mga pisikal at pang-kalusugang hinaing na madalas maramdaman ng mga inang nasa unang tatlong buwan ng pagbubuntis? Pagkahilo/pagsusuka • Pagkahapo • Pagkalula • Pag-ihi ng madalas • Paglaki ng dede na para bang namamaga Alam mo ba kung ano ang madalas idaing ng mga ina na nasa ikaapat hanggang ikaanim na buwan ng pagbubuntis? Pagdanas ng hirap sa pagdudumi • Paghahapdi ng daluyan ng pagkain sa may taas na bahagi ng tiyan (heartburn) • Pagkahapo • Madalas na pagka-gutom • Pagdagdag ng timbang • Pagkahilo/Pagsusuka Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Alam mo rin ba ang mga karaniwang hinaing ng mga ina na nasa huling tatlong bu- wan ng pagbubuntis? Pamamanas ng paa at kamay • Paghahapdi ng daluyan ng pagkain sa may taas na bahagi ng tiyan • Pagdanas ng hirap sa pagdudumi • Pamamanhid ng binti • Pagiging antukin dahil sa palaging pag-ihi at dahil sa hindi laging mapakali • Paglaki ng dede na para bang namamaga • Paglaki ng puson • Hirap sa pagbangon, hirap sa paghiga, at hirap sa pag-yuko • Madalas na pagka-gutom Maaari ba nating tingnan ngayon ang handout tungkol sa mga maliliit na karamdamang karaniwang idinaraing ng mga inang nagbubuntis? Kung minsan, ang mga mungkahing lunas ay hindi gumagana. Kung ito ay hindi gumagana, sa palagay ko ay mas importante na kausapin mo ang iyong duktor/ tagapangasiwa ng iyong kalusugan para masiguro na ang lahat ay nagagawa mo para sa kalusugan mo at ng iyong sanggol. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 23
24 Handout PRENATAL Mga Maliliit na Karamdamang Karaniwang Idinadaing ng mga Buntis at mga Lunas Nito Marami sa mga kababaihan ay nakakaranas ng mga sumusunod na maliliit na karamdaman habang sila ay nagdadalantao. Para sa karagdagang lunas, makipag-ugnayan sa iyong pangunahing tagapangasiwa ng kalusugan tungkol sa mga idinadaing na karamdaman. Pagkahilo • • Kumain ng biskwit Iwasan ang mga pagkaing ma-mantika o may malakas na amoy Kumain ng biskwet sa umaga bago bumangon mula sa higaan Uminom ng maraming tubig o iba pang inumin, tulad ng gatas, pagkatapos o bago kumain, at hindi habang kumakain Uminom ng salabat o kumain ng maliit na piraso ng sariwang luya o di kaya biskiwt na gawa sa luya Huwag iinom ng tubig o kahit anong uri ng inumin hanggat hindi nakakalipas ang isang oras mula sa paggising sa umaga. Kumain ng kaunting pagkain o meryenda sa buong maghapon kesa sa kumain ng madami sa umagahan, tanghalian, at gabihan
Pagkahapo • • • Magpahinga ng 10 hanggang 15 minuto sa buong maghapon Araw-araw na mag-ehersisyo tulad ng paglalakad, paglalangoy, at pagbibisikleta Tanungin ang iyong duktor tungkol sa anemia o iron deficiency Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Paglaki ng dede na para bang namamaga • • Magsuot ng bra tulad ng athletic bra na nagbibigay ng magandang support Ibabad and katawan sa maligamgam na tubig o maglagay ng maligamgam na basang tela sa dede Pagkalula • • Kapag nakahiga, umupo muna bago bumangon Kapag nakatayo, dahan dahang humiga sa iyong kaliwang bahagi o humiga na nakataas ang iyong paa Dahan-dahan tuwing magbabago ng posisyon
Pabago-bagong timpla ng pag-uugali • Isipin na ang pabago-bagong timpla ng pag-uugali ay normal. Makipag-usap sa isang kakilala tungkol sa iyong nararamdaman Kung nakakaramdam ng depresyon o matinding kalungkutan, kausapin agad ang iyong duktor o tagapag-payo
Paghahapdi ng daluyan ng pagkain sa may taas na bahagi ng tiyan (heartburn) Kumain ng paunti-unti at kumain ng madalas • Pagkatapos kumain, magpahinga ng nakaupo sa loob ng 30 minuto at • maglakad-lakad. Huwag hihiga. Kumain ng dahan-dahan at nguyain mabuti ang pagkain Iwasan ang mga mamantika at maaanghang na pagkain at huwag iinom ng alak at kape Kung di maiwasan, uminom ng kaunti lang na soda o soft drinks •
Pagdanas ng hirap sa pagdudumi • Kumain ng presko at pinatuyong prutas at gulay at mga cereals na mataas sa fiber, multi-grain breads Uminom ng maraming tubig, preskong juice, o gatas Mag-ehersisyo araw-araw tulad ng paglalakad Huwag gagamit ng mga gamot na pampa-lambot ng tae • • Pananakit sa babang bahagi ng likuran/beywang • • Huwag manatiling nakatayo, nakaupo, o nakahiga sa isang posisyon ng matagal Kung kailangan talagang tumayo ng matagal, ipatong sa maliit na tuntungan ang isang paa Gumamit ng sapatos na walang takong at may maluwag na espasyo para sa mga daliri sa paa.
Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 25
26 Mag-praktis ng maayos na postura • Huwag aabot sa mga matataas na bagay • Iwasan ang pagbubuhat ng mabibigat na bagay • Kapag magbubuhat, itupi ang mga tuhod at ilagay ang bigat sa iyong braso at binti Pamamaga ng kamay at paa • Iwasan ang maalat at pagkaing naka-pakete • Uminom ng 8 hanggang 10 baso ng tubig o iba pang inumin araw-araw • Kumain ng ma-protinang pagkain araw-araw • Mag-ehersisyo araw-araw tulad ng paglalakad • Magsuot ng maluwag na damit at kumportableng sapatos • Tanggalin ang mga singsing bago tuluyang mamaga ang iyong kamay • Magpahinga sa kaliwang bahagi, 2 hanggang 4 na beses sa isang araw sa loob ng 30 minuto Pagbabago sa anyo ng balat (Spots, Acne, at Facial Mask) • Gumamit ng sombrero at pamahid sa balat na mabisang panglaban sa sikat ng araw • Kumain ng mga prutas na mayaman sa Vitamin C at mga gulay na berdeng dahon Pagdurugo ng Gilagid • Dagdagan ang pagkain ng mayaman sa vitamin C tulad ng citrus at kulay berdeng gulay • Dagdagan ang pagkain na sagana sa calcium tulad ng broccoli, cabbage, mga pagkaing dagat at pagkaing hango sa gatas ng hayop • Hagurin ng paulit-ulit ang gilagid gamit ang malinis na daliri • Magsipilyo gamit ang malambot na sepilyo 3 hanggang 4 na beses sa isang araw • Huwag manigarilyo (ang paninigarilyo ay nakakatuyo ng vitamin C mula sa katawan) • Bumisita sa iyong dentista Pagdagdag ng timbang • Kung ikaw ay sobra sa bigat, hindi ito ang panahon para mag-diet • Kumain ng masusustansyang pagkain • Iwasan ang temptasyon na "kumain para sa dalawa." Maari itong makadagdag ng sobra- sobrang timbang sa iyong katawan. • Kung ikaw ay nadagdagan ng 1 libra (o pound) sa isang lingo sa iyong huling animn na buwan ng pagbubuntis, kausapin ang iyong duktor o tagapangasiwa ng iyong kalusugan • Kung hindi ka nadadagdagan ng sapat na timbang, maaring ipanganak mo ang iyong sanggol ng kulang sa buwan o sobrang liit para maging malusog Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao
Gawain sa Bahay Sa aking pagbisita ngayon, ako ay napahanga sa dami ng iyong nalalaman tungkol sa pagdadalantao at ang pag-aalala mo tungkol sa mga tamang bagay para sa iyo at sa iyong sanggol. Naiintindihan ko ang mga pagka-balisa na bunsod ng inaasahang malaking pagbabago sa iyong buhay. Karagdagan sa ating napag-usapan ngayon, ano pang impormasyon tungkol sa ibang bagay o suporta ang kailangan ninyo sa aming pagbisita? Sa susunod kong pagpunta, iniisip kong pag-usapan natin ang iba pang bagay na kailangan mo para sa iyong sarili at sa iyong baby. Interesado akong malaman kung ano ang iyong mga pangarap at saan mo gusto patungo ang iyong buhay. Ano man ang naiisip mo ay may kaugnayan sa kung ano man ang mangyayari sa iyong sanggol . Okey ba sa iyo yun? Marami pong salamat sa paglalaan mo ng oras para sa akin. Meron ba akong puwedeng gawin sa susunod nating pagkikita upang makatulong na ikaw ay lalong maging panatag sa ating pag-uusap? May mga iba't ibang bagay na nagpapa-panatag ng ating kalooban. May mga bagay na madaling magpapanatag sa kalooban namin at sa aking pamilya, pero maaaring hindi ito epektibo para sa lahat. Kaya, kung meron po akong puwedeng gawin sa susunod kong pagbisita upang lalong mapalagay ang iyong kalooban sa akin, huwag po kayong mahiyang magsabi. Ako po ay talagang nagagalak na makilala kayo. Prenatal:Tugon sa mga Emosyonal at Pisikal na Pagbabago Bunsod ng Pagdadalantao 27
28 Pagtutuuna n ng Pa nsin 2 Ang Mapa ng Kina buka sa n ANG INYONG MGA PANGARAP O MITHIIN Matulungan ang mga magulang na maisalarawan ang kanilang kinabukasan Matulungan ang mga magulang na tingnan ang pagdadalantao bilang isang oportunidad na matukoy at makamit ang mga mithi sa buhay Mapag-aralan ang ideya ng pag-aampon bilang isang paraan kung nararapat ANG MGA PANGARAP O MITHIIN NIYO PARA SA INYONG SANGGOL Magbigay ng mga magagandang dahilan bakit kailangang maging malusog ang pagbubuntis Tulungan ang mga magulang na tanggapin ang katotohanan hinggil sa kanilang pagbubuntis Mailatag ang pundasyon ng matibay na pagsasama at relasyon sa pagitan ng mga magulang at ng sanggol sa sinapupunan Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
G AW AIN Pagbubuntis Fast Forward Mga Gagamitin : Lumang Magazines, Dyaryo, Greeting Cards, Pandikit, Gunting, Makukulay na Markers, Xerox copy ng Fast Forward Activity Sheet Handout PRENATAL G AW AIN Pagbubuntis Dream Catcher Mga Gagamitin : Lumang Magazines, Dyaryo, Greeting Cards, Pandikit, Gunting, Makukulay na Markers, Xerox copy ng Dream Cathcer Activity Sheet Wala Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 29
30 Pag-uugnay Kamusta na kayo mula nang huli tayong nagkita? Sinubukan niyo bang gawin ang mga ibat-ibang lunas na pinag-usapan natin dati? May nalaman pa ba kayong ibang lunas na nakatulong sa inyo? May mga nararanasan ba kayo na sa palagay niyo ay kailangang isangguni sa inyong duktor/o pangunahing tagapangala ng kalusugan? Napag-usapan natin dati ang inyong saloobin kaugnay ng iyong pagdadalantao. Ano-ano ang mga damdamin na inyong naranasan mula nag tayo ay huling nagkita? Paano nagkaroon ng pagbabago saiyong nararamdamang ngayon ang ginawa nating paguusap tungkol sa inyonh mga saloobin? Ang pagbubuntis ay parating nangangahulugan ng pagbabago. Ang inyong pagbubuntis ay nangangahulugan ng tiyak na pag-babago sa inyo. At syempre, ang bagong buhay na inyong dinadala sa mundo ay nangangahulugan ng pagbabago sa ibat ibang paraan. Ngayong araw, pag-uusapan natin kung paano niyo nakikita ang inyong kinabukasan at ano ang nakikita niyong kinabukasan para sa inyong sanggol. Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
2 Ang Inyong mga Pa ngarap O Mithiin Kung minsan, ang pagbubuntis, lalo na kung ito ay hindi naka-plano ay parang napaka-bigat na pasanin. Ngunit sa aking palagay, ang bawat pagbubuntis kahit ito ay hindi inaasahan ay maaring gawing oportunidad para malaman kung ano ba ang pinapahalagahan ng mga magulang o pamilya. Ngayong araw, nais kong pag-usapan natin kung ano ang mga mithiin natin para sa ating mga sarili. Kung titingnan niyo ang inyong buhay 5 taon mula ngayon, at puwede kang mamili kung anong gusto mong mangyari, paano sa tingin niyo tumatakbo ang buhay niyo sa panahong iyon? Lahat tayo ay may karapatang magkaroon ng magandang buhay. Sa totoo lang, nagsisimula pa lang talaga kayo sa inyong sariling buhay. Kaya pagtuunan lang natin ng pansin ngayon ang inyong mga pangarap. Kung minsan, mahirap sabihin ang mga pangarap natin. Puwede kayang gumawa tayo ng isang collage (pinagtagpi-tagping piraso ng iba't ibang litrato) na naglalarawan ng inyong mga pangarap at mithiin para sa sarili. Gagawin natin ito sa pamamagitan ng pagdidikit-dikit ng mga ginupit na salita at litrato mula sa mga lumang magasin, greeting cards, diyaryo na dala ko ngayon. Pwede ba nating gawin ito ng sama-sama ngayon? Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 31
32 Bakit Kailangang Gawin Ito? G AW AIN Pagbubuntis Upang matulungan ang mga magulang na makilala kung anong gusto nila para sa kanilang sarili Fast Forward Mga Gagamitin : Lumang Magazines, Dyaryo, Greeting Cards, Pandikit, Gunting, Makukulay na Markers, Xerox copy ng Fast Forward Activity Sheet Upang mailatag ang pundasyon sa paggawa ng plano sa buhay Pa a no Ito Gagawin? 1. Gamit ang lumang magasin, greeting cards at dyaryo, ilagay ang mga Ginupit na salita at larawan na naglalahad ng kung anong gusto niyong makamit sa buhay sa loob ng 5 taon. Idagdag ang sariling guhit (o drawing) at iba pang materyales na nais niyong isama. 2. Narito ang iba pang mga bagay na maaring isama: • Saan niyo gustong tumira • Paano niyo tutustusan ang inyong sarili • Ang inyong hangarin ss pagkuha ng edukasyon • Sinong gusto niyong makapiling • Paano niyo gustong makipagugnayan sa iba • Mga bagay na iyong nakamit • Paano niyo tinitingnan ang inyong mga sarili • Mga talentong natutunan • Mga larong pampalakasan o ibang gawain na inyong sinusubukan 3. Gumawa ng collage: idikit ang mga ginupit-gupit na salita at litrato sa Fast Forward Activity Sheet Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
FAST FORWARD Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 33
34 Habang naghahanap kayo ng mga bagay na ididikit, ano ang inyong naiisip? Habang tinitingan niyo ngayon ang collage, alin sa mga ito ang sa palagay niyo ay magka-katotoo? > Ano sa palagay niyo ang dapat niyong gawin o di kaya ay nong uri ng tulong ang in yong kakailanganin para maisakatuparan ang bawat pangarap niyo? > Ano-ano ang mga maaring balakid upang maisakatuparan niyo ang iyong mga pangarap? > Kung hindi kasama ang baby sa mga pangarap ng magulang, o kung nakikita ng magulang na magiging hadlang ang kanyang sanggol, tanungin ang magulang kung na-iisip ba nya ang pag-papa-ampon. Maaring sabihin: > Karamihan sa atin ay naiilangat nahihiyang pag-usapan ang tungkol sa pag-pa-pa-am pon ng anak sa isang babaeng nag-dadalangtao. Dahil hindi natin ito tinatalakay, natatakot pag-usapan ito ng mga dalaga. Ako ay humahanga sa bukas na isipan ng mga buntis na hindi nahihiyang tingnan ang pagpapa-ampon bilang isa posibilidad para sa kanilang sanggol. Gusto kong malaman niyo na kung sakali mang gusto niyong alamin pa ang tungkol sa pag-papa-ampon, maaari nating pag-usapan ito. May mga iba pa tayong pwedeng lapitan upang hingan ng impormasyon tungkol sa ibat-ibang klase ng pag-papa-ampon. Ito ba ay isang bagay na nais niyong pag-usapan? Iniisip ng karamihan sa mga magulang na ang pagsilang ng kanilang sanggol ay katumbas ng pagpapaliban at pagsasa-isang tabi ng kanilang mga pangarap sa buhay. Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
May kakilala ba kayo na nagkaroon ng anak pero nakuha pa niyang mag-trabaho upang makamtam ang kanilang pangarap? Sa tingin niyo, paano kaya nila 'yon nagawa? Kung may kakilala, maaring magbahagi ng storya tungklol sa isang taong nakamtam ang kanilang mga pangarap habang buong pagmamahal na inaruga ang kanilang anak - anak na nuong una ay hindi naman naging bahagi ng kanilang orihinal na plano. Mga Mithiin Pa ra sa Inyong Sa nggol Ngayon, tingnan naman natin kung ano ang gusto niyo para sa iyong sanggol. Dahil meron na tayong mga lumang magasins at dyaryo, gusto niyo bang gumawa ulit ng isang collage? Ngayon naman ay isang collage na naglalahad onaglalarawan ng inyong mga mithiin para sa inyong sanggol. Bakit Kailangang Gawin Ito? G AW AIN Pagbubuntis Para pagtibayin kagad magandang pagsasama sa pagitan ng magulang at ng kanilang sanggol sa sinapupunan Dream Catcher Mga Gagamitin : Lumang Magazines, Dyaryo, Greeting Cards, Pandikit, Gunting, Makukulay na Mark- ers, Xerox copy ng Dream Catcher Activity Sheet Upang tulungan ang mga magulang na makilala kung ano ang mga mithiin nila para sa kanilang sanggol at kung paano ito maisakakatuparan Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 35
36 Pa a no Ito Gagawin? 1. Gamit ang lumang magasins, greeting cards at dyaryo, ilagay ang mga ginput-gupit na aalita at larawan na naglalahad ng inyong mga mimithi para sa inyong anak. Idagdag ang sariling guhit (o drawing) at iba pang materyales na nais mong isama. 2. Narito ang iba pang mga bagay na maaring isama: • Kalusugan • Mga nararamdaman tungkol sa sarili • Mga nararamdaman tungkol sa pamilya • Mga talento o pang-sports na kakayahan • Edukasyon • Mga pangarap para ng inyong mga magulang para sa inyong anak • Mga tradisyon at nakaugaliang gawi at paniniwala na nais niyong ipasa • Kanyang tirahan • Paano siya mailalayo sa kapahamakan • Mga gawain ng pamilya 3. Gumawa ng collage: Idikit ang mga ginupit-gupit na salita at litrato sa Dream Catcher Activity Sheet Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
DREAM C ATCHER Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 37
38 Ano ang maari niyong gawin para lalong masigurado na matutupad ninyo ang mga mithiing ito? Magtiwala sa sarili • Maniwala na posibleng makamtam ang inyong personal na pangarap habang nagpapalaki ng anak • Gumawa ng mga bagay na tutulong para sa masiglang pagbubuntis at masiglang paglaki ng sanggol sa sinapupunan • Ipagpatuloy ang pag-aaaral (para matustusan nang mas mabuti ang mga pangangailangan ng pamilya) • Humanap ng paraan upang makakuha ng suporta sa pamilya • Humanap ng mga kaibigan na maguudyok sa inyo para lalong maging responsableng mga magulang • Umisip ng paraan kung paano makakatulong ang mga nakaugaliang gawi at paniniwala Sinasabi niyo sa akin ngayon na meron kayong mga pangarap/hangarin para sa inyong sarili at ganun din para sa inyong baby. Kung kaya niyong hulaan, paano niyo masasabi na mas magiging mabuti kayong magulang kung makakamit niyo ang mga personal niyong pangarap sa buhay? Kung magiging matagumpay ako sa pagkamit ng aking mga pangarap, magiging mas masaya ang aking anak • Magpapakita ako ng mabuting halimbawa sa aking anak sa pamamagitan ng pagtatapos ng aking edukasyon • Meron akong sapat na pera upang tustusan ang mga pangangaialangan niya • Maaring mas respetuhin ako ng aking anak • Hindi makakaramdam ang aking anak na siya ang dahilan kung bakit tumigil akong makamtam ang aking mga pangarap Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
Kung pipiliin niyong huwag na lang abutin ang inyong mga pangrap, paano kaya ito makaka-impluwensiya sa inyong anak o sa inyong pa- giging isang magulang? Maaring maramdaman ng aking anak na pinabayaan ko siya • Wala siyang magiging magandang halimbawa • Maaring hindi ko matusutsan ang kanyang mga panga-ngailangan • Maaring maramdaman ng aking anak ang aking kulungkutan Sa palagay niyo, anong suporta ang inyong kakailanganin para maniwala kayo na mahalaga ang iyong mga pangarap at para maisaisip niyo na kailangan nang kumilos para maisakatuparan ito? Sa pagsali sa aming programa, magkatuwang tayo sa pag-gawa ng Growing Great Kids curriculum o ang kurikulum sa Pagpapalaki ng Kahanga-Hangang Bata. Habang ginagawa mo ang kurikulum, magkakaroon ka ng Certificate of Completion at matututunan mo paano maisasakatuparan ang iyong mga pangarap para sa iyong sarili at sa iyong sanggol. Mangyayari ito ng dahan-dahan. Sa ngayon, maaring mahirap paniwalaan na ang pagdadalantao ay magbibigay sa inyo ng opportunidad maging isang matagumpay na tao at magulang. Nandidito ako upang suportahan kayo, kahit sa simula pa lamang, kung ano ang maari niyong gawin (bilang isang ina o ama) para magkaroon ng isang malusog na pagdadalantao at isang malusog na sanggol. Gusto ko ring malaman niyo na ako ay naririto para alalayan kayong makamit ang iyong mga hangarin at pangarap. Ang programang ito ay hindi lang para sa iyong baby kundi para rin sa inyong sarili. Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 39
40 Gawain sa Bahay Gaya ng pagkaka-alam ninyo, ako ay magbabalik sa susunod na linggo. Tutal, napag-usapan na rin natin ngayon ang tungkol sa mga bagay na gusto niyo para sa inyong sarili, iniisip ko kung maaring mag-isip kayo ng isang bagay na maari niyong gawin sa susunod na linggo bilang unang hakbang tungo sa pagtupad ng isa sa inyong mga pangarap. Talagang humahanga ako sa lahat ng inyong mga magagandang pangarap at sa kung gaano niyo tio pinaguukulan ng pansin. Sadyang marami kayong kalakasan. Isa-isahin ang mga particular na kalakasan ng bawat magulang. Naniniwala ako na ang mga kalakasan na ito ay magiging pundasyon para ma-abot niyo ang mga bagay na nais niyo sa inyong buhay at sa inyong baby. Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan
Prenatal:Ang Mapa ng Kinabukasan 41
42 Pagtutuuna n ng Pa nsin 3 Ang Pagbuo ng Sa nggol sa Sinapupuna n MGA YUGTO SA PAGBUO NG SANGGOL SA SINAPUPUNAN Mabigyan ng impormasyon ang mga magulang kung paano nabubuo ang sanggol sa sinapupunan Makapag-bahagi ng mga nakakawiling kaalaman na pupukaw sa interes ng mga magulang kung paano nabubuo ang sanggol sa sinapupunan Pagtibayin ngayon pa lang ang relasyon ng mga magulang at ng sanggol sa sinapupunan habang tinutulungan ang mga magulang na magkaroon ng ideya kung ano ang itsura ng kanilang nabubuong sanggol sa sinapupunan PAGBUO NG UTAK NG MGA SANGGOL SA SINAPUPUNAN Maipaliwanag sa mga magulang ang kahulugan ng maagang pagbuo ng utak Mabigyang-diin ang negatibong epekto ng pagkabagaba at pagkahapo, paninigarilyo, paggamit ng droga at alcohol sa nabubuong sanggol sa sinapupunan Mahikayat ang mga magulang na isaisip na kaagad kung ano ang kanilang pwedeng gawin habang nagbubuntis para masiguro na mabubuong malusog ang utak ng sanggol Wala G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan
Handout PRENATAL Mga Larawan ng Nabubuong Sanggol sa Sinapupunan Pag-uugnay Pinag-usapan natin noon ang inyong mga mithiin para sa inyong sarili at sa inyong mga pangarap para sa inyong sanggol. Bago tayo naghiwa-hiwalay, binangit niyo sa akin ang isa sa mga gagawin niyo para matupad ang isa sa mga minimithi niyo. Natatandaan niyo pa ba kung ano iyon? Purihin ang mga magulang dahil naalala nila ito o dahil gumawa sila ng hakbang para makamtam ito. Karamihan sa mga magulang ay interesadong malaman kung paano nabubuo ang kanilang mga sanggol. Kasama sa mga gagawin nating ngayon ang pagbahagi sa inyo ng mga nakakawiling kaalaman tungkol sa paghubog ng pangangatawan, ng damdamin, isipan, at utak ng sanggol sa sinapupunan. Marami talaga akong natutunan sa modyul na ito at sa palagay ko ay kagigiliwan niyo rin ito at kapupulutan ng maraming kaalaman. Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan 43
44 2 Ang Inyong mga Pa ngarap o Mithiin Sa palagay ninyo, ano kaya ang itsura ng baby niyo ngayon? Kung gusto niyo, magsimula tayo ngayon sa pamamagitan ng pagtingin pagtingin sa mga larawan ng sanggol na nasa iba't ibang yugto ng paglaki at pagkakabuo? Meron tayong handout na nagpapakita kung ano ang itsura ng mga sanggol sa ika-4, ika-12, ika-24 at ika-40 linggo nito sa loob ng sinapupunan ng isang ina. Handout PRENATAL Mga Larawan ng Nabubuong Sanggol sa Sinapupunan IKA-4 na LINGGO IKA-12 na LINGGO Ako ay kasing-laki ng butil ng bigas. Tumitibok na ang aking puso at nagsisimula nang mabuo ang aking mga mata, spinal cord, baga at tiyan. Dahil nagsisimula nang mabuo ang aking nervous system at utak, kailangan ko ng sapat na nutrisyon para lahat sila ay mabuong normal. Ako ay may habang 3 pulgada. Meron na akong mga ibat-ibang bahagi ng katawan. Malalaman na kung ako ay isang babae o lalaki. Nakakaramdam ako ng sakit, naisusubo ko na ang aking hinlalaki, naisasarado at nabubuksan ko na ang aking mga kamay, nakaka-sipa na ako, kaya ko na rin ikutin patagilid ang aking ulo, nagagawa ko nang magpakita ng ibat-ibang emosyoon sa mukha at gustong-gusto ko ang lumalangoy. Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan
IKA-24 na LINGGO IKA-40 na LINGGO Ako ay may habang 14 pulgada at may timbang na 2 libra.. Meron na akong buhok sa pilikmata at meron na rin akong kuko. Nabubuksan ko na ang aking mga mata, maaari na akong tumingin pababa, pataas o patagilid. Naririnig kita tuwing kinaka-usap mo ako at kaya ko na rin umiyak. Mabilis ang paglaki ng aking ulo. Nararamdaman ko kung nakakaramdam ka ng pagkabagabag o pagkahapo.. Sa mga nakaraang linggo, lumalaki ako ng kalahating libra. Noong na- karaang 3 buwan, nagsisiumula ng gumana mag-isa ang aking katawan, utak at iba pang bahagi ng katawan. Maaaring napapansin mo na tumutugon ako sa iyong haplos, sa iyong boses, sa liwanag, kung ano man ang iyong kainin at kung anoman ang iyong nararamdaman. Handa na ako sa mundo. Alin sa mga larawang ito ng lumamalaking sanggol sa sinapupunan ang maaaring pareho sa iyong anak? Ano ang pakiramdam na meron ka nang ideya kung anong itsura niya ngayon? Meron bang mga pagpapaliwanag sa handout na ikina-gulat mo? Anong mga katangian ba ang hindi mo inaakalang taglay pala ng iyong sanggol? Nagulat ka ba na sa ika-4 na linggo pa lamang ay tumitibok na ang puso ng iyong sanggol at nagsisimula nang mabuo ang kanyang mga mata? Ako mismo, nagulat ako nung nalaman ko na sa ika-12 linggo pa lamang ay halos kumpleto na ang bahagi ng katawan ng isang sanggol, idagdag pa na nakakaramdam na rin pala sila ng sakit. Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan 45
46 Alin sa mga impormasyon na ito ang bago sa inyo? Alam niyo ba na sa ika-24 linggo (o halos 6 na buwan), ang sanggol sa sinpupunan ay nakakakita na at nakakarinig? Alam niyo ba na meron pa ngang ilang mananaliksik na naitala ang pag-iyak ng ilang mga sanggol na nasa ganitong edad o yugto? Alam niyo ba na sa huling linggo ng inyong pagbubuntis, nadadagdagan ang timbang ng iyong sanggol ng kalahating libra? Meron ba kayong alam tungkol sa pagbuo ng sanggol sa sinapupunan na hindi naibahagi ng ating handout? Narito ang ilan sa mga nakakawiling kaalaman tungkol sa mga sanggol na nasa sinapupunan pa lamang: Sa ika-4 na buwan, na-e-ehersisyo na nila ang kanilang mga braso at binti na ang ibig sabihin ay maaari mo ng maramdaman ang ilan sa kanilang mga galaw • Sa ika-7 buwan, nabubuo na ang kanilang panlasa • Sa ika-8 buwan, nakaka-sipa na ng malakas ang sanggol na maaring maramdaman o makita ng iba. Para sa mga pamilya na may kakayahang makagamit ng internet, maraming magagandang impormasyon tungkol sa pagbuo ng sanggol sa sinapupunan. Humahanga ako sa lahat ng inyong mga magagandang katanungan at humahanga rin ako sa dami ng inyong alam tungkol sa paglaki ng sanggol sa sinapupunan. Ano-anong mga katanungan ang maari mong isangguni sa iyong duktor/tagapangalaga ng kalusugan kung tungkol sa ganap na paglaki ng iyong sanggol sa sinapupunan? Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan
Minsan, nagtatanong ang mga magulang kung paano nakaka-apekto sa kalusugan at paglaki ng sanggol ang paraan ng pagaalaga sa kanya, at ang mga kondiysong pisikal o katangian na naisasalin o naipamamana sa kanya. Maaring alam mo na, na ang kalusugan at paglaki ng isang sanggol, bago at matapos ipanganak, ay bahagyang naiimpluwensyahan ng mga naipapamana sa kanyang sakit o karamdaman o di kaya ay sa paraan ng pag-aalaga na natanggap niya mula sa mga magulang. Meron ka bang mga katanungan o agam-agam na gustong isangguni sa duktor tungkol sa mga sakit o karamdaman na maaaring mamana ng inyong sanggol mula sa inyong mga kamaganak? Pagbuo ng Uta k ng Sa nggol sa Sinapupuna n Ngayong napag-usapan na natin ang tungkol sa pisikal na pagbuo ng iyong baby, pag-usapan naman natin kung paano nabubuo ang utak ng isang sanggol sa sinapupunan. Alam niyo na siguro na maraming pag-aaral ang nagawa na nitong nakaraang 10 taon kung paano nabubuo ang ating utak. Ayon sa mga pag-aaral, ang mga unang taon sa buhay ng bata, magmula sa pagbubuntis, ay may pinakamalaking impluwensiya hindi lang sa kakayanan niyang matuto, magisip at mag lutas ng mga problema, kundi pati na rin kung gaano siya kahusay sa pagaalaga ng kanyang mga emosyon, at kung gaano rin siya kahusay sa paggamit ng ibat-ibang bahagi ng kanyang katawan. Sa panahon ng pagbubuntis, karamihan sa mga magulang ay hindi nagbibigay ng pansin sa kung paano nabubuo ang utak at pagiisip ng kanilang sanggol. Kayo, naiisip nyo kaya ito? Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan 47
48 Gusto mo bang malaman kung paano nabubuo ang utak ng mga sanggol habang sila ay nasa sinapupunan pa lamang? Narinig mo na ba na ang lahat ng brain cells na kakailanganin ng isang tao ay nasa iyong baby na kahit 12 linggo pa lang ang tanda niya? At alam mo ba na ang utak ang centro ng lahat ng komunikasyon sa kanyang buong katawan? Ang ibig sabihin nito, kung gaano tayo ka-tagumpay sa paglalaro at palakasan, ano man ang ating nararamdaman, paano natin natugunan ng maayos ang mga negatibong saloobin natin, at ang ating talas sa pang-amoy, panglasa, pandama ay lahat kontrolado ng ating utak. Iniisip natin na ang ating utak ay para lamang sa pag-iisip, pag-aaral at kung paano maging matalino. Naniniwala din tayo noon na wala tayong impluwensiya kung gaano kahusay gagana o tatakbo ang ating mga utak. Ngayon, ipinapakita sa atin ng mga pag-aaral na ang malusog na pagbuo ng ating utak ay depende sa kung paano natin inaarugaan at kung paano natin pinapatalas ang kanyang pag-iisip hindi lang sa mga unang taon ng kanyang kabataan, kundi kahit nuong nasa sinapupunan pa siya. Hindi ba napakagandang isipin na may magagawa ka para sa malusog na pagbuo ng utak ng iyong sanggol sa kabuuan ng iyong pagbubuntis? Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan
Alam mo ba na kahit lahat ng mga brain cells ng iyong baby ay nasa kanya na mula pa nung siya ay nasa ika-12 linggo sa iyong sinapupunan, magsi- simula lang talagang lumaki at mabuo ang kanyang utak sa huling 3 buwan ng inyong pagbubuntis? Isa ito sa mga rason kung bakit mahalaga na kung maaari ay hindi pa ipanganak ang iyong sanggol ng mas maaga sa naka-takdang panahon. Ang wastong pag-aalaga sa iyong sinapupuan ang isang mabisang paraan ng malusog na pagkabuo ng kanyang utak. Nagulat ako nung malaman ko na ang ang pagkabagabag o pagkahapo na nararamdaman ng isang ina ay nagbibigay daan sa paglabas ng mga kemikal na nakaka-apekto sa nabubuong utak ng isang sanggol sa sinapupunan. Alam natin na ang paghubog ng pangangatawan ng isang sanggol ay may malaking kaugnayan sa pagbuo ng kanyang utak at isipan. Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan 49
50 Ang pinsalang dala ng pagkabagabag sa utak ng isang sanggol na hindi pa ipina-nganganak ay: Mas maliit na tsansa na maisilang siya na buhay • Pagkakaroon ng alta-presyon • Problema sa pagtunaw ng pagkain • Pagiging Bugnutin Alam mo rin ba na ang paninigarilyo, pag-inom ng alkohol at ang pag-gamit ng ipinagbabawal na droga ay nagdudulot ng masamang epekto sa nabubuong utak ng isang sanggol sa sinapupunan? Ang ibang mga sanggol na nakakasagap ng alcohol ay nagkakaroon ng maliit na utak. • Ang mga sanggol na ito ay madalas na nagkakasakit dahil hindi gumagana ng maayos ang kanilang resistensya. • Sapagkat ang utak ang sentro ng komunikasyon ng buong katawan, malawak ang masamang epekto nito, na maaari ding magdulot ng marahas na pag-uugali, problema sa pag-aaral at hindi normal na tubo ng mga buto sa katawan. Ang magandang balita, dahil alam niyo na ang mga impormasyon na ito, meron na kayong oportunidad na gumawa ng malaking pagbabago Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan
Gawain sa Bahay Pagkatapos ng ating pag-uusap, paano nito nabago ang iyong pananaw tungkol sa nabubuong sanggol sa iyong sinapupunan? Mas lalo niyo bang naramdaman na may buhay sa tiyan niyo? Sa aking pakikipag-uusap sa iyo, masasabi ko na talagang iniisip mo kung ano ang magagawa mo tungkol sa iyong sanggol sa sinapupunan. Nais mo bang malaman kung ano ang pwede mong gawin para maibibigay sa inyong sanggol ang pinakamainam na pagkakataon para lumaking malu- sog. May mga iba pang modyul dito sa ating kurikulum ng Pagpapalaki ng Kahanga-Hangang Bata (or Growing Great Kids curriculum) na maaari nating gawin sa susunod). Sa susunod, gusto niyo bang gawin naman natin ang modyul na Malusog na Pagbubuntis, Malusog na Sanggol? Prenatal:Ang Pagbuo ng Sanggol sa Sinapupunan 51
52 Pagtutuuna n ng Pa nsin 4 Malusog at Ma sigla ng Pagbubuntis... Malusog at Ma sigla ng Sa nggol SAMPUNG KARANIWANG TANONG Para ipukaw ang interes sa buong modyul sa pamamagitan ng magaang pagtalakay ng sampung karaniwang tanong tungkol sa pagbubuntis PAGBUBUNTIS: PANGANGALAGA NG SARILI AT SUSTANSYA SA KATAWAN Para magbahagi ng impormasyon tungkol sa masustansyang pagkain habang nagbubuntis Para hikayatin ang mga ina na pangalagaan ang kanilang pagkain at siguraduhing masustansya ang pinipili nilang pagkain Para suriin ang iba pang uri ng paraan para panganalagaan ang sarili sa paraang lalong makakatulong sa isang masiglang pagbubuntis Pagbubuntis: Mga dapat Iwasan Para pagusapan ang mga bagay na dapat iwasan habang nagbubuntis Para bigayn ng mas ispesyal na tingin kung paanong ang ilang elementong nakapipinsala ng kalikasan ay maaari ring makaapeto sa paghubog ng sanggol sa sinapupunan Paninigarilyo at ang Ganap na Paglaki ng Sanggol sa Sinapupunan Magbahagi ng impormasyon tungkol sa masamang epekto ng paninigarilyo habang buntis at pag paglanghap ng usok ng sigarilyo sa paglaki ng sanggol sa sinapupunan Hikayatin at alalayan ang mga magulang sa paggawa ng mga responsableng desisyon ang tungkol sa paninigarilyo at paglanghap ng usok mulas sa sigarilyo ng iba Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
PAG-INOM NG ALAK, PAGGAMIT NG DROGA AT ANG GANAP NA PAGLAKI NG SANGGOL SA SINAPUPUNAN Magbahagi ng impormasyon tungkol sa masamang epekto ng habang buntis sa paglaki ng sanggol sa sinapupunan Hikayatin at alalayan ang mga magulang sa paggawa ng mga responsableng desisyon tungkol sa paginom ng alak o paggamit ng droga MGA NAKAKAALARMANG SINYALES NG PELIGROSONG PAGBUBUNTIS Pag-aralan ang mga sintomas ng iba't ibang kundisyong medical na nangangailangan ng agarang atensyon G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Ang pagpapalaki ng isang Mahusay na Bata Handouts Ilayo ang iyong Sanggol sa Kapahamakan PRENATAL Mga senyales ng Peligro/ Babala: Kailan dapat dumulog sa inyong tagapangalaga ng Kalusugan Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 53
54 Pag-uugnay Sa huli kong pagbisita ay pinag-usapan natin ang tungkol sa pagbuo at paglaki ng isang sanggol na nasa sinapupunan. Nabanggit niyo na gusto niyong matutunan kung ano ang mga dapat gawin para makapagpalaki ng isang masiglang sanggol. Ilabas natin ang ginawa niyong collage na nagpapakita ng lahat ng magagandang bagay na minimithi niyo para sa inyong baby. Tingnan natin ito muli ngayon. Meron pa ba kayong gustong idagdag? Sabihin niyo sa akin kung ano-ano ang mga nagawa niyo na para alagaan ang iyong sarili mula nang huli tayong nagkita. Ano pa ang mga nagawa niyo nitong nakaraang linggo para bumuo ng isang matibay na pundasyon para sa lahat ng minimithi niyo para sa iyong sanggol. Ang pangangalaga niyo sa iyong sarili at ang paggawa niyo ng mga nabanggit na gawain ay nagpapakita kung gaano niyo pinapaphalagahan ang iyong baby. Mapalad ang iyong sanggol dahil handa kayong gumawa ng mga pagbabago sa inyong sarili para lang maipadama kagad sa kanya ang iyong pag-kalinga. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
4 10 Ka ra niwa ng Ta nong tungkol sa Pagbubuntis Para sa inyo, ano sa tingin niyo ang 10 katanungang malimit matanggap ng mga duktor o taga-pangalaga ng kalusugan tungkol sa pagbubuntis? Meron akong listahan ng mga Karaniwang Katanungan dito. Tingnan nga natin kung ano sa mga nabanggit niyo ang nasa listahan na hawak ko. 1. Anong mga uri ng inumin ang dapat binabawasan o iniiwasan? • Mga inumin na may caffeine: Huwag sosobra sa 2 servings sa loob ng isang araw • Mga inumin na may artipisyal na pampatamis: Kung di maiiwasan, piliting huwag sumobra sa 2 servings sa loob ng isang araw Iwasan ang kahit anong inumin na may alkohol, tulad ng beer o alak 2. Pwede bang makikipag-sex kahit buntis? • Pwede. Walang panganib o masamang epekto. Kung walang nakikitang kump likasyon sa pagbubuntis, at kung walang pagdurugo o pananakit ng puwerta na nararamdaman sa pagtatalik, puwedeng makipag-sex ang buntis kahit hanggang sa sandaling malapit na siyang manganak. 3. Pwede pa rin bang magpa-pedicure at manicure at magpapaayos ng buhok? • Oo. Ang mga produktong ginagamit sa buhok at katawan ay ligtas gamitin, pero hanggat maaari ay limitahan ang gawaing ito ng isa lang sa loob ng tatlong buwan. Kung pupunta ka sa salon, siguraduhin na lahat ng gamit nila ay malinis. 4. Ligtas ba ang page-ehersisyo? • Oo. Pero kailangang kumunsulta muna sa duktor tungkol sa anomang planong pagdagdag-o pagpapatuloy ng araw-araw na page-ehersisyo. Dahan-dahanin lang ang pag-e-ehersisyo. Ugaliing mag-warm up at mag-hinay-hinay. Huminto kung makaramdam ng pagkahilo. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 55
56 5. Anong uri ng ehersisyo ang pinakamainam? • Ang paglalakad at paglangoy ay ilan sa pinakamainam na ehersisyo. • Huwag sumubok ng mga laro o gawaing pagkakalibangan na maaaring magresulta sa pananakit at pagkatagtag ng tiyan, tuald ng sipa 6. Anong posisyon ang pinakamainam kapag natutulog? • Simula sa ika-20 linggo ng pagbubuntis, iminumungkahi na matulog habang na kalapat ang kaliwang bahagi ng katawan. Ang pagtulog nang nakalapat ang buong likod, o di kaya ang kanang bahagi ng katawan ay maaaring umipit sa mga ugat na daluyan ng dugo papunta sa puso. Maaaring imungkahi ng inyong duktor kung paano ninyo ihihiga ang kaliwang bahagi ng katawan depende sa laki ng inyong uterus. 7. Ligtas bang Maglakbay? • Oo. Puwera na lang kung ipagbawal ng duktor niyo. • Maaari kang maglakbay kung masisiguro na ang pupuntahan niyo ay may malinis at ligtas na tubig at pagkain Kung sasakay ng eroplano, ugaliing maglakad-lakad para maiwasan ang pangangawit at pamamaga ng paa. Ang pagsakay sa eroplano ay karaniwang pinagbabawal sa loob ng 30 araw ng inyong panganganak 8. Gaano kalaking dagdag sa timbang ang dapat lang makita sa isang buntis? • 25 hanggang 35 pounds, puwera na lang kung ikaw ay nagdadala ng higit sa isang sanggol sa sinapupunan. 9. Anong uri ng isda at keso ang dapat iwasan? • Blue cheese, tahong, delatang isda, at iba pang isda na nagtataglay ng mataas na mercury. 10. Ang secondhand smoking ba ay makasasama sa aking sanggol na nasa sinapupunan? • Oo. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Pagbubuntis: Pag-a alaga sa Sa rili at Pagka in ng Ma susta nsiya Maraming pumapasok sa isip niyo kapag ikaw ay buntis, di ba? Kadalasan, kapag naririnig kong naguusap ang mga buntis tungkol sa pagkain at pagbubuntis, naririnig ko silang nag-uusap tungkol sa kanilang pinaglilihiang pagkain. Ano ang pinaglilihian niyong pagkain sa ngayon? Ano sa mga pagkaing inyong narinig ang masasabing ligtas at nararapat sa inyo para kainin? Alam niyo ba kung bakit ang mga pagkaing ito ay mainam para sa inyong dalawa ng inyong baby? Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 57
58 Medyo matagal-tagal ko na ring alam na merong mga ilang uri ng pagkain na sinasabing mainam para sa mga nagbubuntis. Nung nalaman ko na merong magandang epekto ang mga pagkaing ito para sa kalusugan ng sanggol pati na rin ng ina, saka ko rin lang nasabi sa sarili na mahalagang matulungan ang mga nagdadalantao na makain ang mga pagkaing iyon. Alam niyo ba na ang kakulangan ng masustansyang pagkain ay maaring makasagabal sa normal na paglaki ng inyong sanggol sa sinapupunan? Halimbawa: • Ang kakulangan sa folic acid bago magbuntis at sa simula ng pagbubuntis ay maaaring maging sanhi ng depekto sa utak at sa spinal cord ng sanggol. Ang mga depektong ito ay maaaring maging rason para sa pagiging paralisado o problema sa pagiisip ng bata. • Ang mga pagkaing mayaman sa B vitamins ay tumutulong sa pagbuo ng nervous system ng bata • Kung kulang sa calcium, maaaring hindi maging ganap ang pagbuo at paglaki ng mga buto. Ibig sabihin ay maaaring mahirapan ang sanggol na magkaroon ng mas mataas na sukat at ang mga binti niya ay maaaring lumabas na mas maikli sa nararapat. • Maraming mga teenagers ang walang sapat na nakukuhang calcium mula sa kanil ang mga nakakain. Ang calcium na ito ang magiging tulay para sa ganap na pagbuo ng mga buto at ipin ng sanggol. Ang kakulangan na ito ay naglalagay sa sanggol sa matinding peligro at nagbibigay din ng dagdag na peligro sa ina. • Ang mga pagkaing mayaman sa Vitamin A ay nakakatulong sa pagkakaroon ng masiglang kutis at mata. • Ang kakulangan sa iron ay nag-uuwi ng problema sa ina at sa sanggol. Maaari itong maging sanhi ng napapa-agang panganganak at grabeng pagdurugo habang nanganganak. Ang iron ay mahalaga sa pagdadala ng hangin sa sanggol na nasa sinapupunan. Sa huling tatlong buwan ng pagbubuntis, iniimbak ng mga bata ang Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
hangin o oxygen para magamit nila oras mailabas sila sa sinapupunan. • Ang mga pagkaing mayaman sa protina ay tumutulong sa pagbuo at paghubog ng utak, buto, at kalamnan na kailangan ng sanggol para lumaking malusog. Alam niyo ba kung anong mga pagkain ang mayaman sa mga nabanggit na sustansya o nutrients? • Folic Acid: Orange juice at madahon na gulay, mga tinapay at cereals na hinaluan ng dagdag na folic acid. • Vitamin B: mga luntiang gulay at gatas • Calcium: mga pagkaing gawa sa gatas ng baka, broccoli, spinach at repolyo • Vitamin A: dilaw at orange na prutas at luntian, dilaw, o orange na vegetables • Iron: karne, isda, manok, beans at peas • Protein: karne, isda, itlog, keso, at tokwa o tofu Meron tayong checklist sa handout natin na nagmumungkahi kung ano ang mainam kainin at gawin ng isang ina para masiguradong ligtas ang pagbubuntis at masigla ang sanggol na nasa sinapupunan. Magsimula tayo sa pamamagitan ng pagbabasa ng checklist na ito at paglagay ng marka sa mga bagay-bagay na ginagawa niyo na. Maari nating pag-usapan kung paano pa natin maidadagdag ang mga hakbang na sa tingin niyo ay gusto niyong isagawa para sa inyo at sa iyong baby. Handout PRENATAL Ang Pagpapalaki ng isang Mahusay na Bata Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 59
60 Ano ang maaari niyong gawin? Bumisita ng regular at magpakonsulta sa inyong duktor o tagapangalaga ng kalusugan mula sa simula palang ng pagbubuntis: • • Pangalan ng duktor o tagapangasiwa ng kalusugan_____________________ Talaan ng mga Araw ng Pagbisita__________________________________ Mag-ehersisyo araw-araw: • • Anong ehersisyo ang ginagawa ko ngayon____________________________ Anong mga ehersisyo ang idadagdag ko pa___________________________ Magpahinga ng sapat sa oras: • • Ilang oras ang tulog ko sa loob ng isang araw_________________________ Paano ko pa mapapahaba ang tulog ko______________________________ Tumanggap ng suporta mula sa mga kapamilya at kaibigan • • Ang No. 1 at No. 2 na takbuhan ko_________________________________ Sino pa ang maaaring magbiga ysa akin ng suporta_____________________ Bawasan ang stress o pagkabagabag at pagkahapo • Paano ko binabawasan ngayon ang pagkabagabago pagkahapo na nadarama araw-araw___________________________________________ Iba pang bagay na dapat bigyan ng pansin____________________________
Uminom ng mga vitamin supplements na minumungkahi ng duktor o tagapangalaga ng kalusugan • Ano ang magagawa ko para magkaroon ng mga nabanggit na vitamins_______________________________________________________ Ano ang magagawa kong paraan para hindi ko makalimutang uminom nito___________________________________________________
Kumain ng masustansyang pagkain araw-araw 4 na servings ng pagkaing mula sa gatas ng baka: 8 ounces ng gatas o yougurt o 1 ounce ng cheese 2 servings ng protina: 3 ounces ng karne ng baboy o isda; isa't kalahating tasa ng beans; 3 ounces ng keso, isa't kalahating tasa ng tofu o tokwa 2 itlog: niluto sa kahit anong paraan (French toast, hinalo sa ibang pagkain) Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
2 servings ng luntiang gulay; mas mainam yung madahon: ¼ hanggang kalahating tasa 4 servings ng grains: 1 slice bread, 1 tortilla, 1 tasa ng brown rice, 1 tasa ng oatmeal, 1 patatas 1 serving ng pagkaing mayaman sa Vitamin C: 1 citrus fruit o juice, kamatis, o melon 3 servings ng fat (taba, langis, mantikilya, sour cream, mayonnaise): 1 kutsarita ng purong taba o 1 kutsara ng reduced fact 1 serving ng iba pang prutas 1 serving ng iba pang vegetable 8 baso ng tubig Tingnan niyo kung gaano karami ang mga magagandang bagay na ginagawa niyo na para sa inyong sanggol. Hindi ba kayo natutuwa sa inyong sarili? Ito ang pinakamagandang panimula sa pagiging isang mahusay na ina! Pero bago tayo lumipat sa ibang usapin, tingnan muna natin uli ang collage na ginawa niyo. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 61
62 Sa inyong palagay, paano makakatulong ang pagkakaroon ng tamang sustansya sa katawan para matupad ang mga mithiin niyo para sa inyong anak? Ang masustansyang pagkain ay mabisang panlaban sa anomang uri ng mga depektong nakukuha mula sa sinapupunan ng sanggol • Ang masustansyang pagkain ay tulay sa pagkakaroon ng masigla at matibay na buto, ipin, at muscles o kalamnan (kailangan para magtagumpay sa palakasan) • Ang masustansyang pagkain ay tulay sa ganap na paghubog ng utak ng sanggol (kailangan para magtagumpay sa pag-aaral) Pagbubuntis: Mga Dapat Iwa sa n Sa pag-uusap natin, nakapagbahagi kayo ng maraming magagandang ideya tungkol sa mga dapat iwasan para masiguradong ligtas ang inyong pagbubuntis at matiyak na malusog si baby. Humahanga ako sa dami ng mga bagay na binibigyan niyo na ng kaukulang pansin. Marami rin kayong magagandang ideya. Meron ba kayong nais malaman pa tungkol sa mga bagay, gawain o sitwasyon na naglalagay o naglalapit sa inyong baby sa peligro? Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Ikuwento niyo nga sa akin kung ano-ano ang mga bagay na dapat niyo raw iwasan para sa kalusugan niyo at ng iyong sanggol, ayon sa payo ng iyong duktor, kapamilya, o kaibigan. Ang payo ba nila ay tinatanggap niyo bilang isang paraan ng pagpapakita ng suporta o bilang isang puna? Ang payo ba nila ay tinatanggap niyo bilang isang paraan ng pagpapakita ng suporta o bilang isang puna? Hindi ako naririto para magbigay sa inyo ng payo. Narito ako para magbigay sa inyo ng impormasyon at tulungan kayo na makuha at magawa ang nais niyo para sa inyo at sa iyong sanggol. Gusto niyo bang tingnan ang handout natin na nagbibigay ng impormasyon tungkol sa mga bagay na maaaring makasama sa kalusugan ng mga sanggol na nasa sinapupunan, at nang sa ganoon ay magawa niyo ang pinakamainam na desisyon para sa inyong baby? Handout Ilayo ang iyong Sanggol sa Kapahamakan Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 63
64 Ano ang maaari niyong gawin?
Huwag uminom ng mga vitamin supplements na hindi itinagubilin ng inyong duktor o tagapangalaga ng kalusugan. Ang Sobrang Vitamin A ay maaaring maging sanhi ng depekto sa pangangatawan ng sanggol na nasa sinapupunan.
Huwag gumamit ng mga over-the counter na gamot o gamot na hindi nangangailangan ng preskripsyon ng doktor hanggat hindi kumukunsolta sa duktor. Kasama rito ang mga gamot sa sipon, aspirin, pampa-tae, at samu't sari pang mga produkto.Huwag uminom ng mga inuming may halong caffeine.Kung di mapigilan ay piliting huwag sumobra sa dalawang 12 ounce na servings sa loob ng isang araw.Ang pag-inom ng caffeine ay maaaring magpadagdag ng calcium na dadaloy sa inyong ihi; at dahil dito ay mababawasan ang calcium na dapat ay mapunta sa inyo at sa iyong sanggol.
Iwasan ang paggamit ng mga artipisyal na pampa-tamis o ang pagkain ng mga putaheng may halong artipisayal na pampa-tamis. Kung di maiiwasan, piliting huwag sumobra sa 2 servings sa isang araw ang mga makakain na pagkaing may artipisyal na pampatamis. Bawasan ang pagkain ng mga pagkaing merong mataas na sangkap ng fat at mataas na sangkap ng asukal, tulad ng French fries, chips, biskwet, kendi at sofdrinks. Ang nga pagkaing ito ay di nagbibigay ng mataas na antas ng sustansya sa katawan na nakakatulong pa sana sa pagdagdag ng timbang.
Huwag maglinis ng mga pinagtataihan ng pusa; huwag rin hukayin ang mga lupang pinag-dumihan ng pusa. (Kung kinakailangan, parating gumamit ng gloves, mask a gumamit ng pandako na may mahabang tangkay). Ang pagdait o paghawak sa tae ng pusa ay maaaring maging sanhi ng pagkakaroon ng sakit na tinatawag na oxoplasmosis na delikado para sa ina at sa lumalaking sanggol sa sinapupunan. Maaari iong maging sanhi napaagang panganganak, depeko sa utak, problem sa mata at sa nervous system ng bata.
Huwag kumain ng hilaw o di gaanong nalutong karne at isda. Huwag din kumain ng mga produktong tulad ng utak ng kahit anong hayop o spinal cord tissue. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Iwasang mapalapit sa mga taong meron o maaaring merong chicken pox (bulutong tubig), german measles (tigdas), hepatitis at sexually transmited diseases. Lumayo sa mga elementong nakasisira ng kalikasan tulad ng mapanganib na kemikal, kontaminadong tubig, radiation, usok mula sa mga diesel na makina (pagkalason dahil sa mataas na lead na nalalanghap), pamatay ng peste. Ang mga ito ay napatunayang nagiging sanhi ng depekto sa sanggol at sanhi rin para ang isang buntis ay makunan. Huwag gumamit ng sauna o magbabad sa mainit na tubig. Ang pagkababad sa sobrang init na paligid ay maaaring magpataas sa temperatura ng ina na maaari naming maging sanhi ng pagkakaroon ng depekto bago pa man iluwal ang sanggol o pagkamatay ng sanggol sa sinapupunan. Huwag manigarilyo at lumayo sa mga taong naninigarilyo. Nakakabawas ito sa dami ng oxygen na kailangan ng sanggol sa sinapupunan. Kapag nangyari ito ay maaaring mauwi sa pagkakunan, pagkamaay ng sanggol habang iniluluwal, mababang timbang ng sanggol, o problema ng bata sa paghinga ng maluwag. Huwag uminom ng kahit anong uri ng inuming may alkohol. Hindi kailanman napatunayan na ligtas ang alcohol para sa isang nabubuong sanggol sa sinapupunan. Ang paginom ng may halong alkohol ay maaring makaapekto sa ganap na pagka-hubog ng utak ng sanggol. Maaari rin itong maging sanhi para ang ina ay makunan, pagkamatay ng bata habang isinisil ang, problema sa normal na pag-iisip, depekto sa mukha, problemang matuto, at hirap sa pagbibigay ng mahabang atensyon sa mga bagay-bagay. Huwag kailanman gumamit ng mga droga. Kahi anong uri ng droga - marijuana, cocaine, o heroin ay hindi ligtas para sa sanggol na nasa sinapupunan. Maaari silang maging sanhi ng nakunan, napaagang panganganak, at pagkamatay ng sanggol habang iniluluwal. Maaari rin nitong gawing iyakin ang bata, di mapakali, hirap makatulog, hirap kumain, at mabagal matuto. Meron pa ngang ibang sanggol na ipinanganganak na adik at kailangan pang makaranas ng withdrawal. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 65
66 Ang Pa ninigarilyo at a ng Pagbuo ng Sa nggol sa Sinapupuna n Pag-usapan pa natin ng ilang sandali ang paninigarilyo. Alam niyo na hindi ako naririto para idikta sa inyo kung anong dapat niyong gawin. Nandito ako para tulungan kayong gumawa ng mga naaayon o "wais" na desisyon tungkol sa kung anong guso niyo para sa inyong sarili at sa inyong baby. Alam niyo ba na ang utak ng inyong sanggol ay nangangailan ng walang-patid na rasyon ng hangin para manatili itong buhay at lumalaki? Alam niyo ba na kapag naninigarilyo ang isang buntis, nababawasan ang rasyon ng hangin na napupunta sa sanggol at maaaring maging sanhi ng depekto sa utak at pag-iisip na dadalhin ng anak niyo habang buhay? Alam niyo ba na ang mga batang nakasagap ng maraming nicotine habang nasa sinapupunan pa ay mas mahirap alagaan dahil nagkakaroon sila ng problem sa pagdede, sa pag-galaw ng kanilang ulo, at sa pagtingin ng deretso sa mata ng ibang tao? Hindi ko alam ang lahat ng mga ito noon. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Ang akala ko lang noon, maaari lang magkaroon ng epekto ang paninigarilyo sa baga ng bata o di kaya ay lalabas lang na mas maliit o mas mababa ang kanyang timbang. Hindi ko rin alam noon na kung parating nakakalanghap ng usok ng sigarilyo ang isang buntis mula sa mga katabing naninigarilyo, maaari rin itong makasama sa sanggol sa sinapupunan. Alam niyo ba yun? Humahanga ako sa mga magagandang bagay na gusto niyo para sa inyong baby. Tukuyin isa-isa ang mga katangian at mga bagay na nina-nais nila para sa kanilang sanggol na ipinapakita sa parents' collage. Ngayon, ano ang saloobin niyo tungkol sa paninigarilyo at pagbubuntis? Naninigarilyo ba kayo? Ang mga tao sa paligid niyo ba ay naninigarilyo? Gaano kayo kalakas manigarilyo? Nais niyo bang mailayo ang inyong sanggol sa usok ng sigarilyo? Tingnan uli natin ang inyong collage. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 67
68 Ano kaya sa mga mithiin niyo para sa inyong baby ang posibleng di magkatooo kung kayo ay maninigarilyo o di kaya ay kung parati kayong nakakalanghap ng usok mula sa sigarilyo ng iba? Malaki ang peligrong maging biktima siya ng biglaang pagkamatay o sudden infant deah syndrome. • Maaari siyang magka-hika o ibang problema sa paghinga, na pipigil sa kanya na makibahagi sa iba't ibang laro at gawain. • Maaaring hindi siya maging bibo o smarte tulad ng inyong inaasahan, at maaaring mabawasan ang galling niya sa klase. • Maaaring hindi siya lumaki ayon sa inaasahang tangkad at bigat Para sa maraming kababaihan, ang pagiging buntis at ang pagnanais na maibigay ang lahat ng pinakamaganda para sa kanilang baby, ay isang malakas na motibasyon o inspirasyon para tumigil sa paninigarilyo kahit na ang mga nauna nilang subok na umayaw sa paninigarilyo ay sumablay. Ang magandang balita: kahit paano, napatunayan na ng maraming pag-aaral na ang pinakamalaking pinsala na maaaring idulot ng paninigarilyo ay nangyayari sa ika-5 buwan ng pagbubuntis. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Kaya hindi pa huli ang lahat para sa isang buntis na tulad niyo na ilayo ang inyong sanggol sa usok ng sigarilyo. Sa tingin niyo, paano niyo ngayon maaaring simulang protektahan o pangalagaan ang inyong baby mula sa nakakapinsalang epekto ng paninigarilyo? Gusto niyo bang tulungan ko kayo na gumawa ng plano kung paano makakakuha ng mas maraming pang impormasyon at suporta tungkol dio? Gusto niyo bang tulungan kitang kausapin ang inyong mga ninigarilyong kasambahay tungkol sa paninigarilyo at pagbubuntis? Ala k, Droga, at a ng Pagla ki ng Sa nggol sa Sinapupuna n Pagusapan natin sandali kung anong nangyayari sa mga sanggol kung ang kanilang ina ay umiinom ng alak o gumagamit ng droga habang sila ay pinagbubuntis. Ulit, hindi ako narito para idikta sa inyo kung ano ang dapat niyong gawin o di kaya ay punahin kayo at pasamain ang loob niyo. Narito ako para magbahagi ng impormason at tulungan kayo na makagawa ng naaayong desisyon para sa inyo at sa inyong baby. Ibahagi niyo nga kung ano ang mga narinig niyo nang maaaring idulot ng beer, alak, o droga sa kalusugan ng sanggol sa sinapupunan. Saan niyo nakuha ang mga impormasyon na ito? Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 69
70 Meron na ba kayong narining na nagsabi: kapag ang isang buntis ay uminom ng alak o gumamit ng droga, ang sanggol sa kanyang sinapupunan ay umiinom din at gumamit din ng droga? Noong narinig ko ito, nagulat ako. Kayo, anong naramdaman niyo? Alin sa mga inilahad na katotohanan sa alak at droga sa handout na ilayo si baby sa kapahamakan, ang bago sa pandinig niyo? Meron pa akong ilang mga kaalaman na nakalista dito, maaari niyo bang sabihin sa akin kung alin sa mga ito ang pamilyar na sa inyo at alin ang ngayon niyo pa lang nabasa o narinig?
Kahit na ang paunti-unting pag-inom ay maaaring maka-apekto sa paghubog ng utak ng sanggol at ng kanyang nervous system.
Ang pag-inom, kapag pinag-sabay sa paninigarilyo, ay lalong nagpapataas ng peligro para mapahamak ang sanggol sa sinapupunan.
Ang todo-todong pag-inom (6 na beses ng paginom o higit pa sa loob ng isang araw) ay maaaring maging sanhi ng depekto sa anyo o porma ng bungo at buto ng sanggol; maaari rin siyang mahirapang matutong magsalita.
Ang pagka-pagod, pagka-hapo at pagka-balisa, kung sasabayan ng paginom ng alak at paggamit ng droga, ay napatunayang nagdudulot ng mattinding pinsala sa sanggol na nasa sinapupunan.
Ang paggamit ng marijuana, habang nagbubuntis o kahit bago pa man magbuntis, ay maaaring maging sanhi ng problema sa bata para matutong mag salita, at problema para magkaroon ng mas matalas na memorya
Ang paginom ng alak habang nagbubuntis ay isa sa karaniwang sanhi ng kakulangan sa pag-iisip ng bata. (sa ma bansang Kanluran). Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Panatag ba ang loob niyo na ibahagi sa akin kung gaano kayo kalakas uminom ng alak o kung anong uri ng droga ang ginagamit niyo? Hayaan niyong ipaliwanag ko muna sa inyo kung ano ang patakaran ng programa namin pagdating sa pangangalaga ng mga impormasyong ibabahagi niyo? Ipaliwanag ang patakaran ng inyong ahensya at buuhin ang sumumusunod na naaayong pag-uusap. Ano ang iniinom niyong alak? Gaano kalakas kayo uminom at gaano kadalas kayo uminom? Nakikita niyo ba ang pag-inom niyo bilang isang problema? Anon uri ng droga ang ginagamit niyo sa kasalukuyan? Gaano karami at gaano kadalas? Nakikita niyo ba ito bilang isang problema? Balikan natin ulit ang inyong collage. Sa pagbibigay ng atensyon sa mga mithiin niyo para sa iyong baby, alin sa mga mithiing ito ang maaaring hindi magkatutoo kung patuloy kayong iinom ng alak o gagamit ng droga? Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 71
72 Ano ang nararamdaman niyo tungkol dito? Gusto niyo bang gumawa ng mga pagbabago? Alam kong ang gusto niyo lang naman ay ang pinakamainam para sa inyong sanggol. Alam ko na gusto niyo siyang maging masigla at maging matagumpay sa buhay. Hindi ako isang tagapayo para sa mga nalululong sa alak o droga. Ang programa namin ay nakatuon sa pagbibigay ng tulong kung paaano niyo maibibigay ang gusto niyo para sa inyong sarili at sa inyong sanggol. Gusto niyo bang i-rekomenda kita sa isang organisasyon na may ganitongispesyalisasyon? Kung sa tingin niyo na kaya niyong ihinto ang paginom at paggamit ng droga sa sarili niyong kakayahan, ano ang magagawa ko para matulungan ko kayo tuwing bumibisita ako sa inyo? Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Mga Sinyales ng Peligro ha ba ng Nagbubuntis Ang bawat isa ay may kanya-kanyang alalahanin o agam-agam tungkol sa kanilang pagbubuntis. Normal lang ito at sa katunayan, indikasyon nga ito na talagang hangad niyong arugaan ang inyong sanggol sa pinakamaagang panahon. Anong mga bagay-bagay ang pumapasok sa inyong isipin at inaaalala? Anong alam niyo na sa mga sintomas o palatandaan na maaaring may nararamdaman kayo na nanagangailangan ng agarang medikal na atensyon. Meron tayong isa pang handout na naglalaman ng listahan ng mga kundisyon na nangangailangan ng agarang medikal na atensyon. Ibig sabihin nito: kapag naramdaman niyo ang mga ito, dapat ay dumulog kayo kagad sa iyong duktor o tagapangalaga ng kalusugan. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 73
74 Handout 4-6 na Buwan Mga sinyales ng Peligro/ Babala: Kailan dapat dumulog sa inyong tagapangalaga ng Kalusugan • • • • • • • • • • • Pagdurugo ng pwerta Palagiang pagkahilo at pagsusuka Biglaang paglobo ng kamay, paa, o mukha Mataas na lagnat Pananakit ng tiyan (abdomen) Paulit-ulit na matinding pananakit ng ulo Pagbawas sa pagkilos-kilos ng sanggol sa sinapupunan Paglabo ng paningin, pagdo-doble ng tingin, o pagkita ng mga maliliit na itim na tuldok sa paningin Mahapding pag-ihi Pgglabas ng mga likido mula sa pwerta, sugat sa ari, o pangangati Pagtulo o pag-agos ng likido mula sa pwerta Pagkahimatay Masakit na pamumula ng binti Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol
Gawain sa Bahay Alam ko na ang modyul natin ngayon ay nagbigay sa inyo ng napakaraming bagay na dapat pag-isipan. Nagbanggit kayo ng mga bagay na gusto niyong gawin o gustong iwasan para maging lalong masigla ang inyong pagbubuntis. Kadalasan, para sa akin, marami akong magagandang ideya, pero ang mahirap na bahagi ay isakatuparan ang mga ito. Para sa akin, kailangan kong pumili lang ng 1 o 2 na dapat talagang pagtuunan ng pansin. Kailangan niyong maging sigurado kung paano sila maisasakatuparan. Bago ako umalis, maaari kayang pumili kayo ng 2 bagay na talagang gusto niyong pagtuunan ng lakas at oras sa loob ng dalawang linggong darating? Maaari niyo bang sabihin sa akin kung ano ang dalawang bagay na iyon? Isulat natin ito at pagusapan ng ilang sandali kung paano niyo ito maisakakatuparan sa pag-usad ng mga araw. Prenatal:Malusog na Pagbubuntis... Malusog na Sanggol 75
76 Pagtutuuna n ng Pa nsin 5 Pagpapa ba ba ng Stress Index (Ma bisa ng Pagtugon sa Pagka baga bag o Pagka hapo) SUKATIN ANG SARILING KALAKASAN AT KAKAYANAN Matulungan ang mga magulang na matukoy at makilala ang kanilang sariling kalakasan Mahubog sa mga magulang ang tiwala sa sarili na mamamatulong para matugunan ang kanilang mga isipan at maibsan ang kanilang pagkabagabag o pagkahapo Maipaunawa sa mga magulang kung gaano kahalaga ang pagkilala sa sariling kalakasan bilang isang pamamaraan ng paglutas ng problema ANO-ANO ANG MGA SANHI NG INYONG STRESS O PAGKABAGABAG/ PAGKAHAPO Tukuyin ang mga karaniwang klase ng pagkabagaba o pagkahapo na nararamdaman ng mga magulang sa panahon ng pagdadalantao Hikayatin ang mga magulang na sukatin ang antas ng pagkabagabag na nararamdaman nila Alalayan ang mga magulang sa pagtukoy ng ibat ibang bagay na nagiging sanhi ng pagkabagabag at ang mga hakbang na kanilang gagawin upang mabawasan G AW AIN Prenatal Gagamitin Wala Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Handouts Personal Asset (Sariling Kalakasan) Ang Stress Index ng Pagbubuntis (Sukatan ng Pagkabagabag sa Panahon ng Pagbubuntis) Stress Buster Plan (Planong Panlaban Sa Pagkabagabag) Pag-uugnay Sa aking mga pagbisita sa inyon, nabanggit niyo minsan ang mga ibat-ibang klase ng pagkabagabag na inyo nang naranasan. Kung naalala niyo, pinag-usapan natin ang tungkol sa masamang epekto ng pagkabagabag sa iyong sanggol sa sinapupunan. Alam ko na gusto niyong pangalagaan ang inyong baby at alam kong gusto niyo rin na maging malusog siya bago pa man siya isilang. Karamihan sa atin ay sadyang nahihirapan humanap ng paraan kung paano ba tutugunan ang pagkabagabag o pagkahapo. Minsan, kapag gumagawa tayo ng aksiyon, parang lumalala lang ang sitwasyon imbes na malunasan ito. Maari kayang bigyan natin ng pansin ngayon ang mga bagay na nag-dudulot sa atin ng stess o pagkapabagab at pagkahapo? Ngayong magkakasama tayo, siguro sabay-sabay nating unawain ang mga pinagdadaanan niyo habang nag-uusap tayo at nag-iisip ng mga praktikal na solusyon tungkol dito? Okay lang ba yon? Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 77
78 5 Pagkilala sa Sa riling Kala ka sa n Bago natin pag-usapan ang mga bagay na nagiging sanhi ng inyong pagkabagabag o pagkahapo, gusto ko sanang pag-tuunan natin ng pansin ang inyong sariling mga kalakasan. Para sa akin, tuwing nakakaramdam ako ng pagkabagabag o pagkahapo, nakakalimutan ko minsan na meron akong sariling kalakasan. Ganito ka rin ba? Kung minsan din, kung ako ay nasa isang nakakabagabag o nakakahapong sitwasyon, napapansin ko na may mga tao sa paligid ko na napakabilis magbigay ng puna o di kaya naman ay magbigay ng payo. Mas lalong nagiging mahirap tuloy para sa akin na maalala kung ano-ano ang aking mga kalakasan. Sa palagay niyo ba, ang mga tao sa paligid niyo ay palagi na lang bumabatikos at pumupuna sa iyo? Naging dahilan ba ito para pagdudahan ang sariling kalakasan? Meron bang mga ibang tao sa inyong paligid na naka-antabay para magpakita sa iyo ng kumpiyansa at magpaalala sa iyo na meron kang sariling kalakasan? Sino-sino sila? Sumagi na ba sa inyong isipan na kaya nila ito ginagawa ay dahil na gagawan nilang makita ang iyong mga kalakasana? Sa palagay niyo ba, magiging mas madali para sa inyo na harapin ang mga mahihirap na sitwasyon sa inyong buhay kung nakikita niyo - at ng mga taong nasa palaigid niyo - ang iyong mga kalakasan? Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Hinahangaan ko ang pagkakaroon niyon ng malalmin na pananw tungkol dito. Ang ganitong uri ng pananaw ay makakatulong ng malaki para maintindihan niyo ang nararanasan ng inyong anak habang siya ay lumalaki. Pag-usapan natin ang inyong mga kalakasan. Habang pinaguusapan natin ito, gusto kong isulat natin sa isa sa mga handout ang mga mababanggit na kalakasan. Gusto niyo bang isulat ito? O gusto niyo ako na lang ang maging secretarya natin? Dahil hindi natin madalas suriin kung ano ang kalakasan natin, meron akong listahan dito para tulungan tayong makapag-simula. Bago natin tingnan ang listahan, maari bang ibahagi niyo muna sa akin kung ano ba sa palagay niyo ang inyong taglay na kalakasan? Ngayon naman, tingan natin ang listahan para malaman niyo kung ano pa kaya ang iba niyo pang kalakasan. Basahin ang listahan para sa bawat magulang Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 79
80 Ituturo ko rin ang ilan sa mga kalakasan na napansin ko agad sa inyo kahit sandali pa lang tayong magkakilala Bukas ang isipan sa bagong kaalaman • Handang sumubok ng mga bagong bagay • Masigasig • May respeto sa sarili • May respeto sa ibang tao • May positibong pananaw sa kinabukasan • Hindi gumagamit ng pinagbabawal na gamot o alkohol • Magaling sa paglutas ng problema • Masipag • May disiplina at may kontrol sa sarili • Marunong mag-organisa • Marunong tumugon sa pagkabagabag sa mga positibong paraan • Magaling na atleta • Pinag-aralan • May kumpiyansa sa sarili • Masayahin • May kaalaman sa pag-aalaga ng sanggol • Magaling makisama • Masaya sa buhay • May matibay na pananampalataya • May talento tulad ng pagkanta, pagluto, pag-aayos ng bahay, pagkumpuni ng mga gamit tulad ng computer, atbp. • May angking kakayahan para tumagal sa isang trabaho • Malikhain • Naipagmamalaki ang Sarili at Pamilya • May magagandang kaugalian ng aking Pamilya Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Wow! Ang dami pala ng taglay niyong kalakasan! Anong masasabi niyo ngayon tungkol dito? Ngayon naman, gumawa tayo ng listahan ng inyong mga sariling kalakasan sa handout natin na ang tawag ay Personal Assets o Sariling Kalakasan. Sa ating handout, ang tinatawag natin na kalakasan ay ang "Assets". Alam niyo ba kung ano ang asset? Tama! Ang asset ay mga bagay na merong halaga. Ililista natin ang 5 pinakamahalagang personal assets niyo. Merong sampung bilog sa ating handout na pwede niyong sulatan. Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 81
82 Ngayon, sisimulan nating sagutan ang 5 sa mga ito. Meron ding lugar kung saan pwede niyong ilagay ang larawan niyo. Kung gusto niyo naman, maaari niyo rin idikit ang ibang litrato na naglalarawan ng inyong mga kalakasan mula sa mga lumang magasins, greeting cards, dyaryo, atbp. Kung gusto niyo itong gawin sa susunod kong pagbisita, maaari nating gawing isang poster ang handout na ito, kasama ang mga larawan na idinikit niyo. Habang nalalaman nating mabuti ang inyong mga kalakasan, babalikan natin ito para punuin pa ang iba pang mga bilog sa handout. Habang namumulat ka sa mga karagdagan mong kalakasan ayon sa paglalahad ng mga kasamang magulang sa mga susunod na pagtitipon, balikan ang handout na ito. Imungkahi sa mga magulang na sagutan ang mga natitiang bilog at gamitin ito upang oportunidad na makapag-bigay diin sa kanilang mga kalakasan o makapag-ATP. Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Handout _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ Ang Sariling Kalakasan Ni: ______________________________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ _____________ Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 83
84 Ano-Ano Ang Sa nhi Ng Iyong Stress o Pagka baga bag/ Pagka hapo? Nasubukan niyo na bang sumagot sa mga katanungan sa magasins na susukat kung gaano ka-taas ang antas ng iyong pagkabagabag o gaano kataas ang antas ng iyong kasiyahan sa buhay. Sa aking palagay, nakakatuwang sagutan iyon kaya meron tayong handout ngayon na kahalintulad nito. Kasama dito ang mga karaniwang sanhi ng pagkabagabag ng isang ina o ama sa panahon ng pagbubuntis. Para sa particular na sukatan ng pagkabagabag (o stress index) na ito, tinitingnan kung gaano kataas ang antas ng pagkabagabag na nararamdaman niyo. Game na ba kayo? Pakiusapan ang bawat magulang na kumpletuhin ang kanilang sariling sukatan ng pagkabagabag (stress index. Pasagutin sila pagkatapos ipaliwanag ang bawat talata na dapat nilang sagutan. Kung ang pagkabagabag na nararamdaman ng mga magulang ay may kaugnayan sa depression o matinding kalungkutan, karahasan sa tahanan, paggamit ng pinagbabawal na gamot, isangguni kaagad ito sa iyong supervisor. Kung ang inyong program ay gumagamit ng Great Kids Inc., BluePrints for Change na kurkikulum para sa karahasan sa tahanan o paggamit ng droga, alamin kung mayroong nakaambang panganib at kung nasaang yugto na pagbabago ang magulang. Pagkatapos ay gawin ang naaangkop na modyul. Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Handout The Pregnancy Stress Index (Sukatan ng Pagkabagabag sa Panahon ng Pagbubuntis) Para sa bawat talata, gumamit na makulay na marker para masukat kung gaano kataas ang antas ng pagkabagabag na inyong nararamdaman. Basahin ang bawat pangungusap at markahan (gamit ang makulay na panulat) ang isa sa mga numerong nasa kaliwa. Piliin ang numero na naglalahad kung gaano kataas ang antas ng pagkabagabaga (stress level ) na inyong nararamdaman. 1 para sa pinakamababang antas, 10 para sa pinakamataas na antas ng pagkabagabag. Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 85
86 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Ang relasyon ko sa tatay/nanay ng aking anak 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Ang relasyon ko sa aking mga magulang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pagbabayad ng mga gastusin sa bahay 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pagkain ng mga masusustansiyang pagkain 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pag-eehersisyo 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pisikal na pakiramdam 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Nakararamdama ng matinding kalungkutan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pag-aalala tungkol sa nabubuong sanggol sa sinapupunan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Ang proseso ng panganganak 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Ang hindi pagkakaroon ng maayos na tirahan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Kakulangan sa pera 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pagkawala ng mga kaibigan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pagpapatuloy sa pag-aaral 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Problema sa trabaho 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Saan ipapa-alaga ang aking anak 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pakiramdam na mag-isa lang ako 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Kulang ang pera para ma-alagaang mabuti ang sanggol 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pagpunta sa duktor para magpakonsulta 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Transportasyon 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pakiramdam ay kaakit-akit ang sarili 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pakiramdam ay pinagtutulakan ng ina/ama ng sanggol 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pakiramdam ay gina-gwardiyahan ng partner 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Paninigarilyo at paglagay sa baby sa mauusok na paligid 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Pakiramdam na naglalaho na ang aking sariling pangarap 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Anong gagawin sa mga alagang hayop pag labas ni baby 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Ang pag-gamit ko ng alkohol at droga 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Takot na baka saktan ako at ang baby ng aking partner 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > Iba pa_________________________________ Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Kung titingnan ang antas ng inyong Stress, humahanga talaga ako kung paano niyo nagagawang malagpasan lahat ng mga ito. Nagiging klaro na sa akin na matagal nang gumagana para sa inyo ang inyong kalakasan. Naibahagi ko na sa inyo ang opinyon ko tungkol sa sabay-sabay na paglutas ng mga problema. Isa sa mga sikretong natutunan ko tungkol sa pagtugon sa stress (o pagkabagabag) ay ganito: Kung makakahanap ka ng paraan para matugunan ang isang sanhi ng pagkabagabag, kahit papaano ay nababawasan din ang iba pang sanhi ng stress o pagkabagabag. Ngayon, puwede kayang pumili lang tayo ng isang sanhi ng pagkabagabag mula sa buong listahan. Ang mapipili niyo ay siya lang muna nating tutugunan at iibsan. Ang mungkahi ko ay pumili kayo ng isa na sa palagay mo ay kayang-kaya niyong bawasan sa mga susunod na lingo. Natutunan ko na kung tayo'y magsisimula sa mga maliliit o mas madadali, mas nagkakaroon tayo ng lakas ng loob na pag-usapan at tugunan ang mas mahihirap na sanhi ng pagkabagabag. Alin ang gusto niyong simulan? Bago natin pag-usapan ang mga solusyon para dito, pag-usapan muna nating mabuti kung ano-ano bang mga elemento ang bumubuo sa pagkabagabag na ito? Pwede ba kayong tanungin tungkol dito? Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 87
88 Gumamit ng Problem Talk na katanungan tulad ng nakalista sa ibaba. Gaya ng pagkaka-alam ninyo, ang pag-gamit ng Problem Talk ay hindi lamang makakapag-klaro ng problema ng pamilya, masisimulan din nito ang pagpili ng sariling solusyon. Tingnan ang Growing Great Families manual, Section 1 para mapag-aralan ang stratehiyang Problem Talk. o o o o o o o Kailan nagsimula ang stress o pagkabagabag na ito? Anong mga benepisyo kapag nabawasan ang stress o pagkabagabag na ito? Ano ang naging hadlang sa inyo? Saan kayo makakakuha ng suporta para mabawasan ang pagkabagabag? Sino ang kailangan ninyong iwasan para mabawasan ang stress o pagkabagabag? Kung wala kayong gagawin, ano ang mangyayari sa inyo at sa inyong baby? Alin sa inyong mga kalakasan ang makakatulong para mabawasan ang inyong stress o pagkabagabag? Ano-anong mga solusyon ang naiisip niyo para sa problemang ito? o Mas naiintidihan niyo na ba ang sanhi ng inyong pagkabagabag? Napag-usapan na natin ang mga posibleng solusyon. Para sa akin, mas nakakatulong na isulat ko ang mga dapat gawin para mabawasan ang aking stress o pagkabagabag. Meron pa tayong isang handout para gabayan tayo sa pag-gawa ng plano at kung paano ito susundan. Pwede na ba nating gawin ngayon? (Tulungan ang bawat magulang gumawa ng plano) Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Handout Stress Buster Plan (Planong Panlaban Sa Pagkabagabag) Ano ang gusto kong gawin sa (petsa) Bakit gusto ko itong gawin?________________________________________ Mga hakbang na gagawin ko para magawa ito____________________________ Mga sarili kong kakayahan/ assets na makakatulong upang magawa ko ito_______ Kanino ako hihingi ng suporta? Follow-up Anong nangyari? Anong pumipigil sa akin? Ano ang nakatulong para gawin ko ito?______________________________________________________ Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 89
90 Gawain sa Bahay Nakikita ko na mas may kumpiyansa kayo ngayon sa pagtugon sa inyong nararamdamang stress o pagkabagabag. Sa palagay ko ay maganda ang naisulat niyong mga plano para mabawasan ang inyong mga stress mula ngayon hanggang sa susunod kong pag-bisita. Bago ako umalis, gusto kong ipa-alala sa inyo kung gaano kahalagang balik-balikan ang inyong Personal Assets tuwing gumagawa ng hakbang para mabawasan pagkabagabag. Paalala: Simulan na ang paglagay ng mga larawan para sa Inyong Personal Asset Poster. Ang mga ididikit na larawan ay dapat nagpapakita ng iba't iba niyong kalakasan. Saan niyo kay pwedeng ilagay ang inyong Personal Asset handout nang sa gayon ay maaalala niyong tingnan ito kahit isang beses sa isang araw? Paano kaya ito makakatulong para lalo niyong matupad ang inyong mga plano? Sa susunod kong pag-bisita, tingnan natin ulit ang Pregnancy Stress Index para makita kung may pagbabago ba sa ibang uri ng pagkabagabag na nasa listahan. Kapag naramdaman niyo na kaya niyo nang tugunan ang isang uri ng pagkabagabag,maaari kayong pumili ng isa pa. Sabay-sabay nating gagawin ang Stress Buster Plan hanggang kaya niyo nang tugunan lahat ng pagkabagabag. Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo)
Prenatal:Pagpapababa ng Stress Index (Mabisang Pagtugon sa Pagkabagabag o Pagkahapo) 91
92 Pagtutuuna n ng Pa nsin 6 Ang Pagkalinga sa Da mda min PAGKILALA KUNG KAILANGAN KA NANGANGAILANGAN NG PAGKALINGA Ibahagi sa mga ina ang mga karaniwang nakaka-alarmang sinyales ng Stress o pagkabagabag/ pagkahapo habang nagbubuntis Isa-isahin ang mga negatibong epekto ng pagkabagabag o pagkahapo sa isang nabubuong sanggol sa sinapupunan Pag-aralan ang iba't ibat aksyon na pwedeng gawin para makaiwas sa pag kabagabag o pagkahapo; at kung paano ito matutugunan ng isang buntis kapag siya ay nakakaramdam ng gutom, bigat sa kalooban, galit, pagkahapo, o di kaya'y kapag may dinaraanang mapait na karanasan sa buhay Ang modyul na ito ay para lang sa mga..... Ina G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin
Handout HEART Signs Pag-uugnay Kamusta na ang inyong pakiramdam mula nung huli tayong nagkita? Ano ang mga natuklasan mong mabisang paraan para maibsan ang mga di-kaaya-ayang pakiramdam dala ng iyong pagbubuntis? Kwento mo nga sa akin kung meron bang mga positibong nangyari sa iyong huling Stress Buster Plan o Planong Pagsugpo sa Pagkabagabag o Pagkahapo? Purihin ang mga magulang sa mga hakbang na nagawa na nila para mabawasan ang pagkabalisa o pagkahapo, at upang maibsan ang di maaliwalas na pakiramdam na kaakibat ng pagbubuntis. Alam niyo naman na lahat tayo ay may kanya-kanyang pinapasan na bigat sa isip, loobin, o katawan. Walang paraan para maka-iwas dito. At ang totoo, meron talagang mga panahon sa buhay natin na makakaramdam tayo ng sobrang katatagan at kasiyahan, at may mga panahon rin naman na balisa tayo at problemado. Alam niyo ba na sa mga panahong nakakaramdam tayo ng lungkot at bigat ng loob, mas mabilis nating malalagpasan lahat ng ito kung magaling tayong humarap sa mga problema at kung meron tayong kakayahan na kalingain at alagaan ang ating mga sarili. Ang modyul natin ngayon ay tungkol sa pag-aalaga sa iyo (isang ina). Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin 93
94 6 Pagkilala kung Ka ila n Na nga nga ila nga n ng Pagkalinga at Pag-a aruga Mula sa mga natutunan ko, lumalabas na ang pag-aalaga sa sarili ay nagsisimula matapos mong mapansin at matanggap sa sarili na kailangan ngang kalingain ang iyong puso't damdamin Paano mo malalaman kung dumarating ka na sa puntong mababa na ang iyong tingin sa sarili at nangangailangan ng isang bagay na magpapagaan ng iyong kalooban? Ang Growing Great Kids ay merong simpleng paraan na maaari mong magamit para malamankaagad kung ikaw at ang iyong puso't damdamin ay nangangailangn ng ispesyal na atensyon o di kaya ay mahaba-habang pahinga. Ang pamamaraan na ito ay nasa handout na tinatawag na Heart Signs o Pagpaparamdam ng Damdamin Bawat isang letra sa salitang HEART ay may katumbas na uri ng pakiramdam o damdamin na nagsisimula sa naturang letra. Kapag napansin mo ang iyong sarili na nakakaranas ng ganoong pakiramdam, ito ay isang sinyales na kailangan mong gumawa ng aksyon para kalingain ang iyong sarili Ito ay maihahalintulad sa isang taong inaatake sa puso. Ano ang kailangan mong gawin kung merong inaatake sa puso? Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin
Tulad ng inaatake sa puso, kung ikaw ay buntis at nakararanas ng mga tinatawag na HEART Signs, kailangang gumawa ka ng agarang lunas para maibsan ang hirap at bigat na iyong nararamdaman. Sa tingin, mo, bakit kaya mahalaga para sa iyo at para sa iyong baby na matugunan ang anomang pagkabagabag na nararamdaman niyo habang kayo ay nagbubuntis?
Ang pagkabagabag o pagkahapo sa panahon ng pagbubuntis ay maaaring maging sanhi ng napa-agang panganganak, alta-presyon, at iba pang kunsidyon na maaaring maglagay sa ina at sanggol sa panganib. Ang pagkabagabag o pagkahapo sa panahon ng pagbubuntis ay maaaring maging balakid para sa mas ganap na pagbuo ng utak pati na rin sa ganap na pagbuo ng mga iba pang mahahalaganag bahagi ng katawan ng sanggol. Ang mga sanggol na parating naaapektuhan ng pagkabagabag o pagkahapo habang nasa sinapupunan ay maaring magkaroon ng ilang problema: mas bugnutin kaysa sa ibang bata, may problema sa pagsuso, may problema sa pag-galaw ng ulo. O gusto niyo bang tingnan ang handout para malaman mo ang mga sinyales na ikaw ay dumaranas ng pagkabagabag o pagkahapo? Bawat sinyales ng pagkabagabag na nasa handout ay may kaakibat na mga simpleng suhestyon o suggestions kung paano ito matutugunan. Sa pagsunod niyo sa mga nasabing suhestyon, maiibsan ang iyong pagkabagabag o pagkahapo habang kinakalinga niyo ang inyong sarili. Handout Heart Signs Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin 95
96 H Hunger o Pagkagutom Planuhin ang kakainin para sa buong araw. Parating magdala ng biskwet o sandwich saan man magpunta. Maghanda parati ng isang bag o lalagyan ng mga pagkain na madali mong mabibitbit kapag biglaan ang magiging pag-alis ng bahay. Kumain lang ng mga pagkaing mayaman sa protina at iwasan ang mga pagkaing ma-asukal.________________________________________________ E Emotional Exhaustion o Pagkahapo Magbabad sa tubig o maligo ng dahan-dahan. Magpalinis ng kuko. Magpagupit. Piliting matulog ng mas mahaba. Maghanap ng kaibigang makakatulong sa iyo. Gumawa ng mga bagay na mapaglilibangan at muling magpapasigla sa iyo. Makihalubilo sa mga taong magpaparamdam sa iyo na ikaw ay mahalaga at mahusay, at magpaparamdam sa iyo na meron kang kumpiyansa sa sarili. ______ A Angry o Galit Huminto ng sandali...lumabas sa sitwasyon na nagiging sanhi ng iyong pagka-galit. Huminga ng dahan-dahan at malalim 10 hanggang 20 ulit. Maghanap ng kaibigan na maaari mong daingan. Magsabi sa mga taong nasa paligid kung ano ang iyong mga pangangailangan. ________________________ R Rejected or Hurt o Nasaktan o Masama ang Loob Manood ng iyong paboritong pelikula. Makipag-usap sa taong iyong pinagkakatiwalaan. Tumanggap ng tapik sa likod o maikling akbay mula sa kaibigan. Makipaglaro sa paboritong alagang hayop. _______________________ T Tired o Panlalata Umupo o humiga na nakataas ang paa at ipikit ang mga mata sa loob ng 5 hanggang 10 minuto. Umidlip. Matulog ng maaga at matulog sa parehong oras gabi-gabi.Mag-ehersisyo. Humingi ng tulong mula sa iba. Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin
Pag-usapan natin ngayon ng mas malalim ang bawat isang sinyales ng pagkabagabag o pagkahapo na nasa handout. Simulan natin sa HUNGER. Paano mo nalalaman na ang pagkagutom ay nagdudulot na ng pagkabagabag sa iyo? Gaano kadalas ito mangyari? Nasubukan niyo na bang gawin ang mga suhestyon na nasa handout? Pag-usapan naman natin ang Emotional Exhaustion o Pagkahapo May naiiisip pa ba kayong ibang paraan na maaaring mas mabisa sa inyo kaysa sa mga paraang nakalista sa handout? Gusto mo bang idagdag ang mga ito sa listahan na nasa handout para matugunan ang pagkabagabag na dala ng pagka-gutom? Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin 97
98 Anong mga sitwasyon ang nagdudulot sa inyo ng panlulumo o pagka-wala ng gana at malungkot na disposisyon sa buhay? Kapag nararamdaman mo ito, sino ang maaari niyong lapitan para manumbalik ang dati mong sigla? Sa inyong palagay, makatutulong ba na manumbalik ang inyong sigla at saya tuwing babasahin niyo ang PERSONAL ASSETS handout 0 handout na nagtataglay ng inyong Personal na Kalakasan? Alin sa mga suhestyon na nasa handout ang sa tingin niyo ay makakatulong tuwing nawawalan kayo ng gana sa buhay? Paano naman ang Anger o Galit? Nasubukan niyo na bang pagtuunan ng pansin kung ano-anong pisikal na pagbabago ang napapansin sa inyo habang lalong tumitindi ang inyong galit? Nararamdaman niyo bang namumula at umiinit ang iyong mukha? Nararamdaman niyo bang bumibilis lalo ang tibok ng inyong puso o di kaya ay humihigpit ang pag-ka-kasara ng inyong mga daliri? Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin
Ano pa ang inyong nararamdaman? Alin sa mga suhestyon na nasa handout ang sa tingin niyo ay maaaring maging mabisa paramaiwasan niyong magalit ng husto? Meron bang mga partikular na sitwasyon o tao na mabilis magpa-init ng inyong ulo? Meron bang mga paraan para maiwasan niyo ang mga ito? Nasubukan niyo na bang gawin dati kahit alin sa mga suhestyon na nasa handout? Alin sa mga nasabing suhestyon ang sa tingin niyo ay maaaring subukan sakali mang makaramdam kayo uli ng galit? Meron ba kayong mga paraan na sadyang mabisa para maibsan ang bigat ng pakiramdam dala ng sobrang pagka-galit? Idagdag natin ang mga iyan sa listahan natin ng suhestyon. Parati niyo bang nararamdaman na sumasama ang loob niyo dahil parang binabalewala kayo? Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin 99
100 Ano kaya ang maaari niyong magawa para maiwasan ang mga ganitong pakiramdam habang kayo ay nagbubuntis? Sino sa tingin niyo ang maaari niyong lapitan at makasama ng matagal-tagal para tulungan kayong mai-angat uli ang tingin sa sarili at manumbalik ang sigla o gana sa buhay. At ngayon, , pag-usapan naman natin ang Pagka-pagod? Kailan nagiging stress ang sobrang pagod? Anu-ano na ang mga ginawa niyo para maiwasang makaramdam ng matinding pagod? Ano ang mga ginagawa niyo para mai-pahinga ng husto ang sarili? Sa tingin niyo ba ay makakatulong ang mga suhestyon na nasa handout para maibasan ang inyong kapaguran? Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin
Gawin sa Bahay Napansin niyo ba na tuwing nakakaramdam kayo ng pagkabagabag o pagka- hapo ay naba-blanko ang isip niyo? Kadalasan, kung hindi ako nakakaramdam ng stress nakakaisip ako ng ibat ibang magaganda at positibong bagay na pantugon dito. Pero kapag nakaramdam na ako ng stress, madalas ay hindi ko na alam kung ano ang aking gagawin. Basta ko na lang nakakalimutan ang mga pina-plano kong pagtugon dito. Nangyayari rin ba ito sa inyo? Alam niyo ba kung anong natuklasan kong paraan na nakakatulong sa akin ng malaki? Nalaman ko na kung magtatago ako ng kopya ng sarili kong HEART Signs handout sa pitaka, wallet, aparador o saan man sa bahay na madali kong mabubunot, nakakatulong ito ng malaki sa akin. Nakakatulong kasi mabilis kong masisilip ito para tandaan ang iba't ibang suhestyon na puwede kong gawin para maibsan ang pagkabagabag na nararamdaman. Sa tingin niyo ba ay gagana rin ito para sa inyo? Kaya niyo kaya itong subukan sa susunod? Sa susunod na pagbisita ko, siguro pwede tayong magbalitaan sandali kung paano ito nakatulong sa inyo? Nagpapasalamat ako sa inyong kagustuhan na mag-isip ng mga magaganda at positibong paraan para maibasan ang pagkabagabag na nararamdaman at para na rin maalagaan ninyo ang inyong sarili. Kayo at ang iyong sanggol ay parehong nagwawagi kapag ginagawa niyo ito. Prenatal:Ang Pagkalinga sa Damdamin 101
102 Pagtutuuna n ng Pa nsin 7 Paghugot ng Sa riling Ka kaya ha n at Galing Para sa Isa ng Matagumpay na Pagbubuntis PAGGAGABAY SA SARILI Kasama ang mga magulang, maghanap ng mga paraan kung paano nila magagamit ang Personal Asset o ang Sariling Kalakasan at Kakayahan para makagawa ng naaangkop at malusog na desisyon sa harap ng mga problema o pagsubok Ipakilala sa mga magulang ang konsepto ng Personal Coaching state ments "o mga pangungusap na gagabay sa sarili Tulungan ang mga magulang na sumulat ng kanya-kanyang "pangungu sap na gagabay sa sarili" tuwing nakakaramdam sila ng pagkabagabag o pagkahapo Bigyan ang mga magulang ng oportunidad na gamitin ang "mga pangungusap na gagabay sa sarili sa mga pagkakataong madalas magdulot ng pagkabagabag sa kanila Udyukan ang mga magulang na gamitin ang Paggagabay sa Sarili bilang bilang isang regular na stratehiya laban sa pagkabagabag, pagkabalisa at pagkahapo Ipakilala ang mga magulang sa isang stratehiya para maiwasan o mabawasan ang masamang epekto ng pagkabagabag sa sanggol na nasa sinapupunan Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
Handout G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Ang aking mga Kalakasan at Kakayahan Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 103
104 Pag-uugnay Sa huli kong pagbisita, pinag-usapan natin ang tungkol sa mga peligrosong sinyales ng pagkabagabag o pagkahapo sa panahon ng pagbubuntis. Naaalala niyo pa ba kung ano ang ibig sabihin ng mga letrang bumubuo sa ating HEART Signs? Mga nanay, bigyan nyo nga ako ng mga halimbawa kung paano nakatulong ang HEART Signs para malaman niyo kung kayo ay nakakaranas ng pagkabagabag sa loob ng nakaraang linggo? Mga tatay naman, pwede niyo rin ba akong bigyan ng mga halimbawa kung paano masasabing mabigat na ang inyong pakiramdam dahil kayo ay nagugutom, may bitbit na sama ng loob, nagagalit, naba-bale wala o napapagod? Bago ako umalis nuon, napagkasunduan natin mga nanay na ilagay ang ating HEART Signs handout sa isang lugar na madali nating makukuha tuwing napapansin nating nakakaranas na kayo ng pagkabagabag? Ginawa niyo ba ito? At paano ito nakatulong para mabawasan ang inyong stress? Alam niyo ba, na kung meron kayong kakayahan na maibsan ang pagkabagabag na nararamdaman, nababawasan din ang mga negatibong kemikal na dadaloy sa inyong dugo na .mapapasa sa inyong sanggol? Anong pakiramdam ngayong alam niyong may ginagawa kayong para makapagbigay ng isang mas malusog na kundisyon para sa paglaki ng inyong sanggol. Lumalaki talagang mapalad ang inyong baby dahil ngayon pa lang ay talagang inaalagaan niyo na siya ng mabuti. Ngayon, ang paguusapan natin ay ang tungkol sa isa pang hakbang na magagawa niyo kapag nahaharap sa mga problema at pagsubok. Game ka na ba ? Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
7 Pagga-ga bay sa Sa rili Minsan, wish ko lang na sana maging Kris Aquino ang buhay ko - na merong tagaluto ng masusustansya at masasarap na pagkain, na merong regular na tagapagturo kung paano ba mag-ehersisyo sa mga paraang hindi nakakasawa at nakababagot, na merong regular na taga-ayos ng magulo kong buhay. Minsan ba ay gusto niyo ring maging si Kris - napapalgiran ng mga tao na parating naka-antabay para panatilihing maayos at maganda ang inyong pakiramdam at buhay? Dahil imposible sa ngayon na magkaroon tayo ng sarili nating tagapag-turo, ang pinakamainam na lang na magagawa natin ay humanap ng paraan para tayo mismo ang maging sarili nating taga-gabay sa buhay. Nagkaroon ba kayo ng isang titser o coach na tumulong para kayo ay magtagumpay sa inyong mga gawain? Anong mga sinabi o ginawa niya para maramdaman niyo noon na kayo ay magtatagumpay? • • • • • • Hinikayat ko na lalo ko pang galingan, kaysa sa pinupuna lang Sinasabi sa akin na magiging matagumpay ako Ginagabayan ako kung hindi ko alam masyado ang gagawin Pinupuri ako kapag nakakagawa ako ng maganda Pinalalakas ang aking loob kapag nawawalan ako ng gana Hinihikayat niya akong mag ensayo para lalo pang mahubog ang aking galling Pinagagaan niya ang pagtuturo o pag-gabay nang sa gayon ay lalo akong ganahan Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 105
106 Naisip niyo ban a kaya rin nating gabayan ang ating mga sarili? Kung parati niyong ipaaalala sa inyong mga sarili ang inyong mga kakayahan at kalakasan, sa tingin niyo ba ay makakatulong ito kapag napansin niyong nakakaramdam kayo ng HEART Signs o di kaya ay nahaharap kayo sa isang mahirap na sitwasyon? Paano kaya? Kung ipapaalala lang natin sa ating sarili kung ano ang ating mga kakayahan at kalakasan, maaari itong magbigay sa atin ng ibayong lakas ng loob para gumawa ng mga magagandang desisyon. Di ba? Kung nasa gitna ka ng isang nakakabagabag o nakababalisang sitwasyon at ipaaalala mo sa iyong sarili kung ano ang iyong mga kakayahan at kalakasan, isa na rin itong paraan ng Pagga-gabay sa Sarili. Tingnan natin ang handout na naglalaman ng inyong mga Taglay na Kakayahan at Kalakasan Pwede ba nating isa-isahin ang iyong mga magagandang katangian at isulat kung paano natin ito gagamitin sa isang pangungusap? Ang mga pangungusap na ito ay magagamit sakaling gagabayan niyo ang inyong sarili. Mas maganda kung ang mga pangungusap na ito ay naglalahad ng aksyon o pagkilos. Narito ang ilang halimbawa na magagamit natin para makagawa ng sarili nating mga pangungusap. Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
Kunwari: yung magandang katangian na "magaling lumutas ng problema. " Ito ay maaring gawing isang pangungusap:
Kaya kong gumawa ng paraan para malutas nang mabilis at mabisa ang isang problema.
Laging handang matuto ng mga bagong kaalaman: Hilig ko ang mag-aral at mabilis akong matuto.
May tiwala sa sarili: Meron akong kakayahan na gawin lahat ng isaisip kong gawin.
May positibong pananaw sa buhay Ang kinabukasan ko ay punong-puno ng magagandang oportunidad.
Mapaglaro ang isip Ma-abilidad ako at magaling humanap ng mga paraan.
Masayahin Ang pagiging masayahin ko ay nakakatulong para matawid ko ang mga pagsubok sa buhay.
Hindi gumagamit ng droga o umiinom ng alcohol Kung mabigat ang aking kalooban o katawan, meron akong alam na mga ibang mabisang paraan laban dito bukod sa paggamit ng droga o pag-inom ng alak
Masigasig Ang pagiging masigasig ko ay nakakatulong para makamit ko ang aking gusto.
Malapit sa Diyos Ang aking matibay na pananalig sa Diyos ay ang pinanggagalingan ng lakas ng loob na kailangan ko.
May Angking Talento Ang kakayahan ko bilang isang mahusay na atleta o isang magaling na mang-aawit ay nagsisilbing pundasyon ng aking hilig sa pag-aaaral. Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 107
108
May Respeto sa Sarili Rinerespeto ko ang aking sarili at nais kong igalang rin ako ng ibang tao
May Disiplina sa Sarili Alam ko kung ano ang nararapat at gumagaan ang aking pakiramdam kung ginagawa ko kung ano ang tama.
Masipag Pinagsisikapan ko talagang makamit ang mga bagay na mahalaga para sa akin Ngayong nalaman na natin kung ano ang inyong mga kakayahan at kalakasan, kopyahin natin ito para maging isang malinis na pansariling handout. Handout Deklarasyon ng Aking Personal na Kakayahan at Kalakasan Mga Pangungusap na Gagamitin kong Gabay para sa aking Sarili: Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
Ang galing! Meron kayong maraming mga katangian, kalakasan o kakayahan. Tunay na mga kakayahan ninyo ito. Hindi ito mga katangiang gawa-gawa lang natin para makumpleto ang modyul na ito. Hindi ba magaan at masarap ang pakiramdam niyo ngayon? Ang mga kalakasan na ito ay ang humuhubog ng inyong buong pagkatao. Madali niyo silang mahuhugot kapag nalalagay kayo sa isang problema o di magandang sitwasyon, at kinakailangang umasa lang kayo sa inyong sarili bilang personal na gabay. Ngayong meron na tayo ng mga nabanggit na deklarasyon, subukan nga natin kung paano sila magagamit sa realidad o tunay na sitwasyon. Puwede ka bang magbigay ng isang sitwasyon kamakailan lang na kung saan nakaramdam ka ng pagkabagabag o pagkahapo dahil ikaw ay gutom, may pinapasang sama ng loob, galit, nasaktan, o pagod? Ngayon, tingnan natin ang iyong Deklarasyon ng Sariling Kakayahan at pagusapan natin kung paano mo gagabayan ang iyong sarili sa pamamagitan lang ng pagbigkas ng 1 o higit pang pangangungusap. Ito ay maaaring makatulong para malagpasan mo ang problema at makaramdam ka ng ginhawa sa iyong pagkatao. Ngayon bigyan mo pa uli ako ng isang halimbawa ng sitwasyon na maaaring nagbibigay sa iyo ng bigat ng pakiramdam at kalooban nitong mga nakaraang lingo. Subukan nating gamitin ang mga pangungusap na nakalista sa iyong Deklarasyon ng Sariling Kakayahan sa mga sitwasyong ito. Gabayan ang mga magulang habang nage-ensayo kung paano nila magagamit ang mga pangaungusap ng kanilang kalakasan sa 2 o 3 uri ng nakababagabag o nakahahapong sitwasyon. Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 109
110 Posible ba sa tingin niyo na ang paggamit ng mga pangungusap na ito ay makakatulong kung meron kang mga ganitong angal sa sarili: "walang rumerespeto sa aki" hindi ko makamit ang gusto ko, masyadong mahirap ito, hindi ko to kaya." Alam niyo ba na bawat isa sa atin ay may mga ganitong hinaing at saloobin? Kahit ang mga matatagumpay na tao na kilalala natin ay nagkakaroon din ng mga ganitong damdamin paminsan minsan. Ang pagkakaiba lang nga, alam nila kung paano gamitin ang mga pangungusap na gagabay sa kanilang sarili. Bukod rito, pinalilibutan nila ang kanilang mga sarili ng mga taong alam nila ay sumusuporta sa kanila. Yan ang sikreto. Sulit ba kung susubukan mong gumawa ng mga Pangungusap na Gagabay sa Sarili para mabawasan ang epekto ng pagkabagagbag sa inyong sanggol? Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
Kung mababawasan ang pagkabagabag at pagkahapo, paano ito makakatulong para matupad ang lahat ng inyong minimithi para sa inyong sanggol? Handa na ba kayong ilagay ang listahan ng mga Pangungusap na Gagabay sa Sarili sa isang lugar na madali niyong Makita at makuha hanggang sa matandaan niyo lahat ang nakasaad dito? Ano sa tingin niyo ang inyong magagawa para hindi niyo na kailangang basa-basahin pa ito? Gusto niyo bang subukang gawin ito bago tayo uli magkita-kita? Meron ba kayong mapagkakatiwalaan at mapagsasabihan ng iyong mga pangungusap na gagabay sa sarili? Naisip ko kasi na baka makakatulong din na ipaalala nila sa inyo ang mga pangungusap na ito kapag dumulog kayo sa kanila para maglabas ng mga sama ng loob. Kung meron kayong malapit na kaibigan o kapamilya na maaari niyong bigyan ng listahan na ito, siguro ay puwede niyo rin silang tulungan na gumawa ng sarili nilang mga pangungusap na gagabay sa kanilang sarili. Sa ganitong paraan ay maaari rin kayong makapagbigay ng suporta sa kanila kung kinakailangan. Meron pa akong isang tanong. Puwede niyo rin ba akong bigyan ng kopya ng inyong listahan ng mga pangaungausap na gagabay sa sarili? Magagamit ko ito kapag nakita ko rin kayong naiipit sa isang hindi kaaya'ayang kalagayan o sitwasyon. Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 111
112 Gawin sa Bahay Wow! Marami tayong nagawang mahihirap na gawain ngayon -- at ang sarap ng pakiramdam di ba? Aabangan ko ha kung paano niyo nagawang gabayan ang sarili sa loob ng mga darating na araw. Ang Paggagabay sa Sarili ay isang gawain na pinipilit kong gawin panghabang-buhay. Ikagagalag ko kung sa isang taon ay mabigyan niyo ako ng pagkakataon na kamustahin ang paggamit ninyo ng Paggagabay sa Sarili at kung paano ito tumutulong para lalo kayong magkaroon ng kumpiyansa sa sarili, proteksyon magagawa nating at kung paano nito ginagawang mas magaan at mas maganda an gating buhay at pakikisama sa iba. Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis
Prenatal:Paghugot ng Sariing Kakayahan at Galing para sa isang Matagumpay na Pagbubuntis 113
114 Pagtutuuna n ng Pa nsin 8 Tunay na May Sa nggol sa Iyong Sinapupuna n PANANAW TUNGKOL SA INYONG SANGGOL Itaguyod ang matibay na pagsasama at pagtitinginan sa pagitan ng mga magulang at sanggol sa sinapupunan sa pamamagitan ng pagtulong sa mga ina at ama na bumuo ng malinaw na imahe ng kanilang anak Hikayatin ang mga magulang na simulan ang pag-aaruga at pagpapakita ng pakikiisa at simpatiya sa kanilang mga sanggol kahit itoy nasa sinapupunan pa lang Tulungan ang mga magulang na mapaghandaan ang anomang posibilidad ng pagka-dismaya matapos makita sa unang pagkakataon ang kanilang anak, at tulungan din silang makahanap ng mga taong mapagkakatiwalaan nila para hingahan ng mga saloobing hindi maganda (sakali mang maramdaman ito matapost iluwal ang sanggol) PANANAW TUNGKOL SA PAGIGING INA Bigyang daan ang malalim na pagmumuni tungkol sa konsepto ng pagiging ina Bigyan ng sapat na rason at motibasyon ang mga ina na maging pinakama husay na magulang ayon sa kanilang sariling pamantayan PANANAW TUNGKOL SA PAGIGING AMA Bigyang daan ang malalim na pagmumuni tungkol sa konsepto ng pagiging ama Bigyan ng sapat na rason at motibasyon ang mga ama na maging pinakamahusay na magulang ayon sa kanilang sariling pamantayan Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Handout Wala Pag-uugnay Sa pangalan pa lang ng paksain natin ngayon, mahuhulaan niyo na siguro na ang paguuspan natin ngayon ay tungkol sa inyong sanggol at kung paano niyo gagampanan ang inyong tungkulin bilang mga magulang Bago ang lahat, kuwentuhan niyo naman ako kung anong nararamdaman niyo ngayon. Anong mga pagbabago ang napansin niyo sa inyong sanggol sa mga nagdaang linggo? Gusto niyong tingnan uli ang mga larawan ng mga sanggol na nasa sinapu- punan para makita kung paano siya ganap na nabubuo at lumalaki? Sumangguni sa modyul na Ang Pagbuo ng mga Sanggol sa Sinapupunan, at ang handout na Mga Larawan ng Nabubuong Sanggol sa Sinapupunan. Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 115
116 8 Pa na naw Tungkol sa Inyong Sa nggol Sa pagtingin sa mga larawan at sa pagbasa ng mga kaakibat na paliwanag nito, meron na tayong ideya ngayon kung nasaang yugto na ng paglaki ang inyong sanggol. Ngayon, puwede niyo bang ibahagi sa akin kung ano sa tingin niyo ang itsura ng inyong sanggol? Masasabi mo ba kung babae siya o lalake? Meron na kaya siyang buhok? Kalbo kaya siya? Kulot kaya ang buhok niya, o tuwid? At ano kaya ang kulay niya? Kamusta kaya ang hugis ng kanyang mukha? Ano kaya ang katangi-tangi sa kanyang mukha? Matangkad kaya siya o maliit? Namimilog kaya ang kanyang braso at binti? Ano kaya ang kulay ng kanyang mga mata? Ano kaya ang kulay ng kanyang balat? Sino kaya sa mga kamag-anak niyo ang magiging kamukha niya? Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
Umaasa ba kayo na hindi niya magiging kamukha ang mga taong ayaw na ayaw niyong maging kamukha niya? Sino ang gusto niyong maging kamukha niya? Ano ang kahalagahan ng inyong sanggol sa inyong lolo't lola, tito' tita, at mga kapatid? Kung hindi maganda ang pagtanggap ng kanilang mga kamag-anak/kapamilya sa kanilang sanggol, magbigay na kaunting pahayag, tulad ng mga sumusunod: Minsan ay mabigat sa loob ng inyong mga kamaganak na tanggapin ang inyong pagbubuntis. Nag-aalala sila marahil na baka ang pagkakaroon ng anak ay makakabigat sa inyong buhay. Dahil dito, minsan ay nahihirapan tuloy silang mahalin ang inyong sanggol, hanggang sa maisilang ito. Normal lang ito at kadalasan ay nababago naman ang pagtingin nila sa inyong baby kapag nailuwal na siya. Di nila mapipigilang mapa-mahal kagad sa inyong baby. Alam kong nakakabigat ito ng kalooban sa inyo ngayon, pero mas mainam na huwag niyo na lang pansinin at huwag magpa-apekto sa mga ganitong bagay. Anong klase ng pag-uugali meron kaya ang inyong magiging sanggol? Sakaling 2 o 3 taong gulang na ang inyong sanggol, anong uri ng pag-uugali kaya meron siya at ano kaya ang itsura na niya pagdating ng ganong edad? Sa inyong pinagdadaan ngayon, sa tingin niyo ba ay magiging isang masigla at maliksing bata ang inyong sanggol? O sa tingin niyo siya yung klase ng bata na lalaking tahimik? Napapansin mo ba na minsan ay nagugulat ang iyong sanggol kapag merong malakas na ingay o tunog sa paligid? Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 117
118 Paano niyo nalalaman kung siya ay nagugulat o nabibigla? Alam niyo ba na ang mga sanggol, lalo na sa huling buwan nila sa sinapupunan, ay maaaring magulat o matakot? Pero wag mag-alala kasi meron naman kayong magagawa para mapanatag ang kanyang kalooban. Anong ginagawa niyo para ipanatag ang loob ng inyong sanggol kung siya ay nagugulat o nababalisa? Kausapin siya ng mahina at malambing at sabihin sa kanya na ayos na ang lahat at wala siyang dapat ipangamba • Lumayo sa malakas na ingay • Haplos-haplusin siya • Kung kayo mismo ang nalulungkot at tensyonado, huminga ng malalim at manahimik sandali Mahilig ba sa musika ang inyong sanggol? Paano niyo napapansin ang ibat iba niyang rekasyon sa ibat ibang uri ng musika na naririnig niya? Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
Alam niyo ba na paglabas pa lang ng inyong baby, nakikilala niya kagad ang boses ng kanyang ina? At kung kakausapin niyo siya ng madalas habang siya ay nasa sinapupunan pa, magiging mas madali para sa inyo na patahanin siya at pakalmahin kapag siya ay isinilang na. Nakikilala rin ng mga baby ang boses ng kanilang ama, kung madalas niya itong marinig habang siya ay nasa tiyan pa. Napag-alaman ng mga mananaliksik na kung ilalapit ng mga ama ang kanilang ulo sa tiyan ng ina at kakausapin ang sanggol sa sinapupunan gamit ang matining na boses, ito raw ang pinaka mabisang paraan para makilala ng baby ang boses nila. Kailangan ng mga ama na gumamit ng matining na boses sa sinapupunan ng sanggol, kasi hindi kayang marining ng mga sanggol ang mababang tono o tunog. Matagal na nating pinag-uusapan ang tungkol sa iyong sanggol, pero puwede ko bang itanong kung talagang nadarama mo na tunay ngang may baby sa sinapupunan mo. Maraming magulang, lalong lalo na ang mga ama, ang hindi kaagad makapaniwala na merong buhay na sanggol na nasa sinapupunan ng kanilang asawa. Para sa ibang magulang, hindi sila basta-basta naniniwala na totoong may anak sila hanggang sa makita nila ito pagkatapos isilang. Pwede niyo bang sabihin sa akin kung ano ang inyong ginagawa o maari ninyong magawa para bumuo ng isang matibay na relasyon sa inyong baby bago pa man siya ipanganak? Ano ang ibig sabihin kapag sinasabing "bumuo ng isang matibay na relasyon sa kanya?" Makipag-usap sa kanya • Alamin ang kanyang hilig at ayaw • Alamin kung anong uri ng musika o hawak ang gusto niya • Alamin kung anong uri ng mga pagkilos ang nagpapanatag ng kanyang loob • Alamin kung anong mga hilig niya sa pagkain • Magbasa para sa kanya Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 119
120 Mga nanay at tayaty, alin sa mga nabanggit ang gusto niyong gawin parati? Paano kayo makakapag-laan ng oras para gawin ang mga ito? Ano sa tingin niyo ang mga benepisyong maidudulot sa inyo at sa inyong baby kung magagawa niyo siyang alagaan ngayon - bilang isang tunay na baby - kahit nasa sinapupunan pa lang siya?
• Ang pagkilala at pagbibigay ng pagmamahal sa sanggol bago pa man siya ipanganak ay tulay para mas madali siyang arugain Kapag nakita ko siya, magiging mas madali sa akin na mahalin siya Makakatulong ito para lalo kong paghandaan ang pagiging ina/ o pagiging ama Mas magkakaroon ako ng kakayahan na makabangon sa ano mang pagkadismaya na mararamdaman ko matapos ipanganak ang sanggol Sa panahon ng pagbubuntis, maraming magulang ang hindi isinasaisip na maaaring merong mga bagay tungkol sa kanilang sanggol, tulad ng kanyang itsura, o ng kanyang paguugali, na magbibigay sa kanila ng kaunting pagka
-dismaya.. Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
Ang totoo niyan, karamihan sa mga magulang ay hindi nasisiyahan sa isa o higit pang katangian ng kanilang sanggol Walang masama dito. Ang problema lang, karamihan sa mga magulang ay nahihiya at nahihirapang ilabas ang kanilang pagka-dismaya; at ang mga pagkadismayang ito minsan ang pumipigil sa kanila para mahalin ang kanilang baby. Meron akong kuwento tungkol diyan. (Magbahagi ng isang sariling karanasan o isang karansanan ng kaibigan o kamag-anak na maglalarawan ng mga naturang reaksyon.) Kaadalasan, ang solusyon para mawala ang pagkadismaya ay ang buong-tapat na paghinga ng nararamdaman sa isang kaibigan o mapagkakatiwalaan. Isa pang solusyon para mawala ang pagkadismaya: habang inaalagaan ng mga magulang ang sanggol, tinuturuan nila ang kanilang mga sarili na ipagpasalamat at ipagmalaki ang lahat ng mga ispesyal na katangaian ng kanilang baby Nakikita rin nila na merong mga katangain ng hindi nila inaasahan, pero sa kalaunan ay lumalabas na napagkagandang katangian pala. May kilala ka ba na sa tingin mo ay nadismaya tungkol sa isa o ilang katangian ng kanilang baby? Meron ba silang nahingahan ng kanilang nararamdaman? Sa tingin niyo, paano maaaring naging mas mainam at maayos para sa mga magulang at sa sanggol kung sakaling meron silang mapag-hihingahan ng kanilang pagka-dismaya at makaka-unawa sa kanila. Meron ka bang kakilala, kaibigan kamag-anak na alam niyong masasabihan niyo ng mga negatibong saloobin tungkol sa sarili niyong sanggol? Huwag niyong kalimutan ha na naririto lang ako parati para makinig at magbigay ng suporta sa inyo sakaling dumating ang ganong pagkakataon. Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 121
122 Pa na naw Tungkol sa Pagiging Ina Ngayon na meron na tayong malinaw na imahe kung ano ang kaanyuan o itsura ng inyong baby, pagusapan naman natin kung magiging anong uri kayo ng ina para sa kanya. Meron akong alam na magagawa natin para mabuo sa inyong isipan kung magiging anong uri kayo ng magulang sa kanya. Gusto niyo bang gawin natin ito ngayon? Ang kailangan lang ay nasa isang tahimik na lugar tayo na kung saan maaari kayong umupo sa isang malambot na upuan at makapag-relax ng ilang sandali bago tayo magsimula. Relax na ba kayo? Ngayon, ipikit niyo ang inyong mga mata at isiping may pinapanood kayong maikling video. Ang video ay tungkol sa inyong sarili habang inaalagaan si baby na ngayo'y 6 na buwan na matapos ipanganak. Anong ginagawa niyo? Paano siya tumutugon sa mga ginagawa niyo sa kanya? Anoman ang makita niyo, walang masama kung ibabahagi niyo ito sa akin. Ngayon, habang nakapikit, isipin niyo na inaalagaan niyo ang inyong anak na 3 taong gulang na. Ano ang nangyayari? Ano ang ginagawa niyo at ng inyong anak? Anong mga saloobin ang inyong nararamdaman? Habang nakapikit pa rin, isipin niyo na inaalagaan niyo ang inyong anak na 8 taong gulang na. Anong nakikita niyo? Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
• Ngayong nakabukas na uli ang inyong mata, meron akong listahan ng mga salita rito. Gusto ko na basahin natin sila isa isa. Habang binabasa ko ang listahan, maaari nyo bang sabihin kung alin sa mga katangiang nasa baba ang makikita niyo sa sarili habang nag
-aalaga ng baby niyo kung siya ay 6 na buwan palang, 3 taon na, at 8 taon na. Malambing Matarantahin Matatag Mapagmahal Maaalalahanin Responsable Matulungin Magiliw
• Binabagab at hinahapo Galit Nanlulumo Matulungin Napangiibabawan Taas
-noo Masayahin Malungkutin Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 123
124
Alin sa mga katangiang ito ang gusto mong panatilihin at pagyamanin? Alin sa mga katangiang ito ang nais mong baguhin? Ilan sa mga katangian mong napili ay nagmumula sa mga pangamba at pagaalala na normal lang maramdaman ng mga magulang sa panahon ng pagbubuntis Katulad ng ating pagkadismaya sa ating mga baby, ang buong-tapat at lakas-loob na paghinga nito sa ibang tao ay nakakatulong ng husto. Ang magandang balita: Sa pagsunod natin sa GGK curriculum o ang kurikulum sa Pagpapalaki ng Kahanga-Hangang Bata, makagagawa tayo ng mga hakbang para maiwasang mangibabaw ang mga negatibong katangian at sa halip ay matulungang magyabong ang mga katangiang gusto niyo bilang ina. At meron pang mas magandang balita diyan. Pare-parehas tayong matutuwa at malilibang habang samsa-sama nating ginagawa ito. Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan
Gawin sa Bahay Ngayong araw ay nagkaraoon tayo ng mahabang usapan tungkol sa naiisip niyong itsura ng inyong anak at sa mga katangian na gusto niyong magkaroon bilang ina o ama. Isa sa mga makahulugang bagay para sa mga bata, habang sila ay lumalaki, ay madama kagad bago pa man sila isilang, na marami nang mga positibong bagay tungkol sa kanila ang iniisip na ng kanilang mga magulang. Nanay, Tatay, meron pa kayong litrato ng inyong mga ina nuong kayo ay pinagbubuntis nila? Meron ba kayong larawan na kasama ang inyong ama na kinuha ilang sandali lang matapos kayong isilang? Hindi ba nakakatuwang malaman o makita ngayon kung anong itsura ng inyong ina at ama nuong ikaw ay nasa sinapupunan pa? Bago ako bumalik sa susunod na mga linggo, maaari ba kayong magpakuha ng litrato para maitago at maiabot sa inyong anak kapag malaki na siya? Kung walang sariling kamera ang mga magulang, at mayroon kang dala, kunan na sila ng litrato. Kung meron pang pagkakataon, kunan uli ang mga ina kapag malapit na ang inaasahang araw ng pangangak nila. Prenatal: Tunay na May Sanggol sa Iyong Sinapupunan 125
126 Pagtutuuna n ng Pa nsin 9 Pagha ha nda Pa ra Maging Ma husay na Ama ANONG DAPAT GAWIN NG MGA MAGIGING AMA Para matugunan ang mga isipin at alalalahanin na gumugulo sa isipan ng mga magiging ama Para hikayatin ang mga ama na ihinga ang mga bagay na nagbibigay sa kanila ng kaba o takot tungkol sa pagbubuntis at sa pagiging ama ANO ANG MAAARING GAWIN NG MGA MAGIGING AMA Makapag-bigay ng mga suhestyon sa mga ama tungkol sa mga bagay na puwede nilang ihanda para sa kanilang baby, sa suportang puwedeng ibigay sa magiging ina, tulong na maiaambag maging masigla ang pagbubuntis ng partner o asawa Tulungan ang mga ama na gumawa ng plano kung paano babawasan ang kanilang mga agam-agam at kung paano sila ihahanda sa bagong responsibilidad ng pagiging ama Bigyan ang mga ama ng motibasyon o inspirasyon para maging mahusay na ama G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Wala Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama
Handouts Mga Magiging Ama: 10 Pangunahing Agam-agam Pagsukat sa kakayahan ng mga Magiging Ama Plataporma ng Pagiging Mahusay na Ama Pag-uugnay Alam niyo bang madalas maramdaman ng mga magiging ama na sa pagitan ng mga miyembro ng pamilya, tanging sila ang parating nababale-wala sa panahon ng pagbubuntis? Para sa nakararaming ama, ang lahat ng atensyon ay napupunta lang sa kanyang mag-ina. Kahit na marami silang agam-agam sa dagdag na responsibilidad dahil sa pagkakaroon ng baby, kaunti lang kadalasan ang pagkakataong ibinibigay sa kanila para mapag-usapan lahat ito. Kaya ngayon, pagtutuunan natin ng pansin ang mga tungkulin na maaaring gampanan ng isang ama sa panahon ng pagbubuntis, at ang mga magagawa nila para mabawasan ang sarili nilang alalahanin. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama 127
128 9 Bigya n na ma n natin ng Pa nsin a ng mga Ama Mga tatay, kamusta kayo sa buong yugto ng pagbubuntis na dinaraanan ng inyong asawa o partner? Anong nararamdaman niyo? Kung kinakailangang ipaliwanag niyo ang iyong nararamdaman tungkol sa kasalukuyang pagbubuntis ng iyong partner o asawa sa loob lang ng 5 salita, paano niyo ito ipapaliwanag? Salamat sa pagiging tapat niyo sa iyong nararamdaman! Natutuwa ako sa lahat ng mga nagawa niyo at ginagawa pa para maging malusog ang pagbubuntis ng inyong partner o asawa. Tulad nang nabanggit ko, lahat ng magiging ama ay may kanya-kanyang agam-agam o alalahanin. Mahilig ba kayo sa mga laro? Sabi nila, karamihan sa mga ama ay mahilig sa mga laro, kaya meron kaming laro na para sa inyo. Ang laro na ito ay tungkol sa pagtukoy kung anu-ano ba ang 10 pangunahing agam-agam o mga alalahanin niyo sa pagiging isang ama. Gusto niyo bang makita ang handout at magsimula na sa paglaro? Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama
Handout 10 Pangunahing Agam-agam ng Magiging Ama Lahat ng magiging ama ay may mga agam-agam at alalalahanin. Pagsunod-sunirin ang mga sumusunod mula sa pinaka-mabigat na alalahanin hanggang sa mga bagay na hindi nagbibigay sa iyo ng sobrang pangamba. Lagyan ng marka na 1 ang sa tingin niyo ay pinaka-mabigat, 2 para sa sunod na pinakamabigat, hanggang sa 10 na sa tingin ay huli sa mga ikinababahala ninyo. Ang makapagbigay ng sapat na pinansyal na suporta sa pamilya Ang pagiging bugnutin ng asawa o partner habang nagbubuntis Paano aalagaan ang bagong baby Mawalan ng kaibigan Magkaroon ng pagbabago sa lifestyle o sa istilo ng pamumuhay Pagbabago sa anyo at hugis ng katawan ng asawa o partner Pagbabago sa sekswal na ugnayan ng asawa o partner Pambubuyo ng sariling magulang Ang pagkakaroon ng mga biyenan at in-laws Ang kalusugan at ang ganap na masiglang paglaki ng sanggol sa sinapupunan Kung pagbabasehan ang ginawa niyong pagtukoy sa mga bagay-bagay na madalas ay ikinababahala niyo, ngayon pa lang ay masaasabi kong naglalaan ka na ng mahahalagang oras at panahon para maging isang mabuting ama. Kung hindi eh hindi ka mag-aaksaya ng oras para alalahanin ang mga bagay na ito. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama 129
130 Kaya kahit na mabigat sa loob na pag-ukulan ng pansin ang mga agam-agam na ito, isang gawain pa rin ito na magandang isagawa. Paano sa tingin niyo makakatulong ang pagiging sigurado sa sariling agam-agam sa paggawa ng mga hakbang tungo sa pagiging mahusay na ama?
Ang pagiging sigurado sa sariling agam-agam ay makakatulong para makagawa ng mga hakbang para tugunan ang problema Ang pagiging sigurado sa sariling agam-agam ay makakatulong na magbigay ng motibasyon para gumawa ng kaukulang aksyon Ano a ng magagawa ng mga Magiging Ama Maaari kitang bigyan ng maraming suhestyon para mabawasan ang inyong mga kinatatakutan o pinangangambahan. Pero kayo lang talaga ang pinakamainam na tagalutas ng inyong problema. Magsimula tayo sa pagsilip sa isang listahan ng mga bagay na ginagawa ng ibang magiging ama para mapaghandaan nang mabuti ang kanilang mga magiging responsibilidad, para maging masaya sa pagbubuntis ang asawa o partner, at para mapaghandaan ang paglabas ni baby. Sa madaling salita, ito ang mga bagay na puwede niyong gawin para mabawasan ang inyong mga alalahanin. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama
• Handout Mga "Pogi" Points ng Isang Magiging Ama Gawin ang lahat para makakuha at makatagal sa isang trabaho Pumasok sa paaralan araw
-araw Asikasuhin ang mga bayarin Gumawa ng listahan ng mga pinakamahalagang bagay na kakailanganin ng sanggol at iwasan ang temptasyon na bumili ng higit pa sa mga ito Magsimulang bumili ng mga gamit na kakailanganin ng baby Huwag aksayahin ang pera sa mga bagay na hindi mo naman talaga kailangan Asahan na ang inyong asawa o partner ay makakaranas ng pabago
-bagong pag
-uugali habang nagbubuntis (pero ito ay lilipas din) Maging mapag
-pasensya kapag ang asawa o partner ay medyo mainit ang ulo o wala sa timpla Alagaan ang ibang mga anak at hikayatin ang asawa o partner na maligo, sandaling matulog o maglakad
-lakad Mag
-grocery Maglagi sa bahay at manoond ng pelikula kasama ang asawa o partner Magluto ng pagkain Maglinis ng bahay Ibaba parati ang upuan ng toilet bowl Asikasuhin ang sarili kapag magbibihis o aalis Maglaba ng mga damit Samahan ang asawa o partner pag kumokunsulta sa duktor Hikayatin ang asawa o partner na kumain ng masusustansyang pagkain sa pamamagitan ng pagkain rin ng mga ito mismo Samahan sa paglalakad ang asawa o partner Manood ng mga video tungkol sa kung paano mag
-alaga ng mga sanggol Sumali sa mga klase o seminar sa paanganganak Subukang isabuhay ang Growing Great Kids curriculum Gumawa ng plano para masigurong hindi mawawala sa araw ng panganganak Maghanap ng mga kaibigang matatawag na responsableng ama Matutong mag
-enjoy sa mga gawaing pampamilya tulad ng isports, video games, at paggawa ng mga laruang pambata Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama 131
132
• Gumawa ng isang schedule kung kelan lang regular makikipagkita sa mga kaibigan, para maiwasan ang pagtambay araw
-araw Bawasan ang pag
-inom o paggamit ng droga Humanap ng mga paraan kung paano makakasama ang pamilya ng mas matagal Simulan na ang paghahanap ng magandang day care na pasilidad Makipag
-usap sa mga kapamilya tungkol sa mga gawaing maaari nilang gam panan para makatulong sa pag
-aalaga sa baby Tanggapin ang katotohanan na bawat pamilya ay may kanya
-kanyang paraan o diskarte sa paggawa ng bagay
-bagay. Ang mga biyenan mo ay asahang magiging iba sa iyong mga magulang; at walang magagawa ang inyong asawa o partner para mabago sila Sabihin sa asawa o partner na paganda siya ng paganda sa paglipas ng mga araw Isaisip na ang pagbubuntis ay tumatagal lang ng 40 linggo Gumawa ng mga bagay na ikagiginhawa ng pakiramdam ng asawa o partner, tulad ng paghimas sa likod at paa niya Maging tapat sa mga sinasabi...gawin ang mga bagay na sinabi mong gagawin Piliting parating nasa oras Sabihin sa asawa o partner kung gaano kayo ka
-saya at siya ang ina ng inyong ma giging anak Humanap ng lugar na ligtas para tirahan niyo at ng inyong baby Huminto sa paninigarilyo Huwag gumawa ng ingay kapag ang asawa o partner ay natutulog Habang iniisa
-isa natin ang listahan, meron ba kayong naiisip na paraan na gusto niyong isama sa sarili niyong plano para bawasan ang inyong mga alalahanin? Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama
Ang paggawa ng isang plano ay maganda. Pero ibang usapan rin kung paano ba ito maisakakatuparan. Ano kaya ang maaaring mag-udyok sa inyo para isakatuparan ang inyong plano? Naaalala niyo pa ba yung ginawa niyong mga litrato na naglalahad ng inyong mga mithiin para sa inyong baby at ang mga bagay na nais niyo bilang isang ama? Sa tingin ko kung titingnan niyo ang 2 litrato na iyon araw-araw, makakatulong ito ng malaki para manatiling tutok ang inyong atensyon at lakas sa pagtupad ng inyong plano. Ako mismo, aaminin ko na mabilis mawala ang atensyon ko sa pagtupad ng aking plano. Kahit na meron akong napakagandang hangarin, napakahirap para sa akin ang manatiling nakatutok sa aking plano. Kayo ba, paano? Isang paraan na natutunan ko para manatiling nakatuon ang aking isipan, puso at atensyon sa pagtupad sa aking plano ay ang paghanap ng paraan kung paaano mananatiling malinaw at klaro sa aking isipan kung ano ba talaga ang gusto kong makamit. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama 133
134 Katulad yan ng paglalaro ng basketbol di ba? Ano ang pinaka-pakay pag naglalaro nito? Hindi ba ang manalo? Paano kayo mananalo? Tama, mananalo kayo sa pamamagitan ng pag-shoot ng bola at ang makapuntos sa kalaban. At kung gaano karami ang inyong napupuntos, ganon din kataas ang posibilidad na manalo kayo sa laro, di ba? Kaya tuwing ang isang magiging ama ay makagagawa ng isa sa mga nakalista sa Pogi Points na handout, para na ring nakakapuntos siya sa isang laro ng basketbol. At kung gaano karaming puntos ang magagawa niya, ganoon din kataas ang posibilidad na maging isa siyang matagumpay na ama. Ngayon, handa na ba kayong gumawa ng sarili niyong plano kung paano babawasan ang mga agam-agam sa pagiging isang matagumpay na ama? Sa planong ito, na tatawagin nating isang Game Plan, iisipin nating katunggali ang bawat isa sa mga agam-agam niyo. Sa paggawa ng inyong game plan, maaari niyong gamitin ang mga rinerekomendang gawain na nakalista sa Pogi Points handout; o di kaya ay puwede kayong magbigay ng mga sarili niyong hakbangin kung paano matutugunan ang inyong mga agam-agam. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama
Handout Ang Inyong Game Plan Para Maging Matagumpay na Ama Katunggali (Agam-agam) Game Plan (Mga hakbang na puwedeng gawin) _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ _________________________ Gawin sa Bahay Kapag nagkita-kita tayo uli, inaasahan kong marinig kung gaano karami ang inyong napuntos sa inyong bagong game plan. Okay lang ba? Sa tingin niyo ba'y maganda kung meron kayong sariling itinatagong talaan ng inyong puntos? Ano sa tingin niyo ang maitutulong ng iyong asawa o partner para manatiling nakapako ang iyong atensyon sa pagtupad ng inyong plano? Bago ako umalis, gusto ko lang malaman kung meron pa ba kayong mga katanungan o di kaya ay meron pa kayong gustong makuhang impormasyon tungkol sa pagbubuntis, tungkol sa sanggol na nasa sinapupunan, at tungkol sa inyong responsibilidad bilang isang ama? Humahanga ako sa lahat ng mga ginagawa niyong hakbang ngayon. Pagpapatunay ito na kayo nga'y isang matagumpay na ama. Prenatal:Paghahanda Para Maging Mahusay na Ama 135
136 Pagtutuuna n ng Pa nsin 10 Mga Na kagawia ng Pa ma mara a n sa Paga aruga ng Sa nggol MGA NAKAGAWIANG PAMAMARAAN AT PANINIWALA TUNGKOL SA PAGBUBUNTIS Makapagbigay ng isang maikling pagpapaliwanag kung ano ang nakapaloob sa salitang pamang-lahi o salinlahi Hikayatin ang mga magulang na tuklasin ang kanilang sariling kultura at tradisyunal na pamamaraan tungkol sa pagbubuntis at pangangalaga ng sanggol Tulungan ang mga magulang na bigyang halaga at ipagmalaki ang sarili nilang kultra at tradisyon MGA TRADISYON NA ISASALIN SA SUSUNOD NA LAHI Tulungan ang mga magulang na simulan ang paggawa ng desisyon kung anong mga nakaugaliang gawi at paniniwala na nais nilang isalin sa kanilang anak PAGPAPA-TAHAN AT PAGKARGA NG SANGGOL Magbahagi ng imporamsyon sa magulang tungkol sa kaugnayan ng pag-tugon sa pag-iiyak ng sanggol at sa pagiging balisa nito Hikayatin ang mga magulang na bigyang-pansin ang mga nakagawiang paniniwala hinggil sa pagiging malapit sa sanggol at kung paano sila tutugon sa kanyang pagiyak PAGTULOG Hikayatin ang mga magulang na bigyan ng halaga ang tradisyunal na paniniwala hinggil sa kung saan dapat matulog at maglagi ang sanggol Hikayatin ang magulang na makakuha ng naturang impormasyon bago gumawa ng anomang desisyon kung saan patutulugin ang sanggol Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
PAGLALARO Maghanap ng mga tradisyunal at nakagawiang gawain tungkol sa pakikipaglaro sa sanggol Instant Laruan G AW AIN Pagbubuntis Mga Gagamitin : Hanger na plastic, stick o pinaka gitnang matigas na papel ng tisyu, makukulay na bagay na pwedeng isabit na ordinaryong nakikita sa paligid, cardboard, tape na may kulay, panali, panglinis ng tubo Handout Wala Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 137
138 Pag-uugnay Ang paguusapan natin ngayon ay tungkol sa mga salin-lahi o nakagawiang paraan ng pagpapalaki ng bata ayon sa tradisyon ng inyong pamilya at bayan. Ano ang ibig sabihin ng salin-lahi? Ibig sabihin ay ito ang mga pag-uugali, paniniwala na nai-sasalin mula sa isang lahi patungo sa isang lahi - mga salinlahing may kaugnay sa pagaaruga ng sanggol. Ano ang puamapasok sa isip niyo kapag pinag-uusapan ang mga bagay na ipinapasa mula sa isang henerasyon patungo sa isa pang henerasyon sa loob ng pamilya? Kapag pinaguusapan ang mga bagay na ito, ang kadalasang pumapasok sa isipan ng marami ay yung mga pisikal na katangaian (tulad ng tangos ng ilong) o di kaya ay ang mga mahahalagang pamana, tulad ng mga alahas, na natatanggap mula sa mga mas nakatatandang kamaganak. Pero ang modyul na ito ay hindi tungkol sa mga ito. Ito ay tungkol sa mga pamanang lahi na may kaugnayan sa ating kultura o pamamaraan ng pamumuhay, tulad ng: paniniwala, kahalagahan, kaugalian, tradisyon, sining, nakagawian. Interesado akong malaman kung ano-anong mga pamananglahi ang naisasalin sa loob ng inyong pamilya sa paglipas ng mga henerasyon. Bawat isa sa atin ay may sariling tradisyon at kaugalian. Hindi natin namamalayan pero kadalasan, ang atin ay iba sa tradisyon at kaugalian ng ibang tao. Malalaman lang natin ito kapag napag-uusapan. Habang lalo nating nakikilala ang isat isa, gusto kong ibahagi sa inyo ang ilan sa mga tradisyun at kaugaliang sinusunod ng aking pamilya. Magbahagi ng mga kwento o karanasan tungkol sa mga tradisyon ng inyong pamilya. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
10 Mga Na kaugalia ng Pa niniwala at Gawi Tungkol sa Pagbubuntis Gusto niyo bang makarining ng mga kuwento tungkol sa mga paniniwala ng mga ibang lahi tungkol sa pagbubuntis? Alam niyo ba na sa ibang lipunan o bayan sa South Pacific, ang mga buntis ay hindi pinapayagang maglakad sa labas ng bahay tuwing gabi? Naniniwala kasi sila na pag naglakad sila tuwing gabi, maaaring ipanganak na bulag ang kanilang sanggol. Sa isa ring bayan malapit sa Hawaii, ang mga buntis ay pinapayuhan na kung sakaling sila ay kakain, parating buong-buo pa dapat ang kanilang kakainin at dapat ay mauubos rin nila ito. Halimbawa, kung isda, dapat wala pa itong bawas, tapos kailangan ubusin nila ang lahat ng laman nito. Kung patatas, kailangan, wala ring bawas kapag sinimulang kainin, at kailangang wala rin dapat matitira. Kasi kung hindi nila kakainin ng buo, baka lumabas na kulang ang daliri ng sanggol o di kaya ay wala ang ibang parte nito ng katawan. Isa pang nakakamanghang paniniwala na kilala sa isang bahagi ng Espanya. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 139
140 Maraming sa mga magiging ama sa kanila ay nakakaranas ng tinatawag nilang "couvadre." Ang mga kalalakihang ito ay nakakaranas ng mga sintomas ng pagbubuntis, tulad ng pagduduwal sa umaga at paglaki ng tiyan. At habang nagsisilang ng sanggol ang kanilang asawa/partner, humihiga sila sa kama at nagpapakita ng mga kilos na karaniwang ginagawa ng isang manganganak, tulad ng pagsigaw at pagdaing dahil sa sakit. Ang mga paniniwalang ito ay maaaring nakakatuwa o nakakamangha para sa inyo, pero para sa mga tao sa nabanggit na lugar, ang ilan sa sarili nating mga paniniwala at nakaugalian ay maaari ring lumabas na nakakamangha at nakakatuwa sa kanila. Ang mga iba kong kamag-anak... Magbahagi ng mga matatandang paniniwala o payo na karaniwang ibinibigay sa mga buntis. Maaaring ipaghambing ang mga kaugaliang pinaniniwalaan ng iyong pamilya sa mga kaugaliang meron ang pamilya ng iyong asawa o partner. Habang kayo ay nagbubuntis, ano ang napansin niyong ipinapayo o minu-mungkahi sa inyo ng mga nakatatandang kamag-anak o miyembro ng pamilya? Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Mga	dapat	niyong	kainin? Paano	malalaman	kung	ang	anak	niyo	ay	lalaki	o	babae? Ang	maaaring	mangyari	kung	kakargahin	ang	sanggol	isa	ibang	partikular	na	paraan? Mga	dapat	iwasang	pagkain,	mga	bagay	na	dapat	iwasang	gawin,	at	mga	bagay	na	dapat iwasang tingnan? Mga	ispesyal	na	dasal	na	dapat	sambitin? Napansin niyo ba na ang mga ganitong uri ng payo ay mga nakaugaliang paniniwala na bahagi ng ating kultura at tradisyon? Ano sa tingin niyo ang mga nakaugaliang gawi at paniniwala ng inyong pamilya na maaaring naiiba sa mga nakaugaliang gawi at paniniwala ng pamilya ng iyong asawa/ partner? Alin sa mga paniniwala at gawing ito ang pinaniniwalaan niyo at pinahahalagahan? Alin sa mga ito ang nais niyong sundin at ibahagi sa susunod na henerasyon? Minsan, ang mga batang magulang ay nahihiyang gawin ang mga nakaugaliang paniniwala ng mga matatanda. Minsan nga ay nag-aalala pa sila na baka mapa-sama lang ang mga bata. Meron bang mga paniniwala sa pamilya na ikinahihiya niyo? Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 141
142 Nangangamba ba kayo na baka ilagay lang ng mga ito sa peligro ang inyong sanggol? Karamihan sa mga nakaugaliang gawi tungkol sa pagbubuntis ay hindi naman nakasasama sa isang lumalaking sanggol. Kung meron kayong mga agam-agam, minu-mungkahi ko na isangguni ang mga ito sa inyong duktor o pangunahing tagapangalaga.ng kalusugan. At kahit na magdesisyon kayong huwag sumunod sa mga nakaugalian ng inyong pamilya, ang simpleng pag-kuwento ng mga naturang tradisyon ay isang magandang gawain para sa mga anak niyo. Paano sa tingin niyo makakatulong ang pagpasa ng mga kuwento tungkol sa mga nakauagaliang gawi at para lalong maintindihan ng inyong baby ang kahulugan ng pagiging bahagi ng isang pamilya o kultura? Di ba alam nating lahat na naririning ng mga sanggol ang boses ng kanilang mga magulang? Maraming magulang ang nagbabasa pa nga ng mga kuwentong pambata habang ang baby ay nasa tiyan pa. Ano sa tingin niyo ang magiging epekto kung sisimulan niyo ngayon ang pagkuwento sa kanya tungkol sa mga matatandang paniniwala at nakaugaliang gawi ng pamilya? Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Mga Matata nda ng Kaugalia n na Ma daling Isalin sa Susunod na Henera syon Napansin niyo ba na lahat ng ginagawa natin para alagaan ang isang sanggol ay karaniwang pinasa rin lang sa atin ng naunang henerasyon? Ang mga paniniwala natin tungkol sa kung ano ang pinakamabuting ipakain sa ating sanggol, gaano katagal dapat, saan siya dapat patulugin, gaano katagal niyo dapat kargahain ang inyong sanggol, paano kayo tutugon sa kanyang pag-iyak, at ang mga nakasanayan nating paraan ng pakikipaglaro sa sanggol - lahat ng ito ay bahagi ng mga nakaugaliang paniniwala at gawi na pinapasa-pasa sa loob n gating pamilya at lahi. Sa tingin niyo ba, bago pa man isilang ang inyong baby, ay magandang napag-usapan niyo na ng inyong partner at ibang kamaganak ang mga bagay-bagay tulad ng mga sumusunod: paano papakainin si baby, saan siya patutulugin, paano dapat makipaglaro sa kanya? Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 143
144 Pagpapata ha n at Pag-ka rga sa Sa nggol Simulan natin sa kung gaano ba talaga katagal dapat kinakarga ang isang sanggol at kung anong nararapat niyong gawin kapag siya ay umiiyak. Pero bago ang lahat, hayaan niyong magbahagi muna ako ng isang magandang kuwento base sa isang pagaaral... Sa isang pag-aaral na ginawa tungkol sa 160 na batang Koreano, natuklasan ng mga mananaliksik na wala ni isa man sa kanila ang matatawag na iyakin. Sa loob ng isang buwan,naiiwan lang na mag-isa ang isang koreanong bata sa loob ng 2 oras na gising siya. Kaiba ito sa mga sanggol sa Amerika, na naiiwanang mag-isa sa loob ng mahigit 8 oras na gising sila. Mas matagal kargahin ang mga Koreanong bata kaysa sa mga Amerikanong bata. Doble, kung tutuusin ang haba. Kung isang 3 oras kinakarga halimbawa ang Amerikanong bata, 6 na oras namang kinakarga ang mga Koreanong bata. Bukod pa rito, ang Mga Koreanong ina ay dagli-dagling lumalapit kapag umiiyak ang kanilang baby. Ginagawa nila ito parati - halos 100% ng pagkakataon. Ang mga Amerikanong ina naman, napag-alamang sinasadya na hindi dumulog kagad kapag umiyak ang kanilang sanggol na wala pang 3 buwan. Dumudulog lang sila kagad sa loob ng 46% ng pagkakataon na umiyak ang kanilang sanggol. Mula sa Our Babies, Ourselves: How Biology and Culture Shape the Way We Parent by Meredith Small Alam niyo ba na ang isang sanggol na kinakabag at iyakin ay nagagawang umiyak sa loob ng ilang oras sa isang araw? Alam niyo rin ba na hindi rin siya basta-basta napapatahan ng kanilang magulang? Base sa binahagi kong kuwento tungkol sa mga batang Koreano, ano sa tingin niyo ang inyong magagawa para ibaba ang posibilidad na maging bugnutin o sobrang iyakin ng inyong sanggol? Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Ano ang mga narining niyo o naranasan sa loob ng inyong pamilya tungkol sa pagdulog at pagkarga sa sanggol kung siya ay umiiyak, at tungkol sa madalas na pag-hawak at pagkarga sa kanya sa loob ng isang araw? Alam niyo ba na imposibleng maging "spoiled" o masobrahan sa pagmamamahal ang isang sanggol na wala pang 6 na buwan ang tanda? Wala naman sirugong may gusto na parating umiiyak ang ating baby. Sa tingin niyo, bakit kaya ang mga Koreanong bata ay hindi kasing-dalas umiyak kumpara sa mga batang Amerikano? Anong mga natutunan niyo sa mga ibinahagi naming pag-aaaral na sa tingin niyo ay magagamit ng husto sa pagaalaga ng inyong baby? Anong magagawa niyo para mabawasan ang posibilidad na maging so- brang iyakin ang inyong sanggol?
• Piliting makaiwas sa sobrang agam
-agam, pagiisip, pagkabagabag habang nagbubuntis Kumuha ng pinasadyang pambitbit ng sanggol na nakalapat sa inyong katawan, tulad ng mga sinusuot sa likod, harapan, tagiliran para makarga ng mabuti ang inyong sanggol habang gumagawa ng ibang bagay Kargahin kagad ang sanggol kapag umiiyak Huwag mabahala na baka may masamang epekto kung parating hahawakan at kakargahin ang baby Maghanap ng day care na kung saan mabibigyan siya ng sapat na atensyon parati
Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 145
146 Tungkol sa Pagtulog Paguusapan natin ngayon ang tungkol sa pagtulog ng baby: gaano kahaba ba siya dapat matulog at saan ba siya dapat matulog? Saan niyo planong patulugin ang inyong sanggol? Doon ba talaga natutulog lahat ng mga sanggol na lumaki sa pamilya niyo? Paano niyo masisiguro na ligtas si baby duon? Kung gusto niyong magkaroon pa ng dagdag na impormasyon tungkol sa mga kabutihan at problema kung matutulog ang sanggol sa tabi ninyo, o di kaya sa isang eskribo o crib, maraming mapupulot na kaalaman sa internet. Pwuede rin kayong kumonsulta sa inyong duktor. Tungkol sa Paglalaro kay Ba by Ngayon ay pag-usapan natin kung ano naman ang mga nakaugaliang paniniwala ng inyong pamilya tungkol sa paglalaro sa sanggol. Ano ba ang pinaniniwalaan ng inyong pamilya? Na ang mga sanggol ba ay dapat na nilalaro o mas nararapat na hayaan lang silang matulog, kundi kaya ay kargahin at yayapusin? Alam niyo ba na ang mga sanggol ay nangangailangn ng 16 hanggang 20 oras ng tulog sa isang araw? At ang mapagkalingang pagaalaga at stimulasyon na natatanggap nila tuwing sila ay gising ay mahalaga para sa paghubog ng kanilang pagiisip. Magbigay nga kayo ng halimbawa ng mga sinaunang laro, paboritong kuwento, o mga laruan na matatandaan niyong linalaro niyon noong bata pa kayo. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Alin sa mga ito ang gusto niyong ipasa sa inyong anak? Maraming mga magulang ang nagiisip na kagad ng mga laruang gustong ibigay sa anak, bago pa man isilang ang kanilang sanggol. Sa ibang bayan o kultura, pinaniniwalaang masama ang bumili ng mga gamit para sa baby bago pa siya ipanganak.Marami ang naniniwala na malas raw ito. Sa kultura o pamilya niyo, wala bang masama sa pagbili o paggawa ng mga gamit ng bata bago pa siya ipanganak? Kung masama, huwag gawin ang mga sumusunod na gawain. Gawin na lang ito matapos isilang ang sanggol. Gamit ang GGK na kurikulum, ang isang bagay na pwede nating gawin ay gumawa ng laruan para kay baby. Sa tingin niyo, bakit hinihikayat ng GGK ang mga magulang na gumawa ng sarili nilang larauan para sa baby?
• Makasisiguro sila na ang laruang ginagawa nila ay makakatulong sa ganap na paglaki at pagkahubog ng isipan ng baby Magaan ang pakiramdam ng mga magulang kapag may nagagawa silang ikinatutuwa ng kanilang baby at nakakatulong sa kanilang paglaki Tipid ito sa gastos Balang araw, kapag nakita ng baby ang mga laruang ito, maiisip niya kung gaano siya ka
-mahal ng kanyang mga magulang Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 147
148 Gusto niyo bang gumawa ng makulay na pabitin para sa inyong sanggol ngayon? Maaaring meron na kayong makulay na pabitin para sa inyong sanggol. Kung meron na, maaari niyong bigyan ng karagdagang ning-ning at ganda ito para sa inyong baby. Magdagdag lang o baguhin ang mga nakabiting palamuti na tititigan at aabutin ng iyong sanggol Ang ilang mungkahi kung paano lalong magiging kapaki-pakinabang ang makulay na pabitin ay ilalahad sa mga sumusunod na gabay. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Bakit Kailangang Gawin Ito? G AW AIN Para magkaroon ng laruang maaari nang magamit ni baby na nagpapatalas lalo ng kanyang paningin Makulay na Pabitin Para maipakilala sa bagong-silang nasanggol ang ibat ibang hugis, kulay, at ang pagkakaiba ng puti at itim Mga Gagamitin : Hanger na plastic, patpat o ubod ng mga rolyo ng tisyu, makulualy na bagay na karaniwang makikita sa paligid at sa bahay, matigas na papel, tape na makulay, pisi, panglinis ng tubo Pa a no Gagawin? 1. Humanap ng kahoy (pamatpat), hanger na plastic, ubod ng nakarolyong tisyu paper (ito yung matigas na papel na pabilog at pahaba ang korte) o di kaya ay gumamit na lang ng lumang makulay na pabitin. 2. Humanap o gumawa ng mga makululay na bagay o bagay na kundi puti ay itim, na isasabit mula sa pinaka puno ng pabitin. Kung merong mga may kulay na pangguhit, ang paggawa ng ibat-ibang hugis, anyo, tulad ng mga stripes, bulle's eys, check marks ay mainam para sa pagtalas ng paningin at pagiisip ng inyong sanggol. 3. Itali ang mga ito gamit ang pisi na hindi hahaba sa 2 pulgada 4. Mas mainam kung maibibitin ang mga bagay na nakasabit sa paraang makikita niya ang ilalim na bahagi ng bawat bagay kapag nakahiga siya. Kaya sa bawat pabitin, kailangang gumawa ng 2 butas para pagtalian ng pisi. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 149
150 5. Kung ang iyong sanggol ay bagong panganak pa lang, makikita niya ng mas malinaw ang mga bagay kung ito ay nasa layong 8 hanggang 10 pulgada mula sa kanya. 6. Mas magiging kapaki-pakinabang ang laruan kung araw-araw ay papalitan ang mga nakabitin na bagay. Gawin sa Bahay Bago ako umalis, pwede ko bang malaman kung ano ang naramdaman niyo habang pinaguusapan natin ang tungkol sa mga kinaugaliang paniniwala at gawi ng inyong pamilya. Pwede kaya na bago tayo magkita-kita uli, ay masubukan ninyong magpakuwento sa inyong mga nakatatandang kamaganak tungkol sa mga paniniwalang sinunsunond ng pamilya. Ako mismo noon ay namangha sa mga kuwentong narining ko nuong sinubukan kong magpa-kwento sa kanila. Baka ma-mangha o magulat rin kayo. Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol
Prenatal:Mga Nakagawiang Pamamamaraan sa Pagaaruga ng Sanggol 151
152 Pagtutuuna n ng Pa nsin 11 Pagha ha nda sa Nalalapa it na Pa nga nga na k PREPARASYON PARA SA PAGSILANG NG SANGGOL Hikayatin ang mga magulang na maghanap ng ibat ibang paraan kung paano isisilang ang sanggol Makapgbigay ng suhestyon sa mga magulang tungkol sa mga bagay na dapat nilang bigyan ng importansya kapag ipinapanganak na ang sanggol Magbigay ng rekomendasyon sa mga magulang kung ano ang mga dapat nilang ihanda para sa napipintong panganganak MGA TULONG NA MAAARING MAGAWA NG AMA O PARTNER HABANG ISINISILANG ANG SANGGOL Tanungin ang magiging ina kung ano ang sa tingin niya ay uri ng suportang kakailanganin niya habang nanganganak Makipagusap sa ama at sa iba pang miyembro ng pamilya para alamin kung ano ang maibibigay nilang suporta habang nanganak ang asawa o partner PAGHAHANDA SA EMOSYONAL NA REAKSYON PAGLABAS NG BATA Para ipanatag ang loob ng mga magulang, kasama na ang pag-kalma sa mga magulang kung meron mang pagkadismayang maramdaman habang at pagkatapos mailuwal ang sanggol Ihanda ang mga magulang kung paano haharapin at lalabanan ang mga negatibong emosyon na mararamdaman MATINDING KALUNGKUTAN PAGKATAPOS MAGSILANG NG BATA Magbahagi ng impormasyon tungkol sa postpartum blues and depression o sobrang kalungkutan matapos magsilang ng sanggol - at kung ano ang magagawa ng mga magulang para matugunan ang mga sintomas nito Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak © 1999 / Revised 2004 GREAT KIDS, INC.
Para bigyaang diin sa isip ng mga magulang ang kahalagahan ng pagkonsulta sa isang eksperto kapag ang ina ay nakakaramdam ng labis na kalungkutan at pagkalugmok matapos magsilang ng sanggol G AW AIN PANAHON ng PAGBUBUNTIS Mga Gagamitin : Wala Handouts Panganganak: Mga bagay na dapat Isaisip Paghahanda sa oras ng pagsilang ng sanggol Mga Payo tungkol sa Panganganak Palatandaan ng taong dumaranas ng pagkalugmok at matinding kalungkutan Matapos magsilang ng sanggol Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl © 1999 / Revised 2004 GREAT KIDS, INC. 153
154 11 Pagha ha nda sa napipintong Pagsila ng ng Ana k Pag-uugnay Karamihan sa mga magulang, kahit yung mga nagkaroon na ng anak, ay nakakaramdam ng pagaalala kapag naiisip nila ang nalalapit na pagsilang ng kanilang sanggol. Ano ang saloobin niyo tungkol dito? Puwede nyo bang sabihin kung ano na ang nagawa niyong plano tungkol sa inyong panganganak? Anong mga katanungan ang nais niyong isangguni sa inyong duktor o kumadrona? Ang GGK modyul na ito ay nagbibigay ng ispesyal na pansin sa ibat ibang saloobin na nararamdaman ng mga magiging ina at ama habang isinisilang ang kanilang sanggol. Meron din itong impormasyon at mga suhestyon o payo kung paano pa-planuhin ang panganganak at kung paano matutugunan ang pagkalugmok na maaaring maramdaman ng ina matapos magsilang ng sanggol. Nakapag-banggit na kayo ng kaunting impormasyon na nakapaloob sa modyul na ito. Handa na ba kayong alamin ang iba pang bagay na dapat isaisip para maging kumpleto at epektibo ang inyong preparasyon? Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Pagha ha nda sa Pa nga nga na k Para sa maraming ina at ama, ang unang itinatanong nila tungkol sa pagsilang ng kanilang anak ay "Kailan ba talaga malalaman na lalabas na nga ang bata?" Anong impormasyon ang natanggap niyo na mula sa inyong duktor o kumadrona tungkol sa kung kalian nga ba masasabing lalabas na ang bata? Mahalagang malaman ninyo ang pagkakaiba sa normal na paninikip at paghahapdi na nararamdaman sa buong panahon na kayo ay nagbubuntis, sa mga palatandaan ng false labor o maling-akalang paglabas ng bata, at sa tunay na mga palatandaan na kayo nga ay handa nang magluwal ng bata. Alam niyo ba na halos lahat ng ina ay nakakaramdam ng minsanang paninikip ng kanilang tiyan kapag sila ay umaakyat ng hagdan, nagbubuhat ng mga pinamili, o di kaya ay nakakipagtalik? Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 155
156 Ang tawag dito ay Braxton Hicks na uri ng paninikip ng tiyan. Nakakaranas ba kayo ng ganitong uri ng paninikip ng tiyan? Ano ang nasabi na sa inyo ng duktor o kumadrona sa pagkakaiba ng mga ganitong uri ng paninikip at ang mga uri ng paninikip ng tiyan na talagang sinyales na lalabas na nga ang bata?
Kapag ang sanggol ay talagang lalabas na, iba ang klase ng paninikip ng tiyan ang mararamdaman ng isang ina. Kadalasa'y pabalik-balik at paulit-ulit ang paninikip na nararamdaman, na kalaunan ay magiging masakit at mas mahapdi. Ano pang mga ibang sinyales ng pangangak ang pinasusubaybayan sa inyo ng inyong duktor o kumadrona? Alam niyong lahat na hindi ako eksperto sa bagay na ito. ... Kaya sa tingin ko ay mahalagang makakuha kayo ng sobrang daming impormasyon mula sa inyong kumadrona o duktor bago pa man dumating ang nakatakdang petsa ng inyong panganganak. Gusto niyo bang basahin ang listahan ng mga karaniwang tanong na makakatulong na malaki kung alam niyo ang kasagutan? Isang paraan ito para maramdaman niyong handang-handa na kayo sa oras ng iyong panganganak. Ang handout na ito ay naglalaman din ng mga hakbangin na puwede niyong paghandaang gawin. Alam niyo ba na kahit na meron nang nakasanayang prosesong sinusunod ang mga duktor, kumadrona, at ospital, pagdating sa pagpapa-anak, bukas pa rin sila sa anomang pagbabago para mapagbigyan ang inyong mga personal na kahilingan at pangangailanagn. Gagawin rin nila ang lahat para maging isang matiwasay na karanasan ang gagawin niyong panganganak. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Handout Panganganak: Mga bagay na dapat Pag-isipan at Pagaralan Mga bagay na dapat itanong sa duktor/kumadrona:
Ano ang mga malinaw na palatandaan na tunay ngang lalabas na ang bata?Ano ang mga palatandaan na kahalintulad lang sa panganganak ang nararamdamang sakit ng tiyan pero hindi pa naman talaga Gaano katagal dapat mag-antay bago tumawag ng kumadrona o pumunta sa ospital? Anong mga nakababahalang sinyales ang dapat subaybayan o pakiramdaman? Wala bang masama kung maligo o magbabad muna sa tubig kapag malapit
nang manganak? Puwede pa bang kumain oras na magsimula na ang panganganak? Puwede bang magdala ng mga matigas na kendi na puwedeng kainin habang nan ganganak? Anong mga gamit ang kakailagangan kung sakaling gustong manganak sa bahay? Gaano katagal ang buong proseso ng panganganak bago lumabas ang sanggol? Iba pang bagay na dapat isa-isip at pagaralan
• Ang paggawa ng desisiyon kung gagamit ba ng mga gamot at anestisya o hindi (kung magsimula akong walang anestisya, puwede ba akong magpaturok nito sakali mang tumindi ang sakit na mararamdaman ko) Paggawa ng desisyon kung anong posisyon ang gagawin kapag nanganganak (puwede ba akong maglakad
-lakad?) Sinong naroroon para tumulong? (Bilang lang ba ang pinapayagan ng opsital na makapasok sa paanakan?) Sino ang puputol ng umbilical cord? Kanino unang ipapahawak ang bata at ipapakarga? Saan dadalhin ang sanggol pagkatapos siyang mailuwal? Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 157
158 Lalo ba kayong nananabik kapag pinaguusapan ang mga ito? Nagtutulak ba ito sa inyo para isipin kung ano-anong bagay ang dapat ihanda para sa napipintong pagtakbo sa opsita? O kaya kung anong mga bagay ang dapat ihanda kung sa bahay magsisilang ng bata? Meron na ba kayong listahan ng mga bagay na dapat maihanda bago manganak? Gusto niyo bang tingnan ang listahan na nasa handout? Handout Pagiimpake ng Gamit para sa Nalalapit na Panganganak Narito ang ilang mungkahi kung anong mga gamit ang dapat isalansan at ilagay sa bag para laging handa sa biglaan mang pagtakbo sa opstial dahil sa naka-ambang panganganak.
• Mga papelesna kailangaa sa opsital, ID, pasaporte, insurance, medical cards, rehistro o reserbasyon sa ospital Mga gamot; salamin sa mata Numero ng mga telepono: mga numerong dapat tawagan sakali mang may pangyayaring nanaganilang ng agaran nilang presensya; numero ng mga kaibigan at kamaganak Mga gamit na panghilamos at pampaayos ng mukha, pati na rin pang ayos ng buhok Mga damit at balabal (kumot) na gagamitin kapag iuuwi na sibaby Ispesyal na upuan para sa sanggol sakali mang sasakay ng sasakyan Damit pangtulog, balabal, tsinelas Radyo, musika, magasin, mga larong pambahay at pampamilya Matigas na kendi na maaaring manguya
-nguya habang nagsisilang ng Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
sanggol (kung papayagan ng duktor o kumadrona) Mga pagkaing pangmeryenda Damit na masarap isuot kapag pauwi na galing ospital (dalhin yung mas maluwag sa mga damit na ginagamit mo bago nagbuntis) Lahat ng mga kagamitang kakailanganin kung sa bahay gagawin ang Mga Ha k ba ng na Puwedeng Gawin ng Ama/Pa rtner sa Pa na hon ng Pa nga nga na k Habang nanganganak, halos lahat ng ina ay naghahanap ng isang tao sa tabi nila para magbigay ng suporta at maki-bahagi sa lahat ng kanyang pinagdadaanan. Sa ilang kultura/lipunan, ang taong iyon ay ang magiging ama ng sanggol. Sa ibang kultura o pamilya, ang taong iyon ay ang magiging lola o malapit na tiyahin ng sanggol. Sino ang magbibigay ng lakas ng loob at aalalay sa ina habang nanganganak? Kadalasan, ang magiging ama at iba pang kaibigan o miymebro ng pamilya ay nagnanais na makapasok sa paanakan para makatulong; kaya nga lang, hindi nila alam ang kanilang gagwin. Napag-alaman ko na katulad ng paghahanda sa pisikal na aspeto ng pangangananak, nakakatulong na pagplanuhan ng maaga kung ano ang gagawin ng mga taong malapit sa iyo para makapabigay sila ng suportang emosyonal. Hindi lahat ng ina ay pare-pareho ang gusto at pangangailangan habang nanganganak. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 159
160 Bilang magiging ama, ano sa tingin niyo ang inyong magagawa na ikalulugod ng inyong nanganganak na asawa o partner at makakatulong sa kanya ng malaki? Bilang magiging ina, ano po ang masasabi niyo sa mga ideya na nabanggit? Ano ang naglalaro sa isipan nyo ngayon? Gusto niyo bang tingnan ang listahan ng mga mungkahi tungkol sa ginagawa ng ibang ama o gabay sa panganganak para kayo ay makatulong at makapagbigay ng suporta sa asawa/partner na nagluluwal ng sanggol? Habang pinapasadahan natin ang listahan, pag-uusapan na rin natin kung alin sa mga mungkahi ang gagana para sa inyo at kung paano nyo paghahandaan ito. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Handout Gabay sa Oras ng Panganganak Ang tungkulin mo ay maging punong-abala sa pagbibigay sa inyong asawa ng lahat ng kanyang kailganansa lahat ng sandaling kailgananin niya ang mga ito. Anong maaari niyong gawin?
Parating tanungin ang inyong asawa/partner kung ano ang kailangan niya o anong gusto niya...ang mga ito ay nagbabago oras-oras, minu-minuto Imungkahi na maligo o magbabad muna ang asawa bago pumunta sa ospital o bago magsimula magluwal ng sanggol Huwag kumain sa harap niya Pahiran ang kanyang mukha at leeg gamit ang malamig na basang tuwalyita Hawakan ang kamay ng mahigpit at hayaan rin siyang pisilin ito ng mahigpit Sabihin sa kanya kung gaano siya kahusay sa pagdadala ng sitwasyon Ipaalala sa kanya kung gaano kalayo na ang kanyang narating para sa ligtas na panganganak Huwag magdamdam sa kahit anong masabi niya sa inyo Kung hanapin niya ang kanyang ina, huwag malungkot at huwag isipin na binabalewala kayo o hindi kayo mahalaga Ibigay niyo sa kanya ang buong atensyon. Kung aalis sa kanyang tabi, huwag mawala ng matagal Himasin ang kanyang likuran Magplano ng mga gawain na puwede niyong gawin habang magkasama, tulad ng pakikinig ng musika, paglalaro ng baraha o iba pang laro, pagsagot sa crossword, etc.; asahan na magtatagal kayo roon Huwag manood ng mga larong pampalakasan sa TV pwera na lang kung gusto rin niyang manood Tandaan, hindi ito isang piging o handaan.Huwag magbitbit ng maraming kabarkada. Gawin niyong ispesyal ang sandali na ito ng inyong pamilya.
Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 161
162 Pagha ha nda sa Ma a aring Mara mda ma n Pagla ba s ng Ba by Ngayong meron ka nang ideya sa mga dapat gawin kapag lalabas na si baby, pagusapan natin sandali kung ano ang sa inyong palagay ay mararamdaman niyo habang isinisilang na ang sanggol. Ano ang inaasahan niyong mararamdaman habang nanganganak? Ano sa tingin niyo ang inyong mararamdaman kapag nakita niyo na ang inyong baby sa pinakaunang pagkakataon? Mahirap at nakakapagod ang panganganak. Kadalasan, hindi ibinibigay ng mga kababaihan ang papuring dapat nilang igawad sa sarili sa pag-ganap sa isang responsibilidad na nangangailangan ng sakripisyo, tapang at tiyaga. Alam niyo ba na ang panganganak ay kasing-hirap ng pagtakbo ng dere-deretso sa isang marathon na may habang 26 milya? Wow! Karamihan sa mga magulang ay hindi nagtutuon ng pansinsa ibat ibang saloobin na maaari nilang maramdaman sa oras ng panganganak. Habang nanganganak, naiisip niyo ba kung kalian niyo mararamdaman ang mga sumusunod: • • • • • Dismayado? Takot? Masayang-masaya? Iniwan sa ere o napabayaan Nagagalak Hindi nasiyahan Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Lahat ng saloobing ito ay normal. Normal lang maramdaman ang mga ito. Meron akong kilalang mga ina na parang iniwan sila sa ere ng kanilang partner, kahit na ang partner nila ay naka-antabay naman at naghahanap ng paraan na makatulong sa kanya. Meron din akong kilalang mga ina at ama na sa simula ay hindi nasiyahan sa itsura ng kanilang anak. Nagulat ba kayo dito? Hindi sila nasiyahan dahil malayo ang itsura ng kanilang sanggol duon sa itsurang inaasahan nila; at medyo mahabang panahon pa muna ang kailagang magdaan bago nila matutunang mahalin ang kanilang baby. Alam niyo ba na kalahati sa mga bagong ina at ama ay hindi kaagad "nahuhulog ang loob" sa kanilang mga sanggol, sa unang pagkakataon na makita nila ito. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 163
164 Madalas ay nagugulat ang mga magulang dahil inaasahan nila na agad-agad ay makakaramdam sila ng naguumapaw na pagmamahal sa kanilang sanggol Alam niyo ba na meron pang ibang mga bagay na nakaka-apekto upang maibigay kagad ng mga magulang ang pagmamahal o matatag na relasyon sa kanilang baby? Alam niyo ba na kung nahirapan sa panganganak ang ina at ang sanggol ay iyakin, ibig sabiihin rin nito ay mas matagal ang panahon na kailangan para mahulog ang loob ng magulang sa kanilag baby? Kung nakakaramdam ka ng mga ito, ano sa tingin niyo ang inyong magagawa para malagpasan ang mga ito? • • Tandaan na ito ay normal at lumilipas din Makipag-usap sa isang mapagkakatiwalaan tungkol sa inyong nararamdaman Simulang alagaan ang anak Makihalubilo at makipag-kuwentuhan sa mga taong magaan ang loob sa inyong baby at sa inyo Alam niyo na kapag nakakaramdam ka ng mga ganitong saloobin... ...Isa ako sa maaari niyong pag-hingahan. Alam ko na normal lang ito, at pinapangako ko na uunawain ko kayo at hindi huhusgahan o pupunahin. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Pagkalugmok at Matinding Kalungkuta n Matapos Magsila ng ng Sa nggol Pinaguusapan natin hanggang sa puntong ito ang nararamdaman ng mga magulang sa sandaling mailuwal ang sanggol. Meron ba kayong ideya kung ano ang nararamdaman ng mga kababaihan matapos mai-uwi ang baby sa bahay? Anong pagkakaintindi niyo sa postpartum blues o pagkalugmok matapos magsilang ng sanggol? Alam niyo ba na ang ganitong pakiramdam o kundisyon ay may kaugnayan sa mga kemikal na pagbabagong nangyayari sa katawan ng isang ina matapos magsilang ng sanggol? Normal lang ito pero maaaring maging mapanganib para sa ina at sanggol kung ito ay lalala o di kaya ay tatagal ng ilang linggo. Meron ba kayong kilalang kaibigan o kamag-anak na nakaranas ng matinding kalungkutan pagkatapoas magsilang ng sanggol? Meron akong ilang impormasyon na puwedeng ibahagi sa inyo tungkol sa mga sinyales ng matinding klungkutan matapos magsilang ng sanggol. Gusto niyo bang malaman kung ano ang mga ito? Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 165
166 Handout Mga palatandaan na ikaw ay dumaranas ng Matinding KalungkutanMatapos magsilang ng sanggol Kung ang kalungkutang nararamdaman ay lumala o tumagal ng ilang linggo, mahalagang sumangguni kaagad sa inyong duktor, tagapangalaga ng kalusugan o propersyunal na eksperto sa mga ganitong kondisyon. Merong mabisang tugon sa ganitong kundisyon kaya hindi niyo dapat hayaang ilagay ang inyong sarili at ang inyong mga anak sa panganib. Walang gaanong interes sa baby • • • • • • May binibitbit na sama ng loob sa baby Labis na pagka-hapo Pakiramdam ay wala kang silbi Nahihirapang makatulog Nahihirapang makihalubilo sa ibang mga tao Parating umiiyak Alam niyo ba ang pagkakaiba ng pagkalugmok dahil sa pagkakaroon ng anak at matingding kalungkutan matapos manganak.?
Karamihan sa mga ina ay nakararanas ng panghihina, kalungkutan, pagkahapo at pagka-dismaya ilang araw matapos magsilang ng sanggol. Kadalasan, ang mga ganitong pakiramdam ay hindi naman matindi at lumilipas din.
Sa matinding kalungkutan matapos magsilang ng sanggol, mas malala ang mga sintomas na mararamdaman at kadalasay pinagdaraanan ito sa loob ng buong araw. Tumatagal din sila ng higit sa 2 linggo.
Ang mga babeng dumaranas ng matinding kalungkutan matapos magsilang ng sanggol ay kadalasang nakaka-isip ng di maganda tulad ng saktan ang sariling anak o ang sarili nila. Madalas ay nahihiya rin silang sabihin kanino man ang kanilang nararamdaman dahil hindi nila alam na ito ay isang kondisyung medikal sanhi ng kemikal na pagbabago sa katawan matapos magsilang ng anak. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganak
Alam niyo ba na meron kayong magagawa para maibsan ang nararamdamang kalungkutan kung kayo ay nakakaranas ng matinding kalungkutan matapos manganak? Alam niyo ba na makakatulong na... • • • • • • •
Makapag-pahinga ng mahaba hanggat maaari Humingi ng tulong sa ibang tao para sa pag-aalaga ng inyong sanggol o anak Kumain ng masustansyang pagkain Makipag-usap sa inyong asawa o partner Ihinga ang inyong nararamdaman sa isang mapagkakatiwalaan Mag-ehersisyo Humingi ng tulong sa pagluto at paglilinis ng bahay Makipa usap sa tagapangalaga ng kalusugan ng inyong sanggol tungkol sa mga inaalala niyo tungkol sa kanya Tuwing mag-aalala ka tungkol sa iyong pinagdadaanang matinding kalungkutan, humingi ng tulong na propesyunal Gawin sa Bahay Marami tayong napag-usapan ngayon tungkol sa mga maaari niyong ihanda para sa inyong panganganak. Ano sa tingin niyo ang pinakamahalagang hakbang na magagawa niyo sa oob ng dalawang linggo para maging handa sa araw ng iyong panganganak? Lahat ng mga nagawa niyo na para maihanda ang sarili ay isang napakagandang panimula. Bigyan ng ispesyal na diin o pagkilala at papuri ang paghahandang naisagawa na ng mga magulang. Prenatal:Paghahanda sa Nalalapait na Panganganakl 167
168 Pagtutuuna n ng Pa nsin 12 Ang Pag-Uwi Kay Ba by sa Ba hay MGA PINAKA-IMPORTANTENG KAGAMITAN NA KAKAILANGANIN PARA SA PAG-AALAGA KAY BABY Kamustahin ang mga magulang sa paghahanda na nagawa na nila sa napipintong pag-uuwi ng baby sa bahay Makapagbigay sa mga magulang ng suhestyon o ideya kung ano-ano ang kanilang kakailanganin Ipaalala sa mga magulang na ang pinakamahalagang bagay na kakailanganin ng kanilang sanggol ay ang kanilang oras at pagmamahal PAG-AALAGA SA BAGONG-SILANG NASANGGOL: ISANG GAWAING PINAGTUTULUNGAN Hikayatin ang mga magulang na pag-usapan ng deretsuhan kung ano ang mga inaasahan nilang hatian ng responsibilidad sa pag-aalaga ng bata at kung paano sila makakatulong sa isa't isa Baby Play Mat (Kutson na Paglalaruan ni Baby) G AW AIN PAGBUBUNTIS Gagamitin: Aabot sa 3 yarda ng tela, karayom at sinulid, malambot na bulak na palaman sa loob Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
Handout Vide o Listahan ng mga gamit ng isang bagong silang na sanggol Isang palabas na may titulong The BabyCare Home Video Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 169
170 Pag-uugnay Puwede ba tayong magsimula sa pamamagitan ng pagtatanong kung kamusta na kayo ngayon, at kung ano na ang naisangguni niyo sa inyong duktor o kumadrona mula nang huli tayong nagkita? Gaano na kayo ka-handa sa nalalapit ninyong panganganak? Kampante na ba kayo sa mga paghahandang nagawa niyo kasama ang inyong duktor o kumadrona? Sa tingin niyo ba ay binigyan rin nila ng konsiderasyon ang inyong mga hiling at opinyon? Nakakatuwang isipin na marami na pala kayong nagagawang plano. Ang galling niyo naman! Habang tumatagal ay lalo kayong humuhusay sa pagiging isang tagapag-sulong ng inyong kalusugan at ng inyong sanggol Meron pa ba kayong mga bagay na inaalala? Paano ako makakatulong sa mga ibang paghahanda na kailangan niyo pang gawin? Ang paksa natin ngayon ay tungkol sa paghahanda sa nalalapit na pag-uuwi ni baby sa bahay kasama ninyo. Pwede niyo bang ikuwento at ipakita kung ano na ang mga nagawa niyong paghahanda para dito? Ngayon pa lang, nararamdaman na ng baby niyo na talagang mahal na mahal niyo siya kasi talgang naguukol kayo ng panahon para lang ihanda ang bahay para sa kanya Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
12 Mga Pa nguna hing Ga mit na Ka ila nga n sa Pag-a alaga kay Ba by Marami tayong nakikita sa tindahan na iniisip nating masarap sanang bilhin para sa inyong baby. Pero yun lang nga, alam rin natin ang mapait na katotohanan na karamihan sa atin ay walang sapat na kakayahan para bilhin ang mga gamit na ito. Sumasang-ayon ba kayo dito? Alam niyo ba na ang pinakamahalagang bagay na kailangan niyong ibigay sa inyong baby ay ang inyong atensyon at pagmamahal. Kaya karamihan sa mga cute o maririkit na bagay na makikita niyo sa mga tindahan ay hindi nyo talaga kailangan. Ang tanging matatandanan ng inyong sanggol ay kung gaano katindi ang pagmamahal na ibinuhos ninyo sa kanya, kung gaano kadalas at katagal kayong nakipaglaro sa kanya, at kung gaano niyo kadalas ipanatag ang kanyang kalooban tuwing nakakaramdam siya ng hindi maganda. Naniniwala ka ba dito? Maaaring hindi niyo alam pero totoo talaga ito. Wala sinoman sa atin ang nakakaalala sa mga laruan, sa magagarang kasuotan, o sa mga makabagagong gamit na maaaring meron tayo nung tayo'y sanggol pa. Habang isinasa-isip ito, gusto niyo rin bang tingnan ang listahan ng mga gamit at bagay na pinakamahalaga para sa pangangalaga ng iyong baby? Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 171
172 Handout Listahan ng mga gamit ng bagong-silang na sanggol Meron na ba ako ng mga sumusunod? Diaper o lampin: 1-2 linggong gamit Lugar na tutulugan, duyan, crib, atbp. Panglatag sa kama Gamit pampaligo tulad ng malambot na tela at tuwalya pangpahid ng sabon at Shampoo na pambata Bra para sa nagpapasuso, pantapal sa dibdib o malambot na tela na pangsalo ng tumutulong gatas galing sa suso ng ina Bote o dede para sa mga gatas na pulbos, tsupon: para sa 1-2 linggong gamit Damit na pambahay at damit na pantulog na gawa sa bulak Gorang pambata, medyas, at maliit na sapatos Alkohol, at cotton tips panglinis ng pusod ng bata Malambot na kumot o manipis na kutson na paglalaruan niya Manipis na kutson na gagamitin tuwing magpapalit ng diaper o lampin ang baby Bag paglalagyan ng lahat ng gamit ng baby kapag bumabyahe Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
Ngayon, puwede niyo bang sabihin kung ano ang gagawin niyo sa lahat ng mga gamit na ito? Mga tatay at Nanay, Sa tingin nyo ba ay meron na kayong sapat na kaalaman tungkol sa pangangalaga ng sanggol, para maging panatag na maaari na ngang iuwi sa bahay ang inyong sanggol? Gusto niyo bang magkaroon ng dagdag na kaalamn kung paano magpalit ng lampin o diaper ng bata, paano linisin ang pusod ng bata, paano buhatin at kargahin ang sanggol, paano pasusuhin o padedehin sa bote ang baby, at paano pananatilihing malinis ang maseselang bahagi ng kanyang katawan?. Saan niyo natutunan ang mga ito? Iba ba ang opinion ninyong mag asawa/partner o sa inyong magulang? Gusto niyo bang manoond ng isang palabas na tungkol sa ibat ibang paraan ng pangangalaga ng sanggol? Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 173
174 Magandang malaman kung ang ipinapayo sa palabas ay pareho sa kung ano ang nakasanayang ginagawa ng inyong mga magulang, Maganda ring malaman kung pareho rin ang mga ito sa binabalak ninyong gawin. Ang palabas na ito ay nahahati sa ilang bahagi. Mas mainam siguro na huminto tayo sa pagtatapos ng bawat bahagi para makapag-usap at para makapag praktis na rin, gamit ang isang manyikang sanggol. Gusto niyo bang gawin ito? Vid eo Ipalabas ang The BabyCare Home Video Isa sa mga bagay na nasa listahan ng gamit para kay baby ay ang isang malambot na kumot o manipis na kutson na pwedeng maging laruan ni baby. Bakit sa tingin niyo kasama ito sa listahan? Napanood ninyo sa palabas na ipinapayo ng mga eksperto na dapat nakalapat ang likuran ng mga sanggol kapag natutulog. Alam nyo rin ba na kapag gising ang sanggol, iminumungkahi na maglaan ng sapat na oras sa pakikipaglaro sa kanya habang sila ay nakadapa? Sa ganitong paraan nila natututunan na itaas ang kanilang mga ulo at sa ganitong posisyon rin ganap na nahuhubog ang mga kalamnan sa kanilang leeg, braso, at likuran. Dahil hindi ligtas na ilagay sila sa mga matataas na lugar, karamihan sa mga eksperto sa pangangalaga ng sanggol ay nagmumungkahi na maglaan ng mahabang oras kasama ang baby habang nasa sahig o papag. Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
Dahil ayaw nating ihiga si baby sa sahig at ayaw natin siyang madumihan, mahalagang meron tayong manipis na kutson o di kaya'y makapal na kumot na pwede niyang paglaruan. Isa itong bagay na maaari niyong gawin mag-isa o di kaya ay kasama ang mga ka-kapamilya. Kung sakaling balak niyong gawin ito, meron akong simpleng mga gabay na madaling sundin. Bakit Kailangang Gawin Ito? G AW AIN Para makapag handa ng isang malinis at ligtas na lugar na mapaglalaruan ni baby Baby Ply Mat (Manipis na Kutson na Pwedeng Maging Laruan ni Baby) Para tumalas pa ang paningin at mapagyaman pa ang kanilang kakayahang humawak ng mga bagay Mga Gagamitin : Tela na hindi kukulang sa 3 yards, karayom, sinulid, palaman na bulak o anomang malambot na bagay Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 175
176 Pa a no Gagawin? 1. Humanap ng mga retaso ng tela, o di kaya ay bumili ng tela. Mas mainam kung makulay ang mga telang gagamitin, na may ibat ibang hugis at tabas. O di kaya ay gumamit ng mga tradisyunal na sukat/tabas at disenyo na nagwawagayway ng kulturang kinabibilangan ng iyong sanggol. Ang paggamit ng mga retaso ng tela na may ibat ibang lambot at kinis ay makakapagbigay pa ng dagdag na pang-akit ng iyong sanggol. 2. Gumupit ng 2 malaking piraso ng telang gawa sa bulak, na may habang 45 pulgada at may lapad na 45 pulagda, o pagtagpi-tagpiin ang maliliit na retaso ng tela hanggang sa makabuo ng 2 piraso ng malaking tela na may lapad na 45 pulgada at lapad na 45 pulgada. 3. Ilagay ang isa sa malalaking tela sa patag na lugar, sa paraang matatago ang mga pinagtahiian. Ilagay ang panglinya o pang-patong na tela sa ibabaw at pag patungin ang dalawang piraso ng tela sa pamamagitan ng pagtahi sa mga gilid nito. 4. Ilagay ang tela habang ang lining o pangpataong na tela ay nakadikit sa isang patag at matatag na lugar, habang ang may linyang bahagi ay nakatago, at ang may mga guhit, ay nakalabas. 5. Habang nakatago ang bahaging may tabas, ilagay ang isa pang malaking piraso ng tela sa ibabaw, at pagpantayin ang mga kanto nito. 6. Itahi ang dalawang piraso ng tela na ito sa pamamagitan ng pagsulsi sa tagiliran, pero mag-iwan ng 10-pulgada na puwang. 7. Ngayon, hilahin ang kutson mula sa 10-pulgadang puwang o butas nang sa gayon ay makita ang bahaging may mga tabas. 8. Tahiin at isara ang 10-pulgadang butas. 9. Gamit ang karayom at sinulid, gumawa ng 12 hanggang sa 15 tahi sa ibat ibang bahagi ng kutson para magkadikit-dikit ang ilang magkakapatong na tela. Sa ganitong paraan ay lalong magiging matibay ang kutson na paglalaruan ng sanggol. Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
Pag-a alaga sa Bagong-sila ng na Sa nggol: Isa ng Gawa ing Pinagtutulunga n Nagtutuon tayo ng matinding pansin sa kung paano kayo maghahanda para sa inyong napipintong panganganak. Pero isa sa mga bagay na nakakalimutang pag-usapan ng mga bagong magulang bago iuwi ang kanilang baby ay kung paano ba sila magtutulungan sa pag-aalaga. Ang pagkakaroon ng bagong-silang na sanggol sa bahay ay sadyang nakakapagod at nakakahapo. Gaano man kapanapanabik isipin na meron nang bagong baby sa bahay, ito pa rin ay magdadala ng mga pagbabago. At ang pagbabago ay parating nagbibigay ng halo-halong emosyon ng pangamba, pagkatuwa, at iba't-ibang antas ng pagkagulo ng isipan. Meron tayong mga inaasahan at ninanais mula sa iba at kadalasan ay hindi natin ipinapaalam sa kanila kung ano-ano ang mga ito. Ang mga pag-asam at pagnananis na iyon ay kadalasang nauuwi sa pagkabigo kapag hindi natin ito ipinaalam sa mga taong inaasahan nating gagawa ng mga iyon. Kaya pag-ukulan natin ng ilang sandali ang tungkol sa kung ano nga ba talaga ang inaasam, inaasahan, ninanais niyo mula sa sa isa't isa kapag naiuwi na si baby sa bahay? Sino kaya ang gagawa ng mga ito... Pagpapakain kay baby • Paglalaba • Paghahanda ng pagkain • Pabangon sad is oras ng gabi • Pagbili ng mga kagamitan sa tindahan • Pagpapatahan kay baby • Pag-estima sa mga bumibisitang kamag-anak at kaibign • Pakikipagtalik • Pamamasyal nang hindi kasama si baby • Paglinis ng bahay at paghugas ng pinggan • Pagpunta sa mga kasayahan, handaan • Pagbibigay ng mahabang pahinga sa ina mula sa pag-aalaga sa baby • Pagsiguro na hindi masyadong maingay sa bahay • Pag-aruga sa mga alagang hayop • Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 177
178 Alin sa mga nabanggit ang kailangang pagukulan niyo pa ng mahabang oras para pag-usapan? Sa tingin nyo ba ay makakatulong kung magiging direkta at malinaw kayo sa pagpapaliwanag kung ano ang mga kagustuhan at pangangailangan niyo na possible namang maibigay ng inyong mga kasambahay. Gawin sa Bahay Magtatapos tayo sa pamamagitan ng pagsulyap uli sa handouts. Meron pa bang ibang bagay na gusto niyong balikan at pag-usapan muli? Sa darating na mga araw, alin sa mga ito ang gusto niyong pagtuonan ng pansin? Ano pa ang gusto niyong gawin para mapaghandaan ang ispesyal na araw ng inyong panganganak. Nagpapasalamat ako sa inyong kagustuhang magplano at maghanda para masigurong magiging isang magandang karanasan ang nalalapit niyong panganganak. Baka ma-mangha o magulat rin kayo. Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby sa Bahay
Prenatal:Ang Pag-Uwi Kay Baby Sa Bahayl 179
180 Pagtutuuna n ng Pa nsin 13 Pagpa-pla no ng Pa milya MGA USAPING PAMPAMILYA Tulungan ang mga magulang na masanay at maging panatag sa pakikipag-usap tungkol sa dami at pagkakasunod-sunod ng kanilang magiging anak Hikayatin ang mga magulang na pagisipan ang mga sumusunod: > Ilang anak ang gusto nila > Bakit gusto nilang magka-anak > Ilang mga anak ang kaya nilang tustusan - hindi lang ang pinansyal pati na rin ang mga emosyonal na pangangailangan nila > Bakit mas maganda kung magagawa nilang mag-antay ng 2 o higit pang taon bago sundan ang kanilang anak > Paano magtutulungan ang mag-asawa para makamit ang lahat ng kanilang mithiin sa pamilya PAGPILI NG IBAT IBANG PAMAMARAAN AT PAGGAWA NG DESISYON TUNGKOL DITO Tulungan ang mga magulang na makakuha ng impormasyon na kailangan nila sa pagpili at paggawa ng desisyon na ayon sa kanilang mga pinahahalagahan at pinaniniwalaan G AW AIN PAGBUBUNTIS Gagamitin: Wala Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Handout Ang Bisa ng mga Artipisyal at Makabagong Paraan ng pagpa-plano ng pamilya Totoo na kahit anong oras o sandali ay maaaring magandang panahon para pag-usapan ang tungkol sa pagpa-plano ng pamilya. Pero iminumungkahi na gawin ang mga ganitong pag-uusap habang ang ina ay buntis o di kaya ay kung kaka- panganak pa lang niya. Kailangan kasi ng mga magulang ng mahabang panahon para mag-isip ng malalim bago sila gumawa ng mga mahahalgang desisyon hinggil sa dami at pagkakasunod- sunod ng kanilang mga anak. Maaaring huli nang pag-usapan ang pagpa-plano ng pamilya kung aantayin pang manumbalik ang kakayahan ng mag-asawa na makapagtalik uli matapos ang pagbubuntis. Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya 181
182 Pag-uugnay Maraming magulang ang nahihirapang makakuha ng magandang tiyempo kung kalian pag-uusapan ang tungkol sa pagpa-plano ng pamilya - kung gaano karami ang magging anak, at kung gaano kabilis ang kanilang magiging pagkakasunod-sunod. Madalas sumagi ito sa isipan ng bawat ina at ama, pero nahihirapan silang pag-usapan ito dahil medyo naiilang sila. Maraming lalaki at babae ang naguusap at nagbibiruan tungkol sa mga bagay na ito kasama ang kanilang mga kaibigan, pero pagdating sa kanilang mga partners, nahihirapan na silang maging tapat at bukas tungkol ditto. Sa ibang pamilya at lipunan, hindi talaga hinihikayat ang ganitong uri ng mga pag-uusap. Sa tingin niyo ba ay maaari nating pag-usapan ang inyong mga opinion, saloobin, at pananaw tungkol sa pagpa-plano ng iyong pamilya? Mga Usaping Pa mpa milya Noong maliliit pa tayo, minsan ay sumasagi sa isip natin kung ilan ang magiging anak natin kapag tumanda na tayo. Noong bata pa tayo, karamihan sa atin ay may mga nakakatuwang haka-haka kung saan nanggagaling ang mga baby at kung ilang anak ang gusto natin balang araw. Naaalala ko nung bata ako, akala ko... (maglahad ng kwento ayon sa sariling karanasan) Nung bata kayo, ano sa tingin niyo ang pakiramdam maging isang ina o magulang? Ilang anak ang iniisip niyong magkakaroon noon? Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Paano niyo masasabi noon kung ang isang pamilya ay masaya, maayos, at huwaran? Ano ang ginagamit niyong palatandaan? Nagkaroon ba ng pagbabago sa paniniwalang ito? Ano sa tingin niyo ang rason ng ibang kababaihan kung bakit gusto nilang magka-anak?
Para magkaroon ng baby na mamahalin at magsusukli din ng pagmamamhal sa kanila Para magkaroon ng mga anak na ikalulugod magbibigay ng saya at tuwa sa buhay Para magkaroon ng pamilya na aalagaan Para magkaroon ng katuturan ang buhay Para lalong maging matibay at matatag ang pagsasama ng mag-asawa Para hindi iwanan ng asawa/partner Para maramdaman nilang may halaga sila at silbi Para pagbigyan ang mga kamag-anak at mga matatanda Sadyang bahagi ito ng buhay Para humanga ang mga kaibigan at kamaganak Para magpalaki ng mga anak na mag-aambag ng tulong sa kumonidad, lipunan, at pamilya Gusto nila ang pakiramdam at karanasan ng nagbubuntis at ang pagkakaroon ng mga anak Bakit sa tingin niyo gusto ng mga lalaki na magkaroon ng mga anak?
• Para may patuloy na magbitbit ng apelyido ng pamilya./ Para manatiling buhay ang apelyido ng pamilya. Para mapatunayan sa lahat na tunay silang lalaki. Para magkaroon ng pamilyang aalagaan at papatnubayan/ matustusan ang pangangailangan Para magkaroon ng mga anak na mamahalin at makakalaro Para pagbigyan ang gusto ng asawa Para merong maipagmalaki sa mga kaibigan Para magkaroon ng saysay ang buhay Magpalaki ng mga anak na makakatulong sa komunidad, lipunan, at pamilya Prenatal:Pagpa
-plano ng Pamilya 183
184 Ang ilang sa mga kaibigan/ kamaganak ko ay nag desisyong magka-anak gamit ang mga rason na ito. Kayo, ano ang dahilan bakit gusto niyo at ng inyong partner na magka-anak? Ano ang iyong napagdaanan naranasan at natutunan... ...tungkol sa pagiging buntis o sa pagkakaroon ng anak na naka-impluwensya ng malaki sa kung gaano karaming anak ang inyong gusto ngayon, at kung gaano kabilis ang kanilang magiging pagkaka-sunod-sunod?
Ang oras, lakas, at pagod na kinakailangan para maibigay ang lahat ng pangangailangan ng mga anak niyo para lumaki nang naaayon Kung gaano kalaki ang gastos sa pagpapalaki at pag-aalaga ng mga anak Ang makapagbigay ng sapat at nararapat na atensyon sa partner at mga anak sa paraang meron pa ring natitira para sa sarili Kung agaano kahirap kumita ng pera at mag-alaga ng mga anak nang magkakasabay Ang kahalagahan ng pagbibigay ng sapat na panahon sa asawa na maipahinga ang katawan matapos ang isang pagbubuntis Ang anak niyo ay maswerte kasi meron siyang mga magulang na iniisip ngayon pa lang, ang mga bagay na ito. Meron na ba kayong ideya tungkol sa tamang agwat ng edad ng mga bata? Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Alam nyo ba na ayon sa mga ekspertong nagaaral tungkol sa kalusugan ng mga ina at bata, meron silang mga mahahalagang bagay na napagalaman tungkol sa agwat ng edad ng mga anak? Ang mga ina na nabuntis kaagad, hindi pa man nakakaraan ang 18 buwan matapos ang araw ng huling panganganak...
Ay hindi nagbibigay ng sapat na panahon sa kanilang katawan para maging handa muli na magkanlong ng isa pang bagong sanggol
Ay may mas mataas na posibilidad na ang susunod na sanggol ay maaaring ipanganak ng maaga o may mas mababang timbang kaysa sa normal na bigat Ang mga kundisyon na ito ay maaaring maging sanhi ng malala at panghabang- buhay na problema para sa sanggol. May kilala ka bang sanggol na ipinaganganak ng maaga o mas maliit at mas magaan sa normal na timbang? Ang mga sanggol na ito ay kadalasang mas nangangailangan ng atensyon at mas mahirap alagaan. Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya 185
186 Sa tingin niyo, bakit mas mainam sa mga ina na pagpahingahin ang kanil- ang katawan ng kahit 18 buwan bago magbuntis uli?
Itinataas nito ang posibilidad na ang susunod na pagbubuntis ay magiging ligtas at malusog para sa ina at sanggol Magkakaroon sila ng mas kaunting problemang pangkalusugan Sa tingin niyo, bakit mabuti para sa mga ina na isaisip at bigyang halaga ang kanilang sariling kalusugan?
Kung ang ina ay magkakasakit, hindi niya maaalagaang mabuti ang kanyang mga anak Ang mga inang masigla at malusog ay hindi basta-basta napapagod at parating may natatagong lakas para sa mga anak Ang mga kababaihan ay may karapatang maging malusog at malakas Kung mag-aantay ang mga ina at ama ng kahit 18 buwan bago magka- anak uli, paano nila matutulungan ang mga kasalukuyang anak nila? •
Maaari nilang ibuhos ang buong atensyon sa pagaaruga ng mga bata Lalong nagkakaroon ng pagkakataon na maging malapit sa isat isa ang mga magulang at ang kanilang anak Nakakatulong na maramdaman ng mga anak na ispesyal sila Kung ang mga magulang ay magkaka-anak muli di pa man nakakaraan ang dalawang taon mula sa huling panganganak, minsan ay nakakaramdam ang sinundang anak ng mga sumusunod: • • Walang sapat na pagmamahal na ibinibigay sa kanya • Galit sa pagkakaroon ng kahati sa atensyon ng magulang Selos Pinabayaan o hindi binibigyang halaga May napansin na ba kayong anak o bata na nakakaramdam ng ganito? Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Bilang isang magulang, anong mga bagay ang nais niyo at ng inyong part- ner na ibigay sa bawat anak niyo? •	sa pakikipaglaro, sa pagaaruga •	•	•	•	• Pagkain,	damit,	tirahan,	pangangalaga	sa	kalusugan Oras	o	panahon	sa	pagpapakita	ng	pagmamahal, Edukasyon	Tulong	sa	mga	Gawain	sa	iskuwela Ligtas	na	tirahan Atensyon	sa	kanyang	mga	pangangailangan Pagpapasensya Sa tingin niyo ba, lahat ng mga bata ay may karapatang magkaroon o matanggap ang lahat ng ito? Alin sa mga bagay na nabanggit ang natanggap niyo nang husto mula sa inyong mga magulang? Alin sa mga ito ang medyo HINDI naibigay sa inyo ng inyong mga magulang nuong lumalaki kayo? Ano ang nararamdaman niyo noon? Ano sa tingin niyo ang mararamdaman ng inyong mga anak kung matatanggap nila ang mga bagay na nabanggit mula sa inyo? • • • • Ispesyal at Pinahahalagahan May kakayahan o potensyal na maging matagumpay sa buhay Nagagalak Maraming nagmamahal sa kanya Merong bilib sa sarili o may kumpiyansa sa sarili Anong mga problema sa pangangatawan at pagiisip meron ang mga batang tulad nila? Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya 187
188 Ang maibigay ang lahat ng mga ito sa mga anak ang isa sa matitinding pagsubok na hinaharap ng isang magulang. Sa tingin ko naman ay pare-pareho tayong naniniwala na kailangan ng mga bata ang lahat ng mga nabanggit na bagay, hindi lang habang sanggol sila, kundi sa buong yugto ng kanilang kabataan Napansin ko na kung .... Binibigay mo ang pagkakataon na maramdaman ng iyong anak na siya ay...(pinahahalagahan, nagagalak, minamahal, etc.) Makakatulong ito para maging matagumpay siya sa buhay balang araw. Paano mo planong ibigay ang halos lahat ng mga bagay na nabanggit para sa inyong anak o mga anak? Ano ang maaaring maging problema para mahirapan kayong tuparin ito? Dahil nais niyo/ng inyong partner na maibigay ang lahat ng mga ito sa bawat anak niyo, ilang taon dapat ang magiging agwat ng inyong mga anak? Gaano karaming anak ba sa tingin niyo ang nararapat? Bilang mga tagapag-taguyod at sandigan ng inyong pamilya, anong pakiramdam niyo habang kayo ay gumagawa ng mahahalagang desisyon at planong tulad nito? Maraming partners ang maaaring nahihirapan tuwing nag-uusap at gumagawa ng mga gantiong desisyon. Pero maaari ring tumibay ang pagsasama nila dahil dito. Ginagalang ko ang inyong kahandaan na tingnan o alamin kung ano ang inyong pinahahalagahan at kung paano niyo gustong mag-plano ng pamilya. Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Pag-pili at Paggawa ng Desisyon Maaaring gumugugol kayong mag-asawa/mag-partner ay nagbibigay ng panahon na pagusapan at pagisipan kung ilang anak ang gusto niyo at kung ilang taon dapat ang maging agwat nila sa isat isa. Ano ang magagawa niyo at ng inyong partner para makamit ang ninanais na bilang ng anak sa paraang meron pa rin silang sapat na agwat sa edad.
Magkalap ng tamang impormasyon tungkol sa ibat ibang paraan ng pagpa-plano ng pamilya Kausapin ang inyong partner tungkol sa kung anong paraan ang pinakamainam at pinakamabisa para sa kanila Humanap ng paraan para matustusan ang mga kakailanganin kapag gumamit ng isang partikular na paraan Pagusapan kung ano ang gagawin sakali mang magtalik nang walang gamit na proteksyon Pagusapan kung gaano kahalaga ang pagtitiwala sa isat isa sa itatagumpay ng isang pagpa-plano ng pampamilya Naiisip ng ilang ina na gamitin ang pagpapa-suso ng sanggol bilang isang paraan para makaiwas sa pagbubuntis Ayon sa mga pag-aaral, ang mga inang nagpapa-suso ng sanggol ay maaari pa ring mabuntis. At kadalasan nga ay iyon ang nangyayari. Sa tingin niyo ba ay mayroon nakayong sapat na kaalaman tungkol sa ibat ibang paraan ng pagpa-plano ng pamilya? Gusto niyo bang bigyan ko pa kayo ng karagdagang impormasyon? O kaya ay gusto niyong ituro ko sa inyo kung paano at saan ka makakakuha ng karagdagang impormasyon at tulong? Magbahagi ng impormasyon na nasa handout o magbigay ng impormasyon kung sino ang puwede nilang lapitan at hingan ng dagdag na kaalaman tungkol sa pagpa-plano ng pamilya. Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya 189
190 Handout Ang Bisa ng Ibat ibang Makabagong Pamamaraan ng Kontrasepsyon o Pagpa-Plano ng Pamilya Ang pinakamainam at pinaka-mahusay na paraan ng pagpaplano ng pamilya ay yung umaangkop sa pinaniniwalaan at pinahahalagahan niyo at ng inyong pamilya; at siyempre, yung maaari niyong gamitin ng tama sa lahat ng pagkakataon Kapag nababasa ang mga porsyento na nasa talaan, ang ibig sabihin ng "97% effective" ay ganito: 97 sa loob ng 100 kababaihan o mag-partner na gumamit ng naturang paraan sa loob ng isang taon ay hindi makakaranas ng di inaasahang pagbubuntis. (Contraceptive Technology, 1998) Gaano Ka-bisa (ayon sa mga pag-aaaral, kung ginagamit ng wasto parati) Bisa ayon sa Aktwal na Gamit (mula sa mga pagaaral sa mga aktwal na gumagamit) Pills (combined estrogen and progestin) Progestin-only Pills Norplant implants Injectables IUD (Copper T Condom na panglalaki Female Sterilization Male Sterilization Fertility Awareness and Natural Family Planning 99.9 99.5 99.95 99.7 99.4 97.0 99.5 99.9 91.0-99.0 95.0 95.0 99.95 99.7 99.2 86.0 95.5 99.85 75.0 Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Napag-usapan niyo na ba kung kaninong responsibilidad ang paggamit ng mga kontrasepsyon at kung sino dapat ang gumawa ng mga desisyon tungkol sa pagpa-plano ng pamilya? Kung merong matinding pagtatalo o nagkakaroon ng di pagkakasundo kung paano ipa-plano ang pamilya, kunin ang GGF modyul na may titulong: Gabay sa Paggamit ng Pagtatalo bilang isang Magandang Oportunidad para sa isang Matatag na Pamilya. Ano na ang napag-usapan niyo? Gumaan ba ang loob niyo dahil dito? Kung mabigat ang loob niyo na pag-usapan ang mga gaintong bagay, ano ang maaari niyong gawin para maging mas magaan sa loob ang paggawa ng mga desisyon tungkol sa pagpa-plano ng pamilya? Saan kayo maaaring kumuha ng suporta? Bilang mag-partner, paano niyo mabibigyan ng suporta ang isa't isa tungkol sa pagpa-plano ng pamilya?
Susuportahan namin at ipaaalala sa isat isa ang paggamit ng ibat ibang paraan ng pagpa-plano ng paqmilya Sa pagbibigay ng tiwala sa isat isa, hindi na tayo mag-aalala tungkol sa pangangaliwa Magpa-plano tayo ng maaga Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya 191
192 Gawin sa Bahay Ang pagpa-plano ng pamilya ay isang malaking responsibilidad. Ito ay isang bagay na puwede niyong pag-usapan at puwedeng gawan ng desisyon para sa loob ng mahabang panahon. Pinag-usapan natin kung gaano kahalaga o ka-improtante ang pagtitiwala sa pagpa-plano ng pamilya. Gusto kong ipagpatuloy ang pagtulong kapag kailangan niyong mag-usap, pumili at gumagaw ng desisyon tungkol sa pagpa-plano ng pamilya. Prenatal:Pagpa-plano ng Pamilya
Prenatal:Pagpa
plano ng Pamilya 193