MITO (DULANG PAMPELIKULA) Isang Tesis na Iniharap sa Lupong Tagapagturo ng Departamento ng Panitikan, Kolehiyo ng Malalayang Sining Pamantasang De La Salle, Maynila Bilang Bahagi ng mga Kahingian sa Kursong Dalubhasa sa Pinong Sining ng Malikhaing Pagsulat T-Jay K. Medina 10987843 Clodualdo A. Del Mundo, Jr., PhD Tagapayo 3 Nobyembre 2014
TALAAN NG NILALAMAN I. Abstrak II. Pasasalamat III. Pangangarap at Pagtuklas a. Paano Kung? b. Pagmumulat IV. Ang Pagsulat ng "Mito" a. Isang Sulyap sa Fantasy Films b. Pag-istruktura at Pagbuo sa "Mito" V. Talasanggunian VI. Mito (Dulang Pampelikula) 2 3 4 5 5 9 15 15 22 40
Abstrak Paano kung ang isang reluctant hero ay mabigyan ng pagkakataong buhayin ang daigdig ng imahenasyon? Paano kung ang mga tauhan ay nabuhay at literal na humingi ng tulong sa may-akda? Ito ang premise ng Mito, isang dulang pampelikula. Ang Mito ay isinulat sa pundasyong naaayon sa Hero's Journey ni Joseph Campbell at sa tradisyon ng mga pelikulang pantasya. Layunin ng proyekto ang makapag-ambag sa patuloy na pag-unlad ng kontemporaryong pantasya sa industriya ng Pelikulang Pilipino. 3
Pasasalamat Taos-puso akong nagpapasalamat sa mga sumusunod: Kay Dr. Doy Del Mundo; Kina Dr. Ronald Baytan, Dr. David Jonathan Bayot, Dr. Vic Torres, Dr. Marjorie Evasco, Prof. Katrina Tuvera, Dr. Shirley Lua, Dr. Genevieve Asenjo, Dr. Charlie Veric, at Dr. Jazmin Llana; Sa aking mga kasamahan sa Department of Languages and Literature ng Saint Michael's College of Laguna; Kay Gil Portes; Kina Dr. Vince Groyon, Prof. Frances Sangil, at Prof. Joey Reyes; Sa mga kaibigang manunulat mula sa MFA program ng DLSU; Sa Grade 10-St. Michael (Batch 2015); Sa aking pamilya; At sa Manlilikha. 4
Pangangarap at Pagtuklas Paano Kung? Isang hapon, matapos ang pagbabasa sa The Learning Commons sa Pamantasang De La Salle, nagpasya akong iligaw ang sarili sa siyudad. Bilang isang "promdi" o from the province (ako'y tubong Cavite at ngayo'y naninirahan sa Laguna), naramdaman ko noon ang thrill na pumunta sa mga lugar sa Maynila na hindi ko pa napupuntahan. Payak ang plano. Sumakay sa LRT, bumaba sa Carriedo, at hayaan na ang mga paa kung saan ako dalhin ng mga ito. Mas mabuti kung makakapasok sa mga eskinita o makakalanghap ng mga lutong Intsik. Ang mahalaga noon, mailigaw ang sarili. Mapagod sa paglalakad. Noong mga panahong iyon, nais ko lang maranasan 'yung sinulat ni Ricky Lee sa Trip to Quiapo. Maraming daan, iisa ang patutunguhan. May nakapagsabi sa akin na hindi naman talaga ako maliligaw sa Maynila. O sa Quiapo. O sa Divisoria. Kahit saan man daw ako sumuot, iisa pa rin ang aking lalabasang daan. Makababalik pa rin ako sa aking sinimulan. Kung kaya mula tanghali hanggang pagkagat ng dilim, ako'y naglakad. Mula sa simbahan ay naglakad ako. Naglakad nang naglakad. Hanggang sa sapitin ko ang isa pang simbahan. Hindi ko natiis na hindi pumasok at magdasal. Saka ko ipinagpatuloy ang paglalakbay. Nang makaraan ako sa Binondo, ako'y bumalik at umikot sa Divisoria, naglakad pa ako papunta sa kabilang ibayo, sa tulay. Inamoy ang sangsang ng ilog. Saka bumalik sa Carriedo. Tama nga naman. Maraming daan, iisa ang patutunguhan. 5
Ang lahat ng iyon ay nangyari dahil sa isang Paano Kung? Paano kung iligaw ko ang aking sarili? Paano kung hindi ko na maalala ang daan? Paano kung maholdap ako sa LRT o matutukan ako ng punyal habang naglalakad sa Chinatown? Paano kung maubusan ako ng pamasahe? Paano kung mahulog ang cellphone ko sa ilog? Paano kung mapagkatuwaan ako ng mga lasenggerong tambay? Paano kung hindi ako makabalik? Karamihan daw sa mga kuwentong isinusulat ay maaaring i-compress sa isang What If statement ayon kay Ricky Lee (28-29). Ang konsepto o ang germ ng kubuuan ng istorya ay maibubuod sa isang pangungusap. Kapag ako'y sumasakay sa bus, pinipili ko ang upuan sa tabi ng bintana para nakakatingin ako sa kalsada at nakakamasid (iyon ay kung hindi ako napapaidlip). Doo'y nakagagawa ako ng ilang mga What Ifs habang sumasabog ang tunog ng pelikulang pinapanood sa maliit na LED TV ng bus. Kaya matapos kong mamasyal sa Maynila ay sumakay ako sa provincial bus pabalik sa Laguna. Pinili ko ang upuan malapit sa salamin saka nag-abang ng inspirasyon. Paano kung ang magkasintahang iyon ay hindi magkatuluyan? Paano kung ang sinasakyang bus ay mayroong bomba? Paano kung habang binabagtas ang SLEX ay masiraan ang bus? Paano kung habang nasa highway ay biglang magdilim at pumasok ang bus sa ibang dimension? Marahil ang lahat ng mga Paano Kung ko ay nagsimula noong namulat ako sa mga kuwento, at sa tingin ko ang nakaimpluwensya sa akin sa pagkukuwento ay aking lola. Ang lola ko sa father's side ay mahilig magkuwento ng mga pakikipagsapalaran ng kanyang mga kamag-anak. Kesyo ang kanyang tiyuhin ay nakaranas nang umangkas sa likod ng 6
isang aswang na nagdala sa kanya sa pista ng mga halimaw. Kesyo ang tiyuhin niyang iyon ay nakakita na rin ng mga kawayang yumuyuko dahil sa mga engkanto ng gubat. Kesyo ang aking ina ay nakaranas na ng pangkukulam. Kesyo ang lolo ko, na asawa niya, ay nabuhay nang napakatagal dahil siya ay may anting-anting (o agimat na may bulong). Ako naman na nakikinig lamang sa kanya ay nakabuo ng maraming Paano Kung. Marami ring alam na kuwentong bayan at pamahiin ang aking lola. Tubong Cabanatuan, siya ay lumaki sa isang nayon na malapit sa kakahuyan at kababalaghan. Maliban sa mga salaysay niya tungkol sa panahon ng Hapon at kung paano siya laging pinaaawit ng heneral ng kantang "Hukbalahap" (hindi yata naintindihan ng Hapon ang kahulugan niyon), marami rin siyang baong istorya tungkol sa mga duwende, tikbalang, at aswang. Siya rin ang nagmulat sa akin tungkol sa mga lamang-lupa. At natatandaan ko na ang pagmumulat niya ay may kasamang pagbabanta. Huwag pupunta sa likod-bahay nang hindi nagsasabi ng "tabi po". Baka kurutin ng engkanto at magkapasa. Huwag iihi sa lupa. Baka maihian ang nuno na maaaring magbigay ng sumpa. Huwag maglalaro sa tabi ng puno ng sampalok. Ang butas sa katawan ng puno ay pinto papunta sa ibang daigdig. Huwag ding tititig sa itaas ng puno ng mangga. May kapre. O kaya nama'y tititig nang masama sa ibang tao. Baka mangkukulam. 'Ika nga ni J. Neil Garcia sa Myths and Metaphors, napagtanto niyang isang elemento ng alamat ang karahasan (42). Sa salaysay ng aking lola, ang karahasan ay kaparusahan sa mga gawaing liko o mali (tulad ng hindi pakikinig sa mga matatanda). 7
Ang lola kong ito ang naging inspirasyon ko sa paghabi ng mga Paano Kung. Paano kung totoo ang kababalaghan? Paano kung ang mga pantasya sa aking panaginip ay mabuhay? Magkatotoo? Ang mga What If sa isip ko ay nadagdagan pa noong natuto akong pumunta sa library. Ang aming eskwelahan sa elementary, na isang parochial school, ay may isang maliit na aklatan na may malaking tokador na puno ng mga babasahin ukol sa Bibliya. Doon ako unang namulat na ang What If pala ay maaari ring gamitin hindi lang sa pananakot dahil maaaring ma- engkanto o kaya nama'y malaman ng lahat ang sikreto ng isang tao, kundi pati na rin sa pagbuo ng mga kuwento na itinuturing na banal. Nagsimula akong mahumaling sa mga hardbound Bible stories noon, una dahil natuwa ako sa mga representasyon o illustration ng Hardin, ng Tore, ng Arko, pati na ang paghati sa Dagat na Pula, at pangalawa, dahil nasagot ng mga kuwento nina Adan, Noah, Moses at iba pa, ang tanong na Paano Kung? Paano kung kainin ni Adan ang prutas? Paano kung nagpadala ng malawakang pagbaha ang Diyos sa mundo? Paano kung mahati ang dagat? Higit sa lahat, paano kung hindi kinagat ni Adan ang prutas? Paano kung hindi gumawa ng Tore ang mga tao? Paano kung walang malawakang baha na naganap? Paano kung hindi nahati ang dagat? Paano kung hindi nilalang ng Panginoon ang mundo? Paano kung ang daigdig na ating ginagalawan ay isa lamang imahenasyon? 8
Pagmumulat Sa aking opinyon, ang bawat tao ay isang tauhan sa sarili niyang kuwento. Lahat ay bida sa kani-kaniyang pelikula o nobela. Persona sa kani-kaniyang tula. Bayani ng sariling epiko. Ang simulain ko bilang bida ng sarili kong mundo ng mga kuwento ay nagsimula sa paniniwala. Sa pamahiin. Isa sa mga kategorya ng folklore sa Pilipinas ang katutubong paniniwala. Ayon kay Lopez, palasak sa ating mga Pilipino ang pagkakaroon ng mga pamahiin kahit pa may negatibong konotasyon ito (208-209). Hindi naiiba sa karamihan ang aking lola. Noong ako raw ay isilang, aniya, ay kinuha niya ang aking inunan at inilakip ang isang lapis sa pirasong papel saka ibinaon iyon sa lupa. Nang tanungin ko siya kung bakit niya iyon ginawa, iyon daw ay lumang kaugalian nilang matatanda upang lumaki ang bata na mabilis siyang matuto sa pagbasa at pagsulat. Taliwas sa paniniwalang iyon ng aking lola, hindi naging ekstraordinaryo o kagilagilalas ang aking paglaki. Katunayan, tulad ng mga normal na kabataan noon, nahumaling ako hindi sa pag-aaral kundi sa paglalaro ng patintero o kaya nama'y role playing ng Ultraman (1966- kasalukuyan), Voltron (1984), Chodenji Machine Voltes V (1977), Hikari Sentai Maskman (1987), Kamen Rider (1971-kasalukuyan), at Shaider (1984). Tuwing Sabado at Linggo, ay pinapanood ko sa aming black and white na telebisyon ang mga Super Sentai na seryeng ito na galing sa Japan at idinab sa Filipino. Dahil nga hindi walang kulay ang pinapanood, ini-imagine ko na lang ang mga kulay ng kostyum. Kasunod na rin noon ang pagi-imagine ng sarili kong adventure. Kasama ang mga pinsan ko, kunwari'y mga super 9
teenagers kami na inatasang ipagtanggol ang kalawakan laban sa mga alien at mga halimaw na may masasamang pakay. Ang mga paglalaro ng role playing ang naging simula ng kagustuhan kong gumawa ng sarili kong mga kuwento. Kasama ng ilan kong mga kaklase ay bumuo kami ng isang grupo na nagsusulat ng kuwento at gumagawa ng mga komiks. Isa pang inspirasyon noong kami ay bata pa ay ang Mighty Morphin' Power Rangers (1993). Ginugol ko ang aking kabataan sa pagbuo ng sarili kong mga daigdig na nakapaloob sa unibero at mga batas ng pantasya ng mga sentai na serye. Sa Hikari Sentai Maskman, halimbawa, alam na ng manonood na kung darating si Energy Beast Okelampa ay mabubuhay muli ang halimaw at magiging dambuhala (daikaijuu) ito. Sa pagkakataon ding iyon ay tatawagin na ng Maskman ang kanilang aura power upang dumating ang kanilang arsenal upang bumuo ng isang malaking humanoid robot, ang Great Five Mecha. Ganito rin sa Voltes V (1977) kung saan ang limang naglalakihang sasakyan ay makabubuo ng isang malaking robot upang labanan ang mga halimaw na mula sa diktadurya ng imperyong Boazania. Sa mga mundong nilikha ng Toei at Bandai, ang mga kumpanya kung saan nagmula ang ilan sa mga seryeng sentai, makikita ang iba't ibang hitsura ng halimaw (mula sa pinaka-campy, hanggang sa pinaka-out of this world tulad ni Lord Zedd sa Power Rangers Zeo (1996) na nasa labas ang "humihingang" utak). Ang mga ito, pati na ang mga naglalakihang Mecha o robot ay naging popular sa aming mga kababata dahil nakapaloob ang kanilang pantastikong uniberso. Noong mga panahong din iyon ay nagsimula akong makapanood ng pelikula. At para sa akin, magic ang karanasang iyon. 10
Ang kauna-unahang pelikula na aking napanood sa sinehan ay ang Super Inday and the Golden Bibe (1988). Tandang-tanda ko pa si Eric Quizon na nagbabago ng anyo habang nasa puno, kasama si Maricel Soriano na ikinukubli ang kanyang kapangyarihan bilang si Super Inday. Ngunit sa aking palagay, higit pa sa pag-alala sa mga pangyayari kay Inday at sa kanyang pakikipagsapalaran kasama ang Golden Bibe, ay mas mahalaga ang karanasang umupo sa loob ng siinehan at magsimulang mangarap nang gising. Sa loob ng sinehan, habang ang mundo ay nakatigil at ang sarili ay nababalutan ng dilim, ang pantasya ay inilahad sa aking harapan at ito'y nagpatuloy hanggang sa aking paglaki. Noong mga panahon ding iyon nang nagkaroon ng lama tang pagsasama ng aking mga magulang. May isang pagkakataon noon na nagpaalam ang aking ina upang pumunta sa Tarlac, ngunit hindi siya bumalik. Bawat umaga, bawat hapon ay hinintay ko siya sa may bintana, kasama ang pag-asa na sa isang jeep ang titigil sa harap n gaming bahay at may isang ina na bababa mula rito. Tuluyang naghiwalay ang aking mga magulang. Humantong ako sa pananaginip ng gising. Paggawa ng mga kuwento ng mga tauhan sa ibang daigdig. Sa aking isip, ito lamang ang naging paraan upang hindi ako lubos na masaktan - ang pagsusulat ng mga istoryang pantasya. Bago ako tumuntong sa high school ay nakahiligan ko ang pagbabasa ng mga komiks. Naimpluwensyahan ako ng mga pinababasa sa akin noon habang nagbabantay sa puntod ng aking lolo tuwing Undas. Mga kuwento tungkol sa mga kanibal, mga manananggal o tiktik, babaeng ahas, at kung anu-ano pang kababalaghan at katatakutan ang laman ng mga komiks na iyon. Dahil ako'y likas na matatakutin, iwinaksi ko ang pag-iisip ng mga kuwentong horror at idinirekta ko ang inspirasyon ko sa fantasy. 11
Sinubukan kong magsulat ng isang proper screenplay nang ako'y tumuntong sa mataas na paaralan. Dahil nakapagbasa na at naimpluwensyahan na ng iba't ibang pelikula (tulad ng mga pelikula ni Lino Brocka at Mike De Leon), nagkaroon ako ng lakas ng loob na sumulat ng sarili kong dulang pampelikula. Ang sabi nila, write what you know. Dahil bata pa, inisip ko na ang alam ko lamang ay mga daigdig na ako mismo ang umimbento. Akin ang mga lupain. Sa akin din ang mga tauhan. Higit sa lahat, akin din ang mga batas ng buhay. Nang maihanda ko na ang dula ay isinali ko iyon sa isang patimpalak. Dito ko naranasan ang kabiguan, na ngayo'y nagsilbing aral sa tuwing magsusulat muli. Hindi pa ako buo. Hindi lamang pala tapang ng sikmura at kapal ng mukha ang kailangan. Mahalaga rin ang kasanayan. Sumali ako sa aming school paper at natuon ang aking pansin sa pangkampus na pamamahayag. Natutunan kong magkaiba ang midyum ng pelikula at midyum ng pamamahayag. Ginugol ko ang nalalabing taon sa high school sa pagsusulat ng mga editoryal at balita. Noong 1999 nang magwagi ako sa pagsulat ng lathalain, nabuhayan muli ako ng loob na maging manunulat. Bago ako magtapos sa high school ay ipinadala ako sa isang seminar para sa mga kabataang nais magpari. Akala kasi ng aking guro noon sa Religion ay may future ako sa paglilingkod sa simabahan. Sa loob ng isang lingo ay pinagdasal kami at pinagnilay. Ang resulta? Naisulat ko ang pangalawa kong dulang pampelikula, ang Huling Isang Taon. Isinumite ko ang dula sa Radyo Veritas noon, kay Fr. James Reuter. Kahit hindi natanggap ang dula (na 12
noo'y ginawa kong radio script), naging motibasyon din ang sulat ni Fr. Reuter na nagsabing ipagpatuloy ko ang tinatahak kong daan. Hindi ako pumasok sa seminaryo, taliwas sa gustong mangyari ng aking guro. Bagkus ay nag-aral ako bilang guro ng English. Sa munting kolehiyo sa Laguna ay nagsanay ako bilang isang titser. Nagsimula rin ang aking hangarin na makapagtapos ng Master of Fine Arts in Creative Writing sa Pamantasang De La Salle. Sa isip ko, kung nais ko talagang matutunan ang tamang paraan ng pagsulat, hindi ko ito makukuha sa pagbabasa lamang kundi pati na rin sa pagkakaroon ng pagkakataong makasulat sa tamang panahon at tamang pagkakataon. Tinapos ko ang kurso sa pagtuturo at isinama sa aking bucket list ang pag-aaral ng Malikhaing Pagsulat. Ilang taon matapos akong makapasa sa Licensure Exam at makapagturo sa high school ay nagpasya akong ituloy ang pag-aaral. Ang motibasyon ko noon, makapasok sa klase ni Dr. Clodualdo Del Mundo, Jr., dahil kilala ko siya bilang manunulat ng Maynila, Sa Mga Kuko ng Liwanag at Bayaning Third World. Pinasok ko ang pag-aaral ng MFA upang matuto sa pagsulat ng dula. Ngunit higit pa rito ang nakuha ko. Iminulat sa akin nina Dr. Marjorie Evasco at Dr. Ronald Baytan na ang pagsulat ng dulang pampelikula ay tulad din ng paglikha ng mga imahen sa tula. Ang screenplay ay isa ring panitik na gumagamit ng biswal at senswal na midyum ng tula. Nabuksan ang aking isip ni Dr. David Jonathan Bayot na ang panunuring pampanitikan ay hindi maihihiwalay sa pagbabasa at pagsusulat. Nakatutulong pa ang mga teorya upang maintindihan ang mga akda o teksto bilang mahahalagang elemento ng pamumuhay sa lipunan. Kay Ms Katrina Tuvera nama'y naliwanagan ako sa mga estilo ng pagsulat ng fiction. 13
Natutunan ko rin mula kina Sir Doy at Dr. Vic Torres ang pagtingin sa mga kalakasan at kahinaan ng dula upang maayos pa ito at mabigyan ng lohika at buhay, sapagkat ang dula, bilang teksto, ay isang representasyon ng realidad ng buhay o katotohanan para sa isang tao o kalipunan ng mga tao. Malaki ang naging ambag ng pag-aaral ko sa MFA nang balikan ko ang ginawa kong dula noong high school. Sampung taon ang nakalipas at noong 2011 ay ipinasa ko ang dula sa Palanca kung saan nagkamit iyon ng Ikalawang Gantimpala. Napansin iyon ng isang direktor, si Gil Portes, at mula noon ay nagkaroon kami ng palitan ng mga ideya para sa mga proyekto niya sa hinaharap. Kay Direk Gil ko napagtanto na ang dula ay hindi natatapos hangga't hindi ito naipalalabas. Ang katotohanan pa nga'y buhay pa rin ang dula hanggang sa ito ay maipalabas at bigyan ng mga kritisismo. Dumaan sa 'di mabilang na draft ang Huling Isang Taon. At nang simulan namin ang isa pang dula, ang The Journey, inabot din kami ng tatlong taon sa pagsusulat nito. Magpasahanggang ngayon ay hindi pa napoprodyus ang dalawang dulang ito, ngunit naniniwala akong naging mahalagang bahagi ang mga ito ng aking paglaki bilang isang taong iniluwal sa pamahiin hanggang sa ako'y naging isang guro at manunulat. 14
Ang Pagsulat ng "Mito" Layunin ng proyektong ito ang pagsulat ng isang screenplay o dulang pampelikula na sumusunod sa tradisyon at depinisyon ng fantasy sa pelikula upang makapag-ambag sa industriya ng patuloy na pagpapalawig o pag-unlad ng Pelikulang Pilipino. Upang maisagawa ito ay ginamit ko ang Hero's Journey ni Joseph Campbell bilang batayan ng istruktura ng pakikipagsapalaran ng tauhan sa dula. Isang Sulyap sa Fantasy Films "Everything starts somewhere," ang sabi ni Vadim Jeam nang ilarawan niya ang pagsulat ng Hogfather (2006) sa kanyang panimula sa illustrated screenplay nito (7). Natutunan ko sa MFA classes na hindi basta sumusulpot ang kasanayan at ideya dahil sa isang karanasan ng inspirasyon. Sa ganang akin, ang pagbuo ng isang akda ay nagmumula sa tradisyon, at tulad ng proyektong ito, ang simulain ng pagsulat ay matutunton sa tradisyon ng mga pelikulang pantasya. Ayon kay Calvino, ang pantasya isang paraan ng imbensyon ng realidad na may halong "wonder" o kababalaghan (71). Ayon naman kay Sawyer, ang fantasy sa ngayon ay dumaranas ng tulad ng dinanas ng science fiction tatlumpung taon na ang nakalipas, at ito raw ay ang pagkakaiba-iba ng depinisyon at pagtingin sa moda o genre ng pantasya (175). Inihambing naman ng Filmsite.org ang fantasy film sa science fiction. Ayon sa artikulong "Fantasy Film," kung ang basehan ng science fiction ay ang scientific truth, ang pelikulang 15
pantasya nama'y dinadala ang manonood sa mga kakaibang daigdig kung saan ang mga pangyayari o karanasan ay walang katiyakang mangyari sa tunay na buhay. Dagdag pa nito, ang mga pelikulang ito ay nasa konteksto ng imahenasyon o panaginip o bisyon ng tauhan at/o ng kuwentista. Dahil dito, ang mga pelikulang pantasya ay kadalasang may elemento ng salamangka, mitolohiya, at mga kakaibang nilalang o daigdig. Kung kaya maaaring bigyan ng kahulugan ang pantasya bilang isang genre na mayroong mga elemento na maaaring umiiral o 'di umiiral sa realidad, ayon kay Fitzgerald (3). Sinegundahan ito ni Hume sa Fantasy and Mimesis kung saan sinabi niyang ang fantasy, ay maaaring sabihing isang tinikis na pagbaluktot ng katotohanan o realidad (xii). Ito ang isang dahilan kung bakit sa Encyclopedia of Fantasy, ay inamin nina Clute at Grant na isang hamon ang pagganap ng delimitasyon sa terminong naturan sapagkat malawak diumano ang nasasakupan ng fantasy hindi lamang sa pelikula kundi maging sa iba pang midyum (SF-encyclopedia.uk). Para kay Hayward, ang fantasy bilang isang genre ay maaaring maging horror, science fiction, fairy tale, at adventure. Ito raw ay ekstensyon ng ating "unconscious" at ang mga naratibong pantastiko ay 'di tuwirang paghahambing na ginagawa ng ating isip sa ating realistikong mundo at sa mundo ng ating mga panaginip. Ang mga pelikulang pantastiko rin ay gumaganap bilang mga "enunciators" ng dominanteng ideolohiya at nagsisilbing isang metapora para sa panlipunang mitolohiya (108). Mula sa mga kuwento ng paglikha at ang pagkakaroon ng Araw, Buwan, at mga Bituin, hanggang sa pinagmulan ng unang tao, ang mga iyon ay mga pantastikong naratibo na ayon kay Eugenio ay sumasalamin sa kultura at paniniwala ng ating mga ninuno bago dumating ang mga 16
Kastilang mananakop. Ang pantasya ay ginawa hindi lamang para kilitiin ang mga murang isipan kundi upang maituro ang ginagampanan ng Diyos at ng kapaligiran sa buhay ng tao (Eugenio xxiii). Sa Fantasy Film (2010) naman, ay tinangka ni Fowkes na bigyang-linaw ang termino ng pantasya sa pelikula: Using the term ''fantasy'' to describe a film does not necessarily force us to fall back on the same old binary of fantasy versus reality. Rather, within the context of mainstream cinema, the term could be understood to refer to ''fantastic'' story elements that are integral to the film's story-world (5). Ang Critical Tradition diumano ng pantasya ay nakapaloob sa panitikan at ang kritika sa pelikulang pantasya ay limitado. Mas marami ang akdang kritika para sa horror at science fiction at kung ang pagbabatayan lamang ay pantasya sa panitikan, ang ilang iskolar ay nahahati sa dalawang paradigm: ang Lovecraft mode at ang high fantasy mode. Sa paghahambing ni Fowkes, ang Lovecraft fantasy (na mula kay H.P. Lovecraft) ay ikinakabit sa horror, samantalang ang high fantasy naman ay patungkol sa mga kuwentong tulad ng fairy tales o kaya nama'y mga kakaibang daigdig o "self-contained universe" (38-39). Para kay Stableford, si Tolkien ang unang nagbigay-katwiran sa kanyang akdang may self-contained universe (10). Para kay Tolkien, malawak at malalim ang kasaysayan at kaganapan ng fantasy, at ibinigay niyang halimbawa ang fairy stories. Ang mga kuwentong engkantada diumano ay tumutulong sa Paggaling (Recovery), Pagtakas (Escape), at Pagkaaliw (Consolation). Ang mga kuwento na may kababalaghan ay tumutulong sa mambabasa (o manonood) na baguhin ang pagtingin sa mundo upang maibsan ang pagiging awtomatiko at ang kasanayan ng pag-iisip sa mga bagay na inaakala ng marami ay payak. Sa pamamagitan din ng mga akdang ito ay nabibigyan ng kaaliwan ang tao, at ayon kay Tolkien, ito ang "highest 17
function" nito; ang kabaligtaran ng catastrophe sa trahedya ay ang eucatastrophe ng fairy stories. Higit sa lahat, tinuligsa ni Tolkien ang mga kritikong nagsasabing eskapismo ang mga akdang pantasya. Bilang isang function ng mga akdang pantasya, dapat diumanong ituring ang Escape bilang pagtakas hindi sa katotohanan ng buhay at ng daigdig kundi isang pagbaklas/paglaban sa mga pangyayaring industriyal, komersyal, o pulitikal na 'di katanggap-tanggap. Nagbibigay ang pantasya hindi lamang ng moral kundi ng pag-asa. Para kay Todorov, ayon din kay Fowkes, ang depinisyon ng Fantastic ay maaaring nakasalalay sa relasyon sa pagitan ng mambabasa at teksto, ang marvelous, kung tatanggapin ng mambabasa ang elementong pantastiko, o ang uncanny, kung hindi ito tatanggapin (41). Ang mga depinisyong ito ang naging saligan ng pantasya pagdating din sa midyum ng pelikula. Maaaring sabihin na sa kasaysayan ng pelikula, ang paggamit ng teknika upang makabuo ng pantasya ay nagsimula kay George Melies dala ng pagkakataon. Ayon kina Bordwell at Thompson, nang kumukuha ng shot si Melies sa Place de l'Opera ay nasira ang kanyang kamera habang may dumaraang bus. Nang kanyang magawa ang kamera ay isa nang karo ng patay ang dumaraan. Nang kunan ito ni Melies ay nakakita siya ng inspirasyon na maaari niyang gamitin sa paggawa ng mga pelikulang may pantastikong elemento (120-121). Nang magsimula si Melies noong 1897 sa paggawa ng mga serye ng tableaux sa kanyang greenhouse studio ay nagsimula rin ang paggamit ng fantasy worlds sa pelikula. Gamit ang kanyang karanasan at kasanayan bilang isang illusionist, bumuo ng mga pelikulang pantasya at science fiction si Melies tulad ng Cinderella (1899), A Trip to the Moon (1902), at The Mermaid (1904) (Bordwell and Thompson 348-349). 18
Lumaganap ang impluwensya ni Melies, lalo na sa science fiction genre at nakarating ito sa Hollywood. Taong 1916 nang ma-produce ang pelikulang The Flying Torpedo ni D.W. Griffith kung saan inangkop ng Hollywood ang teknika ni Melies (Siegel and Siegel 365); ayon naman kay Larson, marami nang mga pantastikong pelikula ang lumaganap sa iba't ibang bansa sa Europa kung saan ginamit ang teknika ni Melies (tulad ng mga pelikula nina Zecca at Cohl (Cinemaofdreams.org). Noong Silent Era sa Hollywood ay naipalabas ang Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1920), The Thief of Bagdad (1924), at The Lost World (1925). Noong 1930s naman ay nabuo ang mga pelikulang Peter Ibbetson (1934), Night Life of the Gods (1935), at Topper (1937) Nagpatuloy pa ang Hollywood sa mga fantasy film releases nito na itinuturing ni Baird Searles bilang light fantasy at high fantasy. Ang light fantasy ay mga pelikulang may mga multo o aparisyon, ngunit ito ay "comic" o kaya naman "romantic," samantalang ang high fantasy nama'y tumutukoy sa mga pelikulang may basehan sa mitolohiya (Siegel and Siegel 144-145). Sa Pilipinas, ang simulain ng fantasy films ay mga kuwentong halaw rin sa mitolohiya. Ayon sa Young Critics Circle, ang sine ay paglikha ng representasyon ng paglikha o mimesis (94) . Batay sa konseptong ito ay ipinaliwanag nila ang taksonomiyang Fantasi o sineng kababalaghan. Una, ito ay mga pelikulang may isang malabayaning tauhan na makikipagsapalaran. Pangalawa, maaaring ang tauhan ay may pambihirang lakas. Pangatlo, ang tauhan ay isang pangkaraniwang indibidwal na makikipaglaban sa mga masasama puwersa. Panghuli, ito rin ang maaaring patungkol sa hinaharap (91). Ayon sa sanaysay na "Taksonomiya ng Sineng Pilipino," sinabi nina Pareja at Lumbera na ang mga pelikulang pantasya sa Pilipinas ay nahahati sa pinagbatayan nitong materyal: 19
maaaring kuwentong bayan, epiko, alamat, komiks, o sineng dayuhan Ilan sa mga materyal na halaw sa mga nabanggit na naisapelikula sa Pilipinas ay ang mga sumusunod: Anting-anting (1934), Makiling (1938), Ibong Adarna (1941), Bernardo Carpio (1951), at Mariang Sinukuan (1955) (Young Critics Circle 91-92). Ayon naman kay Soledad Reyes, ang mga kuwento (o literary construct) ay may pinag- ugatan sa romance mode ng bansa kung saan ang kapangyarihan ng imahenasyon ay gumagana. Dahil dito'y nagkakaroon ng kalayaan ang manunulat na galugarin ang proseso ng paglikha. Aniya, sa romance mode, ang tauhan o bayani ay mayroong isang pakikipagsapalaran na may isang layunin kung saan matatanto niya ang kanyang identity (166). Nang una kong mapanood ang Ang Panday (1980) ay tumimo sa aking isip ang imahen ng disyerto kung saan nagtuos sina Flavio (Fernando Poe, Jr.) at Lizardo (Max Alvarado). Ganito rin ang naging epekto ng pelikulang Pedro Penduko Episode II: The Return of the Comeback (2000) ni Erik Matti. Kapansin-pansin na ang inspirasyon ng pagbuo ng kaharian ng Kanlinugan kung saan naroon ang tribo ng mga Talun-Anon ay hiram sa mga Pilipinong katutubo. Kasama na rito ang mga pangalan ng mga tauhan (Minukawa, Maguayen, Tungkong Langit, mga Lanton ng Kanak) at ng disenyo ng kostyum at set (mula sa conceptual art ni Dwight Gaston). Nalalapit din sa horror ang fantasy dahil sa mga elementong kababalaghan nito na maaaring hindi nakatatakot tulad ng mga tauhang may supernatural na kakayahan (DeOcampo 513). Ipinapakita ng mga pelikulang fantasy ang mga posibilidad na may mga lugar kung saan ang sirena ay nagkakapaa (Dyesebel, 1996), may mga patpating lalaki na nagiging elastiko o kaya nama'y nakalilipad dahil sa pagbitbit ng barbell (Lastikman, 2003 at Captain Barbell, 2003) at isang dalaga na nagiging superhero sa pamamagitan ng paglulon sa bato (Darna! Ang 20
Pagbabalik, 1994). Para naman sa temang adventure, nariyan ang Anak ng Bulkan (1959, 1995), Magic Temple (1996) Magic Kingdom (1997), Pepeng Agimat (1973, 1999), Gagamboy (2003), Mulawin at Exodus (2005), at ang seryeng Enteng Kabisote ng Okay Ka, Fairy Ko! (1991), Okay Ka, Fairy Ko! II (1992), Enteng Kabisote: Okay ka, Fairy Ko: The Legend (2004), Enteng Kabisote 2: Okay Ka Fairy Ko: The Legend Continues (2005), Enteng Kabisote 3: Okay Ka, Fairy Ko: The Legend Goes On and On and On (2006), Enteng Kabisote 4: Okay Ka, Fairy Ko: The Beginning of the Legend (2007), Si Agimat at si Enteng Kabisote (2010), Enteng Ng Ina Mo (2011), at Si Agimat, Si Enteng at si Ako (2012). Mula sa ibayong dagat ay maraming pelikulang pantasya ang inilalabas sa kontemporaryong panahon. Iba-iba rin ang mga tema ng mga pelikulang ito, mula sa light fantasy tulad ng The Neverending Story (1984), hanggang high fantasy. Mga halimbawa nito ang Conan the Barbarian (1982), The Beastmaster (1982), at The Princess Bride (1987). Ilan pang mga pelikula tinatawag na "modern-day fairy tales" (Siegel at Siegel 145) ay Edward Scissorhands (1990), Pleasantville (1998), at Where the Wild Things Are (2009). Ang mga ito ay tinaguriang modern-day fairy tales dahil sa kanilang pagtatangkang baguhin ang ordinary at gawin itong sikolohikal na pantasya. Ilan namang mga tradisyunal na fairy tale na naisapelikula ay ang mga sumusunod: Hook (1991), Pinocchio (2002), Dragonheart (1996), Dungeons and Dragons (2000), at Crouching Tiger, Hidden Dragon (2000). Sa ngayo'y naglalabas ng mga seryeng big-budget fantasy films ang Hollywood tulad ng mga sumusunod: Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001) at ang mga kasunod nito sa Potter franchise (mula 2002 hanggang 2011), The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) at ang dalawa pang bahagi ng trilohiya (mula 2002-2003), The Hobbit: An Unexpected Journey (2012) na muli'y isang trilohiya (2013 hanggang 2014), at ilang pelikula na nakapokus 21
sa kagilagilalas na kakayahan ng isang tauhan o superhero tulad ng The Dark Knight (2008), The Amazing Spider-man (2012), Man of Steel (2013) at iba pa. Sa aking pagsulat ng dulang pampelikulang pantasya ay naging batayan ko ang tradisyong ito kung saan ang pantastikong elemento ay nakapaloob sa dula bilang isang paraan ng pagbibigay saysay sa kasaysayan o kuwento ng tauhan. Malaking bahagi ng pagsulat ng Mito, ang paghakbang pabalik sa mga nauna nang pelikula sa Hollywood at sa Pilipinas bilang huwaran upang mapagnilayan ang personal na pagtingin sa fantasy sa pagbuo ng dula. Pag-istruktura at Pagbuo sa "Mito" Si Matthew, 35, ay isang office worker at single parent sa binatilyong anak. Nang makatanggap siya ng mensahe na pumanaw ang kanyang ama, mapipilitan siyang umuwi sa probinsiya upang harapin ang mga multo ng kanyang nakaraan. Nagsimula ang proyekto bilang isang Paano Kung? Ayon kay Voytilla, ang susi ng mahika sa pantasya ng mga pelikula ay ang tanong na What If? sa kadahilanang ang ganitong uri ng pelikula ay nakasalalay sa imahenasyon, ang tanong na Paano Kung ay mahalaga para sa mga manunulat upang malikha ang mga kakaibang tauhan, pangyayari o daigdig (260). Resulta marahil ng paglalakad ko sa mga eskinita ng Maynila ang pagkakaroon ng isang ideya na paano kung ang akda ay isang meta-akda at naghihintay lamang ng isang awtor upang buhayin ang kuwento nito. Paano kung ang akda, dahil sa ang unang awtor ay pumanaw na, ay humanap ng susunod na awtor na magiging tagapagligtas ng mga tauhan upang hindi sila maglaho? 22
Una sa prosesong ito ang pagtingin sa payak na istruktura ng wika bilang basehan ng naratibo. Ayon kay Selden at Widdowson, ginamit nina Todorov at iba pang Structuralists ang terminong "narrative syntax" upang maging banghay ng mga kuwento. Ang paggamit ng sintaksis sa pangungusap at ang pagpapalit-palit ng simuno at panaguri o "substitution" ay isang elementaryang ehersisyo ng pagbuo ng kuwento (109). Ang sunod sa prosesong ito ay ang pagbuo ng storyline at treatment. Masasabi kong isang madugong karanasan ang pagsulat nito sapagkat ang sarili kong proseso ay hindi consistent. Noong isinulat ko ang Huling ay hindi ako gumamit ng banghay ng mga eksena o treatment dahil ang lahat ay pawang eksperimento. Kumbaga, hinayaan ko ang kuwento na mabuhay at lumabas mula sa aking mga daliri patungo sa makinilya (noo'y makinilya pa ang aking gamit). Ngayon, sa Mito ay kinailangan kong isulat ang treatment upang makita ang mga kahinaan ng kuwento sapagkat hindi sapat ang Paano Kung bilang kuwento. Sa paggawa ng treatment ay natutunan ko, mula sa aking naunang presentasyon, ang mga butas ng kuwento. Nakatulong ang pagbuo ng treatment upang marebisa ng ilang beses ang kasaysayan at motibasyon ng mga tauhan. Naging malaking tulong din ang paggamit ng Hero's Journey ni Joseph Campbell. Ayon kay Voytilla, unibersal sa mga pantastikong pelikula (o sa nakararaming pelikula) ang konsepto ni Campbell at maaari itong paghalawan sa pelikula dahil sa flexibility nito (5). Batay sa mito at panaginip ang konsepto ni Campbell. Sa kanyang The Hero with a Thousand Faces, ibinahagi niya na sa bawat kultura o lipunan ay may iisang mito o monomyth (xxxix-xl). Ang impetus ng paggamit ng konseptong ito ay ang sinabi ni Campbell sa panayam ni 23
Bill Moyers: "(we still) need myths that will identify the individual not with his local group but with the planet" (24). Kung kaya ang atake sa kuwento ay ang mga sumusunod: una, sumunod sa tradisyon ng fantasy films gamit ang premise ng Paano Kung?; at pangalawa, ihalaw sa istruktura ng iisang mito o monomyth ni Joseph Campbell ang dula na may pagbabago o pormulasyon mula kay Voytilla. Para sa pagbuo ng banghay ng dulang pampelikula, tinangka ko ring iangkop ang napiling istruktura sa personal na layon ng aking premise. Sa orihinal na konsepto ni Campbell, ang mga yugto ng Hero's Journey ay nahahati sa tatlo: Departure, Initiation, at Return. Sa ilalim ng Departure o Paglisan, ay mayroong apat na pagdanas: Ang Call to Adventure, kung saan magkakaroon ng "blunder" kung saan mabubuksan ang mga puwersang makakapagbago ng paningin ng bayani sa kanyang mundo (46). Susundan ito ng Refusal. Sa bahaging ito ay hindi pakikinggan ng bayani ang tawag sa pakikipagsapalaran dahil ani Campbell ay may posibilidad sa totoong buhay na may ibang pinagkakaabalahan ang tao (54). Pagkatapos niyon ay ang Supernatural Aid kung saan makikilala ng bayani ang kanyang mentor (na kadalasan sa mga mito ay isang lalaki o kaya nama'y fairy godmother) na magbibigay sa kanya ng kapangyarihan o lakas (63-67). Ang huli sa yugtong ito ay ang Crossing of the First Threshold kung saan ay kinakailangang tumawid ng bayani patungo sa daigdig na kataka-taka o ekstraordinaryo (71). 24
Ayon sa ideya, ang susunod dito ay ang konsepto ng Belly of the Whale kung saan ang bayani ay animo'y namatay dahil sa kanyang pagtawid (83). Habang nasa Ordinary World, bilang eksposisyon ay ipinakita sa dula ang pang-araw- araw na buhay ng mag-amang Matthew San Jose at Eriko San Jose. Matapos ang eksena ng pagpanaw ni Carmelito sa silong ng lumang bahay ay ipinakita ang mag-ama na nasa Maynila at kung paano ang kababalaghan ay unti-unting pumasok sa kanilang buhay: LOOB. KUWARTO NI ERIKO - GABI Liligpitin ni Matthew ang mga papel at ilalagay sa study table. Akmang lalabas siya nang kuwarto ngunit makikita niya ang drawing ng tuko sa headboard. Matitigilan si Matthew. Tititigan ang tuko. Maririnig ang pagtawag ng tuko. Dahan-dahang lalapitan ni Matthew ang papel. Ididikit niya ang isang tainga sa dingding. Makikinig. Maririnig pa rin ang tuko. Hanggang sa lumakas ito nang lumakas... At magiging ring ng alarm clock. Mabibigla si Matthew - Sa Mito, narito ang mga representasyon ng mga bahagi ng yugtong naturan: Bahagi ng Yugtong Departure Departure sa Mito Ordinaryong Mundo Ang pagpanaw ni Carmelito Buhay sa Maynila nina Matthew at Eriko Tawag mula sa probinsiya Call to Adventure Mga karanasang kababalaghan Refusal Pagwawaksi ni Matthew sa mga kababalaghang nararanasan at sa mga 25
kagustuhan ni Carlos Supernatural aid Pagdating ng Duwende Crossing the first threshold Ang pagpasok ng ulap sa lumang bahay Belly of the Whale Pagkawala ni Eriko Kasunod nito ay ang Initiation. Para kay Campbell, ang mga bahagi nito ay The Road of Trials, The Meeting with the Goddess, Woman as a Temptress, Atonement with the Father, Apotheosis, at The Ultimate Boon (89-178). Sa Road of Trials, ang bayani ay magkakaroon ng iba't ibang pakikipagsapalaran gamit ang kanyang mga nakuhang kapangyarihan (89). Sa The Meeting with the Goddess, ang krisis o suliranin ay may relasyon pakikipagniig ng bayani sa isang puwersa na maaaring representasyon ng pinakamalalim na bahagi ng daigdig o 'di naman kaya'y ng Queen Goddess of the World (100). Sa susunod na bahagi nama'y ginamit na halimbawa ni Campbell ang Oedipus Rex ni Sophocles kung saan ang tauhan na si Oedipus ay pinakasalan ang sariling inang si Jocasta. Sa Woman as the Temptress ay may relasyon ang krisis ng pagniniig ng tauhan at ng Queen Mother sa realisasyon na ang tauhan ang pumalit sa kanyang ama (111-113). Pagkatapos niyon ay ang Atonement with the Father kung saan ay kinakailangang bunuin ng bayani ang isang suliraning magtataya sa kanyang buhay, at ang pangunahing puwersa rito ay ang representasyon ng ama (116-137). Sa Apotheosis naman ay dadanasin ng bayani ang isang pagbabagong-anyo. Sa bahaging ito rin magkakaroon ng isipiritwal na kapayapaan ang tauhan (138-139). At dahil dito ay magaganap ng tauhan ang kanyang tadhana, ang bahagi ng The Ultimate Boon. Matutupad ang mga layunin ng bayani at makakakuha siya ng isang bagay bilang isang gantimpala na madadala niya sa kanyang pagbabalik (159-162). 26
Sa paglalagom ni Voytilla ng mga bahagi ng pangalawa at pangatlong yugto gamit ang mga pelikulang pantasya bilang batayan, ang mga sumusunod ang mga ginamit na yugto: Para sa Initiation, ang mga bahagi ay Tests, Allies, Enemies, Approach to the Inmost Cave, The Ordeal, at Reward (6, 10-11). Narito ang mga pahahambing ng model ni Campbell at ng binagong balangkas ni Voytilla na ginagamit diumano ng mga pelikulang pantasya: Initiation ni Campbell (89-178) Initiation at Descent ni Voytilla (10-11) Kakaibang Mundo Kakaibang Mundo The Road of Trials Tests, Allies, Enemies The Meeting with the Goddess Woman as a Temptress Atonement with the Father Approach to the Inmost Cave The Ordeal Apotheosis The Ultimate Boon Reward Para kay Voytilla, ang bahaging Tests, Allies, Enemies ay kung saan ang bayani ay bibigyan ng mga pagsubok na susulit sa kanyang mga pangako upang tuparin ang tungkulin. Dito rin masusubok ang kanyang lakas upang mapaghandaan ang haharaping krisis o ang Approach to the Inmost Cave. Ang The Ordeal naman ang magsisilbing climax ng dula kung saan ang bayani ay haharap sa pinakamatindi niyang pagsubok (10). Ang Reward ang magsisilbing Apotheosis at Ultimate Boon kung saan mapagtatagumpayan ng bayani ang krisis sa kanyang pakikipagsapalaran at makakakuha siya ng isang bagay mula sa paglalakbay na iyon: maaaring pisikal, materyal, o ispiritwal na bagay ito (11). 27
Sa Mito, narito ang mga representasyon ng mga bahagi ng yugtong Initiation gamit ang model ni Voytilla: Bahagi ng Yugtong Initiation Initiation sa Mito Kakaibang Mundo Pagtanggap ni Matthew sa kalagayan ng anak at ng Duwende Tests, Allies, Enemies Ang kapre, ang diwata, at ang ulap Unang pagsubok: pagsisimula ni Matthew sa pagguhit Ang pagdating ng Kumakatok Approach to the Inmost Cave Dream sequence: pagbabalik sa Maynila Pagkawala ng puno Pagtuklas ni Matthew sa katapusan ng graphic novel The Ordeal Huling pagsubok: ang pagtatapos ng graphic novel Reward Ang pagtanggap ni Matthew sa mapait niyang nakaraan Ang abilidad ni Mito na naipasa kay Matthew Sa huling yugto, ang Return, inisa-isa ni Campbell ang mga bahaging gagampanan ng bayani. Una, ang Refusal of the Return. Sa bahaging ito ay magkakaroon diumano ng pagkakataon ang bayani na pumili kung siya ay babalik sa nakagisnang mundo o hindi sapagkat ngayo'y mayroon na siyang bagong tuklas na kapangyarihan o lakas (179). Sa The Magic Flight, ay maaari siyang tumakas upang dalhin ang bertud na kanyang nakuha mula sa pakikipagsapalaran (182-183). Kung hindi ma'y magkakaroon ng bahaging Rescue from Without kung saan ang bayani ay tutulangan ng isang outsider na makabalik sa kanyang totoong mundo (192). 28
Sa The Crossing of the Return Threshold nama'y babalik ang bayani dala ang bagong talino o lakas (201-202). Sa bandang huli ay ang Master of Two Worlds at Freedom to Live kung saan ang bayani, dala-dala ang kanyang bertud o ispiritwal na gantimpala, ay magiging isang bagong tao (o deity) (212-226). Sa pelikulang pantasya, ani Voytilla, ang huling yugto ay may tatlong bahagi, batay sa ibinigay na istruktura ni Campbell. Ito ay ang Road Back, The Resurrection, Return with the Elixir. Ang Road Back, ay isang turning point kung saan matapos ang realisasyon ng bayani ay kinakailangan niyang magdesisyon kung tatanggapin o hindi ang bagong tuklas na kaalaman o lakas na ito (11). Sa The Resurrection ay "mabubuhay muli" ang bayani pagkatapos niyang magtungo sa ekstraordinaryong daigdig. Ito ay isa umanong uri ng "cleansing" para sa bayani na hahantong sa Return with the Elixir kung saan ang bayani ay babalik sa kanyang pinagmulan dala ang bertud upang maibalik ang balanse ng mundo (12). Narito ang mga pahahambing ng model ni Campbell at ng balangkas ni Voytilla: Return ni Campbell (89-178) Return ni Voytilla (11-12) Refusal of the Return The Magic Flight Rescue from Without Road Back The Crossing of the Return Threshold The Resurrection Master of Two Worlds Freedom to Live Return with the Elixir 29
Mapapansing pinagsama-sama ni Voytilla ang ilang bahagi sa yugtong Return ni Campbell upang aniya ay maipakita ang kakayahan at potensyal ng Hero's Journey bilang isang istruktura sa pagsulat ng dula o sa pag-analisa ng pelikula. Sa Mito, ito ang representasyon ng mga sumusunod na bahagi ng Return alinsunod kay Voytilla: Bahagi ng Yugtong Return Return sa Mito Road Back Ang Pagbabalik ni Eriko The Resurrection Pagtanggap ni Matthew sa kanyang ama Return with the Elixir Pagtanggap ni Matthew sa kanyang abilidad Pagbuo ng bagong mito Para sa Resurrection, nais kong gawing tahimik ang eksena, kung kaya ginawa ko ito sa sementeryo (scenes 137-138): LABAS. SEMENTERYO - ARAW Naglalakad sina Eriko at Matthew. May dalang bulaklak si Eriko. Silang dalawa lamang ang narito. Tahimik ang paligid. CUT TO: LABAS. SEMENTERYO - ARAW Lapida. CARMELITO SAN JOSE Family Remembrance Ilalagay ni Eriko ang bulaklak. 30
Aakbay kay Eriko si Matthew. Magpupunas siya ng luha. Ang pagbalangkas ng Mito ay mhahalintulad ko sa aking sariling journey. Masalimuot ang paglalakbay na ito. Nariyang dumaan ako sa mga makikipot na eskinita, maligaw, at madapa. Mayroon ding akong hinarap na mga balakid upang maisulat ang pantasya ng dulang pampelikula. Nangailangan ako ng mahabang panahon upang gawan ng katanggap-tanggap na balangkas ang dula. Dalawa sa dulang naisulat ko na noong mga nakaraang taon ay naiiba sa moda o genre sa Mito kung kaya iba rin ang naging proseso ng pagsulat nito. Sa Huling Isang Taon, naging madali ang pagbubuklod ng mga eksena dahil sementado na ang daigdig ng mga tauhan. Nang isulat ko ang dula ay nakabatay ang lahat ng aking mga eksena sa isang nayon sa Quezon. Malapit sa dagat. May riles ng tren. Dahil batay sa katotohanan ang milieu ng dula, mas naging madali para sa akin ang pag-iisa-isa ng mga pangyayari sa balangkas o storyline, maging sa pagbalangkas ng eksena at pagsulat ng business ng mga tauhan sa scene description. Realismo ang treatment ng dula kung kaya mas naging magaan ang pagsulat nito para sa akin. Mas mahirap naman ang pagsulat ng The Journey kaysa Huling Isang Taon dahil ang mga eksena nito ay nakapokus lamang sa nangyayaring paglalakbay pauwi ng iisang tauhan. Ang treatment naman nito ay may pagka-surreal dahil sa mga eksenang nagaganap sa loob ng kamera at sa alaala ng pangunahing tauhan. Kinailangan kong maglagay ng mga eksenang tutulayin ng 31
mga manonood upang maging malinaw para sa kanila ang mga transisyon ng eksena sa realidad at eksena sa alaala na hindi gumagamit ng flashback. Masasabi kong mala-pantasya ang The Journey dahil sa mga elementong kababalaghan na sinadya naming ilagay ni Direk Gil Portes. Ang ideya noon ay simple. May isang lalaking filmmaker na uuwi sa kanilang bahay. Sa kanyang paglalakbay ay makikilala niya ang tatlong tauhan na magpapaalala sa kanya ng kanyang binubuong kuwento para sa isang pelikula. Sa bandang huli, malalamang ang mga tauhang ito ay representasyon ng kanyang nakababatang kapatid, at ang kanyang binubuong pelikula ay ukol sa kanilang nakaraan. Ito marahil ang pinakamalapit sa pantasya na naisulat ko nang buo, kung kaya nang pasukin ko ang proyektong Mito ay nagkaroon ako ng takot. Natakot ako na baka hindi ko ito matapos. Natakot din ako sa kahihinatnan ng kuwento. Higit sa lahat, natakot ako na baka hindi pa kaya ng aking kakayahan ang pagsulat ng pantasya. Nang simulan ko ang Mito, inisip kong madali lamang ito dahil kinakailangan ko lang namang maglagay ng mga eksenang maaksyon o kapanapanabik. Mga tauhang may kapangyarihan o kagila-gilalas na abilidad. Mga lugar o setting na may mga engkanto. Mala- Harry Potter kumbaga. Aaminin kong hindi ko napagtanto noong una na ang pagbuo ng sariling daigdig ay nangangailangan ng masidhing paghahanda. Hindi lamang imahenasyon ang kailangan kundi maging lohika at suspension of disbelief. Tuloy, nang magsimula na akong humarap sa blangkong papel ay nagkaroon ako ng writer's block. Para akong bumangga sa isang makapal at sementadong pader. Ilang buwan akong nanatili sa ganoong sitwasyon. Marami akong mga katanungan noon na kinailangan ng mga sagot ngunit wala akong mga sagot. Hindi ito tulad ng pagsulat ng Huling 32
Isang Taon na parang isinusulat nito ang kanyang sarili. Sa Huling Isang Taon, bawat eksena ay nag-flow sa kasunod na eksena. Naalala ko noon si Aristotle sa kanyang diskusyon sa plot. Organic Unity 'ika nga. Naging madali rin ang mga rebisyon na hiningi sa akin noon ni Direk Gil Portes upang itugma ang Huling sa kanyang mga requirement. Ngunit iba ang Mito. Hindi ito makalipad. Parang may humahatak sa kuwento pababa. Nakakulong pa ang mga ideya. Wala pang pakpak ang imahenasyon. Naging malaking push sa akin ang intensyong makapagpasa para sa proposal defense para sa MFA degree. Binalikan ko ang nauna ko nang hangarin kung kaya ako pumasok sa Pamantasan. Bukod sa makasalimuha ang mga manunulat, hinangad ko na magkaroon ng oras at ng puwersang magtutulak sa akin upang makapagsulat. Ang pagsusulat ay isang disiplina at ang pagharap sa blangkong papel o puting screen ng Microsoft Word o Final Draft ay kasama sa madugong pagsisilang sa ideya sa pamamagitan ng salita. Hinikayat ko ang aking sarili na makasulat sa motibasyong kailangan kong isumite ang proposal sa deadline na ibinigay sa akin noon ng departamento. Basura ang unang lumabas na storyline ng Mito. Isang maliit na boses ang bumulong sa akin na nagsabing, "Akala mo madali, ano?" Binalikan ko ang workshap namin sa pagsulat ng fiction at naalala ko na aming pinag-aralan noon ay sina Ursula Le Guin at Isaac Asimov. Milieu. Ito ang kulang sa unang draft ng Mito. Isa sa mga suliranin ng draft ay ang pagkakaroon ng lohika ng puno sa loob ng bahay nina Matthew sa probinsiya: 33
LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto at papasok sina Matthew at Eriko. Diretso si Matthew sa living room upang ibaba ang kanyang bag. Matitigilan naman si Eriko. Sa gitna ng bahay ay mayroong malaking puno. Ang ugat nito ay nasa silong, samantalang ang dulo ay umaabot sa bubong. Tila sinadyang itanim ito sa loob ng bahay. Nakasunod sa katawan ng puno ang butas ng sahig. Isa ang puno sa mga imahen na magbibigkis sa ordinary world at sa supernatural world. Ito rin ang magsisilbing portal ng mga tauhan sa tekstong binubuo ni Matthew upang mabuhay. Sa pamamagitan din ng puno, makakapasok sa daigdig ng mga engkanto (o daigdig ng teksto) si Eriko. Isa sa mga tanong na isinaalang-alang sa pagpapasya na ilagak ang puno sa loob ng bahay ang "Para saan?" Kung tutuusin, maaari namang itanim ang puno sa bakuran, o kahit sa likod-bahay. Ito ang mas lohikal at katanggap-tanggap (at kung gagawin mang pelikula ang Mito, ito rin ang mas matipid) na paraan. Dalawa ang rason kung bakit nasa loob ng bahay ang puno. Sa back story ng karakter na si Mito, isang mahalagang bagay ang puno at ang pagtatanim nito nang siya ay nagsimulang magkaroon ng depresyon. Lumabas sa kanyang nakaraan habang patuloy na nirerebisa ang dula na si Mito ay nagkaroon ng sakit. Dahil sa pagkamatay ng kanyang panganay na anak at pagkalayo sa kanya ni Matthew, ang kanyang bunso, pati naang pang-iwan sa kanya ng kanyang asawa, nasadlak sa kalungkutan si Mito at ang pag-aalaga sa puno ang nagsilbi nitong defense mechanism. Ayon sa aking nakapanayam na magsasaka, maaaring magtanim ng puno sa silong ng bahay at palibutan ito ng 34
sahig hanggang sa lumaki ito. Hindi lamang ito yayabong tulad ng mga punong nakatanim sa labas ngunit lalaki pa rin ito lalo na't inaalagaan. Ganito ang ginawa ni Mito upang malimutan niya ang mapait niyang mga karanasan. Isa pang dahilan ng puno sa loob ng bahay ay ang representasyon nito sa utak ni Mito - ang teksto ng graphic novel na kanyang tinatapos na ipagpapatuloy ni Matthew sa dula. Ang punong mistiko sa supernatural world ay may pisikal na pagganap sa puno sa loob ng bahay ni Mito. Kung kaya maliban sa tungkulin ng puno na maging isang portal patungo sa supernatural world, may tungkulin din ang puno na maging isang tulay sa nasirang relasyon ng mag-amang Matthew at Mito, at sa kasalukuyang relasyon nina Matthew at Eriko. Para sa akin, may angking misteryo ang isang puno. Ang puno ng sampalok na malapit sa aming bahay ay tigib sa mga kuwentong kababalaghan na mula rin naman sa aming magkakaibigan. Pati ang mga pinsan ko noon na mga bata pa ay may mga sariling kuwento ukol sa mga duwende na nakatira roon. Sa tabing bahay naman namin ay may isang puno ng mangga na malago at animo'y may bahay sa tuktok. Ito naman daw ay may kapre na nagpapakita lamang sa mga taong nais nitong pakitaan. Ang mga kuwentong ito ang siyang inspirasyon ng paglalagay ng puno sa loob ng bahay nina Mito. Ang puno rin ang pagmumulan ng inspirasyon ni Matthew upang ituloy ang kuwentong iniwan ng kanyang ama. Mula sa puno ay dumako tayo sa tauhang si Matthew. Sa lahat ng mga tauhang aking nilikha sa Mito, si Matthew ang pinakamatagal kong isinulat.Ang ilan kasi sa mga tauhan na aking isinama sa dula, tulad ni Eriko, ay batay sa mga pagpapasya upang maging mas dinamiko ang karakterisasyon ni Matthew. 35
Si Matthew ang magsasabuhay sa awtor na hinihingi ng mga naiwang tauhan (sa pagpanaw ni Mito, naiwang hindi natatapos ang teksto ng mga nilalang sa supernatural world). Kumbaga sa dula ni Luigi Pirandello, siya ang hinahanap na awtor ng mga tauhan, at siya ang makararanas ng paghihirap at sakripisyo upang matapos ang kuwento. Sa unang draft ng Mito ay isang flat character si Matthew. Dahil sa ang moda na ginamit ay pantasya, nararapat lamang na aktibo ang tauhan at ito mismo ang gaganap ng mga challenge sa kuwento. Isang pagsubok ang pagbuo sa katauhan ni Matthew. Mula isang illustrator ay naging insurance worker siya. Ang ilan sa mga pagbabagong ito ay dulot ng writer's block. Habang patuloy kong pinagmumuni-munihan ang mga pantastikong elemento na ilalagay sa kuwento, napag-iwanan sa isang tabi si Matthew. Saka ko lamang napagtanto ang kahalagahan niya nang tangkain kong muli ang pagsulat ng storyline. Naalala ko ang mensahe sa akin noon ng kaibigang si Camilo Villanueva nang humingi ako sa kanya ng pirma para sa bago niyang aklat. Tungkol ito sa musa at sa paghahanap nito. Naisip kong kaya ako nahirapan sa pagbuo kay Matthew ay dahil sa ang naging motibasyon ko ay ang deadline ng pagbuo ng tesis na ito. May mga ilang pagkakataon na deadline din ang nagiging puwersa sa likod ng mga natapos na akda, ngunit sa pagkakataong ito, hindi makatulong sa akin ang deadline para makilala nang husto si Matthew. Lumipas ang isang taon pagkatapos ng proposal defense at napagtanto kong kulang pa rin ang pagkatao ni Matthew, kung kaya naisip kong tingnan naman ang mga tao sa kanyang paligid. Dahil sa sinasadya kong hindi ipakita o isama sa mga eksena si Mito (ang tanging presensya ng kanyang akda ang magiging representasyon ng kanyang pagkatao), sinulyapan kong muli ang ibang mga tauhan tulad ni Erika (na noo'y asawa ni Matthew). Ang unang plano 36
sa tema ng Mito ay ang pag-ulit ng karanasan ni Mito at ng kanyang asawa sa relasyon nina Erika at Matthew. Dahil sa pagpapabaya ni Mito ay iiwan siya ng kanyang asawa (ina ni Matthew) hanggang sa tuluyang mawala sa sarili si Mito. Sa kasalukuyan nama'y iiwan din ni Erika si Matthew dahil sa magiging abala ang lalaki sa kanyang pagbuo ng akda. Magiging obsessed si Matthew sa supernatural world hanggang sa makakita na rin siya ng mga elemental, tulad ni Mito. Naging problematiko ang planong ito dahil sa kawalan ng emotional attachment na aking hinanap sa kabuuan ng dula. Dahil kulang sa puso ang tauhan ay kulang din sa puso ang kinalabasan ng storyline. Isang solusyon ang pagbabago ng tauhan. Mula sa asawang si Erika na naging si Eriko, ang batang anak ni Matthew. Mas naging kapani-paniwala ang mga tatahaking pagsubok ng pangunahing tauhan sa kanyang hero's journey dahil sa pagkawala ng anak, na siyang natitirang alaala ng kanyang nasirang asawa (na sa dula ay hindi na binigyan ng pangalan). Mas dinamiko ang resulta ng desisyong ito dahil sa pagpasok ng motif na father vs. son (na maituturing ding motif ng mito ni Oedipus ni Sophocles, at ng mga akda ni Pirandello, tulad halimbawa ng maikling kuwentong "War"). Ang relasyon nina Matthew at Mito ay mas nakakitaan ng linaw dahil nasasalamin ito sa relasyon ng mag-amang Eriko at Matthew, at dahil saw ala nang pagkakataon si Matthew na ayusin ang kanyang mga isyu sa ama ay kakailanganin niyang ayusin ang isyu sa kanyang anak. Matapos ang pagrerebisa, ito na ang Mito ngayon. Ang dulang pampelikula ay patungkol sa isang kuwentong may iba't ibang lebel sa iba't ibang mundo, at sa iba't ibang panahon. Gamit pa rin ang pantasya (na maihahalintulad sa mga pelikulang pantasya tulad ng The Neverending Story, Ruby Sparks, at Stranger than Fiction kung saan nabubuhay ang mga akda at 37
nakikisalamuha sa kanilang awtor), mas pinaigting naman ang relasyon ng mga tauhan upang magkaroon ng puso ang mga ito. Higit sa biswal na makikita sa mga eksenang pantastiko ay tinangka ng dulang ito na hanapin ang sentro ng pangunahing tauhan sa pamamagitan ng motif ng relasyong ama-anak. Si Mito na noo'y illustrator ay iniwan ng pamilya dahil sa kanyang obsesyon sa akdang ginagawa (dahil din sa nakikita at nakakausap niya ang kanyang mga tauhan). Nagkaroon ng lamat ang relasyon niya sa anak na si Matthew dahil sa pagpupumilit niyang maging illustrator din ang anak, subalit mas pinili ni Matthew na magtrabaho sa isang insurance company kung saan mas kikita siya ng pera. Nang magkapamilya si Matthew ay naging suliranin naman niya ang kanyang anak na si Eriko dahil sa kasutilan nito. Para sa anak, hindi siya naiintindihan ng ama dahil sa kakayahan niyang makakita ng mga engkanto. Lingid sa kaalaman ni Eriko ay namana niya ito kay Matthew. Sila ang bubuo sa tatlong henerasyon ng mga manlilikha ng mundo na nangangailangang sinupin ang kanilang relasyong sinira ng 'di pagkakaintindihan. Sina Mito, Matthew, at Eriko ay mga tauhan na may kakayahang buhayin ang kanilang imahenasyon sa pamamagitan ng pagguhit. Para sa akin, ito rin ang ginagawa ng mga manunulat sa tuwing sila ay bumubuo ng mga daigdig sa blangkong papel. Naging isang personal na pakikipagsapalaran ang pagbuo ng screenplay ng Mito. Sa isang banda, isa itong ehersisyo ng kasanayan at proseso bilang isang mag-aaral ng MFA in Creative Writing. Sa kabila nama'y isa itong personal na hamon upang makatapos makasulat ng isang dulang naaangkop sa tradisyon. Natapos ang isang taong pagbuno sa writer's block, panonood ng mga pelikulang pantasya, at pagbabasa ng critical tradition. 38
Pumasok ako sa MFA program ng Pamantasang De La Salle sa pag-asang magkakaroon ako ng panahon na gugugulin sa pagsusulat. Subalit hindi lamang ito ang aking natanggap. Tulad ng bayani sa Hero's Journey, nakakuha ako ng gantimpala - at iyon ay ang maging kasapi ng isang komunidad ng mga manunulat na may pagpapahalaga sa akda ng isa't isa na makakatulong sa patuloy pang pagkatuto at paglaki. Hindi pa natatapos ang paglalakbay ng dulang pampelikulang Mito. Marami pang daraanang rebisyon ang mga eksena, at maaari ring madagdagan o mabawasan ang mga pangyayari o mga tauhan. Tulad ng mito na binuo ni Matthew sa kuwento, ang dulang pampelikulang ito ay isang akda na mababago, mahuhulma, at harinawa'y tuluyang mabuhay bilang isang pelikula sa pinilakang tabing. 39
Talasanggunian Mga Sangguniang Print Bordwell, David and Kristin Thompson. Film Art: An Introduction. 2nd ed. NY: Alfred A. Knopf, Inc., 1986. Print. Bordwell, David and Kristin Thompson. Film History: An Introduction. NY: McGraw-Hill, 1994. Print. Calvino, Italo. The Uses of Literature. Trans. Patrick Creagh. San Diego: Harcourt Brace, 1986. Print. Campbell, Joseph. The Hero with a Thousand Faces. NJ: Princeton U Press, 2004. Print. -----, and Bill Moyers. The Power of Myth. DeOcampo, Nick. Film: American Influences on Philippine Cinema. Mandaluyong City, Philippines: Anvil, 2011. Print. Eugenio, Damiana, ed. Philippine Folk Literature: The Myths. 2001. Quezon City, Philippines: University of the Philippines, 2005. Print. Fowkes, Katherine A. The Fantasy Film. West Sussex, UK: Wiley-Blackwell, 2010. Print. Frensham, Raymond G. Screenwriting. London, UK: Hodder and Stoughton, 1996. Print. Garcia, J. Neil C. Myths and Metaphors. Manila, Philippines: UST Publishing House, 2002. Print. 40
Hayward, Susan. Cinema Studies: The Key Concepts. 2nd ed. London, UK: Routledge, 2000. Print. Hume, Kathryn. Fantasy and Mimesis: Responses to Reality in Western Literature. NY: Routledge Revivals, 2014. Print. Jean, Vadim. Terry Pratchet's Hogfather: The Illustrated Screenplay. London, UK: Gollancz, 2007. Print. Lee, Ricky. Trip to Quiapo. Quezon City, Philippines: Anvil, 1998. Print. Lopez, Mellie. A Handbook of Philippine Folklore. Quezon City, Philippines: University of the Philippines, 2006. Print. Reyes, Soledad. "The Romance Mode in Philippine Popular Literature." Philippine Studies. 32.2 (1984): 163-180. Print. Sawyer, Andrew. Rev. of The Fantasy Film by Katherine Fowkes. 2010. Print. Selden, Raman and Peter Widdowson. A Reader's Guide to Contemporary Literary Theory. 3rd ed. Kentucky: The University Press of Kentucky, 1993. Print. Siegel, Scott and Barbara Siegel. The Encyclopedia of Hollywood: An A-to-Z Guide to the Stars, Stories, and Secrets of Hollywood. 2nd ed. NY: Checkmark Books, 2004. Print. Stableford, Brian. Writing Fantasy & Science Fiction and Getting Published. London, UK: Hodder & Stoughton, 1997. Print. Voytilla, Stuart. Myth and the Movies: Discovering the Mythic Structure of 50 Unforgettable Films. CA: Michael Wiese Productions, 1999. Print. 41
Young Critics Circle. Sining ng Sineng Pilipino. Ed. Galileo Zafara. Quezon City, Philippines: UP Sentro ng Wikang Filipino, 2009. Print. Mga Sangguniang Online Clute, John and John Grant. Encyclopedia of Fantasy. SFE Ltd., 1997. Web. 22 October 2014. Fitzgerald, Meghan A. Young Adult Fantasy Fiction in Recent Years: A Selective Annotated Bibliography. University of North Carolina Chapel Hill, 2008. n.p., n.d. Web. Larson, E.H. "The Cinema of Dreams - A Short History of Fantasy Cinema." The Cinema of Dreams. n.p., 2005. Web. 22 October 2014. Tolkien, J.R.R. On Fairy-Stories. n.p. n.d. Web. 12 March 2013. Mga Pelikula Abelardo, Richard. Mariang Sinukuan. LVN Pictures, 1955. Film. Alejandre, Mac, dir. Captain Barbell. Viva Films, 2003. Film. Benigni, Roberto, dir. Pinocchio. Miramax, 2002. Film. Borlaza, Emmanuel H., dir. Dyesebel. Viva Films, 1996. Film. Burton, Tim, dir. Edward Scissorhands. Twentieth Century Fox, 1990. Film. Carlos, Luciano B., dir. Super Inday and the Golden Bibe. Regal Films, 1988. Film. 42
Cohen, Rob, dir. Dragonheart. Universal Pictures, 1996. Film. Columbus, Christopher, dir. Harry Potter and the Sorcerer's Stone. Warner Bros., 2001. Film. Coscarelli, Don, dir. The Beastmaster. Leisure Investment, 1982. Film. Dayton, Jonathan and Valerie Faris, dir. Ruby Sparks. Fox Searchlight, 2012. Film. De Leon, Bert and Tony Y. Reyes, dir. Okay Ka, Fairy Ko!. M-Zet Productions, 1991. Film. De Leon, Gerardo. Makiling. Parlatone Hispano Filipino, 1938. Film. Foster, Marc. dir. Stranger Than Fiction, Mandate Pictures, 2006. Film. Gallaga, Peque, and Lore Reyes, dir. Darna! Ang Pagbabalik. Viva Films, 1994. Film. -----. Magic Kingdom. Neo Films, 1997. Film. -----. Magic Temple. Star Cinema, 1996. Film. Griffith, D.W., dir. The Flying Torpedo. Fine Arts Film Co., 1916. Film. Hathaway, Henry. Peter Ibbetson. Paramount Pictures, 1934. Film. Hoyt, Harry O. The Lost World. First National Pictures, 1925. Film. Jackson, Peter, dir. The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring. New Line Cinema, 2001. Film. -----. The Hobbit: An Unexpected Journey. New Line Cinema and MGM, 2011. Film. Jonze, Spike, dir. Where the Wild Things Are. Warner Bros., 2009. Film. Lee, Ang, dir. Crouching Tiger, Hidden Dragon. China Film Group, 2000. Film. 43
Matti, Erik, dir. Pedro Penduko II: The Return of the Comeback. Viva Films, 2000. Film. Matti, Erik. Exodus: Tales from the Enchanted Kingdom. Imus Productions, 2005. Film. Mcleod, Norman Z. Topper. Hal Roach Studios, 1937. Film. Melies, George, dir. A Trip to the Moon. Star-Film, 1902. Film. Melies, George, dir. Cinderella. Star-Film, 1899. Film. Melies, George, dir. The Mermaid. Star-Film, 1904. Film. Milius, John, dir. Conan the Barbarian. Universal Pictures, 1982. Film. Nolan, Christopher, dir. The Dark Knight. Warner Bros., 2008. Film. Petersen, Wolfgang, dir. The Neverending Story, Warner Bros., 1984. Film. Reiner, Rob, dir. The Princess Bride. Act III, 1987. Film. Reyes, Ronwaldo, dir. Ang Panday. FPJ Productions, 1980. Film. Reyes, Tony Y, dir. Enteng Kabisote 2: Okay Ka Fairy Ko: The Legend Continues. 2005. Film. Reyes, Tony Y, dir. Enteng Kabisote 3: Okay Ka, Fairy Ko: The Legend Goes On and On and On. 2006. Film. Reyes, Tony Y, dir. Enteng Kabisote 4: Okay Ka, Fairy Ko: The Beginning of the Legend. 2007. Film. Reyes, Tony Y, dir. Enteng Kabisote: Okay ka, Fairy Ko: The Legend. 2004. Film. Reyes, Tony Y, dir. Enteng Ng Ina Mo. Star Cinema, 2011. Film. 44
Reyes, Tony Y, dir. Okay Ka, Fairy Ko! II. M-Zet Productions, 1992. Film. Reyes, Tony Y, dir. Si Agimat at si Enteng Kabisote. 2010. Film. Reyes, Tony Y, dir. Si Agimat, Si Enteng at si Ako. APT Entertainment, 2012. Film. Reyes, Tony Y., dir. Lastikman. M-zet and OctoArts, 2003. Film. Robertson, John S. Dr. Jekyll and Mr. Hyde. Famous Players, 1920. Film. Ross, Gary, dir. Pleasantville. New Line Cinema, 1998. Film. Sherman, Lowell. Night Life of the Gods. Universal Pictures, 1935. Film. Silos, Manuel. Anting-anting. Filippine Productions, 1934. Film. Snyder, Zach. Man of Steel. Warner Bros. and Legendary Pictures, 2013. Film. Solomon, Courtney, dir . Dungeons and Dragons. Behaviour Worldwide, 2000. Film. Spielberg. Steven, dir. Hook. TriStar Pictures, 1991. Film. Tecson, Artemio and Benjamin Resella, dir. Bernardo Carpio. Sampaguita Pictures, 1951. Film. Walsh, Raoul. The Thief of Baghdad. Douglas Fairbanks Pictures, 1924. Film. Webb, Marc. The Amazing Spider-man. Sony Pictures, 2012. Film. Zapata, Dominic. Mulawin: The Movie. GMA Films and Regal Films, 2005. Film. 45
Mga Programang Pantelebisyon Amemia, Keita, et.al. Hikari Sentai Maskman. Toei, 1987. Television. Ishinomori, Shotaro, et.al., dir. Kamen Rider. Ishinomori Productions, 1971. Television. Jissoji, Akio, et.al, dir. Ultraman. Tsuburaya Productions, 1966. Television. Nagahama, Tadao, dir. Chodenji Mashin Voltes V. Toei, 1977. Television. Uchu Keiji Shaider. Toei, 1984. Television. Winkless, Terence H., et.al., dir. Mighty Morphin' Power Rangers. Saban, 1993. Television. 46
MITO Dulang Pampelikula ni T-Jay K. Medina
KADILIMAN. Tunog ng kuliglig... magpapatuloy sa... FADE IN: LABAS. SILONG Isang bombilyang kukurap-kurap. Makikita ang isang ugatin at matandang kamay na tuturo sa bombilya. Guguhit ang kamay sa hangin. Mapapansin na marumi ang kamay. Hindi nagugupit ang mga kuko. At sa dulo ng bawat daliri ay may mantsa ng itim na ink. Maririnig ang paghinga ng taong gumuguhit. Malalim. Mabagal. Isang matandang lalaki ang gumuguhit. Nakaukit sa kulubot ng kanyang mukha ang lungkot. Siya si CARMELITO SAN JOSE, 83. Mas kilala siya bilang MITO. Namumula ang kanyang mga mata -- hindi kumukurap. Nakatitig sa bombilya... at sa hanging iginuguhit. Mukhang nanlalagkit ang kanyang suot na polo shirt. Tila hindi ito nalalabhan. Nanlilimahid. Nakahiga si Mito sa patung-patong na papel. Puro ito illustration ng iba't ibang nilalang. Taong-ibon. Taong- buwaya. Taong-kabayo. Taong-aso. Ngayo'y makikita ang kanyang ulunan na isang malaking ugat. Sa ugat ng puno siya nakahiga. At ang katawan ng punong iyon ay tumatagos patungo sa gitna ng bahay. Ngingiti si Mito. Titigil siya sa pagguhit. Hihinga siya nang malalim. Bigla -- babagsak ang kanyang braso. At mamamatay siya nang dilat. Katahimikan. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - GABI Mata. Dilat na dilat. Hindi kumukurap.
Nakatingin ang mata sa isang LED na bombilya. Pagod ang matang ito. Isang kamay ang aangat at guguhit sa hangin. Naka-long- sleeves ang lalaking may-ari ng kamay. Magpapaikut-ikot ang daliri. Titigil. Saka magpapatuloy muli. Nakatingin sa sarili niyang kamay si MATTHEW SAN JOSE, 35, anak ni Mito. Ang isa niyang kamay ay nakahawak sa kanyang niluwagang necktie. Nakahiga siya sa isang queen-sized na kama. Titigil muli si Matthew sa pagguhit sa hangin. Tila natauhan. Ibababa niya ang kamay at sakto itong babagsak sa kanyang itim na document bag. Bubuksan niya ang bag gamit ang isang kamay, saka kukunin ang mga dokumento roon. Itataas niya ang mga dokumento. Puro numero iyon. Financial statements. Insurance. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - GABI Glow in the dark stickers sa kisame. Mga bituin. Planeta. Dinosaurs. Isang kamay ang aangat. Kamay ito ng isang batang lalaki. Guguhit ito sa hangin, tulad ng pagguhit nina Mito at Matthew. Hihimig ang bata habang nagsasayaw ang kanyang mga daliri. Mayroong mga nakadikit na poster sa dingding ng kuwarto. Mga painting na iginuhit mismo ng nakahigang bata. Ahas na pinalilibutan ng pitong buwan. Mga duwende. Mga lamang-lupa. Diwata. At sa itaas ng headboard, isang tuko. Makikita si ERIKO SAN JOSE, 9, anak ni Matthew. Nakasuot ng headphone. Saka parehong itataas ang kanyang mga kamay at magda-drums sa hangin. Hindi makakapigil ang bata. Tatayo ito sa kama at kunwari'y rockstar na gigitarahin ang tiyan. Kakanta ngunit walang lalabas na tinig. Head bang. Bubukas ang pinto. Click. Mabubuhay ang ilaw. Sabay talon ni Eriko pabalik sa pagkakahiga. Kunwari matutulog. 2.
MATTHEW Pangalawang kama mo na yan. 'Pag nasira 'yan, ikaw na ang bibili. Mapapansin ni Matthew ang nagkalat na mga papel at incomplete illustrations sa sahig. Pupulutin niya ang mga iyon. MATTHEW (CONT'D) Tapusin mo muna 'tong mga assignment mo. Hoy. Liligpitin ni Matthew ang mga papel at ilalagay sa study table. MATTHEW (CONT'D) How's school? Hahawakan ni Matthew sa balikat si Eriko. Babalikwas ang bata, uupo sa kama, at aalisin ang kamay ng ama habang nakatitig dito. Blangko ang reaksyon ni Eriko. Tahimik. Babawiin ni Matthew ang tingin sa anak. Hindi niya kayang tingnan sa mga mata si Eriko. MATTHEW (CONT'D) If you need anything... nasa kwarto lang ako. Babalik sa pagkakahiga si Eriko -- patalikod kay Matthew. Akmang lalabas si Matthew nang kuwarto ngunit maririnig niya ang pagtawag ng tuko. Matitigilan siya. Titingnan niya ang drowing ng tuko sa headboard. Dahan-dahang lalapitan ni Matthew ang papel. Ididikit niya ang isang tainga sa dingding. Makikinig. Maririnig pa rin ang tuko. Hanggang sa lumakas ito nang lumakas... At magiging ring ng telepono. Mabibigla si Matthew -- LOOB. OPISINA - ARAW Ring ng telepono. Babalikwas si Matthew mula sa pagkakatulog. MATTHEW Eriko! 3.
Mapapatingin sa kanya ang ilang ahente ng insurance. Nasa loob ng cubicle si Matthew. Naka-long sleeves na may niluwagang necktie. Nakaharap siya sa monitor ng PC kung saan mayroong spreadsheet na naka-flash. Sa desk ay may patung-patong na insurance policy. Sasagutin ni Matthew ang telepono. MATTHEW (CONT'D) Hello? Yes? Speaking. Mabibigla si Matthew. MATTHEW (CONT'D) Ano'ng nangyari sa anak ko? LOOB. COUNSELOR'S OFFICE - ARAW Nasa isang round table si Matthew, kaharap ang class adviser ni Eriko, si MS. GONZALES, 25, at isang matandang lalaki na guardian ng isang estudyante, si MR. ROMANO, 67. Walang tigil sa pagpapaikot ng mga susi ng iba't ibang kotse si Mr. Romano. Namumula ang tainga habang nagsasalita. MR. ROMANO Bully 'yang batang 'yan! Bakit siya manunusok ng lapis? Hindi naman siya inaano ng apo ko, basta na lang siyang manunugod! Paano kung matetano ang apo ko? Kargo ba ninyo? MS. GONZALES Ah, sir, nadala na po sa clinic ang apo ninyo. Natingnan na po siya ng school doctor. MR. ROMANO Kahit na! Pa'no na siya papasok niyan? Matatakot na 'yan! Ms. Gonzales, ikaw ang teacher, bakit hindi mo ma-handle ang mga bully sa klase? MS. GONZALES I'm so sorry, sir. Pero... 4.
MR. ROMANO I hope you understand, iha. Babae ang apo ko. Ito namang anak nito, hindi marunong rumespeto sa babae! Hindi na makakasalita si Ms. Gonzales. MATTHEW Ako na po ang nagso-sorry para kay Eriko. MR. ROMANO Ano ba ang tinuturo mo sa anak mo, ha? Kay bata-bata pa niyan, napakabayolente na. Ilipat ninyo ang batang 'yan, o kami ng mga kasama ko sa village ang lilipat ng eskwelahan. LABAS. SCHOOL CORRIDOR - ARAW Nakatingin si Matthew sa bintana ng classroom. Mula roon ay makikita si Eriko na nakatitig sa kabilang dako ng classroom. Hindi gumagalaw. Hindi nagsasalita. Sa tabi ni Matthew ay nagrereport si Ms. Gonzales. MS. GONZALES Sa art class nangyari. Nagdo- drowing sila. Then 'yung seatmate niya, nagtanong... MATTHEW Tapos bigla na lang siyang nanakit? MS. GONZALES Since your wife died last month, 'di na siya nagre-recite. Laging walang assignment. Wala namang problema sa attendance, pero, lagi lang tulala at nagdo-drowing. MATTHEW Ganyan din siya sa bahay. MS. GONZALES Matt, I think he knows everything. MATTHEW Na tayo? Hahatakin ni Ms. Gonzales si Matthew palayo sa classroom. 5.
Makikitang susundan ni Eriko ng tingin ang dalawa. Pabulong na mag-uusap sina Matthew at Ms. Gonzales. MS. GONZALES Stop. Itigil na natin 'to. Nahihiya na ako sa asawa mo. MATTHEW Wala na si Emily. MS. GONZALES Kahit pa. This is not right. MATTHEW So ganito na lang? We'll break up dahil sa lapis? MS. GONZALES Stupid. Look, I don't want to be a part of your game anymore. Hindi mo ba nakikita ang anak mo? You're torturing him. Mapapasandal sa pader si Matthew. MS. GONZALES (CONT'D) Sinaktan niya 'yung classmate niya dahil pinagtawanan siya. Tinanong kung bakit siya weird. Alam mo ba'ng Eriko is claiming na kaya niyang buhayin 'yung drawings niya? Mapapatingin si Matthew kay Ms. Gonzales. Parang nagitla. LOOB. SILID-ARALAN - ARAW RING IYON Babalikan ni Eriko ang papel sa kanyang desk. Isa itong tuko. ON ERIKO'S POV: Pipintig ang katawan ng tuko. MS. GONZALES (V.O.) Focus on your kid, Matthew. Hindi normal 'yung hallucinations niya. Gagalaw ang ulo ng tuko. Titingin ito kay Eriko. LOOB. KUSINA - GABI Magkaharap sa mesa sina Matthew at Eriko. 6.
Nakabukas ang TV sa living room. Nagbabalita ang weather reporter. WEATHER REPORTER Ayon po sa PAGASA ay magiging maaliwalas ang panahon buong maghapon bukas. Tahimik na kumakain si Matthew. Pasulyap-sulyap kay Eriko. Si Eriko nama'y nakatitig lang sa kanyang plato. Dalawang slice ng luncheon meat at isang pritong itlog. Sa kanang kamay ay lapis. Sa kaliwa, tinidor. WEATHER REPORTER (O.S.) (CONT'D) Huwag lang pong kalilimutang maglagay ng sunblock dahil ang matagal na pagbabad sa kainitan ng araw ay maaaring magdulot ng sakit sa balat... Matthew clears his throat. A beat. MATTHEW Hindi ka ba kakain? Hindi sasagot si Eriko. MATTHEW (CONT'D) Hindi ka mabubusog sa pagdo-drowing mo. Katahimikan. MATTHEW (CONT'D) Itatapon ko 'yang lapis na 'yan. Hindi iimik si Eriko. Sa inis, tatayo si Matthew sa tabi ng anak. MATTHEW (CONT'D) Akina 'yang lapis. Halong hihigpitan ni Eriko ang hawak sa lapis. MATTHEW (CONT'D) Akina sabi! Hahatakin ni Matthew ang lapis mula sa kamay ni Eriko. Manlalaban ang bata. 7.
Hihigpitan ni Matthew ang hawak sa braso ni Eriko, saka muling hahatakin ang lapis. Masasaktan si Eriko. Bibitaw. Pagkakuha ni Matthew ng lapis ay puputulin niya ito. Ihahagis sa sahig. Tatakpak-tapakan. Humihingal na uupong muli si Matthew. Taas-baba ang balikat ni Eriko. Tila hummihikbi ngunit walang luha. Makikitang bumakat sa braso ng bata ang pagkakahawak ni Matthew. MATTHEW (CONT'D) 'Wag kang umiyak sa harap ng pagkain. Biglang tatayo si Eriko. ERIKO I hate you! Tatakbo si Eriko patungo sa kanyang kuwarto. Maririnig ang paghampas ng pinto. Mapapasapo sa ulo si Matthew. LOOB. OPISINA - ARAW Isang bungkos ng papeles ang ipapatong sa desk. Cubicle iyon ni Matthew. At ang nagpatong ay isang FEMALE OFFICE WORKER. Nakangiti ito nang ubod tamis kay Matthew na noo'y nakatingin sa kanyang ginagawang spreadsheet. FEMALE OFFICE WORKER Hi, Matthew. Saan ka magla-lunch? MATTHEW Mm-mm... FEMALE OFFICE WORKER Gusto mo ng coffee? MATTHEW Mm-mm... Mawawala ang ngiti ng babae. FEMALE OFFICE WORKER Kelangan daw 'to ni boss after lunch. Para sa cut off. Sabi, ayusin mo trabaho mo. Dapat walang error. 8.
Iiwan ng babae si Matthew na nakatingin pa rin sa computer. Kukuha ng isang dokumento si Matthew at matatabig niya ang mga papeles. Mahuhulog iyon. Tutungo si Matthew upang kunin ang mga papeles. Matitigilan siya nang biglang sa kanyang harapan ay makikita niya ang tuko. Biglang magriring ang kanyang cellphone. Itataas niya ang ulo ngunit mauuntog siya sa desk. Diretso upo siya sa sahig. Sapo ang ulo sa sakit. Titingnan niyang muli ang ilalim ng desk. Wala na ang tuko. Kukunin niya ang cellphone at pipindutin iyon. MATTHEW Hello? LOOB. ELEVATOR - ARAW Nakatitig sa sariling repleksyon si Matthew. Seryoso. Maririnig natin ang usapan nina Matthew at ng caller - isang PULIS. PULIS (V.O.) Matthew San Jose? MATTHEW (V.O.) Ito nga. Who's this? PULIS (V.O.) A. Sa police station ho 'to. Sa kapitolyo. May nagreport kasi sa 'min tungkol sa tatay mo, si Carmelito... Tama ba? BING! Bubukas ang pinto ng elevator. LOOB. MRT - ARAW Siksikan ang mga pasahero. Nakasandal si Matthew sa dulo ng tren. Nakatingin sa ibaba. PULIS (V.O.) Pinuntahan namin 'yung old house ninyo. (MORE) 9.
PULIS (V.O.) (CONT'D) Nakita namin sa silong ang tatay mo. Kelangan mong puntahan siya rito-- MATTHEW (V.O.) Ano'ng kinamatay niya? Daraan sa tunnel ang tren. PULIS (V.O.) Mas okey siguro kung umuwi ka muna. Nasa morge siya ngayon. Kelangan ng kamag-anak na kukuha sa kanya. Mapapatingin si Matthew sa paligid. NAG-IISA SIYA SA TREN. Titingin siya sa bintana. Nasa tunnel pa rin ang tren. At patuloy pa rin itong umaabante. Tatakbo patungo sa unahang coach si Matthew. Sa dulo ng tunnel -- liwanag. Maririnig ang pagtawag ng tuko. Hahanapin ni Matthew kung saan ito nanggagaling. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ARAW Nakatitig si Eriko sa poster sa headboard. Sapo ang baba. Kunot ang noo. Nag-iisip. Wala ang tuko sa papel. Hahaplusin ni Eriko ang poster. Maririnig ang tawag ng tuko. LOOB. MRT - ARAW Sisilip si Matthew sa ilalim ng upuan. Naroon ang tuko. MATTHEW Eriko! May pipito. LOOB. MRT STATION - ARAW Titigil ang tren. Bubukas ang pinto. 10.
Mabilis na lalabas ang mga pasahero. Siksikan pa rin. Sa loob, maiiwan si Matthew. Tulala. Sasara ang pinto. Matatauhan si Matthew. Huli na ang lahat. Hindi siya makakababa. LABAS. BAHAY - ARAW Tumatakbo si Matthew patungo sa bahay. MATTHEW Eriko! Mabilis niyang bubuksan ang pinto. LOOB. BAHAY - ARAW RING IYON Tatakbo si Matthew sa living room. Wala roon si Eriko. MATTHEW Eriko! Walang sasagot. Pupunta si Matthew sa kuwarto ni Eriko. Bubuksan niya ang pinto. Nakaupo sa kama si Eriko. Gumuguhit sa papel ng tuko. MATTHEW (CONT'D) (Humahangos.) Ano'ng ginagawa mo? ERIKO Nawala 'yung lizard-- Biglang kukunin ni Matthew ang papel at pupunitin iyon. ERIKO (CONT'D) DAD! MATTHEW (Pabulong.) Hindi mo alam ang ginagawa mo... hindi mo alam... ERIKO Dad, huwag! 11.
MATTHEW TIGILAN MO NA ANG PAGDO-DROWING! ERIKO Alam ko... nabubuhay sila pag dinodrowing ko... alam ko. Haharapin ni Matthew ang anak. MATTHEW Stop, Eriko. Just STOP. Sasaktan mo lang ang sarili mo sa ginagawa mo. Para naman sa 'yo ito. Kukunin ni Eriko ang mga pilas ng papel. Iiyak siya. Mapapaupo sa isang tabi si Matthew. MATTHEW (CONT'D) Mag-impake ka ng gamit. Uuwi tayo sa probinsiya. Namatay ang lolo mo. LABAS. SEMENTERYO - ARAW Kulimlim ang langit. Makikitang namumuo ang mabibigat at madidilim na ulap. Isang puting kabaong ang ibinababa sa hukay. Nakatingin doon sina Matthew at Eriko. Parehong nakaputi. Pareho ring hindi umiiyak ang dalawa. Mabibilang ang mga nakipaglibing. Tahimik ang lahat. LABAS. SEMENTERYO - ARAW Isa-isang mag-aalisan ang mga nakipaglibing. Isang lalaki, mga 50 taong-gulang, ang lalapit kay Matthew at kakamayan siya. Siya si CARLOS. CARLOS Condolence. Tatango si Matthew. CARLOS (CONT'D) Marami sa company ang nanghihinayang. The best ang father mo sa ginagawa niya. 12.
MATTHEW Matanda na siya, Carlos. Kelangan na niyang mamahinga. CARLOS Sayang, he's got this fanbase... Sayang talaga. Beat. CARLOS (CONT'D) May alam ka ba tungkol dun sa last project niya? Iiling si Matthew. MATTHEW Marami akong hindi alam sa kanya. CARLOS 'Yung huling ginawa niya, 'di na nasundan. Trilogy pa naman 'yun. Hindi na nailabas 'yung part three... Wait, nag-iillustrate ka rin, 'di ba? Mapapatingin si Eriko sa ama. Iwawaksi iyon ni Matthew. MATTHEW Hindi na. Tagal na. CARLOS I heard nasa insurance ka na. MATTHEW Baka kelangan n'yo sa company. Matatawa si Carlos. CARLOS Marami na ako n'yan, lahat naman nagla-lapse. Ang kelangan ko illustrator. Baka pwedeng ikaw ang magpatuloy sa iniwan ng tatay mo? Tapusin mo 'yung trilogy. Si Matthew naman ang matatawa. MATTHEW Baka bumangon 'yan sa hukay 'pag pinakialaman ko 'yung gawa n'ya. 13.
CARLOS Think about it. Wala ring gustong kumuha ng project ng tatay mo. I don't know. May sumpa raw kasi. MATTHEW So, okey lang kung ako ang masumpa? CARLOS Ikaw naman. Naniniwala ka ba dun? Iaabot ni Carlos ang calling card niya kay Matthew. CARLOS (CONT'D) Tawagan mo ako if ever. ERIKO (Sa ama.) Nagdodrowing ka rin? CARLOS You didn't know? Prodigy ang tatay mo. Mana sa tatay niya. Tatapikin ni Carlos ang balikat ni Matthew. Iiling si Matthew. Sa 'di kalayuan ay makikita ni Eriko ang isang lalaking nagmamasid sa kanila. Nakatalungko ito sa isang puntod. Makinang ang berdeng kasuotan. Patusok ang tainga. Isang DUWENDE. CARLOS (CONT'D) Kaya, Matthew, I suggest you go back to the fold. Gamitin mo ang talent mo. Mapapansin ni Matthew na nakatingin si Eriko sa malayo. Makikita rin ni Matthew ang Duwende. MATTHEW I think we should go. Uulan na. Hahawakan ni Matthew si Eriko sa braso saka aalis. Maiiwan si Carlos. CARLOS (Sa sarili.) May mali ba sa sinabi ko? 14.
LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nasa labas ng tarangkahan sina Matthew at Eriko. Parehong nakatingin sa lumang bahay. Gawa sa kahoy ang dingding. Kapis ang bintana. Mapapansing sa ibabaw ng bahay ay may namumuong ulap. Bubuksan ni Matthew ang gate. Gagawa ito ng nakangingilong ingay. Papasok ang dalawa sa bahay. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto at papasok sina Matthew at Eriko. Diretso si Matthew sa living room upang ibaba ang kanyang bag. Matitigilan naman si Eriko. Sa gitna ng living room ay may isang malaking puno. Ang ugat nito ay nasa silong, samantalang ang dulo ay umaabot sa bubong. Tila sinadyang itanim ito sa loob ng bahay. Nakasunod sa katawan ng puno ang butas ng sahig. Lalapitan iyon ni Eriko. Mamamangha ang bata. Akmang hahaplusin ang puno. MATTHEW Magpaalam ka muna. Baka ka mamatanda. Hindi magsasalita si Eriko. Hahawakan niya ang puno. ERIKO (Sa sarili.) Pa'no natanim 'to? Makikita ni Matthew na hinahawakan ni Eriko ang puno. MATTHEW Lumayo ka d'yan. Baka kung ano'ng mangyari sa 'yo. ERIKO (Sa sarili.) Bakit dito tinanim sa loob? MATTHEW Bata pa ako nung tinanim ng lolo mo 'yan. Kasabay kong lumaki. ERIKO Cool. 15.
MATTHEW Puputulin din natin 'yan bukas. A beat. MATTHEW (CONT'D) Dalhin mo na 'yang bag mo sa kuwarto. MATTHEW (CONT'D) Pumili ka na lang d'yan. Dito na ako malapit sa living room. Meron pang kuwarto dun. Magsisimulang lumakad si Eriko. Hahawakan ni Matthew sa balikat ang anak. ERIKO Dad? MATTHEW Kung may maririnig ka o makikita, 'wag kang matakot. Kasama mo ako. ERIKO Hindi ako duwag. MATTHEW Basta 'wag mong lilikutin ang mga gamit ng lolo mo. Aalis na si Eriko. MATTHEW (CONT'D) Hoy, 'wag mong gagalawin ha? 'Wag makulit. Magtataas si Eriko ng isang kamay, tanda ng pagsang-ayon sa ama. Mula sa mga dahon ay bababa sa puno ang tuko. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto at papasok si Matthew. Makikita niya ang mga litrato niya nung siya ay 13 taong- gulang, kasama ang isa pang binatilyo na mas matanda sa kanya ng dalawang taon. Ang kanyang kuya. Kukunin niya ang larawan saka uupo sa gilid ng katre. 16.
LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakanganga si Eriko habang tinitingnan ang mga papel na nakadikit sa dingding. ERIKO Wow. Lahat ng illustration ay may nakasulat na Mito sa ilalim: iba't ibang hayop. Iba't ibang lamang-lupa. Duwende. Manananggal. Kapre. Tikbalang. Gagalaw ang ginuhit na Tikbalang. Manlalaki ang mga mata ni Eriko. Hahaplusin niya ang papel. Aamuin ang Tikbalang sa ulong kabayo nito. Pag-alis ng kamay ni Eriko, mapapansin niyang may buhok ng kabayo sa kanyang mga daliri. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakaupo pa rin sa katre si Matthew. Tinitingnan ang larawan. Mapapaluha siya. Mapapansin niya ang mga guhit sa dingding. Tila isang disenyo ng mapa iyon. May kuweba. Batis. Talon. Mga ulap. At sa gitna: isang malaking puno. Dahan-dahang kikilos ang mga guhit na iyon. Mabibitawan ni Matthew ang larawan. Pipikit si Matthew. Sasabunutan ang sarili. MATTHEW Tama na... Mula sa mga butas sa bintana ay papasok ang maitim na ulap. Iikot iyon sa kisame. Tatayo si Matthew at patakbong lalabas. LABAS. GUBAT - ARAW Paglabas ni Matthew ay wala na siya sa bahay; bagkus, siya ay nasa isang gubat. Babalikan ni Matthew ang pinto: isa itong malaking kahoy na nakaukit sa isang puno. Biglang may tutulak kay Matthew. Mapapasandal siya sa puno. 17.
Nakatutok ang pana sa kanyang mukha. Hawak ng Duwende ang pana. DUWENDE Ikaw ba ang nagdadala ng karimlan? Kukulog. Malalagas ang mga dahon. Tila isang bagyo ang parating. Mapapatingin sa langit ang Duwende. Kukunin ni Matthew ang pagkakataong iyon. Itutulak niya ang pinto sa puno at mabilis siyang papasok. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto. Papasok si Matthew. Nagmamadali. Diretso sa kama. Habol- hininga. Kusang sasara ang pinto. Titigil ang paggalaw ng mapa sa dingding. Mapapansing isang bahagi ang unti-unting maglalaho. Babalik si Matthew sa pinto. Dahan-dahan niya iyong bubuksan. Sa kabila ay nakatayo si Eriko. Naglalagay ng headphone. Agad niyang yayakapin ang anak. Mahigpit. ERIKO Teka. 'Di ako makahinga... MATTHEW Buti na lang... Akala ko kung ano na ang nangyari... Magugulat si Eriko. Itutulak niya ang ama. MATTHEW (CONT'D) 'Wag kang lalapit sa puno. 'Wag mong gagalawin ang gamit ng lolo mo. Hindi sasagot si Eriko. LABAS. BATIS - ARAW Kulimlim. 18.
Nakaupo sa isang malaking bato sa batis si Matthew. Bumabaybay naman sa mga bato si Eriko habang kumakain ng mais. Malakas ang lagaslas ang tubig. ERIKO Nakabasa ka na ng mga komiks ni lolo? MATTHEW Nung bata ako, marami kaming komiks sa bahay. ERIKO Ang daming drowing sa bahay. MATTHEW Alam ko may ginawang series ang lolo mo. 'Yung huli, pinadala niya sa atin. Regalo sa 'yo. ERIKO Nasa'n na? MATTHEW Nawala na 'ata. ERIKO 'Di kayo close. MATTHEW Nung teenager ako, senior citizen na siya. ERIKO Ang tanda na pala niya. MATTHEW Kaya siguro nung mga panahong 'yun, kapag nagagalit siya, 'di ko siya naiintindihan. Beat. ERIKO Ang ganda pala dito, Dad. Dito na lang kaya tayo tumira? MATTHEW Babalik na tayo sa atin bukas. Handa mo na ang bag mo. 19.
ERIKO Akala ko hanggang next week pa tayo. MATTHEW Baka kung ano pa mangyari kung magtatagal pa tayo dito. Mabuti na 'yung safe. Biglang makakarinig ng sunud-sunod na putok ng baril. Magpupulasan ang mga ibon mula sa bundok. INSERT: Gubat. Isang binatilyo ang babagsak. May tama ng bala sa ulo. Mabilis na lalapitan ni Matthew ang anak... INSERT: Isang batang lalaki na tumatakbo sa gubat. Yayakapin ni Matthew si Eriko. INSERT: Mga sundalo na tumatakbo. Hinahabol ang bata. Magtatago sina Matthew at Eriko sa isang malaking bato. Yakap pa rin ni Matthew ang anak. ERIKO Ano 'yun? MATTHEW 'Wag ka munang maingay. Andito pa sila. ERIKO Baka naman hunters. Nakabaril ng ibon. INSERT: Sisipain ng isang aramadong lalaki ang binatilyo sa bangin. MATTHEW Hindi ibon ang tinutugis nila. Tao. Bibitawan ni Matthew ang anak. Tatalungko si Eriko at guguhit sa tubig. Magmamasid sa mga puno at sa katabing bundok si Matthew. Tila may hinahanap. ERIKO Dad... 20.
MATTHEW O? ERIKO Naniniwala ka ba sa... MATTHEW Saan? Pupuntahan ng mga maliliit na isda ang ginuguhit ni Eriko sa tubig. ERIKO Magic? MATTHEW 'Di totoo ang magic. Dinadaya ka lang. ERIKO Hindi 'yung magic na ginagawa sa mga party. 'Yung totoong magic. MATTHEW Bakit mo naitanong? ERIKO Kasi kapag... tuwing nagdo-drowing ako... parang nabubuhay 'yung dinodrowing ko. Nagkakatotoo. MATTHEW Tigilan mo 'yang kakadrowing na 'yan. Tingnan mo, binubulabog mo 'yung mga isda. ERIKO 'Di naman talaga ako nagsisinungaling. Haharap si Eriko kay Matthew. ERIKO (CONT'D) Niloloko nila ako sa school. Baliw daw ako, Dad. Lahat sila hindi naniniwala sa akin. MATTHEW Dahil hindi totoo ang mga nakikita mo. 21.
ERIKO 'Yung duwende nakita mo rin sa sementeryo 'di ba? 'Di lang ako ang nakakakita. Pati ikaw! MATTHEW Tumigil ka na. ERIKO Kaya tumigil ka rin sa pagdodrowing kasi nakakakita ka rin! Nabubuhay ang mga dinodrowing mo, no? MATTHEW Tigilan mo na sabi. ERIKO Duwag ka! MATTHEW TUMIGIL KA NA! A beat. MATTHEW (CONT'D) 'Di ako katulad ng lolo mo na nabuhay sa mga kuwento niya. Kinalimutan ko na ang pagdo-drowing dahil wala naman akong mapapala. Kung pinagpatuloy ko 'yun, magugutom lang tayo. Mamamatay na lang tayong nakadilat. Walang makain. ERIKO Pero nakikita ko talaga-- MATTHEW Eriko, imagination ang tawag dun. Kung nakikita mong parang nabubuhay ang dino-drowing mo, hindi 'yun totoo. Defeated, hindi na magsasalita sa Eriko. Tatayo si Matthew at akmang aalis. Ibibigay niya ang isang kamay sa anak. MATTHEW (CONT'D) Tara na. Baka may makakita sa atin dito. Tatayo si Eriko at susunod sa ama. 22.
Makikita ni Eriko ang isang tuko na nasa isang bato. Matitigilan siya. MATTHEW (CONT'D) Hoy. Tara na sabi. Aalis ang mag-ama. Susundan sila ng tuko. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - DAPITHAPON Palubog na ang araw. Tahimik ang paligid. Bubukas ang ilaw sa loob ng bahay. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - GABI Nagliligpit ng gamit si Matthew. Hindi na titiklupin ang mga damit. Isasalaksak na lang niya ang mga ito sa bag. Kukunin niya ang larawan niya at ng kanyang kuya. Isisilid niya iyon sa bag. MATTHEW (Pasigaw.) Eriko, bilisan mo. Walang sasagot. MATTHEW (CONT'D) (Mas malakas.) Eriko! Hoy! LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ANCESTRAL HOUSE - GABI Nagtitiklop ng damit si Eriko. Isisilid niya ang mga iyon sa kanyang backpack saka uupo siya sa gilid ng kama at pagmamasdan ang mga papel sa dingding. Kukurap ang Tikbalang. Mapapatayo si Eriko. Maririnig ang singasing ng kabayo. Biglang tatakbo ang Tikbalang patungo sa iba't ibang papel. Susunod si Eriko. Hindi niya aalisin ang pagtitig sa gumagalaw na Tikbalang. Maririnig ang yabag ng Tikbalang sa kahoy na sahig. 23.
Lalabas si Eriko. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI Susundan ni Eriko ang yabag patungo sa living room. Hanggang sa sapitin niya ang puno sa gitna ng bahay. Sisilipin niya ang butas ng sahig kung saan nakatanim ang puno. Naroon sa silong ang Tikbalang. At nakatingin din ito kay Eriko. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW MATTHEW (Pasigaw.) Eriko! Tapos mo na bang ayusin ang gamit mo? Papalatak si Matthew. MATTHEW (CONT'D) 'Tong batang 'to talaga... Bubuksan ni Matthew ang pinto ngunit sa halip na living room ay makikita ang gubat na pinanggalingan niya. Kulimlim ang kagubatan. Halos kalbo na ang mga puno. Isang makapal na usok ang paparating. Wawasakin nito ang mga daraanang puno. At sa harapan ng mala-buhawing usok ay makikitang tumatakbo ang Duwende. Nakahanda na ang pana. Tuloy-tuloy ang Duwende hanggang sa maitulak niya si Matthew sa sahig. Tututukan niya si Matthew ng pana. Biglang sasara ang pinto. DUWENDE Ikaw ba ang may kagagagawan nito? Dahil sa magkahalong takot at pagkagitla ay hindi makakapagsalita si Matthew. DUWENDE (CONT'D) Sumagot ka! 24.
LABAS. SILONG - GABI Bumababa si Eriko. Pagdating niya sa silong ay mapapansin niya ang mga nagkalat na papel. Mga 'di natapos na illustration. Pati sa dingding ay mayroong mga nakadikit na papel. Mga mapa. Sa isang banda nama'y may isang pana na nakasabit. At sa gitna ng silong ay makikit ang pinagtaniman ng puno. Naghihintay sa kanya ang Tikbalang. Sa likuran nito ay makikita ang puno at ang naglalakihang ugat nito. Gagalaw ang mga ugat. Tila tirintas ang mga ito. Bubukas. Papasok ang Tikbalang. Magsisimulang maglakad si Eriko. Parang nahipnotismo. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - GABI Dagundong mula sa pinto. Mapapatingin doon ang Duwende. Itutulak ni Matthew ang Duwende. Sasabog ang pinto. Papasok ang usok sa kuwarto at ihahampas sa bawat sulok ng dingding ang mga dahon... punongkahoy... ang mga gamit sa kuwarto... ang Duwende... si Matthew... LOOB. KUWEBA Lagaslas ng tubig. Singasing ng Tikbalang. Ang kuweba ay napalilibutan ng mga ugat na nagsisipaggalawan. Mga mumunting liwanag ang sisilip sa bawat pagitan ng mga ugat. Makikita si Eriko na bumabaybay sa mabatong batis. Tuloy sa paglakad ang Tikbalang. Kasunod si Eriko. 25.
LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - GABI Tuloy pa rin ang usok sa pananalanta. Tila may mga malalaking kamay ito Mapapasandal ang Duwende sa bintanang kapis. Ihahampas ng usok si Matthew sa bintana. Gamit ang pana, sisirain ng Duwende ang kapis at pilit iyong bubuksan. Makikita iyon ni Matthew. Kakapit siya sa hamba. Bubukas ang bintana at lalabas ang buhawi. Maglalaho ito. Mahuhulog ang Duwende at si Matthew sa sahig. LABAS. GUBAT - ARAW Sa gitna ng mga naglalakihang puno makikita ang kuweba. Mula roon ay may dumadaloy na tubig tabang patungo sa mabatong batis. Umuulan. Mula sa kuweba ay lalabas si Eriko. Mapapansin niya ang ulan. Titingala siya. Magtataka. Hindi tubig ulan ang pumapatak, kundi mga patay na kuliglig. Daan-daan ang bumabagsak mula sa kalangitan. Nakabibingi ang huni ng mga kuliglig na animo'y sumisigaw... humihiyaw... Sa takot ay tatakbo patungo sa habong ng isang puno si Eriko. Uupo. Maghihintay na tumila ang pag-ulan ng mga insekto. Singlaki ng daliri ang mga kuliglig na bumabagsak sa bato... sa batis... sa kanyang harapan. Isang malaking kamay ng lalaki ang hahawi sa mga dahon kung saan nagtatago si Eriko. Sisilip ang Tikbalang. Magtatama ang mga mata nila ni Eriko. INSERT: Sunod-sunod na mga imahen: MATA NG TIKBALANG. 26.
ISANG MALAKING USOK. MGA PUNO NG KAWAYAN NA ISA-ISANG TUMUTUNGO. MABATONG BATIS NA WALANG TUBIG. ISANG BINATILYONG NAHUHULOG SA BANGIN. ISANG KAMAY NA GUMUGUHIT SA HANGIN. TUKO. DILAT NA MATA NI ERIKO. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Dilat na mata ni Matthew. Makikitang nakahiga siya sa sahig. May mga galos. Nakatitig siya sa puno. Mapapansing nalalagas na ang mga dahon nito. Nagkalat sa buong bahay ang mga natuyong dahon. MATTHEW Eriko... Susubuking tumayo ni Matthew ngunit mapapaaray siya sa hapdi ng mga galos sa katawan. MATTHEW (CONT'D) (Sigaw.) Eriko! Walang sasagot. MATTHEW (CONT'D) (Sigaw.) Anak! Nasaan ka? Gagapang si Matthew patungo sa puno. Sasandal siya rito. Titingnan niya ang living room. Tahimik. Nag-iisa siya. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto. Papasok si Matthew. Iika-ika. 27.
MATTHEW Eriko? Walang sasagot. Nasa kama ang bag at ilan pang gamit ni Eriko. Bago lumabas sa kuwarto ay makikita ni Matthew ang mga papel na nakadikit sa pader. Blangko lahat ito. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakatingin si Matthew sa pinto ng kanyang kuwarto. Sira ang pintuan. Pati na ang bintana. Nagkalat ang debris sa loob. May uungol. Susundan ni Matthew ang tunog at makikita niya ang Duwende na nakasalampak sa sahig. Tutulungan niya ito na umupo. Isang kahoy ang nakatarak sa kanyang hita. Akmang hahatakin ni Matthew ang kahoy. Pipigilan siya ng Duwende. Pigil-hiningang hahatakin iyon ng Duwende. Ihahagis niya ang kahoy. Ipapatong ng Duwende ang dalawang kamay sa sugat. Walang mangyayari. Pupunitin ni Matthew ang kumot at itatali iyon sa hita ng Duwende. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI - 22 YEARS AGO Nakatingin ang Batang Matthew, 13, sa isang LALAKING REBELDE. Nakasandal sa pader ang lalaki. Duguan. May tama ng baril sa balikat. Nakakapit doon ang isang kamay ng lalaki upang maampat ang dugo. Ilalagay ng lalaki ang isang daliri sa bibig upang hindi magsalita ang Batang Matthew. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI - PRESENT DAY Tutulungan ni Matthew na makalakad ang Duwende patungo sa puno. 28.
DUWENDE Nagkamali yata ako sa 'yo. Hindi sasagot si Matthew. Isasandal niya sa puno ang Duwende. DUWENDE (CONT'D) Salamat. MATTHEW Paano ka nakapasok sa bahay? Paano nangyaring gubat ang kabila ng pinto? DUWENDE Hindi ko alam. Noong una, hindi ako naniniwalang totoo ang lahat. Pero nakita at nakausap kita. Maniniwala ka ba sa sasabihin ko? MATTHEW Kung magsasabi ka ng totoo. DUWENDE Hindi ko alam. MATTHEW Hindi mo alam na? DUWENDE Hindi ko alam kung sino ako. MATTHEW Nagbibiro ka ba? DUWENDE Hindi ako nagsisinungaling. Akala ko, nagising akong natutulog. Hindi ako makatakas sa bangungot na ito. MATTHEW Bakit ka hinahabol ng usok? DUWENDE Hindi ako ang pakay nila. Ikaw. MATTHEW Paanong...? DUWENDE Kung hindi ako nagkakamali, sa iyo nanggaling ang mga ulap. May kakatok. 29.
LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakatayo sa harap ng pinto si Carlos. May dalang document bag. Bubukas ang pinto. Makikita si Matthew. Puro galos ang mukha at katawan. CARLOS Matthew... andito ka pa. Good. Itutulak ni Carlos si Matthew papasok ng bahay. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakatitig sa puno si Carlos. Nasa likod niya si Matthew. Nagtataka. Makikitang nagtatago ang Duwende sa likod ng sirang pinto ng kuwarto. CARLOS Matagal ko nang iniisip kung ano ang nangyayari sa tatay mo. Alam mo naman, takot sa tao si Carmelito. MATTHEW Ano'ng kelangan mo? Kung ipapagawa mo pa rin sa 'kin 'yung komiks ni itay, sorry, pero hindi ko kayang gawin. Mas mahalagang... CARLOS ...makita mo si Eriko. MATTHEW Pa'no mo nalamang-- CARLOS Kaya importanteng importante ang dala ko, Matthew. Baka ito lang ang paraan. Hahawakan ni Carlos ang puno. CARLOS (CONT'D) Bago siya namatay, he left this with me. Ang bilin niya, ibigay sa 'yo. Ipapatong ni Carlos ang document bag sa mesa at kukunin ang isang envelope mula roon. May nakasulat na CARMELITO SAN JOSE sa envelope. 30.
CARLOS (CONT'D) I was intrigued. I mean... Nung sinabi ng mga artist na ayaw nilang tanggapin ang work ng tatay mo, I thought, maybe they just respected him... Bubuksan ni Matthew ang envelope at ilalabas ang mga artwork. Sa unang pahina ay may isang nakaguhit na puno. Sa ilalim niyon ay ang lagda ni Carmelito - MITO. MATTHEW Mito... CARLOS And then I realized, anong respeto e hindi naman nila talaga nakilala o nakita man lang ang tatay mo? Mula nang mamatay ang kuya mo, at nang umalis ka sa bahay na 'to, your father became a recluse. MATTHEW Hindi ko kayang tapusin 'to. CARLOS Nung sinimulan kong basahin ang huling graphic novel niya, I just have this feeling... You can finish this. You need to finish this. MATTHEW Ako? CARLOS Nobody else in this goddamn world can do it. MATTHEW Mas mahalaga pa ba na matapos ko ang komiks na 'to kaysa mahanap ko ang anak ko? CARLOS Just hear me out, O.K.? Respeto man... o takot... ayaw nilang hawakan ang project ng tatay mo. Sa tuwing ibinibigay namin ang materials, lagi silang nagdadahilan. Kesyo nawawalan sila ng inspiration... o walang magic. Sinasabi nila na walang ibang makakagawa nito kundi si Mito. Si Mito lang. 31.
MATTHEW Pero patay na ang tatay ko. CARLOS That's why YOU have to do it. MATTHEW Paano makakatulong sa akin ang lintik na komiks na 'to? Ihahagis ni Matthew ang mga papel. CARLOS It is your story, Matthew. Kukunin ni Carlos ang isang papel at ipapakita iyon kay Matthew: Isang batang lalaki ang pumapasok sa isang arko na nasa puno. MATTHEW Eriko? CARLOS Nobody wants to do it kasi hindi nila alam ang kuwento. Pero alam ko, alam mo. Alam mo kung ano ang plano ng tatay mo. Alam mo ang kuwento. Hahanapin ni Carlos ang papel na may drawing ng tuko. Ipapakita niya iyon kay Matthew. CARLOS (CONT'D) Here. Sa ilalim ng butiki. MATTHEW Tuko. CARLOS Or tuko. Does this mean anything to you? Beat. Pupulutin ni Carlos ang mga papel at ibibigay iyon kay Matthew. CARLOS (CONT'D) You know, magkapareho kayo ng tatay mo. MATTHEW Hindi ako baliw. 32.
CARLOS Hindi rin naman baliw ang tatay mo. Kung tama ako, naranasan mo rin ang naranasan ng tatay mo. Nung inilibing natin siya, may nakita ka, 'di ba? MATTHEW Wala. Bakit ikaw, meron? Mapapatingin si Matthew sa kuwarto. Sa likod ng pinto ay nakikinig pa rin ang Duwende. Mapapatingin din si Carlos ngunit walang tao roon. CARLOS Wala. Pero alam ko nakita rin ni Eriko ang nakita mo. I want to help you. I don't think it's strange that you're seeing things. It's a matter of accepting what is real. MATTHEW Hindi ko na alam kung ano ang totoo. Baka panaginip lang ang lahat. CARLOS You have your father's gift. Your imagination is alive. MATTHEW Huwag mo akong ikumpara sa kanya. CARLOS Of course you're different. Your father is far better than you. Kasi siya, tinanggap niya kung ano ang kakayahan niya. Pero ikaw... MATTHEW Tama na. CARLOS You left him. Ni hindi ka man lang nakipag-communicate. Ako ang nagpadala sa 'yo ng mga libro ng tatay mo, kahit sinabi n'yang hindi mo rin 'yun magugustuhan. Pero hindi ka pa rin dumating. He waited for years. Dumating ka lang sa funeral n'ya. 33.
Maglalakad patungo sa front door si Matthew. Haharangin siya ni Carlos. CARLOS (CONT'D) Why do you hate him so? MATTHEW Pupunta ako sa pulis. Hihingi ako ng tulong. CARLOS Walang makakatulong sa 'yo, Matthew. You know, ikaw lang ang makakagawa ng lahat ng ito. Mapapaupo si Matthew. Titingnan niya ang tuko sa papel. Kikilos ang buntot nito. CARLOS (CONT'D) Tapusin mo ang sinimulan ng tatay mo. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Wawalisin ni Matthew ang nagkalat na debris. Pagsasama- samahin niya ang mga gamit na nasira. Sa may bintana ay makikita ang Duwende na nakatingin sa labas. Isang maitim na ulap ang lumalapit sa bahay. DUWENDE Paparating na naman sila. Sa paglilinis ni Matthew ay makakakuha siya ng lapis. Matitigilan siya. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - FLASHBACK Nakaupo ang batang Matthew sa harap ng desk. Gamit ang isang lapis, guguhit siya sa papel. Isang kamay ng lalaki ang hahawak sa kanyang kamay at tutulungan iyong gumuhit. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - PRESENT DAY Uupo sa kama si Matthew. Hawak pa rin ang lapis. Kukuha siya ng isang papel at akmang guguhit. Titigil. 34.
DUWENDE Pakinggan mo 'yung sinasabi ng lalaki sa iyo. Baka iyon din ang paraan upang magising ako at makabalik sa daigdig ko. Susubukin ulit ni Matthew na gumuhit. Mahahabang biyas. Mabuhok. Tabako. Usok. Isang Kapre. Ihahagis ni Matthew ang lapis. MATTHEW Hindi na yata ako marunong. Hahawakan ni Matthew ang papel. Mapapapikit siya. INSERT: Mga mata ng Kapre. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Kulimlim. Sa 'di kalayuan ay may paparating na maitim na ulap. Maririnig ang tunog ng palakol na humahampas sa kahoy. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Pinapalakol ni Matthew ang puno. Hindi siya marunong sa ganitong gawain. Sa halip na sa iisang bahagi ay sa iba't ibang parte ng puno siya tatama. Nanonood ang Duwende kay Matthew. Nalilibang ito. DUWENDE Hindi mo mapapabagsak 'yan. Mas matibay pa 'yan kaysa sa bahay na ito. Sa pagod ay ibabagsak ni Matthew ang palakol. Uupo siya at sasandal sa puno. Kukunin ng Duwende ang mga papel sa envelope. Titingnan niya ang puno sa unang pahina. DUWENDE (CONT'D) Kamukha ng punong ito ang punong iyan. 35.
MATTHEW Pare-pareho lang ang itsura ng mga puno. DUWENDE Wala ka ngang alam. Matatawa ang Duwende. Tatawa rin si Matthew. Sarkastiko. MATTHEW Nakakatawa 'di ba? Wala akong alam. Hindi ko alam kung nasaan ang anak ko... Kung paano ko siya makikita... Kung saan ako maghahanap... Higit sa lahat, kinakausap kita. Ikaw na nag-iisip na panaginip lang lahat. At hindi ako totoo... AKO PA ANG HINDI TOTOO? Muli, tatayo si Matthew at papalakulin ang puno. Mas mabilis. Mas marahas. DUWENDE Huwag mong pagbuntunan ng galit ang puno. MATTHEW Kelangang magsimula ako... kahit saan. Kahit paano. Kung ang sabi ng mga papel na 'yan, pumasok sa loob ang anak ko, kelangang mailabas ko s'ya. Maiiyak si Matthew. Frustrated, ihahagis niya ang palakol. Susuntuk-susuntukin niya ang puno. MATTHEW (CONT'D) Ilabas mo ang anak ko! Dagundong. Mapapaatras si Matthew sa takot. Makikita ng Duwende sa papel ang drawing ng isang malaki at mabalahibong paa. Ang papel na ginuhitan ni Matthew. DUWENDE Nagalit sa 'yo ang may-ari ng bahay. MATTHEW Ako ang may-ari ng bahay! Bahay ko 'to! 36.
Gagalaw ang ibabaw ng puno. Mula sa mga dahon ay may lalabas na malaki at mabalahibong paa. Bababa ang KAPRE. 'Di hamak na mas malaki ito kaysa kay Matthew o sa Duwende. Itataas ng Duwende ang kanyang pana at itututok iyon sa Kapre, na higante ngunit isa pa lamang teenager. Nagmamadaling kukunin ni Matthew ang palakol. Gagayahin niya ang Duwende. KAPRE Nakarinig ako ng ingay. May nangugulo sa bahay ko. Pipitas ng ilang dahon ang kapre at irorolyo iyon sa kanyang naglalakihang mga kamay. Hahaplusin niya ang dulo ng nirolyong dahon. Magniningas iyon. Hihipan niya ang dulo upang umusok saka hihithitin. Bantulot na lalapitan ni Matthew ang Kapre. MATTHEW Ikaw ba ang kumuha sa anak ko? Ibubuga ng Kapre ang usok kay Matthew. Mauubo ang huli. KAPRE Huwag mo akong pagbintangan. Nahihimbing ako sa pagtulog tapos gigisingin mo ako? Kukunin ng Kapre ang palakol at ihahagis iyon sa malayo. KAPRE (CONT'D) Hindi ka naman marunong magpatumba ng puno. Hambog. MATTHEW Ilabas mo si Eriko! KAPRE Paano? Ganito? Muli, bubuga ng usok ang Kapre saka ilalapit ang mukha niya kay Matthew upang mas lalo itong makita. Halos triple ang laki ng ulo ng Kapre sa ulo ni Matthew. Tututukan ng Duwende ng pana ang ilong ng Kapre. KAPRE (CONT'D) Duwende! 37.
Lalayo sa takot ang Kapre. Yayakap sa puno. DUWENDE Sagutin mo kami nang maayos. Nasaan ang bata? KAPRE Hindi ko nakita. DUWENDE Hindi mo nakita? Hahatakin ng Duwende ang pana. Magtatangkang bitawan iyon. KAPRE Duwende! DUWENDE Hindi mo nakita? KAPRE Kasama ang Tikbalang. Kagabi. Naglakad. Sa ilalim. Pumasok sa dilim. Hindi na bumalik. MATTHEW Sa ilalim ng puno? KAPRE Sa ugat. MATTHEW Nasa bahay mo nga! KAPRE Wala sa bahay ko. Nasa ilalim. Sa ugat. Ituturo ng Kapre si Matthew. KAPRE (CONT'D) Dahil sa ulap na naggagaling sa utak mo, mapapahamak ang anak mo! MATTHEW Ulap? Sa utak ko? Ano'ng pinagsasasabi mo? KAPRE Kung panaginip lang ang lahat, hindi magliliwanag ang isip mo. Magtatago ang katotohanan sa ulap ng utak mo. 38.
Bubugang muli ang Kapre. Paiikutin niya ang usok. KAPRE (CONT'D) Mas makapal ang usok, mas mabubulag ka. Pipitas ng mga dahon ang Kapre at irorolyo iyon. Ibibigay niya iyon kay Matthew. MATTHEW Hindi ako naninigarilyo. Hahablutin ng Duwende ang dahon. KAPRE Matthew San Jose. Magsimula ka. Kukunin ni Matthew ang mga papel sa envelope saka lalabas ng bahay. Susunod ang Duwende sa kanya. LABAS. SILONG - GABI Bababa sa silong si Matthew, kasunod ang Duwende. Ilalagay niya sa isang mesa ang mga papel na iginuhit ng kanyang ama. Kasunod ng Kapre, isang Manananggal, Nuno sa Punso, Aswang... Ihihiwalay ni Matthew ang nakaguhit na tuko at ilalapag iyon sa lupa. Magsisimulang gumalaw ang tuko palabas ng papel. Mabilis na kukuha ng lapis si Matthew. Magdadagdag siya ng papel at guguhitan niya iyon. INSERT: Kuweba. Guguhit si Matthew ng lagusan sa papel. Daraan ang tuko rito. Magdadagdag pang muli ng papel si Matthew. INSERT: Batis. Daraan ang tuko sa iguguhit na batis. Mga bato... Mga puno... INSERT: Gubat. Magdadagdag si Matthew ng mga papel... INSERT: Tikbalang. 39.
At sa bawat pagdadagdag niya ay guguhitan niya ang mga iyon... INSERT: Si Eriko, bumabaybay sa mabatong batis na walang tubig. Hanggang sa makabuo siya ng mapa ng gubat. At ang lahat ng papel ay nakapalibot sa ugat ng puno. Susuntukin ni Matthew ang ugat. MATTHEW Lumabas ka d'yan, Eriko! LABAS. BATIS - ARAW Kasikatan ng araw. Kulay pula ito. Isang mahabang batis na walang tubig ang nasa gitna ng mga nagtataasang puno ng kawayan. Bumabaybay sa mga bato ang Tikbalang, kasunod si Eriko. Sisinghal ang Tikbalang. Unti-unting matatakpan ng ulap ang araw. Mangungulimlim ang kapaligiran. Isa-isang yuyuko ang mga kawayan sa pagdaan ni Eriko. Sa 'di kalayuan makikita ang isang malaking puno. Nalalagas ang mga dahon. Napalilibutan ng mga alitaptap. Haharap ang Tikbalang kay Eriko. Ituturo nito ang puno. Lalapit si Eriko sa puno. Magpupulasan ang mga alitaptap. Iikot ang mga ito kay Eriko. Mapapangiti si Eriko. Titigil ang mga alitaptap sa harap ni Eriko. Bubuo ang mga ito ng pigura ng isang babae. Isang gintong DIWATA. Ang tinig niya ay pinagsama-samang tinig ng mga Engkantong alitaptap. DIWATA Sumama ka sa amin. Iikot ang puno. Mapupunit ang balat nito. Tatalsik ang lupang nagbabaon sa mga ugat. Parang lumalaki ang puno. 40.
Gagalaw ang mga ugat at magiging isang malaking arko. Kakalat ang mga alitaptap at isa-isang papasok dito. Susundan ni Eriko ang mga alitaptap. LOOB. ILALIM NG LUPA Maputik ang hagdan patungo sa ilalim ng lupa. Sa pinakamalalim na bahagi ay may isang apoy na nagliliyab. Ito ang nagbibigay liwanag sa buong paligid. Maghihiwa-hiwalay ang mga alitaptap. Saka makikita ang kabuuan ng ilalim ng lupa. Isang komunidad ang naninirahan dito. Mga bahay na gawa sa ugat ang nakakabit sa lupa. Ang iba nama'y nakabitin. Ang ilan ay pinamamahayan ng mga hayop. May mga sisilip-silip ding Engkanto. Isang BATANG ENGKANTO na may puting pakpak ang lalapit kay Eriko. Para itong kulisap na aali-aligid sa kanya. Makikipaglaro ang Batang Engkanto kay Eriko. Magpapahabol. Tatakbo si Eriko pababa ng hagdang lupa upang habulin ang kulisap. Isa-isang maglalabasan sa mga ugat ang mga Engkanto at makikisama kay Eriko. Daratnan ni Eriko ang apoy. Sa ibabaw ng apoy ay lilitaw muli ang Diwata. Pupuntahan iyon ni Eriko. Ngingiti lamang ang Diwata. ERIKO Bakit ako nandito? DIWATA Kailangan namin ng kuwento. ERIKO Anong k'wento ang kelangan ninyo? DIWATA Kailangan namin ng buhay. ERIKO Ano'ng dapat gawin ko? 41.
DIWATA Magagawa mo lang kung ano ang itakda ng Manlilikha. Nakarating ka sa aming daigdig dahil dito. Hahaplusin ng isang daliri ng Diwata ang noo ni Eriko. DIWATA (CONT'D) Kung ano ang itatadhana ng Manlilikha, iyon ang mangyayari. ERIKO Sino ang Manlilikha? DIWATA Bawat nilalang na nakikita mo ay nilikha niya. Subalit hindi pa kami buo. Nanganganib na ang daigdig na ito ay maglaho kung hindi maliliwanagan ang siyang nakatakdang lumikha sa amin. ERIKO Paano siya maliliwanagan? Saan natin siya hahanapin? Kukulog. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakatingin sa kalangitan ang Duwende. DUWENDE Nahanap mo na ba? LABAS. SILONG - ARAW Nagkalat ang mga papel sa paligid. Iniisa-isa ni Matthew ang mga ito. Naghahanap. MATTHEW Hindi pa! Hindi ko makita! LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW DUWENDE Tuluyan kang hindi makakakita kung hindi mo pa mahahanap. Papalapit na ang ulap. 42.
LABAS. SILONG - ARAW Kukunin ni Matthew ang mga papel na inilatag niya sa paligid ng ugat, pati na ang papel kung nasaan ang tuko. Huhugutin niya ang drawer ng lumang desk at kukunin ang mga lapis at pen doon. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Itutulak ni Matthew ang mga furniture sa dingding. Nasa may bintana ang Duwende. Nagmamasid. Ilalatag ni Matthew ang mga papel sa sahig. Huli niyang ilalapag ang papel kung saan naroon ang tuko. Hindi kikilos ang tuko. Tatayo si Matthew. Pagmamasdan ang kanyang mga ginuhit. Sa gitna ay naroon ang isang papel na may pirma ni Mito. Drawing iyon ng Duwende. Ang kalahati ng katawan ay 'di pa natatapos. Titingnan ni Matthew ang Duwende. Frustrated. MATTHEW Gigisingin na kita, Duwende. Tatayo nang maayos ang Duwende. Kukunin ang kanyang pana. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nasa isang antique na desk si Matthew. Gumuguhit ng mga panels ng graphic novel. Iguguhit niya ang Duwende na nasa ilang. MATTHEW (V.O.) Tulungan mo ako. Bubuhayin kita at ibabalik sa daigdig mo... INSERT: Pipikit ang Duwende. Tuloy sa pagguhit si Matthew. MATTHEW (V.O.) (CONT'D) Bibigyan kita ng talino at lakas. Hanapin mo ang anak ko... Makikitang iguguhit ni Matthew ang Duwende na tila tumatakbo sa gubat. 43.
MATTHEW (V.O.) (CONT'D) At magkikita kayo... Hindi mo hayayaang mapahamak si Eriko. Ililigtas mo siya. LOOB. SILONG - ARAW Nakaharap sa ugat ng puno ang Duwende. Magiging arko ang mga ugat. MATTHEW (V.O.) Ibabalik mo ang anak ko. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Makikita sa iginuguhit ni Matthew ang Duwende na pumapasok sa arko. Lalapit ang kamera patungo sa arko. Sa itim na ink. Kadiliman. LABAS. ILANG - ARAW Biglang bubukas ang mga mata ng Duwende. Nakahiga siya sa harap ng kuweba. Lalayo ang kamera at makikita na ang batis na dating may tubig, ngayo'y puro bato na lamang. Papalapit ang isang madilim na ulap. Tatayo ang Duwende. Babagtasin niya ang batis. LOOB. ILALIM NG LUPA Isang mahabang pila ng mga Engkanto at alitaptap ang gumagalaw papanhik sa itaas ng hagdang lupa. Sa tabi ng apoy ay nakatingin si Eriko. Nasa ibabaw ng apoy ang Diwata. ERIKO Saan kayo pupunta? DIWATA Naghahanda na ang lahat. Gumising na ang Manlilikha. 44.
ERIKO Sino? LABAS. GUBAT - ARAW Mula sa ilalim ng lupa ay lalabas ang mga maliliit na Engkanto, animo'y insekto. Palilibutan ng mga ito ang matandang puno na halos makalbo na. Tuyo ang mga dahon. Ang ilan ay patuloy naa nalalagas. Bitak-bitak ang lupa kung saan nakatanim ang puno. Mula sa arko na ugat nito ay lalabas si Eriko, kasama ang Diwata. Kukulog. Makikita nila ang palapit na madilim na ulap. Parang bagyong nagngangalit ito. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakaharap sa puno si Matthew. Iguguhit niya ang mga dahon sa puno. Palalaguin niya iyon. LABAS. GUBAT - ARAW Bawat sanga sa puno ay magkakaroon ng mga bagong sibol na dahon. Dadapuan ng mga Engkanto ang mga sibol na iyon. Bubuka ang mga sibol. Magiging luntiang muli ang mga dahon. Mabubuhay ang puno. Isang malaking ulap ang paparating mula sa 'di kalayuan. Makikitang tila hinahabol ng ulap ang isang lalaking tumatakbo: Ang Duwende. Kukulog. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Mas malakas na kulog. Titigil sa pagguhit si Matthew. Ibababa niya ang papel at lapis sa desk. 45.
Lalapit siya sa may bintana at titingin sa labas. May paparating na ulap. Dala nito ang isang malakas na ulan. Isasara ni Matthew ang bintana. LABAS. GUBAT - ARAW Maglalabasan ang mga gumagapang na insekto mula sa mga bitak ng lupa. Magiging luntian ang daraanan ng mga ito. Lalabas ang mga ugat mula sa mga bitak ng lupa. Tataas ang mga ito. Magdidikit-dikit. Bubuo ng bakod ng mga tinik. DIWATA (Kay Eriko.) Ikaw ang pakay ng ulap. Sisirain nito ang aming kuwento. Hangga't maaari, huwag kang sasama sa ulap. Tatango si Eriko. DIWATA (CONT'D) Kung hindi'y maglalaho ka... at maglalaho rin kami. Magwawatak-watak ang mga alitaptap na bumubuo sa Diwata - tila mga naglalakihang insekto na kakalat sa puno. Papanhik sa puno si Eriko upang mas lubos na makita ang mga pangyayari. Sasablay siya ng hakbang. Mahuhulog siya. Isang malaking kamay na mabalahibo ang aabot kay Eriko. Kamay ito ng Kapre. Tutulungan ng Kapre na makaakyat si Eriko. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Makapal at maitim na ulap. Parang kay bigat nito. Papalapit na ito sa lumang bahay. Makikitang isa-isang sumasara ang mga bintana. Isinasara ni Matthew. Magdidilim ang paligid. Parang may sariling buhay ang ulap. Limang maliliit na usok ang bababa mula sa ulap at bubuo ng pigura ng tao. Papunta ang mga iyon sa bahay. 46.
LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Madilim. Bubuksan ni Matthew ang ilaw. Pagsasama-samahin ni Matthew ang mga papel na nakakalat sa sahig. Kukuha siya ng blangko. Magsisimulang gumuhit. Sa gitna ng kanyang pagguhit ay matitigilan siya. MATTHEW Ano ang kasunod? Magmamadali siyang hanapin ang kasunod na papel. Wala. Kukunin niya ang envelope ng manuskrito ni Mito. Maghahanap siya. Makikita niya ang susunod na papel: Isang buhawi ang humahabol sa Duwende. LABAS. GUBAT - ARAW Tumatakbo ang Duwende patungo sa malaking puno. Samantalang hinahabol siya ng ulap. Limang maliliit na usok ang mabubuo mula sa malaking ulap. Tila isang kamay ito na aabutin ang Duwende. Mabilis ang Duwende. Makakaiwas agad siya. Diretso sa lupa ang "kamay" na ulap. Pagsayad ng limang usok sa lupa ay magkaka-paa ang mga ito. Mga paang tumatakbo. Humahabol sa Duwende. Kukulog. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Pagsayad ng limang ulap sa lupa ay magkakapaa ang mga ito. Mabilis na maglalakad ang mga pigura patungo sa lumang bahay. Ang dalawa ay didiretso sa silong. Samantalang ang tatlo ay tutungo sa front door. Mabubuo ang pigura ng tatlo sa front door. Tatlong taong naka- hood ang haharap sa pinto. 47.
Magtataas ng kamao ang nasa gitna. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Binabasa ni Matthew ang mga natitirang papel mula sa manuskrito ng kanyang ama. Ito na ang huling pahina. Sa papel na iginuhit ni Mito ay may tatlong naka-hood na pigura. Sa ilalim ay may caption ito: ANG KUMAKATOK. May kakatok. Mabibigla si Matthew. Mapapatingin siya sa pinto. Ilang usok ang sisilip at papasok sa ilalim ng pinto. Kukulog. LABAS. GUBAT - ARAW Mula sa lupa ay lalabas ang ilang Tikbalang at susugurin ang ulap. Mula sa itaas ng puno, makikita si Eriko, kasama ng Kapre. Helpless. LABAS. SILONG - ARAW Pliligiran ng usok ang silong. Daraanan ng usok ang mga papel. Isa-isang maglalaho ang mga nakaguhit doon. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubuhos ang ulan. Sa kalsada, isang lalaking naka-suit at payong na itim ang nakatingin sa bahay. Si Carlos. CARLOS Maniwala ka sa ginagawa mo, Matthew. 48.
LABAS. GUBAT - ARAW Hindi makakalaban ang mga Tikbalang sa ulap. Ihahagis ng mga usok ang mga Tikbalang pabalik sa lupa. Ang ilan ay papasukin ng usok sa bibig at mata. Babalutin ng ulap ang mga Tikbalang. Isa-isang maglalaho ang mga ito. Kasunod na susugod sa ulap ang mga engkantadong insekto. Lalamunin ng ulap ang mga ito. Maglalaho silang lahat. Tumatakbo pa rin patungo sa puno ang Duwende. Makikita niya si Eriko na nasa tuktok ng puno, kasama ng Kapre. KAPRE (Kay Eriko.) Huli na ang lahat. Tatalon ang Kapre at haharapin ang ulap. Bubugahan niya ng sariling usok ang ulap, ngunit hindi ito sapat. Palilibutan ng ulap ang Kapre. Hindi makakalaban ang lamang- lupa. Hanggang sa abutin ng ulap ang Duwende... DUWENDE Eriko! ... at ang puno... Mahuhulog si Eriko sa ulap. ERIKO Daaaaad! LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ARAW Bahay sa Maynila. Tumutunog ang alarm. Babalikwas si Matthew mula sa pagkakatulog. ERIKO (O.S.) Daaaaad! Malelate na tayo! Pupungas-pungas si Matthew. At matatanto niya... ERIKO (O.S.) (CONT'D) Dad! Mag-almusal ka na! Tatakbo palabas si Matthew... 49.
LOOB. BAHAY NINA MATTHEW - ARAW Lalabas mula sa kuwarto si Matthew. Pupuntahan niya ang kusina. Walang tao. MATTHEW Eriko? Beat. MATTHEW (CONT'D) Hoy, nasaan ka? ERIKO (O.S.) Daaaad! Nagmumula iyon sa kuwarto ni Eriko. Pupuntahan iyon ni Matthew. Bubuksan ang pinto. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ARAW Tatambad kay Matthew ang kuwarto na puno ng tuko. Isa-isang magtatawag ang mga tuko. Palakas nang palakas ang pagtawag. Maririndi si Eriko. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Magigising si Matthew. Nakahiga siya sa sahig. Nagkalat ang mga papel. Blangko lahat ito. Katahimikan. Titingnan ni Matthew ang pinto ng kanyang kuwarto. Sira pa rin ang pintuan. Tatayo si Matthew. Isang bagay ang kukuha sa kanyang atensyon. WALA NA ANG PUNO. Isa na lamang itong malaking butas sa sahig. Sisilipin ni Matthew ang butas. Isang punso ang makikita kung saan dating nakatanim ang puno. 50.
LABAS. SILONG - ARAW Nakatitig si Matthew sa punso. MATTHEW Tabi tabi po. Sunod niyang titingnan ang mga papel na nakadikit sa dingding. Lahat ito ay blangko. Isa-isang kukunin ni Matthew ang mga papel. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Papasok si Matthew. Mapapansing blangko na rin ang mga papel na nakadikit sa pader ng kuwarto. Tatanggalin niya ang mga papel. Uupo siya sa kama. Kukunin ang bag ni Eriko. Yayakapin ni Matthew ang bag. Mapapaluha siya. Hahagulgol. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Ibabalik ni Matthew ang mga furniture sa dating puwesto ng mga ito. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubuksan ni Matthew ang bintana. Ibabalik niya ang frame ng larawan nilang magkapatid sa desk. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Magwawalis si Matthew. Lahat ng alikabok ay ilalaglag niya sa butas. LABAS. SILONG - ARAW Tila maliliit na kristal ang mga alikabok na mahuhulog sa punso. LOOB. KUWARTO NI ERIKO - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Liligpitin ni Matthew ang gamit ni Eriko. Yayakapin niyang muli ang bag. 51.
LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Nakatambak ang mga papel sa isang tumpok, malapit sa isang malaking puno. Pinaiikut-ikot ni Matthew sa kanyang kamay ang isang kahon ng posporo. Kukuha siya ng isang palito. Sisindihan niya iyon. Pero hindi niya iyon ihahagis. Papagpagin niya ang palito. Kukunin niya ang mga papel. Pagsasama-samahin. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Papasok si Matthew, dala ang mga papel. Ilalagay niya ang mga ito sa desk. Tititigan. Uupo siya at kukuha ng lapis. Paiikutin niya ang lapis sa mga daliri. Mag-iisip. Sisimulan niya ang pagguhit... Isang tangkay... Mga sanga... Mga dahon... Pababa... Mga ugat... Ilang sandali pa'y makikita ang kabuuan ng puno. Guguhitan niya ng arko sa ilalim ng puno... At si Eriko na lumalabas mula rito... Sa ilalim ng papel ay lalagyan niya ng apat na titik: M I T O. Ididikit ni Matthew ang papel sa dingding sa kanyang harapan. Hahaplusin niya ang papel. Bigla siyang tatayo at lalabas. 52.
LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Lalabas ng kuwarto si Matthew. Umaasa na may makikita. Wala pa rin ang puno. Isang malaking butas ang nasa gitna ng living room. Luluhod siya sa harap ng butas. Titingnan kung ano ang nasa ilalim. Ang punso. LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Lalabas ng bahay si Matthew. May dalang step ladder. Sa kanyang baywang ay may nakasabit na itak. Ilalagay ni Matthew ang step ladder sa tabi ng isang puno. Papanhik si Matthew sa ladder at kukunin ang itak sa kanyang baywang. Iitakin ni Matthew ang isang sanga ng puno. Hahatakin niya iyon. LABAS. SILONG - ARAW Luluhod sa harap ng punso si Matthew. Nasa kanyang tabi ang sanga at ang itak. MATTHEW Tabi po. Una'y marahan niyang hahawiin ang lupa. Nang makasigurong walang mga langgam o anumang mangyayaring kababalaghan sa kanya, bibilisan niya ang paghawi hanggang sa matanggal niya ang Kukunin niya ang itak at huhukay sa lupa. Ihahanda niya ang sanga na itatanim. Kaunting hukay pa gamit ang kamay. Matitigilan si Matthew. Isang maliit na papel ang makukuha niya mula sa lupa. Nakatiklop ito at may pangalang MATTHEW. Bubuksan niya iyon. Sa loob ay may isang maliit na lapis na naputol ang tasa, at isang puting tela. Bubuksan nya iyon at makikita niya ang kanyang inunan. MITO (V.O.) Alam mo ba kung bakit magaling kang magdrowing? 53.
BATANG MATTHEW (V.O.) Kasi tinuruan ninyo ako? MITO (V.O.) Kasi may ginawa akong magic. LOOB. KUWARTO - ANCESTRAL HOUSE - GABI - 35 YEARS AGO Iyak ng sanggol. Isang HILOT ang may hawak sa sanggol. Hindi pa napuputol ang kurdon nito. HILOT Lalaki. Ano'ng pangalan ng bata? Sasagot ang ama - si Mito; ngunit hindi siya makikita. MITO (O.S.) Matthew. Babalutin ng Hilot ang bata sa lampin. MITO (O.S.) (CONT'D) Pwede ko bang kunin 'yung inunan ng bata? HILOT Saan mo gagamitin? LABAS. SILONG - GABI - 35 YEARS AGO Makikita ang mga kamay ni Mito na binabalot ang inunan ni Matthew sa isang pirasong papel. Sasamahan niya iyon ng maliit na lapis na bagong tasa. MITO (V.O.) Kapag ibinaon daw ang inunan ng bata at sinamahan ng lapis, matalino raw paglaki. Susulatan ni Mito ang papel ng "MATTHEW" saka ibabaon iyon. HILOT (V.O.) Baka naman gusto mong maging kagaya mo 'yung anak mo. Magdodrowing lang nang magdodrowing. Maririnig ang tawa ni Mito. MITO (V.O.) Sana nga. 54.
Lalagyan ng mga kamay ng isang binhi ng puno ang ibabaw ng papel, saka tuluyang itatanim iyon. LABAS. SILONG - ARAW - PRESENT DAY Hawak pa rin ni Matthew ang kanyang inunan at ang lapis. Maluluha siya. Kukunin niya ang sanga at itatanim iyon habang siya ay umiiyak. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI Hihiga sa tabi ng butas si Matthew. Tititig sa kisame kung saan may nakasinding bombilya. Itataas niya ang kanyang kanang kamay at guguhit siya sa hangin. Kikisap-kisap ang liwanag ng bombilya. Kakalat ang liwanag. Animo'y mga maliliit na alitaptap. palilibutan ng mga alitaptap ang bombilya. Iikot ang mga insekto. Pababa. Pababa. Patungo sa daliri ni Matthew. Isang alitaptap ang dadapo roon. Mamamatay ang ilaw. Tanging ang daan-daang alitaptap ang magbibigay liwanag sa paligid. Lilipad ang mga insekto patungo sa butas sa sahig. Lulusot ang mga papunta sa silong. Lalabas ng bahay si Matthew. LABAS. SILONG - GABI Papasok si Matthew sa silong. Makikita niyang nagkukumpulan ang mga insekto sa desk ni Mito. Hahawiin niya ang mga alitaptap at titingnan ang desk. Puro mga blangkong papel ang naroon. Biglang mawawala ang mga alitaptap. Kadiliman. 55.
Isang maliit na liwanag ang sisilip sa drawer ng desk. Bubuksan ni Matthew ang drawer. Isang maliit na Engkanto ang naroon. Nakahiga sa papel na may nakaguhit na "MITO TEO." Aandap-andap ang liwanag ng Engkanto. Kukunin ni Matthew ang manuskrito. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - GABI Magsisindi ang ilaw. Uupo si Matthew sa desk. Excited. Ilalapag niya ang manuskrito sa desk. Isang Duwende ang nasa cover nito. May pangalang "TEO." MATTHEW Mito... Teo... Ang Mito ni Teo. Bubuksan niya iyon. Unti-unting mabubura ang ilang ink sa papel. Dali-daling kukuha ng lapis si Matthew at bubuuing muli ang mga illustration. Sa isang panel ay may isang pinto. Guguhitan iyon ni Matthew. Isusulat muli ni Matthew ang nanlalabong caption ng panel: "MAY KAKATOK." May kakatok. Matitigilan si Matthew. Tatayo siya at titingin sa front door. Muli, may kakatok. Babalikan ni Matthew ang manuskrito. Sa kasunod na panel, isang binatilyo ang nakaupo sa sahig at gumuguhit sa papel. Sa speech balloon nito ay may nakasulat... "SINO PO 'YAN?" MATTHEW (CONT'D) Sino po 'yan? Isang BINATILYO ang sasagot. 56.
BATANG LALAKI (O.S.) Sino po 'yan? Lilingon si Matthew sa kanyang likuran. Makikita niya ang binatilyo. Ang BATANG MATTHEW. Mapapatingin si Matthew sa frame na nasa desk. Siya nga. Titingnan niyang muli ang sarili noong trese anyos pa lamang. Muling may kakatok. Titingnan ni Matthew ang picture frame. MATTHEW Kuya... At pagkatapos ang susunod na panel: Isa pang binatilyo ang nasa living room. Binubuksan nito ang pinto. Dahan-dahang tatayo si Matthew at titingin sa front door. Naroon ang KUYA niya. Fifteen years old. Papunta sa front door. Bubuksan niya ang pinto. Manlalaki ang mga mata ni Matthew. MATTHEW (CONT'D) Kuya! LOOB. ILALIM NG LUPA Lilingon ang Duwende sa kamera. Lalayo ang kamera at makikita si Eriko. Malapit sa apoy kung saan nakakausap niya ang Diwata. Ngunit wala ang Diwata ngayon. ERIKO Nasaan ang Dad? Titingin sa itaas ang Duwende. Darating ang isang sugatang Tikbalang. Aalalayan ng Duwende ang Tikbalang upang makababa ito. Nang makarating ang dalawa sa tabi ni Eriko kung saan mayroong liwanag ng apoy, mapapansing duguan ang Tikbalang. 57.
LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Bubukas ang pinto at papasok ang Lalaking Rebelde. May tama sa balikat. Duguan. Aakayin ng Kuya ang Rebelde papasok sa bahay. Babasahin ni Matthew ang manuskrito. MATTHEW Wala pa po si Itay. KUYA (Sa Rebelde.) Wala pa po si Itay. REBELDE Parating na 'yun. May nakapagsumbong sa mga sundalo. Niratrat kami sa paanan ng bundok. Sa batis daraan ang tatay ninyo. KUYA (Sa Batang Matthew.) Tulungan mo 'ko dito, Teo. Tatayo ang Batang Matthew at pupuntahan ang Rebelde. LOOB. ILALIM NG LUPA Iuupo ng Duwende ang Tikbalang. Dadasalan. ERIKO Wala pa ba ang Dad? Hindi ba siya darating? DUWENDE Parating na 'yun. Malapit na. Kukuha ng dahong gamot ang Duwende mula sa kanyang bulsa at papasuin iyon sa apoy. Itatapal niya ito sa Tikbalang. Uungol ang Tikbalang. TIKBALANG Huli na nang simulan niyang buksan ang mga mata niya. Marami na sa amin ang tinugis ng ulap. 58.
LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI Saasandal sa pader ang rebelde. Nakakapit ang isang kamay sa balikat upang maampat ang dugo. Maririnig ang sunud-sunod na putok ng baril sa labas ng bahay. Ilalagay ng lalaki ang isang daliri sa bibig upang hindi magsalita ang Batang Matthew. LOOB. ILALIM NG LUPA Ihihiga ng Duwende ang Tikbalang upang makapagpahinga ito. Isang malakas na dagundong ang aalingawngaw sa ilalim ng lupa. DUWENDE Narito na sila. ERIKO Kuya-- Ilalagay ng Duwende ang kanyang daliri sa kanyang bibig. DUWENDE Huwag kang maingay. Tatakas tayo. Ibabalik kita sa tatay mo. Iikot ang apoy at bubukas iyon upang magbigay-daan sa isang lagusan. Tatayo roon ang Duwende. Ibibigay niya ang kamay kay Eriko. Aalalayan ni Eriko ang Tikbalang upang makatayo ito. Papasok silang tatlo sa lagusan. Dagundong. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI May kakatok. Itatayo ng Batang Matthew ang rebelde at dadalhin sa likod ng bahay. Daraan sila sa harap ni Matthew. MATTHEW Sa batis. Dali! Susunod ang Kuya na may dalang bag. 59.
KUYA Sa batis. Dali! Akmang susunod si Matthew ngunit matitigilan siya. Makikita niya sa kanyang gilid ang puno. Naroon itong muli. Tatakbo palabas si Matthew, patungo sa likod-bahay. LOOB. ILALIM NG LUPA Papasok sa loob ang ulap. Kumikislap iyon. May mga paang nagmamadaling bumaba patungo sa apoy. Lalapit ang ulap sa apoy. Mawawala ang ningas nito. Kadiliman. Dagundong. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Biglang bubukas ang pinto. Papasok ang TATLONG ARMADONG LALAKI. Mga SUNDALO. Nakatutok ang mga armalite. Hahalughugin ng mga sundalo ang bahay. Maghahanap. Pagraratratin ng isang SUNDALO ang puno. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Mula sa bitak ng lupa ay lilitaw ang mga ugat ng puno. Bubuo ang mga ito ng isang arko. Lalabas mula rito ang Duwende, kasunod si Eriko at ang Tikbalang. Tatakbo sila palayo... patungo sa mabatong batis. Tunog ng armalite. LABAS. BATIS - GABI Kabilugan ng buwan. Makikita si Matthew na bumabaybay sa batis. Susundan niya ang tatlong pigurang tumatakbo: ang Rebelde, ang Batang Matthew, at ang Kuya. 60.
MATTHEW Itay, nasaan ka na? BATANG MATTHEW Itay, nasaan ka na? Sa kanyang likuran ay may isang sundalong magtataas ng flashlght. Magpapaputok ito ng armalite. SUNDALO Tigil! Tuloy pa rin ang tatlo sa pagbaybay sa batis, kasunod si Matthew. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Kabilugan ng buwan. Papasok sa masukal na gubat ang Tikbalang, ang Duwende, at si Eriko. Lalabas mula sa arko ang ulap. Maglalabas ito ng magkasamang kulog at kidlat. Tataas ang kidlat sa langit at bababa iyon sa gubat, diretso sa lupa malapit sa tatlo. DUWENDE (Kay Eriko.) Mahilig ka ba sa habulan? LABAS. GUBAT - GABI Bumabaybay pa rin sa batis ang tatlo, kasunod si Matthew. MATTHEW Mahilig ka ba sa habulan? KUYA (Sa Batang Matthew.) Mahilig ka ba sa habulan? Iiyak si Matthew. MATTHEW Maghahabulan tayo? BATANG MATTHEW Maghahabulan tayo? 61.
Aahon ang tatlo patungo sa gubat at tatakbo patungo sa sukal. Susunod si Matthew. Sa 'di kalayuan, makikita ang tatlong sundalo. Nakataas ang mga flashlight. Humahabol sa mga rebelde. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Magtatago ang Duwende, Tikbalang, at si Eriko sa mga puno. TIKBALANG Akala mo ba'y mapagtataguan mo ang mga ulap? DUWENDE Shhh! Parating na ang ulap. Dala ang pagkulog at pagkidlat. LABAS. GUBAT - GABI Titigil ang rebelde sa pagtakbo. Hinihingal. Magtatago si Matthew sa likod ng puno. Patuloy sa pag-iyak. MATTHEW Mauna na kayo. REBELDE (Sa dalawang binatilyo.) Mauna na kayo. Iligtas ninyo ang sarili ninyo. Isang sundalo ang dadamba sa rebelde. Sa gulat ay hindi makakatakbo ang dalawang binatilyo. MATTHEW Tumakbo na kayo... Tumakbo na kayo... LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI TIKBALANG Tumakbo na kayo... Itinakda na ng Manlilikha kung paano ako maglalaho sa daigdig na ito. Huwag ninyo akong alalahanin. Hindi pa rin makakaalis ang Duwende at si Eriko. 62.
Papalapit na ang ulap. LABAS. GUBAT - GABI Susuntukin ng sundalo sa balikat ang rebelde. Mapapasigaw ang huli. Itutulak ng rebelde ang sundalo sabay suntok nito. Sisipain ng rebelde ang armalite palayo sa sundalo. MATTHEW Umalis na kayo. Armalite. Magkakatinginan ang Kuya at ang Batang Matthew. Ituturo ng Batang Matthew ang baril. Iiling ang Kuya. Kukuha ng malaking bato ang rebelde at ipupukpok iyon sa ulo ng sundalo. Katahimikan. Titingin ang rebelde sa dalawang binatilyo. Tila nagbago ang hitsura nito. Mala-hayop. Tatalungko sa isang tabi si Matthew. Naginginig sa pag-iyak. Kukunin ng rebelde ang armalite. REBELDE Alam n'yo ba kung nasaan ang tatay ninyo? Tatayo ang dalawang binatilyo. Marahan. REBELDE (CONT'D) Matagal na naming kaibigan ang tatay ninyo... Itinuro n'ya kami. Tangina n'ya. Ginago n'ya kami. Tatakbo ang magkapatid palayo sa rebelde. Susundan ng rebelde ang dalawa. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI TIKBALANG TUMAKBO NA KAYO! Tatakbo ang Duwende at si Eriko palayo sa Tikbalang. 63.
Darating ang ulap at lalamunin ang Tikbalang sa karimlan. LABAS. GUBAT - GABI Tumatakbo ang dalawang binatilyo. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Tumatakbo ang Duwende at si Eriko. LABAS. GUBAT - GABI RATATATAT. Tuloy sa pagtakbo ang dalawang binatilyo. BATANG MATTHEW (Sa Kuya.) Ayoko pang mamatay, kuya. KUYA Gago hindi ka mamamatay. Basta magtatago ka. Basta, Teo...'wag mong iiwan ang Itay... LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Isang malakas na kulog. Isang guhit ng kidlat ang lalabas mula sa ulap at tataas patungo sa langit. Babagsak iyon sa lupa, mapalapit sa Duwende. Tuloy sa pagtakbo ang dalawa. ERIKO (Sa Duwende.) Gusto ko pang mabuhay. Gusto kong makabalik. DUWENDE Hindi ka mamamatay. Dumiretso ka lang patungo sa kuweba kung saan ka nanggaling. Huwag kang magpapakita sa ulap. 64.
LABAS. GUBAT - GABI Bangin. Liliko ang Batang Matthew at tatalungko sa likod ng isang malaking bato. Iiyak. Katabi niya si Matthew. Humihikbi. Tuloy sa pagtakbo ang Kuya. RATATATAT. Sabay na magtatakip ng tainga ang dalawang Matthew. Babagsak sa lupa ang Kuya. LABAS. GUBAT - IMAGINED WORLD - GABI Bangin. Magtatago sa isang puno si Eriko. Tuloy sa pagtakbo ang Duwende. Kukunin niya ang kanyang pana. Iikot siya at tututukan ang ulap. Papanain niya ito. Muling kikidlat. Tatamaan sa ulo ang Duwende. Babagsak ang Duwende. Paliligiran siya ng ulap. Lalamunin siya nito. LABAS. GUBAT - GABI Tatayo sa harap ng bangkay ng Kuya ang rebelde. Sisipain niya ang bangkay upang mahulog ito sa bangin. Sa 'di kalayuan ay maririnig ang putok ng armalite. Listo ang rebelde. Tatakbo siya paalis. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - GABI Gumuguhit ang lapis - isang binatilyo ang nahuhulog sa bangin. Titigil sa pagguhit si Matthew. Tigib ng luha ang mga mata. Ibabaon niya ang mukha sa mga papel na ginuguhitan. 65.
66. Hahagulgol siya. FADE OUT. FADE IN: LABAS. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Sumisikat pa lamang ang araw. Maririnig ang huni ng mga ibon. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Sisikatan ng araw ang puno. Isang tuko ang lilitaw mula sa mga sanga... pababa... lulusot sa butas... LABAS. SILONG - ARAW Bababa ang tuko... patungo sa ugat ng puno. Iikot iyon. Magpa-pan ang kamera at makikita si Eriko na nakahiga sa lupa. Bubukas ang kanyang mga mata. LOOB. KUWARTO NI MATTHEW - ANCESTRAL HOUSE - ARAW Natutulog si Matthew sa desk. May hawak pa ring lapis. ERIKO (O.S.) Daaaad!!! Babalikwas si Matthew. MATTHEW Eriko? Lalabas siya ng kuwarto. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - ARAW Makikita ni Matthew ang puno. Ngunit wala si Eriko. MATTHEW Anak? Lalapitan niya ang puno. Hahawakan niya ang katawan nito.
67. Saka mapapatingin siya sa butas. May gumagalaw sa ilalim. Tatakbo si Matthew. LABAS. SILONG - ARAW Papasok si Matthew sa silong. Nagmamadali. Makikita niya ang kanyang anak. Nakatalikod sa kanya. Nakatingin sa puno. Tila namamangha. MATTHEW Hoy. Lilingunin siya ni Eriko. Ngingiti ang bata. ERIKO Ang galing mo, Dad. Ngingiti si Matthew. Mauuwi sa iyak. MATTHEW Sorry, anak... Sorry... ERIKO Sorry din po... LABAS. SEMENTERYO - ARAW Naglalakad sina Eriko at Matthew. May dalang bulaklak si Eriko. Darating si Carlos. CARLOS (Kay Matthew.) Natapos mo na? Tatango si Matthew saka iaabot kay Carlos ang isang envelope. Hindi iyon aabutin ni Carlos. CUT TO: LABAS. SEMENTERYO - ARAW Lapida. CARMELITO SAN JOSE
Family Remembrance CARLOS (V.O.) Life project 'to ng tatay mo. I think it's best that you keep it. Ilalagay ni Eriko ang bulaklak. Aakbay kay Eriko si Matthew. Magpupunas ng luha si Matthew, hawak pa rin ang envelope. CARLOS (V.O.) (CONT'D) 'Yan lang ang magko-connect sa inyo ng tatay mo. I think he's happy now. LOOB. ANCESTRAL HOUSE - GABI Nagwawalis ang mag-ama ng mga nakakalat na dahon. Magi-stretch si Eriko. Pagod. MATTHEW Ano, gusto mo pa'ng may puno sa loob ng bahay? ERIKO Para unique. MATTHEW Unique mo mukha mo. Iiwan ni Eriko ang walis na nakasandal sa pader. Hihiga siya sa antique na upuang kahoy. Maghihikab. Tuloy sa pagwawalis si Matthew. MATTHEW (CONT'D) Ikaw ang may gusto nito, ikaw ang unang susuko. Maririnig ang hilik ni Eriko. Lalapitan ni Matthew ang anak. Aayusin ang buhok. LABAS. SILONG - GABI Magsisindi ang ilaw. Papasok si Matthew, dala ang isang envelope. 68.
Magliliwanag ang paligid. Makikita na maayos na ang desk ni Mito. Ipapatong ni Matthew ang envelope at ilalabas ang laman niyon. Draft iyon ng natapos na graphic novel. Ang cover ay ang puno at ang titulo: "MITO." Pipirmahan niya iyon sa baba ng "TEO." Makikita ang mga bagong dikit na illustrations sa dingding. Hahaplusin ni Matthew ang mga papel. Makikita ang illustration ng Tuko... Tikbalang... Kapre... Diwata... lahat ay may pirmang "TEO." At sa gitna, ang illustration ng Duwende. May pirma itong "ERIKO." Maririnig ang pagpunit ng ugat at kahoy. Lilingon si Matthew. Sa kanyang harapan ay may isang arko. Ang lagusan. Isang tuko ang nakadikit sa ugat. Mula sa arko ay lalabas ang mga alitaptap. Palilibutan nila si Matthew. Mapapatingin sa itaas si Matthew. Sa butas ay nakasilip ang Kapre. Kakawayan siya nito. Maririnig ang singasing ng kabayo. Sa likuran ng puno ay makikita ang Tikbalang. Yuyuko ito sa harap ni Matthew. At matapos ang lahat, lalabas mula sa lagusan ang isang pana. Dala ito ng Duwende. DUWENDE Handa na kami sa bagong mito. Ituturo ng Duwende ang lagusan. Magliliwanag ito. Ngingiti si Matthew. Hihinga nang malalim. Papasok siya sa arko. TITLES AND CREDITS. WAKAS. 69.