The Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at Title: Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan Author: Jose Rizal Release Date: November 20, 2005 [EBook #17116] Language: Tagalog *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at ANG LIHAM NI Dr. JOSE RIZAL SA MGA KADALAGAHAN SA MALOLOS, BULAKAN Febrero, 1889 Epistorario Rizalino
Vol.II p.122 Europa Pebrero 1889 SA MGA KABABAYANG DALAGA SA MALOLOS: Nang aking sulatin ang Noli Me Tangere, tinanong kong laon, kung ang pusuang dalaga'y karaniwan kaya diyan sa ating bayan. Matay ko mang sinaliksik yaring alaala; matay ko mang pinagisa-ngisa ang lahat ñg dalagang makilala sapul sa pagkabatá, ay mañgisa-ñgisa lamang ang sumaguing larawang aking ninanasá. Tunay at labis ang matamis na loob, ang magandang ugalí, ang binibining anyó, ang mahinhing asal; ñgunit ang lahat na ito'y laguing nahahaluan ñg lubos na pagsuyó at pagsunod sa balang sabi ó hiling nang nagñgañgalang amang kalulua (tila baga ang kaluluwa'y may iba pang ama sa Dios,) dala ñg malabis na kabaitan, kababaan ñg loob ó kamangmañgan kayá: anaki'y mga lantang halaman, sibul at laki sa dilim; mamulaklak ma'y walang bañgo, magbuñga ma'y walang katas. Ñguní at ñgayong dumating ang balitang sa inyong bayang Malolos, napagkilala kong ako'y namalí, at ang tuá ko'y labis. Dí sukat ako sisihin, dí ko kilala ang Malolos, ni ang mga dalaga, liban sa isang Emilia, at ito pa'y sa ñgalan lamang. Ñgayong tumugon kayo sa uhaw naming sigaw ñg ikagagaling ñg bayan; ñgayong nagpakita kayo ñg mabuting halimbawa sa kapuá dalagang nagnanasang paris ninyong mamulat ang mata at mahañgo sa pagkalugamí, sumisigla ang aming pag-asa, inaaglahì ang sakuná, sa pagka at kayo'y katulong na namin, panatag ang loob sapagtatagumpay. Ang babaing tagalog ay di na payukó at luhod, buhay na ang pagasa sa panahong sasapit; walá na ang inang katulong sa pagbulag sa anak na palalakhin sa alipustá at pagayop. Di na unang karunuñgan ang patuñgó ñg ulo sa balang maling utos, dakilang kabaitan ang ñgisi sa pagmura, masayang pangaliw ang mababang luhá. Napagkilala din ninyo na ang utos ñg Dios ay iba sa utos ñg Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal na luhod, mahabang dasal, malalaking kuentas, libaguing kalmin, kundí ang mabuting asal, malinis na loob at matuid na isip. Napagkilala din ninyo na dí kabaitan ang pagkamasunurin sa ano mang pita at hiling ñg nagdidiosdiosan, kundi ang pagsunod sa katampata't matuid, sapagka't ang bulag na pagsunod ay siyang pinagmumulan ñg likong paguutos, at sa bagay na ito'y pawang nagkakasala. Dí masasabi ñg punó ó parí na sila lamang ang mananagot ñg maling utos; binigyan ñg Dios ang bawat isa ñg sariling isip at sariling loob, upang ding mapagkilala ang likó at tapat; paraparang inianak ñg walang tanikalá, kundí malayá, at sa loob at kalulua'y walang makasusupil, bakit kayá ipaaalipin mo sa iba
ang marañgal at malayang pagiisip? Duag at malí ang akalá na ang bulag na pagsunod ay kabanalan, at kapalaluan ang mag isipisip at magnilay nilay. Ang kamangmañgan'y, kamangmañgan at dí kabaita't puri. Di hiling ñg Dios, punó ñg kataruñgan, na ang taong larawan niya'y paulol at pabulag; ang hiyas ñgisip, na ipinalamuti sa atin, paningniñgin at gamitin. Halimbawá baga ang isang amang nagbigay sa bawat isang anak ñg kanikanyang tanglaw sa paglakad sa dilim. Paniñgasin nila ang liwanag ñg ilaw, alagaang kusá at huag patain, dala ñg pag-asa sa ilaw ñg iba, kundí magtulongtulong magsangunian, sa paghanap ñg daan. Ulol na di hamak at masisisi ang madapá sa pagsunod sa ilaw ñg iba, at masasabi ng ama: "bakit kita binigyan ng sarili mong ilaw?" Ñguni't dí lubhang masisisi ang madapá sa sariling tanglaw, sapagka't marahil ang ilaw ay madilim, ó kayá ay totoong masamá ang daan. Ugaling panagot ng mga may ibig mang ulol, ay: palaló ang katiwalá sa sariling bait; sa akalá ko ay lalong palaló ang ibig sumupil ng bait ng iba, at papanatilihin sa lahat ang sarili. Lalong palaló ang nagdidiosdiosan, ang ibig tumarok ng balang kilos ng isip ng DIOS; at sakdal kapalaluan ó kataksilan ang walang gawá kundí pagbintañgan ang Dios ng balang bukang bibig at ilipat sa kanya ang balá niyang nasá, at ang sariling kaaway ay gawing kaaway ng Dios. Dí dapat naman tayong umasa sa sarili lamang; kundí magtanong, makinig sa iba, at saka gawain ang inaakalang lalong matuid; ang habito ó sutana'y walang naidaragdag sa dunong ng tao; magsapinsapin man ang habito ng huli sa bundok, ay bulubundukin din at walang nadadayá kungdí ang mangmang at mahinang loob. Nang ito'y lalong maranasan, ay bumili kayo ng isang habito sa S. Francisco at isoot ninyo sa isang kalabao. Kapalaran na kung pagka pag habito ay hindí magtamad. Lisanin ko ito at dalhin ang salitá sa iba. Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumuñga'y dapat ang babai'y magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak. Ano kaya ang magiging supling ng babaing walang kabanalan kundí ang magbubulong ng dasal, walang karunuñgan kungdí awit, novena at milagrong pangulol sa tao, walang libañgang iba sa panguingue ó magkumpisal kayá ng malimit ng muli't muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundí sakristan, bataan ng cura ó magsasabong? Gawá ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating mga kababayan, sa lubos na paniniwalá ng kanilang masintahing pusó, at sa malaking pagkaibig na ang kanilang mga anak ay mapakagaling. Ang kagulañga'y buñga ñg pagkabatá at ang pagkabata'y nasa kanduñgan ñg ina. Ang inang walang maituturó kundí ang lumuhod humalik ñg kamay, huwag magantay ng anak ng iba sa duñgó ó alipustang alipin. Kahoy na laki sa burak, daluro ó pagatpat ó pangatong lamang; at kung sakalí't may batang may pusong pangahas, ang kapangahasa'y tagó at gagamitin sa samá, paris ng silaw na kabag na dí makapakita kundí pag tatakip silim. Karaniwang panagot ang una'y kabanalan at pagsinta sa Dios. Ñguní at ano ang kabanalang itinuró sa atin? Magdasal at lumuhod ng matagal, humalik ng kamay sa parí, ubusin ang salapí sa simbahan at paniwalaan ang balang masumpuñgang sabihin sa atin? Tabil ng bibig, lipak ng tuhod, kiskis ng ilong..... bagay sa limos sa simbahan,
sangkalan ang Dios, may bagay baga sa mundong ito na dí arí at likhá ng Maykapal? Ano ang inyong sasabihin sa isang alilang maglimos sa kayang panginoon ng isang basahang hiram sa nasabing mayaman? Sino ang taong dí palaló at ulol, na mag lilimos sa Dios at magaakalang ang salantá niyang kaya ay makabibihis sa lumikhá ng lahat ñg bagay? Pagpalain ang maglimos sa kapus, tumulong sa mayhirap, magpakain sa gutom; ñguní at mapulaan at sumpain, ang biñgi sa taghoy ng mahirap, at walang binubusog kundí ang sandat, at inubos ang salapí sa mga frontal na pilak, limos sa simbahan ó sa frayleng lumalañgoy sa yaman, sa misa de gracia ng may tugtugan at paputok, samantalang ang salaping ito'y pinipigá sa buto ñg mahirap at iniaalay sa pañginoon ñg maibili ng tanikalang pangapus, maibayad ng verdugong panghampas. Ó kabulagan at kahiklian ng isip! Ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa matuid, anoman ang mangyari. "Gawá at hindí salitá ang hiling ko sa inyo" ani Cristo; "hindí anak ni ama ang nagsasabing ulit-ulit ama ko, ama ko, kundí ang nabubuhay alinsunod sa hiling ñg aking ama." Ang kabanalan ay walá sa pulpol na ilong, at ang kahalili ni Cristo'y di kilala sa halikang kamay. Si Cristo'y dí humalik sa mga Fariseo, hindi nagpahalik kailan pa man; hindí niya pinatabá ang may yaman at palalong escribas; walá siyang binangit na kalmen, walang pinapagcuintas, hiningan ng pamisa, at di nagbayad sa kanyang panalangin. Di napaupa si San Juan sa ilog ng Jordan, gayon din si Cristo sa kanyang pangangaral. Bakit ngayo'y ang mga pari'y walang bigong kilos na di may hinihinging upa? At gutom pa halos nagbibili ng mga kalmen, cuentas, correa at ibapa, pang dayá ng salapi, pampasamá sa kalulua; sa pagkat kalminin mo man ang lahat ng basahan sa lupá, cuintasin mo man ang lahat ng kahoy sa bundok ibilibid mo man sa iyong bayawang ang lahat ng balat ng hayop, at ang lahat na ito'y pagkapaguran mang pagkuruskurusan at pagbulongbulongan ng lahat ng pari sa sangdaigdigan, at iwisik man ang lahat ng tubig sa dagat, ay di mapalilinis ang maruming loob, di mapatatawad ang walang pagsisisi. Gayon din sa kasakiman sa salapi'y maraming ipinagbawal, na matutubos kapag ikaw ay nagbayad, alin na ngá sa huag sa pagkain ng karne, pagaasawa sa pinsan, kumpari, at iba pa, na ipinahihintulot kapag ikaw ay sumuhol. Bakit, nabibili baga ang Dios at nasisilaw sa salaping paris ng mga pari? Ang magnanakaw na tumubos ng bula de composicion, ay makaaasa sa tahimik, na siya'y pinatawad; samakatuid ay ibig ng Dios na makikain ng nakaw? Totoo bagang hirap na ang Maykapal, na nakikigaya sa mga guarda, carabineros ó guardia civil? Kung ito ang Dios na sinasamba ñg Frayle, ay tumalikod ako sa ganyang Dios. Maghunos dilí ngá tayo at imulat natin ang mata, lalong laló na kayong mga babai, sa pagka't kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Isipin na ang mabuting ina ay iba, sa inang linalang ng fraile; dapat palakhin ang anak na malapit baga sa larawan ng tunay na Dios, Dios na dí nasusuhulan, Dios na dí masakim sa salapí, Dios na ama ng lahat, na walang kinikilingan, Dios na dí tumatabá sa dugó ng mahirap, na dí nagsasaya sa daing ng naruruhagi, at nangbubulag ng matalinong isip.
Gisingin at ihandá ang loob ng anak sa balang mabuti at mahusay na akalá: pagmamahal sa puri, matapat at timtimang loob, maliwanag na pagiisip, malinis na asal, maginoong kilos, pagibig sa kapuá, at pagpipitagan sa Maykapal, ito ang ituró sa anak. At dahil ang buhay ay punó ng pighatí at sakuná, patibayin ang loob sa ano mang hirap, patapañgin ang pusó sa ano mang pañganib. Huag mag antay ang bayan ng puri at ginhawa, samantalang likó ang pagpapalaki sa batá, samantalang lugamí at mangmang ang babaing magpapalaki ñg anak. Walang maiinom sa labó at mapait na bukal; walang matamis na buñga sa punlang maasim. Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sa pagkabihis ng hirap ng bayan, nguni at ang lahat na ito'y dí hihigit sa lakas at loob ng babaing tagalog. Talastas ng lahat ang kapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilang binulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila't habang ang iba'y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang dahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia'y mangmang at alipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo'y ang mga babai'y malaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob. Alam na kapus kayong totoo ñg mga librong sukat pagaralan; talastas na walang isinisilid araw araw sa inyong pagiisip kundí ang sadyang pang bulag sa inyong bukal na liwanag; tantó ang lahat na ito, kayá pinagsisikapan naming makaabot sa inyo ang ilaw na sumisilang sa kapuá ninyo babayi; dito sa Europa kung hindí kayamutan itong ilang sabi, at pagdamutang basahin, marahil ay makapal man ang ulap na nakakubkob sa ating bayan, ay pipilitin ding mataos ñg masantin na sikat ñg araw, at sisikat kahit banaag lamang ... Dí kami manglulumo kapag kayo'y katulong namin; tutulong ang Dios sa pagpawí ñg ulap, palibhasa'y siya ang Dios ñg katotohanan; at isasaulí sa dati ang dilag ñg babaying tagalog, na walang kakulañgan kundí isang malayang sariling isip, sapagka't sa kabaita'y labis. Ito ang nasang lagì sa panimdim, na napapanaginip, ang karañgalan ñg babaying kabiak ñg pusó at karamay sa tuá ó hirap ñg buhay: kung dalaga, ay sintahin ñg binatá, di lamang dahilan sa ganda ó tamis ñg asal, kundí naman sa tibay ñg pusó, taas ñg loob, na makabuhay baga at makapanghinapang sa mahiná ó maruruwagang lalaki, ó makapukaw kayá ñg madidilag na pagiisip, pag isang dalaga bagang sukat ipagmalaki ñg bayan, pagpitaganan ñg iba, sapagka at karaniwang sabi sabi ñg mga kastilá at pari na nangagaling diyan ang karupukan at kamangmañgan ñg babaying tagalog, na tila baga ang mali ñg ilan ay malí na nang lahat, at anaki'y sa ibang lupá ay walá, ñg babaing marupok ang loob, at kung sabagay maraming maisusurot sa mata ñg ibang babai ang babaying tagalog..... Gayon ma'y dala marahil ñg kagaanan ñg labí ó galaw ñg dilá, ang mga kastilá, at parí pagbalik sa Espanya'y walang unang ipinamamalabad, ipinalilimbag at ipinagsisigawan halos, sabay ang halakhak, alipustá at tawa, kundí ang babaing si gayon, ay gayon sa convento, gayon sa kastilang pinatuloy, sa iba't iba pang nakapagñgañgalit; sa tuing maiisip, na ang karamihan ng malí ay gawá ñg kamusmusan, labis na kabaitan, kababaan ñg loob ó kabulagan kayang kalalañgan din nila..... May isang
kastilang nagayo'y mataas na tao na, pinakai't pinatuloy natin sa habang panahong siya'y lumiguyliguy sa Filipinas ... pagdating sa Espanya, ipinalimbag agad, na siya raw ay nanuluyang minsan sa Kapangpañgan, kumai't natulog, at ang maginoong babaying nagpatuloy ay gumayon at gumayon sa kanya: ito ang iginanti sa napakatamis na loob ng babayi ... Gayon din ang unang pahili ng pari sa nadalaw na kastila, ay ang kanyang mga masusunuring dalagang tagahalik ng kamay, at iba pang kahalo ang ñgiti at makahulugang kindat ... Sa librong ipinalimbag ni Dn. Sinibaldo de Mas, at sa, iba pang sinulat ng mga pari, ay nalathala ang mga kasalanang ikinumpisal ng babai na di ilinilihim ng mga pari sa mga dumadalaw na Kastila, at kung magkaminsan pa'y dinadagdagan ng mga kayabañgan at karumihang hindi mapaniniwalaan ... Di ko maulit dito ang mga di ikinahiyang sinabi ng isang fraile kay Mas na di nito mapaniwalaan ... Sa tuing maririnig ó mababasa ang mga bagay na ito'y itinatanong namin kung Santa Maria kaya ang lahat ng babaying kastila, at makasalanan na kaya baga ang lahat ng babaying tagalog; ñguni kong sakali't magsumbatan at maglatlatan ng puri'y ... Datapua't lisanin ko ang bagay na ito, sapagka't dí ako paring confesor, ó manunuluyang kastilá, na makapaninirá ñg puri ng iba. Itabi ko ito at ituloy sambitin ang katungkulan ñg babai. Sa mga bayang gumagalang sa babaing para ñg Filipinas, dapat nilang kilanlin ang tunay na lagay upang ding maganapan ang sa kanila'y inia-asa. Ugaling dati'y kapag nanliligaw ang nagaaral na binata ay ipinañgañganyayang lahat, dunong, puri't salapi, na tila baga ang dalaga'y walang maisasabog kundi ang kasamaan. Ang katapang-tapañga'y kapag napakasal ay nagiging duag, ang duag na datihan ay nagwawalanghiya, na tila walang ina-antay kundi ang magasawa para maipahayag ang sariling kaduagan. Ang anak ay walang pangtakip sa hina ñg loob kundi ang alaala sa ina, at dahilan dito, nalunok na apdo, nagtitiis ñg tampal, nasunod sa lalong hunghang na utos, at tumutulong sa kataksilan ñg iba sa pagka't kung walang natakbo'y walang manghahagad; kung walang isdang munti'y walang isdang malaki. Bakit kaya baga di humiling ang dalaga sa iibigín, ñg isang marañgal at mapuring ñgalan, isang pusong lalaking makapag-ampon sa kahinaan ng babai, isang marangal na loob na di papayag magka anak ng alipin? Pukawin sa loob ang sigla at sipag, maginoong asal, mahal na pakiramdam, at huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming puso. Kung maging asawa na, ay dapat tumulong sa lahat ng hírap, palakasin ang loob ng lalaki, humati sa pañganib, aliwin ang dusa, at aglahiin ang hinagpis, at alalahaning lagi na walang hirap na di mababata ñg bayaning puso, at walang papait pang pamana, sa pamanang kaalipustaan at kaalipinan. Mulatin ang mata ñg anak sa pagiiñgat at pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua sa tinubuang bayan, at sa pagtupad ñg ukol. Ulituliting matamisin ang mapuring kamatayan saalipustang buhay. Ang mga babai sa Esparta'y sukat kunang uliran at dito'y ilalagda ko ang aking halimbawa: Nang iniaabot ñg isang ina ang kalasag sa papasahukbong anak, ay ito
lamang ang sinabi: "ibalik mo ó ibalik ka," ito ñga umuwi kang manalo ó mamatay ka, sapagkat ugaling iwaksi ang kalasag ñg talong natakbo ó inuwi kaya ang bangkay sa ibabaw ñg kalasag. Nabalitaan ñg isang ina na namatay sa laban ang kanyang anak, at ang hukbo ay natalo. Hindi umiimik kundi nagpasalamat dahil ang kanyang anak ay maligtas sa pulá, ñguni at ang anak ay bumalik na buhay; nagluksa ang ina ñg siya'y makita. Sa isang sumasalubong na ina sa mga umuwing galing sa laban, ay ibinalita ñg isa na namatay daw sa pagbabaka ang tatlong anak niya,--"hindi iyan ang tanong ko ang sagot ñg ina, kundi nanalo ó natalo tayó?--Nanalo ang sagot ñg bayani. Kung ganoo'y magpasalamat tayo sa Dios!" ang wika at napa sa simbahan. Minsa'y nagtagó sa simbahan ang isang napatalong harí nila, sa takot sa galit sa bayan; pinagkaisahang kuluñgin siya doon at patain ñg gutum. Ñg papaderan na ang pinto'y ang ina ang unang nag hakot ñg bato. Ang mga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kayá ñga't iginalang ng buong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ñg babai, ang pulá ñg isa ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalaki. Mangyari pa, ang sagot ñg babai, ay kami lamang ang nagaanak ñg lalaki. Ang tao, ñg mga Esparta ay hindí inianak para mabuhay sa sarili, kungdi para sa kanyang bayan. Habang nanatili ang ganitong mga isipan at ganitong mga babai ay walang kaaway na nakatungtong ñg lupang Esparta, at walang babaing taga Esparta na nakatanaw ñg hukbo ng kaaway. Dí ko inaasahang paniwalaan ako alang-alang lamang sa aking sabi: maraming taong dí natingin sa katuiran at tunay, kundí sa habito, sa putí ñg buhok ó kakulangan kayá ng ngipin. Ñguní at kung ang tanda'y magalang sa pinagdaanang hirap, ang pinagdaan kong buhay hain sa ikagagaling ng bayan, ay makapagbibigay ñg tandá sa akin, kahit maiklí man. Malayó ako sa, pagpapasampalataya, pag didiosdiosan, paghalili kayá sa Dios, paghahangad na paniwalaa't pakingang pikit-mata, yukó ang ulo at halukipkip ang kamay; ñguni't ang hiling ko'y magisip, mag mulaymulay ang lahat, usigin at salain kung sakalí sa ngalan ng katuiran itong pinaninindigang mga sabi: Ang una-una. "Ang ipinagiging taksil ñg ilan ay nasa kaduagan at kapabayaan ñg iba." Ang ikalawa. Ang iniaalipustá ng isa ay nasa kulang ñg pagmamahal sa sarili at nasa labis ñg pagkasilaw sa umaalipustá. Ang ikatlo. Ang kamangmañga'y kaalipinan, sapagkat kung ano ang isip ay ganoon ang tao: taong walang sariling isip, ay taong walang pagkatao; ang bulag na taga sunod sa isip ng iba, ay parang hayop na susunod-sunod sa talí. Ang ikaapat. Ang ibig magtagó ñg sarili, ay tumulong sa ibang magtagó ñg kanila, sapagkat kung pabayaan mo ang inyong kapuá ay pababayaan ka rin naman; ang isa isang tingting ay madaling baliin, ñguní at mahirap
baliin ang isang bigkis na walis. Ang ika-lima. Kung ang babaing tagalog ay dí magbabago, ay hindí dapat magpalaki ñg anak, kungdí gawing pasibulan lamang; dapat alisin sa kanya ang kapangyarihan sa bahay, sapagka't kung dili'y ipag kakanulong walang malay, asawa, anak, bayan at lahat. Ang ika-anim. Ang tao'y inianak na paris-paris hubad at walang talí. Dí nilalang ñg Dios upang maalipin, dí binigyan ñg isip para pabulag, at dí hiniyasan ñg katuiran at ñg maulol ñg iba. Hindí kapalaluan ang dí pagsamba sa kapuá tao, ang pagpapaliwanag ñg isip at paggamit ñg matuid sa anomang bagay. Ang palalo'y ang napasasamba, ang bumubulag sa iba, at ang ibig paniigin ang kanyang ibig sa matuid at katampatan. Ang ika-pito. Liniñgin ninyong magaling kung ano ang religiong itinuturó sa atin. Tingnan ninyong mabuti kung iyan ang utos ng Dios ó ang pangaral ni Cristong panglunas sa hirap ñg mahirap, pangaliw sa dusa ñg nagdudusa. Alalahanin ninyo ang lahat ñg sa inyo'y itinuturó, ang pinapatuñguhan ñg lahat ng sermon, ang nasa ilalim ng lahat ng misa, novena, kuintas, kalmen, larawan, milagro, kandilá, corea at iba't iba pang iginigiit, inihihiyaw at isinusurot araw-araw sa inyong loob, taiñga, at mata, at hanapin ninyo ang puno at dulo at saka iparis ninyo ang religiong sa malinis na religion ni Cristo, at tingnan kung hindí ang inyong pagkakristiano ay paris ng inaalagang gatasang hayop, ó paris ng pinatatabang baboy kayá, na dí pinatatabá alang alang sa pagmamahal sa kaniya, kundí maipagbili ng lalong mahal at ng lalong masalapian. Magbulay-bulay tayo, malasin ang ating kalagayan, at tayo'y mag isip isip. Kung itong ilang buhaghag na sabi'y makatutulong sa ibinigay sa inyong bait, upang ding maituloy ang nasimulan ninyong paglakad. "Tubó ko'y dakilá sa puhunang pagod" at mamatamisin ang ano mang mangyari, ugaling upa sa sino mang mañgahas sa ating bayan magsabi ng tunay. Matupad nawá ang inyong nasang matuto at harí na ñgang sa halaman ñg karunuñgan ay huwag makapitas ñg buñgang bubut, kundí ang kikitili'y piliin, pagisipin muná, lasapin bago lunukin, sapagka't sa balat ñg lupá lahat ay haluan, at di bihirang magtanim ang kaaway ng damong pansirá, kasama sa binhí sa gitná ñg linang. Ito ang matindin nasá ñg inyong kababayang si _JOSÉ RIZAL_ Europa, 1889.
End of the Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal *** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** ***** This file should be named 17116-8.txt or 17116-8.zip ***** This and all associated files of various formats will be found in: Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at Updated editions will replace the previous one--the old editions will be renamed. Creating the works from public domain print editions means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away--you may do practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution. *** START: FULL LICENSE *** THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase "Project Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg-tm License (available with this file or online at
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg- tm electronic works 1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. 1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic works. See paragraph 1.E below. 1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is in the public domain in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. 1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States. 1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: 1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived from the public domain (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work. 1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg- tm License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. 1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg-tm License. 1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg-tm web site you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. 1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided that You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm works. You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work. You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg-tm works. 1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg- tm electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. 1.F. 1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread public domain works in creating the Project Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment. 1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE. 1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem. 1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. 1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions. 1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg- tm work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life. Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation web page at Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state's laws. The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered throughout numerous locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation's web site and official
page at For additional contact information: Dr. Gregory B. Newby Chief Executive and Director gbnewby@pglaf.org Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide spread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS. The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate. International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg- tm concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition. Most people start at our Web site which has the main PG search facility: This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. *** END: FULL LICENSE ***


ANG Pahayagan ng Partido Komunista ng Pilipinas Pinapatnubayan ng Marxismo-Leninismo-Maoismo Tomo LIV Blg. 21 Nobyembre 7, 2023 EDITORYAL An ti-im per ya lis tang ar ma dong pag la ban ang kai la ngan sa buong mun do Upang pa na ti li hin at pa la wa kin ang pang-e ko nom ya at pam pu li ti kang in te res ni to sa Middle East, to do-to do nga yon ang pag bi bi gay ng im ‐ per ya lis mong US ng ayu dang mi li tar sa Zio nis tang Is ra el pa ra su pi lin ang pa ki ki ba ka ng ma ma ma yang Pa les ti no pa ra sa pam ban sang pag la ya. Sa ma ling pag-aa ka lang tu lu yang ma ga ga pi ang de ter mi na syon ng ma ma ma yang Pa les ti no na lu ma ban, ineng gan yo at si nu por ta han ng US ang wa lang ha bas na pam bo bom ba ng mga Zio nis ta sa Gaza na pu ma tay sa ma hi git 10,000 Pa ‐ les ti no, ka bi lang ang ma hi git 4,100 ba ta. Tig mak sa du go ng ma ma ma yang Pa les ti no ang ka may ng im per ya lis mong US at Zio nis tang gub yer no ng Is ra el. To do-bu hos ang su por ta ng US sa Zio nis tang Is ra el sa he no sid yo la ban sa mga Pa les ti no sa an yo ng ba gong $14.5 bil yong ayu dang mi li ‐ tar, pag pa kat ng mga bar kong pan ‐ dig ma, sub ma ri no at ar mas nuk le ‐ yar sa Me di ter ra ne an Sea, pag pa ‐ pa li pad ng Rea per dro nes, at iba pang pang hi hi ma sok. Upang ba lu tin sa ba kal ang Is ra el, bi na ban ta an at inaa sin ta ng US ang mga ban sa at pwer sang na ki kii sa sa ma ma ma yang Pa les ti no, tu lad ng Iran ang Le ba ‐ non. Bi nom ba ng US ang ka ta bing ban sang Syria. Ang pag su pil ng US, ka tu wang ang mga Zio nis ta sa Is ra el, sa pa ki ‐ ki ba ka ng ma ma ma yan ng mga Pa ‐ les ti no ay ba ha gi ng kontra dik syon sa pa gi tan ng im per ya lis mo at mga aping ma ma ma yang nag ha ha ngad ng pam ban sang ka la ya an. Par ti ku ‐ lar na la yu nin ng im per ya lis mong US na pa na ti li hin ang ka pang ya ri ‐ han ni to sa Middle East sa pa ma ‐ ma gi tan ng gub yer nong Is ra el, upang pa nga la ga an ang in te res ni to sa re kur so ng la ngis sa re hi yon. Sa ka bi la ng ka to to ha nang ka ‐ la ban ni la ang pi na ka ma la king dam bu ha lang kam bal-ha li maw sa buong mun do - ang US-Is ra el - i pi ‐ na ma ma las ng ma ma ma yang Pa les ‐ ti no ang ba kal na ka pa sya han, ta ‐ pang at ka han da an sa sak ri pi syo, na wa ka san ang ka ni lang kaa pi han, at ipag la ban ang ka ni lang ka ra pa ‐ tan sa pam ban sang pag pa pa sya-sa- sa ri li. Kai la ngan ni lang ta nga nan ang ka ni lang mga san da ta upang la ba nan ang ar ma dong pa nu nu pil la ban sa ka ni la. Kung wa la si lang ar ma dong pa ki ki ba ka, ha bam pa na ‐ hon si lang ma na na ti ling bi lang go sa sa ri li ni lang lu pa. Ang pa ki ki ba ka ng ma ‐ ma ma yang Pa les ti no ay ka ‐ rug tong ng pa ki ki ba ka ng uring mang ga ga wa at ma ‐ ma ma yan sa buong daig dig la ban sa ma pag sa man ta la at ma pang-aping sis te ma sa ila lim ng pag ha ha ri ng im per ya lis mo. Ka tu lad ng ma ma ma yang Pa ‐ kai la ngan ng la hat ng aping uri at ma ma ma ‐ yan ang ar ma ‐ dong pa ki ki ba ka, kaa ki bat ang ka ‐ ni lang mga ki lu ‐ sang ma sa, upang la ba nan ang nag ‐ ha ha ring es ta do na gu ma ga mit ng ar ‐ les ti no,
ma dong da has pa ra pa na ti li hin ang sis te mang ma pang-a pi at ma pag sa ‐ man ta la. Sa ma ra ming ban sang ma la ko ‐ lon yal at ma lap yu dal, ang ar ma dong pa ki ki ba ka ay nag-aan yong ma ta ga ‐ lang dig mang ba yan pa ra kub ku bin ang ka lun su ran mu la sa ka na yu nan. Isi nu su long ito kaa ki bat ang ma la ‐ wak na de mok ra ti kong ki lu sang ma ‐ sa. Sa mga in dustri ya li sa dong ban ‐ sang ka pi ta lis ta, ang la hat ng hayag pa ki ki ba ka ng ma sang mang ga ga wa at anak pa wis ay pag ha han da sa isang ar ma dong in su rek syon sa hi ‐ na ha rap upang ibag sak ang es ta ‐ dong bur ges. Mu ling pi na tu tu na yan ng pag ‐ pu pun ya gi ng ma ma ma yang Pa les ti ‐ no sa lan das ng ar ma dong pag la ban na ang mga ma ma ma yan at mga uring du ma ra nas ng pi na ka ma lu lu ‐ pit na an yo ng pang-aa pi at pag sa ‐ sa man ta la ang pi na ka de ter mi na ‐ dong mag su long ng pa ki ki ba ka pa ra sa pag la ya. Tu lad ng mga Pa les ti no, de ter mi na dong lu ma ban ang mga api at pi nag sa sa man ta la hang uri at ma ma ma yan sa Pi li pi nas, In dia, Tur key, Myan mar, Kur dis tan at iba pang ban sang at ra sa do o ma la ko ‐ lon yal at ma lap yu dal. Sa mga ban ‐ sang ito, pi na ka ma sa hol ang di na ‐ ra nas na ka gu tu man at ka hi ra pan ng ma yor ya ng ma ma ma yan. Ba tid ni lang wa la nang ibang lan das pa ra ba gu hin ang ka ni lang ka pa la ran kun di ang lan das ng san da ta hang pag la ban. Tu lad sa Pa les ti ne, hin di ma pa ‐ pa tay ang apoy ng ar ma dong pa ki ‐ ki ba ka, ang pi na ka ma ta as na an yo ng pag la ban na kai la ngan pa ra du ‐ ru gin ang ar ma dong reak syu nar ‐ yong es ta do at wa ka san ang pa sis ta at te ro ris tang pag ha ha ri ni to. Sa iba't ibang pa nig ng daig dig, tu luy-tu loy na su mi sik lab ang mga pro tes ta ng lak sa-lak sang ma ma ‐ ma yan pa ra wa ka san ang brutal na pag sakop sa Pa les ti ne. Bi lang pa ki ‐ kii sa sa ma ma ma yang Pa les ti no sa ar ma dong pa ki ki pag tu os sa te ro ris ‐ tang es ta do ng Zio nis tang Is ra el, ma ra pat la mang na ilun sad ng mga ar ma dong re bo lu syo nar yo sa iba't ibang pa nig ng mun do ang mga tak ‐ ti kal na open si ba pa ra ham ba lu sin ang im per ya lis mo at la hat ng su mu ‐ su por ta sa he no sid yo sa Gaza. Ha bang nag lu lun sad ng ge ra ng pang hi hi ma sok sa Middle East, pi ‐ naiig ting rin ng im per ya lis mong US ang mga si ga lot sa iba't ibang pa nig ng mun do. Pi naiig ting ng US ang tung ga li an ni to sa mga ka ri bal na im per ya lis tang ka pang ya ri han sa pa ngu ngu na ng Chi na at Rus sia. Sa ANG Nilalaman Editoryal: Anti-imperyalistang armadong paglaban ang kailangan sa buong mundo 1 Tomo LIV Blg. 21 | Nobyembre 7, 2023 Armadong pagpupunyagi sa Gaza 3 Ang Ang Bayan ay inilalabas sa 1-linggong opensiba sa Myanmar, inilunsad 4 wikang Pilipino, Bisaya, Iloco, Gaza, ginawang libingan ng mga bata 5 Hiligaynon, Waray at Ingles. 15-anyos at isa pa, ginahasa ng mga sundalo 6 Tumatanggap ang Ang Bayan ng mga 250 pabrika sa Bangladesh , nagsara 6 kontribusyon sa anyo ng mga artikulo Mga protesta 6 at balita. Hinihikayat din ang mga Sa madaling salita 7 mambabasa na magpaabot ng mga Kabulukan ng BSKE 2023 8 puna at rekomendasyon sa ikauunlad ng ating pahayagan. Iligtas ang Cancabato Bay sa reklamasyon 9 Paghaharing militar ng 8th ID sa Samar 10 Ang Ang Bayan ay inilalathala dalawang beses bawat buwan ng Komite Sentral ng Partido Komunista ng Pilipinas ang.bayan@cpp.ph 2 Eu ro pe at Asia, ma ging sa Africa, ka li wa't ka nang mga ge ra ang gi na ‐ ga tu ngan ng US. Si sin di han at ga ‐ ga mi ting da hi lan ng US ang la hat ng si ga lot na pwe de ni tong pa sik la ‐ bin sa iba't ibang pa nig ng mun do upang pa la wa kin ang sak law ng ka ‐ pang ya ri hang mi li tar ni to at big yan ng pag ka ka ta ong mag ka mal ng tu bo ang mga ka pi ta lis tang mi li tar ni to. Ba go su mik lab ang pag la ban ng Pa les ti ne, ang 20-bu wang ge ra sa Uk rai ne ang sentro ng im per ya lis ‐ tang sal pu kan sa pa gi tan ng US at mga al ya do ni to sa NA TO kontra sa Rus sia. Sa Asia, tu luy-tu loy na pi ‐ na la la ki ng US ang pre sen syang mi ‐ li tar ni to pa ra pa li bu tan at ud yu kan ang ka ri bal na Chi na. Si nu sul su lan ng US ang pag hi hi wa lay ng Tai wan sa Chi na, gi na ga wang mi li ta ri sa do ang South Chi na Sea sa pa ma ma gi ‐ tan ng pag ka lad kad sa mga al ya do sa mga "war ga mes," at pi na ti tin di ang ten syon sa pa gi tan ng Chi na at Pi li pi nas. Ar ma dong re bo lu syon ang pi ‐ na ka ma bi sang pa ra an pa ra pi gi lan at apu la in ang mga ge rang in ter- im per ya lis ta na si ni sin di han ng US sa iba't ibang pa nig ng mun do, ku ‐ ma ka lad kad sa ma li li it na ban sa, at nag da da la ng na pa ka la king pin sa la at pa sa kit sa daan-daang milyong ma ma ma yan. Sa pa ma ma gi tan ng ar ma dong pa ki ki ba ka sa Pi li pi nas at pag ba tak sa mga pa pet na tro pa ng US, na ha had la ngan ng re bo lu syo ‐ nar yong ki lu san ang pag sik lab ng ge ra; at kung hin di ma pi gi lan, ti yak na sa sa man ta la hin pa ra iba yong ma pa la kas at ma pa la wak ang ar ‐ ma dong re bo lu syon. Sa pa mu mu no ng Par ti do, buo ang ka pa sya han ng uring mang ga ‐ ga wa at ma sa ng sam ba ya nang Pi li ‐ pi no na isu long ang ar ma dong pag ‐ la ban. De ter mi na do ang mga re bo ‐ lu syo nar yong pwer sa na tu luy-tu loy na pa la ka sin ang BHB at isu long ang dig mang ba yan pa ra wa ka san ang im per ya lis tang pang-aa pi, aga ‐ win ang ka pang ya ri hang pam pu li ti ‐ ka at ita tag ang ba gong de mok ra ti ‐ ong gub yer nong ka ka ta wan at ma ‐ mu mu no sa ban sa tu ngo sa ma la ya at maa li wa las na ki na buk san. Nobyembre 7, 2023 ANG BAYAN
Ar ma dong pag pu pun ya gi sa Gaza la ban sa he no sid yo ng Is ra el at US Ma ta pos ang 20 araw ng pag ba ban ta ng "to do-to dong pa na ‐ na kop" sa Gaza, ni lu sob ng li mi ta dong tro pa ng Zio nis tang Is ‐ ra el ang hi la gang ba ha gi ng lu pa in ng mga Pa les ti no noong Ok tub re 27. Sa ko ber ng ma la wa kang pam bo bom ba na tu mar get sa mga kab le at lin ya ng ko mu ni ka syon, buong yabang na pu ma sok ang mga tro pang lu lan ng mga tang ke, buldoser, ar mo red ve hicle at iba pang sa sak yang mi li tar. Si na lu bong si la ng mga bom ba, eksplo si bo, mor tar at gra na da ng mga man di rig ma ng Izz ad-Din al- Qas sam Bri ga des, ang ar ma dong bi ‐ sig ng gru pong Ha mas (Is la mic Re ‐ sis tance Move ment). Sa git gi tang mga la ba nan ng tang ke la ban sa man di rig ma, ipi na ma las ng al-Qas ‐ sam ang ma la lim na kaa la man ni to sa mga tak ti ka at ka ga mi tang Is ‐ rae li. Ayon sa ta ga pag sa li ta ni tong si Abu Obei da, na pa sa bog at na wa sak ng al-Qas sam ang di ba ba ba sa 22 sa sak yang mi li tar sa unang 48 oras pa la mang ng pa na na kop. Sa pa nga ‐ la wang pag ka ka ta on, na gu lan tang ni to ang Is rae li Defen se Forces (IDF), na ka ra mi han ay wa lang ka ra na san sa aktwal na kom bat. Ma ra mi ang na pa tay sa IDF, ka bi lang ang ku man ‐ der ng ba tal yon ng mga tang ke. Ti wa la ang Ha mas na ma ga ga pi ni to ang anu mang pwer sang Is rae li sa lu pa kung saan su per yor ang ben ta he ni to sa te reyn at su por tang ma sa. Ma bi lis at li him na na ka pag li ‐ pat-li pat ang mga man di rig ma ni to ga mit ang mil ya-mil yang mga tun nel o la gu san sa ila lim ng Gaza. Ang mga tun nel na ito ay hin di na wa wa ‐ sak ng pam bo bom ba, hin di maaa ‐ ring pa su kin ng mga tang ke at may sa ri ling sis te ma ng ko mu ni ka syon na hin di sak law ng elektro ni kong sar ‐ bey lans ng Is ra el. Ang Ha mas ang nag ha ha ring par ti do sa Gaza. Pro duk to ito ng unang in tifa da o pag-aak las ng ma ‐ sa noong 1987 at may ma la pit na ug na yan sa ibang Is la mi kong gru po sa Middle East. Noong 2006, na ha lal itong ta ga pa ma ha la ng Gaza. Hin di ni to bi ni ta wan ang ar ma dong pag ‐ la ban bi lang pa ngu na hing san da ta la ban sa bru tal na pa na na kop ng Is ra el. Sa nag da ang mga taon, nag pa ‐ un lad ito ng sa ri ling pro ‐ duk syon ng mga mor tar, rocket-pro pel led gre na de (RPG), sa sak yang pang si ‐ sid, dro ne at iba pang ar mas. Ka tu wang ng mga ope ra syon ng Ha mas ang ibang mga ar ma dong gru po sa Gaza tu lad ng Al-Quds Bri ‐ ga de, Is la mic Ji had at Po pu lar Li be ‐ ra ti on Front of Pa les ti ne. Una nang gi nu lan tang ng al- Qas sam ang Zio nis tang Is ra el nang ilun sad ni to ang Al-Aqsa Flo od noong Ok tub re 7. Hin di na pi gi lan, o na tik ti kan man la mang, ng mga aban teng sis te ma ng sar bey lans, dro ne, ka ga mi tang elektro ni ko, mga sa te layt at ka hit ng araw-a raw na pang-aa ta ke ng mga pwer sang Is ‐ rae li ang sorpre sang ata keng ito. Ayon kay Obei da, pro duk to ang ope ra syon ng ilang taong pag ha ‐ han da at pag sa sa nay, pag-aa ral sa ka ta ngi an at ka ga mi tan ng kaa way, at pan la lan si sa dam bu ha lang sis te ‐ ma ng pa nik tik ni to. Pla na do, ma bi ‐ lis at ma li naw ang mga la yu nin ng pang-aa ta ke na isi na ga wa mu la sa lu pa, tu big at ma ging sa ere ga mit ang mga pa rag li der. Bi lang gan ti sa ka hi hi yang na ta ‐ mo sa ope ra syon, nag hu ra men ta do ang Is ra el. Ka tu wang ang US, pi na ‐ ka wa lan ni to ang pi na ig ting na kam ‐ pan yang he no sid yo sa si bil yang po ‐ pu la syon ng Gaza. Noong Nob ‐ yembre 2, na sa 25,000 to ne la dang bom ba na ang ibi nag sak ng US at Is ra el sa Gaza, ka tum bas ng da la ‐ wang bom bang nuk le yar. Wa lang awat ang pang wa wa sak ni to sa mga ba hay, os pi tal, paa ra lan, sim ba han, sentro ng ebak wa syon at mga imprastruk tu ra ng tu big, kur yen te at te le ko mu ni ka syon. Mula Oktubre 7, mahigit 10,000 na ang na pa tay sa pam bo bom ba ng Is ra el, higit 4,100 mga ba ta at higit 2,600 ka ba bai han. Ma hi git 500 na ang mga ma sa ker ng buu-bu ong pa ‐ mil ya. Wa lang lig tas sa Gaza, tar ‐ get maging ang mga ma ma ma ha yag at mga am bu lan sya. Ka sa bay ng pam bo bom ba ang pag-hos ta ge ng Is ra el sa mga si bil ‐ yang Pa les ti no. Na sa 4,000 mang ‐ ga ga wang Pa les ti no ang hi nos ta ge ni to sa mga kam po mi li tar ng IDF. Umaa bot na man sa 1,070 ang ar ‐ bit rar yong ina res to sa West Bank at East Je ru sa lem. Du ma ra nas si la ng ma ti tin ding tortyur, pam bu bug ‐ bog, pag pa pa hi ya at pa na na kit sa ka may ng mga sun da lo at ar ma dong set ler na Is rae li. Sa ka bi la ng te ro ris mo ng Is ra ‐ el, nag pa ha yag ang Ha mas ng ka ‐ han da an na pa la ya in ang la hat ng mga bi ni hag ni to sa Al-Aqsa Flo od sa pa ma ma gi tan ng ne go sa syon. Sa aktwal, nag pa la ya na ito ng mga ba bae, ba ta at ma ta tan da sa ma ka ‐ ta ong mga ba ta yan. Ibi nun yag mis ‐ mo ng mga na pa la ya ang maa yos at pa tas na pagtra to sa ka ni la ng mga man di rig ma. ANG BAYAN Nobyembre 7, 2023 3
Eu ro pe at Asia, ma ging sa Africa, ka li wa't ka nang mga ge ra ang gi na ‐ ga tu ngan ng US. Si sin di han at ga ‐ ga mi ting da hi lan ng US ang la hat ng si ga lot na pwe de ni tong pa sik la ‐ bin sa iba't ibang pa nig ng mun do upang pa la wa kin ang sak law ng ka ‐ pang ya ri hang mi li tar ni to at big yan ng pag ka ka ta ong mag ka mal ng tu bo ang mga ka pi ta lis tang mi li tar ni to. Ba go su mik lab ang pag la ban ng Pa les ti ne, ang 20-bu wang ge ra sa Uk rai ne ang sentro ng im per ya lis ‐ tang sal pu kan sa pa gi tan ng US at mga al ya do ni to sa NA TO kontra sa Rus sia. Sa Asia, tu luy-tu loy na pi ‐ na la la ki ng US ang pre sen syang mi ‐ li tar ni to pa ra pa li bu tan at ud yu kan ang ka ri bal na Chi na. Si nu sul su lan ng US ang pag hi hi wa lay ng Tai wan sa Chi na, gi na ga wang mi li ta ri sa do ang South Chi na Sea sa pa ma ma gi ‐ tan ng pag ka lad kad sa mga al ya do sa mga "war ga mes," at pi na ti tin di ang ten syon sa pa gi tan ng Chi na at Pi li pi nas. Ar ma dong re bo lu syon ang pi ‐ na ka ma bi sang pa ra an pa ra pi gi lan at apu la in ang mga ge rang in ter- im per ya lis ta na si ni sin di han ng US sa iba't ibang pa nig ng mun do, ku ‐ ma ka lad kad sa ma li li it na ban sa, at nag da da la ng na pa ka la king pin sa la at pa sa kit sa daan-daang milyong ma ma ma yan. Sa pa ma ma gi tan ng ar ma dong pa ki ki ba ka sa Pi li pi nas at pag ba tak sa mga pa pet na tro pa ng US, na ha had la ngan ng re bo lu syo ‐ nar yong ki lu san ang pag sik lab ng ge ra; at kung hin di ma pi gi lan, ti yak na sa sa man ta la hin pa ra iba yong ma pa la kas at ma pa la wak ang ar ‐ ma dong re bo lu syon. Sa pa mu mu no ng Par ti do, buo ang ka pa sya han ng uring mang ga ‐ ga wa at ma sa ng sam ba ya nang Pi li ‐ pi no na isu long ang ar ma dong pag ‐ la ban. De ter mi na do ang mga re bo ‐ lu syo nar yong pwer sa na tu luy-tu loy na pa la ka sin ang BHB at isu long ang dig mang ba yan pa ra wa ka san ang im per ya lis tang pang-aa pi, aga ‐ win ang ka pang ya ri hang pam pu li ti ‐ ka at ita tag ang ba gong de mok ra ti ‐ ong gub yer nong ka ka ta wan at ma ‐ mu mu no sa ban sa tu ngo sa ma la ya at maa li wa las na ki na buk san. Mga gru pong kontra-hun ta, nag lun sad ng 1-ling gong open si ba sa Myan mar Hin di ba ba ba sa 100 de tatsment ng reak syu nar yong huk bo ng Myan mar to at ma hi git 10,000 ang ar bit rar ‐ yong iki nu long. ang nag a pi ng mga ar ma dong pwer sang kontra-hun ta sa ha los 1-ling ‐ gong koor di na dong open si ba ni to sa re hi yon ng Shan. Apat na syu dad ang naa gaw at daan-da ang ar mas, mor tar, kan yon at mga ba la, pa ti anim na tang ke at isang ar mo red ve hicle, ang na sam sam. Noong Ok tub re 24, ini la bas ng Uni ted Na ti ons (UN) ang es pe syal na ulat na nag de tal ye ng mga kri ‐ men sa dig ma at kri men la ban sa sang ka tau han ng hun ta. Pi na ka ma ‐ ti ting kad ang wa lang pa kun da ‐ ngang pag tar get sa mga si bil yan ga mit ang mga bom ba, pag pa tay sa mga si bil yan o kom ba tant na na da ‐ da kip sa mga ope ra syon at ma la wa ‐ kan at sad yang pa nu nu nog ng mga ba hay at si bil yang iba pang imprastruk tu ra. Bi nan sa gang Ope ra syon 1027, nag si mu la ang mga open si ba noong Ok tub re 27. Ini lun sad ito ng Three Brot her ho od Al li ance, isang al yan ‐ sang bi nu buo ng Ara kan Army, Ta'ang Na tio nal Li be ra ti on Army at Myan mar Na tio nal De mocra tic Al li ‐ ance Army, pa wang mga huk bo ng mga et ni kong gru po sa Myan mar. Sa isang pa ha yag, si na bi ng al yan sa na bun sod ang open si ba ng ka gus tu ‐ hang "i pag tang gol ang mga si bil yan, igi it ang ka ra pa tan na de pen sa han ang sa ri li, pa na ti li hin ang kontrol sa sa ri ling mga te ri tor yo at ha ra pin ang mga pang-aa ta ke at pam bo ‐ bom ba ng hun ta-mi li tar." Sa kag yat, la yu nin ni tong ita boy ang hun ta mu la sa hi la gang ba ha gi ng Shan. Sa pang ma ta ga lan, de ter mi na do itong tu luy-tu loy na lu ma ban hang gang lu bu sang maga pi ang dik ta du rang mi li tar, isang ko mun na as pi ra syon ng ma ma ma yan sa Myan mar. na tin di ng hun ta ang pam bo bom ba mu la sa ere sa mga si bil yang ko mu ‐ ni dad sa Shan. Ma hi git 25,000 na ang na pi li tang lu mi kas sa ka ni lang mga ko mu ni dad at su mu kob sa ka ‐ ta bing mga es ta do o tu ma wid sa Chi na. Ang Shan Sta te ay isang re hi yon na ma ta tag pu an sa hang ga nan ng Myan mar at Chi na. Ma yor na ru ta ito ng ka la ka lan sa pa gi tan ng da la ‐ wang ban sa. Tu ma ta wid din di to ang da la wang pi pe li ne kung saan du ma da loy ang mil yong ku bi ko met ‐ rong la ngis mu la sa mga offsho re rig ng Myan mar tu ngong Chi na. Kru syal ang re hi yon sa pro yek tong One- Belt-O ne-Ro ad ng Chi na. Sa hu ling mga bu wan la mang, tu ma as nang 600% ang bi lang ng mga airstri ke ng hun ta kum pa ra sa na ka ra ang taon. Isa sa pi na ka hu ‐ ling ka so ang pam bo bom ba sa isang refu gee camp sa Mung Lai Hkyet sa Kachin Sta te noong ga bi ng Ok tub re 7. Da la wam pu't wa long refu gee, ka bi lang ang si yam na ba ta, ang agad na na ma tay. Ma hi git 60 ang na su ga tan. Noong Ok tub re 31, inia nun syo ng al yan sa na naa gaw ni to ang anim na ba yan sa Shan, ka bi lang ang da ‐ la wa kung saan du ma da an ang mga eksport ng hun ta tu ngong Chi na. Da hil apek ta do ang ko mer syo, na ‐ na wa gan na ang Chi na ng "kag yat na ti gil-pu tu kan" pa ra ha ya ang ma ‐ ka ta wid ang mga trak na nag da da la ng mga pro duk to. La ga nap ang ma ra mi hang pag ‐ pas lang sa mga si bil yan at su ga ‐ tang man di rig ma sa re hi yon ng Sa ‐ ga ing. Ang mga sad yang pa nu nu nog na man ng mga ba hay, tin da han, sim ba han at mga sa sak yan ay nai ‐ ta la sa mga re hi yon ng Sa ga ing, Mag way, Chin, Ka yin at Ka yah. May mga ka so na buong ko mu ni dad ang si nu nog. Bi lang su por ta, mag ka sa bay na ina ta ke ng mga pwer sa ng Peop le's Defen se Forces, Kachin In de pen ‐ dence Army at Ka ren Na tio nal Li be ‐ ra ti on Army ang mga pwer sa ng hun ta sa ka ni-ka ni lang mga sak law. Ma ra ming iba pang ar ma dong gru ‐ pong et ni ko ang su mu por ta at aktwal na lu ma hok sa mga open si ba. Ayon sa pa ha yag ng al yan ‐ "Nag la la gab lab" na bru ta li dad Sa pat ang ebi den syang na ka lap ng UN kaug nay sa pag sa sa ga wa ng mga pwer sa ng hun ta ng "pi ‐ na ka ma ta as na an tas na pag ‐ ma ma lu pit at pin sa la" sa mga bik ti ma ni to tu lad ng ga mit ang mga ba gay at iba't ibang por ma ng pag ‐ pa pa hi ya, mu ti la ‐ syon, gang o se ri ‐ at ra pe al sekswal na pang- aa li pin. Ka bi lang sa mga bik ti ma ay Mu la nang ina gaw ng hun ta ang es ta do po der noong 2021, umaa bot na sa 4,000 si bil yan ang pi na tay ni ‐ sa, ma hi git 100 tro pa ng hun ‐ ta ang na pa tay at ma ra mi ang na su ga tan sa unang li ‐ mang araw pa la mang ng open si ba. Ma hi git 60 tro pa, ang isang buong yu nit na may 41 ang sun da lo, su mu ko im bes na lu ma ban. pang ga ga ha sa ka bi lang Bi lang gan ti, pi ‐ mga ba ta. 4 Nobyembre 7, 2023 ANG BAYAN
Mga gru pong kontra-hun ta, Gaza, gi na wang li bi ngan ng mga ba ta nag lun sad ng 1-ling gong open si ba sa Myan mar Na ka pa na yam ng Ang Ba yan si Ka sa mang Co ni Le des ma upang ala min ang pa na ‐ naw ng Special Office for the Pro tecti on of Children ng Na tio nal De mocra tic Front of the Phi lip pi nes tung kol sa sit wa syon ng mga ba ta sa Gaza sa git na ng wa lang ha ‐ bas at wa lang pi ni pi ling mga ata ke ng Is ra el. Ayon sa iba't ibang mga ba li ta, mis tu lang li bi ngan na ang Gaza ng mga ba ta, kung saan 'di ba ba ba sa 40% ng mga na pa tay na Pa les ti no, at pa pa la ki pa, ay mga ba ta. AB: Ano ang pag ka ka ha lin tu lad at pag ka kai ba ng sit wa syon ng mga ba ta sa git na ng ar ma dong tung ga ‐ li an sa Pi li pi nas at Pa les ti ne? Ang Ba yan (AB): Kaug nay ng na pa pa na hong pa ha yag ng NDFP SOPC hing gil sa pag mo ni tor at pag ‐ ti yak sa ka ra pa tan ng mga ba ta sa git na ng mga ar ma dong tung ga li an, ano ang tin dig ng NDFP sa pa tu loy na oku pa syon at pag la bag sa ka ra ‐ pa tang tao sa Gaza? pa tay sa mga ba ta sa Gaza. Nag la ‐ bas na rin ng ma kai lang pa ha yag ang PKP bi lang pag kun de na sa ag re syon. Bu kod sa mga ito, ang mga pwer sa ng NDFP sa Pi li pi nas at ibang ban sa ay lu ma la hok sa iba't ibang mga pag ki los la ban sa ge ‐ noci dal war ng Is ra el. CL: Ang mga Pa les ti no ay pi na ‐ la yas sa ka ni lang lu pa in. Sa isang ba ha gi, may pag ka ka ha lin tu lad ito sa mga Lu mad na na pi li tang lu mi kas sa ka ni lang mga lu pa in at ta ha nan da hil sa mi li ta ri sa syon. Tu lad ng mga Pa les ti no, ang mga Lu mad at iba pang ma ma ma yang Pi li pi no sa ka na yu nan ay bi no bom ba. Ang mga Pa les ti no ay bik ti ma ng pam bo bom ‐ ba ng Is ra el at ang mga Pi li pi no sa ka na yu nan ay bi no bom ba ng reak ‐ syu nar yong mi li tar. Co ni Le des ma (CL): Ma la on nang na ni nin di gan ang NDFP pa ra sa mga ka ra pa tan ng ma ma ma yang Pa les ti no pa ra sa ka ni lang lu pa in. Ang ka sa lu ku yang dig ma ang ini lu ‐ lun sad ng Ha mas at ma ma ma yang Pa les ti no ay ge ra pa ra sa pam ban ‐ sang pag la ya. AB: Ano ang da pat na ga win ng mga ta ga pag tang gol ng ka ra pa tan ng mga ba ta, ta ga pag tang gol ng ka ra pa tang-tao, mga ma ma ma yang ma pag ma hal sa ka la ya an at mga re bo lu syo nar yo sa Pi li pi nas at sa buong mun do sa ha rap ng pa pa tin ‐ ding mga Zio nis tang ata ke sa ma ‐ ma ma yan at ba tang Pa les ti no? Ang nang ya ya ri nga yon sa Gaza ay ge noci de. Ang gi na ga wa ng Is ra ‐ el ay lan ta rang pag la bag sa In ter ‐ na tio nal Hu ma ni ta ri an Law. Ang pag ka kai ba ay la hat ng ma ‐ ma ma yan ng Gaza ang tar get ng pam bo bom ba, istra ping at pang-aa ‐ res to ng Is ra el. Mga or di nar yong ma ma ma yan si lang wi na sak ang mga ta ha nan at pi na tay ang mga ka pa mil ya. Sa ka so ng Pi li pi nas, ang tar get ng (pam bo bom ba ng) mi li tar ay mga ma ma ma yan sa ka na yu nan na pi na ra ra ta ngang mga ta ga su ‐ por ta ng New Peop le's Army, at hin ‐ di ang mga ma ma ma yan na na sa mga syu dad. CL: Una sa la hat, mi nu mung ka hi kong mag ka ro on ng mga po rum at iba pang mga ta la ka yang mag bi bi ‐ gay-im por ma syon sa pub li ko tung kol sa mga da hi lan sa li kod ng pag-a ta ke ng Is ra el sa ma ma ma yang Pa les ti no. Kai la ngang ma ta la kay ang ka say sa ‐ yan ng mga Pa les ti no na pi na la yas sa ka ni lang lu pa in. Ma ra mi pa rin ang na ni ni wa la na ang Is ra el ang naag ‐ rab ya do. Hin di ni la alam na ang mga Pa les ti no ay ina ga wan ng ka ni lang lu pang ta ha nan at na ni ni ra han nga ‐ yon sa isang oku pa dong te ri tor yo. At ang pi na ka ma sa hol na tra ‐ hed ya ay mga ba ta ang pi na ka ma la ‐ king bik ti ma ng ge rang ito. Ti na ta ‐ yang na sa 40% ng mga bik ti ma. Hin ‐ di pa ka sa ma ri to ang mga ba gong pa nga nak na sang gol na na nga ma ‐ tay sa mga incu ba tor da hil sa ka wa ‐ lan ng la ngis - la ngis na hin di pi na ‐ pa ya gan ng Is ra el na ma ka pa sok sa Gaza. AB: Ano ang mga hak bang na gi na ga wa ng NDFP upang ma pa tam ‐ pok ang ma lu lub ha at ma sa sa hol na pag la bag na ito sa lo kal at in ter na ‐ syu nal na an tas? Pi na pa tay ng ge ra sa Gaza ang ki na bu ka san ng ma ma ma yang Pa ‐ les ti no. Pe ro ma ta tag ang ma ma ma ‐ yang Pa les ti no. Lag pas 75 taon na si lang na ki ki ba ka pa ra ma ka ba lik sa ka ni lang lu pa. Maaa ring ma pa tay ng mga bom ba ang daan-da an sa ka ni ‐ la, pe ro daan-da ang hi git pa ang ba ba ngon at ipag pa pa tu loy ang ka ‐ ni lang pa ki ki ba ka. Na na na wa gan din ako sa la hat ng ma ma ma yang ma pag ma hal sa ka la ya an, hin di la mang sa Pi li pi nas kun di sa buong mun do, na lu ma hok sa mga pag ki los na na na na wa gan sa pag pa pa ti gil sa ge rang ag re syon ng Is ra el. Ta nging ang nag ka kai sang ti nig ng ma ma ma yan ng daig dig ang ma ka ka pag pa ti gil sa ge rang ito. CL: Nag la bas ng pa ha yag ng pag kun de na ang NDFP sa ag re syon ng Is ra el. Nag la bas din ng pa ha yag ang Special Office of the Pro tecti on of Children bi lang pag kun de na sa pag ‐ 5 ANG BAYAN Nobyembre 7, 2023
to at ma hi git 10,000 ang ar bit rar ‐ yong iki nu long. Noong Ok tub re 24, ini la bas ng Uni ted Na ti ons (UN) ang es pe syal na ulat na nag de tal ye ng mga kri ‐ men sa dig ma at kri men la ban sa sang ka tau han ng hun ta. Pi na ka ma ‐ ti ting kad ang wa lang pa kun da ‐ ngang pag tar get sa mga si bil yan ga mit ang mga bom ba, pag pa tay sa mga si bil yan o kom ba tant na na da ‐ da kip sa mga ope ra syon at ma la wa ‐ kan at sad yang pa nu nu nog ng mga ba hay at iba pang si bil yang imprastruk tu ra. Sa hu ling mga bu wan la mang, tu ma as nang 600% ang bi lang ng mga airstri ke ng hun ta kum pa ra sa na ka ra ang taon. Isa sa pi na ka hu ‐ ling ka so ang pam bo bom ba sa isang refu gee camp sa Mung Lai Hkyet sa Kachin Sta te noong ga bi ng Ok tub re 7. Da la wam pu't wa long refu gee, ka bi lang ang si yam na ba ta, ang agad na na ma tay. Ma hi git 60 ang na su ga tan. La ga nap ang ma ra mi hang pag ‐ pas lang sa mga si bil yan at su ga ‐ tang man di rig ma sa re hi yon ng Sa ‐ ga ing. Ang mga sad yang pa nu nu nog na man ng mga ba hay, tin da han, sim ba han at mga sa sak yan ay nai ‐ ta la sa mga re hi yon ng Sa ga ing, Mag way, Chin, Ka yin at Ka yah. May mga ka so na buong ko mu ni dad ang si nu nog. Sa pat ang ebi den syang na ka lap ng UN kaug nay sa pag sa sa ga wa ng mga pwer sa ng hun ta ng "pi ‐ na ka ma ta as na an tas na pag ‐ ma ma lu pit at pin sa la" sa mga bik ti ma ni to tu lad ng pang ga ga ha sa ga mit ang mga ba gay at iba't ibang por ma ng pag ‐ pa pa hi ya, mu ti la ‐ syon, gang o se ri ‐ al ra pe at sekswal na pang- aa li pin. Ka bi lang sa mga bik ti ma ay mga ba ta. 15-an yos at isa pa, gi na ha sa ng mga sun da lo ng 94th IB Pa la ya in ang Pa les ti ne! Hi git 600 ang nagpro tes ta sa em ba ha da ng Is ra el sa Bo nifacio Glo bal City, Ta gu ig City noong Ok tub re 31, pa ra ba ti ku sin ang oku pa syon, wa langti gil na pam bo bom ‐ ba, at he no sid yo ng Zio nis tang gub yer ‐ no ng Is ra el sa Gaza. Pi na ngu na han ang pro tes ta ng In ter na tio nal Lea gue of Peop les' Struggles (ILPS) at Ba gong Al yan sang Ma ka ba yan (Ba yan). Ba go ni to, nagpro tes ta ang mga Mo ro sa May ni la noong Ok tub re 26 bi lang ba ‐ ha gi ng ser ye ng mga pro tes tang ini lun ‐ sad sa Bang sa mo ro sa na ka ra ang mga ling go. Nag ka ro on din ng pro tes ta sa Ce bu. Da la wang ka so ng pang ga ga ha sa ng mga sun da lo ng 94th IB ang iniu ‐ lat ng mga re si den te ng Ba ra ngay Ca ra ba lan, Hi ma may lan City, Neg ‐ ros Occi den tal. Na ga nap ang kri men nang mag da os ng bay le (sa ya wan) ang mga sun da lo sa ba ra ngay noong hu ling ling go ng Agos to. Sa ga bi ng sa ya ‐ wan, na sak si han ng mga re si den te ang pag la pit ng li mang la la king sun da lo ng 94th IB at pa mi mi lit ni lang isa ma ang 15-an yos at isa pang da la ga sa ka ni lang kam po. Na muk ha an ng mga re si den te ang li ma na mga tro pang ka bi lang sa Re too led Com mu nity Sup port Prog ram (RCSP) na na ma ma la gi sa lu gar. Ayon sa pa mil ya ng mga bik ti ma, na ka su ot ng uni por meng mi li tar nang umu wi ki na bu ka san ang da la wang da la ga. Pagpatay. Binaril ng hindi pa kilalang mga personahe ang mamamahayag na si Juan Jumalon ng 94.7 Calamba Gold FM sa Calamba, Misamis Occidental habang nagbabalita sa radyo noong Nobyembre 5 ng umaga. Nakunan sa live na bidyo sa Facebook ang pagbaril sa kanya. Ili taw ang mga de sa pa re si dos. Nag ti ‐ pon ang mga pa mil ya, ta ga su por ta at gru po ng ka ra pa tangtao sa Quezon City noong Nob yembre 2 pa ra mu ling ipa na wa gan ang pag li li taw sa mga bik ‐ ti ma ng sa pi li tang pag ka wa la ng es ta do. Sa ila lim ni Marcos Jr, 11 na ang nai ta ‐ lang de sa pa re si do. Sa Sorsogon, pinatay ng mga bayarang hitman ng militar ang magsasakang si Arnel Halum noong Nobyembre 5 sa Sityo Kamandag, Barangay San Pascual, Casiguran. Tumutulong siya sa kanyang bayaw sa pagbubunot ng niyog nang pagbabarilin. Pag-a res to. Iti na go ng 203rd IB de at pi nag kai tan ng mga ka ra pa tan ang mga Pu lang man di rig ma na si na Sonny Ro ge lio (Ka Ed) at Sonny Sam bu tan (Ka Omeng) na na da kip noong Ok tub re 17 sa Sit yo Ma nam ‐ bao, Ba ra ngay San ta Cruz, Bo nga bong, Ori en tal Min do ro. Na tun ton ng pa mil ya si Ro ge lio noong Nob yembre 2 sa AFP Me dical Cen ter sa V. Lu na, Quezon City. Hin di pa na ha ha nap hang gang sa ka sa lu ku yan si Sam bu tan. Sa Ca ma ri nes Nor te, di na kip at iki nu long ng 9th IB ang ka tu tu bong si Erick An da ya noong Set yembre 23 sa Ba ra ngay Ma la ya, La bo. Ka sa ma ang bik ti ma ng kan yang mga kat ri bu na nag si pag tak bu han nang pag ba ‐ ba ri lin ng mga sun da lo. Pro tes ta kontra taaspre syo ng pet ‐ rol yo. Isang koor di na dong pro tes ta ng mga dray ber at ope rey tor ng dyip ang isi na ga wa sa Met ro Ma ni la noong Ok ‐ tub re 24 pa ra ba ti ku sin ang mu ling pag ta ta as ng pre syo ng mga pro duk tong pet rol yo sa ika13 pag ka ka ta on mu la noong Hul yo. Sa hu ling pag ta ta as, ti na ‐ ta yang uma bot na sa ₱19/lit ro ang idi ‐ nag dag sa die sel ha bang ha los ₱14/li ter ang na dag dag sa pre syo ng ga so li na at ke ro se ne mula simula ng taon. Nag ka ‐ ro on ng ka sa bay na pro tes ta sa mga syu dad ng Ba guio at Ce bu, at sa Iloi lo at Baco lod isang araw ba go ni to. Blo ke yo sa pag ka in. Nag du du lot ng ma la wa kang gu tom at ka hi ra ‐ pan ang blo ke yong pang-e ko nom ya na ipi na pa taw ng mga yu nit ng 2nd ID sa Ba ra ngay Lu mu tan at Ba ra ngay Pag sa nga han, Ge ne ral Na kar, Quezon. Ang blo ke yo ay ipi na taw ilang ling go mu la nang si mu lan ng 80th IB, 1st IB at ng pu lis ang ope ra syong kom bat sa ba yan noong Set yembre. 250 pab ri ka, isi na ra ng mga pro tes ta sa Bang la desh Ta mang kum pen sa syon sa mga rider, ibi gay. Daanda ang ri der o mga ta ga ‐ de li ber ng kum pan yang Grab ang nagpro tes ta sa Quezon City noong Ok ‐ tub re 25 pa ra ba ti ku sin ang hin di ma ka ‐ ta ru ngang pag ka kal tas ng ₱10 na ki ta ni la ka da de li be ri. Da hil sa kal tas, ang da ting ₱45 na mi ni mum na ki ta ni la ka da de li be ri ay ma gi ging ₱35 na la ‐ mang. Ki nun de na rin ng gru po ang pag tang gal ng Grab sa si yam na dray ‐ ber na lu ma hok sa asemble ya noong Ok tub re 19. NAGSARA ANG MAHIGIT 250 pab ri ka ng da mit sa Bang la desh mu la nag ‐ da ang ling go sa ha rap ng pagpro tes ta ng li bu-li bong mang ga ga wa ri to. Pu mu tok ang ga lit ng mga mang ga ga wa ma ta pos ang alok ng Bang la desh Gar ment Ma nufactu rers and Expor ters As socia ti on (BGMEA), sa ma han ng mga may-a ri ng pab ri ka, sa ka ka ram pot na 25% pag ta as sa bu wa nang mi ni mum na sa hod o 10,400 ta ka ($90) mu la sa ka sa lu ku yang 8,300 ta ka ($75 o ₱4,125). Ma la yong-ma la yo ito sa igi ni gi it ni lang pag ta as tu ngong 23,000 ta ka ($209) na ani la'y "pi na ka ma ba bang mi ni mum" pa ra ma bu ‐ hay ni la ang ka ni lang mga pa mil ya. Hu ling nag ka ro on ng ne go sa syon pa ‐ ra ita as ang ka ni lang sa hod noong 2017. Bi lang tu gon, ma ra has na bi nu wag ng mga pu lis ang mga pro tes ta sa pa ma ma gi tan ng tear gas, sound gre na de at shot gun pel lets. Da la wang mang ga ga wa ang na pa tay sa mga pag bu wag na ito. 6 Nobyembre 7, 2023 ANG BAYAN
pa tay sa mga ba ta sa Gaza. Nag la ‐ bas na rin ng ma kai lang pa ha yag ang PKP bi lang pag kun de na sa ag re syon. Bu kod sa mga ito, ang mga pwer sa ng NDFP sa Pi li pi nas at ibang ban sa ay lu ma la hok sa iba't ibang mga pag ki los la ban sa ge ‐ noci dal war ng Is ra el. AB: Ano ang da pat na ga win ng mga ta ga pag tang gol ng ka ra pa tan ng mga ba ta, ta ga pag tang gol ng ka ra pa tang-tao, mga ma ma ma yang ma pag ma hal sa ka la ya an at mga re bo lu syo nar yo sa Pi li pi nas at sa buong mun do sa ha rap ng pa pa tin ‐ ding mga Zio nis tang ata ke sa ma ‐ ma ma yan at ba tang Pa les ti no? CL: Una sa la hat, mi nu mung ka hi kong mag ka ro on ng mga po rum at iba pang mga ta la ka yang mag bi bi ‐ gay-im por ma syon sa pub li ko tung kol sa mga da hi lan sa li kod ng pag-a ta ke ng Is ra el sa ma ma ma yang Pa les ti no. Kai la ngang ma ta la kay ang ka say sa ‐ yan ng mga Pa les ti no na pi na la yas sa ka ni lang lu pa in. Ma ra mi pa rin ang na ni ni wa la na ang Is ra el ang naag ‐ rab ya do. Hin di ni la alam na ang mga Pa les ti no ay ina ga wan ng ka ni lang lu pang ta ha nan at na ni ni ra han nga ‐ yon sa isang oku pa dong te ri tor yo. Na na na wa gan din ako sa la hat ng ma ma ma yang ma pag ma hal sa ka la ya an, hin di la mang sa Pi li pi nas kun di sa buong mun do, na lu ma hok sa mga pag ki los na na na na wa gan sa pag pa pa ti gil sa ge rang ag re syon ng Is ra el. Ta nging ang nag ka kai sang ti nig ng ma ma ma yan ng daig dig ang ma ka ka pag pa ti gil sa ge rang ito. 7 ANG BAYAN Nobyembre 7, 2023
250 pab ri ka, isi na ra ng mga pro tes ta sa Bang la desh NAGSARA ANG MAHIGIT 250 pab ri ka ng da mit sa Bang la desh mu la nag ‐ da ang ling go sa ha rap ng pagpro tes ta ng li bu-li bong mang ga ga wa ri to. Pu mu tok ang ga lit ng mga mang ga ga wa ma ta pos ang alok ng Bang la desh Gar ment Ma nufactu rers and Expor ters As socia ti on (BGMEA), sa ma han ng mga may-a ri ng pab ri ka, sa ka ka ram pot na 25% pag ta as sa bu wa nang mi ni mum na sa hod o 10,400 ta ka ($90) mu la sa ka sa lu ku yang 8,300 ta ka ($75 o ₱4,125). Ma la yong-ma la yo ito sa igi ni gi it ni lang pag ta as tu ngong 23,000 ta ka ($209) na ani la'y "pi na ka ma ba bang mi ni mum" pa ra ma bu ‐ hay ni la ang ka ni lang mga pa mil ya. Hu ling nag ka ro on ng ne go sa syon pa ‐ ra ita as ang ka ni lang sa hod noong 2017. Bi lang tu gon, ma ra has na bi nu wag ng mga pu lis ang mga pro tes ta sa pa ma ma gi tan ng tear gas, sound gre na de at shot gun pel lets. Da la wang mang ga ga wa ang na pa tay sa mga pag bu wag na ito. Ka bu lu kan ng nag da ang elek syong pam ba ra ngay Mu ling tu mam bad sa nag da ang elek syong pam ba ra ngay ang ka bu lu kan 1. Ipi na kat ang mga tro pa sa lu gar sa ta bing ng pag pa pa na ti li ng se gu ‐ ri dad sa ba yan kaug nay ng ha la lang pam ba ra ngay. ng reak syu nar yong elek syon sa Pi li pi nas. Tu lad sa na ka ra an, ki na sang ‐ ka pan ito ng mga di nas ti yang pam pu li ti ka pa ra kon so li da hin ang ka ni lang ka ‐ pang ya ri han at mag han da pa ra sa su su nod na mga elek syon. Ata ke sa mga prog re si bong kan di da to Mu la Agos to 28 hang gang araw ng bo to han noong Ok tub re 30, la ga ‐ nap ang ka ra ha san at pang gi gi pit ng mga pu li ti ko sa ka ni lang mga ka ‐ tung ga li, pag bi li ng bo to, pa ki kia lam ng ma la la king pu li ti ko, pa ngi no ong may lu pa at ne go syan te, at pang hi ‐ hi ma sok ng mi li tar. Ca bang la san na ku mu kontrol sa tat ‐ long ba ra ngay (Free dom, Da lacu tan at Si lae). Pa tung-pa tong ang kri men ng pa mil ya sa mga re si den te, ka bi ‐ lang ang pam bu bug bog, pang-aa gaw ng lu pa at pag pa tay sa ka ni lang mga ka la ban. Tu lad sa na ka ra an, tar get ng mga pwer sa ng es ta do ang mga prog re si bo at ma ka ba yang kan di ‐ da to sa elek syong pam ba ra ngay. Sa Ba ta ngas, ti nang kang pi gi ‐ lan ng 59th IB ang pag kan di da to ni Ro nald Ra mos bi lang ka pi tan sa Ba ‐ ra ngay Maca lamcam A, Ro sa rio. Ma li syo song ina ku sa han si yang may kaug na yan sa re bo lu syo nar yong ki ‐ lu san sa pru bin sya pa ra big yan- kat wi ran ang pa nu nu pil sa kan ya. Sa ba yan ng San Fer nan do, wa ‐ lang gi na wang ak syon ang mga pu lis at sun da lo sa pag ha ha sik ng ta kot ni No nong Sa lu sad, pi nu no ng pa ra mi ‐ li tar. Ki ni ki lan ni ya ng ₱200,000 ang mga tu mak bo sa pag ka ka pi tan sa li ‐ mang ba ra ngay. Sa Ba ra ngay Ki ‐ ang bung kog, ₱750,000 pon do ng da la wang kan ‐ di da tong ka pi tan na ka la ban ng kan yang si nu su por ta han. Na sa 32 in si den te la mang ng ka ra ha sang may kaug na yan sa elek ‐ syon ang nai ta la ng Com mis si on on Electi ons (Co me lec). Sa mga ka song ito, 19 ka tao ang pi na tay ha bang 19 ang na su ga tan. Sa ulat ng ahen sya, wa la pang 200 ang ka so ng pag bi li ng bo to. Lub hang ma la la yo ang bi ‐ lang na ito sa ka to to ha nan. Sa Bu kid non, mga tau han mis ‐ mo ng me yor ng ba yan ng Quezon ang na kia lam at na ni ra sa mga kan ‐ di da tong ak ti bis ta. Ta kot ang al kal ‐ de na ma na lo sa po der ang ilang prog re si bo na maaa ring ma ka tu ‐ wang sa pa ki ki ba ka ng ma ma ma yan pa ra sa ka ni lang mga ka ra pa tan. ki nu lim bat ni ya La ga nap na bi li han ng bo to Sa Sor so gon, nai ta la ang bi li han ng bo to na ₱300-₱1,300 pa ra sa pag ka ka pi tan. May mga ka so na pa ‐ re hong tau-tau han ng meyor ang tu mak bong mag ka la bang ka pi tan. Sa Bu kid non pa la mang, naiu lat ang bi li han ng bo to sa la hat ng 464 ba ra ngay ng pru bin sya. Mil yun-mil ‐ yong pi song pon do ang ibi nu hos ng mga pu li ti ko at ne go syan te ng pru ‐ bin sya pa ra ti ya kin ang pag ka pa na ‐ lo ng ka ni lang mga "ma nok." Na sa ₱700-₱1,000 ang bi li han ng ka da bo to pa ra sa pag ka ka pi tan. Nag pa tak bo din ang Na tio nal Task Force-Elcac ng ilang mga tau- tau han ni to sa Bu kid non. Pi na tak bo at pi non do han ng mga ito ang mga tray dor na "su mu ren der" sa syu dad ng Ma lay ba lay at Va lencia. "Ku le ‐ lat" o ta long-ta lo la hat ang mga ito. Ka bi-ka bi la ang Red-tag ging sa sul sol ng mga ahen te ng es ta do sa ma ra ming ba ha gi ng ban sa. Nai ta la ang mga ka so ni to sa Ce bu City, sa Ton do, Ma ni la at iba pang lu gar. Na mud mod ng mga pol ye to sa mag ‐ ka ka ta bing ba yan ng Pavia, Zar ra ga at Iloi lo city sa Ilo ilo la ban sa mga li der na na ngu na sa mga pa ki ki ba ‐ kang ma sa sa ka ni-ka ni lang lu gar. Ka sab wat ng pi na ka ma la la king pu li ti ko ang mga sun da lo at pu lis. Sa Sor so gon, nag pa kat ang mga sun da ‐ lo ng tig-ii sang iskwad sa mga ba ra ‐ ngay si mu la Ok tub re 27. Sa La gu na, nag tam bak ng mga sun da lo mu la sa 1st IB at mga tang ke de ge ra sa ba ‐ yan ng San ta Ma ria si mu la Ok tub re Su por ta do ng bu lok na mga kan ‐ di da to ang no tor yus na mga kri mi nal ka bi lang ang pa mil yang De la mace sa Li ban sa mga ka so ng ka ra ha ‐ san at pag bi li ng bo to, bi na ti kos ng gru pong Kontra Da ya ang pag su bok sa elektro ni kong sis te ma ng elek ‐ syon sa da la wang ba ra ngay sa Cavi te at isa sa Quezon City. Ayon sa gru po, ang pag ga mit sa elektro ‐ ni kong sis te ma ay mag pa pa tin di la ‐ mang sa pan da ra ya sa elek syon da ‐ hil mas ma da li itong mai ta ta go. 8 Nobyembre 7, 2023 ANG BAYAN
Ka bu lu kan ng nag da ang elek syong pam ba ra ngay Ilig tas ang Canca ba to Bay sa rek la ma syon Sam pung taon mu la nang wa sa ‐ kin ng storm sur ge na da la ng su per bag yong Yo lan da ang syu dad ng Taclo ban, wa la pa ring sig ni pi ‐ kan teng hak bang ang lo kal na gub ‐ yer no pa ra iwa sang mau lit ang sa ‐ ku na. Sa ha lip, nag tu lak pa ito ng pro yek tong rek la ma syon na hin di la mang ka ba lig ta ran sa pag ha han ‐ da, kun di wa wa sak sa buong eko ‐ sis te ma ng Canca ba to Bay at pa pa ‐ tay sa ka bu ha yan ng ma ra ming ma ‐ ngi ngis dang na kaa sa ri to. ha ba an ni to. Ma la king par te din ng kul tu ra at ka say sa yan ng Taclo ban ang look. Na tam bak sa look ang ma ra ‐ ming ka lat tu lad ng mga si rang ba ‐ hay, ga mit at sa sak yan na iniwan ng storm sur ge. Uma pek to ito sa naa ‐ ning is da at ya mang da gat. Pe ro im ‐ bes na ha wa nin at li ni sin ang look, na ging so lu syon ng lo kal na gub yer ‐ no ang tu lu yan itong tam ba kan at pa ta yin. ta dong mga re si den te at ma ngi ‐ ngis da. Ha ha wa nin ni to ang bay bay kung saan na kap wes to ang ka ni ‐ lang mga bang ka at pa ti na rin mga ba hay. Ba tid ni lang hin di ito kai ba sa pa ta ka ran ng syu dad noong 2013 na "40-me ter no build zo ne" o pag ba ba wal na mag ta yo ng ba hay sa 40 met ro mu la sa bay bay na nag pa la yas sa ka ni la mu la sa ka ni ‐ lang mga ko mu ni dad. Im bes na tu ‐ nay na re ha bi li ta syon, gi na mit ng gub yer no at ka sab wat ni tong da yu ‐ hang bang ko ang bag yo pa ra aga ‐ win sa mga ma ngi ngis da ang ka ni ‐ lang lu pa, pa ti na rin ang bay bay at look. Ba tid ng gru po na ba ha gi ang cau se way sa mas ma sak law at ma ‐ sa mang pla no ng lo kal na gub yer no na i-recla im o tam ba kan ang 400 ek tar ya ng Canca ba to Bay at "it ‐ ranspor ma" ito sa sentral na distri ‐ tong pang ne go syo. "Pa pa ta yin ni to ang look, at ang buong eko sis te ma di to pa ra big yan-da an ang pag ta ta ‐ yo ng mga gu sa li at ko mer syal na sentro na pa ki ki ba ngan pa ngu na hin ng da yu hang ne go syo," ani to. Taong 2015 unang iti nu lak ng lo kal na gub yer no ng Taclo ban ang ₱3.46-bil yong pro yek tong Taclo ban Cau se way Project bi lang pam pi gil diu ma no ng storm sur ge, so lu syon sa tra pi ko, at pam pa la go ng tu ris ‐ mo. Ka sa ma ito sa iba pang pro yek ‐ tong tu lay at kal sa da sa Sa mar at Ley te na iti nu lak Ja pan In ter na tio ‐ nal Coo pe ra ti on Agency. Ba ha gi ng pon dong ga ga mi tin sa konstruk syon ang mga utang ng Asi an Deve lop ‐ ment Bank at iba pang im per ya lis ‐ tang insti tu syon. Hin di "pa tay" ang Canca ba to Bay, tu lad ng ipi ni pi lit ng gub yer no pa ra big yan-kat wi ran ang mga rek la ma syon. Noong pro yek tong 2003, idi nek la ra pa ito ng lo kal na kon se ho ng syu dad bi lang isang pro tek ta dong re serva ti on area. Ka ‐ tu na yan, may 3,649 ma ngi ngis da mu la sa 16 ba ra ngay ang na bu bu ‐ hay di to. Nag ta tag lay ito ng dang ‐ git, ta hong, seas hell, ali ma ngo at iba pang ya mang da gat. May ro on itong na ti ti rang 26 ek tar yang ba ‐ ka wan. sa Save Kan ka ba toc Advocacy, isang al yan sa ng mga re ‐ si den te, ma ngi ngis da at mga ma ka- ka li ka sang gru po, wa lang ba ta yan ang si na sa bi ng JICA at lo kal na gub yer no na mga "be ne pi syo" at "pag ti ti pid" na ma ta ta ma sa ng mga Taclo ba non mu la sa cau se way at rek la ma syon. Ayon Tar get ng pro yek to na mag la tag ng 2.6-ki lo met rong ha ba at ma hi git apat na met rong taas na cau se way o na kaa ngat na se men ta dong daan sa em bankment o bay bay ng look mu la sa sentro ng syu dad (Mag say say Blvd.) tu ngong Barangay San Jo se (Ka ta-i san Point). Pa ra ma ga wa ito, ta tam ba kan ng ba to at lu pa ang ma la lam bot na ba ha gi ng bay bay pa ra ma ging tun tu ngan ng kal sa da. Pa ra hin di lu bu sang ma ha rang ang da loy ng tu big, mag la la gay ng mga culvert sa li mang estra te hi kong pwes to ng istruk tu ra. Hin di pi pi gil sa anu mang storm sur ge ang cau se way, ayon sa gru po. Ni wa la ito sa ta mang lo ka syon. Sa ha lip, ba ba ra hin ni to ang pag da loy ng tu big pa la bas sa syu dad na maaa ring mag re sul ta sa mas ma da ‐ las at di hu hu pang mga pag ba ha. Ipag ka ka it ni to ang ka bu ha yan sa ma hi git 1,000 ma ngi gis da at ka ni ‐ lang mga pa mil ya. Hin di rin ito ma ‐ ka re re sol ba sa tra pi ko da hil tu ‐ mang gi nang pu ma sa da ang mga dray ber di to. Ani la, wa la na mang si lang ma ku ku hang pa sa he ro sa ka ‐ Noong Ok tub re 1 la mang, ipi ‐ na ti gil ng lo kal na upi si na ng De ‐ partment of Envi ron ment and Na ‐ tu ral Re so urces ang la hat ng ope ‐ ra syong rek la ma syon sa look du lot ng ka wa lan ng angkop na mga per ‐ mit ni to at pag ka si ra ng pro tek ta ‐ dong ba ka wan. Sa ka bi la ni to, pa ‐ tu loy na ipi nag ta tang gol ng me yor ng syu dad na si Alfred Ro mu al dez ang pro yek to. Si mu la pa la mang ng pro yek to, ma ri in na itong ti nu tu lan ng apek ‐ 9 ANG BAYAN Nobyembre 7, 2023
Pag ha ha ring mi li tar ng 8th ID sa Sa mar Sa ma la la yong ba ra ngay ng Sa mar, na ma ma ya ni ang ka may na ba kal ng 8th bar yo, ba wal mag la bas ng ka hit isang la ta ng bi gas kung hin di ito lu to at na ka la gay sa bau nan. ID ng Ar med Forces of the Phi lip pi nes (AFP). Ma la yo sa ma ta ng pub li ko at mid ya, pi naii ral di to ang si rek tong mga pag du kot, de ten syon at pag ku long sa mga si bil yan sa ka ni lang mga ko mu ni dad at pagsasagawa ng sa mut sa ring pang- aa bu song mi li tar. Buong ki nu ba ba wan ng mga yu nit militar ang mga si bil yang aw to ri dad. Sa Ma pa nas, Ga may at Pa la ‐ pag, hi git na mas ma hig pit ang pag ‐ ha ha ring mi li tar ng 74th IB. Ipi na ‐ li lis ta ng mga sun da lo ang ek sak ‐ tong lu gar na pu pun ta han ng mag ‐ sa sa ka at ki nu ku nan si la ng lit ra to. Pi nag ba ba wa lan si lang mag da la ng bi gas sa bu kid at da pat ang sar di ‐ nas na ba bau nin ay na ka la gay sa bau nan. Ar bit rar yong ipi na tu tu pad ang mga lockdown sa ta bing ng pag ha ha wa an ng Covid-19 ka hit hin di to too. Pag du kot at ekstra hu di syal na de ten syon bas-ma sok ng mga re si den te sa ka da bar yo. Si nu mang pu pun ta sa bu kid o magtra ba ho ay pi pir ma sa log bo ok at hi nu hu li ang si nu mang na sa la bas na wa la di to. Na ka tak da kung ilang oras la mang maaa ring lu ma bas. Hin di ba ba ba sa 10 ang bik ti ma ng pag du kot at sik re tong de ten syon sa kam po ng 8th ID sa Ba ra ngay Mau long, Cat ba lo gan, Sa mar mu la pa noong na ka ra ang taon. Na na na ‐ ti li si lang na ka pi it, hin di ma bi si ta ng mga kaa nak, at wa lang li gal na rep ‐ re sen ta syon hang gang nga yon. Ipi ‐ nai la lim si la sa emo syo nal, pi si kal at men tal na torytur ng ber du gong mga sun da lo. Noong Ab ril, li mang be ses na bi ‐ nom ba mu la sa him pa pa wid at inistra ping ang Ba ra ngay Se no no ‐ gan de Tu bang, Silvi no Lo bos noong Ab ril. May araw na li mang be ses isi ‐ na ga wa ang pam bo bom ba, ga mit ang 10 rocket, ka sa bay ang apat na be ses na pag pa pa sa bog ng kan yon at pang-iistra ping. Tat long mag sa ‐ sa ka ang di rek tang pi na pu tu kan ng mga sun da lo. Li ban di to, la ga nap ang mga kri men ng mi li tar tu lad ng pag na na kaw ng ma nok at ka ga mi ‐ tang pambu kid, pag si ra sa ba hay, pag wa sak sa mga pa na na nim, at ili ‐ gal na de ten syon. Sa ga bi, pai sa-i sang inii kot ang ba wat ba hay upang bi la ngin ang mga taong tu mu tu loy di to. Kung mag-i ba ang bi lang, pa pa na gu tin ang upi syal ng ba ra ngay. Ti ni tik ti ‐ kan at sik re tong pi na pa king gan ang usa pan ng mga ta ga bar yo sa ka ni ‐ lang mga ba hay. Pi na pa lis ta sa mga tin da han ang la hat ng bi ni bi li di to pa ra ka ni lang ma ban ta yan. Ka bi lang sa mga bik ti ma si na Ma ri el Re ba to at Mo nica Ogacho, kap wa mga ba gong ina, at ka ni lang mga sang gol. Ka sa ma ni lang iki nu ‐ long sa kam po si na Marygrace Tam ‐ bis Bici na, Re na to Cho koy Rufo at tat lo pang di nu kot ng mi li tar noon ding Mar so. Ang iba sa ka ni la ay di ‐ nam pot mu la sa inuu pa hang ba hay sa Cal ba yog City noong pang Di ‐ syembre 2022. Li mang taon ng MO 32 Sa na ka ra ang li mang taon, tu ‐ min di ang ka ra ha sang mi li tar sa Eas tern Vi sa yas. Ga mit ang Me mo ‐ ran dum No. 32, apat na ba tal yon ang ipi na kat sa re hi yon sa pa gi tan ng Di syembre 2022 at Peb re ro pa ra "ga pi in" ang "na ti ti rang apat na ak ti bong la ra ngang ge ‐ ril ya" sa hi la gang ba ha gi ng Sa mar. Dag dag ang mga ito sa tat long bri ga ‐ da ng 8th ID na ka sa lu ‐ ku yang pi na mu mu nu an ni Maj. Gen. Ca mi lo Z. Li ga yo. Ha los pa re ho ang ka la ga yan sa mga ba yan ng Las Navas at Ca tu big kung saan na ka pa kat na man ang 3rd IB, 20th IB at 19th IB. Ban tay- sa ra do ang la hat ng di na da la ng mga mag sa sa ka sa bu ki rin. Sa ilang Na pag-a la man ng re bo lu syo nar ‐ yong ki lu san ang ka ni lang ka la ga yan nang ilan sa mga di nu kot ay pan sa ‐ man ta lang pi na la ya at na ka pag-u lat sa BHB. Ka bi lang sa pi na ka wa lan mga ang apat na Pu lang man di rig ma na ina ‐ ta sang mag sil bing ahen teng mi li tar. Kontrol ng mi li tar sa bu hay si bil yan Sa anim na ba ‐ yan sa Northern Sa ‐ mar, ani mo'y mga bi ‐ lang gu an ang mga bar yo at mga sun da ‐ lo ang mga ta ga ban ‐ tay. Sa Silvi no Lo bos, kontro la do ng mga sun da lo ang pag la ‐ Kung tu tuu sin, wa la nang ba ta yan ang Me ‐ mo ran dum 32 na unang re hi meng ipi na taw ng Du ter te noong noong Nob yembre 22, 2018. Ito ay da hil ti nang gal na ang "sta te of na tio nal emer ‐ gency" sa Min da nao noong Hul yo 27 na nag ‐ sil bing ba ta yan nito. 10 Nobyembre 7, 2023 ANG BAYAN