Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19 MAGSUOT NG MASK UPANG IPAKITA NA IKAW AY NAGMAMALASAKIT HAWAII DEPARTMENT OF HEALTH (KAGAWARAN NG KALUSUGAN NG HAWAII) Home Care for Persons with COVID-19 - Tagalog
Aloha, Ang pangangalaga para sa isang taong may COVID-19 ay maaaring maging mahirap. Hindi ka nag-iisa, higit sa 90% ng mga tao sa Hawaiin na nahawa ng COVID-19 ang tumatanggap ng pangangalaga sa kanilang bahay. Iyon ang dahilan kung bakit mahalagang ang lahat ng nasa hustong gulang ay may kaalaman kung paano magkaloob ng pangangalaga sa COVID-19 para sa mga sarili o isang minamahal sa kanilang bahay. Ang Estado ng Hawaii ay maraming tulong na makukuha mo. Ang libritong ito ay nagkakaloob ng impormasyon upang bumuo ng plano para sa iyo at sa mga minamahal kapag ikaw o ang isang malapit na miyembro ng pamilya o kaibigan ay nahawa ng COVID-19. Ang pagdayal ng 2-1-1 sa iyong telepono ay magkokonekta sa iyo sa Aloha United Way upang lumikom ng impormasyon tungkol sa nakahandang mga tagatulong ng komunidad na maaaring makatulong sa iyo sa panahong ito. Ang libritong ito ay hindi pumapalit sa payong medikal. Ang mga taong may COVID-19 ay dapat humingi ng payong medikal at pangangalaga mula sa isang lisensiyadong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan, ang libritong ito ay may impormasyon para sa paghahanap nito. Ang impormasyon tungkol sa COVID-19 ay isinasapanahon habang nadaragdagan ang kaalaman tungkol sa virus. Ang mga pagsasapanahon ay matatagpuan sa Hangad namin ang iyong maganda at matatag na kalusugan! Aloha, Hawaii State Department of Health Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 3
Talaan ng mga Nilalaman Buuin ang iyong Plano sa COVID-19 ... 6 Listahan ng kontak na mahahalagang tao ... 7 Pangkalahatang-tanaw sa COVID-19 ... 8 Mga sintomas ... 8 Mga taong nasa mas malaking panganib ng matinding COVID-19 ... 9 Paano kumakalat ang COVID-19 virus? ... 10 Patigilin ang pagkalat ng COVID-19 ... 11 Bakit dapat mong sundin ang mga rekomendasyon upang PATIGILIN ANG COVID-19 sa pagkalat sa ibang mga tao? ... 12 Alamin ang pagkakaiba sa pagitan ng paghiwalay at quarantine ... 13 Ano ang Pagtunton sa Kontak? ... 15 Pangangalaga sa isang taong may COVID-19 sa bahay ... 16 Mga Suplay para sa COVID-19 para sa iyong Sambahayan ... 16 Makipag-ugnayan sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ng taong may sakit ... 17 Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ... 17 Mga bagay na dapat talakayin sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ... 17 Paghiwalay sa bahay ... 18 Mga tagatulong kapag ang paghiwalay ay hindi makakamit sa bahay ... 19 Pagpili ng Angkop na Tagabigay ng Pag-aalaga ... 20 Kaligtasan ng Tagabigay ng Pag-aalaga habang nag-aalaga sa isang taong may COVID-19 ... 21 Kalinisan ng Kamay at Huwag Hawakan ang Mukha ... 22 Paghuhugas ng kamay ... 22 Pagpapanatiling hindi hinahawakan ang iyong mukha ... 23 Personal na Nagpoprotektang Kagamitan ... 24 Mga Mask ... 24 Pagsusuot at Paglilinis ng Iyong mga Mask ... 24 Wastong paglagay at pagtanggal ng mask ... 25 4 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Face Shield o mga Goggle ... 26 Wastong paglagay at pagtanggal ng face shield o mga goggle ... 26 Mga Maitatapong Guwantes ... 27 Upang wastong ilagay ang mga guwantes... 27 Upang wastong tanggalin ang mga guwantes ... 27 Linisin at Idis-impekta ang Kapaligiran ng Bahay ... 29 Mga payo para sa paglilinis at pagdis-impekta ... 30 Pangangalaga ng Katawan, Isipan, at Diwa ... 32 Pagsubaybay sa Taong May Sakit sa Bahay ... 32 Mga Palatandaan na ang Taong May COVID-19 ay Lumulubha ang Sakit. 33 Paano Kumuha ng Temperatura ... 34 Kaligtasan at Pagkontrol sa Impeksyon: ... 34 Oral na temperatura (sa pamamagitan ng bibig) ... 34 Rectal na temperatura... 35 Infrared na Walang Kontak ... 35 Paano Kumuha ng Pulso at Bumilang ng mga Paghinga ... 36 Pagkuha ng pulso ... 36 Pagbilang ng mga Paghinga ... 37 Oximeter ng Pulso ... 37 Paano gamitin ang isang oximeter ng pulso ... 38 Mga tagatulong ... 38 Aloha United Way 211 ... 38 Mga Serbisyong Suporta sa Krisis, Kalusugan ng Isip o Paggamot sa Paggamit ng Substance ... 39 Mga Sentrong Pangkalusugan sa Komunidad... 39 Mga Sistema ng Pangangalagang Pangkalusugan sa Katutubong Hawayano ....42 Mga Foodbank ... 45 Tulong sa Paghiwalay at Quarantine na kaugnay ng COVID-19 ... 46 Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal ... 47 Talaan ng Temperatura, Paghinga, Pulso, at Oximetry ng Pulso ... 49 Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 5
Buuin ang iyong Plano sa COVID-19 LISTAHAN NG DAPAT TIYAKIN SA COVID-19 Mga pangunahing bagay na kailangan kang magplano:
Edukahan ang sarili: Alamin ang kailangan mo upang alagaan ang isang taong may COVID-19.
Isaalang-alang ang alam mo na at hindi mo pa alam tungkol sa pangangalaga sa bahay ng may COVID-19. Gumawa ng listahan ng mga suplay at kagamitan na kailangan para sa pangangalaga sa bahay ng may COVID-19. Unawain na kailangan mong sabihin sa iba na nahantad sa iyo. Maging isang lider sa iyong bahay. Turuan at sanayin ang iba sa iyong pamilya tungkol sa pangangalaga sa bahay ng may COVID-19.
Ang unang hakbang upang simulan ang iyong plano sa COVID-19 ay repasuhin itong librito ng Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19. 6 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Listahan ng kontak na mahahalagang tao Kumpletuhin ang form na ito (bago magsimula) para sa iyo at ibang mga tao na maaaring magkaloob ka ng pangangalaga: Tagapagkaloob ng Pangangalagang Pangkalusugan Pangalan: ___________________________ Telepono: _____________________ Address: Parmasya Pangalan: ___________________________ Telepono: _____________________ Address: Pang-emerhensiyang Kontak para sa Iyong Pamilya Pangalan: ___________________________ Kaugnayan: ___________________ Telepono: ___________________________ Email: ________________________ Miyembro ng Pamilya na Makakagawa ng mga Desisyon para sa Iyo Kung Kailangan Pangalan: ___________________________ Kaugnayan: ___________________ Telepono: ___________________________ Email: ________________________ (Mga) Paaralan na Pinapasukan ng Miyembro ng Pamilya Pangalan: ___________________________ Telepono: _____________________ Pangalan: ___________________________ Telepono: _____________________ Pangalan: ___________________________ Telepono: _____________________ Suporta sa Pamilya (Mga pagkain, gamot, suplay, atbp.) Pangalan: ___________________________ Kaugnayan: ___________________ Telepono: ___________________________ Email: ________________________ Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 7
Pangkalahatang-tanaw sa COVID-19 Ang Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) ay dulot ng isang bagong strain ng coronavirus na tinatawag na Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS CoV-2). Halos bawat bansa sa mundo ay nagkaroon ng mga kaso ng COVID-19. Sa Hawaii mga 7-10% ng mga nagkaroon ng sakit ay nangangailangan ng pagpapaospital. Kapag nagbago ang virus (nag-mutate), ang nabagong virus ay tinatawag na isang variant. Ang Delta ay isang variant ng SARS CoV-2 na higit na nakahahawa, na nagdaragdag ng pagkalat ng COVID-19 sa mga indibidwal, kasama na ang mga nabakunahan. " Lagnat na 100.4°F o mas mataas " Inuubo " Pangangapos ng hininga " Mga pananakit ng kalamnan at mga kirot " Pagsusuka o pagtatae " " Panginginig Bagong pagkawala ng panlasa o pang- amoy " Masakit na lalamunan " " Sakit ng Ulo Pagkapagod 8 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Mga sintomas Mga sintomas ng COVID-19:
Ang mga sintomas ay lumilitaw mga 2-14 araw pagkatapos mahantad sa virus mula sa ibang tao.
Ang mga tao ay maaaring makahawa ng ibang mga tao mula sa dalawang araw bago lumitaw ang mga sintomas hanggang 10 araw pagkatapos magsimula ang mga sintomas. Maraming tao ang magkaroon ng COVID-19 nang walang mga sintomas at maaaring magkalat ng impeksyon sa ibang mga tao.
Ang mga sintomas ay maaaring mula sa banayad hanggang sa matindi. Ang mga taong nasa mas malaking panganib ng matinding COVID-19 ay kinabibilangan ng: Matatanda (65+) Mga taong may: " Kanser " Kalagayan kung saan nakompromiso ang iyong kakayahang lumaban sa sakit (mahinang immune system) " Patuloy na sakit sa bato " Sakit sa atay " COPD (chronic bronchitis at emphysema) " Sobrang timbang at labis na katabaan " Demensya o iba pang neurolohikal na kondisyon " Pagbubuntis " " Diabetes Mellitus (Type 1 o 2) Down Syndrome " " Sickle cell disease Paninigarilyo (kasalukuyan o dati na) " Mga kondisyon sa puso (panghihina ng puso, sakit sa arterya ng puso, o mga sakit sa kalamnan ng puso o cardiomyopathy) " Impeksiyon ng HIV " Stroke " Mga diperensya sa paggamit ng sangkap " Mahinang immune system mula sa pag-transplant ng solidong organ o stem cell Ito ang dahilan kung bakit mahalagang manatiling malusog at kontrolado ang mga di-gumagaling na sakit sa panahong ito ng pandemya. Kung ikaw ay naninigarilyo o gumagamit ng vape, inirerekomenda namin ang pagtigil. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 9
Paano kumakalat ang COVID-19 virus? Direktang Kontak Tao-sa-Tao Ang COVID-19 virus ay kumakalat mula sa isang tao patungo sa ibasa pamamagitan ng: Maliliit na patak ng paghinga na nagkakaroon ng matinding paglaki kapag may ubo o pagbahin o malakas na pagsasalita o pagkanta (kaya... takipan ang iyong bibig kapag umuubo, bumabahin, higit pang lumayo mula sa mga taong nagsasalita nang malakas).
Paglanghap ng hangin kung saan ang COVID-19 ay lumulutang sa masyadong maliliit na patak - panatilihing bukas ang mga bintana kung magagawa. Hindi Diretsong Kontak Ang isang taong may COVID-19 ay humipo sa isang bagay at nag-iiwan doon ng virus. Ang ibang tao ay hihipo sa lugar na ito, at saka hahawak sa kanyang mukha, hahayaang pumasok ang mikrobyo sa katawan sa pamamagitan ng ilong, bibig o mga mata. Ito ang dahilan kung bakit ang paghuhugas ng kamay at paglilinis ng bahay ay napakahalaga! Bagaman ang COVID-19 virus ay maaaring mabuhay sa mga ibabaw sa ilang oras o mas matagal, ang pagkalat mula sa paghipo sa mga ibabaw ay hindi ipinapalagay na isang karaniwang paraan na kumakalat ang COVID-19. Mahalagang tandaan: Ang mga taong nahawa at walang mga sintomas ay maaaring maikalat ito sa iba sa pamamagitan ng diretsong kontak o hindi diretsong kontak. Sila ay maaari pang maging mga super spreader (nagkakalat sa maraming tao)! 10 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Patigilin ang pagkalat ng COVID-19 MANATILI sa bahay kung ikaw ay may sakit maliban kung kukuha ng pangangalagang medikal.
Iwasan ang kontak sa mga taong may sakit. Madalas na hugasan o i-sanitize ang iyong mga kamay (kalinisan sa kamay).
Ang tagabigay ng pag-aalaga ay dapat na laging maghugas ng kanilang mga kamay pagkatapos makontak ang isang miyembro ng pamilya na may COVID-19. Huwag hawakan ang iyong mukha! Gumamit ng face mask. Huwag lumapit sa ibang tao at iwasan ang mga umpukan. Manatiling hindi bababa sa 6 na talampakan ang layo mula sa mga taong hindi nakatira sa iyong bahay.
Etiketa sa ubo- takipan ang iyong bibig at ilong kapag umuubo o bumabahin.
Linisin / idis-impekta ang mga ibabaw sa iyong bahay gamit ang pambahay na pandis-impekta. Magpa-iniksyon ng isang taunang pag-iniksyon sa trangkaso upang maiwasan ang pagkakaroon ng trangkaso. Ang trangkaso at COVID-19 ay may ilan sa parehong mga sintomas na maaaring lumikha ng pagkalito. Maaari ring mapahina ng trangkaso ang iyong immune system.
Kumuha ng bakuna sa COVID-19. Pinipigilan ng mga bakuna sa COVID-19 na magkaroon ka ng COVID-19. Kung magkakaroon ka ng COVID-19 pagkatapos mabakunahan, tinutulungan ka ng bakuna para hindi ka magkaroon ng malalang sakit. Itinuturing na ganap nang nabakunahan ang mga tao 14 na araw pagkatapos matanggap ang ika-2 dosis ng serye na may 2 dosis o isang dosis para sa bakunang may isang dosis. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 11
Kīnā'ole Gawin ang tamang bagay, sa tamang paraan, sa tamang lugar, para sa tamang dahilan, na may tamang pakiramdam...sa unang pagkakataon! Bakit dapat mong sundin ang mga rekomendasyon upang PATIGILIN ANG COVID-19 sa pagkalat sa ibang mga tao? Panatilihing ligtas ang iyong pamilya at isaalang-alang ang maaaring mangyari sa katawan, damdamin, at diwa kung may magkaroon ng COVID-19 sa iyong bahay.
Tayong lahat ay dapat magkaroon ng diwa ng kīnā'ole na nangangahulugang dapat nating gawin ang tama! May kapangyarihan kang pigilan ang pagkalat ng COVID-19 sa isang minamahal o kaibigan. " Makakagawa tayo ng mga hakbang upang bawasan ang posibilidad ng paghawa sa ating mga kaibigan at pamilya. Wala sa atin na may gustong mahawa ng COVID-19 ang mga minamahal. Gawin ang iyong bahagi upang manatiling ligtas at maging sensitibo sa pasanin sa damdamin na nililikha ng COVID-19 sa ating komunidad. Mangangailangan ng pagtatrabaho nating magkakasama (hana pū 'ana) upang protektahan ang ating komunidad, mga pamilya at ang ating mga sarili. 12 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Alamin ang pagkakaiba sa pagitan ng paghiwalay at quarantine Ang Paghiwalay ay para sa taong nasuring positibo o nasuring may COVID-19 anuman ang katayuan ng pagpapabakuna. Maliban sa pagkuha ng medikal na pangangalaga, dapat kang manatili sa bahay o sa isang pasilidad sa paghiwalay hanggang: Hindi bababa sa 10 araw na ang lumipas mula noong unang lumitaw ang mga sintomas o kung walang sintomas, mula noong isagawa ang pagsusuri sa COVID-19 AT Hindi bababa sa 24 na oras na ang lumipas na walang kang lagnat (nang hindi gumagamit ng mga gamot para sa pampababa ng lagnat) AT
Bumubuti ang ipang sintomas (hal., ubo, pangangapos ng hininga). Maaaring kailangan mong maghintay nang hanggang 20 araw kung nagkaroon ka ng malalang kaso ng COVID-19 o nakompromiso ang iyong kakayahang lumaban sa sakit. Dapat itong suriin ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Huwag magkaroon ng malapit na kontak sa sinumang hindi nakatira sa iyong bahay. Naka-quarantine ang mga miyembro ng sambahayan na hindi nababakunahan. Ang Quarantine ay para sa isang kontak na hindi pa ganap na nabakunahan* at nahantad sa isang taong may COVID-19. Ang ibig sabihin nito, ang taong nagkaroon ka ng kontak ay may mga sintomas ng COVID-19 at/o nagkaroon ng positibong pagsusuri sa COVID-19 (nabakunahan o hindi nabakunahan). Kung nagawa mong maiwasan pang makipag-ugnayan sa isang taong positibong may COVID-19, ang quarantine ay 10 araw†. Kung hindi mo maiiwasan ang kontak, dapat kang manatili sa bahay habang nakahiwalay ang taong may COVID-19 AT para sa 10 karagdagang araw. Isaalang-alang ang 14 na araw ng quarantine kung maaari mong mahantad ang isang nakatatanda, taong nakompromiso ang kakayahang lumaban sa sakit, o may iba pang salik ng panganib para sa mga malalang resulta kung mahawaan ng SARS CoV-2. Itinuturing na ganap na nabakunahan ang mga tao 2 linggo pagkatapos matanggap ang kanilang ika-2 dosis sa seryeng may 2 dosis o 2 linggo pagkatapos ng bakuna sa COVID-19 na may isang dosis. †Pinaiiral pa rin ang 14 na araw ng quarantine sa mga lugar kung saan nagtitipon ang mga tao (hal., mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga, mga bahay para sa pangangalaga sa grupo, mga pasilidad sa tinutulungang pamumuhay, mga pasilidad sa pagwawasto, mga tirahang kanlungan, mga lugar para sa rehabilitasyon at paggamot sa tahanan, pabahay sa militar, atbp.). Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 13
Ang mga kontak sa sambahayan (mga malapit na kontak) ay ang mga taong nakatira sa parehong bahay at may patuloy na kontak sa taong may COVID-19. " Ang mga tagapangalaga at kontak sa sambahayan na hindi nabakunahan ay dapata manatiling naka-qurantine habang may sakit ang miyembro ng pamilya at para sa 10 araw pagkatapos ihinto ang paghiwalay sa miyembro ng sambahayan na may COVID-19. Ito ay dahil maaaring nahawaan ka sa bandang katapusan ng sakit ng miyembro ng iyong pamilya. Kumuha kaagad ng isang pagsubok na COVID-19 at manatili sa iyong bahay hanggang sa matapos ang panahon ng quarantine. Magpasubok muli 5-7 araw pagkatapos ng huling pakikipag-ugnayan sa isang taong positibo sa COVID-19 o mas maaga kung magkakaroon ng mga sintomas. " Ang mga tagapag-alaga na kumpletong nabakunahan at mga kontak sa sambahayan na walang mga sintomas ay hindi kailangang ma- quarantine, o tumigil sa pagtatrabaho.* Ang mga tagapangalaga at kontak na kumpletong nabakunahan ay dapat na masuri muli 3-5 araw pagkatapos ng huling kontak sa may Kaso, kahit na walang mga sintomas. Magpatuloy na magsuot ng mask sa mga setting na indoor na pampubliko ng 14 na araw o hanggang sa makatanggap ka ng isang negatibong resulta ng pagsubok. Dapat silang magbantay para sa mga sintomas ng COVID-19 sa loob ng 14 na araw pagkatapos ng pagkakahantad. Ang mga ganap na nabakunahan na mga kontak sa sambahayan at tagapag-alaga na nakakaranas ng mga sintomas ng COVID-19, ay dapat na subukan para sa COVID-19 at ihiwalay kung positibo. " Ang lahat ng mga kontak anupaman ang katayuan sa pagbabakuna ay dapat subaybayan para sa mga sintomas ng COVID-19 sa loob ng 14 na araw kasunod ng pagkakalantad. " Anuman ang katayuan sa pagpapabakuna, dapat gumamit ang mga tagapangalaga at kontak ng personal na nagpoprotektang kagamitan at dapat silang sumunod sa mga hakbang sa pag-iingat. Inirerekomenda ang pagsusuri pero hindi ang quarantine para sa mga ganap nang nabakunahang kontak, tagapangalaga, empleyado ng mga pasilidad sa pagwawasto at detensyon, at kanlungan para sa mga walang tirahan. Kung ikaw ay nasa isa sa mga grupong ito, dapat mong subaybayan ang mga sintomas ng COVID-19 sa loob ng 14 na araw kasunod ng pagkakalantad at magpasuri sa 3-5 na araw pagkatapos ng pagkakalantad o mas maaga kung magkakaroon ng mga sintomas. 14 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Kung hindi ka naninirahang kasama ng taong may COVID-19 AT walang mga sintomas: Manatili sa bahay sa loob ng 10 araw mula nang huli kang nagkaroon ng malapit na kontak sa taong may COVID-19 maliban kung ganap ka nang nabakunahan. Hindi kailangang manatili sa bahay ng iyong mga kontak sa sambahayan maliban kung nasuri silang positibo o may sakit sila. Para sa parehong paghiwalay at quarantine, ihiwalay ang sarili sa ibang mga tao sa iyong bahay. Kung kailangan mong makasama ang ibang mga tao sa loob o labas ng bahay, magsuot ng face mask. Huwag gumamit ng anumang uri ng pampublikong transportasyon, ride sharing, o taksi. Ano ang Pagtunton sa Kontak? Ang pagtunton sa nakontak ay kapag ang isang tao mula sa Hawaii Department of Health o ibang opisyal na organisasyon ay tumawag sa iyo at humingi ng impormasyon tungkol sa mga tao at lugar na pinuntahan ng may sakit na tao. Ito ay upang malaman ang iba pang mga tao na maaaring nahantad sa taong may COVID-19. Alerto! Alerto! Nahawa ng COVID-19 Alerto! Kapag nakatanggap ka ng tawag mula sa Hawaii Department of Health, mangyaring makipag-usap sa kanila sa telepono at sagutin ang kanilang mga tanong. Ang impormasyong ibibigay mo sa Hawaii Department of Health ay kailangan upang pigilan ang virus na nagdudulot ng COVID-19 sa pagkalat nito sa ibang mga tao. Alerto! Mahalagang tandaan na ang Pagtunton sa Kontak ay hindi pumapalit sa payong medikal para sa COVID-19 mula sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Iyon ang dahilan kung bakit kailangan mong kontakin agad ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung naghihinala ka na ikaw ay may COVID-19 o nakakaranas ng ubo, lagnat, o pagkawala ng panlasa o pang-amoy na maaaring dahil sa COVID-19. Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan, o kung ikaw ay may mga tanong, tumawag sa 2-1-1 o bisitahin ang Maaari mo ring kontakin ang isang sentrong pangkalusugan ng komunidad (tingnan ang pahina 39). Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 15
Kung ikaw ay nasuring positibo para sa COVID-19, gumawa ng isang listahan ng lahat ng nagkaroon ka ng malapit na kontak habang ikaw ay may sakit (isama ang mula sa 2 araw bago ka nagkasakit o kung ikaw ay walang mga sintomas, mula sa dalawang araw bago ka sumailalim sa pagsusuri para sa COVID-19). Ipagbigay-alam sa kanila na sila ay nahantad sa COVID-19. Tandaang gumawa ng kı¯na¯'ole, at tawagan ang iyong malalapit na kontak. Pangangalaga sa isang taong may COVID-19 sa bahay Mga Suplay para sa COVID-19 para sa iyong Sambahayan Mahalagang magkaroon ng mga suplay na makukuha NGAYON upang MAGHANDA kung sakaling ang isang miyembro ng pamilya ay may sakit na COVID-19. Nasa ibaba ang isang listahan ng inirerekomendang mga suplay para sa COVID-19 para sa iyong bahay. Gumaganang thermometer Ang mga gamot (mga gamot na karaniwang ginagamit mo at mga gamot sa lagnat) Pagkain (mga inihandang pagkain at mga hindi nabubulok na pagkain). Gumawa ng mga plano kasama ang mga miyembro ng pamilya na makakatulong sa paghahatid ng mga meal at pagkain Paglilinis at pagdis-impekta ng mga suplay (sabon, tubig, nagdidis-impektang mga pamunas, bleach o pandis- impekta*) " Tandaan: Huwag linisin ang ibabaw gamit ang straight bleach. Ang matatapang na bleach fume ay makakapinsala sa mga baga ng iyong pamilya. Sumangguni sa pahina 30 para sa paghahalo ng tubig sa bleach. Sabon, batay sa alkohol na sanitizer ng kamay Mga mask, glove, face shield, goggle Lined trash can Mga suplay ng beybi, kung may beybi sa bahay 16 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Mga suplay ng pet Aliwan (mga card, laro, libro, magasin, puzzle, atbp. habang inihihiwalay o nasa quarantine) Pinagkukunan ng komunikasyon sa ibang mga tao (gumaganang cell phone at charger para sa telehealth at pagkontak sa pamilya at mga kaibigan) Makipag-ugnayan sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ng taong may sakit Tawagan ang kanilang opisina at ipagbigay-alam sa kanila na ang isang miyembro ng iyong pamilya ay nasuring positibo para sa COVID-19. Itanong sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung ano ang dapat mong gawin upang maalagaan ang isang taong may COVID-19. ... Tiyaking sabihin sa kanila ang tungkol sa mga pangmatagalan at hindi gumagaling na kondisyon sa kalusugan na maaaring mayroon ang tao, ang kanilang edad, at katayuan sa pagpapabakuna. Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan Kung wala kang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan, maaari kang: ... Tumawag sa mga Community Health Center (CHC) sa buong estado. Ang mga CHC ay tumitingin sa mga pasyente anuman ang kanilang kakayahang magbayad. Ang impormasyon tungkol sa CHC ay nasa likod ng libritong ito. O Tawagan ang Queens Health Systems COVID-19 Infoline sa (808) 691-2619 (ang iba pang impormasyon para sa Queens Health Systems COVID-19 Infoline ay matatagpuan sa likod ng librong ito). O Tumawag sa 2-1-1 Mga bagay na dapat talakayin sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan Pagsusuri para sa COVID-19 ang mga resulta ng pagsusuri para sa taong may sakit. Ang mga gamot na dapat gamitin para sa lagnat o ibang mga sintomas. ... Pansunod na hakbang at payong medikal. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 17
Ang mga tuntunin sa COVID-19 na ginagamit ng opisina ng tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalsugan sa pagtingin sa mga pasyente. " Kung ang telehealth ay ginagamit ng opisina ng tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan, tiyakin na ikaw ay may koneksyon sa internet. Itanong ang mga sintomas na dapat kang humingi ng karagdagang pangangalaga o kailan tatawag sa 911 para sa taong may sakit. Itanong ang tungkol sa dami ng mga araw na dapat ihiwalay ang taong may sakit. ... Itanong ang tungkol sa dami ng mga araw para sa quarantine para sa tagapagkaloob ng diretsong pangangalaga at para sa ibang mga taong nakatira sa bahay. Paghiwalay sa bahay Ang taong nasuring positibo para sa COVID-19 ay dapat: Manatili sa bahay maliban kung kailangan mo ng pangangalagang medikal. HUWAG PUMUNTA SA TRABAHO, PAARALAN O ANUMANG PAMPUBLIKONG LUGAR (Tindahan ng groseri, istasyon ng gas, aklatan, dalampasigan, parke, atbp.) AT HUWAG GUMAMIT NG PAMPUBLIKONG TRANSPORTASYON (Bus, taksi, ride share tulad ng Uber o Lyft, atbp.). HUWAG tumanggap ng mga bisita sa bahay. Maaaring bumisita ang mga ganap nang nabakunahang bisita na walang panganib para sa mga malalang komplikasyon na dulot ng COVID-19. Dapat magsuot ng face mask ang mga bisitang ganap nang nabakunahan. Dapat ihiwalay ng taong may COVID-19 ang mga sarili sa ibang mga tao sa bahay. " Manatili sa isang nakahiwalay na silid at sarhan ang pinto. " Kung posible, gumamit ng nakahiwalay na banyo. " Huwag hipuin ang mga aytem na maraming gumagamit sa bahay (TV remote, mga countertop, microwave, atbp.). " Kung ang taong may sakit ay kailangang makasama ng iba, ang bawat isa sa bahay ay dapat magsuot ng face mask. " Ang taong may sakit ay dapat magsuot ng mask, kung kaya nilang tiisin ito. 18 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Lahat ng meal ay dapat kainin sa nakahiwalay na silid na malayo sa iba. Buksan ang isang bintana na may isang bentilador na humihihip ng hangin sa labas ng bahay para sa mabuting daloy ng hangin at upang bawasan ang COVID-19 virus sa hangin. Kung ang taong may COVID-19 ay walang nakahiwalay na silid upang humiwalay, maaari kang gumawa ng isang pisikal na hadlang sa pamamagitan ng pagsabit ng isang shower curtain sheet, o kumot upang lumikha ng isang nakahiwalay na espasyo. Mga tagatulong kapag ang paghiwalay ay hindi makakamit sa bahay Ang Hawaii Department of Health ay naghanda ng mga tagatulong kung ang taong positibo sa COVID-19 ay hindi kayang ihiwalay nang sapat ang sarili sa bahay. Tawagan ang Aloha United Way 2-1-1 at humingi ng isang interpreter kung kailangan mo nito. Ipagbigay-alam sa Aloha United Way 2-1-1 na ang isang miyembro ng pamilya ay may COVID-19 at walang paraan para maihiwalay sa bahay. Humiling para sa mga alternatibong akomodasyon. (tingnan ang Tulong sa Paghiwalay at Quarantine sa COVID-19 sa pahina 46). Maliban kung ganap na silang nabakunahan, kakailanganing lumayo ng mga miyembro ng pamilya sa nakahiwalay na tao at hindi sila dapat bumisita hanggang sa gumaling at matapos ang paghiwalay sa nahawaang tao. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 19
Tiyakin na kumuha ng mga inirerekomendang suplay para sa COVID-19 na nasa pahina 16 na kakailanganin mo bago pumunta sa paghiwalay mula sa iyong bahay. Ang isang miyembro ng pamilya ay maaaring pagsuutin ng mask at imaneho ang taong may sakit, na may mask din, patungo sa pasilidad ng paghiwalay na malayo sa bahay. Ang mga bintana ng sasakyan ay dapat buksan kung ipinahihintulot ng panahon. Pagpili ng Angkop na Tagabigay ng Pag-aalaga Mainam kung ganap na nabakunahan ang tagapangalaga pero kung hindi, limitahan ang tagapangalaga sa isang tao lang. Ang isang tagabigy ng pag-aalaga ay magbabawas ng bilang ng mga taong mahahantad sa nahawang tao. Ang tagabigay ng pag-aalaga ay dapat manatili sa bahay habang nag-aalaga sa sambahayan sa isang miyembro ng pamilya na positibo sa COVID-19. Ang tagabigay ng pag-aalaga ay dapat manatili sa quarantine para sa 10 o 14 na karagdagang araw gaya ng itinagubilin ng kinatawan ng pampublikong kalusugan pagkatapos matugunan ng taong may sakit ng COVID-19 ang mga pamantayan upang tapusin ang paghiwalay sa bahay. Ang mga tagapag-alaga na kumpletong nabakunahan ay hindi kailangang mag-quarantine, ngunit dapat magpasuri sa 3-5 araw pagkatapos ng simula ng pangangalaga o kung magkakaroon ng mga sintomas ng COVID-19. Patuloy na gumamit ng mga pansariling kagamitan sa pangangalaga habang nangangalaga sa taong maysakit. Ito ay dahil ang tagabigay ng pag-aalaga ay itinuturing na nahantad sa COVID-19. Ikaw ay HINDI DAPAT maging isang tagabigay ng pag-aalaga sa isang taong positibo para sa COVID-19 kung ikaw ay:
65 taong gulang o mas matanda
Ay
immunocompromised
Buntis 20 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
May isa o higit na napapaloob na malaki ang panganib na mga kondisyong medikal na hindi mahusay na nakokontrol, halimbawa: " " " " Patuloy na sakit sa bato COPD (chronic bronchitis o emphysema) Diabetes Mellitus type 2 Cardiovascular (heart) disease Kung ang alinman sa nasa itaas ay angkop sa iyo, ikaw ay nasa malaking panganib para sa matinding sakit mula sa COVID-19 o maaaring mangailangan ng mga ekstrang pag-iingat. Kaligtasan ng Tagabigay ng Pag-aalaga habang nag-aalaga sa isang taong may COVID-19 Huwag hawakan ang iyong mukha. Maging alerto para HINDI mahawakan ang iyong mukha, ilong, o mga mata. Magsuot ng mask kapag nasa kwarto ng taong may sakit o kapag mas mababa sa 6 na talampakan ang layo ninyo sa isa't isa. Hugasan o i-sanitize ang iyong mga kamay nang madalas. Magsuot ng mga glove kapag hinahawakan ang mga bagay na hinawakan ng taong may sakit. Isipin kaagad ang mga pangangailangan ng taong may sakit para hindi niya kailangang lumabas ng kwarto niya. Panatilihing mahusay ng bentilasyon ng silid ng taong may sakit (bukas ang bintana, palabas na hinihipan ng bentilador ang hangin).
Subaybayan ang sarili para sa mga sintomas ng COVID-19. " Kunin ang iyong temperatura dalawang beses sa isang araw (umaga at gabi o kung may bagong mga sintomas na tulad ng lagnat, pangangapos ng hininga, paninikip ng dibdib, o paghihirap sa paghinga). " Subaybayan ang sarili para sa ubo o pangangapos ng hininga.
Tawagan agad ang iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung ikaw ay magkaroon ng anumang mga sintomas. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 21
Kalinisan ng Kamay at Huwag Hawakan ang Mukha Paghuhugas ng kamay Ang kalinisan ng kamay ay isa sa mga pinakamabisang paraan upang pigilan ang pagkalat ng COVID-19 sa diretsong kontak sa mga bagay na may virus. Mahalagang tandaan na hugasan ang iyong mga kamay nang madalas at wasto. Hugasan ang mga kamay bago at pagkatapos magkaloob ng pag-aalaga sa isang taong may sakit. Hugasan ang mga kamay gamit ang sabon at tubig para sa hindi bababa sa 20 segundo.
Kung walang sabon at tubig, gumamit ng sanitizer ng kamay na nagtataglay ng hindi bababa sa 60% alkohol. 22 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Pagpapanatiling hindi hinahawakan ang iyong mukha Alam mo ba na ang pangkaraniwang tao ay humihipo sa kanyang mukha o buhok nang mga 20 beses sa isang oras?
Ang mga mikrobyo sa iyong mga kamay ay pumupunta sa iyong mukha at makakapasok sa iyong katawan sa pamamagitan ng mga mata, ilong, o bibig. Huwag kalimutan ang tungkol sa paghipo sa mukha. Ang ilang payo upang makatulong na huwag hawakan ang iyong mukha ay: Hilingin sa isang kaibigan na sabihin sa iyo kapag hinipo mo ang iyong mukha.
Ipagunita sa iba kapag nakita mo silang hinihipo ang kanilang mukha.
Panatilihing abala ang iyong mga kamay sa pamamagitan ng paglalagay sa mga ito sa iyong bulsa o paghawak ng isang bagay. Upuan ang iyong mga kamay. Magrelaks Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 23
Personal na Nagpoprotektang Kagamitan Mga Mask Bakit dapat kang magsuot ng mask? Ang isang mask ay maaaring makaharang ng maliliit na patak mula sa taong may sakit at makaprotekta sa ating mga minamahal at kaibigan. Ang pagsusuot ng tamang mask ay mahalaga. Ang mga mask ay dapat magtaglay ng dalawa o higit na suson ng mahihingahan at mahuhugasang tela. Ang mga mask ay dapat na lubos na matakipan ang iyong ilong at bibig. Ang mga mask ay dapat magkasya nang lapat sa mga panig ng iyong mukha at kailangang walang mga puwang. Pagsusuot at Paglilinis ng Iyong mga Mask
Laging magsuot ng mask kapag nasa silid na kinaroroonan din ng may sakit na miyembro ng pamilya.
Sabihin sa taong may sakit na magsuot din ng mask kapag ikaw ay nasa silid.
Palitan ang iyong mask kung ito ay narumihan, nasira, o nabasa.
Itago ang iyong mask sa isang papel na bag o ibilad ito sa araw. Mahuhugasan mo ang mga telang mask sa laundry, subukang gamitin ang mainit na tubig at kung mayroon, ilagay sa dryer sa mataas na init.
Tiyakin na wastong ilagay at tanggalin ang mask.
LAGING hugasan ang iyong mga kamay bago at pagkatapos ilagay o tanggalin ang isang face mask. Ang labas ng mask ay maaaring may virus. 24 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Wastong paglagay at pagtanggal ng mask Upang wastong ilagay ang mask: Hugasan muna ang iyong mga kamay.
KUNG ikaw ay muling gagamit ng isang mask, HUWAG hipuin ang telang mask, hipuin lamang ang mga silo o tali para sa tainga. Mask na may mga silo para sa tainga: " Hawakan ang mask sa mga silo at ilagay sa mga tainga. " Tiyakin na ang mask ay tumatakip sa ilong, bibig at kumakapit sa ilalim ng baba. Mask na may mga tali: " " Itali muna ang mga pang-ibabaw na mga tali. Ginagamit ang mga pang-ilalim na tali, hilahin ang mask sa ibabaw ng iyong ilong at bibig patungo sa ilalim ng baba. " Itali ang mga pang-ilalim na tali. Upang wastong tanggalin ang mask:
KUNG muling gagamitin ang mask, maghanda ng isang papel na bag at buksan ito pang maihulog ang mask dito at agad na hugasan ang iyong mga kamay. Kung wala kang papel na bag, ang isang mahihingahang sisidlan ay magagamit. HUWAG hipuin ang tela ng mask, tanging ang mga silo o tali para sa tainga ang hipuin. Mga silo para sa tainga ng mask: " " Hawakan ng parehong kamay ang mga silo sa likod ng mga tainga. Hilahin ang mask at ihulog ito sa papel na bag. Mask na may mga tali: " " Kalagin ang pang-ilalim na tali. Kalagin ang pang-ibabaw na tali na pinananatili ang mga pang-itaas na tali sa iyong mga daliri. " " Ihulog ang mask sa bag. Hugasan ang iyong mga kamay. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 25
Face Shield o mga Goggle Kung ang taong inaalagan mo ay may ubo, maaari mo ring isaalang-alang ang pagsusuot ng face shield o mga goggle. Ang pagsusuot ng face shield o goggle ay makakatulong na pigilan ang maliliit na patak sa paghinga na bumagsak sa iyong mga mata. Tiyakin na isuot ang iyong mask kasama ng iyong face shield o mga goggle. Wastong paglagay at pagtanggal ng face shield o mga goggle: Upang ilagay ang face shield o mga goggle:
Sundin muna ang mga hakbang upang ilagay ang mask.
Ilagay ang face shield o mga goggle pagkatapos mong ilagay ang mask. Upang tanggalin ang face shield o mga goggle:
Tanggalin ang face shield o mga goggle.
Tanggalin ang iyong mask. Hugasan ang iyong mga kamay. 26 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Mga Maitatapong Guwantes Laging magsuot ng mga guwantes kapag hinihipo ang miyembro ng iyong pamilya na may COVID-19 o hinahawakan ang alinman sa kanilang mga bagay tulad ng dinnerware, mga kumot, at damit. Gumamit ng mga guwantes kapag naglilinis ng anumang lugar kung saan nanggaling ang may sakit na miyembro ng iyong pamilya. Tiyakin na may lined trash can o bag na malapit sa iyo kapag tinatanggal mo ang iyong mga guwantes. PARA SA LAHAT NG KALAGAYAN, KUNG WALA KANG MGA GUWANTES, HUGASAN AGAD ANG IYONG MGA KAMAY AT GAWIN ITO NANG MADALAS. Upang wastong ilagay ang mga guwantes
Tanggalin muna ang matatalas na singsing o bracelet. Hugasan at patuyuin ang iyong mga kamay.
Isuot ang bawat guwantes.
Siyasatin ang mga guwanes para sa mga butas o sira. Kung may mga butas o sira, palitan ang guwanes. Upang wastong tanggalin ang mga guwantes
Kumuha ng isang bag o lined trash can na may bukas na ibabaw upang pagtapunan ng mga guwantes.
Sa kamay na unang-unang ginagamit, hawakan ang lugar ng palad ng kabilang guwantes sa kabilang kamay at hilahin ang guwantes at lamukusin sa iyong kamay habang hinihila ito.
Panatilihing nakalamukos sa iyong kamay ang guwantes.
Inatin ang iyong kamay na nakapatong pa rin ang guwantes.
Sa iyong kamay na walang guwantes, padaanin ang dalawang daliri sa ilalim ng cuff ng guwantes sa ibabaw lamang ng palad. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 27
Angatin ang cup at kurutin ito mula sa loob ng guwantes gamit ang iyong mga daliri at hinlalaki. Hubarin ang guwantes sa ibabaw ng nakarolyong guwantes sa iyong kamay.
Ang guwantes na katatanggal mo pa lang ay babaliktad na may nilamukos na guwantes sa loob nito.
Itapon ang mga guwantes sa isang bag o lined trash can. Hugasan ang iyong mga kamay. Madaling makakuha ng mga mikrobyo mula sa isang taong may sakit sa iyong mga kamay kapag nagtatanggal ng mga guwantes. Dapat kang magpraktis ng pagtanggal ng iyong mga guwantes nang maraming ulit sa pamamagitan ng mga guwantes na hindi pa nagagamit para sa isang taong may sakit.
PARA SA LAHAT NG KALAGAYAN, KUNG WALA KANG MGA GUWANTES, HUGASAN AGAD ANG IYONG MGA KAMAY AT GAWIN ITO NANG MADALAS. 28 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
PANDIS-IMPEKTA Linisin at Idis-impekta ang Kapaligiran ng Bahay Ang paglilinis at pagdis-impekta ng bahay nang palagian ay tumutulong na bawasan ang coronavirus sa bahay at pigilan ang pagkalat ng virus. Mahalagang malaman na hindi lahat ng produktong panlinis ay ginagamit sa magkakaparehong paraan. Ang mga ibabaw ay dapat linisin bago idis-impekta. Ang pagbabasa at pagsunod sa mga direksiyon ng produkto para sa paggamit ay nagtataas ng pagiging mabisa ng produkto at nagbabawas ng pinsala sa gumagamit. Kapag naglilinis at nagdidis-impekta, ang tagabigay ng pag-aalaga ay dapat magsuot ng mga inirerekomendang guwantes, proteksiyon sa mata, o anumang ibang mga proteksiyon na nakalista sa tatak. Ang paglilinis ay nagtatanggal ng mga mikrobyo at dumi mula sa mga ibabaw. Ang paglilinis ay hindi pumapatay sa mga mikrobyo. Ang paglilinis ay nag-aalis ng mga mikrobyo mula sa mga ibabaw kaya nagbababa ng bilang at pagkalat ng impeksyon. Ang pagdis-impekta ay paggamit ng mga kemikal upang patayin ang mga mikrobyo sa mga ibabaw. Dapat mong linisin ang dumi at dungis mula sa mga ibabaw bago magdis-impekta. Ang pagdis-impekta ay tumutulong na bawasan ang panganib ng pagkalat ng impeksyon. Ang mga pandis-impekta na pumapatay sa virus na nagdudulot ng COVID-19 ay matatagpuan sa website ng US Environmental Protection Agency Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 29
Mga payo para sa paglilinis at pagdis-impekta Isuot ang personal na nagpoprotektang kagamitan na inirerekomenda sa tatak ng produktong tulad ng mask, mga goggle, face shield, guwantes, atbp. Sundin ang mga tagubilin sa paggamit na nasa tatak ng produkto. Kung gagamit ng bleach: " Basahin ang tatak upang matiyak na ang bleach at nagtataglay ng 5% - 9% sodium hypochlorite. Ang pambahay na bleach na hindi nagtataglay ng 5% - 9% sodium hypochlorite o isang splashless bleach product ay hindi angkop para sa pagdis-impekta. " Sundin ang mga tagubilin sa sisidlan para sa paghahalo ng tubig sa bleach. Kung ang sisidlan ay walang mga tagubilin para sa paghahalo ng tubig sa bleach, ang impormasyon ay matatagpuan sa disinfecting-your-home.html Tanggalin ang personal na nagpoprotektang kagamitan ayon sa mga tagubilin sa hanbuk na ito at itapon ang mga ito sa isang lined trash can. Hugasan agad ang mga kamay pagkatapos tanggalin ang nagpoprotektang kagamitan. 30 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Laundry ng Taong May Sakit
Isuot ang mga guwantes ayon sa mga tagubilin sa libritong ito.
Ang maruming laundry mula sa isang taong may sakit ay maaaring labahang kasama ng laundry ng ibang mga miyembro ng pamilya. Huwag alugin ang maruming laundry ng taong may sakit, na maaaring magpadala ng virus sa hangin. Hugasan ang mga aytem ayon sa mga tagubilin ng manufacturer gamit ang pinakamainit na tubig. Gumamit ng isang dryer na nasa mataas na init kung mayroon at lubos na tuyuin ang mga aytem.
Linisin at idis-impekta ng mga hamper ng damit. Kung posible, lagyan ng bag ang hamper o laundry basket na mitatapon o hugasan. Hubarin ang mga guwantes ayon sa mga tagubilin sa libritong ito. Mga Dish at Utensil Hawakan ang mga plato, cup, baso, o gamit sa pagkain nang may suot na mga guwantes. Hugasan ang mga dish at utensil gamit ang mga maitatapong guwantes, sabon at mainit na tubig o sa isang dishwasher. Hugasan ang mga kamay pagkatapos hubarin ang iyong mga guwantes o hawakan ang mga nagamit nang aytem. Basura
Kung posible, gumamit ng isa lamang trash can para sa taong may sakit. Gumamit ng mga guwantes kapag magtatanggal ng mga bag ng basura. Hugasan ang mga kamay pagkatapos. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 31
Pangangalaga ng Katawan, Isipan, at Diwa Kung ikaw ay isang tagabigay ng pag-aalaga, dapat mong isipin ang katawan, isipan, at diwa ng taong may sakit at ng iyong sarili. Upang pangalagaan ang sarili ikaw ay dapat na: Magpahinga, kumain ng nagpapalusog na pagkain, uminom ng maraming likido, at mag-ehersisyo.
Tiyakin na ikaw ay may mga suplay at bagay na kailangan mo. Manatiling nakikipag-ugnayan sa mga minamahal at kaibigan sa pamamagitan ng telepono o internet.
Alamin na maraming tagatulong na nakahandang tumulong sa iyo.
Tandaan na kung magtatrabaho tayong magkakasama, malalampasan natin ang lahat ng ito. Pagsubaybay sa Taong May Sakit sa Bahay Tiyakin na subaybayan ang tao araw-araw at buong araw para sa pagtaas ng tindi ng sakit. Ang pagkuha at pagrekord ng temperatura, pagtingin kung gaano kabilis humihinga ang taong may sakit, at pagkuha ng kanilang pulso ay nagkakaloob ng mahalagang impormasyon kapag nakikipag-usap sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan ng taong may sakit. Ang impormasyon tungkol sa pagkuha ng temperatura, pagbilang ng mga paghinga sa pagkuha ng pulso, at paggamit ng oximetry ng pulso ay kasama sa libritong ito (nagsisimula sa pahina 34).
Kumuha ng temperatura nang hindi bababa sa 2 beses sa isang araw, sa umaga at sa gabi. Kung ang temperatura ay umakyat ng mas mataas sa 100.4°F, tawagan ang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan.
Tingnan kung gaano kabilis na humihinga ang taong may sakit at kung sila ay may pangangapos ng hininga. 32 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Kung ikaw ay may oximeter ng pulso, sukatin ang oxygen sa dugo ng taong may sakit.
Tingnan kung ang taong may sakit ay nagkaroon ng bagong balisa o nalilitong asal.
Ang isang talaan ay matatagpuan sa likod ng libritong ito upang irekord ang impormasyon. Mga Palatandaan na ang Taong May COVID-19 ay Lumulubha ang Sakit Magbantay para sa mga palatandaan na ang taong may sakit ay lumulubha ang sakit. Subaybayan ang taong may sakit at lahat ng naninirahan sa bahay para sa mga sintomas ng COVID-19. Ang mga sintomas ng COVID-19 ay nakalista sa pahina 8 ng libritong ito. Ang mga sintomas na nagpapakitang ang isang tao ay lumulubha ang sakit at ang sakit ay mas matindi ay kinabibilangan ng: Nahihirapang huminga
Patuloy na pananakit o puwersa sa dibdib
Pagkalito Nahihirapang manatiling gising o nahihirapang gumising
Asul na kulay sa mga labi o mukha Kung ang alinman sa mga sintomas na ito ay magsimula, humingi agad ng payong medikal o tumawag sa 911. Kapag tatawag sa 911:
Ipagbigay-alam sa kanila na ang tao ay may COVID-19 at/o ang kanilang mga sintomas ay lumubha.
Tiyakin na ang mga mask ay isinusuot ng taong may sakit at ng mga mangangailangang magkaroon ng malapit na kontak sa mga manggagawa ng ambulansiya o ng kagawaran ng bumbero.
Kung posible, makipagtagpo sa kagawaran ng bumbero o ambulansiya sa labas. Maghanda ng isang listahan ng gamot na may pangalan ng mga gamot/ dosis/oras/ruta (halimbawa, oral, naiiniksiyon, atbp.). Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 33
Tandaan na 4 sa 5 tao ay magkakaroon ng banayad o kainamang sintomas, pero 1 sa 5 ay magkakaroon ng matitinding sintomas. Ang Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal (ambulansiya) ay nagkaloob ng pangkalahatang impormasyon kapag kumontak sa 911 para sa ambulansiya. Ang impormasyon ay matatagpuan sa pahina 47. Paano Kumuha ng Temperatura Kaligtasan at Pagkontrol sa Impeksyon
Laging linisin ng alkohol ang thermometer pagkatapos ng bawat paggamit. Hugasan ang iyong mga kamay ng sabon at tubig bago at pagkatapos mong kumuha ng temperatura. Hiuwag gamitin ang kaparehong thermometer para sa mga oral at rectal na temperatura. Malinaw na tatakan ang mga oral at rectal na temperatura. Oral na temperatura (sa pamamagitan ng bibig) Maghintay ng 30 minuto bago kumuha ng temperatura kung mayroon kang kinain o ininom.
Paandarin ang digital thermometer.
Ilagay ang dulo ng thermometer sa ilalim ng dila patungo sa likod ng molar na mga ngipin at sarhan ang bibig.
Para sa mga digital thermometer, maghintay ng beep bago tanggalin ang thermometer.
Para sa mga mercury thermometer, maghintay ng 3-5 minuto bago tanggalin ang thermometer. 34 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Wastong paglalagay ng oral thermometer Frenulum ng dila Sublingual pocket Ang larawan sa itaas ay nagpapakita ng lugar ng bibig sa ilalim ng dila. Rectal na temperatura Ang isang rectal na temperatura ay makukuha sa isang sanggol, bata o nasa hustong gulang na hindi kayang gumawa ng seal sa kanilang bibig.
Padulasin ang dulo ng rectal rectal thermometer sa pamamagitan ng tubig o Vaseline®.
Sukat ng bata: " Maliit na bata: humiga, itaas ang mga tuhod " Mas matandang bata: humiga nang patagilid, itaas ang isang binti
Ipasok ang dulo ng thermometer isang pulgada sa loob ng rectum.
Para sa mga digital thermometer, maghintay ng beep bago tanggalin ang thermometer.
Para sa mga mercury thermometer, maghintay ng 3-5 minuto bago tanggalin ang thermometer. Infrared na Walang Kontak
Sundin ang mga tagubilin ng manufacturer. Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 35
Paano Kumuha ng Pulso at Bumilang ng mga Paghinga Ang iyong pulso ay ang bilang ng pagtibok ng iyong puso sa isang minuto. Ang iyong mga paghinga ay ang dami ng paghinga mo sa isang minuto. Pagkuha ng pulso Hugasan ang iyong mga kamay. Magagamit mo ang pupulsuhan o ang crease ng braso upang kumuha ng pulso.
Pupulsuhan " Pagsamahin ang hintuturo at panggitnang daliri. " Marahang ilagay sa panig ng hinlalaki kung saan nagtatagpo ang kamay at pupulsuhan. " Idiin at bahagyang galawin hanggang maramdaman mo ang pulso.
Crease ng braso: " " Marahang ilagay sa panloob na bahagi kung saan nagtatagpo ang Pagsamahin ang hintuturo at panggitnang daliri. pang-ibaba at pang-itaas na braso. " Idiin at bahagyang galawin hanggang maramdaman mo ang pulso. Gumamit ng isang orasan na may ikalawang kamay o isang cell phone timer.
Pakiramdaman ang pulso at saka bilangin ang mga tibok na nararamdaman mo para sa 60 segundo.
Ang bilang ng pulso habang ang mga tao ay nagpapahinga ay pangkaraniwang nasa mga 60 - 100 tibok kada minuto at maaaring nasa mga 50 para sa isang taong atletiko. Kung ang iyong pulso pagkatapos magpahinga nang mga 5 minuto ay namamalaging nasa labas ng range na ito, kumonsulta sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Magpraktis sa mga miyembro ng iyong pamilya. 36 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Pagbilang ng mga Paghinga Payo: Huwag sabihin sa tao na binibilang mo ang kanilang mga paghinga. Maaaring baguhin nito ang paraan ng kanilang paghinga. Magbantay para sa pagtaas at pagbaba ng dibdib.
Ang paghinga nang papasok (pagtaas) at palabas (pagbaba) ay isang paghinga.
Bilangin sa isang minuto ang dami ng mga paghinga. Para sa mga nasa hustong gulang, ang mga normal na paghinga kada minuto ay nasa pagitan ng 12 at 20. Bilangin sa isang minuto ang dami ng mga paghinga habang nagpapahinga at nakarelaks. Para sa mga nasa hustong gulang, ang mga normal na paghinga kada minuto ay nasa pagitan ng 12 at 20 habang nagpapahinga. Kung ang dami ng iyong paghinga ay patuloy na higit sa 20 paghinga kada minuto, kumonsulta sa iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Kung ikaw ay nahihirapang huminga, tumawag sa 911.
Pansinin ang mga sumusunod para sa bawat paghinga: o Lalim: normal, mababaw, o malalim. o Rhythm: regular o di-regular. o Pantay: ang inspiration (papasok na paghinga) at expiration (palabas na paghinga) ay dapat na magkapareho. o Makinig para sa mga di-normal na tunog. Oximeter ng Pulso Ang ilang bahay ay maaaring may oximeter ng pulso na magagamit. Ang isang oximeter ng pulso ay sumusukat ng dami ng oxygen sa dugo. Maaaring gustuhin ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan na subaybayan kung gaano kahusay na gumagana ang iyong mga baga upang magpasok ng oxygen sa iyong katawan sa pamamagitan ng pagsasabi sa iyo na tingnan ang mga antas ng oxygen gamit ang isang oximeter ng pulso. Kung ikaw ay pinagagamit ng isang oximeter ng pulso, sasabihin sa iyo ng iyong tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan kung ilang beses sa Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 37
isang araw na susukatin mo ang antas ng oxygen ng taong may sakit. Ang iyong antas ng oxygen ay tinatawag ding oxygen saturation level (sPO2). Normal sPO2 antas ay 95% o mas mataas. Kung ang sPO2 ng taong may sakit ay mas mababa kaysa 95%, dapat mong tawagan ang kanilang tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan. Paano gamitin ang isang oximeter ng pulso Ang mga hakbang upang sukatin ang oxygen saturation level ay: 1. Buksan ang pakete ng oximeter ng pulso at basahin ang mga tagubilin. Ipasok ang mga baterya. 2. Tiyakin na walang nail polish sa kuko. 3. Tiyakin na ang mga kamay ng taong may sakit ay hindi malamig. 4. Paandarin ang oximeter ng pulso. 5. Pisilin ang clip at ilagay ang oximeter ng pulso sa hinlalaki o sa ika-3 daliri o ika-2 daliri. Bitiwan ang clip. 6. Umupo nang hindi gumagalaw, maghintay ng 30 segundo, saka tingnan ang ipinakikita. 7. Tawagan ang tagapagkaloob ng pangangalagang pangklusugan kung ang oxygen saturation level ay mas mababa kaysa 95%. 8. Humingi ng atensiyong medikal kung ang oxygen saturation level ay mas mababa kaysa 90% o nahihirapan kang huminga. Mga tagatulong Aloha United Way 211 Nakahanda 7 AM hanggang 10 PM, 7 araw sa isang linggo
Tumawag sa: 211 o 1-877-275-6569 mula sa kahit saan sa Hawaii
Text: 877-275-6569, i-type ang iyong zip code sa mensahe
Email: info211@auw.org Website: 38 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Ang 211 ay makakapagkonekta sa iyo sa mga serbisyong pangkalusugan at panlipunan " Pagkain " Tirahan " Pinansiyal na tulong " Mga serbisyo sa may kapansanan Mga Serbisyong Suporta sa Krisis, Kalusugan ng Isip o Paggamot sa Paggamit ng Substance
Tawagan ang Hawaii CARES sa 1-800-753-6879 (TTY 7-1-1)
I-text ang ALOHA sa 741741 MGA SENTRONG PANGKALUSUGAN SA KOMUNIDAD Hawaii Island Bay Clinic, Inc 1178 Kinoole Street, Building B Hilo, HI 96720 Telepono: (808) 333-3600 Website: Hamakua Health Center 45-549 Plumeria Street Honokaa, HI 96727 Telepono: (808) 775-7204 Website: West Hawaii Community Health Center 75-5751 Kuakini Highway, Suite 104 Kailua-Kona, HI 96740 Telepono: (808) 326-5629 Website: Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 39
Kauai Kauai Community Health Center 4800D Kawaihau Road Kapaa, HI 96746 Telepono: (808) 240-0170 Website: Lanai Lanai Community Health Center 333 Sixth Street Lanai City, HI 96763 Telepono: (808) 565-6919 Website: Maui Malama I Ke Ola Health Center 1881 Nani street Wailuku, HI 96793 Telepono: (808) 871-7772 Website: Hana Health 4590 Hana Highway Haiku, HI 96713 Telepono: (808) 248-8294 Website: Molokai Molokai Community Health Center 30 Oki Place Kaunakakai, HI 96748 Telepono: (808) 553-5038 Website: 40 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Oahu Kalihi-Palama Health Center 915 North King Street Honolulu, HI 96817 Telepono: (808) 848-1438 Website: Kokua Kalihi Valley Comprehensive Family Services 2239 North School Street Honolulu, HI 96819 Telepono: (808) 791-9410 Website: Koolauloa Health Center 56-119 Pualalea Street Kahuku, HI 96731 Telepono: (808) 293-9216 Website: Wahiawa Center for Community Health 302 California Ave., Suite. 106 Wahiawa, HI 96786 Telepono: (808) 622-1618 Website: Waianae Coast Comprehensive Health Center 86-260 Farrington Highway Waianae, HI 96792 Telepono: (808) 697-3300 Website: Waikiki Health 45-277 Ohua Avenue Honolulu, HI 96815 Telepono: (808) 922-4787 Website: Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 41
Waimanalo Health Center 41-1347 Kalanianaole Highway Waimanalo, HI 96795 Telepono: (808) 259-7948 Website: NATIVE HAWAIIAN HEALTH CARE SYSTEMS May limang naglilingkod sa ilang isla. Ang mga sistemang ito ng paghahatid ng pangangalagang pangkalusugan ay nagkakaloob ng pangunahin, dental, pang-asal na pangangalagang pangkalusugan gayon din ng mga programang nagtataguyod ng kalusugan at pag-iwas sa sakit, pakikipag-ugnayan, pagpapatala at pagiging karapat-dapat, at mga pagrekomenda sa mga naglulunas sa Hawaii. Ang limang Native Hawaiian Health Care Systems na ito, ang Native Hawaiian Health Scholarship Program at Papa Ola Lōkahi ay bumubuo sa pederal na Native Hawaiian Health Program. Kauai Mga lokasyon sa Hoola Lahui Hawaii: (Kauai at Niihau) Kaua'i Community Health Center 4800-D Kawaihau Road Kapaa, Hawaii 96746 Medikal: (808) 240-0170 Dental: (808) 240-0180 Kalusugang Pang-asal: (808) 240-0194 Website: hoolalahui.org Waimea Medical, Dental & Behavioral Health Clinic 4653-B Waimea Canyon Road Waimea, Hawaii 96796 Medikal (808) 240-0140 Dental (808) 240-0150 Kalusugang Pang-asal (808) 240-0194 Website: hoolalahui.org 42 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Hoola Fitness Center 3-3204 Kuhio Highway, #105-106 Lihue, Hawaii 96766 Telepono: (808) 245-8933 Website: hoolalahui.org Parmasya at mga Opisinang Pampangasiwaan 4491 Rice Street Lihue, Hawaii 96766 Telepono: (808) 240-0200 Website: hoolalahui.org Oahu Mga lokasyon sa Ke Ola Mamo: Ke Ola Mamo Medical Clinic 321 North Kuakini Street, Suite 308 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 440-6852 Website: keolamamo.org Urban Honolulu Lomilomi, Hooikaika Fitness Center, Programang Dental, Pagtataguyod ng Kalusugan 680 Iwilei Road, Suite 500 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 848-8000 Website: keolamamo.org Waianae 87-2070 Farrington Highway, Suite C Waianae, Hawaii 96792 Telepono: (808) 668-1110 Website: keolamamo.org Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 43
Hauula Koolauloa 54-10 Kukuna Road. Hauula, Hawaii 96717 Telepono: (808) 232-2222 Website: keolamamo.org Waimanalo Koolaupoko 41-253 Ilauhole Street Waimanalo, Hawaii 96795 Telepono: (808) 259-6666 Website: keolamamo.org Lanai Na Puuwai Telepono Lamang: (808) 565-7204 Website: napuuwai.org Maui Mga lokasyon sa Hui No Ke Ola Pono: Wailuku (Cameron Center) 95 Mahalani Street, #21 Wailuku, Hawaii 96793 Telepono: (808) 244-4647 Website: hnkop.org Hana Community Center 5101 Uakea Road, #D18 Hana, Hawaii 96713 Telepono: (808) 442-6860 Website: hnkop.org Molokai Na Puuwai 604 Maunaloa Highway, Bldg. C Kaunakakai, Hawaii 96748 Telepono: (808) 560-3653 Website: napuuwai.org 44 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Hawaii Island Mga lokasyon sa Hui Malama Ola Na Oiwi: 1438 Kılauea Avenue Hilo, Hawaii 96720 Telepono: (808) 969-9220 Website: hmono.org/ Family Medicine Clinic 82 Puuhonu Place, Suite 209 Hilo, Hawaii 96720 Telepono: (808) 796-3125 Website: hmono.org/ Mga Foodbank Hawaii Island Pamamahagi ng Pagkain Website: Kauai Kauai Hawaii Food Bank Telepono: (808) 482-2224 Website: Kauai Independent Foodbank Telepono: (808) 246-3809 Website: Maui Maui Food Bank Telepono: (808) 243-9500\ Website: Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 45
Oahu Hawaii Food Bank Telepono: (808) 836-3600 Mga Website: Mga Tagatulong sa Pagkain Website: Tulong sa Paghiwalay at Quarantine sa COVID-19 Kung hindi mo kayang humiwalay o mag- quarantine sa bahay: County ng Honolulu: Tawagan ang Hawaii CARES 1-800-753-6879 (TTY 7-1-1) Tawagan angl We Are Oceania helpline sa 808-913-1364 County ng Hawaii: Hilo: Tumawag sa 808-974-6006 Kona: Tumawag sa 808-322-4880 County ng Maui: Tumawag sa 808-984-8213 Lunes - Biyernes 7:45 a.m. hanggang 4:30 p.m. Tumawag sa 1-800-360-2575 Pagkaraan ng mga karaniwang oras County ng Kauai: Tumawag sa 808-241-3563 Lunes - Biyernes 7:45 a.m. hanggang 4:30 p.m. Tumawag sa 808-241-3496 Pagkaraan ng mga karaniwang oras The Queen's Health Systems COVID-19 Infoline - Makipag-usap sa isang Rehistradong nars tungkol sa COVID-19 Tumawag sa: (808) 691-2619 Bukas: Lunes - Biyernes 8:00 a.m. - 8:00 p.m. Sabado - Linggo 8:00 a.m. - 4:30 p.m. Website: 46 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal Ang impormasyon ay angkop para sa lahat ng county sa Estado ng Hawaii. Kailan ka dapat tumawag sa 911 para sa mga Pang- emerhensiyang Serbisyong Medikal? Habang ang pagpapakahulugan ng lahat sa isang emerhensiya ay magkakaiba, ang mga ito ay mga halimbawa ng kung kailan tatawag agad sa 911. 1. Ang pasyente ay nakakaranas ng pananakit ng dibdib, paghihirap huminga o pangangapos ng hininga 2. Hindi makontrol ang pagdurugo ng pasyente 3. Namiminto ang panganganak 4. Ang pasyente ay nakakaranas ng panghihina o paralisis sa isang bahagi ng katawan Kapag tatawag ka sa 911, asahan na tatanungin ka ng isang serye ng mga tanong ng EMS dispatcher. 1. Ang unang tanong ay laging, ano ang lokasyon ng iyong emerhensiya? 2. Ang isang serye ng mga tanong ay magkakaloob sa tumutugong tauhan ng EMS ng may kaugnayang impormasyon tungkol sa kung ano ang masamang nangyayari sa pasyente. 3. Ikaw ay tatanungin ng: a. Naghihintay ka ba ng mga resulta ng pagsusuri para sa COVID-19 o nagkaroon ng malapit na kontak sa sinuman na naghihintay? b. Ikaw ba ay positibo para sa COVID-19 o mayroon bang positibo sa iyong sambahayan o mga malapit na kontak mo? c. Ikaw ba ay may lagnat, ubo, bagong pagkawala ng panlasa o pang-amoy, pagsusuka o pagtatae? Ikaw ba ay nagkaroon ng kontak sa sinumang may mga ganitong sintomas? Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 47
d. Naglakbay ka ba? Nagkaroon ka ba ng kontak sa sinumang naglakbay? 4. Mangyaring manatiling kalmado sa tawag at sagutin ang lahat ng tanong nang makatotohanan at tumpak hanggang magagawa. 5. Ang dispatcher ay magpapadala ng tauhan/ambulansiya sa sandaling makuha nila ang iyong address na matatagpuan sa mapa. 6. Kung kaya mo, lumabas upang salubungin ang mga manggagawa ng Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal. Kapag dumating ang EMS sa iyong bahay, mangyaring maging handa 1. Sa panahon ng pandemyang COVID-19, mangyaring magsuot ng mask habang ang mga paramediko at EMT ay nasa iyong bahay, lugar ng trabaho, o lokasyon ng emerhensiya. 2. Magpanatili ng isang ligtas na distansiyang sosyal mula sa mga tauhan. Maghintay na lapitan ka ng mga tauhan. 3. Ipagbigay-alam sa mga tauhan ng EMS pagdating nila kung ikaw o ang isang miyembro ng sambahayan ay positibo o maaaring positibo para sa COVID-19. 4. Ilayo ang anumang mga pet. 5. Wastong tatakan ang lahat ng iyong gamot at maging handa sa pag-alis. 6. Kung ang miyembro ng iyong pamilya ay may Physician Orders for Life-Sustaining Treatment o POLST form, mangyaring ihanda ito. 48 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
Talaan ng Temperatura, Paghinga, at Oximetry ng Pulso Araw 1 Araw 2 Araw 3 Araw 4 Araw 5 Mga Tala Temperatura AM Temperatura PM Paghinga AM Paghinga PM Pulso AM Pulso PM Pulso Ox Pulso Ox Pulso Ox Pulso Ox Araw 6 Araw 7 Araw 8 Araw 9 Araw 10 Mga Tala Temperatura AM Temperatura PM Paghinga AM Paghinga PM Pulso AM Pulso PM Pulso Ox Pulso Ox Pulso Ox Pulso Ox Magsuot ng Mask Upang Ipakita na Ikaw ay Nagmamalasakit 49
Mga Pagkilala Ang mga sumusunod ay kinikilala para sa kanilang paglahok sa proyektong ito. Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal Lungsod at County ng Honolulu Dibisyon ng Mga Pang-emerhensiyang Serbisyong Medikal Korey Chock, MICT Kawanihan ng EMS, Kagawaran ng Bumbero ng Hawaii Chris Honda, Hepe ng Batalyon Dibisyon ng Pagkontrol sa Biglang Pagkalat ng Sakit Sangay ng Imbestigasyon sa Sakit Chantelle Matagi Nichole Pulver Sangay ng Imyunisasyon Marcia Nagao, M.D., M.P.H. Douglas Hatch, M.D., M.P.H. Katherine E. Center, PhD County ng Maui Curt Morimoto, Tagapagmahala ng mga Pagpapatakbo ng Maui David Mendonsa, PA-C, MICT Hawaii National Guard Task Force Medical Col. Mark Young LTC Jason Iyomasa County ng Kauai Tito Villanueva, Tagapamahala ng mga Pagpapatakbo ng Kauai Hawaii Department of Health Hawaii Primary Care Association Robert Hirokawa, Dr.PH Papa Ola Lo¯ kahi Kim Ku'ulei Birnie Sheri-Ann Daniels, Ed.D. Dibisyon ng Pagpigil sa Di-gumagaling na Sakit at Pagtataguyod ng Kalusugan Lola Irvin Chris "CJ" Johnson Gail Ogawa University of Hawaii School of Nursing and Dental Hygiene Kristine Qureshi, PhD, RN, FAAN, CEN, PHNA-BC Dibisyon ng Nakakahawang Sakit at Pag- aalaga ng Pampublikong Kausugan Glenn Wasserman, M.D., M.P.H. Sangay ng Pag-aalaga ng Pampublikong Kalusugan Gloria Fernandez, DNP, RN, PHNA-BC Holly Ann Kataoka, BSN, RN Jodie Sanada, MSN, APRN Christina Takara, BSN, RN 50 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19
David Ige, Gobernador ng Hawaii Elizabeth A. Char, MD, Direktor ng Kalusugan Para sa karagdagang impormasyon mangyaring kontakin ang: Hawaii State Department of Health Dibisyon ng Nakakahawang Sakit at Pag-aalaga ng Pampublikong Kausugan Sangay ng Pag-aalaga ng Pampublikong Kalusugan 1700 Lanakila Avenue, Room 201 Honolulu, Hawaii 96817 Telepono: (808) 832-3773 WALANG DISKRIMINASYON SA MGA SERBISYO Kami ay nagkakaloob ng akses sa aming mga programa at aktibidad nang hindi isinasaalang-alang ang lahi, kulay, bansang pinagmulan, wika, edad, kasarian, relihiyon, o kapansanan. Sulatan o tawagan ang Public Health Nursing Branch o ang aming Affirmative Action Officer sa P.O. Box 3378, Honolulu Hawaii 96801-3378 o (808) 586-4110 (boses/TTY) sa loob ng 180 araw ng problema. 52 Pangangalaga sa Bahay para sa mga Taong May COVID-19 Agosto 2021


Tungkol Saan ang Modyul na Ito? Napakahalaga sa atin ang mga hayop. Tumutulong ang mga ito sa atin sa maraming paraan. Nagbibigay ang mga ito ng pagkain, tumutulong sa ating mga trabaho, nagbibigay ng proteksiyon laban sa pinsala at nagiging mga kaibigan pa natin. Naisip mo ba na dapat lamang na alagaan nating mabuti ang mga ito bilang kapalit? Upang wastong maalagaan ang mga ito, kailangang magkaroon tayo ng mas maraming kaalaman tungkol sa mga ito. Tutulungan ka ng modyul na ito na magkaroon ng mas maraming kaalaman tungkol sa mga hayop. Nahahati sa dalawang aralin ang modyul na ito: Aralin 1 - Gaano Kahalaga ang mga Hayop sa Atin? Aralin 2 - Paano Tayo Mag-alaga ng mga Hayop? Anu-ano ang mga Matututuhan Mo sa Modyul na Ito? Pagkatapos pag-aralan ang modyul na ito, makakaya mo nang: ♦ igrupo ang mga hayop ayon sa paninirahan at kinakain ng mga ito; ♦ talakayin ang kahalagahan ng mga hayop sa atin; ♦ ibigay ang mga halimbawa ng mga produktong maaaring makuha sa mga hayop; at ♦ talakayin ang mga wastong paraan ng pag-aalaga sa mga hayop. 1
Anu-ano na ang mga Alam Mo? Bago mo simulang pag-aralan ang modyul na ito, gawin ang pagsusulit na ito upang malaman kung ano na ang alam mo tungkol sa mga paksang tatalakayin sa modyul na ito. Basahin ang sumusunod na pangungusap. Maglagay ng tsek (4) sa patlang bago ang numero ng pangungusap na TAMA. Maglagay ng (6) sa patlang bago ang numero ng pangungusap na MALI. _____ 1. Maaaring manirahan sa bahay kasama natin ang lahat ng hayop. _____ 2. Kailangang dalhin sa beterinaryo ang mga hayop kapag may sakit ang mga ito. _____ 3. Mapanganib ang lahat ng hayop at maaaring makapinsala sa atin ang mga ito. _____ 4. Mahalaga ang mga manok dahil nagbibigay sa atin ng pagkain ang mga ito. _____ 5. Mga hayop na kumakain ng mga halaman ang carnivores. _____ 6. Gawa sa balat ng hayop ang ilang produkto. _____ 7. Halimbawa ng mga hayop na pantrabaho ang mga kalabaw at kabayo. _____ 8. Tama lamang na paluin natin ang ating mga alaga at iba pang hayop. _____ 9. Laging paliguan ang mga alagang aso't pusa. _____ 10. Maaaring tumira ang mga buwaya sa lupa at sa tubig. Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pp. 27-28. Kung isa o dalawa lamang ang mali mo, napakahusay! Mayroon kang sapat na kaalaman sa mga hayop at kung paano aalagaan ang mga ito. Maaari mo pa ring pag-aralan ang modyul na ito para sa karagdagang kaalaman. Kung tatlo hanggang apat ang mali mo, nangangahulugan ito na dapat magkaroon ka ng pinakabagong kaalaman tungkol sa paksa. Kung lima o higit pa ang mali mo, huwag mag-alala. Kailangan mo lamang pag-aralan ang buong modyul upang matutuhan ang kahalagahan ng mga hayop at kung paano aalagaan ang mga ito. 2
ARALIN 1 Gaano Kahalaga ang mga Hayop sa Atin? Lagi nang bahagi ng ating buhay ang mga hayop. Pero gaano na ang alam natin tungkol sa kanila? Tulad natin, magkakaiba ang mga hayop. May iba't ibang ugali at katangian ang mga ito. Ang bawat hayop ay may mga pangangailangang naiiba sa iba. May papel na ginagampanan ang mga hayop sa ating buhay. Mahalaga ang mga ito dahil nagbibigay sa atin ang mga ito ng napakaraming bagay. Nagbibigay ang mga ito ng pagkain, tumutulong sa ating mga trabaho at sumusuporta sa atin sa maraming ibang paraan. Pagkatapos pag-aralan ang araling ito, makakaya mo nang: ♦ igrupo ang mga hayop ayon sa paninirahan at kinakain ng mga ito; ♦ talakayin ang kahalagahan ng mga hayop sa tao; at ♦ ibigay ang mga halimbawa ng mga produktong maaaring makuha sa mga hayop. Subukan Natin Ito Tingnan ang mga larawan ng mga hayop sa susunod na pahina. Maaari mo bang tukuyin ang mga ito? Isulat sa patlang kung anong hayop ito. Piliin ang sagot sa kahon. kabayo maya balyena isda kalabaw agila 3
1.___________________________ 2.___________________________ 4.___________________________ 5.___________________________ Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pahina 28. 4 3.___________________________ 6.___________________________
Pag-usapan Natin Ito Karaniwang matatagpuan sa ating bansa ang mga hayop sa naunang pahina. Makikita mo ang mga ito sa iba't ibang lugar. Sa anu-anong lugar naninirahan ang mga hayop na ito? Makipag-usap sa iyong mga kaibigan, kapamilya o kamag-aral tungkol sa ilang hayop at kung saan mo karaniwang matatagpuan ang mga ito. Talakayin sa kanila kung saan naninirahan ang mga hayop - kung naninirahan sa lupa, tubig o hangin. Maglagay ng tsek (4) sa angkop na hanay sa talaan sa ibaba. Hayop Lupa 1. agila 2. isda 3. balyena 4. kalabaw 5. maya 6. kabayo Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pahina 28. Tama ba lahat ang sagot mo? Kung oo, magaling! Kung hindi, ituloy ang pagbabasa at matuto pa! 5
Alamin Natin Ang pinaninirahan ng isang hayop ay tinatawag na pinamamahayan nito Maaaring manirahan sa lupa, tubig o hangin ang mga hayop. Ang ilang halimbawa ng mga hayop na naninirahan sa lupa ay mga aso, pusa, kalabaw, baboy, kambing, kabayo at ahas. Maaari ka bang mag-isip ng iba pang halimbawa? Ang mga hayop na naninirahan sa hangin ay kinabibilangan ng mga ibon tulad ng maya, uwak, kalapati, kuwago, loro, agila at paniki. 6
May mga hayop na naninirahan sa tubig. Ang ilang halimbawa ay ang iba't ibang uri ng isda, pusit, hipon, tulya, ulang, dolpin, balyena at pating. May mga hayop na maaaring manirahan sa tubig at lupa. Ang ilang halimbawa ay ang mga buwaya, bibe at palaka. 7
Pag-usapan Natin Ito May iba pang paraan ng pagpapangkat-pangkat ng mga hayop. Maaari nating pagpangkat-pangkatin ang mga ito ayon sa kinakain ng mga ito. Tinatawag na carnivores ang mga hayop na kumakain ng karne ng iba pang mga hayop. Halimbawa'y mga leon, tigre at buwaya. Maaari ka bang magbigay ng iba pang carnivores o mga hayop na kumakain ng karne? Tinatawag na herbivores ang mga hayop na kumakain ng mga halaman. Herbivores ang mga kalabaw, baka, kambing, tupa at usa. Kumakain ng damo ang mga ito. Magbigay ng iba pang halimbawa ng hervibores o mga hayop na kumakain ng mga halaman. Tinatawag na omnivores ang mga hayop na kumakain ng halaman at karne. Ang mga aso, pusa at tao ay omnivores o mga hayop na kumakain ng halaman at karne. Magbigay ng iba pang omnivores o mga hayop na kumakain ng mga halaman at karne. Ihambing ang mga halimbawa mo sa pahina 29 ng Batayan sa Pagwawasto. 8
Subukan Natin Ito Sabihin kung carnivore, herbivore o omnivore ang bawat hayop. Pagkatapos, magbigay ng mga halimbawa ng kinakain ng mga ito. Isulat ang mga sagot mo sa patlang. 1. Kalabaw: 2. Ahas: 3. Manok: 4. Baboy: 5. Usa: Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pahina 29. Pag-usapan Natin Ito Nagsisimula ka nang matuto ng iba pa tungkol sa mga hayop. Ngayon, alamin natin kung gaano kahalaga sa atin ang mga ito. Makipag-usap sa iyong mga kapamilya, kaibigan at kamag-aral tungkol sa mga bagay na nagagawa ng mga hayop para sa iyo. Ilista ang mga ito sa kapirasong papel. Ipakita ang listahan mo sa Tagapangasiwa sa Pagtuturo. 9
Subukan Natin Ito Anu-ano ang mga pakinabang natin sa mga hayop? Lagyan ng tsek (ü) ang kahon bago ang numero ng pangungusap kung itinuturing mong pakinabang ito mula sa mga hayop. 1. Nagbibigay sa atin ng gatas ang mga kambing at baka. 2. Ang mga daga ay sumisira o nakapipinsala ng mga ari-arian. 3. Nagbabantay ang mga aso sa ating bahay laban sa mga taong di kilala. 4. Tumutulong ang mga kalabaw sa mga magsasaka sa pag-aararo ng bukid. Tumutulong ang mga ito sa pagbubuhat ng mabibigat na karga. 5. Tumutulong ang mga kabayo na magpalipat-lipat sa mga lugar ang mga tao at kalakal. 6. Sumisira ng mga pananim ng mga magsasaka ang mga higad. Peste ang mga ito. 7. Nanghahabol ang mga pusa ng mga dagang sumisira ng mga ari-arian. 8. Nagbibigay sa atin ng karne ang mga manok, isda, baboy at baka. 9. Maaaring gawing mga bag, sinturon at sapatos ang balat ng mga hayop. 10. Kumakain ng mga manok ang mga lobo. Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pp. 30-31. 10
Pag-isipan Natin Ito Tumingin sa iyong kapaligiran. Anu-anong mga hayop ang nakikita mo sa iyong kalapitbahay? Paano ka natutulungan ng mga hayop na ito? Ipagpatuloy ang pagbabasa upang malaman ang iba pa tungkol sa kung gaano kapakipakinabang ang mga hayop sa atin. Alamin Natin Napakahalaga ang mga hayop sa ating buhay. Tumutulong ang mga ito sa atin sa maraming paraan. Nagbibigay ang mga ito ng iba't ibang uri ng pagkain upang tayo'y maging malusog at malakas. Ang ilang pagkain mula sa mga hayop ay kinabibilangan ng mga itlog, gatas, isda, karne ng baka, manok at baboy. 11
Hindi lamang mabubuting alaga ang mga hayop. Nagbibigay rin ang mga ito sa atin ng proteksyon laban sa pinsala. Nananakot ang mga aso ng mga estranghero at nagbabantay ng ating mga bahay. Tumutulong ang mga pusa na magtaboy ng mga peste sa bahay tulad ng mga daga. Tinutugis at kinakain ng mga pusa ang mga daga. Tinatawag na hayop na pantrabaho ang mga hayop tulad ng kalabaw at kabayo. Tumutulong ang mga ito sa ating trabaho at kabuhayan. Tumutulong ang mga kalabaw sa mga magsasaka sa pagbubungkal ng lupa. Tumutulong ang mga kabayo sa pagbubuhat at paghahatid sa mga tao at kalakal. 12
Nagbibigay rin ang mga hayop ng mga bagay tulad ng mga bag, sinturon, sapatos at damit. Maaaring gawing ganitong mga bagay ang balat o fur mula sa ilang hayop. Lumilikha ang mga silk worm ng sutlang sinulid na maaaring gawing tela. Subukan Natin Ito Ilista ang mga pakinabang ng tao sa sumusunod na mga hayop. Isulat ang mga sagot mo sa patlang. 1. Aso: 2. Baka: 3. Manok: 13
4. Kalabaw: Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pahina 31. Tandaan Natin Lagi nang bahagi ng ating buhay ang mga hayop. May maraming iba't ibang uri ng hayop. Tumutulong ang mga ito sa atin sa iba't ibang paraan. Sa araling ito, natutuhan mo na ang sumusunod: ♦ Maaaring manirahan ang mga hayop sa lupa, tubig o hangin. Mayr ilang hayop na naninirahan sa lupa at tubig. ♦ Maaaring pagpangkat-pangkatin ang mga hayop ayon sa kinakain ng mga ito. - Mga hayop na kumakain ng karne ang carnivores. - Mga hayop na kumakain ng mga halaman ang herbivores. - Mga hayop na kumakain ng mga hayop at halaman ang omnivores. ♦ Nakatutulong ang mga hayop sa atin. Ang mga ito'y: - nagbibigay sa atin ng iba't ibang uri ng pagkain tulad ng gatas, mga itlog at karne; - nagbibigay sa atin ng proteksyon at tumutulong sa ating kabuhayan; at - nagbibigay sa atin ng materyales na maaaring gawing mga bag, sinturon, sapatos at damit. 14
Alamin Natin ang Iyong mga Natutuhan A. Sabihin kung saan naninirahan ang bawat hayop sa ibaba. Isulat kung naninirahan ito sa lupa, tubig o hangin. __________ 1. kabayo __________ 6. loro __________ 2. hipon __________ 7. pugita __________ 3. kalabaw __________ 8. elepante __________ 4. agila __________ 9. balyena __________ 5. pating __________ 10. kuneho B. Pagpangkat-pangkatin ang sumusunod na hayop ayon sa kinakain ng mga ito. Maglagay ng tsek (4) sa tamang hanay sa talaan. Hayop Carnivore Herbivo 1. usa 2. tigre 3. manok 4. kalabaw 5. buwaya 15
C. Tukuyin ang inilarawang hayop sa bawat pangungusap sa ibaba. Nakabatay ang bawat paglalarawan sa pakinabang ng bawat hayop sa tao. Isulat ang sagot mo sa patlang bago ang bawat numero. Pumili sa listahan sa kahon. _____ 1. Nagbibigay ito ng mga itlog at mainam itong pinagkukunan ng karne. _____ 2. Tumutulong ito sa mga magsasaka sa pag-aararo ng bukid. _____ 3. Ginagamit sa paggawa ng kasuotang pangginaw ang makapal na balahibo o lana nito. _____ 4. Nagbibigay ito ng gatas at pinagmumulan ng karne. _____ 5. Ginagamit itong panghila ng karitela. Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pp. 31-32. Kumusta ang mga sagot mo? Tama ba lahat? Kung tama lahat, napakahusay! Kung hindi, maaari mong sabihin sa iyong Tagapangasiwa sa Pagtuturo o Facilitator na tulungan kang maintindihan ang mga bahagi ng araling ito na hindi malinaw sa iyo. 16 kalabaw kabayo baka manok tupa
ARALIN 2 Paano Tayo Mag-alaga ng mga Hayop? Natutuhan mo na mahahalagang bagay na may buhay ang mga hayop. Kung wala ang mga ito, mahihirapan tayong makaligtas o mabuhay. Nagbibigay ang mga ito sa atin ng mga bagay na kailangan sa buhay. Hindi ba't dapat lamang nating ibigay ang lahat ng pag-aalagang nararapat sa mga ito? Pagkatapos pag-aralan ang araling ito, makakaya mo nang: ♦ ilarawan ang mga wastong pamamaraan ng pagtrato sa mga hayop; at ♦ talakayin ang mga wastong pamamaraan ng pag-aalaga sa ating mga hayop. Pag-aralan at Suriin Natin Ito Pag-aralan ang mga sitwasyon sa ibaba. Pagkatapos, sagutin ang mga tanong sa susunod na pahina. Salbaheng aso! Bakit ka humukay ng butas dito? Ha-ha! Ang sabi nila, mayroon daw siyam na buhay ang mga pusa. Tingnan natin kung hindi ka mamamatay kapag hinagis kita. Tingnan mo ang mga itlog na ito! Kukunin ko nga! 17
1. Nagpapakita ba ang mga larawan ng pag-aalaga sa mga hayop? Bakit o Bakit hindi? 2. Sa palagay mo, ano ang mangyayari kung patuloy na tatratuhin nang ganito ang mga hayop? 3. Kung mayroon kang alagang hayop sa bahay, paano mo ito dapat tratuhin? Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pp. 32-33. Pag-isipan Natin Ito Nagpapakita ng mali o masamang pagtrato sa mga hayop ang mga sitwasyon sa nakaraang pagsasanay. Ang masamang pagtrato sa mga hayop ay nangangahulugan ng hindi wastong pag-aalaga sa mga ito. Makasasakit sa mga hayop na ito ang pagpalo ng patpat sa aso at paghahagis ng pusa sa bintana. Kung minsan, kapag nakikipaglaro tayo sa mga ito, nakakalimot tayo na nasasaktan din ang mga ito tulad natin. Kalupitan ang pagnanakaw ng mga itlog ng ilang hayop tulad ng mga ibon. Nasa loob ng mga itlog na ito ang mga inakay. Ano ang mararamdaman mo kapag umuwi kang wala ang iyong sanggol o anak? 18
Kung patuloy na tinrato nang masama o di wasto ang mga hayop, magkakasakit at mamamatay ang mga ito. Kawalan ito sa atin dahil napakahalaga sa atin ang mga hayop. Natatandaan mo ba ang kahalagahan ng mga hayop sa atin? Subukan Natin Ito Maingat na pag-aralan ang sumusunod na larawan. Anu-anong mga larawan ang nagpapakita ng wastong paraan ng pagtrato sa mga hayop? Maglagay ng tsek (4) sa loob ng kahon na matatagpuan sa ibabang kanang sulok ng bawat larawan na nagpapakita ng wastong pagtrato sa mga hayop. Kung minarkahan mo ang lahat ng larawan sa itaas, tama ka! Nagpapakita ang lahat ng mga larawan ng kung paano tayo dapat mag-alaga ng mga hayop. 19
Pag-usapan Natin Ito Tulad din ng mga tao ang mga hayop sa ilang paraan. Mayroon ding mga pangangailangan at damdamin ang mga ito. Kailangang alagaan ang mga hayop. Kailangang pakainin, paliguan at gamutin ang mga ito kapag may sakit at bigyan ng proteksyon laban sa mga sakit. Makipag-usap sa iyong mga kapamilya, kaibigan at kamag-aral tungkol sa mga pangangailangan ng mga hayop. Talakayin sa kanila kung ano ang mga pangangailangan ng mga hayop at kung paano ninyo matutugunan ang mga pangangailangang ito. Alamin Natin Tulad mo, nangangailangan ang mga hayop ng pagmamahal at pag-aalaga. Hindi kayang alagaan ng ilang hayop ang sarili kaya't kailangan nating alagaan ang mga ito. Paano natin wastong maaalagaan ang mga hayop? Natutuhan mo sa Aralin 1 na nagkakaiba ang mga hayop sa kinakain ng mga ito. Kumakain ng iba't ibang pagkain ang iba't ibang hayop. Kailangan mong malaman kung ano ang kinakain ng iyong hayop at kung paano ang pag-aalaga dito. Pag-aralan ang wastong pamamaraan ng pag-aalaga sa mga hayop. Tingnan ang bawat larawan. Pagkatapos, basahin ang nakasulat sa ilalim nito. 1. Ipakain sa iyong hayop ang tamang uri at dami ng pagkain. 2. Bigyan ng malinis at ligtas na paninirahan ang iyong mga hayop. 20
3. Regular na paliguan ang mga hayop. 4. Bigyan ng sapat na pahinga at tulog ang mga ito. Huwag pagurin ang mga ito. 5. Ipagamot ang iyong alagang hayop kapag may sakit ito. Bumisita sa isang beterinaryo para sa regular na pagpapatingin ng iyong hayop. Ang beterinaryo ay duktor ng hayop. 6. Ipakita sa iyong mga hayop na inaalagaan mo sila sa pamamagitan ng paghawak at pakikipaglaro sa kanila. Tulad natin, kailangan din ng mga hayop ang pagmamahal. May naiisip ka bang ibang paraan ng pag-aalaga sa mga hayop? Talakayin ang iyong mga ideya sa mga kamag-aral at Tagapangasiwa sa Pagtuturo. 21
Tandaan Natin Sa araling ito, natutuhan mo na hindi dapat tratuhin nang masama ang mga hayop. Dapat tratuhing mabuti at alagaan nang wasto ang mga ito. Narito ang ilang paraan ng pag-aalaga sa mga hayop: ♦ Ipakain sa mga ito ang tamang dami at uri ng pagkain. ♦ Bigyan ng ligtas at malinis na paninirahan ang mga ito. ♦ Ipagamot ang mga ito kapag may sakit o nasaktan. ♦ Huwag pagurin ang mga ito. ♦ Kailanma'y saktan ang mga ito. ♦ Paminsan-minsa'y patingnan ang mga ito sa beterinaryo. ♦ Magpakita sa mga ito ng pagmamahal. Alamin Natin ang Iyong mga Natutuhan Basahin ang bawat sitwasyon sa ibaba. Sabihin kung bakit nagpapakita ito ng hindi wastong pag-aalaga at pagtrato sa mga hayop. Pagkatapos, sabihin kung ano ang dapat gawin upang maipakita ang wastong pag-aalaga at pagtrato. Isulat ang mga sagot mo sa patlang pagkatapos ng bawat bilang. 1. Payat na payat ang isang pusa. Madalas makalimutan ng may-ari na pakainin ito. 22
2. Pinilit ng isang magsasaka na magpatuloy sa pag-aararo ang kanyang kalabaw kahit pagod na ang hayop. 3. Maruming-marumi ang aso ng isang batang lalaki. Isang buwan na itong hindi pinaliliguan. 4. Matagal nang hindi nalilinis ang hawla ng isang lovebird. Ihambing ang mga sagot mo sa Batayan sa Pagwawasto sa pahina 33. Kumusta ang mga sagot mo? Tama ba lahat? Kung tama lahat, napakahusay! Kung hindi, maaari mong sabihin sa iyong Tagapangasiwa sa Pagtuturo o Facilitator na tulungan kang maintindihan ang mga bahagi ng araling ito na hindi malinaw sa iyo. 23
Ibuod Natin Sa modyul na ito, natutuhan mo na ang sumusunod: ♦ Maaaring manirahan ang mga hayop sa lupa, tubig o hangin. ♦ Kumakain ng iba't ibang uri ng pagkain ang iba't ibang hayop. - Hayop na kumakain ng karne ang carnivores. - Hayop na kumakain ng mga halaman ang herbivores. - Hayop na kumakain ng halaman at karne ang omnivores. ♦ Napakahalaga sa atin ang mga hayop. - Nagbibigay sa atin ng pagkain ang mga ito. - Tumutulong ang mga ito sa ating kabuhayan. - Nagbibigay ang mga ito ng iba't ibang uri ng produkto. - Nakapagpapaligaya ang mga ito sa atin. ♦ Dapat alagaan nang wasto ang mga hayop. Nararapat tratuhing mabuti ang mga ito. 24
Anu-ano ang mga Natutuhan Mo? Piliin ang tamang sagot sa bawat bilang. Isulat ang sagot mo sa patlang bago ang numero. _____ 1. Tinatawag itong pinaninirahan ng isang hayop. a. pinamamahayan b. pagkain c. tirahan ng aso _____ 2. Naninirahan _______________ ang mga baka, kalabaw, aso at baboy. a. sa tubig b. sa lupa c. sa hangin _____ 3. Tinatawag na _______________ ang mga hayop na kumakain ng mga halaman. a. omnivores b. karnivores c. herbivores _____ 4. Nagbibigay sa atin ng _______________ ang mga baka, manok at isda. a. gatas b. mga itlog c. karne _____ 5. Isang omnivore ang manok. Bakit? a. Kumakain ito ng mga butil ng mais at bulate. b. Kumakain ito ng mga bulate at insekto. c. Kumakain ito ng palay at butil ng mais. _____ 6. Alin sa sumusunod ang HINDI isang hayop na pantrabaho? a. kalabaw b. pusa c. kabayo _____ 7. Anong mga produkto ang maaari mong makuha sa mga kalabaw? a. mga bag b. mga itlog c. kahoy 25
_____ 8. Kapag nakita mo ang iyong alagang hayop na napakarumi, ano ang dapat mong gawin? a. Huwag pansinin ang aso. b. c. Paliguan ito agad. Ikulong ito sa loob ng bahay upang hindi lalong marumihan. _____ 9. Pagod na ang kabayo na humihila sa kalesa. Ano ang dapat gawin ng may-ari? a. Payagan ang kanyang kabayo na magpahinga sandali. b. Pilitin ang kabayo na magpatuloy sa pagtratrabaho. c. Hagupitin ang kabayo upang magtrabaho ito nang husto. _____10. Kapag may sakit ang iyong alagang hayop, ano ang dapat mong gawin? a. Pabayaan ito. Gagaling ito kahit hindi tulungan. b. Dalhin ito agad sa isang beterinaryo. c. Bigyan ito ng gamot na iniinom mo kapag may sakit ka. Ihambing ang mga sagot sa Batayan sa Pagwawasto sa pp. 34-35. Kung ang bilang ng tamang sagot na iyong nakuha ay: 9 - 10 Napakahusay! Marami kang natutuhan sa modyul na ito. 7 - 8 Mahusay! Kailangan mo lamang pagbalik-aralan ang mga aralin na hindi mo malinaw na naintindihan. 0 - 6 Kailangan mo muling pag-aralan ang modyul. 26
Batayan sa Pagwawasto A. Anu-ano na ang mga Alam Mo? (pahina 2) _____ 1. Hindi maaaring manirahan sa ating bahay kasama natin ang lahat ng hayop. Kahit naninirahan sa lupa 8 ang karamihan sa mga hayop, kinakailangang manirahan ang ilan sa mga ito sa malalaking lugar at mga pook na malayo sa mga lungsod. Naninirahan sa malalaking karagatan ang ilang mga hayop, samantalang ang iba ay naninirahan sa malawak na kalangitan. _____ 2. Dalhin agad ang mga hayop sa isang beterinaryo kapag may sakit ang mga ito. Tulad natin, 4 napakahalaga ang kalusugan ng mga ito. Nangangailangan ang mga ito ng wastong paggamot at hindi dapat pabayaan kapag may sakit. _____ 3. Hindi lahat ng hayop ay mapanganib at nakakapinsala sa atin. Kapakipakinabang sa tao ang ilang 4 hayop. Ang ilan ay pangunahing pinagkukunan ng pagkain at ibang produkto. _____ 4. Mahalaga ang manok dahil isa ito sa mga pangunahing pinagkukunan ng pagkain. Nagbibigay ito sa 4 atin ng karne at mga itlog. _____ 5. Ang carnivores ay mga hayop na kumakain ng ibang hayop o karne ng ibang hayop. Tinatawag na 8 herbivores ang mga hayop na kumakain ng mga halaman. _____ 6. Gawa sa balat ng hayop ang ilang produkto. Ang balat ng mga kalabaw, baka, ahas, buwaya at ibang 4 hayop ay maaaring gawing mga bag, sinturon at sapatos. 4 _____ 7. Halimbawa ng mga hayop na pantrabaho ang mga kalabaw at kabayo. Ang mga hayop na pantrabaho ay ginagamit sa mabibigat na trabaho o sa pagdadala ng mabibigat na bagay. Ginagamit ng mga magsasaka ang mga kalabaw sa pag-aararo ng kanilang bukid. Kadalasa'y ginagamit ang mga kabayo sa paghila ng mga kariton, pagdadala ng mga tao o kalakal. 27
_____ 8. Hindi tama na paluin natin ang ating mga alaga at iba pang hayop. Tulad natin, nasasaktan din ang mga 8 ito. Ang pagpalo sa mga ito ay isang anyo ng masamang pagtrato o kalupitan sa mga hayop. 4 _____ 9. Dapat laging paliguan ang mga alagang aso at pusa. Kailangan ito upang mapanatiling malusog ang katawan ng mga ito at makaiwas sa pagkakasakit. 4 _____10. Ang mga buwaya ay isa sa mga hayop na maaaring manirahan sa lupa at tubig. B. Aralin 1 Subukan Natin Ito (pp. 3-4) 1. agila 4. kalabaw 2. isda 5. maya 3. balyena 6. kabayo Pag-usapan Natin Ito (pahina 5) K Hayop Lupa 1. agila 2. isda 3. balyena 4. kalabaw
5. maya 6. kabayo
28
Pag-usapan Natin Ito (pahina 8) Narito pa ang ilang halimbawa ng carnivores, herbivores at omnivores. Maaaring iba ang iyong listahan. Maaari mo itong talakayin sa iyong Tagapangasiwa sa Pagtuturo. Carnivores 1. ahas 2. lawin 3. buwaya 4. lobo 5. fox 6. palaka 7. kuwago 8. gagamba 9. butiki 10. piranha 1. kab 2. tupa 3. asno 4. tipa 5. kam 6. usa 7. paru 8. kun 9. kuh 10. gira Subukan Natin Ito (pahina 9) 1. Herbivore. Isang herbivore ang kalabaw dahil damo at iba pang halaman ang karamihan ng kinakain nito. 2. Carnivore. Isang carnivore ang ahas. Kumakain ito ng maliliit na hayop tulad ng mga kuneho, ibon at daga. 3. Omnivore. Isang omnivore ang manok. Kumakain ito ng palay at butil ng mais, na nanggagaling sa mga halaman. Kumakain din ito ng mga bulate at maliit na insekto. 29
4. Omniboro. Isang omnivore ang baboy dahil kumakain ito ng mga produkto mula sa halaman at hayop. Busal, kanin at tira-tirang karne ang pagkain nito. 5. Herbivore. Herbivores ang mga usa. Kumakain ang mga ito ng damo at iba pang halaman. Subukan Natin Ito (pahina 10) 4 1. Nagbibigay sa atin ng gatas ang mga kambing at baka. 2. Sumisira ng mga ari-arian ang mga daga. Walang pakinabang sa atin ang mga ito. 4 3. Nagbabantay ang mga aso sa ating bahay laban sa mga taong di kilala. 4 4. Tumutulong ang mga kalabaw sa mga magsasaka sa pag-aararo ng kanilang bukid. Tumutulong din ang mga ito sa pagbubuhat ng mabibigat na karga. 4 5. Tumutulong ang mga kabayo na magpalipat-lipat sa mga lugar ang mga tao at kalakal. Tinatawag ding mga hayop na pantrabaho dahil nagbubuhat ang mga ito ng mabibigat na karga at nagtatrabaho nang husto. 6. Sumisira ang mga tipaklong ng mga pananim na pinagkakakitaan ng mga magsasaka. Mga peste ang mga ito. 4 7. Nanghahabol ang mga pusa ng mga dagang karaniwang sumisira o pumipinsala ng mga ari-arian. 4 8. Nagbibigay sa atin ng karne ang mga manok, isda, baboy at baka. 4 9. Mula sa balat ng hayop tulad ng kalabaw at buwaya ang mga balat na bag, sinturon at sapatos na ating ginagamit. 30
10. Ang mga lobo na kumakain ng mga manok ay isa sa mga pangunahing suliranin ng mga magsasaka. Ang manukan ay isang pangunahing pinagkakakitaan ng ilang magsasaka at kapag kinakain ng mga lobo ang mga manok, naaapektuhan ang kabuhayan ng mga magsasaka. Subukan Natin Ito (pp. 13-14) 1. Ang mga aso ay nagbabantay sa atin at sa ating mga bahay laban sa mga estranghero. Nagbibigay ang mga ito ng proteksyon sa atin. 2. Nagbibigay sa atin ng gatas at karne ang mga baka. Maaaring gamitin ang balat ng mga ito sa paggawa ng mga bag, sinturon at sapatos. 3. Nagbibigay sa atin ng itlog at karne ang mga manok. Sa bukid, nagsisilbing orasan ang mga manok. Tumitilaok ang mga ito sa madaling-araw upang gisingin ang mga magsasaka. 4. Ginagawang bag, sinturon at sapatos ang balat ng kalabaw. Nagbibigay rin ng gatas at karne ang kalabaw. Alamin Natin ang Iyong mga Natutuhan (pp. 15-16) A. 1. lupa 6. hangin 2. tubig 7. tubig 3. lupa 8. lupa 4. hangin 9. tubig 5. tubig 10. lupa 31
B.
Hayop Carnivore
1. usa 2. tigre
3. manok 4. kalabaw 5. buwaya
manok C. __________ 1. kalabaw __________ 2. tupa __________ 3. baka __________ 4. kabayo __________ 5. C. Aralin 2 Pag-aralan at Suriin Natin Ito (pp. 17-18) 1. Hindi, ang mga larawan ay hindi nagpapakita ng wastong pag-aalaga sa mga hayop. Nagpapakita ang mga ito ng kalupitan at masamang pagtrato. Tulad natin, nasasaktan din ang mga hayop kapag tinatrato ang mga ito nang masama. 32
2. Kung patuloy na tatratuhin nang masama o hindi wastong aalagaan ang mga hayop, maaari magkasakit nang husto o mamatay ang mga ito. 3. Isang halimbawang sagot ito. Maaaring maiba nang kaunti ang iyong sagot. Ipakita ang sagot mo sa iyong Tagapangasiwa sa Pagtuturo para sa mga puna. Kung may alagang hayop ako sa bahay, tatratuhin ko ito nang wastoat mabuti. Hindi ko ito sasaktan sa anumang paraan. Bibigyan ko ito ng sapat na pagkain. Bibigyan ko ito ng maayos na tirahan. Pananatilihin ko itong malinis sa pamamagitan ng regular na pagpapaligo rito. Dadalhin ko ito sa isang beterinaryo o duktor ng mga hayop para sa regular na pagpapatingin. Makikipaglaro ako rito at bibigyan ko ito ng pagmamahal. Alamin Natin ang Iyong mga Natutuhan (pp. 22-23) 1. Masamang pagtrato ang hindi regular na pagpapakain sa alagang hayop. Maaaring magkasakit o mamatay ang hayop. Dapat regular na pakainin ng may-ari ang kanyang pusa. Dapat niya itong pakainin ng wastong uri at dami ng pagkain. 2. Masamang pagtrato ang pagtrabahuhin nang husto ang isang hayop, tulad ng kalabaw. Maaari itong mapagod nang husto, magkasakit at mamatay pa nga. Dapat hayaan ng magsasaka na magpahinga ang kanyang kalabaw. Hindi makakapagtrabaho nang husto ang kalabaw kung sobrang pagod ito para magtrabaho. 3. Nakapipinsala ang pagpapabaya sa isang alagang hayop na manatiling marumi. Maaari itong magkasakit. Dapt regular na paliguan ng batang lalaki ang kanyang aso. Makatutulong ito na manatiling malusog ang aso. 4. Kapag hindi natin lilinisin ang hawla o tirahan ng isang hayop sa mahabang panahon, maaaring magkasakit ang hayop. Tulad natin, kailangan ng mga hayop ang isang malinis at malusog na kapaligiran. Dapat regular na maglinis ang may-ari ng ibon ng hawla ng kanyang alaga. 33
D. Anu-ano ang mga Natutuhan Mo? (pp. 25-26) a _____ 1. Ang pinamamahayan ang pinaninirahan ng isang hayop. Bagay na kinakain ang pagkain, samantalang isang uri ng tirahan ang bahay ng aso. b _____ 2. Naninirahan sa lupa ang mga baka, kalabaw, aso at baboy. _____ 3. c Tinatawag na herbivore ang mga hayop na kumakain ng mga halaman. Tinatawag na carnivore ang mga hayop na kumakain ng ibang hayop, samantalang tinatawag na omnivores ang mga hayop na kumakain ng halaman at hayop. _____ 4. Nagbibigay sa atin ng karne ang lahat ng tatlong hayop. Ang mga manok at isda lamang ang c nagbibigay ng mga itlog. Ang mga baka lamang ang nagbibigay ng gatas. _____ 5. a Isang omnivore ang manok dahil kumakain ito ng mga halaman at hayop. Kumakain ito ng mga butil ng mais at bulate. _____ 6. Ang pusa ay hindi isang hayop na pantrabaho. Ginagamit sa mabigat na trabaho ang isang hayop na b pantrabaho. Mga halimbawa ng hayop na pantrabaho ang kabayo at kalabaw. Ginagamit ang mga kabayo sa pagdadala ng mga tao at iba pang karga. Ginagamit ng mga magsasaka ang mga kalabaw sa pag-aararo ng bukid. _____ 7. Maaaring gawing bag ang balat ng kalabaw. Hindi nangingitlog ang mga kalabaw. Galing sa mga a puno ang kahoy. c _____ 8. Kapag marumi ang iyong alagang aso, dapat mo itong paliguan agad. Maaaring magkasakit ang iyong aso kapag pinabayaan itong marumi sa mahabang panahon. 34
_____ 9. Dapat hayaang magpahinga ang kahit anong hayop na pagod na. Napakalupit ang pamimilit sa a hayop na magtrabaho kapag pagod na. _____ 10. Kapag may sakit ang iyong alagang hayop, dapat mo itong dalhin agad sa isang beterinaryo. Maaaring lumala ang sakit ng iyong alaga kung bibigyan mo lamang ito ng gamot na iniinom mo kapag may sakit ka. Kailangan ng mga hayop ang gamot na naiiba sa karaniwang gamot na ating iniinom. b Talahuluganan Abuso Saktan o sugatan Hayop na pantrabaho Isang hayop na ginagamit sa mabigat na trabaho Carnivore Isang hayop na kumakain ng ibang hayop o karne ng ibang hayop Pinamamahayan Paninirahan ng isang hayop Herbivore Isang hayop na kumakain ng mga halaman Omnivore Isang hayop na kumakain ng halaman at ibang hayop Sobrang pagtratrabaho Piliting magtrabaho nang napakabigat o napakatagal Peste Isang nakapipinsalang hayop Pag-aararo Ang pagbubungkal ng lupa para sa pagtatanim 35
Sutla Isang makintab na materyal na ginagamit sa paggawa ng tela Paghahatid Paglipat-lipat sa mga lugar Pagtrato Kilos o paraan ng pakikitungo sa iba Beterinaryo Duktor para sa mga hayop Lana Malambot na kulot na balahibo ng mga tupa at ibang hayop na maaaring habilin sa tela Mga Sanggunian Lozano, Lourdes F., et al. Science for Young Minds (Grade Five). Metro Manila, Philippines: Diwa Scholastic Press Inc., 1996. McLaren, James, et al. Biology. United States: D.C. Heath and Company, 1991. 36