Linggo 21 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N 86 PimPle ni Pol Medina, Jr. Learning Package Learning Package braces ni Pol Medina, Jr. the gwaPigs ni Pol Medina, Jr. Linggo 21 87 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 22 Learning Package siPi mula sa librong TuTubi, TuTubi, 'Wag Kang Magpapahuli sa MaMang salbahe (pahina 140-143) B A I T A N G 7 Sa halip ang sinabi niya, "No, Jojo, you don't understand. Bata ka pa kasi. Balang araw, kapag naging magulang ka na, maiintindihan mo rin ang sinasabi ko." Ayaw ko ng logic niya, pirming siya ang matanda. Pirming siya ang tama. Pirming ako ang bata, kaya pirming ako ang mali, at pirming ako lang ang dapat matuto. Pero nakapagtatakang kami na kulang sa isip ang pirming hinahanapang maging tama. Bakit kaming kulang sa isip ang kailangang umunawa sa husto raw ang pag-iisip? Sa pag-iisa, sa aming uri ng insecurity, bakit walang makaalalang magtanong kung ano ang iniisip namin? Kung sa paghahanap ng solusyon sa problema ay mali ang makuhang paraan, nagagalit sila. Paano naman ang gagawin namin sa mundo? Tumigil na lang basta sa paghinga? A, kay hirap mabuhay sa mundo na panay bawal, wala namang magturo ng tama. Kung sa pagtanda ko'y magiging kamukha ko rin sila, hindi bale na lang. Ayaw kong tumanda. Bawal maging pilyo. Mas lalong bawal maging seryoso. (Mag-i-idiot na lang ako.) I K A T L O N G M A R K A H A N Kamukha ngayon, daig ko pa ang napagkaisahan. Nagtatanong lang naman, pero nakakagalitan. Umiiwas sa kaguluhang hindi naman ako ang may kagagawan. Para na rin akong daga na tulirong nangangapa sa lungga. Ano ang gagawin ko sa aking sarili? Para rin akong may sakit na nakakahawa na hindi basta puwedeng lumapit sa kapwa. Saan ba ako pwedeng magpasiya? 'Yong kaluluwa ko, kargo ng pari. 'Yong marka ko sa eskuwelahan, nakasalalay sa dulo ng pulang ballpen ng titser ko. 'Yong gusto kong kurso, nakatali sa dulo ng bulsa ng tatay ko. 'Yong kalayaan ko, kahit bahagya ko pa lang nagagamit ay pinutol na nila. Sila na rin ang nagbibigay ng bagong kahulugan noon, kahit hindi kami kinonsulta. Ano nga ba ang pakialam nila sa kapalaran ng mga hamak na estudyante. Kapirasong pangalang wala namang katuturan ang naiwan sa amin. Ni hindi magamit dahil hindi naman galing sa malaking tatak. Pamilyang walang sinabi, batang walang silbi. Ay naku. Gusto ko lang magtanong, gusto ko lang matuto, kasalanan na pala iyon at ang ayaw maniwala sa kanila'y nakakaligtaan. Hindi galit ng ama sa anak o ng Diyos sa tao; galit ng maligno, kahit saan ka magtago, hindi ka makakatakas. Bugbog -sarado pag nahuli.Torture kapag ayaw umamin, firing squad kapag nakunan ng ebidensiya. Salvage kapag nakagalitgan, salvage rin kapag nakatuwaan. Kung magrereklamo pati kaluluwa mo, pati ito buburahan ng anino. Saan na ako pupunta, ano na'ng gagawin ko sa sarili ko? Magbabad na lang kaya ako sa disco? Sayaw na lang kaya ang problemahin ko? Pero Iglesia ni Kristo naman ang mga paa ko, hindi marunong kahit na pandanggo. Tumambay na lang kaya ako sa mga kanto tulad ng ginagawa ng mga propesyonal na 88 Learning Package Linggo 22 taong kanto? Ano naman ang gagawin ko roon, mag-abang sa pamumulaklak ng poste? Ay naku ulit, pinipilit ko lang maging matino sa sarili kong paraan, wala pang kaubrahan. Hindi naman siguro ako ginawa ng sino mang gumawa para sa lang maging basta yagit. Wala rin akong balak maging kontrabida sa buhay. Marami lang talagang tanong ang isip ko na naghahanap ng kahit na kapirasong sagot. At sa lipunan, bago man o luma, maraming pikon. Silang punot't dulo ng problema ko ngayon, silang namamahala, kung totoong parang tatay at nanay sila, tulad nina Malakas at Maganda, bakit ibang klase silang magpatupad ng disiplina? Bakit hindi magkasya sa pangaral? Bakit hindi nila maintindihan na ang ginagawa lang naman naming mga kabataan ay bilang pagsasanay sa paghahanda sa aming kinabukasan? Kung dadaanin kami sa bugbog, di lalaki kaming mga tuliro. Kung kami na ang mga pinuno, paano magpapasiya ang isang hilo? Akala mo'y hindi sila marunong mamatay. Kung sila nang sila, at kung wala na sila, paano naman kami? Kung mamana namin ang ugali nila, di kawawa ang susunod na henerasyon, kami na matanda na ang siya namang mambubugbog sa kanila. Bakit ayaw nilang matuto kaming makialam, makisangkot? Habang buhay bang tagapalakpak na lang kami sa mga talumpati nilang hindi naman sila ang gumawa? Dapat bang maging utak-sakristan lang kami na amen lang ang bokadurang lumalabas sa bibig kapag kinausap? Saka kung itinuturing kaming parang anak, bakit kami sinisiraan? Tatatawaging misguided elements, adventurists, communists, terrorists. Basta masama, kami. Basta tama, sila? Kung ganoon silang klaseng magulang, hindi na lang baleng maging ulila, ayaw kong sumali sa kanilang pamilya. Hindi baleng mabobo, tulad ng tingin nila sa aming mga aktibista, huwag lang maging baliw na tulad nila. Bakit ba ganito, kapag makikinig ka sa usapan ng matatanda parang parating panahon lang nila ang mahalaga. Mahusay na estudyante, baka noong panahon ni Quezon. Mahusay na sundalo, baka noong panahon ng Hapon. Walang naaalala kung hindi "noong araw" (Parang sila ang una at huling Pilipino.) Saka idagdag din kung gaano kaganda ang kanilang panahon na hindi katulad ngayon, panay kahulugan. Parang kami ang umimbento ng salitang kahirapan at problema. At kami na bunga nito, na dapat unawain ang siyang nakagagalitan kapag napag-uusapan ang kamalasan. Sagana noong araw, pero bakit tayo utang ng utang sa mga dayuhan? Saka bakit kami ang tagabayad nito balang araw? Pakikinig ba sa matatanda sa Ilog Pasig ang solusyon sa mga problema? Baka kaya sila ay isang malaking problema? Parati silang tama, ang mga Mam at Sir at mga Gardonet , sila lamang ang tanging nakakaalam sa pagpapatakbo ng mga bagay-bagay sa mundo. Sila lamang ang may monopoly ng talino. Saka nila pilit palalakihin ang papel nila sa lipunan. Ipagpipilitan ang kanila, bakit hindi sila ang pakinggan at pamarisan? Sabagay, lahat naman yata ng matanda ay ganoon, ang kilala 89 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 22 Learning Package B A I T A N G lamang ay ang sarili. Kahit saan mapunta ang usapan, ang halimbawa nila ay 'yong tungkol sa sarili. Kahit saan mapunta ang usapan, ang halimbawa nila ay 'yong tungkol sa sarili. Kung doktor ang kausap, sasabihin nitong iyon ang pinakamahusay na kurso ngayon. Ganoon din ang sasabihin kung mga titser o inhinyero ang tatanungin. Pero paano kaya makikinig kung ang kausap ay isang pulitiko o armado? E, kung armadong pulitiko? Di pangako ng baril, argumento ng bala, halakhak ng kanyon, ano pa? Lahat yata ng matanda, sarili lamang ang nakikitang mainam. 'Yon lang kasing karansan nila ang kabisadong ikuwento. Pag iba na ang usapan, tulad ng halimbawa ng buntong- hininga ng mga katulad ko sa mundo, hindi na sila interesado. Parang kami ang nag-uso ng salitang rebolusyon. Pag narinig ito, tumataas ang lahat ng buhok nila, pati sa kilikili, kaya bumabaho tuloy ang usapan. Saka magtatatalak, kami ang makakagalitan. Luma na 'yon, tanungin mo si Bonifacio. Kung ayaw mong maniwala, e bakit nakikiselebrasyon ka sa araw ng mga bayani? Saka ba't mo siya tinitingnan sa mga pera? 7 Ayaw ko nang makinig sa mga usapang "noong araw" na hindi ko makita I K A T L O N G ang kabuluhan sa kasalukuyan. Ayaw kong maging ulyaning paulit-ulit ang sinasabi. Ayaw kong maging (mas) makulit. Ayaw kong maging inutil. Kay hirap ng maraming tanong sa buhay. Kay hirap ipanganak na "erehe" at "pilibustero" sa mundo. Kay hirap mapagsabihang bandido at terorista. Kay hirap maghanap ng kahulugan ng pangalan. Wala akong balak malagay sa pera ang retrato ko. Gusto ko lang may sumagot at makinig sa tanong ko. M A R K A H A N 90 Learning Package Linggo 23 taglish: hanggang saan? Bienvenido Lumbera May nagtanong kung ang paggamit ng Taglish sa kolum na ito ay recognition on my part na tinaggap kong maaaring gawing basis ng wikang "Filipino" and Taglish. Ngayon pa man ay nililinaw ko nang hindi lengguwahe and Taglish. Ito ay isa lamang convenient vehicle para maabot sa kasalukuyan ang isang articulate sector ng ating lipunan na unti-unting nagsisikap gumamit ng Filipino. Importanteng makita nang sinumang gumagamit ng Taglish na limited and gamit nito. Dahil sa binubuo ito ng mga salitang galing sa dalawang wikang not of the same family, makitid ang range of expressiveness nito. Ang sensibiliteng ni-reflect nito ay pag-aari ng isang maliit na segment ng ating lupinan, at ang karanasang karaniwang nilalaman nito ay may pagka- superficial. Isang makatang malimit banggitin kapag pinag-uusapan ang paggamit sa Taglish ay si Rolando S. Tinio. Sa kaniyang koleksyon ng tulang tinawag na Sitsit sa Kuliglig, may ilang mga tula na pinaghalong English na sulatin. Effective lamang ang Taglish, gaya ng pinatutunayan na rin ng mga tula ni Tinio, kapag Americanized intellectual ang speaker, at ang tone ng tula ay medyo tongue-in-check or sarcastic. At kahit na sa ranks ng Americanized Filipino intellectual, and profounder aspects of cultural alienation ay hindi kayang lamanin nang buong-buo ng Taglish. Better described marahil and Taglish as a "manner of expression." Ibig sabihin, sa mga informal occasions, mas natural sa isang English-speaking Filipino na sa Taglish magsalita. Sa light conversation, halimbawa. Pero para sa mga okasyong nangangailangan ng sustained thought, Taglish simply won't do. Walang predictive patterns ang paghahalo ng vocabulary at syntax ng dalawang lengguwaheng magkaiba ng pamilya. Dahil dito, maraming stylistic and logical gaps na nag-iinterfere sa pag-uunawaan ng manunulat at mambabasa. Kailangan sa Taglish ang spontaneaous interaction ng nagsasalita at ng nakikinig. Sa pamamagitan ng physical gestures, facial expressions, o tonal inflection, nagagawa ang filling-in na siyang remedyo sa mga stylistic at logical gaps. Maaari namang sa pagtatanong linawin ng nakikinig ang anumang ambiguity sa sinasabi ng kausap. Samakatuwid, ang pagsusulat sa Taglish, cannot be a permanent arrangement. Kung talagang nais ng manunulat na magcommunicate sa nakararaming mambabasa, haharapin niya ang pagpapahusay sa kaniyang command ng Filipino. Para sa manunulat, isang transitional "language" lamang ang Taglish. Kung tunay na nirerecognize niya na napakaliit at lalo pang lumiit ang audience for English writing, hindi siya makapananatiling Taglish lamang ang kaniyang ginagamit. Maliit pa rin ang audience na nakauunawa sa Taglish pagkat nagdedemand ito ng adequate control of English. Magbalik sa English. O tuluyang lumapit sa Filipino. Ito ang alternatives para sa Taglish users ngayon na hangad pa ring magpatuloy sa pagsusulat. 91 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 24 Learning Package ang KaPangyarihan ng wiKa, ang wiKa ng KaPangyarihan ni Conrado de Quiros B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N Hanggang ngayon, hindi ko maintindihan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa wikang Ingles. Wala kang naririnig na nagsasabing, "Upo, Bantay, upo," o "Habol, Kidlat, habol." Ang maririnig mo ay "Sit, Rover, sit," o "Fetch, Fido, fetch." O kung poodle, Fifi. Kung sa bagay tayo mang mga taong Filipino ay may mga pangalang Rover, Fido, at Fifi, kaya hindi nakapagtatakang pangalanan din natin ang ating mga aso ng ganoon. Ang nakapagtataka ay kung bakit kinakausap natin sila sa Ingles. Ibig sabihin, kakaiba ba ang korte ng kanilang mga utak at natural silang sumusunod sa mga utos sa Ingles? Ang tinig ba ng Ingles ay hawig sa mga tunog na ginagawang silent dog whistle? Ipauubaya ko sa mga dalubhasa sa sikolohiya ng hayop ang pagpapaliwanag nito. Pero may punto rito. At ang punto ay ito: marami at sari-sari ang gamit ng wika; hindi lamang bilang isang paraan ng komunikasyon ng dalawang tao. Sa tingin ko, lubos na simplistiko ang paniniwalang ang wika ay isa lamang kasangkapan sa komunikasyon. Sa tingin ko, lubos na simplistiko ang paniniwalang ang tanging papel na ginagampanan ng wika sa lipunan ay ang pagbibigay-daan sa palitan ng mga idea ng mga tao sa lipunang iyon. Totoong ang isang wika ay isa ring paraan o kasangkapan sa komunikasyon. At bagama't isang bahagi lamang ito ng kabuuan ng wika ay malaking bahagi ito. Sa bagay na ito, malaki ang halaga ng Ingles bilang isang paraan ng komunikasyon. May punto ang mga nagsasabi sa atin na hindi natin maaaring kaligtaan ang Ingles. Talaga namang hindi. Ang Ingles ay ang ating susi-o sabi nga ng mga bata, ang ating "connect"-sa mundo. Ito ang ating susi sa pandaigdigang impormsyon. Lalong-lalo na sa panahong ito na masasaksihan natin ang isang "information explosion" na likha ng computers. Malamang ay narinig na ninyo ang Internet, ang pandaigdigang electronic board para sa lahat ng uri ng impormasyon. Sa pamamagitan ng Internet ay maaari nating ma-access pati na ang US Library of Congress at mag-research doon. Maaari din tayong makapanood ng sine o retratong bomba. Walang MTRCB sa Internet. Pero kailangan pa rin ang Ingles para mapakinabangan ang mga biyayang ito. Bagama't ang computer programs ay nagiging mas graphic na kaysa word-based - gumagamit ng icons kaysa salita - kailangan pa ring magbasa kahit katiting. At ang iskrip ay sa Ingles. Bukas ang information highway sa anumang uri ng sasakyan, kahit kariton, pero nakasulat sa Ingles ang mga signs sa kalye. Pag hindi tayo marunong mag-Ingles, mawawala tayo sa kalye. At talaga namang pagkalalawak ng mga kalye rito. Pero huwag nang isipin ang Internet; isipin na lang ang simpleng paglalakbay. Kailangan pa rin ang Ingles - maliban na lang kung sa Filipinas ka lang maglalakbay. At kung tutuusin, hindi bale na rin ang mundo - o ang pisikal na paglalakbay sa mundo na 92 Learning Package Linggo 24 maaaring magawa ng iilang Filipino lamang. Isipin na lang ang paglalakbay ng isip na magagawa sa pagbabasa, panonood ng sine, pakikinig ng balita. Kailangan pa rin ang Ingles - liban na lang kung ang papanoorin lang ay mga sine ni Silvester Stallone. Walang duda na kailangan natin ng Ingles. Walang duda na mahalaga ang Ingles. Subalit, dito man ay marami nang mga maling akala tungkol sa kahalagahan ng Ingles. Isa sa mga maling akalang ito ay ang paniniwalang ang Ingles ay ang susi sa kaunlarang pang- ekonomiya. Ito ang paboritong argumento ng mga nagtataguyod ng Philippines 2000. Pinabubulaanan ito ng Thailand. Mahirap kumilos sa Bangkok hindi lamang dahil sa ang sulat dito ay sulat-bulate, ayon nga sa isang kaibigan, kundi dahil iilan lamang ang marunong mag-Ingles. Iba pa kung paano nila bigkasin ang Ingles, na talaga namang papawisan ka ng dugo bago mo maintindihan. Kahit na hotel clerks ay hindi makapag- Ingles ng diretso. Ang pinakamadaling paraan para makapagtalastasan sa taxi driver at tindero ay sign language. Pero gayumpaman, ang Thailand ay isang tigre, samantalang tayo, na ipinangangalandakan ang ating Ingles, ay isang basang-sisiw lamang. Ayon kay Peter Limqueco, isang kaibigan na nag-eedit ng isang diyaryo sa Bangkok, pumapangalawa lamang ang Thailand sa Japan sa computer technology sa Southeast at South Asia. Makikita ang ebidensiya ng kaunlaran sa Bangkok - sa mga gusali, sa mga skyway, sa mga pagawaan. Ang kaunlaran dito, ayon kay Peter, ay hindi sinusukat sa taon kundi sa buwan. Mawala ka lang ng ilang buwan at nagbago na ang hitsura ng lugar. Bale ba, bagama't hindi marunong mag-Ingles ang mga Thai ay higit na malaki ang kanilang turismo kaysa atin. Ihambing mo ang turismo nila at turismo natin at parang pinaghahambing mo ang daga at elepante. Ang bilang ng mga turistang pumapasok sa atin sa isang taon ay ang bilang ng turistang pumapasok sa Thailand sa isang buwan. Malinaw na ang mga tao ay bumibisita sa ibang bansa hindi dahil sa kaalaman ng mga mamamayan doon ng Ingles. Subalit hindi pa ito ang problema sa Ingles. Sapagkat gaya ng nasabi ko kanina, hindi lamang isang paraan ng komunikasyon ang wika. Lalong-lalo na ang Ingles. Lalong-lalo na sa bansang ito. Ang Ingles ay hindi lamang isang paraan para makapag-usap; ito ay isa ring paraan para makapaghari. Hindi lamang ito isang susi sa impormasyon; isang susi ito sa kapangyarihan. Ang Ingles ay kapangyarihan sa isang paraan na higit pa sa karaniwang kahulugan na kapag matatas kang magsalita ay may kapangyarihan ka sa kaligiran mo. Kapangyarihan ang Ingles sa isang payak o literal na paraan. Marunong kang mag- Ingles, makararating ka sa itaas. Hindi ka marunong mag-Ingles, mauuwi ka sa pagiging kargador. 93 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 24 Learning Package B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N Sa bansang ito, hindi lamang salita ang Ingles kundi orasyon, na pinanghahawakan ng isang kaparian. Ano man ang sabihin mo, matino man o hindi, kapag sinabi mo sa Ingles ay nagkakaroon ng bigat, o halaga. Ang "marunong mag-Ingles" ay hindi lamang palatandaan ng kagalingan sa lengguwahe. Palatandaan ito ng kaalaman, ng pagkakaroon ng "class," ng pagkakaiba sa karaniwang mamamayan. Kapag sinabi mo ang isang bagay sa Ingles ay tila pinag-isipan mo ito ng malalim. Siguro ito ang dahilan kung bakit kinakausap natin ang ating mga aso sa Ingles. Siguro, akala natin, kapag nag-Ingles ka, aso man ay seseryosohin ka. Sa mula't mula pa ay nasapol na ng mga Kastila ang katotohanang ang wika ay kapangyarihan, at sinikap nilang pakinabangan ang kapangyarihang ito sa pamamagitan ng pagkakait sa mga Indio ng salitang Espanyol. Kung sa bagay, sa umpisa ay hindi ito tuluyang sinadya. Nakita ng mga misyonerong kagaya ni Pedro Chirino na mas madaling pag-aralan ang mga salitang indio kaysa turuan sila ng Espanyol. Mas madaling turuan ang mga Indio ng Kristiyanismo sa pamamagitan ng kanilang mga wika kaysa Espanyol. Makikita rin ang mga bagay na ito nina Mike Velarde at iba pang mga matagumpay na "misyonero" sa kasalukuyan. Sa bandang huli na lamang sadyang ipinagbawal ng mga Kastila ang wikang Espanyol sa mga eskuwelahan at iba pang institusyon ng mga Indio. Ito ay para ipuwera sila sa alta sosyedad at tuloy sa pagpapalakad ng bayan. Iba ang naging karanasan ng mga bansa sa America Latina. Kaiba sa Filipinas, ang mga bansang ito ay naging settler colonies, o mga kolonyang tinirahan ng mga taong galing sa kanluran. Para matirhan ang madaming lugar dito ay pinagpapatay ng mga settler o kolonyalista ang katutubong populasyong Indio. Isang malinaw na kaso ng genocide. Umusbong ang isang populasyong creole, na galing sa mga dayong Espanyol at nagsasalita ng Espanyol. Naunawaan ng mga Espanyol na ang wika ay kapangyarihan pero nagkamali sila sa pagsasamantala nito. Ang mga Amerikano ang makakikita ng wastong pagsasamantala nito. Ito ay hindi ang pagkakait ng wikang kolonyal sa mga Indio kundi ang pagpapalaganap sa kanila nito. Ang pagkakait ng mga Espanyol ng wikang Espanyol sa mga Filipino ay hindi nakapagpabait sa mga Indio. Naging rebelde sila. Ang pagtuturo ng Ingles sa mga Filipino ay hindi nakapagrebelde sa kanila. Naging masunurin sila. Ito ang totoong problema sa Ingles, ang dahilan kung bakit hindi natin dapat akalaing ito ay isang purong grasya. Malinaw sa ating kasaysayan na ang Ingles ay hindi lamang naging paraan ng komunikasyon kundi paraan ng kolonisasyon. Ang Ingles ay hindi naging paraan para sa pag-uusap ng mga mamamayan. Naging paraan para ito ay sa 94 Learning Package Linggo 24 paghahati ng mga mamamayan. Ang tanging diyalogo na ginawa nito ay ang diyalogo sa pamamagitan ng pamahalaang kolonyal at ng lokal na naghaharing-uri. Kasunod sa kaputian ng balat, ang galing sa paggamit ng Ingles ay naging pasaporte sa sirkulo ng kapangyarihan. Nalikha ng mga Amerikano sa pamamagitan ng Ingles ang isang naghaharing-uri na sumasawsaw sa kanilang kultura. Ang wika ay hindi lamang koleksiyon ng mga salita at mga paraan sa paggamit nito. Ang wika ay isang buhay na bagay. Tumutubo ang wika mula sa puso ng isang bayan. Sumususo ang wika sa pambansang kasaysayan at karanasan. Ang pag-aral ng Ingles ay hindi lamang pagkabisa ng mga salita at paggamit nito. Ang pag-aral ng Ingles ay pagbabad sa kultura na lumikha nito. Alam ko. Bilang isang manunulat sa Ingles, alam ko na para ka magkaroon ng kumpiyansa sa salitang iyon ay kailangan angkinin mo ang kaluluwa noon. Hindi lamang grammar at syntax ang wika. Ang wika ay kultura at sensibilidad. Kung tutuusin, ang wika ay hindi laging nagdudulot ng komunikasyon. Kung minsa, nagdudulot ito ng kawalan ng komunikasyon. Malinaw na malaki ang ambag ng Ingles sa pangalawa. Higit tayong pinaghiwalay kaysa pinag-isa nito. Makikita ang puwang sa lipunan sa ating mga sine, ang pinakapopular na uri ng entertainment dito sa atin. Kapag mayaman ang pamilya ay tiyak na Ingles ang dialogue. Kapag katulong ang karakter ay mag-tatagalog, lalong-lalo na ang tipong may puntong Batangas o Bulacan. Para maging class ang dating, ang mga artista mismo ay sumasagot sa Ingles sa mga interview. Bagama't sikat siya sa labas, si Melanie ay laging magiging api rito dahil hindi siya marunong mag-Ingles. Ano ang dapat gawin? Paano natin pagtutugmain ang pangangailangan natin sa Ingles sa isang banda at ang pangangailangan natin ng isang wikang magbubuklod sa atin sa kabila? Ang sagot ay ang pagpapalakas ng wikang pambansa. Ang wikang iyan ay hindi maaaring maging Ingles. Iyan ay isang kaso ng, sabi nga sa Ingles, the "tail wagging the dog." Hindi maaaring ipagpag ng buntot ang aso. Ang pambansang wika ay maaari lamang maging Filipino. Ang maling akala, o fallacy, ay ang paniniwalang kapag gustgo mong palakasin ang Filipino ay gusto mong pahinain ang Ingles. Hindi totoo iyan. Gusto nating palakasin ang Filipino, pero gusto rin nating palakasin ang Ingles - bilang pangalawang lengguwahe, o second language. Ang mahalaga ay ang katagang "pangalawa" or "second." Hindi maaaring maging una ang Ingles. 95 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 24 Learning Package B A I T A N G 7 Makikita natin sa halimbawa ng Thailand at iba pang mga bansag Asyano na hindi lamang ito posible kundi kailangan, Ayon sa mga nagtataguyod ng Philippines 2000, ang mga bansang ito sa kasalukuyan ay puspusang nagpapalaganap ng Ingles: bakit tayo pupunta sa kabilang direksiyon? Simple. Dahil sa kung ang mga bansang ito ay kasalukuyang nagpapalaganap ng Ingles, ito ay dahil sa mayroon na silang sarili nilang wika - Thai, Bahasa, Intsik, Hapon, Koreano. Bagama't puspusan nilang itinutulak ang pag-aaral ng Ingles, wala sa mga bansang ito ang magpupumilit na palitan ang sariling wika ng Ingles. Kung bumisita ka sa ibang bansang Asyano, o Arab, ang unang maiisip mo ay kung gaano tayo kaiba sa kanila. Hindi tayo ang rule, tayo ang exception. Ang mga higanteng diyaryo sa mga bansang ito ay nasa wikang pambansa. Iilan lamang ang nasa Ingles, at ito ay nakatutok sa mga banyaga. Hindi aksidente na mas marami ang mambabasa ng mga diyaryong Thai, Arab, Bahasa. Natural na gustong basahin ng mga tao ang naiintindihan nila. I K A T L O N G Maaaring ang mga bansang ito ay puspusang nagtuturo ng Ingles, pero matapos lamang silang magkaroon ng isang matatag at malusog na wikang pambansa, isang wikang pinagmulan ng national discourse, o usapang pambansa, isang wikang pinagmumulan ng kanilang puri at karangalan. Ganito nila nagagamit ang Ingles habang naiiwasan ang alienating effects nito. M A R K A H A N May kaibhan sa paghango at pagpapalit, may kaibhan sa paghiram at sa pagkopya. "God bless the child that's got his own," ayon nga sa isang kanta. Totoo iyan hindi lang para sa mga indibidwal kundi para rin sa mga bansa. Ang ibang bansa ay mayroong pinanghahawakan, tayo ay wala. Sila ay humahango at humihiram, tayo ay nagpapalit at kumokopya. At tingin natin sa sarili natin ay cosmopolitan tayo. Hindi ito pagiging cosmopolitan, ito ay simpleng pagiging uprooted. Bakit hindi Filipino Engllish bilang wikang pambansa? At ano naman ang gamit sa atin ng Ingles na tayo lamang ang nakakaintindi. At kung tutuusin, ano naman ang naging ambag ng Filipino English - ang mga salitang "aggrupation" at "actuation"? Walang ganyang mga salita sa Ingles. Ang mga salita doon ay "group" at "action." Ang Filipino ba ay mayamang wika? Kaya ba nito ang seryosong diskusyon? Makikita natin sa mga talk show sa TV - salamat sa pinasimulan ng Public Forum - na ganito na nga. Sayang lamang at hindi pa ito nagyayari sa diyaryo. Ang Filipino ay lengguwahe 96 Learning Package Linggo 24 lamang ng mga tabloids at hindi broadsheets. Kung tutuusin, ano ba naman ang likas na mahusay na wika? Bago dumating si Goethe, mahusay lamang ang Aleman para sa barbarians. Bago dumating si Pushkin, ang Russian ay mahusay lamang para sa pag-toast ng vodka. At bago dumating si Shakespeare, ang Ingles ay mahusay lamang sa isang sakop. Ang husay ng lengguwahe ay nasa mga taong gumagamit nito. Ang paborito ko pa ring kuwento rito ay ang isang direktor ng teatro na minsan ay tinanong ng isang estudyanteng pa-wers-wers: "Talaga bang epektibo ang Filipino sa teatro?" Sumagot ang direktor, "Putang ina mo." Namutla ang estudyante at dali-daling umalis. "Tingnan n'yo," sabi ng direktor sa kaniyang crew, "epektibo ang Filipino sa teatro." 97 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 25 Learning Package PanDesal "Tinapay na may asin" ang literal na ibig sabihin ng Espanyol na pan de sal. Ang sangkurot na asin (sal sa Espanyol) marahil ang ikinatangi nito upang maging paboritong panghalili sa almusal ng isang bansang higit na nasanay kumain ng kanin. B A I T A N G 7 I K A T L O N G Maliwanag na isang pamana ng kolonyalismong Espanyol ang pandesal. Ni hindi nagtatanim ng trigo ang mga Filipino nang dumating ang mga Espanyol noong ika-16 dantaon. Subalit kailangang ipag-utos ang pagmasa ng galapong na trigo para gawing tinapay dahil ito ang nakamihasnang pagkain ng mga mananakop. Bukod pa, gawa mula sa pinakapinong arina ang ostiyang Kristiyano. Bukod sa pandesal, nahilig ang mga Filipino sa ibang tinapay bilang meryenda at siyempre pa'y naging kakompetensiya ng katutubong kakanin at puto. Naging popular ang ibang tinapay kaugnay ng mga pistang panrelihiyon. Halimbawa, ipinasok ng mga Espanyol ang pagkain ng tinapay tuwing Setyembre 10 sa mga parokyang patron si San Nicolas Tolentino, isang ermitanyong Italyano at kasapi ng ordeng Agustino. Karaniwang inilalarawan siyang nakadamit ng itim at may hawak na liryo. Kung minsan, may hawak siyang bulsikot o piraso ng tinapay na sumasagisag sa kaniyang patuloy na pagtulong sa mga maralita hanggang mamatay siya noong 1306. Sa Filipinas, itinuturing na patron ng mga panadero si San Nicholas. Sa kaniyang pista binabasbasan ang pan de san nicolas, isang uri ng panecito, na pinaniniwalaang nakapagpapagaling ng karamdaman. M A R K A H A N Mga Tsinong bihasa mula pa noong panahon ng dinastiyang Sung sa paggawa ng pinasingawan at hinurnong tinapay ang unang nangasiwa sa mga hurnong Espanyol sa Intramuros. Hindi kataka-takang mga Tsino ang unang sumikat na may-ari ng panaderya sa Maynila at sa mga poblasyon sa probinsiya. Isa namang paborito tuwing Pasko ng Pagkabuhay, Todos los Santos, at Pasko ang matamis at mamantekilyang ensaymada. Winisikan lamang ng puting asukal ang tradisyonal na ensaymada. Nadagdag ang kinudkod na keso, karaniwang Eden, nitong Peacetime sa Maynila. Bago magkadigma sinasabing ipinasok ang pagpapalamuti ng itlog na pula at kesong puti sa ensaymada ng Malolos, Bulacan. Samantala, bukod sa tradisyonal na galyetas at biskuwit, napuno ang estante ng panaderya sa iba't ibang tinapay na may sari-saring palaman at pampalasa. Maituturing na Filipino ang mga tinapay na may lahok na niyog at saging. Hindi rin nanatili sa almusal kasama ng kape ang pandesal. Ibinabaon itong sandwits, gaya ng naging turing sa mahigpit nitong kalaban - ang pan amerikano, isang mahaba, malambot, at tinitilad na tinapay, na naging popular nitong panahon ng Amerikano. 98 Learning Package Naging pamantayan din ang pandesal ng ekonomyang pambansa. Itinuring ang patuloy nitong pagliit bilang patunay na tumataas ang presyo ng inaangkat na arina, at samakatwid, na humihina ang halaga ng piso. Naging pagkakataon naman ito sa naging malakas na benta nitong dekada 70 ng hot pandesal - na maliit nga ngunit dahil sa bagong teknolohiya'y napananatiling laging mainit. Linggo 25 99 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N
Linggo 26 Learning Package PorK emPanaDa ni Tony Perez Madalas ka ba sa Katipunan? B A I T A N G 7 Siguro'y nakita mo na ang Frankie's Steaks and Burgers, sa tabi ng bagong Cravings, malapit sa Lily of the Valley Beauty & Grooming Salon. Kung nakita mo na iyon, nakita mo na rin siguro si Bototoy. Lunes hanggang Sabado, inaakyat ni Bototoy ang liku-likong landas mula Barangka hanggang service gate sa likod ng Ateneo Grade School, kasama ng tatay niyang maintenance engineer sa paaralan at ng mga kalaro niyang sina Nono, Itoc, at Radny. Karamihan sa mga batang umaakyat doo'y humihimpil sa malawak na covered court ng College, sa tabi ng Our School, malapit sa Obesrvatory, kung saan sila nag- aabang ng magba-badminton at tennis na tatawag ng pulot boy. Si Bototoy naman ay hindi humihimpil doon. Lalakarin niya ang malayu-layo pang Gate 2, at doon ay tatawid siya sa Katipunan, upang maupo sa sentadong island sa harap ng Frankie's Steaks and Burgers. I K A T L O N G Natatandaan mo na ba siya? Anim na taong gulang si Bototoy. Ahit ang kaniyang ulo maliban sa tumpok na buhok sa ibabaw ng kaniyang noo. Mabilog at masigla ang kaniyang mga mata. Mabilog din ang kaniyang pisngi, lagi siyang nakangiti, at mayroon siyang mga ngiping- kuneho. Suot-suot niya'y kamiseta't shorts at sandals na Happy Feet na laging kupas at maluwang, pagkat pinaglakhan ng kaniyang mga kapatid. M A R K A H A N Maliit si Bototoy, kaya't di siya humihimpil sa covered court. Doon ay lagi siyang nauunahan sa pagpulot ng bola nina Nono at Itoc at Radny at ipa pang batang Barangkang higit na maliksi at higit na malaki sa kaniya. Kaya nga't isang araw ay napadpad siya sa harap ng Frankie's Steaks and Burgers, at doon ay nagkusa siyang mag-watch-your-car. Kaniya-kaniya ang lugar na iyon, pagkat ang ibang bata'y nasa harap ng Shakey's at ng Jollibee at ng McDonald's at ng Kentucky's, sa iba pang mga bahagi ng Katipunan, kung saan marami at sunud-sunod ang pumaparadang sasakyan. Bagamat mangilan-ngilan nga lamang ang tumitigil sa harap ng Frankie's ay kuntento na si Bototoy - kahit kung minsan ay hindi siya inaabutan ng kahit singko, at kung minsan ay hindi siya pinapansin, at kung minsan ay binubulyawan pa siya ng may-ari ng sasakyan. Kung mahina ang raket ay magdamag siyang nauupo sa sementadong island sa harap ng Steaks and Burgers, na parihaba niyang trono, maalikabok tuwing tag-init at tuwing tag- ulan ay maputik. Ngayon - naaala'la mo na ba siya? 100 Learning Package Linggo 26 Labing-isa ang kapatid ni Bototoy - ang apat na panganay ay nagsipag- asawa't mayroon nang pamilya. Ang sumunod pang apat ay nagtapos ng hay iskul at kasalukuyang iginagapang ang pag-aaral ng tatay nilang maintenance engineer at ng nanay nilang hilot. Ang sumunod na dalawa'y nasa elemetari pa. Si Bototoy at ang bunsong si Nining ay pinagpasiyahang huwag munang pag-aralin, pagkat libre man ang matrikula'y sakit ng ulo ang pambili ng gamit at kasangkapan sa mga prodyek. Paboritong kapatid ni Bototoy si Nining. Tuwing papanaog sa Barangkang kasa- kasama ng tatay at mga kalaro, bago umuwi'y nagdaraan siya sa tindahan ni Aling Rory: sa gaano mang kaliit na kinita sa pagwa-watch-your-car ay ibinibili niya ang bunso ng kahit na anong munting pasalubong: isang supot na Oishi o Ding Dong o Tomi, o dalawang balot na Choc-Nut o Kripy Bar o Cloud 9, o tatlong pirasong White Rabbot o Snow Bear o Judge. Saka lamang siya papasok at susuot sa pasikut-sikot na looban, tungo sa kanilang tinitirhan. Sa may poso pa lamang ay tanaw na niya ang malinggit na si Nining, nakaupo sa may pintuan, naghihintay, nakadamit at sadals na Happy Feet na kupas at maluwag din, ang mga mata'y mabilog at masigla rin, ang mga pisngi'y mabilog din. Nakangiti. At tulad niya'y mayroong mga ngiping-kuneho. Pagkatapos maghapunan ng patis at kangkong, o kung minsa'y bagoong, sina Bototoy at Nining ay tumutulong sa nanay sa pagtitiklop ng sinampay, pagkatapos ay nakikipanood ng telebisyon sa kapitbahayna sina Aling Mela. Bago mag-alas-otso'y pinapapanhik na sila, kaya't naglalaro't naghuhuntahan na lamang sa magkabila ng maliit nilang kahon ng mga laruang plastik. B A I T A N G 7 I K A T L O N G "Bukas, Kuya, ano' 'uuwi mo?" laging tanong ni Nining. "'Di ko sasabihin, sorpresa," lagi namang sagot ni Bototoy. "Marami' klase' kendi?" "Maraming-marami. 'Pag marami' 'ko' makuha' pera, mas marami' 'ko' mabibili." M A R K A H A N "Kuya, sa'n ka ku'kuha' pera?" "Sa Katipunan. Don ako nagtatrabaho." "Do'n sa trabaho ni Tatay?" "Hindi, mas malayo pa. Tatawid ka pa. Mi'san, kung gusto mo, 'sasama kita." "Gusto ko, Kuya." 101
Linggo 26 Learning Package At tulad ng dati, magbibida si Bototoy tungkol sa kaniyang pagwa-watch-your- car sa harap ng Frankie's. Tungkol sa mga taong nagagawi roon. Tungkol sa kanilang mga kasuotan. Tungkol sa kanilang mga sasakyan. Tungkol sa minsa'y nag-abot sa kaniya ng limang piso. B A I T A N G Si Nining ay mangangarap ng kendi at damit at laruan. At si Bototoy naman ay mangangarap nng pagbabantay ng pagkarami-raming sasakyan, sa harap ng Frankie's Steaks and Burgers, sa Katipunan. Madalas ka ba roon? 7 I K A T L O N G M A R K A H A N Siguro'y narinig mong tunay na masarap ang pagkain doon. Taga-Mabalacat ang may-ari at ubod ng linamnam ang kaniyang tenderloin at t-bone at spare ribs at Hawaiian at Salisbury at a la pobre at beef teriyaki at tocino at skinless at tapa at arroz a la Cubana, na laging hanap-hanap ng nagsisidayo roon. Maliit at makitid ang puwesto, ngunit malinis at naka-aircon. Nakagigiliw sa paningin ang mga ilaw na pendiyente sa ibabaw ng mga mesa, at laging may masayang tugtugin. Sa tabi ng kaha, may lata-latang turrones de casuy at basket-basket na petit fortunes at gara-garapong yemas at balot- balot na espasol at bote-botelyang garlic peanuts. Pero iisa ang pambato ng Frankie's Steaks and Burger - di lamang sa mga regular na parokyano kundi sa lahat ng nagsisidaan, pagkat sa tabi ng pintuang salamin ay may aluminyum na bintanang pan-take-home, at sa ilalim ng bintana'y may makulay na paskil na tinitikan ng pentel pen na pula at asul sa isang parisukat na pirasong dilaw na kartolina: FRANKIE'S ESPECIAL PORK EMPANADA P 10.50 Nakakain ka nab a ng pork empanadang iyon? Uma-umaga, tangha-tanghali't hapon-hapon, di iilan ang nagsadya sa Katipunan at tumigil sa harap ng Frankie's at kumatok sa bintana at nag-order ng pork empanadang iyon: isa-isa, dose-dosena, grosa-grosa - pambaon, pangmeryenda, panregalo, panghain sa bisita. Di rin iilan ang nag-order at doon mismo kumain, kung hindi sa tapat ng bintana'y sa harap o gilid ng munting restawran, at kung hindi sa harap o gilid noon ay sa nakatigil nilang sasakyan. Lagi silang pinanonood ni Bototoy, nakatuntong sa sementadong island, tahimik at nag-iisa. 102 Learning Package Linggo 26 Minsa'y isang binata at isang dalaga ang nagparada ng Galant, at nag-order ng pork empanada at Coke, at doon nagpalamig sa loob ng sasakyan. "Bos, watsyorkar," magalang na mungkahi ni Bototy, na winalang-bahala lamang ng dalawa, palibsahang may masayang biro silang pinagtatawanan. Muling naupo si Bototoy sa sementadong island. Pagkat bukas ang bintana ng Galant, dinig ni Bototy ang kanilang usapan habang sila'y kumakain, maging sa kaniyang kinauupan: "I always buy this, it's so 'sarap," sabi ng dalaga. "'Galing the crust," sabi ng binata. B A I T A N G "Yeah, it's so manipis and it's so malutong, 'di ba?" 7 "When you bite it, it's like manamis-namis." "This one's really, really, really may Tita's favorite. She'll go out and make lakad just to buy. It has giniling with no taba, and bacon bits, and chips, and raisins, and water chestnuts, and chopped onions and carrots, and grated cheese. So diff'rent from the commercial ones you buy in other places, how harang, it's all potatoes and it's so maalat and it tastes like flour." Matapos magmirindal ay hinagis nila sa labas ang mga basyong plastik, na matapos inuma'y kinuyumos muna't pinilasan, at ang mga pirasong wax paper na pinagbalutan ng empanda, at ang manipis na sorbelyeta. Sabi ni Bototoy sa kaniyang sarili, "Pag yumaman ako, kakain ako no'n." Pinagmasdan niya ang dilaw na paskil, at ang aluminyum na bintana, at ang weytres na naroo't nag-aayos ng bunton-buntong pork empanadang nangagkabalot ng wax paper sa mga plastik na bandeha. I K A T L O N G M A R K A H A N Sinuksuk ni Bototoy ang isa niyang kamay sa kaliwang bulsa ng maluwang niyang shorts: doo'y may dalawang beinte-singkong bagol. Sinuksik ang kabila sa kanang bulsa: isang diyes, tatlong singkol, dalawang mamera. Matagal-tagal pa, at marami pang sasakyang babantayan, bago si makabili ng kahit isang pork empanada. Kung sana'y malaki-laki lamang siya, nang makapag-pulot-boy sa covered court, o kaya'y makapangagaw ng iwa-watch-your-car sa harap ng Shakey's at ng Jollibee at ng McDonald's at ng Kentucky's! 103
Linggo 26 Learning Package Tatlong piso at kuwarenta sentimos lamang ang kinita niya sa buong maghapon. Nang sunduin niya ang tatay niysa sa Maintenance Department ay tahimik siya't malayo ang tingin. Kagyat na naisip ng tatay niya't mga kalaro kung siya'y nadapuan ng sakit, ngunit dahilan niya'y napagod lamang siya sa kawa-watch-your-car sa harap ng Frankie's. B A I T A N G Sa tindahan ni Aling Rory 'y matagal niyang pinagmunimunihan ang ipapasalubong sa bunsong kapatid. Nakuntento siyang bumili ng isa balot na ruweda. May dalawang piso't labimpitong sentimo siyang natitira - imbes ibili ng lastiko o holen o teks o ihulog sa alkansiya ng nanay ay maitatabi niya. Bilang simula ng kaniyang pag- iipon. Noong gabing iyon, bago ganap na makatulog ay nanagimpan siya ng masarap 7 I K A T L O N G na buhay na walang takot at walang pagod at walang sakit at walang kakulangan sa pera at walang problema, at sa pinilakang tabing ng kaniyang diwa'y kasama niya si Nining, at sila'y nagbibiruan, at sila'y nakasakay sa isang (maliit, mangyari'y panagimpang-bata) Galant, at sila'y nagparada sa harap ng Frankie's, at sila'y nag-order ng pork empanada at Coke, at doon sila nagpalamig sa loob ng sasakyan. Pagdilat niya'y maliwanag na sa labas, at yinuyugyog siya sa balikat ng tatay niy. "'Toy - sasama ka ba?" dinig niyang bulong ng tatay niya. "Opo," tugon niya, bagamat talos niya na sa umagang iyon ay manghuhuli sina M A R K A H A N Nono at Itoc at Radny ng alupihang-dagat sa San Roque, at noong makalawa lamang ay naghanap siya ng malinis na basyo ng Ligong paglalagyan, at nagpaalam siya sa nanay. Dalawang piso lamang ang kinita niya noong araw na iyon, kayat sa tindahan ni Aling Rory 'y higit pa siyang nagmunimuni bago nagpasiyang bumili ng apat na pirasong Tootsie Roll, na siyang pinasalubong niya kay Nining. Ang basyo ng Ligong ginawa niyang sisidlan ng sinsilyo'y kaniyang nadagdagan - nang kaunti lamang, gayunpama'y nadagdagan. Inalog niya iyon at pinagmasdan. At inisip na sa loob ng sanlinggo'y maaaring mangalahati na ang laman niyon. At inisip din na sa loob ng isang buwan ay makabibili na siya ng pork empanada. At muli niyang inalog at pinagmasdan. "Nag-iipon ako, Nining," pagtatapat niya sa bunsong kapatid, bago niya ibinaon ang basyo sa ilalim ng maliit nilang kahon ng mga plastik na laruan. "'Pag marami na 'ko' pera, bibili tayo' empanada. Masarap iyon." "Parang litson, Kuya?" usisa ni Nining. 104 Learning Package Linggo 26 "Mas masarap. Mayayaman ang kumakain no'n." "Sa bertdey ko, Kuya?" usisang muli. "Oo. 'Pag marami na 'ko' pera. Kakain tayo do'n." At sandaling nagliwanag sa isip ni Nining ang larawan ng sari-saring maririkit na kainan, na madalas nilang matanaw ng nanay mula sa mga dyipni at bus na kanilang nasasakyan. Tulad ng maraming kainan sa Katipunan, hindi ba? B A I T A N G Tulad ng mga kainan doon na hinihimpilan ng mga batang watch-your-car. Sa 7 harap ng Shakey's, at ng Jollibee, at ng McDonald's at ng Kentucky's at ng Frankie's Steaks and Burgers. At Isa si Bototy sa mga batang iyon, kaya't siguro'y nakita mo na siya. Pagkat kinabukasa'y naroroon na naman si Bototoy, naghihintay at nagbabantay. Uma-umaga, tangha-tanghali, hapon-hapon. Nakilala niya ang mukha ng pagtitiyaga at ng pagtitiis, at ng pagsisikap, at ng pag-aasam, at ng pagbabakasakali. Ng ginhawa ng pagpanhik sa bahay na may bulsang puno ng sinsilyong kumakalansing. Ng lungkot ng pagkaalat, ng paghiga sa banig na malakas ang pagnanasang makabawi kinabukasan. At kinabukasan pa. At kinabukasan na naman. At kinabukasang muli. I K A T L O N G Datapuwat sa pagdaan ng mga araw, ang sisidlang basyo ng Ligo'y nangalahati rin, at dumami ang nilalaman. Nang bilangin ni Bototoy ang sinsilyo'y umabot na sa beite-uno, at maibibili na niya ng pork empanada para sa kanilang dalawa ng bunsong kapatid. "Bukas tayo bibili," malapad na ngiti ni Bototoy. Naghagikgikan sila at nanggigil sa tuwa, at nagsilitaw ang kanilang mga ngiping-kuneho. M A R K A H A N Madaling-araw pa lamang ay gising na gising na ang magkapatid. Nagbihis si Nining ng kaisa-isa niyang barong panlakad - kulay-koton kendi at may kuwelyong may- palibot na kulay-sapin-sapin at malaking lasong kulay-koton kendi rin - na binibihisan lamang tuwing may binyag o kasal o pistang-bayann o simbang gabi o dalaw-aginaldo. Nagpulbos siya't nagsuot ng hikaw niyang plastik at hugis-bituin. Si Bototoy naman, pagkat walang sariling maayos na panlakad ay nagsuot pa rin ng maluwang niyang shorts, at ng kamisetang may dibuhong kupas na oso at mga titik na "so happy summer day be many friends", na hiram sa nakatatandang kapatid. 105
Linggo 26 Learning Package "Papasyal ang dalawa, ha," biro ng nanay nang sila'y paalis na. "'Be-bertdey parti kami Kuya," masayang bitiw ni Ninging, at humawak siya nang mahigpit sa kamay ni Bototoy. B A I T A N G Inakyat nila ang liku-likong landas mula Barangka hanggang service gate sa likod ng paaralan, kasama ng tatay nila at nina Nono, Itoc, at Radny. Nagdaan sila sa covered court, at nilakad ang malayu-layo pang Gate 2, at doon ay tumawid sila sa Katipunan, patungong Frankie's Steaks and Burgers. Samatala'y malihis muna tayo. 7 Kung madalas ka nga sa Katipunan, at kung nakita mo na nga ang Frankie's Steaks and Burgers, at kung nakakain ka na nga ng Frankie's Especial Pork Empanada, nakita mo na rin siguro ang weytres na madalas matoka sa aluminyum na bintana roon. I K A T L O N G Noong umagang iyon ay muling gumising nang may toyo sa utak ang weytres. Noong kasing nakaraang linggo at nagsara sila ng kainan, nang magbilangan ng pera'y natuklasang kulang ng beinte-uno ang kabuuang bayad sa empanada. Sinabunan ng may-ari ang weytres sa pagiging burara, at pinaghinalaan pang nangupit ng dalawang empanada. Bagamat di siya inawasan ng sahod, labis na dinamdam ng weytres ang pangyayaring iyon. Totoo ngang siya'y burara - bukod sa suplada at masungit at laging nakaismid - ngunit sa pangungupit ng empanada'y wala siyang kasalanan. M A R K A H A N Noong umagang iyon, nang ipasok ng nagdedeliber ang mga kahon ng sariwang empanada, isa-isa yaong binuklat ng weytres, at ang nilalaman ay maingat niyang binilang. Inayos niyang bunton-bunton sa mga plastic na bandeha. Dinala't pinatong sa pasemano ng aluminyum na bintana. At hinugot ang drower sa ilalim ng bintana, upang ilabas ang librito ng mga resibong puti at rosas at pirasong carbon paper at bolpen na matagal nang nawawala ang takip (at bunga ng kaniyang pagiging burara). Noong umagang iyon - bago dumating sina Bototoy at Nining - ang nalalabing mga resibong puti sa librito'y naubos. Muling hinugot ng weytres ang drower sa ilalim ng bintana - sa sulok kasi niyon ay may nakasalansang mga buong librito. Nang humila siya ng librito, dalawang empanada ang nasagi ng kaniyang kamay. Nangakabalot pa ng wax paper, ngunit papanis na - noong nakaraang linggo'y nahulog sa drower at natulak sa loob (na bunga rin ng kaniyang pagiging burara). Nakaramdam ng inis ang weytres. Naalala niya ang masasakit na salitang bitiw ng 106 may-ari ng kainan, at ang paghihinala nitong nangupit siya ng empanada. Nakaramdam din siya ng itim na gala - galak ng paghihiganti, at galak ng pagwawagi. Learning Package Linggo 26 Napaisip ang weytres. Hawak-hawak niya ang mga empanada sa kaniyang mga kamay: parang dalawang shoulder pads ng blusang dapat niyang tubusin sa mananahi mamayang gabi. Parang dalawang malalaking kwei, mga pulang kahoy na pinahagis sa kaniya sa templong Tsino, minsang samahan siya ng kaibigan upang magpahula ng magandang hanapbuhay. Nang sandaling iyon ay may kumatok sa aluminyum na bintana, at pagsungaw ng weytres ay may dalawang maliit na batang naroroon, nakatingala sa kaniya, mabibilog at masisigla ang mga mata, mabibilog din ang mga pisngi, nakangiti, at may mga ngiping- kuneho. B A I T A N G "Pabili po ng dalawa' empanada," bati ng batang lalaki. 7 At bilang kaganapan ng itim niyang galak ay kinuha ng weytres ang beinte-unong abot-abot ng bata, at iyon ay lihim niyang binulsa, iniabot naman niya ang dalawang lumang empanada. "'Upo tayo, Nining," ngiti ni Bototoy, dala-dala ang kanilang kakanin. Upang di marumhan ang damit ng kapatid ay pinagpagan niya ng alikabok ang isang bahagi ng sementadong island. Naupo silang magkasiping, nagngingitian, naghahagikgikan at nanggigigil sa tuwa. "Dito 'ko nagtatrabaho," pagmamalaki ni Bototoy, at pinagmasdan ni Nining nang I K A T L O N G buong pagmamangha ang kanilang kapaligiran. Maingat nilang binuklat ang wax paper, at masayang tiningna ang mga empanada, at masaya yaong sinubo, at kinain nang marahan upang namnamin ang lasa't di nila agad maubos. "Kaka'nin mo' balat, Nining, kasi malutong," bilin ni Bototoy, "Masarap, Kuya." M A R K A H A N "Masarap." Sa Katipunan, patuloy na nagdaan ang mga sasakyan, mabilis at mabagal 107
Linggo 27-28 Lumang ortograpiya B A I T A N G Unang bahagi: Virgeng Ináng mariquit Emperadora sa Langit, tulungan po yaring isip matutong macapagsulit. Sa aua mo po't, talaga Vírgeng ualang macapára, acong hamac na oveja hulugan nang iyong gracia. 7 I K A T L O N G Dila co'i iyóng talasan pauiin ang cagarilán, at nang mangyaring maturan ang munting ipagsasaysay. At sa tanang nangarito nalilimping auditorio, sumandaling dinguin ninyo ang sasabihing corrido. M A R K A H A N Na ang sabi sa historia nang panahong una-una, sa mundo'i nabubuhay pa yaong daquilang monarca. At ang caniyang esposa yaong mariquit, na reina, ang pangala't bansag niya ay si doña Valeriana. Itong hari cong tinuran si don Fernando ang ngalan ang caniyang tinubuan ang Berbaniang caharian. 108 Learning Package Modernong ortograpiya Unang bahagi: Birheng Inang marikit Emperadora sa Langit, tulungan po yaring isip matutong makapagsulit. Sa awa mo po't talaga Birheng walang makapara akong hamak na oveja hulugan ng iyong grasya. Dila ko'y iyong talasan pawiin ang kagarilan at nang mangyaring maturan ang munting ipagsasaysay. At sa tanang nangarito nalilimping awditoryo sumandaling dinggin ninyo ang sasabihing korido. Na ang sabi sa historya nang panahong unang-una, sa mundo'y nabubuhay pa yaong dakilang monarka. At ang kaniyang esposa yaong marikit na reyna ang pangala't bansag niya ay si Donya Valeriana. Itong hari kong tinuran si Don Fernando ang ngalan ang kaniyang tinubuan ang Berbanyang kaharian. Learning Package Ang haring sinabi co na ay may tatlóng anác sila, tuturan co't ibabadyá nang inyo ngang maquilala. Si don Pedro ang panganay na anác nang haring mahal, at ang icalaua naman si don Diego ang pangalan. Ang icatlo'i, si don Juan ito'i siyang bunsong tunay, parang Arao na sumilang sa Berbaniang caharian. Ito'i, lalong mahal baga sa capatid na dalaua, salang malingat sa mata nang caniyang haring amá. Para-parang nag-aaral ang manga anác na mahal, malaqui ang catouaan nang hari nilang magulang. Ay ano'i, nang matuto na yaong tatlóng anác niya, ay tinauag capagdaca nitong daquilang monarca. Lumapit na capagcuan ang tatlóng príncipeng mahal, cordero'i, siyang cabagay nag-aantay pag-utusan. Anáng hari ay ganitó caya co tinauag cayó, dito sa itatanong co ay sabihin ang totoó. Linggo 27-28 Ang haring sinabi ko na ay may tatlong anak sila tuturan ko't ibabadya nang inyo ngang makilala. Si Don Pedro ang panganay na anak ng haring mahal, at ang ikalawa nama'y si Don Diego ang pangalan. Ang ikatlo'y si Don Juan Ito'y siyang bunsong tunay, parang Araw na sumilang sa Berbanyang kaharian. B A I T A N G 7 Ito'y lalong mahal baga sa kapatid na dalawa, salang malingat sa mata ng kaniyang haring ama. Para-parang nag-aaral ang mga anak na mahal, malaki ang katuwaan ng hari nilang magulang. I K A T L O N G Ay ano'y nang matuto na yaong tatlong anak niya ay tinawag kapagdaka nitong dakilang monarka. Lumapit na kapagkuwan ang tatlong prinsipeng mahal, kordero'y siyang kabagay nag-aantay pag-utusan. M A R K A H A N Anang hari ay ganito: "Kaya ko tinawag kayo, dito sa itatanong ko ay sabihin ang totoo. 109
Linggo 27-28 Linoob nang Dios Amá na cayo'i, nangatuto na, mili cayó sa dalaua magpare ó magcorona. B A I T A N G 7 Ang sagót nila at saysay sa hari nilang magulang, capua ibig magtangan nang corona't, cetrong mahal. Nang itó ay maringig na nang haring canilang amá, pinaturuan na sila na humauac nang espada. I K A T L O N G Sa Dios na calooban sa canilang pag-aaral, di nalao'i, natutuhan ang sa armas ay pagtangan. Ito'i, lisanin co muna yaong pagcatuto nila, at ang aquing ipagbadyá itong daquilang monarca. M A R K A H A N Nang isang gabing tahimic itong hari'i, na-iidlip, capagdaca'i, nanaguinip sa hihigán niyang banig. At ang bungang panaguimpan nitong hari cong tinuran, ang anác na si don Juan pinag lilo at pinatay. Ang dalauang tampalasang sa caniya ay pumatáy, inihulog at iniuan sa balón na calaliman. 110 Learning Package "Niloob ng Diyos Ama na kayo'y nangatuto na, mili kayo sa dalawa magpari o magkorona." Ang sagot nila at saysay sa hari nilang magulang, kapwa ibig magtangan ng korona't setrong mahal. Nang ito ay marinig na ng haring kanilang ama, pinaturuan na sila na humawak ng espada. Sa Diyos na kalooban sa kanilang pag-aaral, di nalao'y natutuhan ang sa armas ay pagtangan. Ito'y lisanin ko muna yaong pagkatuto nila, at ang aking ipagbadya itong dakilang monarka. Nang isang gabing tahimik itong hari, naiidlip, kapagdaka'y nanaginip sa hihigan niyang banig. At ang bungang panagimpan nitong hari kong tinuran ang anak na si Don Juan pinaglilo at pinatay. Ang dalawang tampalasang sa kaniya ay pumatay inihulog at iniwan sa balon na kalaliman. Learning Package Sa pananaguinip bagá nitong mahal na monarca, nagbangon capagcaraca sa hihigán niyang cama. At hindi nanga na-idlip sa malaqui niyang hapis, sa hirap na masasapit niyong bunsong ini-ibig. Ito ang niyang dahilán nang sa bungang panaguimpan tuloy ipinagcaramdam at sa banig ay naratay. Nagpatauag nanga rito marurunong na médico, dili masabi cun anó ang saquit nang haring itó. Sa gayong carami bagá medicong tinauag nila, ay ualang macapagbadyá sa saquít na dinadalá. Ay mayroon namang isá na bagong cararating pa, siyang nagpahayag bagá saquit nang bunying alteza. Ang damdam mo haring mahal ay galing sa panaguimpán, sa iyo'i, aquing tuturan ang iyo pong cagamutan. May isang ibong maganda ang pangalan ay Adarna, cun marinig mong magcantá ang saquít mo'i, guiguinhaua. Linggo 27-28 Sa pananaginip baga nitong mahal na monarka, nagbangon kapagkaraka sa hihigan niyang kama. At hindi na nga naidlip sa malaki niyang hapis, sa hirap na masasapit niyong bunsong iniibig. Ito ang niyang dahilan nang sa bungang panagimpan tuloy ipinagkaramdam at sa banig ay naratay. B A I T A N G 7 Nagpatawag na nga rito marurunong na mediko, dili masabi kung ano ang sakit ng haring ito. Sa gayong karami baga medikong tinawag nila ay walang makapagbadya sa sakit na dinadala. I K A T L O N G Ay mayroon namang isa na bagong kararating pa siyang nagpahayag baga sakit ng bunying alteza. "Ang damdam mo haring mahal ay galing sa panagimpan, sa iyo'y aking tuturan ang iyo pong kagamutan. M A R K A H A N "May isang ibong maganda ang pangalan ay Adarna, kung marinig mong magkanta ang sakit mo'y giginhawa. 111
Linggo 27-28 Sa Tabor na cabunducan ang siyang quinalalaguian, cahoy na hinahapunan Piedras Platas ang pangalan. B A I T A N G 7 Cun arao ay uala roon itong encantadang ibon, sa iba sumasalilong at nagpapaui nang gutom. Cun gabing catahimican ualang malay ang sino man, ay siyang pag-oui lamang sa Tabor na cabunducan. I K A T L O N G Cayá mahal na monarca yao'i, siyang ipacuha, gagaling pong ualang sala ang saquít mong dinadalá. Nang sa haring mapaquingan ang caniyang cagamutan, capagdaca'i, inutusan ang anác niyang panganay. M A R K A H A N Si D. Pedro'i, tumalima sa utos nang haring amá, iguinayác capagdaca cabayong sasac-yán niya. Ikalawang bahagi: Yao nanga't, lumacad na cabunducan ang pinuntá, at hahanaping talagá, mahal na ibong Adarna. Mahiguit na tatlong buan paglacad niya sa párang, at hindi nga maalaman ang Tabor na cabunducan. 112 Learning Package "Sa Tabor na kabundukan ang siyang kinalalagian kahoy na hinahapunan Piedras Platas ang pangalan. "Kung araw ay wala roon itong engkantadang ibon, sa iba sumasalilong at nagpapawi ng gutom. "Kung gabing katahimikan walang malay ang sino man, ay siyang pag-uwi lamang sa Tabor na kabundukan. "Kaya mahal na monarka yao'y siyang ipakuha gagaling pong walang sala ang sakit mong dinadala." Nang sa haring mapakinggan ang kaniyang kagamutan, kapagdaka'y inutusan ang anak niyang panganay. Si Don Pedro'y tumalima sa utos ng haring ama, iginayak kapagdaka kabayong sasakyan niya. Ikalawang bahagi: Yao na nga't lumakad na kabundukan ang pinunta, at hahanaping talaga, mahal na Ibong Adarna. Mahigit na tatlong buwan paglakad niya sa parang, at hindi nga maalaman ang Tabor na kabundukan. Learning Package May dinatnang landás siya mataas na pasalungá, tumahan capagcaraca itong príncipeng masiglá. Sa masamáng capalaran sa Dios na calooban, nang dumating sa ibabao cabayo niya'i, namatáy. Di anong magagaua pa uala nang masac-yán siya, ang bastimento'i, quinuha at lumacad capagdaca. Sa Dios na calooban na sa tanong bininyagan, dumating siyang mahusay sa Tabor na cabunducan. May cahoy siyang naquita na tantong caaya-aya, sa caagapay na ibá siyang tangi sa lahat na. Ang daho'i, sacdal nang inam para-parang cumiquinang, diamante'i, siyang cabagay sa mata'i, nacasisilao. Ang naisipan nga niya sa loob at ala-ala, doon na tumiguil bagá itong príncipeng masiglá. Ang nasoc sa calooban ang cahoy na ito'i, siyang marahil hinahapunan nang ibong cong pinag-lacbay. Linggo 27-28 May dinatnang landas siya mataas na pasalunga, tumahan kapagkaraka itong prinsipeng masigla. Sa masamang kapalaran sa Diyos na kalooban nang dumating sa ibabaw kabayo niya'y namatay. Di anong magagawa pa wala nang masakyan siya, ang bastimento'y kinuha at lumakad kapagdaka. B A I T A N G 7 Sa Diyos na kalooban na sa tanong bininyagan dumating siyang mahusay sa Tabor na kabundukan. May kahoy siyang nakita na tantong kaaya-aya sa kaagapay na iba siyang tangi sa lahat na. I K A T L O N G Ang daho'y sakdal nang inam para-parang kumikinang, diyamante'y siyang kabagay sa mata'y nakasisilaw. Ang naisipan nga niya sa loob at alaala, doon na tumigil baga itong prinsipeng masigla. M A R K A H A N Ang nasok sa kalooban "Ang kahoy na ito'y siyang marahil hinahapunan ng ibong kong pinaglakbay." 113
Linggo 27-28 Ay ano'i, nang gagabi na ang Arao ay lulubóg na, madláng ibo'i, narito na at manga cauan ang ibá. B A I T A N G 7 Sa gayóng daming nagdaan ualang dumápo isa man, naguló ang gunam-gunam nitong príncipeng timtiman. Ganitong diquit na cahoy ualáng ibong humahapon, aco'i, dito nalingatong paghihintay cong malaon. I K A T L O N G Ang nasoc sa ala-ala sa loob niyang mag-isá, ang siya ay magpahingá at búcas lumacad siya. Humilig nanga't, sumandal doon sa cahoy na mahal, sa malaquing capaguran siya'i, tambing nagulaylay. M A R K A H A N Ay ano'i, nang tahimic na ang gabí ay lumalim na, siya nangang pagdating na niyong ibong encantada. Dumapo na siyang agad sa cahoy na Piedras Platás, balahibo ay nangulág pinalitán niyang agad. At capagdaca'i, nagcantá itong ibong encantada, ang tinig ay sabihin pa tantong caliga-ligaya. 114 Learning Package Ay ano'y nang gagabi na ang Araw ay lulubog na, madlang ibo'y narito na at mga kawan ang iba. Sa gayong daming nagdaan walang dumapo isa man, nagulo ang gunam-gunam nitong prinsipeng timtiman. "Ganitong dikit na kahoy walang ibong humahapon ako'y dito nalingatong paghihintay kong malaon." Ang nasok sa alaala sa loob niyang mag-isa ang siya ay magpahinga at bukas ay lumakad siya. Humilig na nga't sumandal doon sa kahoy na mahal, sa malaking kapaguran siya'y tambing nagulaylay. Ay ano'y nang tahimik na ang gabi'y lumalim na siya na ngang pagdating na noong ibong engkantada. Dumapo na siyang agad sa kahoy na Piedras Platas, balahibo ay nangulag pinalitan niyang agad. At kapagdaka'y nagkanta itong ibong engkantada, ang tinig ay sabihin pa tantong kaliga-ligaya. Learning Package Ang príncipe ay hindi na nacaringig nang pagcantá, pagtúlog ay sabihin pa himbing na ualang capara. Ang sa ibong ugali na cun matapos na magcantá, ay siyang pag-táe niya at matutulog pagdaca. Sa masamáng capalaran ang príncipe'i, natai-an, ay naguing bató ngang tunay ang catauan niyang mahal. Di anong magágaua pa nang siya'i, maguing bató na, paghihintay sabihin pa nang haring caniyang amá. Ikatlong bahagi: At nang maguing isang-taon na hindi dumarating bagá, inutusan capagdaca si don Diegong pangalauá. Sumunód at di sumuay sa hari niyang magulang, iguinayác capagcuan cabayo niyang sasac-yán. Pagca-handa'i, lumacad na cabunducan ang tinumpá, at hahanapin nga niya ang bunying ibong Adarna. Mahiguit sa limang buan nag-lacad niya sa párang, hindi naman maalaman ang Tabor na cabunducan. Linggo 27-28 Ang prinsipe ay hindi na nakarinig ng pagkanta pagtulog ay sabihin pa himbing na walang kapara. Ang sa ibong ugali na kung matapos na magkanta ay siyang pagtae niya at matutulog pagdaka. Sa masamang kapalaran ang prinsipe'y nataihan ay naging bato ngang tunay ang katawan niyang mahal. B A I T A N G 7 Di anong magagawa pa nang siya'y maging bato na, paghihintay sabihin pa ng haring kaniyang ama. Ikatlong bahagi: At nang mag-iisang taon na hindi dumarating baga, inutusan kapagdaka si Don Diegong pangalawa. Sumunod at di sumuway sa hari niyang magulang, iginayak kapagkuwan kabayo niyang sasakyan. I K A T L O N G M A R K A H A N Pagkahanda'y lumakad na kabundukan ang tinumpa at hahanapin nga niya ang bunying Ibong Adarna. Mahigit sa limang buwan naglakad siya sa parang, hindi naman maalaman ang Tabor na kabundukan. 115
Linggo 27-28 Nang siya ay dumating na, sa daan na pasalunga, nagtuloy at umahon na itong príncipeng masiglá. B A I T A N G 7 Sa masamáng capalaran nang dumating sa ibabao, nabual nanga't, namatay ang cabayong sinasac-yán. Di anong magagaua pa sa cabayong namatay na, ang báon niya'i, quinuha at lumacad capagdaca. I K A T L O N G Nang siya'i, dumating naman sa Tabor na cabunducan, may cahoy siyang dinatnan diquít ay di ano lamang. Nang caniyang mapagmalas ang cahoy Piedras Platas, ang dahon ay cumiquintáb diquít ay ualang catulad. M A R K A H A N Ang nasoc sa ala-ala nitong príncipeng magandá, cahoy na caaya-aya hapunán niyong Adarna. Sa puno nang cahoy baga may bató siyang naquita, cristal ang siyang capara nacauiuili sa matá. Doon niya napagmalas ang cahoy na Piedras Platas ang balát ay guintóng uagás anaqui'i, may piedrerías. 116 Learning Package Nang siya ay dumating na sa daan na pasalunga, nagtuloy at umahon na itong prinsipeng masigla. Sa masamang kapalaran nang dumating sa ibabaw, nabuwal na nga't namatay ang kabayong sinasakyan. Di anong magagawa pa sa kabayong namatay na, ang baon niya'y kinuha at lumakad kapagdaka. Nang siya'y dumating naman sa Tabor na kabundukan may kahoy siyang dinatnan rikit ay di ano lamang. Nang kaniyang mapagmalas ang kahoy Piedras Platas, ang dahon ay kumikintab rikit ay walang katulad. Ang nasok sa alaala nitong prinsipeng maganda, kahoy na kaaya-aya hapunan niyong Adarna. Sa puno ng kahoy baga may bato siyang nakita kristal ang siyang kapara nakawiwili sa mata. Doon niya napagmalas ang kahoy na Piedras Platas ang balat ay gintong wagas anaki't may piedreryas. Learning Package Sa toua niya't, ligaya sa cahoy niyang naquita, oras nang á las cinco na madlang ibo'i, nagdaan na. Sa gayong daming nagdaan manga ibong cauan-cauan, ualang dumapo isa man sa cahoy niyang namasdan. Ganitong diquit na cahoy ualang ibong humahapon, ito'i, di co mapagnoynoy cahalimbaua co'i, ulól. Ang cahoy na caagapay mayroong ibong nagdaan, ito'i, siyang tangi lamang bucód na hindi dapuan. Cahit anong casapitan ay hindi co tutugutan, na cun anong cabagayán sa cahoy na gaua't, laláng. Ay ano'i, nang lumalim na ang gabí ay tahimic na, doon sa batóng naquita ay nangublí capagdaca. Ay ano'i, caalam-alam sa caniyang paghihintay, siya na nganing pagdatál nang ibong Adarnang mahal. Dumapo na nganing agád sa cahoy na Piedras Platas, at naghusay nangang caguiat balahibong sadyang dilág. Linggo 27-28 Sa tuwa niya't ligaya sa kahoy niyang nakita, oras nang alas singko na madlang ibo'y nagdaan na. Sa gayong daming nagdaan mga ibong kawan-kawan, walang dumapo isa man sa kahoy niyang namasdan. "Ganitong rikit na kahoy walang ibong humahapon ito'y di ko mapagnuynoy kahalimbawa ko'y ulol. B A I T A N G 7 "Ang kahoy na kaagapay mayroong ibong nagdaan, ito'y siyang tangi lamang bukod na hindi dapuan. "Kahit anong kasapitan ay hindi ko tutugutan, na kung anong kabagayan sa kahoy na gawa't lalang." I K A T L O N G Ay ano'y nang lumalim na ang gabi ay tahimik na, doon sa batong nakita ay nangubli kapagdaka. Ay ano'y kaalam-alam sa kaniyang paghihintay, siya na nganing pagdatal ng Ibong Adarnang mahal. M A R K A H A N Dumapo na nganing agad sa kahoy na Piedras Platas, at naghusay na ngang kagiyat balahibong sadyang rilag. 117
Linggo 27-28 Sa príncipeng napagmasdan ang sa ibong cariquitan, icao ngayo'i, pasasaan na di sa aquin nang camay. B A I T A N G 7 Ay nang macapaghusay na itong ibong encantada, ay siya nangang pagcantá tantong caliga-ligaya. Sa príncipenapaquingan ang voces na sadyang inam, capagdaca'i, nagulay-lay sa caniyang pagcasandal. I K A T L O N G Sino cayang di maidlip sa gayong tinig nang voces, cun marinig nang may saquít ay gagaling siyang pilit. Macapitong hintó bagá, ang caniyang pagcacantá, pitó naman ang hichura balahibong maquiquita. M A R K A H A N Nang matapos nganing lahat yaong pitóng pagcocoplas, ay tumáe namang agad itong ibong sadyang dilág. Sa casam-ang capalaran si don Diego ay natai-an, ay naguing bató rin naman cay don Pedro'i, naagapay. Di anong magagaua pa nang siya'i, maguing bató na, paghihintay sabihin pa nang haring caniyang amá. 118 Learning Package Sa prinsipeng napagmasdan ang sa ibong karikitan, "Ikaw ngayo'y pasasaan na di sa akin nang kamay." Ay nang mapaghusay na itong ibong engkantada ay siya na ngang pagkanta tantong kaliga-ligaya. Sa prinsipe napakinggan ang boses na sadyang inam, kapagdaka'y nagulaylay sa kaniyang pagkasandal. Sino kayang di maidlip sa gayong tinig ng boses, kung marinig nang may sakit ay gagaling siyang pilit. Makapitong hindi baga ang kaniyang pagkakanta pito naman ang itsura balahibong makikita. Nang matapos nganing lahat yaong pitong pagkukuplas ay tumae namang agad itong ibong sadyang dilag. Sa kasam'ang kapalaran si Don Diego ay nataihan ay naging bato rin naman kay Don Pedro'y naagapay. Di anong magagawa pa nang siya'y maging bato na, paghihintay sabihin pa ng haring kaniyang ama. Learning Package Ikaapat na bahagi: Hindi niya mautusan ang anác na si don Juan, at di ibig mahiualay cahit susumandalí man. Si don Jua'i, naghihintay na siya ay pag-utusan, aayao tauaguin naman nang hari niyang magulang. Siya nanga'i, nagcusa na dumulog sa haring amá, nag-uica capagcaraca nang ganitong parirala, Aco po'i, pahintulutan nang haring aquing magulang, aco ang quiquita naman nang iyo pong cagamutan. Ngayon ay tatlóng taón na hindi dumarating bagá, ang capatid cong dalaua saquít mo po'i, malubha na. Ang sagót nang haring mahal bunsóng anác co don Juan cun icao ay mahiualay lalo co pang camatayan. Mapait sa puso't, dibdib iyang gayác mo't, pag-alís, hininga co'i, mapapatid cun icao'i, di co masilip. Isinagót ni don Juan ó haring aquing magulang, sa loob co po'i, masucal mamasdan quitang may damdam. Linggo 27-28 Ikaapat na bahagi: Hindi niya mautusan ang anak na si Don Juan, at di ibig mahiwalay kahit susumandali man. Si Don Jua'y naghihintay na siya ay pag-utusan aayaway tawagin naman ng hari niyang magulang. B A I T A N G Siya na nga'y nagkusa na dumulog sa haring ama, nagwika kapagkaraka ng ganitong parirala: 7 "Ako po'y pahintulutan ng haring aking magulang ako ang kikita naman ng iyong kagamutan. "Ngayon ay tatlong taon na hindi dumarating baga ang kapatid kong dalawa sakit mo po'y malubha na." Ang sagot ng haring mahal, "Bunsong anak kong Don Juan kung ikaw ay mahiwalay lalo ko pang kamatayan. "Mapait sa puso't dibdib iyang gayak mo't pag-alis, hininga ko'y mapapatid kung ika'y di ko masilip." I K A T L O N G M A R K A H A N Isinagot ni Don Juan: "O haring aking magulang, sa loob ko po'y masukal mamasdan kitang may damdam. 119
Linggo 27-28 Cundi mo pahintulutan ang aquing pagpapaalam, ay di mo mamamalayan ang pag-alis co't, pagpanao. B A I T A N G 7 Sa uinicang ito naman ang hari ay natiguilan, at segurong magtatanan ang príncipeng si don Juan. Lumuhod na capagdaca sa haráp nang haring amá, bendición po'i, igauad na siya cong maguing sandata. I K A T L O N G Capagdaca'i, guinauaran at siya'i, binendicionan, at sa reinang iná naman ay lumuhód capagcuan. Ay ano'i, nang matapos na na mabendicionan siya, ay nagtindig capagdaca itong príncipeng masiglá. M A R K A H A N Ang despensa ay binucsán nuha nang limang tinapay, siyang babaunin lamang sa talagang parurunan. Di sumacay sa cabayo nag-lacad nangang totoo, ang príncipe nganing itó cabunducan ang tinungo. Doon sa paglacad niya ualang tauong naquiquita, paratí sa ala-ala ang Vírgen Santa María. 120 Learning Package "Kung di mo pahintulutan ang aking pagpapaalam ay di mo mamamalayan ang pag-alis ko't pagpanaw." Sa winikang ito naman ang hari ay natigilan at segurong magtatanan ang prinsipeng si Don Juan. Lumuhod na kapagdaka sa harap ng haring ama, "Bendisyon po'y igawad na siya kong maging sandata." Kapagdaka'y ginawaran at siya'y binendisyonan at sa reynang ina naman ay lumuhod kapagkuwan. Ay ano'y nang matapos na nang mabendisyonan siya, ay nagtindig kapagdaka itong prinsipeng masigla. Ang despensa ay binuksan nuha ng limang tinapay siyang babaunin lamang sa talagang parurunan. Di sumakay sa kabayo naglakad na ngang totoo ang prinsipe nganing ito kabundukan ang tinungo. Doon sa paglakad niya walang taong nakikita parati sa alaala ang Birheng Santa Maria. Learning Package Cung mahustong isang buan paglacad niya sa parang, ay siyang pagcain lamang nang isang baong tinapay. Sa isang buan ang isa nang pagcaing muli niya, parang nagpepenitencia nang sa ibon ay pagquita. Madai't, salita naman at di co na pahabaan, ay naguing apat na buan pag-lacad niya sa parang. Sa aua nang Vírgen Iná cay don Juan de Berbania, ay dumating capagdaca sa daan na pasalunga. Nang sa príncipeng matignan taas niyong cabunducan, lumuhód siya't, nagdasál sa Vírgeng Ináng marangal. Aco'i, iyong caauaan Vírgeng calinis-linisan, at aquin ding matagalán itong mataas na daan. Nang siya'i, matapos naman pagtauag sa Vírgeng mahal, nuha nang isang tinapay at cumain capagcuan. Sa limang tinapay bagá na baon niyang talaga, iisa na ang natira na pangpauing gutom niya. Linggo 27-28 Kung mahustong isang buwan paglakad niya sa parang ay siyang pagkain lamang ng isang baong tinapay. Sa isang buwan ang isa ng pagkaing muli niya parang nagpepenitensiya ng sa ibon ay pagkita. Madaling salita naman at di ko na pahabaan ay naging apat na buwan paglakad niya sa parang. B A I T A N G 7 Sa awa ng Birheng Ina kay Don Juan de Berbanya, ay dumating kapagdaka sa daan na pasalunga. Nang sa prinsipeng matignan taas niyong kabundukan, lumuhod siya't nagdasal sa Birheng Inang marangal. I K A T L O N G Ako'y iyong kaawaan Birheng kalinis-linisan, at akin ding matagalan itong matalas na daan. Nang siya'y matapos naman pagtawag sa Birheng mahal, nuha ng isang tinapay at kumain kapagkuwan. M A R K A H A N Sa limang tinapay baga na baon niyang talaga iisa na ang natira na pampawing gutom niya. 121
Linggo 27-28 Nang matapos nang pagcain sumalunga siyang tambing, sa aua nang Ináng Vírgeng ualang hirap na dinating. B A I T A N G 7 Nang dumating sa ibabao ang príncipeng si don Juan, doo'i, caniyang dinatnán isang leprosong sugatán. Anitong leproso't, badyá maguinoó po aniya, na cun may baon cang dalá aco po'i, limosán mo na. I K A T L O N G Sa Dios po alang-alang aco'i, iyong cahabagán, cun gumaling ang catauan ay aquin ding babayaran. Isinagot ni don Juan aco nga'i, mayroong taglay, natirang isang tinapay na aquing baon sa daan. M A R K A H A N Dinucot na capagdaca yaong tinapay na isa, caniyang ibinigay na sa leproso na naquita. Anitong matanda't, saysay pasasaan ca don Juan, sabihin mo't, iyong turan ang layon mo't, iyong pacay. Anang príncipe at badyá ganito po'i, maquinig ca, sasabihin cong lahat na ang sadya cong quiniquita. 122 Learning Package Nang matapos na'ng pagkain sumalunga siyang tambing sa awa ng Inang Birheng walang hirap na dinating. Nang dumating sa ibabaw ang prinsipeng si Don Juan doo'y kaniyang dinatnan isang leprosong sugatan. Anitong leproso't badya, "Maginoo po aniya na kung may baon kang dala ako po'y limusan mo na. "Sa Diyos po alang-alang ako'y iyong kahabagan, kung gumaling ang katawan ay akin ding babayaran." Isinagot ni Don Juan "Ako nga'y mayroong taglay, natirang isang tinapay na aking baon sa daan." Dinukot na kapagdaka yaong tinapay na isa, kaniyang ibinigay na sa leproso na nakita. Anitong matanda't saysay "Pasasaan ka, Don Juan? Sabihin mo'y iyong turan ang layon mo't pakay." Anang prinsipe at badya, "Ganito po'y makinig ka sasabihin kong lahat na ang sadya kong kinikita. Learning Package Ang ama co'i, may damdam sa banig ay nararatay, ang ibong Adarna lamang ang caniyang cagamutan. Bucód dito ang isa pa ngayon ay tatlóng taón na, na hindi co naquiquita ang capatid cong dalauá. Anitong leproso bagá don Juan maghihirap ca, at sa pagca't, encantada yaon ngang ibong Adarna. Nguni't, ngayon ang bilin co ay itanim sa pusó mo. at nang hindi sapitin mo na icáo ay maguing bató. Sa iyong paglalacad diyan ay may cahoy na daratnan, diquít ay di ano lamang cauili-uiling titigan. Doo', huag tumiguil ca na sa cariquitan niya, totoong ualang pagsala don Jua'i, mamamatay ca. Sa ibaba'i, tumanao ca may bahay cang maquiquita ang magtuturo ay siya doon sa ibong Adarna. Yaring limos mong tinapay ay cunin mo na don Juan, nang may canin ca sa daan sa láyo nang paroroonan. Linggo 27-28 "Ang ama ko'y may damdam sa banig ay nararatay, ang Ibong Adarna lamang ang kaniyang kagamutan. "Bukod dito ang isa pa ngayon ay tatlong taon na na hindi ko nakikita ang kapatid kong dalawa." Anitong leproso baga "Don Juan, maghihirap ka, at sapagkat engkantada yaon ngang Ibong Adarna. B A I T A N G 7 "Ngunit ngayon ang bilin ko ay itanim sa puso mo at nang hindi sapitin mo na ikaw ay maging bato. "Sa iyong paglalakad diyan ay may kahoy na daratnan, rikit ay di ano lamang kawili-wiling titigan. I K A T L O N G "Doo'y huwag tumigil ka na sa karikitan niya totoong walang pagsala Don Jua'y mamamatay ka. "Sa ibaba'y tumanaw ka may bahay kang makikita ang magtuturo ay siya doon sa Ibong Adarna. M A R K A H A N "Yaring limos mong tinapay ay kunin mo na, Don Juan nang may kanin ka sa daan sa layo ng paroroonan." 123
Linggo 27-28 Anitong príncipe't, badyá ugali pagcabata na, na cun mailimos co na ay di co na quinucuha. B A I T A N G 7 Pinipilit na ibigay ang limos niyang tinapay, umalis na si don Juan siya'i, hindi pinaquingan. Sa mahusay na pag-lacad nitóng príncipeng marilág, sumapit siyang liualas sa cahoy na Piedras Platas. I K A T L O N G Nang maquita ni don Juan yaong cahoy na malabay, loob niya'i, natiguilan sa gayon ngang cariquitan. Naualá sa ala-ala yaóng bilin sa caniya, parang naencanto siya sa cahoy niyang naquita. M A R K A H A N Sa caniyang pagmamalas sa dahong nagsisiquintáb, gayon din naman ang lahat na anaqui'i, guintóng uagás. Ay ano'i, caguinsa-guinsá na sa panonoód niya, ay parang pinucao bagá ang caniyang ala-ala. Tinutóp nanga ang noó at nag uica nang ganito, abá at nalimutan co yaóng bilin nang leproso. 124 Learning Package Anitong prinsipe't badya, "Ugali pagkabata na na kung mailimos ko na ay di ko na kinukuha." Pinipilit na ibigay ang limos niyang tinapay, umalis na si Don Juan siya'y hindi pinakinggan. Sa mahusay na paglakad nitong prinsipeng marilag, sumapit siyang liwalas sa kahoy na Piedras Platas. Nang makita ni Don Juan yaong kahoy na malabay, loob niya'y natigilan sa gayon ngang karikitan. Nawala sa alaala yaong bilin sa kaniya, parang naengkanto siya sa kahoy niyang nakita. Sa kaniyang pagmamalas sa dahong nagsisikintab, gayon din naman ang lahat na anaki't gintong wagas. Ay ano'y kaginsa-ginsa na sa panonood niya, ay parang pinukaw baga ang kaniyang alaala. Tinutop na nga ang noo at nagwika nang ganito "Aba at nalimutan ko yaong bilin ng leproso!" Learning Package Sa ibabá'i, tumingin siya ay may bahay ngang naquita, lumacad na capagdaca itóng príncipeng masiglá. Nang dumating sa hagdanan napatano capagconan, capagdaca ay dumungao isang ermitañong mahal. Pinapanhic na sa bahay ang príncipeng si don Juan, at ang ermitaño naman ang pagcai'i, inilagay. Umupo na sa lamesa nagsalo silang dalaua, ay sa príncipeng naquita tinapay na limos niya. At nag-uica capagdaca sa loob niyang mag-isa, itong tinapay cong dalá ay baquit narito baga. Yaóng aquing linimosán leprosong gagapang-gapang, sacá dito'i, ibá naman ermitaño ang may tangan. Ngayo'i, hindi maisip co sa Dios itong secreto, anaqui'i, si Jesucristo ang mahal na ermitaño. Nang matapos ang pagcain ermitaño ay nagturing, don Jua'i, iyong sabihin cun anong sadyá sa aquin. Linggo 27-28 Sa ibaba'y tumingin siya ay may bahay ngang nakita, lumakad na kapagdaka itong prinsipeng masigla. Nang dumating sa hagdanan napatano kapagkunan kapagdaka ay dumungaw isang ermitanyong mahal. Pinapanhik na sa bahay ang prinsipeng si Don Juan at ang ermitanyo naman ang pagkai'y inilagay. B A I T A N G 7 Umupo na sa lamesa nagsalo silang dalawa ay sa prinsipeng nakita tinapay na limos niya. At nagwika kapagdaka sa loob niyang mag-isa, "Itong tinapay kong dala ay bakit narito baga? I K A T L O N G "Yaong aking nilimosan leprosong gagapang-gapang, saka dito'y iba naman ermitanyo ang may tangan. "Ngayo'y hindi maisip ko sa Diyos itong sekreto anaki'y si Hesukristo ang mahal na ermitanyo." M A R K A H A N Nang matapos ang pagkain ermitanyo ay nagturing, "Don Juan, iyong sabihin kung anong sadya sa akin." 125
Linggo 27-28 Isinagot ni don Juan sa ermitañong marangal, gayon po'i, iyong paquingan at aquing ipagsasaysay. B A I T A N G 7 Ang sadyá co po aniya dahil sa ibong Adarna, igagamót na talagá sa hari pong aquing amá. Ang sagot nang ermitaño don Juan iyang hanap mo, maghihirap cang totoo at ang ibo'i, encantado. I K A T L O N G Isinagót niya naman cahit aquing icamatáy, ituro mo po ang lugar at aquing paroroonan. Ang sagot nang ermitaño don Jua'i, maquiquita co, na cun bagá nga totoó ang pagsunód sa amá mo. M A R K A H A N Ang cahoy mong naraanan cauili-uiling pagmasdan, yaon ang siyang hapunán nang ibon mong pinapacay. Na cun siya'i, dumating na sa cahoy ay magcacantá, at ang gabi'i, malalim na ualang malay cahit isá. At cun yao'i, matapos na nang caniyang pagcacantá, pitó naman ang hichura balahibong maquiquita. 126 Learning Package Isinagot ni Don Juan sa ermitanyong marangal, "Gayon po'y iyong pakinggan at aking ipagsasaysay. "Ang sadya ko po aniya dahil sa Ibong Adarna igagamot na talaga sa hari pong aking ama." Ang sagot ng ermitanyo, "Don Juan iyang hanap mo, maghihirao kang totoo at ang ibo'y engkantado." Isinagot niya naman, "Kahit aking ikamatay, ituro mo po ang lugar at aking paroroonan." Ang sagot ng ermitanyo "Don Jua'y makikita ko, na kung baga nga totoo ang pagsunod sa ama mo. "Ang kahoy mong naraanan kawili-wiling pagmasdan, yaon ang siyang hapunan ng ibon mong pinapakay. " Na kung siya'y dumating na sa kahoy ay magkakanta at ang gabi'y malalim na walang malay kahit isa. "At kung yao'y matapos na ng kaniyang pagkakanta pito naman ang itsura balahibong makikita. Learning Package Ay nang iyong matagalán pitóng cantang maiinam, quita ngayon ay bibiguian nang maguiguing cagamutan. Naito at iyong cuha pitóng dayap at navaja, ito'i, siyang gamót bagá na sa ibong encantada. Balang isang cantá naman ang catauan mo'i, sugatan, at sa dayap iyong pigán nang di mo macatulugan. At cun ito'i, matapos na nang macapitóng pagcantá, ay siyang pagtáe niya don Juan ay umilag ca. Capag icao'i, tinamaan nang táe nang ibong hirang, maguiguing bató cang tunay doon ca na mamamatáy. Naito'i, cunin mo naman ang cintas na guintong lantay, pagca-hauac ay talian at gapusin mong matibay. Caya bunsó hayo ca na at ang gabi'i, malalim na, at malapit nanga bagá dumating yaóng Adarna. Ikalimang bahagi: Yáo nanga si don Juan sa Tabor na cabunducan, at caniyang aabangan ang ibong pinag-lalacbay. Linggo 27-28 "Ay nang iyong matagalan pitong kantang maiinam kita ngayon ay bibigyan ng magiging kagamutan. "Narito at iyong kuha pitong dayap at labaha ito'y siyang gamot baga na sa ibong engkantada. "Balang isang kanta naman ang katawan mo'y sugatan, at sa dayap iyong pig'an nang di mo makatulugan. B A I T A N G 7 "At kung ito'y matapos na nang makapitong pagkanta, ay siyang pagtae niya Don Juan ay umilag ka. "Kapag ika'y tinamaan ng tae ng ibong hirang, magiging bato kang tunay doon ka na mamamatay. I K A T L O N G "Naritoy kunin mo naman ang sintas na gintong lantay pagkahawak ay talian at gapusin mong matibay. "Kaya bunso hayo ka na at ang gabi'y malalim na at malapit na nga baga dumating yaong Adarna." M A R K A H A N Ikalimang bahagi: Yao na nga si Don Juan sa Tabor na kabundukan at kaniyang aabangan ang ibong pinaglalakbay. 127
Linggo 27-28 Nang siya'i, dumating na sa puno nang cahoy bagá doon na hinintay niya yaon ngang ibong Adarna. B A I T A N G 7 Ay ano'i, caalam-alam sa caniyang ipaghihintay, ay siyang pagdating naman niyaong ibong sadyang mahal. Capagdaca ay naghusay balahibo sa catauan, ang cantá'i, pinag-iinam cauili-uiling paquingan. I K A T L O N G Naghusay namang mulí pa itong ibong encantada, umulit siyang nagcantá tantong caliga-ligaya. Nang sa príncipeng marinig yaóng matinig na voces, ay doon sa pagca-tindig tila siya'i, maiidlip. M A R K A H A N Quinuha na capagdaca ang dala niyang navaja, at caniyang hiniua na ang caliuang camay niya. Saca pinigán nang dáyap nitong príncipeng marilág, cun ang ibon ay magcoplas ay nauaualá ang antác. Di co na ipagsasaysay pitóng cantáng maiinam, at ang aquin namang turan sa príncipeng cahirapan. 128 Learning Package Nang siya'y dumating na sa puno ng kahoy baga doon na hinintay niya yaon ngang Ibong Adarna. Ay ano'y kaalam-alam sa kaniyang ipaghihintay ay siyang pagdating naman noong ibong sadyang mahal. Kapagdaka ay naghusay balahibo sa katawan, ang kanta'y pinag-iinam kawili-wiling pakinggan. Naghusay namang muli pa itong ibong engkantada umulit siyang nagkanta tantong kaliga-ligaya. Nang sa prinsipeng marinig yaong matinig na boses ay doon sa pagkatindig tila siya'y maiidlip. Kinuha na kapagdaka ang dala niyang labaha at kaniyang hiniwa na ang kaliwang kamay niya. Saka pinig'an ng dayap nitong prinsipeng marilag kung ang ibon ay magkuplas ay nawawala ang antak. Di ko na ipagsasaysay pitong kantang maiinam at ang akin namang turan sa prinsipeng kahirapan. Learning Package Pitóng cantá'i, nang mautás nitong ibong sacdal dilág, pitó rin naman ang hilas cay don Juang naguing sugat. Ay ano'i, nang matapos na ang caniyang pagcacantá, ay tumáe capagdaca ito ngang ibong Adarna. Ang príncipeng si don Juan inailag ang catauán, hindí siya tinamaan para nang unang nagdaan. Siya nangang pagtúlog na nitong ibong encantada, ang pacpac ay nacabucá dilát ang dalauang matá. Nang sa príncipeng matátap nagtahan nang pagcocoplas, umac-yat na siyang agad sa cahoy na Piedras Platas. Nang caniya ngang maquita ang pacpac ay nacabucá, dilát ang dalauang mata nilapitang capagdaca. Agad niyang sinungabán sa paa'i, agad tinangnan, guinapos niyang matibay nang cintas na guintong lantáy. Ikaanim na bahagi: At bumabá nanga rito ang príncipeng sinabi co, itong ibong encantado dinalá, sa ermitaño. Linggo 27-28 Pitong kanta'y nang mawatas nitong ibong sakdal dilag, pito rin naman ang hilas kay Don Juang naging sugat. Ay ano'y nang matapos na ang kaniyang pagkakanta ay tumae kapagdaka ito ngang Ibong Adarna. Ang prinsipeng si Don Juan iniiliag ang katawan hindi siya tinamaan para nang unang nagdaan. B A I T A N G 7 Siya na ngang pagtulog na nitong ibong engkantada ang pakpak ay nakabuka dilat ang dalawang mata. Nang sa prinsipeng matatap nagtahan nang pagkukuplas umakyat na siyang agad sa kahoy na Piedras Platas. I K A T L O N G Nang kaniya ngang makita ang pakpak ay nakabuka, dilat ang dalawang mata nilapitang kapagdaka. Agad niyang sinunggaban sa paa'y agad tinangnan, ginapos niyang matibay ng sintas na gintong lantay. M A R K A H A N Ikaanim na bahagi: At bumaba na nga rito ang prinsipeng sinabi ko, itong ibong engkantado dinala sa ermitanyo. 129
Linggo 27-28 Sa ermitañong quinuha mahal na ibong Adarna, inilagay nanga niya sa mariquit na jaula. B A I T A N G 7 Ang uica nang ermitaño itong bangá ay dalhin mo, madalí ca at sundin mo ang ipinag-úutos co. Muha ca nang tubig naman dalauang bató ay busan, nang sila ay magsilitao manga capatid mong hirang. I K A T L O N G Si don Jua'i, lumacad na ang banga'i, caniyang dala, sumaloc nang tubig siya. at ang bató'i, binusan na. Si don Pedro'i, ang nauna na siyang nabusan niya, lumitao capagcaraca at hindi namamatay pa. M A R K A H A N Umuling sumaloc naman si don Diego ang binusan, nagquita silang mahusay at hindi pa namamatay. Malaquing pasasalamat nang magcapatid na liyag, ualá silang maibayad cay don Juang manga hirap. Sila'i, agad napatungo sa bahay nang ermitaño, at naghain nanga rito pinacain silang tatló. 130 Learning Package Sa ermitanyong kinuha mahal na Ibong Adarna, inilagay na nga niya sa marikit na hawla. Ang wika ng ermitanyo itong banga ay dalhin mo madali ka at sundin mo ang ipinag-uutos ko. 'Muha ka ng tubig naman dalawang bato ay busan, nang sila ay magsilitaw mga kapatid mong hirang. Si Don Jua'y lumakad na ang banga'y kaniyang dala, sumalok ng tubig siya at ang bato'y binusan na. Si Don Pedro'y ang nauna na siyang nabusan niya, lumitaw kapagkaraka at hindi namamatay pa. Umuling sumalok naman si Don Diego ang binusan nagkita silang mahusay at hindi pa namamatay. Malaking pasasalamat ng magkapatid na liyag, wala silang maibayad kay Don Juang mga hirap. Sila'y agad napatungo sa bahay ng ermitanyo at naghain na nga rito pinakain silang tatlo. Learning Package Ay ano'i, nang matapos na nang pagcain sa lamesa, capagdaca ay quinuha garrafang may lamáng lana. At caniyang pinahiran yaong sugat ni don Juan, gumalíng agad nabahao at ualang bacás munti man. Nag-uica ang ermitaño mangagsi-ouí na cayó magcasundó cayong tatló at huag ding may mag-lilo. Don Juan ay cunin mo na iyang mariquit na jaula, baca di datning buháy pa ang monarcang iyong amá. Bago umalis at nanao ang príncipeng si don Juan, ay lumuhód sa harapan nang ermitañong marangal. Napabendición nga muna at saca sila'i, nalis na, si don Pedro ay nagbadyá cay don Diegong bunso niya. Si don Juan ay magaling pa hindí mahihiyá siya, at siya ang nacacuha nito ngang ibong Adarna. Ang mabuti ngayon naman ang gauin nating paraan, patayin ta si don Juan, sa guitna nang cabunducan. Linggo 27-28 Ay ano'y nang matapos na ng pagkain sa lamesa, kapagdaka ay kinuha garapong may lamang lana. At kaniyang pinahiran yaong sugat ni Don Juan, gumaling agad, nabahaw, at walang bakas munti man. Nagwika ang ermitanyo "Mangagsiuwi na kayo magkasundo kayong tatlo at huwag ding may maglilo. B A I T A N G 7 "Don Juan ay kunin mo na iyang marikit na hawla, baka di datnang buhay pa ang monarkang iyong ama." Bago umalis at nanaw ang prinsipeng si Don Juan ay lumuhod sa harapan ng ermitanyong marangal. I K A T L O N G Nagpabendisyon nga muna at saka sila'y nalis na, si Don Pedro ay nagbadya kay Don Diegong bunso niya. "Si Don Juan ay magaling pa hindi mahihiya siya, at siya ang nakakuha nito ngang Ibong Adarna. M A R K A H A N Ang mabuti ngayon naman ang gawin nating paraan patayin ta si Don Juan sa gitna ng kabundukan." 131
Linggo 27-28 Si don Diego ay nag-uica iya'i, masamang acala, ang búhay ay mauaualá nang bunsóng caaua-aua. B A I T A N G 7 Ani don Pedro at saysay cun gayon ang carampatan, umuguin ta ang catauan at saca siya ay iuan. Ito ang minagaling na sa loob nilang dalaua, ang cataua'i, inumog na nang bunsong capatid nila. I K A T L O N G Di anong casasapitan nang pagtulungan sa daan, ay di nanga macagaláo ang príncipeng si don Juan. Quinuha na capagdaca ang dalá nga niyang jaula, nang dalaua't, omoui na doon so reinong Berbania. M A R K A H A N Nang sila'i, dumating na sa canilang haring amá ang ibong canilang dalá nangulugó capagdaca. Itinanong si don Juan. nang hari nilang magulang, sagót nang dalauá naman di po namin naalaman. Nang ito'i, maringig na ang sabi nilang dalauá, ang saquít ay lumubhá pa nitong daquilang monarca. 132 Learning Package Si Don Diego ay nagwika: "Iya'y masamang akala ang buhay ay mawawala ng bunsong kaawa-awa." Ani don Pedro at saysay, "Kung gayon ang karampatan umugin ta ang katawan at saka siya ay iwan." Ito ang minagaling na sa loob nilang dalawa ang katawa'y inumog na ng bunsong kapatid nila. Di anong kasasapitan nang pagtulungan sa daan ay di na nga makagalaw ang prinsipeng si Don Juan. Kinuha na kapagdaka ang dala niyang hawla ng dalawa't umuwi na doon sa reynong Berbanya. Nang sila'y dumating na sa kanilang haring ama ang ibong kanilang dala nangulugo kapagdaka. Itinanong si Don Juan ng hari nilang magulang, sagot ng dalawa naman, "Di po namin naalaman." Nang ito'y marinig na ang sabi nilang dalawa, ang sakit ay lumubha pa nitong dakilang monarka. Learning Package Saca ang ibong marilág balahibo'i, nangu-ngulág, di magpaquita nang dilág sa haring quinacaharap. Ang uica nang hari bagá itó ang ibong Adarna, anong samá nang hichura sa ibong capua niyá. Ang sinabi nang medico na ito rao ibong itó, ay may pitóng balahibo na tantong maquiquita mo. At cun ito ay magcantá lubhang caliga-ligaya, ngayo'i, nangasaan bagá, at di niya ipaquita. Hindi pa nga nagcacantá itong ibong encantada, at sapagca nga uala pa ang cumuha sa caniya. Ito'i, aquing pabayaan ang di niya pagsasaysay, at ang aquing pagbalicán ang príncipeng si don Juan. Linggo 27-28 Saka ang ibong marilag balahibo'y nangungulag di magpakita ng dilag sa haring kinakaharap. Ang wika ng hari baga "Ito ang Ibong Adarna, anong sama ng itsura sa ibong kapwa niya. "Ang sinabi ng mediko na ito raw ibong ito, ay may pitong balahibo na tantong makikita mo. B A I T A N G 7 "At kung ito ay magkanta lubhang kaliga-ligaya ngayo'y nangasaan baga, at di niya ipakita?" Hindi pa nga nagkakanta itong ibong engkantada at sapagka nga wala pa ang kumuha sa kaniya. I K A T L O N G Ito'y aking pabayaan ang di niya pagsasaysay at ang aking pagbalikan ang prinsipeng si Don Juan. M A R K A H A N 133
Linggo 27-28 Learning Package mahahalagang tala tungKol sa Katutubong tugma at suKat ng tulang tagalog ni Michael M. Coroza I. TUGMA 1. Depenisyon - Pagkakapare-pareho ng dulong tunog ng dalawa o higit pang taludtod sa isang saknong ng tula. B A I T A N G 2. Prinsipyo - Pag-uulit ang namamayaning prinsipyo sa pagtutugma. Nauulit ang dulong tunog ng panghuling salita ng sinundang taludtod. Tandaan: Tunog o ponema ang inuulit, hindi titik. Sa mas payak na pagsasabi, mga salita (sa dulo ng dalawa o higit pang taludtod) ang pinagtutugma. Magkatugma ang anumang dalawa o higit pang salita kung ang mga ito ay nagtatapos sa iisa o magkapamilyang tunog o ponema. 3. Pangkalahatang Kaurian 7 Patinig (a, e-i, o-u) Katinig (b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, ñ, ng, p, q, r, s, t, v, w, x, y, z) I K A T L O N G M A R K A H A N 4. Mga Uri ng Tugmang Patinig 4. 1. Walang Impit - Magkatugma ang anumang dalawa o higit pang salitang nagtatapos sa iisang patinig na walang impit o glotal na pasara. a masaya dalaga La Paloma pakikipagkita e-i masiste Tawi-tawi kostumbre pagpapakabayani o-u Sulu demonyo datu asikaso Tandaan: Sa tradisyon, maaaring magtugma ang mga salitang nagtatapos sa iisang patinig mabilis man o malumay ang bigkas ng mga ito. Laging alalahaning mabilis o malumay lamang ang mga uri ng bigkas na tinataglay ng mga salitang nagtatapos sa patinig na walang impit. 4.2. May Impit - Magkatugma ang anumang dalawa o higit pang salitang nagtatapos sa iisang patinig na may impit o glotal na pasara. 134 a salita dinarakila mapagpakana pakikidigma e-i luwalhati katunggali Aling Tale naghahari o-u siphayo tabo paglalaho halo-halo Learning Package Linggo 27-28 Tandaan: Sa tradisyon, maaaring magtugma ang mga salitang nagtatapos sa iisang patinig maragsa man o malumay ang bigkas ng mga ito. Laging alalahaning maragsa o malumi lamang ang mga uri ng bigkas na tinataglay ng mga salitang nagtatapos sa patinig na may impit. 5. Mga Uri ng Tugmang Katinig 5.1. Mahina - Magkatugma ang anumang dalawa o higit pang salitang magkatulad ang patinig ng huling pantig at ang pinakadulong ponemang katinig ay alinman sa l, m, n, ng, r, w, y. B A I T A N G a e-i o-u kasal anghel Bohol 7 alam kulimlim gahum halaman gatang lahar sayaw bitay De Belen duling Baler agiw isprey pantalon barumbarong motor hello* baduy I K A T L O N G Bagaman hindi nagtatapos sa ow/oy ang hello, ang bigkas nito ay /helow/. Sa Tagalog/Filipino, walang salitang nagtatapos sa tunog na h. Ang salitang rajah, bagaman may h sa dulo, ay binibigkas nang paganito: /ra•ha/. Tandaan: Sa tradisyon, ang mga salitang may iisang patinig sa huling pantig at nagtatapos sa alinman sa mga katinig na mahina ay nagtutugma mabilis man o malumay ang bigkas ng mga ito. Alalahaning sa pangkalahatan, dadalawa lamang ang uri ng bigkas ng mga salitang nagtatapos sa katinig - mabilis at malumay. M A R K A H A N 5.1. Malakas - Magkatugma ang anumang dalawa o higit pang salitang magkatulad ang patinig ng huling pantig at ang pinakadulong ponemang katinig ay alinman sa b, k, d, g, p, s, t. 135
Linggo 27-28 Learning Package a e-i o-u hikab talahib lukob B A I T A N G tagaktak paglalahad pusag alapaap patalastas matalik bilibid pinipig susmaryosep buntis Taruc* panghilod halughog kupkop hulagpos pag-uulat pinakbet kilabot 7 I K A T L O N G M A R K A H A N Hindi man nagtatapos sa ok/uk, binibigkas ang Taruc nang paganito: /taruk/. Kaugnay nito, lahat ng mga bagong katinig na nadagdag sa ating alpabeto, maliban sa ñ, ay maitutugma sa mga katutubong katinig na malakas. staff Iraq tax buzz basic reef Steve Kleenex havoc stove Xerox Oz Dahil mas maluwag tayo ngayon sa pagtanggap ng mga salitang banyaga sa ating pagpapahayag, alalahanin lamang lagi na mga tunog o ponema ang pinagtutugma, hindi mga titik. Ang Steve, halimbawa, ay katugma ng talahib, matalik, bilibid, atbp. dahil binibigkas ito nang paganito: /stiv/. Katugma rin ng mga ito ang Kleenex dahil ang namamayaning dulong tunog sa bigkas ng salitang Kleenex /kli•neks/ ay katinig na malakas. 6. Mga Antas ng Tugmaan 6.1. Payak o karaniwan ang antas ng tugmaan kung simpleng sinusunod lamang ang natalakay nang panuntunan sa pagtutugma sa itaas. Ang mahalaga lamang ay ang pag- uulit ng dulong-tunog ng salita, malumay man o mabilis o malumi man o maragsa ang bigkas ng mga salita. 6.2. Tudlikan. Sa antas na ito, isinasaalang-alang na ang bigkas ng salita. Tutugma lamang ang maragsa sa maragsa, ang malumi sa malumi, ang mabilis sa mabilis, at ang malumay sa malumay. Kung babalikan ang mga halimbawa sa 4.1, kolum a, magkatugma ang masaya at dalaga sa antas na payak. Ngunit kung iaakyat sa antas na tudlikan, ang masaya at dalaga ay 136 Learning Package Linggo 27-28 hindi magkakatugma. Mabilis ang masaya, malumay naman ang dalaga. Sa 4.2, kolum e-i, magkatugma ang luwalhati at magkatunggali sa antas na payak. Ngunit hindi magkatugma ang mga ito sa antas na tudlikan dahil malumi ang luwalhati samantalang ang katunggali ay maragsa. Sa 5.1, kolum o-u, magkatugma sa payak na antas ang pantalon at barumbarong. Ngunit hindi magkatugma ang mga ito sa antas na tudlikan dahil ang pantalon ay mabilis samantalang ang barumbarong ay malumay. B A I T A N G a ligaya pag-asa kasama harana e-i lunti budhi hikbi pagwawagi o-u bulalakaw pakikipag-away panambitan parang 6.3. Pantigan. Sa antas na ito, bukod sa bigkas, isinasaalang-alang na rin ang pagkakapareho ng dulong patinig-katinig (PK) o katinig-patinig (KP) ng mga pinagtutugmang salita. Lahat ng mga halimbawang ibinigay na sa itaas ay hindi papasang magkakatugma sa antas na pantigan. Sa 4.2, kolum o-u, ang siphayo at tabo ay magkatugma sa antas na tudlikan ngunit hindi sa antas na pantigan. Ang huling KP ng siphayo ay yo, ang huling KP ng tabo ay bo. Sa 5.1, kolum a, ang kasal at alam ay magkatugma sa antas na tudlikan ngunit hindi sa antas na pantigan. Hindi magkaparehong-magkapareho ang huling PK ng mga salitang ito. Ang huling PK ng kasal ay al samantalang ang sa alam ay am. 7 I K A T L O N G M A R K A H A N a muta bata hita batuta e-i palikpik halik pitik balik o-u bilog dulog luhog untog 137
Linggo 27-28 Learning Package 6.4. Dalisay. Sa antas na ito, bukod sa pagkakapreho ng bigkas at pagkakapareho ng dulong PK o KP, isinasaalang-alang na rin ang pagkakapareho ng patinig bago ang huling pantig ng mga pinagtutugmang salita. B A I T A N G Sa mga halimbawa sa 6.3, magkatugma sa antas na dalisay ang mga salitang muta at batuta sa kolum a. Pansining sa mga salitang ito, kapwa u ang patinig bago ang huling pantig. Ang palikpik at pitik sa kolum e-i ay magkatugma rin sa antas na dalisay. Kapwa i ang patinig bago ang huling pantig sa mga salitang ito. Sa kolum o-u, magkakatugma sa antas na dalisay ang mga salitang dulog, luhog, at untog. Pare-parehong u ang patinig bago ang huling pantig sa mga salitang ito. 7 I K A T L O N G a tula dula bula putla e-i mithi sidhi binhi palaihi o-u balo salo talo malo II. SUKAT 1. Depenisyon - Pagkakapare-pareho ng bilang ng pantig ng dalawa o higit pang taludtod sa isang saknong ng tula. M A R K A H A N 2. Prinsipyo - Tulad sa pagtutugma, pag-uulit ang namamayaning prinsipyo sa pagsusukat. Bilang ng pantig ang inuulit. 3. Pangkalahatang Kaurian 3.1. Gansal (5, 7) Buhay alamang, Paglukso: patay. Katitibay ka, tulos, sakaling datnang-agos, ako'y mumunting lumot sa iyo'y pupulupot. 5 5 7 7 7 7 138 Learning Package 3.2. Pares (4, 6, 8, 12, 16, 18, 24) Kung di ukol, Di bubukol. ---- Ang sugat ay kung tinanggap, di daramdamin ang antak; ang aayaw at di mayag, galos lamang magnanaknak. Bumbong kung liwanag, Kung gabi ay dagat. --- Ay! Sayang na sayang, sayang na pag-ibig, Sayang na singsing kong nahulog sa tubig; Kung ikaw rin lamang ang makasasagip, Mahanga'y hintin kong kumati ang tubig. 4 4 8 8 8 8 6 6 12 12 12 12 (Jose Dela Cruz) May araw ding ang luha mo'y masasaid, matutuyo, may araw ding di na luha sa mata mo'ng mamumugto, ang dadaloy, kundi apoy, at apoy na kulay dugo, samantalang ang dugo mo ay aserong kumukulo; sisigaw kang buong giting sa liyab ng libong sulo at ang lumang tanikala'y lalagutin mo ng punglo! (Amado V. Hernandez, Kung tuyo na ang luha ng aking bayan) 16 16 16 16 16 16 Linggo 27-28 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N 139
Linggo 27-28 Learning Package B A I T A N G ---- Sa dinsul-dinsulang puno ng binatis na mga pangarap sa malatambilong na silid-silirang ala-alapaap ng katas-diwa kong lumuhog-magtampong tila bahid-ulap sa dikit-tala mo na dalampasigan ng lahat ng hikap ng abang buhay ko, ay nagsusumamong ulol, baliw, hamak, yaring kaluluwang hindi lumilimot na gaayos-bihag... Ako'y nagtatanong, tila bahaghari na nagsisiyasat sa tagong hiwaga ng tiyan-tiyanan ng sariling palad... Ibig kong sagutin ang malakundimang iyong pangungusap kung ako'y sadya mong binabayaan na sa pagkawakawak... 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 7 I K A T L O N G (Benigno Ramos, Katas-Diwa) ---- Bulkan na sa bawat usok na ibuga ay badha ng ulap na nagbabalita Sa sandaigdigan ng mga pagdaing na buhay na itong hindi nagtitila, Usok na watawat ng nangagdurusang laksang angaw-angaw na puso at diwa, Usok na panlumay ng tanang mithiing kahapon at ngayo'y pinakananasa... Anupa't ang bulka'y isa pang galamay na kinalalamnan ng madlang pithaya, Isa pang haligi na kakikilanlan ng mga punyaging tuwina'y sariwa, At sa buong mundo ay namamaraling: "Ang sangkatauha'y may nasang lumaya." 24 24 24 24 24 24 24 M A R K A H A N (Benigno Ramos, Bulkan) Ang caesura o hati ang regular na pagtigil o paghinga sa loob ng isang taludtod sang- ayon sa mga pagpapangkat ng mga salita't bigkas sa taludtod. Karaniwang ito ay nasa gitna ng mahabang taludtod: 6/6 kung sa labindalawahan. Sa loob at labas / ng bayan kong sawi, Kaliluha'y siyang / nangyayaring hari, Kagalinga't bait / ay nalulugami, Ininis sa hukay / ng dusa't pighati. (Francisco Balagtas, mula sa Florante at Laura) 140 Learning Package Linggo 27-28 Kung labing-animan ang taludtod, ang paghahati ay 8/8: May dalawang paghahakang / katutubong magkalaban tungkol sa kung ang Malaki / o ang Munti ang panganay: anang iba ay ang Liit / ang nagmula sa Kalakhan, anang iba ang Malaki / ay sa Munti nanggaling daw. (Lope K. Santos, mula sa Kaliitan at Kalakhan) Sa higit na mahahabang taludtod, halimbawa'y labingwaluhan, nagiging dalawa ang regular na pagtigil sa loob ng isang saknong: 6/6/6. B A I T A N G Ang katauhan ko / sa panahong ito / ay napapamangha na aywan kung bakit; / alangang malitong / alangang matuwa; 7 mangyari kung minsan / ay nakikita kong / ika'y naaaba at kung minsan naman, / ang kalagayan mo'y / tila maharlika: ang luha mo'y lason / ang ngiti mo'y uyam / ang kilos ay banta; at, a! mahigit pa! / Ako kung minsan di'y / lunod sa paghanga sa mga tula mong / sanlangitan manding / nananalinghaga't ang lahat ng kulay / ay masasalamin; / may patak ng luha, datapwa't ang luha / ay tila pandilig / sa uhaw na lupa; may galit, subali / ang galit ay lambing / manding may hiwaga. I K A T L O N G (Iñigo Ed. Regalado, mula sa Ang mga tula mo) Isa sa mga kabaguhang ipinasok ng mga modernong makata ang paggamit ng paghahating 4/4/4 sa taludtod na labindalawahan: Di na tayo / umiibig / tulad noon Pagkat puso'y / mga plastik / at de-motor. (Rio Alma, Di na tayo umiibig tulad noon) M A R K A H A N 4. Mga Panuntunan sa Paghahati Hindi maaaring maging bahagi ang isang salita ng una at ikalawang hati. Pagkatilad ng salita ang ibinubunga ng ganito. Ang aking pagmama / hal ay laging tapat, Hinding-hindi magba / bago hanggang wakas. 141
Linggo 27-28 Learning Package Maiwawasto ang ganitong pagkakamali: Ang pagmamahal ko / ay lalaging tapat, Hindi magbabago / magpahanggang wakas. B A I T A N G Hindi dapat pumatak sa huling pantig ng bawat hati ang mga pantukoy (ang/si), pang-ukol (ng/ni, sa/kay), pangawing (ay), at pang-ugnay (at), pati na ang pang-abay na nang, at ang mga pangatnig na kung at pag. Ang hangad ko ay ang / tapat na puso ni Perlang maganda at / may ingat na puri Kung bigo rin lang ay / higit ko pang nais Na malibing na sa / lupang anong lamig. 7 Maiwawasto ang ganitong pagkakamali: I K A T L O N G Ang hinahangad ko'y / ang pusong matapat Ni Perlang maganda / at may puring ingat. Kung mabibigo lang, / higit ko pang nais Na ako'y malibing / sa lupang malamig. Hindi dapat malagay sa unahan ng bawat hati ang mga iisahing pantig na pang-abay (na, po, nga, ba, pa, din, daw, man) maging ang mga panghalip gaya ng ka, ko, mo, atbp. Maligayang bati / po sa inyong lahat mula po sa puso / kong lingkod na tapat. M A R K A H A N Maiwawasto ang ganitong pagkakamali: Bating malugod po / ang handog sa lahat ng puso kong laging / lingkod ninyong tapat. Mga Sanggunian • Almario, Virgilio S. Taludtod at Talinghaga, Mga Sangkap ng Katutubong Pagtula. Metro Manila: Aklat Balagtasyana, 1985. ____________________., pat. Poetikang Tagalog, Mga Unang Pagsusuri sa Sining ng Pagtulang Tagalog. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, at National Commission for Culture and the Arts, 1996. ____________________., pat., Walong Dekada ng Makabagong Tulang Pilipino. Maynila: Philippine Education Co., Inc., 1981. Balmaseda, Julian Cruz. Ang Tatlong Panahon ng Tulang Tagalog (Pag-aaral at pagkaunlad ng Tulang Tagalog). Ikatlong Pagkalimbag. Maynila: Surian ng Wikang Pambansa, 1973. 142 Learning Package magKabilaan Joey Ayala Ang katotohanan ay may dalawang mukha Ang tama sa iyo ay mali sa tingin ng iba May puti, may itim, liwanag at dilim May pumapaibabaw at may sumasailalim. Ang tubig ay sa apoy, ang lupa ay sa langit Ang araw ay sa gabi, ang lamig naman sa init Kapag nawala ang isa, ang isa'y di mababatid Ang malakas at ang mahina'y magkapatid. Magkabilaan ang mundo magkabilaan Ang mundo magkabilaan ang mundo. Ang hirap ng marami ay sagana ng iilan Ang nagpapakain, walang laman ang tiyan Ang nagpapanday ng gusali at lansangan Maputik ang daan tungo sa dampang tahanan. May mga haring walang kapangyarihan Meron ding alipin na mas malaya pa sa karamihan May mga sundalo na sarili ang kalaban Ay may pinapaslang na nabubuhay nang walang hanggan. May kaliwa't may kanan sa ating lipunan Patuloy ang pagtutunggali, patuloy ang paglalaban Pumanig ka, pumanig ka, huwag nang ipagpaliban pa Ang di makapagpasiya ay maiipit sa gitna. Bulok na ang haligi ng ating lipunan Matibay ang pananalig na ito'y palitan Suriin mong mabuti ang iyong paninindigan Pagkat magkabilaan ang mundo. Linggo 29 B A I T A N G 7 I K A T L O N G M A R K A H A N 143