An San Juliananon: Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday1 túngo sa Pagbubuo ng Kaakuhang Pilipino Ian Mark P. Nibalvos Unibersidad ng Santo Tomas ABSTRAK Ang pag-aaral na ito ay pagpapatunay na ang mga siday ng mga Waraynon ay nagtataglay ng mga Pagpapahalagang Pilipino. Tuon ng papel na ito ang tatlong siday mula sa bayan ng San Julian, Silangang Samar: ang "An Pobre" (Dukha) ni Nelia M. Caraga, "Dipensa" (Depensa) ni Romeo Quiloña, at ang "San Julian" ni Edgar Onge. Sa pamamagitan ng Textual Analysis at Archival Research, binigyang-patunay ang karanasan ng mga San Juliananon sa paglalatag ng iláng mga dokumento o mga materyal na makatutulong sa paglalarawan ng kanilang kultura. 11 pagpapahalagang Pilipino ang natukoy mula sa nabanggit na mga siday: pagtitiis o pagtitiyaga, pagpapahalaga sa kapayapaan, paggalang sa matatanda, pagiging mapagkakatiwalaan o ang pagpapahalaga sa tiwala ng iba, pagpapahalaga sa pamilya, pagkakaroon o pagtataglay ng mabuting asal, pagkakaisa, pagpapahalaga sa matatanda, pagmamahal sa bayan, pagbibigay-halaga sa kalikásan, at pagpapahalaga sa kababaihan. Pagpapatunay ang mga ito na mababakas sa kanilang pagkatao ang iláng kaakuhang Pilipino. Hindi lámang ito pagkakakilanlan ng mga San Juliananon bílang isang pamayanan o bayan kundi ito ang nagtutulay sa kanila sa ibang mga Pilipino sa iba't ibang bahagi ng kapuluan. Mga Susing Salita: Philippine Studies, Samar-Leyte Studies, Siday, Pagpapahalagang Pilipino, Panitikang Este-Samarnon, Pantayong Pananaw ______________ 1 Ang siday, na istandard na katawagang Waray para sa tula, ay ginagamit o binibigkas upang purihin ang kabayanihan ng mga ninuno, ang kagandahan ng isang babae, o ang katapangan ng isang mandirigma. Maririnig din ang mga siday sa tuwing may pagpupugay sa isang mahalaga at sikát na tao sa kaniyang kaarawan, sa tuwing may naihahalal o nailuluklok sa isang mataas na puwesto sa gobyerno, sa pagbisita sa isang lugar o bayan, at sa pagpupugay sa isang táong namayapa na. [Ito ay mula sa artikulong, An mga Siday han mga Samarnon ug Leytenhon: Identidad, Kasaysayan, Mga Isyu, at Kalagayan Nito sa Kasalukuyan / The Poems of Samarnons and Leytenhons: Its Identity, History, Issues, and Situation at Present, Malay, 31 tomo. (Maynila: De La Salle Publishing House, 2018), p. 56]. 106 HASAAN Tomo V, Blg. 1 (2019)
Ha akon hinigugma nga bungto, Maanyag nga San Julian, Halad ko ine nga butang, Gugma pinaagi hin kinaadman. #fortheloveofSanJulian I. M. P. N. ANG MGA PAGPAPAHALAGANG PILIPINO2 SA MGA AKDANG WARAYNON "Values are expressed especially in literature," pahayag ni Lydia P. Escober-De la Rosa sa kaniyang tesis-masteral na Community Values as Reflected in the Folktales of Barrio Salvacion, Bobon, Northern Samar.3 Sinang-ayunan naman ni Aileen Joy T. Rosario na ang mga akdang pampanitikan ay nagtataglay ng mga pagpapahalaga na epektibong materyal sa pagtuturo ng panitikan.4 Sinabi naman nina Walley at Wilson noong 2003 sa kanilang "The Anatomy of Literature" na: ...literature is a subject that could readily accommodate the integration of values for its being an artistic expression of beauty and truth. One who teaches literature deals with life and all about life. It directs a man into his search for the meaning of life and life itself. 5 Kayâ naman, iláng pag-aaral na ang isinagawa ng iláng mga iskolar na nagpapakita na ang mga akdang pampanitikang Lineyte-Samarnon ay nagtataglay ng mga Pagpapahalagang Pilipino tulad ng mga akdang pampanitikan ng ibang mga rehiyon sa bansa. Sa disertasyon ni Jonas Palada na may pamagat na Mga Isináling Pilíng Tulang Waray: Isang Dokyumentaryong Pagsusuri 6, isinalin at sinuri niya ang 25 tulang Waray ______________ 2 Ito ay ang salalayan ng interes, naisin, kagustuhan at hangarin ng mga tao. Dagdag pa niya, itinuturing itong mabuti, mahalaga, tama, angkop, karapat-dapat, tanggap at kanais-nais sa búhay ng mga tao. Ito rin ay maaaring isang bagay, idea, tao, layunin, prinsipyo (Ito ay mula sa artikulong, "Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar," Scientia 7, blg. 2 [Setyembre 2018], p. 118. 3 Lydia P. de la Rosa, "Community Values Reflected in the Folktales of Barrio Salvacion, Bobon, Nothern Samar" (tesis sa MA, Centro Escolar University, 1978). 4 Aileen Joy T. Rosario, "Analysis of selected Iloko poems by Godofredo S. Reyes" (tesis sa MA, University of Northern Philippines, 2009). 5 Ibid. 6 Jonas Palada, "Mga Isináling Pilíng Tulang Waray: Isang Dokyumentaryong Pagsusuri" (disertaryon sa Cebu Normal University, 2000). Ian Mark P. Nibalvos 107
ng Silangang Samar na isinulat ng mga makata sa lalawigan. Sinuri ang mga napíling siday gámit ang mga Pagpapahalagang Pilipino na ibinatay o hinango sa klasipikasyon nina Bulatao, Gorospe, Cordero, Paterno at Crisol. Ang mga pagpapahalagang Pilipino batay sa nabanggit na mga awtor ay ang mga sumusunod: pagpapahalaga sa kababaihan; pagtitiyaga, pagtitiis, at pagbabáta; rasyonalismo; hiya; patalismo; utang na loob; pakikisama, pag-ibig sa Diyos, kahalagahang pampamilya; pagkamakabansa; paggalang sa awtoridad; kahalagahang pangkabuhayan; pagtitiwala sa sariling kakayahan; pagpapahalaga sa puri at dangal at kalinisang moral. Sa saliksik ni Reginaldo T. Gozo na An Analysis of the Lyrical Themes, Value Concepts and Moral Lessons in the Waray-Waray Folk Songs of Northern Leyte as Basis for Resource Materials in Music 7, tinipon niya ang iláng mga katutubong awiting Waray-Waray, kinategorya ang mga ito at sinuri upang maging batayang materyal para sa mga koro, mga pagdiriwang ng pista, mga patimpalak, at mga misa. Sinuri niya ang nilalaman ng bawat awitin batay sa mga konsepto ng Pagpapahalagang Pilipino at mga aral na makikita sa mga awiting Waray-Waray ng Leyte. Nakita sa kaniyang pag-aaral na ang mga awitin ay nagtataglay ng mga pagpapahalagang Pilipino at mga aral tulad sa pagtatrabaho (pagtitiwala sa sariling kakayahan, kasipagan, pagiging produktibo at disiplina sa sarili), paniniwala sa Maykapal (lakas ng loob sa pamamagitan ng kalakasang espirituwal, pagpapakumbaba, pagkakaisa at pakikiramdam sa mga pagpapahalagang panrelihiyon ng iba), pagmamahal sa o ng magulang (paggalang, pagmamahal, at pagtupad sa pangako), pagmamahal sa ibang tao (pagiging palakaibigan, pakikisama, armonya at pagkakaroon ng integridad), at pagmamahal sa mga hayop at mga halaman (disiplina). Pinagsikapan namang suriin ni Lydia P. Escober-de la Rosa ang mga pagpapahalagang panlipunan sa 43 katutubong kuwento ng Baryo Salvacion sa bayan ng Bobon, Hilagang Samar sa kaniyang tesis-masteral na Community Values Reflected in the Folktales of Barrio Salvacion, Bobon, Northern Samar 8. Iba-ibang uri ng kuwentong-bayan ang kaniyang nalikom tulad ng mga kuwento tungkol kay Juan Posong, mga kuwento tungkol sa búhay ng mga pamilya, mga kuwentong panrelihiyon, mga kuwento tungkol sa mahika, at iba pa. Mula sa mga ito, nakabuo ang mananaliksik ng iláng temang may kaugnayan sa pagpapahalaga at kultura ng ______________ 7 Reginaldo T. Gozo, "An Analysis of the Lyrical Themes, Value Concepts and Moral Lessons in the Waray-Waray Folk Songs of Nothern Leyet as Basis for Resource Materials in Music" (tesis sa MA, Southwestern University, 1996). 8 De la Rosa, op.cit. 108 An San Juliananon
mga tao: mga pagpapahalagang panlipunan, mga pagpapahalagang moral, mga pagpapahalagang panrelihiyon, ekonomiko at estetikong pagpapahalaga ng mga tao, at iba pang mga pagpapahalagang panlipunan. Ang mga pagpapahalagang natukoy ay ang mga pagpapahalagang makikita rin sa mga batàng miyembro ng komunidad. Ang mga ideang nakapaloob sa mga kuwento ay kapareho rin ng mga ideang pinaniniwalan ng mga tao. MGA PAGPAPAHALAGANG PILIPINO BATAY SA KLASIPIKASYON NI FLORENTINO T. TIMBREZA Ibinatay ang pagtukoy sa mga pagpapahalagang Pilipino sa mga pilíng siday ng San Julian, Silangang Samar sa klasipikasyong binuo ni Florentino T. Timbreza. Pagsasaad ni Timbreza, ang Pagpapahalagang Pilipino ay maaaring mabakás sa iba't ibang paraan o anyo: bílang isang pilosopiya sa búhay, personal na karangalan, ugnayang pantao, prinsipyo o isang tuntuning isinasabuhay, isinasagawa, iniisip, binibigyang-katuwiran, sinusuri, ginagawang batayan sa mga desisyon, at ikinikilos. Nabanggit sa kaniyang aklat na Filipino Values Today na ang pilosopiya ng pagpapahalaga ng mga Pilipino ay nagmumula sa iba't ibang hibla ng panitikan at pasalindilang tradisyon na kinasasalaminan ng mga karanasan nila sa búhay at nagpapakita ng kanilang kultura, pamumuhay, paniniwala, hangarin, pagpapahalaga, at pakikipag-ugnayan sa isa't isa. Isang patunay lámang na ang panitikan ay tagapagdala ng tatak ng nakaraan at ng búhay sa kasalukuyan. Talahanayan Blg. 1: Mga Pagpapahalagang Pilipino Batay sa Klasipikasyon ni Florentino T. Timbreza 9 Mga Pagpapahalagang Pilipino Katuturan Repleksiyon Pagkatao Ito ay iniuugnay sa pagkakaroon ng malinis na pangalan, karangalan, kabutihang- asal, kagandahang-loob, magandang kaugalian, kalinisang-puri, kabaitan, at pagiging mapagkakatiwalaan. Para sa mga Pilipino, ang pagkakaroon ng dignidad sa sarili ang siyang pinakamahalagang kayamanan sa mundo. ______________ 9 Ibid. Ian Mark P. Nibalvos 109
110 Kahinahunan, pagkamahinahon, pahuhunos-dili Kakayahang mabúhay o makaligtas sa hírap ng búhay Sipag, kasipagan, pagsisikap at pagtitiis o pagpapasensiya Mahusay na pakikitungò, pakikibagay o pakikipag- ayos at pakikipagkasundo An San Juliananon Ang pagpapahalagang ito ay nakatutulong upang makaiwas sa kapahamakan, padalos- dalos na pagdedesisyon at paghuhusga sa oras ng krisis. Ito ang nagpapaalala at nagbibigay-motibasyon sa mga tao na pangalagaan ang kanilang kalusugan, mapaunlad ang pamumuhay, magtrabaho nang maigi, at ipaglaban ang mga karapatan upang mabúhay at makaligtas sa hírap ng búhay. Ang mga Pilipino ay naniniwala na ang kasipagan at pagsisikap ay isang malaking puhunan na mayroon ang isang tao. Maaabót ng isang tao ang kaniyang mga naísin kapag nalampasan niya ang lahat ng mga paghihírap sa pamamagitan ng pagsusumikap at pagkakaroon ng mahabang pasensiya. Ang mga Pilipino ay likás na mahusay sa pakikitungò sa ibang tao sa kabila ng kanilang pagkakaiba-iba sa relihiyon, kultura at wika. Ang mga Pilipino ay nagtataglay ng isang prinsipyo ukol sa di-mababayaran o matatawarang halaga ng kapayapaan at Para sa mga Pilipino, ang pagkakaroon ng kahinahunan o ang pagiging mahinahon ay isang mabisang panlunas upang maiwasan ang kaguluhan at pagkabagabag sa oras ng kagipitan o kariwaraan. Ang sinomang may pag-iingat sa lahat ng ginagawa at desisyon ay makaiiwas sa pagkakamali. Samantala, ang isang táong walang ingat at laging nagmamadali sa kaniyang mga kilos at desisyon ay makagagawa ng isang malaking pagkakamali. Kahit ano mang hírap ang dinaranas ng mga Pilipino, hahanap at hahanap sila ng paraan upang malampasan ito at mabúhay. Kahit na nasa panganib ang búhay nila, hindi nila pinapansin o iniisip pa ang kapahamakan, mabúhay lámang. Ang pagpapahalagang ito ng mga Pilipino ay nakapaloob sa sekreto sa búhay ng mga tao na pagsusumikap, matinding kagustuhan at pagtitiwala sa sarili na maabót ang kanilang mga hangarin at ambisyon sa búhay. Ang búhay ay punô ng paghihírap na kailangang malampasan upang maabót ang mga pansariling layunin at naisin. Bahagi ng kultura ng mga Pilipino ang pagtuturo na ang paggamit ng dahas at puwersa sa pagresolba ng mga alitan at di- pagkakaunawaan ay isang di-makatarungan at di- diplomatikong pamamaraan. Naniniwala ang mga Pilipino na ang mahinahon at matiwasay na paraan
Paggawa Pamumuno, pagkukusa, pagpapanimula o pangunguna Pamilya pagkakasundo-sundo, kapatiran at pagmamahal sa isa't isa. Ito ay may kinalaman sa kabutihan at kaunlaran ng isang tao, kasaganaan, kaginhawaan, tagumpay at kaligayahan sa búhay. Ang paggawa ay nagbubukas ng maraming oportunidad sa pagbuo ng sangkatauhan at lipunan. Ito ay nangangahulugan ng pagbuo ng mga kondisyon at bagay na angkop upang mabúhay at nangangahulugan din ito ng isang gawain na magdudulot ng pagbabago at gagawing makatao ang mundo. Ang konsepto ng pagkukusa ay nangangahulugang isang kakayahan na manguna at kapasidad na umpisahan ang unang hakbang sa isang gawain. Ang isang táong mapagkusa ay hindi na naghihintay pa sa iba na gawin ang isang bagay. Hangga't káya niya itong gawin, siya na mismo ang magkukusa. Hindi rin siya nag-aalinlangan o nahihiyang magpatulong o humingi ng mungkahi sa ibang tao kung hindi niya alam gawin ang isang bagay. Kilalá ang mga Pilipino sa kanilang lubos na pagmamahal sa kanilang pamilya. Malaki ang pagpapahalaga nila sa kanilang pamilya na kailangan nilang magtrabaho at gawin ang lahat ng makakaya para lámang sa ikakaunlad at ikatitiwasay ng pamumuhay ng kanilang ng pagsasayos ng mga di-pagkakaintindihan ay makatutulong upang maiwasan ang pagwawalang- bahala at kawalan ng tiwala sa isa't isa ng mga táong sangkot sa sitwasyon. Para sa nga Pilipino, ang paggawa ay may kaugnayan sa tagumpay at kaligayahan ng mga tao, materyal na kasaganaan sa búhay, pagpapahalaga sa sarili at katuparan ng mga pansariling hangárin. Sa mga dahilang nabanggit na motibasyon ng mga tao sa pagtatrabaho, kilalá ang mga Pilipino sa pagiging produktibo sa trabaho. Maaaring ang isang tao ay maging masipag, mapagsumikap at may mahabang pasensiya, ngunit maaari siyang maungusan ng isang táong mapagkusa. Tulad nga ng kasabihang, "Daig ng maagap ang masipag", para sa mga Pilipino, ang pinakamahalagang bagay sa pagkukusa ay ang pagsisimula, dahil kapag hindi mo káyang simulan ang isang bagay o gawain ay wala ka ring matatapos. Sa mga Pilipino, ang pinakadakilang tagumpay na mayroon sila sa búhay ay ang tagumpay ng kanilang pamilya at ang pinakamasaklap na kabiguan ay ang kabiguan ng kanilang pamilya. Para sa kanila, kahit hindi ka na magtagumpay sa ibang bagay, basta ang Ian Mark P. Nibalvos 111
112 Pakikipagkapuwa-tao Pag-iwas o Paglaban sa karahasan Edukasyon An San Juliananon pamilya. Ang tagumpay ng pamilya ay ang sukatán sa tagumpay ng bawat Pilipino. Sa pamamagitan nito, napagtatanto natin ang kabuluhan ng búhay at ang halaga ng mabúhay sa mundo dahil sa presensiya at tulong ng ibang tao. Ang mga táong nakapalibot sa atin ang nagbibigay- kahulugan sa ating búhay. Ang ating pagkatao at ang halaga ng ating búhay ay nakasalalay sa iba. Itinuturing ng mga Pilipino na walang halaga o di mapapantayan ang halaga ng pagkakaroon ng kapayaan at pagmamahal sa kapuwa o sa isa't isa, maliban lámang sa iláng táong may mataas na ambisyon at mga sakim. Para sa kanila, ang karahasan at di- pagkakaunawaan ay magdudulot lámang ng pagkapoot at pagkagalit, kawalan ng tiwala, at pagtatanim ng masamang kalooban sa isa't isa. Maliban sa relihiyon, isa pa sa pinahahalahagan ng mga Pilipino ay ang edukasyon. Ipinagpapalit ng mga magulang ang kanilang mga ari-arian o ipinagbebenta ang iláng mahahalagang bagay makapag-ipon lámang ng perang maipambabayad ng matrikula ng kanilang mga anak. Dahil din sa kagustuhan ng ibang mga magulang na mabigyan ng edukasyon ang kanilang mga mahalaga ay ang magkaroon ng mabiyayang tahanan at pamilya. Dahil sa pakikipagkapuwa- tao, mas nakikilala natin ang ating mga sarili, ang ating kapangyarihan, at ang ating mga responsibilidad hindi lámang sa ating mga sarili kundi maging sa ibang tao. Nalalaman natin ang halaga ng pakikisalamuha sa iba sa pamamagitan ng pagiging bukas natin sa anumang ugnayan o pakikipag-ugnayan at ang pakikisalamuha natin sa ibang tao saanmang bahagi ng mundo. Naniniwala ang mga Pilipino na magkakaroon lámang ng ganap na kapayapaan kung maiiwasan o matitigil ang karahasan. Lahat ay natatalo sa karahasan sapagkat ang karahasan ay magbubunga lámang ng mas malala pang karahasan. Ang kapayapaan ay kaungnay ng pagkakaroon ng pagkakaunawan ng mga tao sa lipunan at hustisya. Ang kapayaan ay bunga ng pagkakaroon ng kaayusan sa lipunan at lehitimong pagpapairal ng kalayaan. Malaki ang pagtingin ng mga Pilipino sa mga táong edukado o may pinag-aralan. Ang katalinuhan ng isang tao ay nakapagbibigay sa kaniya ng katanyagan at pagtanggap ng mga tao sa lipunan.
Relihiyon Malugod, magiliw at mabuting pagtanggap sa mga panauhin, kagandahang-loob sa mga bisita, mahusay na pakikitungò, pagiging bukás ng tahanan sa mga panauhin Kalayaan at pagmamahal sa bansa anak, marami sa kanila ang nakikipagsapalaran sa ibang bansa o nangingibang-bayan. Halos lahat ng mga Pilipino ay maka-Diyos at relihiyoso. Sila ay naniniwala sa daláng himala ng mga dasal, rosaryo at mga nobena ng kanilang mga paboritong santo. Ang mga tao ay naniniwala na ang pagpapatnubay ay gawain ng Diyos, samantalang ang pagkilos ay responsibilidad naman ng tao. Ang pagiging malugod sa pagtanggap ng mga Pilipino sa kanilang mga bisita o panauhin ay tumutukoy sa kanilang pagiging palakaibigan sa mga bisita at mga táong hindi kilála. Kilalá ang mga Pilipino sa kanilang mabuting pakikitungò sa mga bisita at sa pagpapahayag ng mainit na pagtanggap sa kanila. Mataas ang pagpapahalaga ng mga Pilipino sa kalayaan. Handa nilang ibuwis ang kanilang búhay, pamilya, edukasyon, trabaho, pangarap at kinabukasan para lámang sa kalayaan. Para sa kanila, ang isang búhay na walang kalayaan, kahit gaano pa man kaginhawa, ay walang lasa at kabuluhan. Malinaw na isang malaking pagkakamali sa paniniwala ng mga tao ang pagpapaubaya ng kanilang mga responsibilidad sa Diyos. Dahil sa kanilang pananampalataya, maraming Pilipino ang umaasa na lang sa mga biyayang ipagkakaloob ng Diyos at sa Kaniyang mga himala. Hindi natin kailangang tawagin araw-araw o minu- minuto ang Diyos, kailangan lámang nating kumilos at iunat ang ating mga kalamnan. Naniniwala ang mga Pilipino sa kasabihang, "ang kabutihan ay nagbubunga ng kabutihan at ang kasamaan ay nagbubunga ng kasamaan." Kung paano natin tratuhin ang ating mga bisita ay siya ring magiging trato sa atin ng iba. Ang kagandahang-loob, mabuting kalooban at ang magandang pagtanggap mo sa iyong mga bisita ang siyang maikukuwento o maibabalita nila sa iba. Káyang ipagpalit ng mga Pilipino ang kaginhawaang kanilang tinatamasa, pamilya, mga mahal sa búhay, mga pangarap at ang kanilang mismong búhay para lámang sa kalayaan at pagmamahal sa bansa. Hindi nila iniisip pa ang masugatan, malumpo, mapagmalupitan, at mapatay basta't mapalaya lámang ang kanilang mga sarili sa kalupitan ng iba. Ian Mark P. Nibalvos 113
Sariling-Disiplina Ang salitang "discipline" ay nanggaling sa salitang Latin na "disciplina" na nangangahulugang "instruksiyon" o "mga aral". Madalas itong tumutukoy sa pagsasanay sa pagsunod o pamumuhay batay sa mga panlipunang pamantayan o tamang pag-uugali, mga prinsipyong moral at regulasyon, upang magkaroon ng maayos, mapayapa at makatarungang ugnayang pantao para sa ikabubuti ng lahat. Dahil sa pakikipagkapuwa- tao, mas nakikilala natin ang ating mga sarili, ang ating kapangyarihan, at ang ating mga responsibilidad hindi lámang sa ating mga sarili kundi maging sa ibang tao. Nalalaman natin ang halaga ng pakikisalamuha sa iba sa pamamagitan ng pagiging bukás natin sa anumang ugnayan o pakikipag-ugnayan at ang pakikisalamuha natin sa ibang tao saanmang bahagi ng mundo. Pananagutang pagmamagulang Ito ay nangangahulugang ang mga magulang ay may moral na pananagutan sa kanilang mga anak. Ito ay napakahalaga sa kulturang Pilipino sapagkat ito ay kinapapalooban ng tamang pagpapalaki, pag-aaruga, pagsasanay at pagdidisiplina ng mga magulang sa kanilang mga anak. Ito ang pinakamahalagang uri ng responsibilidad sa kahit anomang lipunan dahil kung wala ito, ang pamilya na siyáng itinuturing na pinakamaliit na yunit ng lipunan ay maaaring mawasak kung ang pagiging magulang ay hindi maisasakatuparan. Kung hindi magiging maayos ang isang pamilya, makaaapekto ito sa lipunan. PAGSUSURI SA MGA PILÍNG SIDAY NG SAN JULIAN, SILANGANG SAMAR Mula sa mga siday na nakalap ng mananaliksik, 10 ang napili ng mga balideytor10 batay sa mga tukóy na kraytirya at siya ring sinuri. Tatlo lámang ang isinama sa papel na ito dahil sa limitasyon sa bílang ng mga salitang maaaring ilathala sa isang journal o publikasyon. Ang kraytiryang binuo ng mananaliksik ay kinapalolooban ng ______________ 10 Kalahok sa kasalukuyang pananaliksik ang mga gurong nagtuturo ng panitikan at kasaysayan sa elementarya, sekondarya at kolehiyo bílang mga balideytor ng mga tulang gagamitin sa pagsusuri. Sila ay pinili batay sa sumusunod na kraytirya: (a) nakapagsasalita o nakauunawa ng wikang Waray o Samarnon, (b) kumuha ng programang BSEd/BEEd Filipino o Social Studies o AB History sa antas di- gradwado, (c) may 5-10 taóng karanasan sa pagtuturo ng Filipino o Kasaysayan, (d) dalawang dekada o higit pa na naninirahan sa bayan ng San Julian, (e) nakapanood ng aktuwal o nakapagtanghal na rin ng pagtatanghal sa pagbigkas ng siday, at (f) kasapi ng samahang pangkultura sa bayan ng San Julian. Ang lupon ng mga balideytor ay binubuo ng mga guro at dáting guro sa Filipino sa San Julian Central Elementary School at San Julian National High School, isang dáting propesor sa Literatura sa UP Visayas Tacloban College, at isang propesor sa Araling Panlipunan sa Eastern Samar State University. 114 An San Juliananon
sumusunod: (a) ito ay isinulat ng isang makata o paragsiday na taga-San Julian sa probinsiya ng Silangang Samar; (b) ito ay maaaring nakuha mula sa Cultural Heritage Map ng bayan ng San Julian, mga souvenir program, mga proyekto sa paaralan o kayâ naman personal na hiningi mula sa mga kilaláng paragsiday; (c) ang siday ay hindi lámang binigkas o binibigkas, ito rin ay dapat na naisulat o naisatitik; (d) ito ay isang tulang ukol sa bayan (naglalarawan ng pag-ibig ng mga mamamayan sa bayan na ipinakikita sa pamamagitan ng pagmamahal at pagpapahalaga sa bayan, pagpapahayag ng kalungkutan, pagkahabag, at paghihimagsik ng kalooban dahil sa pang-aabuso ng mga likás na yaman; (e) ito ay nagtataglay ng mga Pagpapahalagang Pilipino tulad ng pagpapahalaga sa kababaihan, pagtitiyaga, pagtitiis at pagbabáta, rasyonalismo, hiya, patalismo, utang na loob, pakikisama, pag-ibig sa Diyos. kahalagahang pampamilya, pagkamakabansa, paggalang sa awtoridad, kahalagahang pangkabuhayan, pagtitiwala sa sarili, pagpapahalaga sa puri at dangal at kalinisang moral, kamalayan sa nakaraan, at pagpapahalaga sa armonya, kapayapaan at kaayusan; at (f) ito ay nagpapakita o sumasalamin sa búhay at kultura ng mga San Juliananon. Pagkatapos na mapili ang tatlong tulang Lineyte-Samarnon na isinulat ng mga paragsiday sa bayan ng San Julian, sinuri ito gamit ang Textual Analysis. Binása muna ang mga siday nang tatlong ulit at inunawa nang maigi ang kahulugang nais iparating ng mga ito. Sa pangalawang pagbása ay nilagyan na ng mga marka ang mga salitang nagpapakita ng mga Pagpapahalagang Pilipino (sa pagtukoy nito, ginamit na batayan ang klasipikasyon ng mga Pagpapahalagang Pilipino ni Timbreza) at iniugnay ang iláng mga salita, taludtod at saknong ng mga tula sa karanasan ng mga San Juliananon. Ginamit din ang Archival Research upang bigyan ng patunay ang mga karanasan ng mga San Juliananon sa pamamagitan ng iláng mga dokumento o mga materyal na makatutulong sa paglalarawan sa kanilang kultura. A. PAGSUSURI SA TULANG "AN POBRE " (DUKHA) NI NELIA M. CARAGA11 "An Pobre" (Dukha) ni Nelia M. Caraga Hi ako natawo Butnga han kagugub-an ______________ 11 Local Government Unit ng San Julian, Eastern Samar, Intangible Heritage: San Julian, Eastern Samar Cultural Heritage Mapping (2011). Ian Mark P. Nibalvos 115
Balay nga gutiay An salog kawayan Binabati ko huni han katamsihan Nakakaliaw hadton kamingawan. Pastilan! Ay pastilan! An pobre, an pobre Pastilan! Ay pastilan! kamakuri Amon kinakaon, palawan kamote Amon ginsusura, ginlukad nga lubi. Isa ang salitang "pobre" sa mga salitang hiram ng mga Waraynon sa mga Espanyol. Katumbas ito ng salitang "kabos" o "kablas" ng mga Bisaya o Binisaya at "dukha" o "mahirap" naman sa mga Tagalog. Ginagamit din paminsan-minsan ng mga Samarnon ang salitang "pobrehanon" para tukuyin ang isang táong walang-wala o hikahós sa búhay. Ang payak na pamumuhay sa bukid, kahit hindi naman ganoon kahírap ang sitwasyon, ay itinuturing ng ilan ngayon na kahirapan. Mahírap ang isang tao o pamilya kung nakatira lámang sa isang "balay na gutiay" (maliit na bahay), sa "butnga han kagugub-an" (gitna ng kagubatan), at kung ang "kinakaon, palawan, kamote" (kinakain, palawan at kamote) kahit na natutugunan ang kanilang mga pangangailangan sa búhay tulad ng pagkain nang tatlong beses sa isang araw dahil sa mga pagkaing maaaring makuha sa mga pananim o kayâ naman sa mga isda at mga pagkaing-dagat na maaaring mahuli sa karagatan. Ang nakasanayang simpleng pamumuhay noon pa ng mga San Juliananon12 ay naging salamin na ng karukhaan sa kasalukuyan dahil ang batayan ngayon ng kaginhawaan ay ang pagkakaroon ng malaki at sementadong bahay o kapag nakatitikim ng masasarap na pagkain tulad ng karne at mga pagkaing nabibili sa mga groseri o malalaking tindahan. Batay sa klasipikasyon ng mga Local Government Unit (LGU), ang bayan ng San Julian ay isang 5th Class Municipality.13 Ayon sa Executive Order No. 249, s. 1987 o ang Providing for a New Income Classification of Provinces, Cities and Municipalities, and for Other Purposes, ang mga bayang nasa ganitong klasipikasyon ay nakalilikom lámang ng taunang kita na 1-3 milyong piso. Nabibilang ang bayan sa Probinsiya ng Silangang Samar na itinuturing ding isa sa pinakamahihírap na lalawigan sa buong Pilipinas. Noong taóng 2013, naitala ang lalawigan bílang ikatlong pinakamahírap na ______________ 12 San Juliananon ang tawag sa mga táong nakatira sa bayan ng San Julian. 13 Ang impormasyon ay nakuha mula sa website ng Department of the Interior and Local Government (DILG) (lga.gov.ph) at sa opisyal na website ng Pamahalaang Panlalawigan ng Silangang Samar ayon sa census noong taóng 2015 (easternsamar.gov.ph). 116 An San Juliananon
probinsiya sa bansa batay sa First Semester Poverty Statistics ng National Statistical Coordination Board (NSCB)14 at ika-11 o 12 naman noong taóng 2015.15 Sa isang ulat naman ng Philippine Statistics Authority (PSA), 3 sa bawat 10 pamilya sa buong rehiyon ng Silangang Visayas na kinabibilangan ng bayan ng San Julian, ay mahihírap, at 4 naman sa bawat 10 tao ang mahihírap. Sa gitna ng kahirápan o hírap ng búhay, madalas na nasasambit ng mga San Juliananon ang, "Pastilan!"16 o kayâ naman minsan, "Pastilan ine nga kinabuhi!" (Pastilan, itong búhay na ito!). Katulad ng mga linyang ito mula sa tula: Pastilan! Ay pastilan! Kamakuri Hay naku! Hay naku! Sobrang hírap Amon kinakaon, palawan kamote Aming kinakain, palawan at kamote Amon ginsusura, ginlukad nga lubi. Aming inuulam, kalibkib. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) Sa kabila ng mga pagsubok o ng kahirápang nararanasan, nagagawa pa rin ng mga San Juliananon na magpatúloy sa búhay. Isa ito sa mga pagpapahalagang Pilipino na likás sa kanila, ang pagtitiis o pagtitiyaga sa kung anong sitwasyon ang naibibigay ng kalikásan sa kanila. Ito ang dahilan kung bakit kahit ano mang bagyo o unos ang danasin ng mga San Juliananon, nagagawa pa rin nilang patúloy na mabúhay. Halimbawa nito, kapag wala siláng maipambili ng bigas o ulam o kayâ naman dahil sa pagkasira ng mga pananim na dulot ng bagyo tulad ng mga palay at gulay, nagtitiis lámang sila sa pagkain ng palawan at kamote. Nakagawian na nila ang pagsaluhan ang mga ito sa hapag-kainan kapag walang maihandang kanin at ulam. Mayaman ang bayan ng San Julian sa mga pananim na maaaring pagkunan ng pagkain at hanapbuhay tulad ng niyog at mga lamáng-ugat gaya ng kamote at palawan.17 Tatlo ang pangunahing pananim sa Silangang Samar: niyog, kamoteng-kahoy, at kamote. Sa katunayan, lumabas sa 2018 Regional Social and Economic Trends ng Silangang Visayas na isinagawa ng PSA - Regional Statistical Service Office VIII na nasa 274, 852 ______________ 14 Cai U. Ordinario, "MAP: The poorest provinces in Ph." (nakuha mula sa na inilathala noong 25 Setyembre 2013). 15 The Summit Express, "Mindanao has 11 of 20 Poorest Provinces in the Philippines." (nakuha mula sa na inilathala noong 25 Marso 2016) 16 Ayon sa diksiyonaryo.ph, ito ay nangangahulugan ng pagbulalas ng buwisit, galít, at katulad bagaman ginagamit ng iba sa paraang walang kahulugan. Sa naman, ito naman ay isang eskpresyon ng matinding pag-aalala o kalungkutan. 17 Batay sa datos tungkol sa bayan ng San Julian na mula sa Souvenir Program ng pista ng bayan noong taóng 2016, nasa 15,062 ektarya ang lawak ng lupain ng buong bayan. Ian Mark P. Nibalvos 117
metriko tonelada ang produksiyon ng niyog sa 62, 357 ektaryang lupain noong taóng 2012; 15, 472 metriko tonelada naman ang sa kamoteng-kahoy sa 2, 173 ektaryang lupain; at 7, 297 metriko tonelada ang kamote sa 2, 274 ektaryang taniman. Kahit hindi sapat ang palay na naaani o kayâ naman ang mga isdang nahuhuli sa karagatan, hindi magugutom ang isang San Juliananon basta marunong lámang magtiis o magtiyaga katulad ng pagkain ng palawan, kamote at "linukad nga lubi".18 Hindi na maaalis bílang katangian ng mga San Juliananon ang pagkamatiisin dahil higit pa sa mga suliraning ito ang mga pagsubok na kanilang dinanas tulad ng malalakas na lindol at super typhoon. Sa Local Climate Change Action Plan 2017 - 2047: Municipality of San Julian, Eastern Samar, nakasaad ito: Taking into account its geography, topography, and climatic patterns and conditions, the Municipality of San Julian thus lie along a hazard prone location. Since it faces the Pacific Ocean, it is highly exposed to various hydrometeorological hazards like excessive precipitation, flooding, rain-induced landslides (RIL), typhoons and storm surges. The municipality is also prone to seismic tremors that cause liquefaction and earthquake-induced landslides (EIL) due to the province's location within the Pacific Ring of Fire (p. 13). Maraming bahay at iba pang ari-arian ang nasira sa pagsalanta ng Bagyong Yolanda noong taóng 2013 at ng Bagyong Ruby noong taóng 2014 lalo na iyong mga barangay na malápit sa baybayin tulad ng Casoroy, Nena, Campidhan, Libas, Cambatong, Campalao, at Pagbabangnan. Iláng malalakas na lindol din ang nag-iwan ng pinsala sa lugar katulad ng 7.7 magnitude na lindol na tumama noong Agosto 31, 2012. Ang bayan ng Guiuan ang sentro ng lindol subalit napinsala ang iláng mga tulay sa bayan ng San Julian, gaya ng Layog Bridge at Barangay Casoroy Bridge. Iláng mga bahay din ang nasira.19 Sentro naman ang bayan ng 6.5 magnitude na lindol na yumanig noong Abril 23, 2019. Nagdulot ito ng pagkatumba ng krus sa itaas ng kampana ng simbahan, isang Simbahang Katolika na itinatag pa noong ika-18 siglo. Iláng mga bato rin ang natipak sa gilid ng simbahan. Nagdulot din ang lindol ng pagkabiyak ng mga dingding ng mga gusali at kalsada.20 Ang lokasyon ng San Julian ______________ 18 Tinatawag din itong kalibkib na tumutukoy sa laman ng niyog na pinausukan at pinatuyo para gawing langis. Ginagamit din ito sa produksiyon ng kandila, sabon, at iba pa (diksiyonaryo.ph). 19 National Disaster Risk Reduction and Management Council, "NDRRMC Update: SitRep No. 06 re Effects of Earthquake in Guiuan, Eastern Samar," 2012. 20 Norman Bordadora, "No Casualty as of Tuesday afternoon in wake of Eastern Samar earthquake," GMA News, 2019. 118 An San Juliananon
bílang daanan ng mga bagyo taon-taon, ang iláng mga lindol na naranasan nito, at ang iba pang kalamidad na tumatama dito ay nagpapatatag sa mga San Juliananon na kahit anomang hírap ang dumating sa búhay, patúloy siláng babangon. Nagawa pa rin nilang magtiis at magpatúloy sa kabila ng mahírap na kalagayang dulot ng mga sakuna. Sa siday na An Pobre, ginamit na simbolo ni Caraga ang "katamsihan" (mga ibon) bílang sagisag ng kalayaan, kasiyahan, at kapayapaan ng pamumuhay sa bukid. Ang pagbanggit sa mga ibon upang tumukoy sa kapayapaan ay pahiwatig na ang mga San Juliananon ay may pagpapahalaga sa bagay na ito. "Kamurayaw"21 ang katumbas na salita ng mga Samarnon o Waraynon sa salitang kapayapaan. Maitutumbas din sa salitang ito ang "kalinaw" o "kalinawan"22 o "kamingawan."23 Nabanggit sa tula na nagdudulot ng "kamingawan" sa persona ang mga nagliliparang ibon. Malaki ang kanilang pagpapahalaga sa mga ibon, hindi lámang bílang isang simbolo kundi bílang isang kayamanang bigay ng Diyos. Pinagsusumikapan ng mga San Juliananon na pangalagaan ang kanilang tiráhan, ang kagubatan. Malawak ang sakop ng kagubatan sa bayan ng San Julian. Iláng mga pamayanan o barangay ding tinatawag na "inland barangays" ang nasa gitna nito tulad ng Caruyagon at Bunacan. Sa buong Silangang Samar, tinatayang nasa 178.366 ektarya ang lawak ng kagubatan na hindi lámang tirahan ng iba't ibang uri ng ibon kundi pangunahing pinagkukunan din ng iba't ibang produkto tulad ng mga kahoy at ratan.24 Tumututol ang mga San Juliananon sa mga gawaing nakasisira sa kagubatan tulad ng pagmimina o ilegal na pagputol ng mga punongkahoy. Dahil din sa naidudulot nitong sakuna sa mga tao sa mga pamayanan tulad ng matinding pagbaha noong taóng 1898, ipinatigil ng pamahalaan ang pagtotroso mula taóng 1990 hanggang sa kasalukuyan.25 Sa kabila ng hírap sa búhay na nararanasan ng mga San Juliananon, patúloy siláng bumabangon at napananatili ang katiwasayan sa kanilang mga tahanan at ______________ 21 Batay sa Diksyunaryo Waray-Waray (Visaya) English-Tagalog ni Tomas A. Abueg, ito ay nangangahulugan ng panahon na walang gulo o away. 22 Batay sa nangangahulugan ito ng "calmness" sa wikang Ingles. 23 Ang "kamingawan" naman ay kasingkahulugan ng salitang "kalinawan" at katumbas din ng salitang kamurayaw ayon sa Diksyunaryo Waray-Waray (Visaya) English-Tagalog ni Tomas A. Abueg 24 Nakuha ang impormasyon mula sa easternsamar.gov.ph, ang opisyal na website ng Lalawigan ng Silangang Samar. 25 Ibid. Ian Mark P. Nibalvos 119
at pamayanan. Ang pagkakaroon ng malayang pamumuhay na malayo sa kapahamakan at kaguluhan, hindi tulad ng búhay ng mga tao sa lungsod, ang siyang dahilan kung bakit labis ang kanilang pagmamahal sa kanilang lupang sinilangan. Mapapansin sa mga San Juliananon ang kapayakan ng pamumuhay ngunit sa kabila nito makikita pa rin sa kanila ang kasiyahan at kasaganaan kasáma ang kanilang pamilya. Ang katahimikan ng kapaligiran ay nakapagbibigay sa kanila ng kalayaan, kalinawan at kahinahunan na mapag-isipan ang mga solusyon sa kanilang mga suliranin at mapagplanuhan nang maayos ang kinabukasang darating. Binabati ko huni han katamsihan Naririnig ko ang huni ng mga ibon Nakakaliaw hadton kamingawan. Nagbibigay-kasiyahan sa katahimikan ng nayon. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) B. PAGSUSURI SA TULANG "DIPENSA" (DEPENSA) NI ROMEO QUILOÑA26 "Dipensa" (Depensa) ni Romeo Quiloña Tinahod nga hukom hine nga paisan-isan Maupay nga oras ha iyo ngatanan Ako nabakdaw yana ha iyo atubangan Pagrepresentar han dipensa han katigurangan, Ha bungto namon ha San Julian Dinhe hine nga celebrado numero uno nga kaso Mga katigurangan hira akusado Hira daw waray na mga gamit, mga waray pulos Kundi mga problema, mga paras-anon ha kros. Seryoso nga reklamo pero usa la nga opinyon Sanglit opinyon man liwat, una ko nga baton Ha opinyon ni Santo Papa Francis Lider hin kapin sais milyones An katigurangan, siring niya Tagdara han eksperyensya ngan kinaadman. Tungod hine nga ira nabuhat Angay hira tagan dugang nga respeto pagpasalamat ______________ 26 Local Government Unit ng San Julian, Silangang Samar, op.cit. 120 An San Juliananon
Iton pagkatigurang dire pagkadunot Kundi lugod ine pagdugang hit tarum ngan pagkamaidlot Hit panhunahuna ngan paggamit hit buot. Sanglit katigurangan dire gud sawaan Kay tagsa ha ira puno hin kinaadman Bunga pakiglantugi nira nagpusta hin dugo Ha halawig nga kinabuhi nga ira gintuyo. Usa pa nga opinyon nga amon dipensa Toto-o nga iton edad hit tawo dire nasusukol Kon pira katuig ha im kinabuhi linahos Makalilipay man makabibido Kay iton edad usa nga estado hin marig-on Nga paminsar ug disposisyon. Subay hine nga panhunahuna Pareho ka kalagas hit imo mga pagduda Mga pagkahulop, mga pagruhaduha Ngan pagkabata, ngan pagkaabtik mo Tupong kahataas, hit panganuron Nga abot hit imo ambisyon Mga hingyap nga malamrag nga kabobwason. Katigurangan ha Samar Sinirangan Ha lebel probinsyal hasta kabarangayan Mga organisado ngan mga pagpapalakat tuhay Subay ha balaod mga aludayday Aktibidades nira ug mga proyekto Ginpinsar ginlarang para masiguro Karawton pagpulsan han benefesyaryo Ngatanan mga bulig ayuda han gobyerno. USCA27 HA SAN JULIAN upod Sangguniang Bayan Proyekto nagpundar Family Edification Plan Pina-agi han edukasyon pamilya agbayon ngan buligan Pamatasan nga baliko mabag-o ug tadongon Upod igtototdo pina-agi han hugot nga pagka-orosa Pagrespitohay, pagbinuligay Estabilidad nga karig-on han pamilya Sayod na kikitaon ha balay. ______________ 27 Nangangahulugang United Senior Citizens Association. Ito ay isang organisasyon ng mga Senior Citizen sa bayan ng San Julian. Ian Mark P. Nibalvos 121
Ha akon pagsera hine nga dipensa Hingyap han katigurangan Ha gobyerno nasyonal kunta pamati-an Pamilya Pilipino ungod nga buligan Basi mga kabataan, upod hira Lolo Hira Lola, mga kinahanglan nira Pag-ataman matagan. Bílang isang kathang-panitik, taglay ng tulang ito ni Quiloña ang isang mahalagang sangkap, ang pagbibigay-diin sa mga pagpapahalagang Pilipinong sumasalamin sa kultura ng mga San Juliananon. Sa ikatlong saknong ng tula ay makikita ang paggalang sa matatanda. Likás sa mga San Juliananon ang magbigay ng mataas na paggalang sa matatanda at kinikilála nila ang malaking ambag ng mga ito sa lipunan. Malaki ang pagtingin ng mga San Juliananon sa mga matatanda sapagkat hinahangaan nila ang nagawa ng mga ito sa kanilang pamilya at lipunan na kanilang ipinamamana sa kanilang mga anak at apo. Nagtataglay rin sila ng mga karanasan at kaalámang nakapagbibigay-aral sa mga susunod sa kanilang yapak. Sa San Julian, maraming miyembro ng organisasyon ng mga Senior Citizen ang nabibigyan pa rin ng pagkakataong magsilbi sa bayan, hindi man sa mga posisyon sa gobyerno kundi aktibo sila bílang mga lider sa iláng mga lokal na organisasayon. Isa na riyan ang sumulat ng siday na ito na si G. Romeo Quiloña na isang aktibong lider ng mga Senior Citizen. Pagkatapos niláng magretiro sa kanilang mga trabaho, pinapasok naman ng mga Senior Citizen ang serbisyo-publiko. Ang iba naman ay nagiging aktibo sa paglilingkod sa simbahan. Mayroon din namang iba na pinipili ang payak na pamumuhay tulad ng pagbibigay-tuon sa pag-aalaga ng kanilang mga sakahan o palayan. Inilalaan nila ang perang buhat sa pagreretiro sa pagbili ng lupa, pagbili ng mga kagamitang pang- agrikultura, at ang iba naman, ginagamit upang makapagsimula ng negosyo na may kaugnayan sa pagsasaka at pangingisada. Mataas ang paggalang sa kanila ng mga mamamayan dahil sa kabila ng kanilang edad, malaki pa rin ang naiaambag nila sa pamayanan. Tungod hine nga ira nabuhat Dahil sa kanilang mga nagawa Angay hira tagan dugang Dapat lámang na sila'y bigyan nga respeto, pagpasalamat ng paggalang at pasasalamat Iton pagkatigurang dire pagkadunot Ang katandaan ay hindi pagkabulok Kundi lugod ine pagdugang Kundi ito'y pagdaragdag hit tarum ngan pagkamaidlot sa talim at talas Hit panhunahuna Ng pag-iisip at pag-uugali. ngan paggamit hit buot. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) 122 An San Juliananon
Bílang pagkilála sa mga nagawa ng matatanda at bílang paggalang at pasasalamat sa kanila, iláng hakbang ang ginagawa ng mga San Juliananon para sa kanilang sektor. Isang Medical and Dental Health Mission ang isinagawa noong ika-30 ng Oktubre 2018 sa pangunguna ng Rural Health Unit ng San Julian. Mayroon itong temang "Para kay Lolo at Lola."28 Naaprobahan naman sa isinagawang Ikalawang Regular na Sesyon ng Sangguniang Panlalawigan ng Silangang Samar noong ika- 19 ng Hulyo 2019 ang Resolution No. 19-17, Series of 2019. Ito ay nagdedeklara sa pagiging balido at konsistent sa batas ng Ordinance No. 04, Series of 2018 na pinamagatang, An Ordinance Exempting All Senior Citizens of the Municipality of San Julian, Eastern Samar from payment of Entrance Fee at Liliputan Rocky Beach Park and Penalties Thereof. Kung magtutulóy-tulóy ang pagpasá nito, pormal na kikilalanin ang pagpapahintulot sa matatanda na libreng makapasok sa nasabing pook-pasyalan.29 Isa pang pagpapahalagang Pilipinong taglay ng mga San Juliananon na makikita sa tula ang pagiging mapagkakatiwalaan o ang pagpapahalaga sa tiwala ng iba na malinaw na isinasalaysay sa ikaanim na saknong: Mga organisado ngan mga pagpapalakat Organisado at maayos na pamumuno tuhay Naaayon sa batas na mga suporta Subay ha balaod mga aludayday Mga gawain nila o mga proyekto Aktibidades nira ug mga proyekto Pinagplanuhang mabuti upang Ginpinsar ginlarang para masiguro masiguro Karawton pagpulsan han benefesyaryo Tanggapi't pakinabangan ng mga Ngatanan mga bulig ayuda han benepisyaryo gobyerno. Lahat ng tulong na bigay ng gobyerno. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) Pinahahalagahan ng mga San Juliananon ang tiwala ng ibang tao sa pamamagitan ng pagtupad sa pangako o paglilingkod nang maayos at nang may katapatan sa kapuwa. Tulad halimbawa sa organisasyon ng mga Senior Citizen, sinusunod ng mga namumuno ang isinasaad ng batas sa pagpapatupad ng kanilang mga gawain at proyekto at pinagpaplanuhan nila itong mabuti upang masigurong maisasagawa ito nang matagumpay. Ito ay bunga ng kanilang karanasan na ang iba ay naging pinunò na rin ng mga ahensiya ng pamahalaan at ibang organisasyon. ______________ 28 Nakuha ang impormasyon mula sa opisyal na Facebook page ng Local Government Unit ng San Julian na nai-post noong Oktubre 30, 2018. 29 Nakuha ang impormasyon mula sa opisyal na Facebook page ng Local Government Unit ng San Julian na nai-post noong Hulyo 26, 2019. Ian Mark P. Nibalvos 123
Sinisiguro rin nilang makararating sa bawat miyembro ang ayudang ibinibigay ng gobyerno. Dahil sa tiwalang ito sa pamunuan ng organisasyon ng mga Senior Citizen, patúloy na lumalaki ang kanilang samahán. Pinatutunayan nito ang paniniwalang "Matatapuran gud it maupay nga pamumuno" (Mapagkakatiwalaan talaga ang isang mahusay na pamumuno). Isa rin sa madalas sabihin ng mga San Julinanon ay "Kun it pagtapud mawara, makuri na mahibalik" (Kung ang pagtitiwala ay mawala, mahírap na itong maibalik). Ganoon nila iniingatan ang tiwalang ibinibigay ng iba na parang isang gintong kayamanang dapat itago at pangalagaan. Dahil sa mahusay na pamumuno ng kanilang mga lider tulad ni G. Romeo Quiloña na kasalukuyang Senior Citizens Federated President sa buong Silangang Samar, nasisiguro ng mga miyembro na nakukuha nila ang kanilang mga benepisyo tulad ng mga pensiyon. Sa buong Probinsiya ng Silangang Samar, may 12, 036 pensiyonado at may alokasyon ang mga ito na P72, 216, 000. Nakatatanggap ang bawat pensiyonado ng P1,500.00 bawat kuwarter. Ito ang siniguro ng Department of Social Welfare and Development (DSWD).30 Sa masigasig din na pagsusulong sa pagkilála sa kanilang karapatan bílang miyembro ng lipunan, inihahain ngayon ng kinatawan sa Kongreso ng buong Probinsiya ng Silangang Samar na si Rep. Maria Fe Abunda, ang batas na magbibigay ng regalong salapi sa mga tinatawag na centenarian o mga miyembrong aabot sa edad na 100. Inihain ang bill na ito ni Abunda noong ika-27 ng Pebrero 2020 na balak amyendahan ang Seksiyon 2 ng Batas Republika Blg. 10868 na tinatawag ding Centenarians Act of 2016. Ani Abunda: To care for those who cared for us and who have carried our nation's cultural heritage need to be given the proper assistance and must be able to enjoy this assistance as soon as they enter the latter years of their lives. This measure will be of great financial assistance for their well-being and the enjoyment of their families.31 Hindi nawawala ang tiwala ng mga Senior Citizen sa bayan ng San Julian sa pamunuan ng kanilang organisasayon dahil sa pagsusulong ng mga hakbang para sa kanilang ikabubuti. ______________ 30 Mula ito sa artikulo ng Manila Bulletin na "Benefits to Eastern Visayas elderly assured by DSWD" na nakuha mula sa 31 Mula ito sa artikulo ng Manila Bulletin na "Easter Samar solon proposes 100k cash gift to centenarians" na nakuha mula sa 124 An San Juliananon
Malinaw rin na makikita sa tula ni Quiloña ang pagpapahalaga sa pamilya. Sa mga taludtod ng ikapitong saknong, inilalahad ang pagtulong sa mga pamilya sa pamamagitan ng Family Edification Plan na inilunsad ng United Senior Citizen Association (USCA) ng San Julian at ng Sangguniang Bayan. Isinasaad sa saknong na ito ang pagpapatibay sa pamilya: USCA HA SAN JULIAN USCA sa San Julian upod Sangguniang Bayan kasama ang Sangguniang Bayan Proyekto nagpundar Nagtatag ng proyektong Family Edification Plan Family Edification Plan Pina-agi han edukasyon Sa pamamagitan ng edukasyon pamilya agbayon ngan buligan pamilya'y aakayin at tutulungan Estabilidad nga karig-on han pamilya Estabilidad na tibay ng pamilya Sayod na kikitaon ha balay. Malinaw na makikita sa tahanan. (Salin sa Filipino ng Mananaliksik) Mahalaga sa bayan ng San Julian ang pagpapatibay ng samahan ng mga pamilya kayâ naglulunsad ng mga programa ang pamahalaan katuwang ang ibang ahensiya ng gobyerno tulad ng Department of Education (DepEd) at Department of Social Welfare and Development (DSWD), kasáma ang iba pang mga organisasyon tulad ng USCA at Terres de Homes (isang Non-Government Organization sa bayan), na mabigyan ng edukasyon ang bawat miyembro ng pamilya kung paano pagtitibayin ang ugnayan sa isa't isa. Maging ang Simbahang Katolika ay nagsasagawa din ng mga gawain sa pamamagitan ng iláng mga organisayong pansimbahan tulad ng Youth for Christ, Singles for Christ at Couples for Christ upang akayin ang bawat kasapi ng pamilya sa mabuting landas túngo sa pagkakaroon ng kaayusan at katahimikan sa kanilang tahanan. Sa San Julian, sa haligi ng tahanan nakasalalay ang katiwasayan ng pamilya. Ang ama ang gumagawa ng paraan para mabúhay ang kaniyang asawa at mga anak; siyá rin ang nagtuturo ng paggalang sa bawat miyembro lalo na ang paggalang ng anak sa mga magulang o nakatatanda; at siyá rin ang modelo ng kabutihang-asal sa kaniyang mga anak. Mahalaga sa lokal na pamahalaan ang kaayusan sa loob ng pamilya at malaki ang kanilang paniniwala na magmumula ito sa kalusugan ng bawat isa. Kaugnay nito, nagsagawa ng isang Municipal Health Summit ang Municipal Health Office (MHU) ng bayan na may temang, "Healthy Family, Healthy Community."32 Pinuri ng alkalde ng ______________ 32 Nakuha ang impormasyon mula sa opisyal na Facebook page ng Local Government Unit ng San Julian na nai-post noong ika-23 ng Marso 2018. Ian Mark P. Nibalvos 125
bayan na si Kgg. Dennis P. Estaron ang gawaing ito ng MHU lalo na ang mga health worker na tumitiyak ng kalusugan ng bawat miyembro ng pamilya na siyáng simula ng pagkakaroon ng isang malusog na pamayanan. Iláng pagpapahalagang Pilipino pa ang makikita sa mga linya sa ikapitong saknong tulad ng pagkakaroon o pagtataglay ng mabuting asal at pagkakaisa bílang patunay na taglay ito ng mga San Juliananon. Pamilya, lalo na ang mga magulang, ang unang nagtuturo sa kabataan ng kabutihang-asal. Mababakás ito sa sumusunod na saknong: Pamatasan nga baliko Di-magagandang ugali'y mabag-o ug tadongon baguhin, iwasto Upod igtototdo pina-agi Kasámang ituturo sa pamamagitan han hugot nga pagka-orosa ng matibay na pagkakaisa Pagrespitohay, pagbinuligay Paggalang at pagtutulungan (Salin sa Filipino ng mananaliksik) Modelo ng mga anak ang kanilang mga nanay at tatay. Kung ano ang ugali't asal ng mga magulang ay siya ring susundan ng mga anak. Ang mga pamilyang San Juliananon ay sumusunod pa rin sa mga tradisyon o matatandang kaugaliang ipinamana pa sa kanila ng kanilang mga ninuno tulad ng pagtuturo sa kanilang mga anak ng pagiging masunurin, hindi pagsagot sa mga magulang, paggalang, at pagtulong sa mga gawaing-bahay. Responsibilidad din ng mga guro sa paaralan, bílang mga itinuturing na pangalawang magulang, na pangaralan ang mga bata upang magkaroon ng magandang kaasalan lalo na iyong mga hindi nabibigyan ng pansin o patnubay sa kanilang mga tahanan. Ang pagtutulungang ito ng mga magulang at mga guro sa paghulma sa pagkatao ng kabataan ay ugnayang tanda ng pagkakaisa. Kasáma rin dito ang ilan pang mga sektor sa lipunan tulad ng pulisya at simbahan na gumagabay tungò sa tamang landas. Pinahahalagahan nila ang pagkakaisa para sa kapakanan ng kanilang mga anak tulad ng pagpapaalala sa kanila na umiwas sa masasamang bisyo gaya ng pag-inom, paggamit ng ipinagbabawal na gamot, at pagsusugal. 126 An San Juliananon
C. PAGSUSURI SA TULANG "SAN JULIAN" NI EDGAR ONGE33 "San Julian" ni Edgar Onge San Julian, San Julian Bungto ha Sinirangan An isla, An isla Ha Samar nga bantugan. Diin an adlaw nasirang Diin an adlaw natikang Ha sidsid han kalalawdan Atubang han Liliputan34 Mahusay nga parigo-an Ligid han kalulyangan Matin-aw nga lurang Damo an kaisdaan. Hingyap han katamsihan Nga nagluluparan Ha pungkay han kabubkiran Kon aton pagkukulawan Marampag nga kakahuyan Matimgas nga kahumayan Ha bagis han mga sapa Ngadto han kapatagan. Daganas han tubig Kasikas han mga dahon Labi na gud kon kakurulpon Ha tiempo han kagab-ihon Labi na gud kon bublanon An dagat duro karanggat Ha mangingisda naaghat Duyog han hangin huyohoy Malanoy nga turutaghoy... Kapiraw, napukaw Kay nakakaliaw. ______________ 33 Local Government Unit ng San Julian, Silangang Samar, op.cit. 34 Ang Liliputan Rocky Beach Park ay isang sikát na pasyalan sa bayan ng San Julian at dinarayo ng mga tao mula sa ibang bayan o lugar dahil sa maganda nitong tanawin, malinis na tubig, at malamig na páliguán. Ian Mark P. Nibalvos 127
Dire ko na gud an San Julian kalilimtan Sugad hin daraga ha soltero panumduman Kay an gugma ha kasingkasing natikang An kahusay amo an tigaman San Julian, San Julian. Ang tulang San Julian na isinulat ni Edgar Onge ay isang mahusay na paglalarawan ng awtor sa bayan ng San Julian. Ang kabuoang paksa o tema ng tula ay nagpapahiwatig ng pagmamahal at pagmamalaki sa kaniyang bayang sinilangan. Sa unang saknong pa lámang ay mapapansin na ang damdaming makabayan ng awtor sa paggamit ng salitang "bantugan" (kilalá o sikát) sa pagbibigay ng deskripsiyon sa islang kinaroroonan ng bayan ng San Julian.35 San Julian, San Julian San Julian, San Julian Bungto ha Sinirangan Bayan sa Silangan An isla, an isla Ang isla, ang isla Ha Samar nga bantugan. Sa Samar na kilalá. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) ______________ 35 Ang San Julian ay isang bayang nakaharap sa Karagatang Pasipiko at matatagpuan sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Silangang Samar (Local Climate Change Action Plan 2017-2047: Municipality of San Julian, Eastern Samar, 2017). Ayon pa rito, ito ay kinagigitnaan ng bayan ng Sulat (sa hilagang bahagi) at ng Lungsod Borongan (sa bahaging timog). Sa Silangan nito ay ang Karagatang Pasipiko at sa Kanluran naman ay ang Bayan ng Hinabangan sa Probinsiya ng Kanlurang Samar o Samar. Ang munisipalidad ay binubuo ng 16 na barangay: Lunang, Pagbabangnan, San Isidro, San Miguel, Bunacan, Libas, Putong, Campidhan, Nena, Casoroy at ang mga barangay sa Poblacion mula Baranagay 1 hanggang 6. Ayon sa pinakabagong talâ ng Department of Environment and Natural Resources - Land Management Bureau (DENR-LMB) at ng Department of Budget and Management (DBM) noong Enero 20005, ang kabuoang lupaing sakop ng San Julian ay 15,062 ektarya na umookupa ng 3.24% ng kabuoang lupain ng buong probinsiya na 464,070 ektarya. Ang kabuoang populasyon ng San Julian, batay sa census na isinagawa noong taóng 2010, ay 13,748. Ito ay mas mataas ng 4.44% kaysa sa kabuoang bílang noong taóng 2007 na mayroon lámang 13,164 na populasyon. Samantala, noong taóng 2015, ito ay nasa 14,498 na. Ang bílang na ito ay kumakatawan sa 3.21% ng kabuoang populasyon ng probinsya ng Silangang Samar na 428,877. Ang Barangay Nena ang may pinakamataas na bílang ng populasyon at ang Barangay 2 naman ang may pinakamaliit. Batay sa impormasyong nakalagay sa Souvenir Program ng Pista ng Bayan ng San Julian noong taóng 2016, 98% ng mga tao rito ay mga Katoliko at ang kanilang pangunahing hanapbuhay ay pagsasaka at pangingisda. Niyog naman ang pangunahing produkto nito. Pinakasikát na pasyalan o atraksiyon sa lugar ang Liliputan Rocky Beach Park na matatagpuan sa Poblacion. Dinarayo din ng mga bisita o turista sa lugar ang Campidhan Beach at ang Katolikong Simbahan ng Libas na itinayo pa noong ika-16 na siglo. (Nakuha ang impormasyon mula sa tesis ni Ian Mark P. Nibalvos na, "Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar, 2018.) 128 An San Juliananon
Pigura Blg. 1: Politikal na Mapa ng Bayan ng San Julian, Silangang Samar (mula sa Local Climate Change Action Plan 2017-2047: Municipality of San Julian, Eastern Samar) Ang pagmamahal sa bayan ang pinakalumutang na pagpapahalaga sa kabuoan ng tula. Ito ay naipahayag ng may-akda sa pamamagitan ng paglalarawan niya sa kagandahan ng lugar at maging sa kaniyang pagmamalaki sa lupang tinubuan na makikita sa unang saknong ng tula. Ang mga San Juliananon ay may mataas na pagtingin sa kanilang lupang sinilangan dahil sa magagandang lugar o pasyalan na mayroon dito. Napalilibutan ang lugar ng magagandang pasyalan tulad ng Liliputan (isang lugar na kilaláng masarap na paliguan) at ng mga baybayin ng Campidhan, Libas, Nena, Pagbabangnan at San Isidro na nakaaakit dahil sa mapuputi at pinong buhangin.36 Dinarayo rin ang nakatagong ganda ng mga talon sa Libas at Putong37 Matatanaw rin ang ganda ng kagubatan sa Caruyagon at Palo Uno.38 Lubos din ang pagmamalaki ng mga San Juliananon sa kanilang lugar dahil marami rito ang naging ______________ 36 Ang Campidhan, Libas, Nena, at Pagbabangnan, Libas at San Isidro ay mga barangay ng bayan ng San Julian. 37 Ang Putong at Bunacan ay mga inland barangay ng bayan ng San Julian. 38 Ang Caruyagon at Palo Uno ay mga Sitio ng Barangay Putong. Ian Mark P. Nibalvos 129
mga propesyonal tulad ng mga guro, seaman, pulis, inhenyero, doktor, abogado, pari at iba pa. Higit sa lahat, malugod na tinatanggap ng mga tao ang kanilang mga bisita na ipinakikita sa tuwing may pista o iba pang okasyon. Bílang mga Pilipino, taglay rin nila ang katangian ng pagiging masayahin o ang kanilang pagpapahalaga sa kasiyahan na nagbibigay sa kanila ng pagkakakilanlan. Mahilig ang mga Waraynon, lalo na ang mga San Juliananon sa mga pagdiriwang. Sa tuwing sasapit ang mga buwan ng Abril at Mayo, sunod-sunod at kabi-kabílang sayawan sa kalsada ang makikita sa buong bayan. Hindi mawawala sa bawat sayawan ang chacha, kuratsa, at aminudo na mga sayaw na tatak-Waraynon.39 Maliwanag ding naipakita sa tula ang ikalawang pagpapahalaga, ang pagbibigay-halaga sa kalikásan. Nakita ni Palada (2000) sa pagsusuri niya ng mga tula na makakalikásan ang mga mamamayan ng Silangang Samar. Hinahangaan at iginagalang ng mga Estehanon40 ang likás na kayamanan ng kanilang sariling bayan. Sa tulang ito ni Onge, binigyang-pansin niya ang likás na kagandahan ng kapaligiran ______________ 39 Isa sa hindi mawawalang tradisyon ng mga San Juliananon ang pagdiriwang ng mga kapistahan at iba pang okasyon na nagpapatunay ng hilig nila sa mga kasiyáhan. Isinasagawa tuwing ika-16 ng Hulyo ang taonang selebrasyon ng kapistahan ng pintakasi ng bayan ng San Julian, ang Mahal na Birheng Dolorosa. Bago idaos ang mismong araw na ito, iba-ibang gawain muna ang isinasagawa tulad ng 9 na araw na nobena kasabay ang mga palabas sa gabí na idinaraos sa liwasang-bayan. Nag-aabang ang mga tao sa makukulay na pagtatanghal ng iba't ibang organisasyon, mga paaralan at mga tanggapang pampamahalaan tulad ng Kagawaran ng Edukasyon sa Distrito ng San Julian, San Julian National High School, Nena National High School, East Visayan Institute, San Julian Parish, Senior Citizens Organization, San Julian Pride, Local Government Unit, at iba pa. Inaabangan din ng mga San Juliananon ang mga patimpalak sa pagkanta, pagsayaw, at iba pang talento tulad ng San Julian Idol, San Julian Got Talent at San Julian Star. Ginaganap naman tuwing bisperas, ika-15 ng Hulyo, ang parada na dinadaluhan ng iba't ibang sektor sa buong bayan ng San Julian. Pagsapit naman ng mismong araw ng kapistahan, Hulyo 16, nagsasama-sama ang lahat ng inimbitahang mga panauhin (mga politiko kadalasan tulad ng gobernador at kongresman ng probinsiya, mga alkade ng ibang mga munisipalidad, at mga miyembro ng sangguniang panlalawigan), mga balik- bayan (mga San Juliananon na matagal nang naninirahan sa ibang mga lugar sa bansa o kayâ naman galing sa ibang bansa), mga politiko o mga pinunò ng bayan, mga taóng may matataas na katungkulan o posisyon sa mga tanggapan ng pamahalaan, mga kilaláng tao, at iláng mga San Juliananon na nais makisaya sa pagsalubong sa pista at siyempre pa ang Hermana Mayor ng kapistahan. Hindi nawawala sa okasyong ito ang kuratsa (isang katutubong sayaw ng mga Waray) kung saan sumasayaw ang laláki at babae sa gitna ng bulwagan sa saliw ng musikang pang-kuratsa na tinatawag na "Kuratsa Mayor" o kayâ naman "Kuradang." Naglalatag naman ng panyo, karton o kayâ basket sa gitna upang mapaglagyan ng pera ng mga manonood at ng mga táong nakaupo sa gilid. Hindi rin maiiwasang hindi maghagis ng pera ang laláking sumasayaw at kung minsan din, naglalagay ang babaeng kapareha. (Nakuha ang impormasyon mula sa tesis ni Ian Mark P. Nibalvos na, "Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar," 2018.) 40 Estehanon ang tawag sa mga taóng nakatira sa Silangang Samar, Nortehanon naman ang mga taga-Hilagang Samar at Westehanon ang mga taga-Kanlurang Samar o Samar (Samar lámang ang ginagamit na opisyal na pangalan ng probinsiya). 130 An San Juliananon
at kalikásan sa bayan ng San Julian. Ang mga ibong nagliliparan sa kabukiran ay nagsisilbing-inspirasyon sa mga San Juliananon na malayang mangarap at magtagumpay sa búhay. Ang mga naglalakihang punongkahoy ay naglalarawan ng kanilang matayog at matatag na pagkatao na hindi susuko kahit ano mang unos ang dumating sa kanilang búhay. Ang palayan ay nagpapaalala naman sa mga San Juliananon ng kasaganaan ng kanilang búhay sa kabila ng pagiging payak ng kanilang pamumuhay. Para sa kanila, ang kalikásan ay hindi lámang napagkukunan ng mga likás na yaman kundi ito rin ay laging nagpapaalala sa kanila na talagang masarap mabúhay sa mundong ibabaw. Hingyap han katamsihan Mithiin ng mga ibon Nga nagluluparan Na nagliliparan Ha pungkay han kabubkiran Sa tuktok ng kabukiran Kon aton pagkukulawan Kung ating pagmamasdan Marampag nga kakahuyan Naglalakihang punongkahoy Matingas nga kahumayan Masaganang palayan Ha bagis han mga sapa Sa bagis ng mga sapa Ngadto han kapatagan. Patúngo sa kapatagan. (Salin sa Filipino ng mananaliksik) Isa ring pagpapahalagang lumitaw sa tula ang pagpapahalaga sa kababaihan. Ayon kay Palada (2000), nakasanayan na ng mga taga-Silangang Samar ang humanga sa kagandahan ng isang dalaga. Iginagalang, pinakaiingatan at hinahangaan ng mga San Juliananon ang mga kababaihan lalo na kapag ang isang binata ay nanliligaw sa isang dalaga. Ginagawa ng laláki ang lahat tulad ng pagsisilbi sa babae at sa pamilya nito. Ipinakikita ang pagpapahalaga ng kalalakihan sa isang dalaga sa tula ni Onge: Dire ko na gud Hinding-hindi kailanman an San Julian kalilimtan ang San Julian malilimutan Sugad hin daraga Tulad ng isang dalagang ha soltero panumduman sa binata'y alaala (Salin sa Filipino ng mananaliksik) Sa mga tahanan din, lubos na pinahahalagahan ang kababaihan. Ang pagmamahal ng mga anak sa kanilang ina ay hindi mapapantayan. Pinagsisilbihan nila ito bílang pagtanaw ng utang na loob sa pag-aalagang ibinuhos nito noong sila ay mga bata pa. Hanggang sa kanilang paglaki at sa kanilang pag-aasawa, hindi nawawala ang pag-aaruga ng isang ina. Sa katunayan, isa ring kaugalian ng mga ina sa San Julian ang pag-aako ng responsibilidad na alagaan at pag-aralin ang kanilang apo. Mataas din ang pagpapahalaga ng mga San Juliananon sa kanilang mga anak na babae. Ian Mark P. Nibalvos 131
Ang iba'y talagang binabantayan at pinoprotektahan kahit sa mga kagat ng lamok. Pinaaalalahanan din sila na huwag munang magpapaligaw hanggang hindi pa umaabot ang edad sa 18 o hangga't hindi pa natatapos ang pag-aaral. Kayâ naman, ang ama at mga kapatid na laláki ng mga babae ay laging nakabantay saanman sila magpunta PAGPAPAHALAGANG PILIPINONG TAGLAY NG MGA SAN JULIANANON AT ANG AMBAG NITO SA PAGBUBUO NG KAAKUHANG PILIPINO Nakita sa pagsusuri sa tatlong siday na ang mga San Juliananon ay nagtataglay ng mga Pagpapahalagang Pilipino na makikita sa Talahanayan 1. Pagpapatibay lámang ito na ang mga siday na likha ng mga San Juliananon ay mayaman sa mga pagpapahalagang sumasalamin sa kulturang Pilipino bílang mga akdang pampanitikan. Mailalagom ang nasabing mga pagpapahalaga sa sumusunod na talahanayan: Talahanayan 2: Mga Pagpapahalagang Pilipino sa Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar Pamagat ng Siday Mga Pagpapahalagag Pilipinong Nakita "An Pobre" (Dukha) ni Nelia M. Caraga 1. Pagtitiis o pagtitiyaga 2. Pagpapahalaga sa kapayapaan "Dipensa" (Depensa) ni Romeo Quiloña 1. Paggalang sa matatanda 2. Pagiging mapagkakatiwalaan o ang pagpapahalaga sa tiwala ng iba 3. Pagpapahalaga sa pamilya 4. Pagkakaroon o pagtataglay ng mabuting asal 5. Pagkakaisa 6. Pagpapahalaga sa matatanda "San Julian" ni Edgar Onge 1. Pagmamahal sa bayan 2. Pagbibigay-halaga sa kalikásan 2. Pagpapahalaga sa kababaihan Apat na bagay ang mahalaga sa isang San Juliananon: ang kapuwa, sarili, bayan, at pamilya. Ang pagpapahalaga sa kapayapaan, paggalang sa matatanda, pagkakaisa, pagpapahalaga sa matatanda, pagpapahalaga sa kababaihan, at pagpapahalaga sa kapayapaan na natukoy sa mga siday ay nakatuon sa pagkakaroon ng mabuting ugnayan sa kapuwa. Ito ay nakapailalim sa klasipikasyon ng mga Pagpapahalagang Pilipino ni Timbreza na pakikipagkapuwa-tao; mahusay na pakikitungò o pakikibagay o pakikipag-ayos at pakikipagkasundo; kahinahunan o pagkamahinahon. Likás sa taga-San Julian ang pagbuo ng magandang relasyon sa 132 An San Juliananon
kapuwa sa pamamagitan ng pakikitungò nang mabuti tulad ng pagbibigay-galang o pagrespeto sa mga nakatatanda o sa mga táong iba ang kasarian o antas ng pamumuhay sa lipunan. Naroroon lagi ang kaniyang pagdamay sa oras ng sakuna o matinding suliraning hinaharap ng kaniyang kapuwa o kababayan kayâ naman nangingibabaw sa mga pamayanan ang mabuting ugnayan at kapayapaan. Mahalaga rin sa isang San Juliananon ang mapangalagaan ang kaniyang sarili. Dahil dito, pinananatili niya ang kaniyang kakayahang magtiis o magtiyaga, ang pagiging mapagkakatiwalaan o ang pagpapahalaga sa tiwala ng iba, ang pagkakaroon o pagtataglay ng mabuting asal, at pagbibigay-halaga sa kalikásan. Ang mga ito naman ay tumutugon sa apat na klasipikasyon ng mga pagpapahalagang Pilipino ni Timbreza: ang kakayahang mabúhay o makaligtas sa hírap ng búhay; sipag, kasipagan, pagsisikap at pagtitiis o pagpapasensiya; pagkatao; at sariling disiplina. Magsisikap ang San Juliananon, makaahon lámang o malagpasan lámang ang mga pagsubok sa búhay. Maghahangad siya na magtagumpay sa búhay at mapanatili ang magandang reputasyon o pagtingin ng ibang tao sa kaniya. Pinangangalagaan niya ito sa pamamagitan ng paggawa ng kabutihan sa sarili, sa kapuwa, at sa lipunan. Hindi rin napababayaan ng isang San Juliananon ang kaniyang bayan. Likás sa kaniya ang pagmamahal sa bayan at pagbibigay-halaga sa kalikásan na mauuri sa kalayaan at pagmamahal sa bansa na isa sa mga klasipikasyong ibinigay ni Timbreza. May pagmamalasakit ang San Juliananon sa kaniyang lupang tinubuan na tinatawag niyang "bungto." Ipinagmamalaki niya ang ganda ng kaniyang lugar at lagi niya itong binabalik-balikan sa kabila ng matagal na paninirahan sa ibang lugar. Pinananatili niya ang ganda ng kaniyang lugar sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga clean-up drive o kayâ naman sa simpleng pagsunod sa mga ordinansa o patakaran na nagsusulong sa pangangalaga ng yamang ipinagkaloob sa kaniya ng Maykapal. Malaki rin ang pagpapahalaga ng mga San Juliananon sa kanilang pamilya na nabibílang sa klasipikasyon ni Timbreza na pamilya. Lubos na mapagmahal ang San Juliananon sa kaniyang mga magulang, mga kapatid, at kaniyang mga lolo at lola. Ang kaayusan na mayroon sa pamilya sa buong bayan ang siyáng dahilan ng pagkakaroon ng kapayapaan at kaunlaran. Ang mga Pagpapahalagang Pilipinong natukoy sa mga pilíng siday na taglay ng mga San Juliananon ay pagpapatibay na mababakas sa kanilang pagkatao ang iláng kaakuhang Pilipino. Hindi lámang ito pagkakakilanlan ng mga San Juliananon bílang isang pamayanan o bayan kundi ito ang nagtutulay o nagbibigay ng koneksiyon Ian Mark P. Nibalvos 133
sa kanila sa ibang mga Pilipino sa iba't ibang bahagi ng kapuluan. Ang mga Pagpapahalagang Pilipinong ito, bílang bahagi ng kanilang karanasan, ay pagpapatunay na tulad ng ibang mga Pilipino, sila man ay Ilocano, Ilonggo, Bicolano, Kapampangan, Cebuano, Tausug, Maranao at iba pa ay may iisang kalinangang pinagmulan na mauugat lámang kung ating uunawain at susuriin ang iláng mahahalagang panitikang minana pa natin mula sa ating mga ninuno tulad ng mga siday ng mga Samarnon at Leytenhon. Mahalaga ang mga materyal na ito sapagkat sa pamamagitan ng mga ito ay mapagtatanto natin na táyo ay may pagkakatulad na siyáng nagbibigkis sa atin bílang mga Pilipino. Walang mawawala sa atin sa pagtuklas at pagbuo ng pinakamararangal at inspiradong imahen ng ating sarili (tulad ng mga pagpapahalagang Pilipinong inihahayag sa mga akdang pampanitikan), na siyáng haligi ng pambansang pagkakaisa. Naghahain ang ating mga akda, hindi lámang ang mga akdang Tagalog o mga akdang nakasulat sa wikang Ingles, ng pinakamalinaw na salamin kung sino táyo bílang mga tao at inilalahad ng mga ito ang pinakamalalim na diwa nating mga Pilipino. Sa pamamagitan ng mga ito, magkakaroon táyo ng pag-aangkin na ang bawat likhang- sining ng mga Pilipino sa lahat ng dako ng bansa ay sariling atin, ating panitikan. Ito ang magiging daan túngo sa pag-unawa natin sa mga katangian ng ating pagkatao, sa pagtalos natin kung sino táyo, kung ano ang ating kaangkinan at sa paglilimi natin kung ano ang dapat gawin upang mapanatili ang magandang kaangkinang iyon na siyáng tatak ng kadakilaan ng ating lahi. BIBLIYOGRAPIYA Abuyen, Tomas, A. Diksyunaryo Waray-Waray (Visaya) English-Tagalog. Kalayaan Press Mktg., 2000. Bordadora, Norma. No casualty as of Tuesday afternoon in wake of Eastern Samar earthquake, GMA News Online. 18 Marso 2020. BBWcsoM?li=BBr8RiR&ocid=iehp Cebuano Dictionary. 18 Marso 2020. De la Rosa, Lydia P. 21st century Ninorte Samarnon siday: A collection and translation. (Di- Limbag na Disertasyon). De La Salle University. Manila, 2000. De la Rosa, Lydia P. Community values reflected in the folktales of Barrio Salvacion, Bobon, Northern Samar. (Di Limbag na Tesis). Centro Escolar University. Manila, 1978. Department of the Interior and Local Government, LGU Directory, Local Government Academy. 18 Marso 2020. 134 An San Juliananon
Diksiyonaryo. 18 Marso 2020. Gozo, Reginaldo T. An analysis of the lyrical themes, value concepts and moral lessons in the Waray- Waray folk songs of Northern Leyte as basis for resource materials in music (Di Limbag na Tesis). Southwestern University. Cebu, 1996. Local Government Unit of San Julian, San Julian, Eastern Samar, Grand Annual Fiesta Celebration of Our Lady of Seven Sorrows Souvenir Porgram. Local Government Unit of San Julian, San Julian, Eastern Samar, 2016. Local Government Unit of San Julian, Eastern Samar, Intangible Heritage: San Julian, Eastern Samar Cultural Heritage Mapping, Local Government Unit of San Julian, Eastern Samar, 2011. Local Government Unit of San Julian, Eastern Samar, Local Climate Change Action Plan 2017-2047: Municipality of San Julian, Eastern Samar. Local Government Unit of San Julian, Eastern Samar, 2017. Manila Bulletin, Benefits to Eastern Visayas elderly assured by DSWD, Pressreader. 18 Marso 2020. Manila Bulletin, Eastern Samar solon proposes 100k cash gift to centenarians, Manila Bulletin. 18 Marso 2020. centenarians/ National Disaster Risk Reduction and Management Council, "NDRRMC Update: SitRep NO. 06 re Effects of Earthquake in Guiuan, Eastern Samar, National Disaster Risk Reduction and Management Council. 18 Marso 2020. of_04SEP2012_0800H.pdf Nibalvos, Ian Mark P. An mga Siday han mga Samarnon ug Leytenhon: Identidad, Kasaysayan, Mga Isyu, at Kalagayan Nito sa Kasalukuyan, Malay 31, Maynila: De La Salle University Publications, 2018. Nibalvos, Ian Mark P. Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar, Scientia 7, Maynila: San Beda University, 2018. Nibalvos, Ian Mark P. Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar (Di Limbag na Tesis). De La Salle University - Dasmariñas, Lungsod Dasmariñas, 2018. Ordinario, Cai U. MAP: The poorest provinces in Ph," Rappler Philippines. 18 Marso 2020. Palada, Jonas V. Mga isinaling pilíng tulang Waray: Isang dokyumentaryong pagsusuri (Di Limbag na Disertasyon). Cebu Normal University. Cebu, 2000. Provincial Government of Eastern Samar, San Julian, Province of Eastern Samar. 18 Marso 2020. easternsamar.gov.ph/san-julian/ Provincial Government of Eastern Samar, The Province, Province of Eastern Samar. 18 Marso 2020. Rosario, Aileen J. Analysis of selected Iloko poems by Godofredo S. Reyes (Di Limbag na Tesis). University of Northern Philippines. Vigan City, Ilocos Sur, 2009. The Summit Express, Mindanao has 11 of 20 poorest provinces in the Philippines, The Summit Express. 18 Marso 2020. Timbreza, Florentino T. Filipino Values Today. Navotas Press: Metro Manila, 2003. Ian Mark P. Nibalvos 135
TUNGKOL SA AWTOR Si IAN MARK P. NIBALVOS ay isang instruktor sa Filipino sa Departamento ng Filipino, Kolehiyo ng Edukasyon, Unibersidad ng Santo Tomas (UST). Nakapagtapos siya ng kursong Master ng Sining sa Filipino (MAF) sa Paaralang Gradwado ng Malalayang Sining at Komunikasyon, Pamantasang De La Salle - Dasmariñas (DLSU-D) at kasalukuyang kumukuha ng digring Doktor ng Pilosopiya sa Araling Pilipino na may espesyalisasyon sa Filipino at Panitikan ng Pilipinas sa Sentrong Asyano ng Unibersidad ng Pilipinas (UP). Nakapagbahagi na siya ng kaniyang mga pananaliksik sa mga pandaigdigang kumperensiya tulad ng sumusunod: "An mga siday han mga Samarnon ug Leytenhon: Katuturan, Kasaysayan, Pag-unlad, Mga Isyu, at Kalagayan Nito sa Kasalukuyan" sa Salindunong International Conference noong Abril 2-4, 2018 sa Lungsod Cagayan de Oro, Misamis Oriental at "Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian Silangang Samar" sa Ikalawang Internasyonal na Kumperensya sa mga Araling Filipino at Asyano noong Mayo 3-5, 2018 sa Lungsod Baybay, Leyte. Ilan sa kaniyang mga papel-pananaliksik ay nailathala na sa mga journal gaya ng mga sumusunod: "Pagpapahalagang Pilipino sa mga Pilíng Siday ng San Julian, Silangang Samar" sa Bannag Journal ng University of Saint Louis, Lungsod Tuguegarao noong taóng 2018; "An mga Siday han mga Samarnon ug Leytenhon: Identidad, Kasaysayan, Mga Isyu, at Kalagayan Nito sa Kasalukuyan" sa Malay Journal ng De La Salle University, Manila noong taóng 2018; at "Ang Wika sa Pampublikong Espasyo: Isang Pag-aaral sa Tanawing Pangwika ng Maynila" sa Scientia: The International Journal on Liberal Arts ng San Beda University noong taóng 2017. 136 An San Juliananon


231999B 1223 Programa sa Tulong Pinansiyal AdventistHealth.org/FAP 844-827-5047 Pagkuha ng tulong para mabayaran ang medical bills Programa sa Tulong Pinansiyal
Sa Adventist Health, sinisikap naming tulungan kang manatiling malusog. Kabilang dito ang pagbibigay ng tulong kung nahihirapan kang bayaran ang iyong medical bills. Dapat palagi kang nakakakuha ng pangangalagang medikal, kahit na sa tingin mo ay hindi mo kayang magbayad. Kailangan ng tulong sa pagbabayad ng iyong medical bill? Upang malaman kung karapat-dapat ka para sa tulong sa pagbabayad ng iyong medikal na bayarin, hilingin na punan ang isang aplikasyon para sa tulong pinansyal. Maaari mong kumpletuhin ang aplikasyon kapag ikaw ay tumatanggap ng pangangalaga o pagkatapos mong matanggap ang iyong bill. Gagamitin namin ang impormasyong ibibigay mo sa form na ito upang makita kung kwalipikado ka para sa tulong sa pagbabayad ng iyong bill. Sa pangkalahatan: Kung ang iyong taunang kita ay mas mababa sa o katumbas ng 200% ng kasalukuyang Patnubay sa Pederal na Kahirapan o Federal Poverty Guideline, maaari kang maging kwalipikado para sa isang buong diskwento sa iyong bill. Kung ang iyong taunang kita ay mas mataas sa 200% ng kasalukuyang Patnubay sa Pederal na Kahirapan o Federal Poverty Guideline, maaari kang maging kwalipikado para sa kalahating diskwento sa iyong bill. Paano ako mag-a-apply? Maaari kang makakuha ng libreng kopya ng brosyur na ito, ang aming patakaran sa tulong pinansyal at isang aplikasyon sa iba't ibang wika sa pamamagitan ng: 1. Pagbisita sa lugar ng pagpaparehistro 2. Pagbisita sa aming website (AdventistHealth.org/FAP) 3. Pagtawag sa amin sa 844-827-5047 4. Pagsulat sa aming adres sa: Adventist Health ATTN: Patient Access 726 4th St. Marysville, CA 95901 Matutulungan ka naming punan ang form - magtanong lamang. Kapag nakumpleto mo na ang pagsagot sa form, ibigay ito sa isang empleyado sa pagpaparehistro o ipadala ito sa koreo. Paano ka magpapasya kung gaano karaming tulong pinansyal ang makukuha ko? Ang halaga ng tulong na makukuha mo para mabayaran ang iyong bill ay depende sa iyong pinansyal na pangangailangan. Kapag naging kwalipikado ka para sa tulong, ginagamit namin ang karaniwang halagang ibinayad ng mga pasyenteng may insurance upang matukoy kung magkano ang hihingin sa iyo na bayaran para sa emergency at medikal na kinakailangang pangangalaga. Programa ng Karaingan sa Bayarin sa Ospital Ang Programang Karaingan sa Bayarin sa Ospital ay isang programa ng estado, na nagsusuri sa mga desisyon ng ospital may kinalaman sa kung ikaw ay kwalipikadong tulungan para mabayaran ang iyong bayarin sa ospital. Kung isa kang pasyente at naniniwala na hindi makatwiran ang pagtanggi sa iyo na magbigay ng pinansiyal na tulong, maaari kang maghain ng reklamo sa Hospital Complaint Program. Hanapin ang "Hospital Bill Complaint Program" sa hcai.ca.gov para sa karagdagang impormasyon at para maghain ng karaingan. Higit pang tulong Mayroong mga libreng organisasyon sa pagsusulong ng consumer na makakatulong sa iyo na maunawaan ang bayarin at proseso ng pagbabayad. Maaari kang tumawag sa Health Consumer Alliance sa 888-804- 3536 o magpunta sa HealthConsumer.org para sa karagdagang impormasyon. Ang mga indibidwal na karapat-dapat para sa tulong pinansyal ay hindi sisingilin ng mga halagang higit saAGB. Kung kailangan mo ng tulong sa iyong wika, mangyaring tumawag sa 844-827-5047 o bisitahin ang anumang lokasyon ng pagpaparehistro sa mga normal na oras ng negosyo. Ang mga tulong at serbisyo para sa mga taong may kapansanan, tulad ng mga dokumento sa braille, malalaking print, audio at iba pang naa-access na mga elektronikong format, ay magagamit din. Ang mga serbisyong ito ay libre.


ALAMIN ANG IYONG MGA KARAPATAN: Ang Dapat Gawin Kung Ikaw ay Tinanong, Inaresto o Kinulong ng Imigrasyon at Ibang Tagapagpatupad ng Batas Huling isinapanahon: Marso 6, 2023 ANG MGA IMIGRANTENG PINATIGIL, INARESTO O KINULONG ng imigrasyon o ibang tagapagpatupad ng batas ay may mga partikular na karapatan. Pero sinumang hindi mamamayan ng U.S. sy dapat na mag-ingat kapag humaharap sa tagapagpatupad ng batas sa United States o sa hangganan. Kung nakaharap ka ng tagapagpatupad ng batas sa trabaho, sa kalye, pagkatapos ng isang pagtigil sa trapiko, o sa bahay, ikaw ay karaniwang may mga kaparehong karapatang ginagarantiya ng saligang-batas bilang mga mamamayan ng U.S. Maaaring mas kaunti ang iyong mga karapatan kapag nakakaharap ang mga ahenteng tagapagpatupad ng batas sa hangganan o sa paliparan. Pagpapahayag: Itong tagatulong na Alamin ang Iyong mga Karapatan ay nagkakaloob ng pangkalahatang impormasyon. Hindi ito isang paunawang pambatas. Hindi ito dinisenyo sa iyong kalagayan. Makipag-usap sa isang abugado sa imigrasyon para sa payong pambatas. Kung nakaharap mo ang Imigrasyon o tagapagpatupad ng batas, mahalagang manatiling kalmado at tandaan itong pangkalahatang impormasyon: Sino ang maaaring magtangkang magtanong tungkol sa aking katayuang pambatas? SINUMANG ahenteng tagapagpatupad ng batas ay maaaring magtangkang magtanong sa iyo ng tungkol sa iyong pinagdaanan, katayuan sa imigrasyon, mga miyembro ng pamilya at kasamahan, at ibang mga paksa. Kabilang dito hindi lamang ang Imigrasyon, kundi ang lokal at pang-estadong pulis at pederal na ahente mula sa iba't ibang ahensiya ng pagpapatupad ng batas.
'Imigrasyon' ay karaniwang tumutukoy sa Immigration and Customs Enforcement (ICE) at Customs and Border Patrol (CBP). Ang ICE at CBP ay namamahala ng pagpapatupad ng imigrasyon sa loob ng United States, ayon sa pagkakasunod-sunod. Ang mga ahente ng ICE ay madalas na nagpapanggap na 'pulis' sa pamamagitan ng pagsusuot ng mga tsapa ng pulis, tactical gear, ibang mga palatandaan ng pulis, at sa pagpapahayag na sila ay pulis. 1
Ano ang aking maaasahan kapag nakakaharap ang tagapagpatupad ng batas sa hangganan o sa paliparan? Magagawa ng tagapagpatupad ng batas na patigilin, kulungin, o saliksikin ka. Gayunman, hindi ka maaaring saliksikin ng tagapagpatupad ng batas batay sa iyong lahi, kasarian, relihiyon, o etnisidad. May awtoridad ang tagapagpatupad ng batas na tanungin ka tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon, layunin ng iyong pagbisita, at ibang mga tanong upang malaman kung ikaw ay may permisong pumasok sa U.S. Ang pananatiling hindi sumasagot ay maaaring magresulta sa pagtanggi ng tagapagpatupad ng batas na papasukin ka sa U.S. Maaari mong piliing hindi sumagot sa mga tanong, pero ang tagapagpatupad ng batas ay maaari at malamang na hindi hindi pumayag na pumasok ka sa U.S. WALA kang karapatang kumuha ng abugado kapag ikaw ay tinatanong tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon. Pero maaari kang kumuha ng abugado para sa mga tanong na walang kaugnayan sa iyong katayuan. May karapatan kang magpahayag ng takot na bumalik sa iyong sariling bansa. Kung ikaw ay sinabihan na wala kang permisong pumasok sa U.S., pero natatakot ka sa pag-uusig o pagpapahirap kung pabalikin sa iyong sariling bansa, sabihin sa ahente ng hangganan at humingi ng asylum. Maaaring karapat-dapat ka para sa kaluwagan sa imigrasyon. LAGING MAKIPAG-USAP sa isang abugado sa imigrasyon bago umalis ng U.S. Sa ilang kaso, kung aalis ka, maaaring hindi ka pahintulutang bumalik sa bansa para sa isang partikular na bilang ng mga taon. Ano ang dapat kong gawin kapag ang Imigrasyon o ibang tagapagpatupad ng batas ay lumapit sa akin sa kalye? Pangkaraniwang may karapatan kang MANATILING TAHIMIK. Hindi mo kailangang sumagot sa mga tanong tungkol sa kung ikaw ay isang mamamayan ng U.S., kung saan ka ipinanganak, saan ka nakatira, saan ka nanggaling, o kung ikaw ay may mga dokumento. Kahit na sumagot ka sa ilan sa kanilang mga tanong, maaari mo pa ring ipasya na huwag nang sumagot sa iba pang mga tanong. Hindi ka dapat magsinungaling kailanman tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon, dahil iyon ay maaaring magdulot ng mga seryosong kahihinatnan. 2
May karapatan kang MAKIPAG-USAP SA ISANG ABUGADO. Dapat kang makipag-usap sa isang abugado bago sumagot sa mga tanong tungkol sa iyong pinagdaann o katayuan sa imigrasyon. Kung ikaw ay may balidong mga dokumentong pang-imigrasyon, dapat mong ipakita ang mga ito kapag hiningi. Ang batas ay nag-aatas sa mga imigrante na inisyuhan ng balidong mga dokumentong pang-imigrasyon na dalhin ang mga dokumentong ito sa lahat ng pagkakataon. Kung ikaw ay hindi dokumentado, maaari kang tumangging sumagot sa mga tanong tungkol sa iyong katayuang pang-imigrasyon o kung ikaw ay may mga dokumento. Ano ang dapat kong gawin kapag kumatok sa aking pinto ang Imigrasyon? HUWAG papasukin ang Imigrasyon sa iyong bahay o lumabas ka. Ang Imigrasyon ay dapat magtaglay ng warrant na pinirmahan ng isang hukom o pahintulot ng umookupa upang pumasok sa iyong bahay. Madalas na lilinlangin ka ng ICE para magbigay ng pahintulot sa pamamagitan ng pagsasabing nag-iimbistiga sila ng krimen o kailangang "gumawa ng mabilis na pagtingin" o "papasok upang makipag-usap." Maaari rin silang magpakita sa iyo ng warrant na hindi pinirmahan ng isang hukom. HINGIN na makita ang warrant. Maaari nilang ilusot ito sa ilalim ng pinto o ipakita sa isang bintana. Huwag lumabas. SURIIN kung ang warrant ay pinirmahan ng isang hukom. Kung wala silang warrant o kung ito ay hindi pinirmahan ng isang hukom, sabihin, "Hindi ko gustong makipag-usap ngayon." o "Hindi ko kailangang papasukin kayo." Ano ang dapat kong gawin kung ang Imigrasyon ay nagpakita sa aking trabaho? May karapatan kang MANATILING TAHIMIK. Hindi mo kailangang sumagot sa anumang mga tanong tungkol sa katayuan sa imigrasyon, pinagdaanan, o iyong mga kasamahan. Kung sumagot ka sa mga tanong, maaaring hingin sa iyo ng Imigrasyon ang iyong mga dokumentong pang-imigrasyon. HUWAG magtangkang tumakbo palayo. Maaaring maghinala ang Imigrasyon na ikaw ay hindi dokumentado at tangkaing arestuhin ka. Mas ligtas na patuloy na magtrabaho at kalmadong itanong kung maaari ka nang umalis. 3
Ano ang dapat kong gawin kapag inaresto ako ng Imigrasyon? Dapat mong IGIIT ANG IYONG MGA KARAPATAN. Magdala ng card ng Alamin ang Iyong mga Karapatan at iabot ito sa umaarestong mga ahente. Ang mga card na ito ay makukuha sa maraming wika at maaaring i-download at ilimbag sa: May karapatan kang MANATILING TAHIMIK. Hindi mo kailangang sagutin ang anumang mga tanong, lalo na ang tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon. Ang pagtangging sumagot sa mga tanong ay hindi isang krimen, pero hindi ka dapat magsinungaling tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon, dahil iyon ay may mga seryosong parusa. May karapatan kang MAKIPAG-USAP SA ISANG ABUGADO. Ang mga batas sa imigrasyon at kumplikado at nakakalito. Hindi ka dapat umasa na ang mga ahente ng Imigrasyon o maging ang isang Hukom sa Imigrasyon ay magpapaliwanag ng lahat ng iyong mapipili o magbibigay sa iyo ng tumpak na impormasyon. Dapat kang makipag-usap sa isang abugado bago magsalita o gumawa ng anuman. HUWAG PUMIRMA sa anumang mga dokumento nang hindi muna nakipag- usap sa isang abugado. Kabilang dito ang isang Waiver, Stipulated Removal Order, o Voluntary Departure Agreement. Ikaw ay maaaring tumatalikdan sa iyong karapatang makipagkita sa abugado o hukom o sumasang-ayong umalis ng U.S. Ito ay maaaring mangahulugan din na hindi ka pahihintulutang pumasok muli sa U.S. o kumuha ng katayuan na kaugnay ng imigrasyon. Huwag pumirma sa isang dokumento nang hindi binasa, naiintindihan, o nalalaman ang mga kahihinatnan kung pipirmahan ito. HINGIN na matawagan ang isang miyembro ng pamilya o kaibigan kung may kasama kang mga bata kapag ikaw ay inaaresto o kailangang tumawag sa trabaho.
ISULAT ang pangalan at numero ng telepono ng opisyal ng deportasyon na nakatalaga sa iyong kaso, gayon din ang iyong Alien Registration Number, o A-number. Ako ay nasa kulungan o bilangguan para sa isang krimen. Dapat ba akong mag- alala tungkol sa Imigrasyon? 4
May mga partikular na krimen na nagtataglay ng mga kahihinatnan na kaugnay ng imigrasyon. Ang batas sa isyung ito ay masyadong kumplikado at nakakalito kahit na para sa mga abugado sa imigrasyon. Kung ikaw ay kinasuhan ng isang krimen, ang iyong tagapagtanggol na abugado ay INAATASAN NA MAGSABI sa iyo kung ang iyong mga kaso o anumang plea offer ay nagtataglay ng panganib ng deportasyon. Napakahalaga na ang iyong tagapagtanggol na abugado ay sumangguni sa isang abugado sa imigrasyon na makaranasan sa mga bagay na kaugnay ng krimen-imigrasyon at ipaliwanag sa iyo ang mga panganib. Ang Imigrasyon ay maaaring pumasok sa mga kulungan at bilangguan upang tanungin ka tungkol sa iyong katayuan sa imigrasyon upang magkaroon sila ng mga dahilan upang ipatapon ka. Tandaang gamitin ang iyong karapatang MANATILING TAHIMIK at tumangging sagutin ang kanilang mga tanong. Makakahiling ang Imigrasyon na manatili ka sa kulungan o bilangguan para sa karagdagang 48 oras, hindi kabilang ang mga weekend at holiday, lampas sa petsa na ipinag-utos na ilabas ka upang maaresto ka at ilagay sa mga pamamaraang kaugnay ng deportasyon. Ang mga paghiling na ito ng pagpigil ay hindi mga warrant sa krimen, at maaaring nilalabag ng mga ito ang batas. Kung ikaw ay nakakulong ng higit sa 48 oras pagkaraan ng iyong petsa ng paglabas, ang iyong mga karapatan ay maaaring nalabag. Tumawag agad ng isang abugado sa depensang pangkrimen o pang-imigrasyon. May karapatan kang TUMAWAG AT TUMANGGAP NG MGA PAGBISITA mula sa iyong konsulado. Ang iyong Consul ay maaaring makatulong sa iyo na kumuha ng isang abugado sa imigrasyon o libreng payong pambatas. Kung ikaw ay may kasaysayan ng krimen o mga naunang napatunayang krimen, KUMUHA NG KOPYA ng iyong rekord ng napatunayang krimen at sertipikadong mga transcript mula sa isang korteng pangkrimen. Depende sa korte, maaari mong gawin ito online o kailangang personal na pumunta ka. Ano ang aking mga karapatan sa sandaling ikulong ako ng Imigrasyon? May karapatan kang TUMAWAG at TUMANGGAP NG MGA PAGBISITA mula sa isang abugado, iyong konsulado, at iyong pamilya kapag ikinulong ka. Ang mga numero ng telepono ng iyong konsulado ay nakapaskil sa kulungan o makakahingi ka sa opisyal ng deportasyon ng isang listahan. Ang pamahalaan ay hindi magbibigay sa iyo ng abugado, kaya kakailanganin mong tumawag sa mga tanggapan ng abugado upang kumuha ng abugado o 5
humanap ng isang taong kakatawan sa iyo nang libre o sa mababang halaga. Ang Imigrasyon ay magbibigay sa iyo ng listahan ng mga grupo na maaaring magkaloob sa iyo ng libre o murang payong pambatas o pagkatawan. Ang iyong Consul ay maaari ring tumulong sa iyong humanap ng abugado, o maaari mong gamitin ang mga sumusunod na tagatulong: o Ang online na direktoryo ng American Immigration Lawyers Association o Ang Find-A-Lawyer na kasangkapan ng National Immigration Project ng National Lawyers Guild o Ang listahan ng mga tagapagkaloob ng libreng serbisyong pambatas batay sa estado ng Department of Justice o Ang direktoryo ng di-nagtutubo, murang tulong na pambatas batay sa zip code at pasilidad ng detensiyon ng Immigration Law Help Magagawa ng iyong pamilya na MALAMAN kung saan ka nakakulong. Ang Imigrasyon ay may Online Detainee Locator System sa Dapat na nasa kanila ang iyong buong pangalan at A number. Matatawagan din nila ang lokal na opisina ng ICE o ang Detention and Reporting Information Line sa 1-888-351-4024. Sa karamihan ng mga kaso, may karapatan kang MAGTANONG TUNGKOL SA BOND upang makalabas mula sa detensiyon. Ang bond ay isang halaga ng pera na ibinabayad sa pamahalaan upang igarantiya na dadalo sa mga pagdinig ng kore sa hinaharap. Maaari mong hingin sa ICE na magtakda ng isang bond. Kung ang ICE ay hindi nagtakda ng bond o nagtakda ng masyadong mataas na halaga, makakahingi ka ng pagdinig para sa bond sa isang hukom sa imigrasyon. Isasaalang-alang ng isang hukom kung ikaw ay panganib sa ibang mga tao o malamang na magpakita para sa iyong pagdinig sa korte. Ang nakakatulong na ebidensiya na dapat isumite para sa isang pagdinig sa bond ay kinabibilangan ng mga pay stub, pinirmahang lease, mga sumusuportang liham mula sa iyong pamilya, mga kaibigan, kaparian, at mga pinagtatrabahuhan. Kung dumating ka kamakailan sa hangganan o napatunayang nagkasala ng partikular na krimen, maaaring hindi ka karapat-dapat sa bond. Pinakamahusay na talakayin sa iyong abugado ang iyong pagiging karapat-dapat. Kung hindi mo kaya ang halaga ng bond, KONTAKIN ang isang bond fund. Ang ilan ay nakalista sa ibaba, pero para sa isang kumpletong direktoryo, mangyaring bisitahin ang Directory of Community Bail Funds ng National Bail Fund Network. 6
o National Immigration Detention Bond Fund (karamihan ay sa California at Louisiana) o RAICES Bond Program (Sa Texas lamang) o Envision Freedom Fund (New York at New Jersey) o LGBTQ Freedom Fund (Buong bansa) o Black Immigrants Bail Fund (Buong bansa) Ano ang aking mga karapatan sa aking kaso sa imigrasyon?
Ikaw ay dapat bigyan ng dokumentong tinatawag na NOTICE TO APPEAR (NTA). Ang NTA ay nagtataglay ng impormasyon tungkol sa iyong kaso sa imigrasyon. Ito ay dapat magtaglay ng mga detalye tungkol sa dahilan ng iyong mga pamamaraan, ang ipinaparatang na mga paglabag sa imigrasyon, isang petsa, oras, at lokasyon para sa iyong unang pagdinig, at payo tungkol sa iyong mga karapatan. Kung ang NTA ay hindi nagtataglay ng kinakailangang impormasyon, ito ay maaaring walang bisa sa batas. Tiyakin na suriin ang NTA kasama ng isang abugado. Kung ikaw ay hindi nabigyan ng NTA sa loob ng 72 oras pagkatapos maaresto, dapat mong hingin ito sa iyong opisyal ng deportasyon. Sa karamihan ng mga kaso, may karapatan ka sa isang PAGDINIG sa harap ng isang hukom sa imigrasyon. Kung dumating ka kamakailan sa hangganan at ikaw ay dati nang ipinatapon, maaaring subukan ng imigrasyon na ipatapon ka agad nang walang pagdinig o walang abugado. Sa pagdinig, ang hukom ay magpapasya kung ikaw ay maaaring ipatapon o kung ikaw ay karapat-dapat para sa mga anyo ng kaluwagan sa imigrasyon. Kung hindi ka pa nabigyan ng pagdinig, alamin kung bakit at sabihin agad sa iyong abugado. Dapat mong SABIHIN sa iyong opisyal ng deportasyon, abugado, at/o hukom sa imigrasyon kung ikaw ay natatakot bumalik sa iyong sariling bansa. Maaaring karapat-dapat ka para sa asylum o ibang mga anyo ng kaluwagan sa imigrasyon. Dapat patunayan ng Imigrasyon na ikaw ay hindi isang mamamayan ng U.S. at ikaw ay maaaring ipatapon. Ang imigrasyon ay magsusumite ng ebidensiya na ikaw ay isang dayuhan, kabilang ang iyong pasaporte o ibang mga dokumento sa paglalakbay, card ng pagkakakilanlan, sertipiko ng kapanganakan. Sa karamihan ng mga kaso, may karapatan kang MAGKAROON NG ISANG ABUGADO sa iyong mga pamamaraan sa imigrasyon. Gayunman, ang 7
pamahalaan ay hindi magkakaloob o magbabayad para sa abugadong iyon. Ikaw ang dapat kumuha ng abugado o humanap ng kakatawan sa iyo nang libre o sa mababang halaga. Ang Imigrasyon ay magbibigay sa iyo ng listahan ng mga grupo na maaaring magkaloob sa iyo ng libre o murang payong pambatas o pagkatawan. Ang iyong Consul ay maaari ring tumulong sa iyong humanap ng abugado, o maaari mong gamitin ang mga sumusunod na tagatulong: o Ang online na direktoryo ng American Immigration Lawyers Association o Ang Find-A-Lawyer na kasangkapan ng National Immigration Project ng National Lawyers Guild o Ang listahan ng mga tagapagkaloob ng libreng serbisyong pambatas batay sa estado ng Department of Justice o Ang direktoryo ng di-nagtutubo, murang tulong na pambatas batay sa zip code at pasilidad ng detensiyon ng Immigration Law Help
Ikaw ay maaaring HUMINGI sa hukom sa imigrasyon para sa karagdagang panahon upang humanap ng abugado, kung nakipagkita ka sa hukom bago ka nakakuha ng payong pambatas. Ang hukom ay dapat magbigay sa iyo ng makatwirang panahon upang humanap ng abugado. Nakakatulong na itala ang mga tagapagkaloob na pambatas na kinontak mo, upang maipakita mo sa hukom na sinikap mong humanap ng abugado. Ano ang dapat kong sabihin sa aking abugado? ANUMANG BAGAY na maaaring may kaugnayan sa iyong kaso sa imigrasyon. Mahalagang alam ng sinumang nagbibigay sa iyo ng payong pambatas ang lahat ng bagay tungkol sa iyong kaso upang makapagbigay sila sa iyo ng pinakamahusay na payo. Ang iyong abugado ay may etikal na obligasyon na panatilihing kompidensiyal ang anumang ibinabahagi mo. Kabilang dito ang iyong kasaysayan na kaugnay ng imigrasyon, kasaysayan na kaugnay ng krimen, pinagdaanan ng pamilya, at ibang mga detalye tungkol sa iyong buhay. Kung ikaw ay naaresto, nakasuhan, o napatunayang nagkasala ng isang krimen, mahalagang sabihin mo ang impormasyong ito sa iyong abugado dahil ang krimen ay maaaring may mga kahihinatnang kaugnay ng imigrasyon. 8