شیعر ماراتۆنێکی تاکهکهسییه و به هۆی جیاوازیی زهینییهت وئهو پێناسهیەی شاعیر له شیعر ههیهتی وهاوکات ئهو زمان و فۆرمهی شێعری پێ دهنووسێ ،ناکرێ بە سانایی قاییل بین بهوهی که ئهم شاعیر لهوی دیکە فرهتر شاعیره. لهوانهیه شاعیرێک له بواری فۆرم و به کارهێنانی تهکنیکی شیعریی و دیکەی ئامرازه ئهدهبییهکان، له شاعیرێکی دیکە سهرکهوتووتر بێ،یان لەوی تێپهڕێنێ،ئهو تێپهڕاندنهش که له ڕهوتێکی بهدیار یان شاعیرێکی بهرچاو دهبینرێ ،دهگهڕێتهوه بۆ سهرکهوتوویی ئهو شاعیره له بهکارهێنانی تهکنیک و توخمهشێعرییەکانیتر . لهبهر ئهوهی ههر شاعیرێک له شیعردا پێناسه و جیهانبینیی تایبهت به خۆی ههیه، ئهمهش وادهکات لانیکهم له جوگرافیای شیعردا بڕوامان به جیاوازبوون ههبێ و ئهگهر شاعیرێک لهم ماراتۆن و پێشبڕکێیهدا ههوڵی تێپهڕاندن بدات، بۆ بهدیارخستن و سهلماندنی ئهم جیاوازبوونەیه. رهزا عهلی پوور، چه لهم دهقه شێعرییهدا و چه له دهقهکانی پێشووتریدا، بهردهوام به دوو حاڵهتی کهشف و داهێنان کاری کردوه،خاڵێکی گرنگ که " رهزا عهلی پوور" جیا دهکاتهوه له شێعری پێش خۆی، کارکردنی بووه بهم دوو حاڵهته وهاوکات باڵانس و حهرهکهتێکی رئاکشنیش بووه له نێوان ئهم دووحاڵهتهدا.
ڕهزا عهلی پوور له ساڵی ۲۰۰۶ دا به بڵاوکردنەوهی کتێبه شێعری " قاڵییهک ئهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندووه" لهم ماراتۆنهدا جیاوازتربوونی خۆی له شیعری پێش خۆی وهاوچهرخهکانیشی سهلماند. قاڵییهک ئهناسم…….. جگه له تازهکردنهوهی شێعری نوێ له ڕووی فۆرم و زمان و هێنانە ئارای فهزای لایبرێنتی له ناودهقی شیعریدا و هەروەها جگە لە گۆڕینی ئاراستهی زمان له شیعردا و پێدانی دهسهڵاتی تهواو به زمان و به سهنتراڵیزه کردنی زمان له ناو دهقدا ،هاوکات ههڵگری ناسنامهیهکی تایبهتیش بوو به نیسبهت شیعریهاوچهرخی کوردی لهم بهشهی کوردستان . لێرەدا نامهوێ له سهر ئهو کتێبە قسه بکهم،تهنیا ئهوهنده دهڵێم بهدیارخستن و دهستنیشانکردنی جیاوازیی و تهفاوهتی ئهم دوو کارهی شاعیربه تایبهت له ڕووی زمانهوه،بهشێک له کۆی باسهکهم پێکدێنێت. یهکهم دەقی شێعری ڕهزا عهلی پوور وهکوو کتێب " قاڵییهک دهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندووه" یه،که له۲۰۰۶ له لایهن دهزگای چاپ و پهخشی سهردهم بڵاوبۆتهوه، کاری دووههمیشی وهکوو کتێب که هێشتا بڵاونهکراوهتهوه "۱- کڕاکه ، زامورا یاکومبی زانگاریتا" یه. مهودای نێوان ئهم دوو بهرههمهی شاعیر نۆ ساڵه. لهم نێوانهدا شاعیر ناو به ناو لێره و لهوێ شیعری نووسیوهو له گۆڤار و ههفتهنامهکاندا بڵاویکردۆتهوه، بهڵام دوای نووسینی "قاڵییهک دهناسم…"دەقی "کڕاکه…" دهبێته دووههم بهرههمیدرێژی شاعیر.
لەم وتارەدا ههوڵمداوه ههندێک له جیاوازیی نێوان ئهم دوو بەرهەمە، به تایبهت له ڕووی زمانی شیعرییهوه بخهمە بهرچاو و دواتر له سهر دەقی "کڕاکە" بوهستم. بۆئهم مهبهستەش وەک سەرەتا ئاماژه به بهکارهێنانی دوو شێوه زمان له شیعردا دهکهم؛ یهکهم زمانی وێنهیی و ئیماژی، دووهم زمانی کارکردی. زمانی وێنهیی له ناو دهقی شیعریدا بهو مانایه دێت کە شاعیر له ڕێگای وێنه و ئهو ئیماژانەی که دهیخاته نێو شیعرهکهیهوه زمان پێناسه دهکات و بۆ تێگهشتن، یان چێژ وهرگرتن لهم جۆره دهق و شیعرانه خوێنهر سهرهتا دهبێ ههست بهو وێنانه بکات که شاعیر له ناو دهقهکهیدا درووستی کردوون و ههوڵبدات له زهینی خۆیدا بیانکێشێتهوه، له نێو ئهم سیستهمه نیشانهییهدا ههر دالێک بۆ ئهوهاتووه تاکوو مهدلوولێک پێناسه بکات.
دووهم؛ پێناسهکردن و به کارهێنانی زمانه له ناو شیعردا به پێی گهمه و کارکرد، بهمهوه ئێمه له زمانی شیعردا له گهڵ دوو جۆر پێناسه دا ڕووبهڕوو دهبینهوه، یهکهمیان زمان به پێی وێنه و ئیماژ پێناسه دهکا و دوومیان زمان به پێی گهمه و کارکرد.
پێناسهکردنی زمان له ڕێگای وێنه و ئیماژ هوه
نموونهی شێعری ئیماژی
"دهڵێم بڕۆم له شارهکهت/ له شاری چاو له بهر چرای نیئۆن شهوارهکهت" خهوه بهردینه/ سواره ئیلخانیزاده
"دڵۆپ دڵۆپ/ باران گوڵ ئهنووسێتهوهو/ نمهنمهیش چاوانم تۆ/ چ ساڵاوێکی نامۆیی و/ چ ژانێکی بهخشندهیه/ بهرد به بهردی کێوی سهرم/ ئهپشکوێنن/ لق به لق و چڵ به چڵی/ دهست و پهنجهی وشکهڵاتووم/ وهک باویکله شین ئهکهن و/ ئهمدهن به دهم باڕێزهکهی ئهوینتهوه، دهربهندی پهپووله " شێرکۆ بێکهس"
"تۆ چه غهمگینی وهک له حهڵهب یارت ببێ، قاسیدێکی به متمانهت له قهندههار –
بهم کوێستانه لهعهنهتییه- دهست نهکهوێ،
بهو بارا جوانییهکهت درێژه بده، راست دهکهی رێک رهنگێکی شهرمێونم،
لار ئیمزایهکی گۆشهگیر،له پهنجهی نهقاشێکی بوتکارهدا،
ههوا لۆچه و پێستت ئاوتر،
پرچت فۆرمیقهسیدهیهو بۆ خوێندنی لێوم چاوتر،
( کڕاکە ، زاموورا یاکۆمبی زانگاریتا، )
"شار ڕازابوهوه به دهڕابه داخراوهکان/ سیا خهریک بوو شهوی ئهشکاند/ بڕیار بوو به قهدهر کتێبهکان/ لهو شهوه زهنگه کهل بکات. ( ئینسان ناوی نهخۆشینێکی تازه) " سهلام قادری "
وەک دەبینرێ به گشتی لهم دهقانهدا زمان له ڕێگای ئیماژ و وێنهکانهوه پێناسه کراوه و دالهکانهاتوون بۆ ئهوهی مهدلوولهکان وێنا بکهن. خوێنهر ئهگهر بیههوێ لهم دهقه شیعرییانه بگات یان چێژیان لێ بگرێ، پێویسته یەک بە یەکی ئهو وێنه و ئیماژانهی که شاعیر درووستی کردوون، له زهینی خۆیدا بیانکێشێتهوه و وێنا و بهرجهستهیان بکاتهوه.
پێناسهکردنی زمان له رێگای گهمه و کارکردهوه،
نموونهی شێعری گهمهی زمانی
"ناترسم لهم دێڕهدا کهوشهکانم دابکهنم/ پاڵتاوهکهم به حهرفێکهوه/ که وایه ههڵواسم" ( قاڵییهک دهناسم له ههر چی گوڵیهتی ماندووه) " ڕەزا عەلی پوور"
ئاوی ئاویی، ئاوی ئاوایی ئاوی ئاویهر و ئاوی ئاوێستا و ئاوێزان و ئاوسا و ئاواچیتر به ئاوه ئهزانن، بینووسن و ئێوهش ببن به ماعیری دێڕگهلێک که کهس ئاویان ناداتێ.
( چ به ناز و چ به نووز) ساڵح سووزهنی
تاسهیهکم له گهیشتن یا ئاو ئهو پهڕهکهی بگاته دهریا / سهیرکه مهسخهرهیه تا ههره ههر دهریایه / باوهڕ که ناشوێنێک نهماوه نیگهرانیم بشارمهوه / بڕێجار هێڵنج ئهچم له ههرچی پهنجهره و نهرم که ئهترسم له فریوی شهقام و پیتزا….
(تا لوورهکانی گورگێک ئهم شێعرهم دڵتهنگه ) کهماڵ ئهمینی
له کوێی ئهم کاولییهدا به دواتا بگهڕێم تریفه / تۆ بهر لهوه تریفه بی به ترافیک بووی/ پێش ئهوهی بترافیکێی هێڵی سپی جاده و شهقام بووی / وێستگه-گان- تیاتا تار و مهتار / بهڵام ئێستات ئێستای ترافیکییت وێستگه نهماوه نادیار/
(کاولییهکانی خانمێکی ترافیکی ) حهمهی کهریمی
منیش کهللهم پڕه له تهکیه و موهخۆره و ههر تاڵهقژێکیشم مێخێکه یان سێخێکه سپی / رهش رهش سپی / له خاچم ئهدا / له عهسرێکی بێ عیسا بێ مووسا بێ عهسا بێ تۆ نا مووسا…
خهونباز جهمیل مورادی
تا منێک له نێوان ئهم وهیشوومه و گیومهدا / که هێشتا ئهشکهوتێک پڕم له خهریک و خهریکم له پڕێکا وهک شهمشهمهکوێره شۆڕ ئهبمهوه بنه چهواشهی دنیادا / تاهاشوورێک له کهڵکهڵهی تاریک کهڵهکه ئهبم به سهر تهنیاییهکانی خۆمداو کهڵکێ له ئهوهنده و مردنێک له بهرما کهی دهگرم…..
( تا منێک له نێوان ئهم گیومه و وهیشومهدا ) حهمهی موهفهقی
به گشتی لهم شیعرانهدا خوێنهر به پێچهوانهی نموونەکانی پێشوو- بۆ تێگهیشتن وهاوکات چێژ وهرگرتن له دهقهکان به دوای وێناکردندا ناگهڕێ، چونکو ئهم دهقانه لە باتیی ئهوهی وێنهیهک له دنیای واقیع بخهنه ڕوو، زیاتر خۆیان له گهڵ گهمهی زمانیدا سهقاڵ دهکهن و کارکردهکانی زمان له ناو دهقدا به دیار دهخهن، ئیتر لێرهدا مهدلوولێک نییه دالێک وێنای بکات، بەڵکوو کارکردهکانی زمان و گهمهکان ڕۆڵی سهرهکی دهبینن.
زمان له شیعری " کڕڕاکه" دا
به پێی ئهو دابهشکارییهی سهرهوه که پشت به تیۆرییەکی لودویگ ویتگێنشتاین دهبهستێ، زمانی شیعریی "کڕاکە" زیاتر لهوهی زمانێکی یهکدهست و تاک ڕهههند بێ، زمانێکی ئاوێتەیی و تهرکیبییە، بۆیە له ههندێ حاڵهتدادهبێتهوه به زمانێکی پهتی و ئیماژی و له ههندێ شوێنی دیکەدا دهبێتهوه به کارکردی و خۆی تێکهڵ به گهمهکان دهکات ،لهم دەقەدا شاعیر ههم له ڕێگای ئیماژ و وێنهوه زمان پێناسه دهکات و ههم له ڕێگای گهمه و کارکردهوه، له ههندێ شوێندا " دال" هکان ڕاستهوخۆ بۆ ئهوههاتوون، "مهدلوول" ه کان پێناسه بکهن.بهپێچهوانهی زمانی شیعری " قاڵییهک دهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندووه" که زمانێکی کارکردییه و له ڕێگای کارکرد و گهمهکانهوه زمان پێناسه دهکات. و زمان حاڵهتی خودئێڕجاعی وهردهگرێ و دهبێته ئایتمێکی سهنتراڵ و خود مێحوهر له شێعردا. بهڵام له شێعری کڕڕاکهدا ،زمان له ڕێگای ئه وێنانهی که شاعیر له دهقهکهدا درووستی کردوون له لایهک خۆی پێناسه دهکا و له لایهکیترهوه تێکهڵ به گهمهکانیش دهبێ و لهو ڕێگایهشهوه پێناسه وهردهگرێ، به گشتی دهمهوێ بڵێم ڕهزا عهلی پوورله "کڕاکە"دا نهیویستووه تهنیا له سهر یهک فۆرم و یه ک شێوه زمان کار بکات، بهڵکوو ههوڵی داوه سوود له تهجرهبهکانی خۆی له زمانی شیعر و کارکردی زمان له ناو شیعردا ببینێتهوه و له ههمانکاتدا توانیویهتی له زهرفیهت و ئیمکاناتهکانی زمان، له ناو شیعردا کهڵک وهربگرێ،ئهمهش دهرخهری ئهو تهجرهبه و ئهزموونه شیعریانهیه که پێشتر و ئێستاش رهزا عهلی پوور له شێعردا ئهنجامیداوه. ( ئهگهرچی بهلای منهوه زمانی شیعریی "قاڵییهک دهناسم له ههرچی گوڵییهتی ماندوه " شاعیرانهتر و له ڕووی گهمه و کارکردهوه به هێزتره و له ههمانکاتدا زیاتر خودی خۆی مهبهسته له دهقدا و کهمتر ئاماژهیه به دهرهوی خۆی ) بهڵام به نیسبهت " کڕاکە"وە دهتوانم بڵێم له رووی فۆرمهوه ، پاژ بینی و تا رادهیهک فهراهمکردنی فهزای کایهکردنی وشهکان له ناو زماندا و ئهوهی که ئهم شێعره وهکوو دهقێکی ئاوهڵا و کراوه ههوڵی نهداوه خۆی ببهسێتهوه به بهکار هێنانی شێوه زمانێکی تایبهت له ناو شیعردا و به تهنیا تهرکیز بکاته سهر یهک فۆرم و شێوازێکی تایبهت له زمان) و له رووی ناوهرۆکیشهوه ، بهرجهستهکردنهوهی کێشهکانی مرۆڤی مودێڕن و پرسیار له بابهته بهڵگه نهویستهکان و بهرهوڕووکردنهوهی دیسکۆرسی زاڵ له گهڵ کێشه و بابهته مهنفییهکانی خۆی ، بهشێکن له تایبهتمهندیی شێعری " کڕاکه" بهمهوه دهڵێم " کڕاکه" دهقێکی جیاوازتره به نیسبهت دهقی یهکهمهوه، رهزا لهم بهرههمهدا له ههمانکاتدا که ههوڵیداوه له ڕووی ماناو ناوهرۆکهوه دهقێکی کراوه و فره ڕهههند و ئاوهڵا بخولقێنێ، له ههمانکاتیشدا ههوڵیداوه له شێوه جیاوازەکانی کارکردی زمان به تهواوی زهرفیهت و ئیمکاناتهکانیهوه، کهڵک وهربگرێ. لێرەوە دهبینین زمانی شیعریی "کڕاکە" زمانێکی ئاوێتەیی و تهرکیبییه، له ههندێ شوێندا پارۆدیه، له ههندێ شوێنترداپڕخاشگهرانهیه،له ههندێ حاڵهتدا تههاجومیو هێرشبهرانهیه، له ههندێ حاڵهتیتردا، ئاساییه،له بڕێک شوێنی گێڕانهوهی پرسۆناکاندا زمانی ئهم دهقه دهبێته زمانێکی ئایرۆنی و خۆی تێکهڵ به ئهدهبی ئیرۆتیک دهکات.
به گشتی، زمان لهم شیعرهدا تووشی ئهم حاڵهتانه دهبێتهوه: ئاسایی بوونهوه، موحاوهره و تهوسیفی ،پارۆدی ، ئایرۆنی، پڕخاشگهرانه و تههاجومی، ئیرۆتیک
جیاوازیی وتهفاوهتی زمانی شێعری" کڕاکه،" به نیسبهت زمانی " قاڵییهک ئهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندوه"
"له تۆدا بهرهو پشت خهوم دێ/ خهوی من ئهکاته/ ناگههان بیمارستان/ من بۆ خۆم تائێستا جووتێ کهوش گوڵدانمه/ کهچی ههر تائێستا جووتێ کهوش گوڵدانمه// گرفتی سهرهکی ئهوهیه پیاو حینجهی خۆیهتی/ ئهگینا نوقتهیهک دهرفهتی مناڵه له ژندا و هیچیتر/ باوهڕکهن،ناترسم لهم دێڕهدا کهوشهکانم دابکهنم/ دووکهڵی جگهره، له پهرانتزێکی گشتیدا ڕێبخهم/ ئهو پهڕهکهی مردنم دالێکه بهرهو پشت/ بهههرچی مانایهوژێر مانا/ بهمبارا پیر ئهبم/عهکسهکهم خۆ وتم سهتحێکه بێ مسداق/ با دایکم بهردهرگای پیرتر و ههناسهی بژمێرێ. ( قاڵییهک دهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندووه)
پێش ئهوهی بۆن- به ههوای سیس و ئاسمانی نهخۆشهوه بکهی / ههڵمژی / گهرد
ها لێده جگهرهی دیکه رهگی دیکهو مهنگی دیکه و بهنگی دیکهها
سهگی دیکه و ههوایهار /ها لێده رهنگی دی خهتی دی تا دهچیته خۆتێکیتر
هالێ ده "های " به "های "
تاکوو "هات "
ئاپارتمان بهرزه بۆ من خیابان کهیفێکه و کفرێکه
بایهک بێت عهینهکی / لهرزۆک و به پهله/ به مردووهکانا / بشهکێ/ باسێکه / بڕیاره/ وایهک بێت/ بتهکێ / دهرچووی دهرد/ " پهرجوو کهرد " ئهیا یا ئههلی با / ئهو ههوایهی له سییهکانتانا ههماره که مارهو ئێسقانی مردووان / یا ایها السوداسهران تف کهنهوه تف / تفهنگیش / خۆتهکان رادهکهی له زهینما ناوهستێ / نوختهی چی ، خهتێکهات / جهغزێکیان بۆ کێشاین/ پێی ئهڵین یان مانگه و یان ههتاو له کۆڵتا ههڵگره و بهرهو خۆت ههڕاکه/ دنیا کۆنی کردی/ وهک کچ نا / وهک کون و کونایی / دادڕاوان به چاوی زلهوه وهک درز و درزایی دهتبینن/ خانمهکه خولاسه تۆ کهوتووی/ تۆیان کهوتاند. لێم گهڕێن / دهرهوه بم / هیچ نهبێ درز بم دهرزی بم/ هیچ نهبێ ، با هیچ بم/ پهیڤێکی دوو پاڵوو، یهک پاڵوو، هیچ نهبێ بێ پهیڤێکی بێ پاڵوو/ لێم گهڕێن / ههنسکی سهقزییم پاڵ بهخشێم / قسهکانت قسهتر بوون/ رێک وهک کهشفی خزمایهتی ههنجیر و ئینجیل/ فیل و سۆفی / ئهلف و ئاڵف / که موازبی ماتیکهکان مهوازی بژمێری. " کڕاکه" زمورا یاکۆمبی زانگاریتا "
کهڵک وهرگرتن له سهنعهته ئهدهبییهکانی شێعری کلاسیک به قازانجی شێعری نوێ
ئهگهر چی " کڕاکه" به هیچ شێوهیهک له ناو کهیسی شێعری عهرووز (یان ئهوهی پێی دهڵێن کێش و سهروا) ناگونجێ و بهڵکوو بهتهواوی خهسڵهت و تایبهتمهندییهکانیهوه شێعرێکی تهواو جیاواز و نوێیه،بهڵام مهبهست له باسکردن و هێنانی ئهم سهنعهته شێعرییانه،له دهقی " كڕاکه" دا، بهدیارخستنی لایهنی جوانیناسی و هونهری ئهم شێعرهیه به ئاوڕدانهوه له سهنعهتهکانی ( کێش و سهوا، جیناس، سهجع، تکرار، تضاد،…) که بهشێکی گرنگن له تایبهتمهندیی شێعری کلاسیک و کێش و سهروا،
] سەر لە کوێی جادەدا هەڵگرم ؟ شەو نەبێ
ڕێ لە کێی "لادە"دا دابڕم؟ ئەو نەبێ
له نێوان وشهی " کوێ " و " کێ " دا جیناسی ناتهواو ههیه، لهوهی که ههر دوو وشهکه له رستهکهدا به جیاوازی پیتێکی زیاده که " و" یه, جیاوازن، جیناسی ناتهواو یان ( ناقص) ههیه له نێوانیاندا، ههر بهو جوره له نێوان وشهکانی " جاده " و " لاده" له بڕگهی "{ سهر له کوێی " جاده" دا ههڵگرم؟ رێ له کێی " لاده" دا دابڕم؟ } جیناسی ناتهواو یان ( ناقص ) بوونی ههیه، ئهویش به جیاوازی پیتی " ج " و " ل" له جاده و لاده" دا ، ههروهها له نێوان وشهی " شهو و ئهو" جیناس ههیه، به گشتی له نێو ئهم دهقه شێعرییهدا لهو سهنعهته شێعریانه وهکوو ( جیناس، سهجعی متهوازی ، تکرار، تهزاد و ….. کهڵک وهرگیراوهو و بهشێک لهو سهنعهتانه وهکوو ( جیناس ،سهجع و تهزاد، له نێوان ئهم وشانهدا به دیاردهکهوێ { " مۆد و مهبادا " فیل و سۆفی " داگرتن و راگرتن " ئینجیل و ههنجیر" ئهلف و ئاڵف" بشکێم و بشکێنم" مهنگ و بهنگ" درز و دهرزی " کلاسیک و کوللاسیک " ژار و بار " خهتا و ههتا " جان و جانتا " سککه و ساک " سووژن و زووژن " مهوازب و مهوازی " کهیف و کفر " دهرچوو و پهرجوو " ژانهوهر و ژانهسهر " ههمار و ههتاو " خهتایی و خهمایی" شێواو لێواو " راو و داو " هێڵ و لێڵ " ماڵین داماڵین " قهدهم و قهڵهم "هاوڕێ و لاڕێ " سێ ڕێیان و بێ ڕێیان " ناحاڵی و بهتاڵی " کهنار و قهتار " پهنجه و پهنجهره " سهرۆک و بهرۆک " یاو و تاو " حهسهن و حهسهنهک " و…..
خۆم بەردی کاول و عەسەبی و کەنارم/ دووکەڵی هیستری و جێماوی قەتارم/ ئاوێکم ئاوێکی سانسۆری و سێ نوختە،/ ئاوی چی؟نوختەش نیم "
له نێوان ههر دوو وشهی " کهنار" و " قهتار" دا سهجعی متهوازی ههیه، چونکه ههردوو وشهکه له سهر یهک ( کێش و سهروا ) رێکهوتوون، بهڵام له بڕگهی دوههمدا راڤهی زیادههاتوه، / ئاوێکم ئاوێکی سانسۆری و سێ نوخته،/ وشهی ئاو به ئاوی دواتر راڤه کراوه،
به گشتی به کارهێنانی ئهم سهنعهته شێعریانه به تایبهت " کێش" له دهقی" کڕاکه" دا جگه له پێدانی جوانیناسییهکی تایبهت له رووی فۆرمهوه به دهقهکه تا رادهیهکی زۆریش توانیویهتی هارمۆنیهت و یهکدهست بوونی ریتمیکی شێعرهکه بپارێزێت، دهکرێ ئهمهش به یهکێک له خاڵه باشه کانی ئهم دهقه بزانرێ، بهوهی که شاعیر توانیویهتی له ئایتم و سهنعهته ئهدهبییهکانی شێعری کلاسیک به قازانجی شێعری خۆی کهڵک وهرگرێ.
۱
ئاسایی کردنهوهی زمان و به کارهێنانی زمانی تهوسیفی
"ئهبێ موبایلهکهم له بیر نهچێ،/ بیرله جگهره و زیپ بکهمهوه و موبایلهکهت/ چهند دانهیهکی دیکه له مهمکدانهکهتا/ یان پاکهتێک به دزی ههڵبگری،/ بگری به دهمتهوهکلینێکس/ سهنهم،/ بۆنی شیلهی پیاو دهدهی/ هێشتا بۆنی تهخت و موبله جڵفهکان"
"ئهی سهنهم/ ئهی بهردی داکهوتوو له سهختا/ ئهی ئاوی ڕاکشاو له تونددا…/هیچاوهیچ"
"تۆ ئێستا جانتاکهت سهنهم/ سێوێکی چرچ و/ لهته مۆزێکی ڕهش/- ڕهشایی-"
ئهی بهردی چوارمشقی له خۆتا/ئهم زهویه خهتایه/ ئهی ئاوی بهرهو پشت له خهڵکا/ئهم ههڵه ههتایه"
"بۆ دنیا دهردێکی/ بۆ مێشکت بیست و چهند ساڵانێک…"
"ئهو کاتهی موکهعهب پڕیهتی له حهجم/ئاو وئاو زۆر دهستهن/ئهلفبا پڕیهتی له خهتهر/ئهو کاته / وشهکان دووجۆرن؛ ڕهش و ڕهش/ ئهو کاتهی گیا ئاوسه به سهوز/ تۆ تهنها به خۆت پڕی"
"تۆ یەکەمجار شیعرت وەک خاڵە کوتراوەکانی سەر بازۆڵەت/ تۆ یەکەمجار جگەرەت وەک هەناسە گڕدارەکانی سینگت/ تۆ یەکەمجار قاقات وەک دەست و قاچە ئاماتۆرەکانت".
۲
پارۆدی
"به خۆت دهڵێی ههسته جاکهش لهئاوێنهدا بزه دگری و نایبینی"
"نامهیهکی شینهکی بۆ خوا گیان، یان جێگره پفیوزهکهی"
"بڵێ کچێ تۆ شیعری شیعریهتی چهتیو/ شیعرێکی تێکشکاو/ به جوانییهکی کلاسیک و له کوللاسیک"
"پێتوایه ساغیت و/ ئهوانه شیکن لێت/ کلاسی تۆ…/ پێتوایه خۆشێکیت دهروونی/ کۆمهڵگا،تاریخ و جوگرافیا/ تۆیان گا/ دهمت نا، پێشت نا، پاشت نا/ وهسهتی تۆیان…"
"نیشتمان کڵاوهکهی لار دائهنێ و/بوخارا بێ یان سهمهرقهند/ ئهسفههان بێ یان قهندههار/ بهم غهمگینه لهعنهتییه،/ لهم کوێستانه گوو تێبووه"
"هۆ گهلی شاعیران،گورگینه/ شاعیرانی سهدهی شیک و لیک و بنێشت/ مانگ مان گا ئهوەنده له شیعرا دامانگرت/ زهویمان تهرتیب دا ئهوهنده ڕامانگرت تاسواربین، دابهزین./ تکایه، ئاغاکان، ئهم خهڵکه دابهزن/ تکایه، خانمهکان ئهم پهیڤه سوار مهبن".
۳
ئایرۆنی و به کارهێنانی زمانی ئیرۆتیک
له گێڕانهوهی ڕوداوی ئیرۆتیکی"سهنهم"دا ئهم وشانههاتوونهته نێو ئهم بهرههمهوه؛مهمکدان، کاندۆم، کلێنێکس، کرێم و ماتیک، بهینی ڕان، ڕووشایی تووک، حهبی ئێڵ دی، ئاڵۆشی پشیله، گان، تف لێدان، ماڵین و داماڵین، کایهکردن به وشهی گان له پێش و پاش و وهسهتهوه، تهرتیب دان،لووس، ئالهت و ههروهها له گێڕانهوهی ڕووداوی کارهساتئامێزی "حهسهن" یشدا به زمانی توند و ڕهخنهییهوه له وشهکانی " گان، تهرتیب دان، سوار بوون و دابهزین، " کهڵک وهرگیراوه، نموونهکان:
"ئهبێ موبایلهکهم له بیر نهچێ، بیر له جگهرهو زیب بکهمهوهو موبایلهکهت،/ چهند دانهیهکی دیکه له مهمکدانهکهتا"
"ئێمە جوانییەکانی تۆ دەگوشین لە ژێر ڕیزی ددانەکانمانا/ ئێمە ناسکیی تۆ لە بەینی ڕانمانا کە پڕن لە بەرازی نووستوو/ ئێمە زراڤییەکانت لە نێوان ڕووشایی تووکمانا….تووش ئەبین"
"جانتاکهت، چهسپێکی برین پێچ – ئهوێکهتبپێچه -/ سێ کاندۆم و بلیتێکی میترۆسهنهم/ چوارشهممه بهو لاوهی حهبی LD/ تۆ ئێستا جانتاکهت کرێم و کلێنێکس -دوو ماتیک بۆ مود و مهبادا-"
"غهریزیتر له ئاڵۆشی پشیله دهرد و زهرد ویستراوی"
"پێتوایه خۆشێکیت دهروونی/ کۆمهڵگا، تاریخ و جوگرافیا/ تۆیان گا/ دهمت نا، پێشت نا، پاشت نا/ وهسهتی تۆیان…"
"لووس ڕانهکانی ڕادهکات و دهستهکانم پاڵ دهکشێ"
"تۆ خۆشت له تف لێدان/ خۆشت له داماڵین و ماڵین، داماڵین و ماڵین ههیه/ ههمیشه خۆت دهکهی،خۆت ئالهتی خۆت"
"مانگ مان گا ئهوەنده له شیعرا دامانگرت/ زهویمان تهرتیب دائهوهنده ڕامانگرت تاسواربین، دابهزین./ تکایه، ئاغاکان، ئهم خهڵکه دابهزن/ تکایه، خانمهکان ئهم پهیڤه سوار مهبن"
"پاش تۆ حهسهن/ زۆر کچ و ئاو ڕووت بووینهوه/ پاش تۆ زۆر ژن و ناژنمان ناسی/ پاش تۆ زۆر کۆمهڵگامان گا"
۵
ڕهوایهت و ئیماژ له کڕاکەدا
"ئهدبیات بە بێ ئهشق دژواره" ئهمه ڕستهی سهرهتایی کتێبی "پرسوناکانی ئهشق"(١٩٦٠) له نووسینی"جان بیلی"یە.بهرجهستهکردنهوهی ئهشقی ئاوێتە بە ئیرۆتیک له نێوان پرسۆنای ڕۆمان و چیرۆکه ڕۆژئاواییهکاندا، لانیکهم له سهدی نێوەڕاست بهرهو ئهملا، یهکێک بووه له گرنگترین داهێنانی ئهدهبیاتی داستانی ڕۆژئاوا، ئهوهی که جان بیلی دهربارهی ئهشقی ئیرۆتیک دهیڵێ به ههمان ڕاده دهربارهی مهرگیش ڕاسته، بهو مانا چهنێک دژواره دهرهاوێشتنی ئهشقی ئیرۆتیک له ئهدهبیاتدا به ههمان ڕادهش دهرهاوێشتن و فهرامۆشکردنی مهرگ له ئهدهبیاتدا دژواره، یانی وێناکردن و تصورکردنی ئهدهبیات به بێ ههردوو دیاردهی( ئهشق و مهرگ) شتێکی دژواره.
ڕهوایهت لهم دەقەدا ڕۆڵێکی سهرهکی دهبینێ، به تایبهت ئهو ئیماژ و وێنانهی که شاعیر سازی کردوون و به زمانێکی تهرکیبی و تهوسیفی باس له پرسۆناژهکان دهکات، لهم بهرههمەدا له گهڵ دوو چهشنی گێڕانهوهدا ڕووبهڕوودهبینهوه، (ئهشق و مهرگ)گێڕانهوهی ئهشقی ئێرۆتیکی پرسۆنای کچه کوردێک به ناو "سهنهم" که تووشی کارهسات دهبێتهوه وهاوکات، ڕهوایهتی "مهرگ"و ژیانی پرسۆنایهاوڕێیهکی چهپ به ناوی "حهسهن" که به تهواوی باوهڕ وئارمانه سۆسیالیستییهکانیهوە له گهڵ دهسهڵات و نابهرابهریی کۆمهڵایهتیدا ململانێ و خەبات دهکا. کۆی باس و گێڕانهوهی ئهم بهرههمه شیعرییه دوو جۆر شکسته له دنیای مودێڕندا، شکستی ئهشقێکی ئیرۆتیک له دنیای ئاڵۆز و کۆمهڵگای مودێڕندا وهاوکات شکستی ئاوات و خهون و خولیای پرسۆنایهکی چهپ له ههمان کۆمهڵگا و فهزادا.به گشتی فهزای گێڕانهوهی ههر دوو پرسۆنای سەرەکی شیعرهکه به عهلاوهی پرسۆنای کهسی عارف و زاهیدیش که دهبێته پرسۆنای سێیهمی( کڕڕاکه)، فهزایهکی ئیرۆتیک و له ههمانکاتدا تراژدی و کارهساتئامێزیشه. تێکهڵکردنی ئهم دوو فهزا پارادۆکسیکاڵە لهم شیعرهدا دهرخهر و به دیارخەری ههمان فهزای ئالۆزی دنیای مودێڕنه به تهواوی جهمسهرهکانیهوه،هاوکات ئهوەشمان پێ دهڵێ که شاعیر له سهر یەک بە یەکی ئهم ئیماژ و وێنانه وهستاوه و ڕێکیخستوون.گێڕانهوهی دوو پرسۆناژ، له دوو فهزای دژواز و جیاوازدا، ئهگهر تۆزێک سهیری وێنهکان بکهین زۆر به وردی ئهو وردهکاریی و جیدییهتهی که لهم وێنانهدا ئهنجام دراوه دهبینین، گێڕانهوهی ئهشقی ئیرۆتیکی پرسۆنای "سهنهم"له فهزایهکی تهواوبهرتهسک و داخراودا،بهجۆرێ که زۆربەی هەرە زۆری ڕووداوهکان له حهمام و جانتایهکی سهفهردا تهواو دهبن، کۆی ژیان و به سهرهاتی " سهنهم" له ناو جانتایهکهیدایه، لهملاوهش کاتێک مهرگ و ژیان و خهون و خولیاکانی حهسهن دهگێڕێتهوه، له فهزایهکی زۆر ئاوهڵا و کراوهدا ڕووداوهکان ڕوو دهدهن.کاتێک دهڵێم گێڕانهوهی شیعریی ئهم دوو پرسۆنا شیعرییه له دوو فهزای پاردۆکس و لێکدژدا، مهبهستم ئهمهیه؛یهکهمیان له فهزایهکی زۆر بهرتهسک و داخراودا و دووهمیان له فهزایهکی ئاوهڵا و کراوهدا، وبه دوو زمانی جیاواز و موتهفاوت، ڕهوایهت دهکرێن،لهههندێ شوێندا تهوسیفی، له ههندێ شوێنیترداتوند و هێرشبەر،له ههندێ شوێنیتریشدا پارۆدی و ئیرۆتیک، بهمهوه دهمهوێ بڵێم، شاعیر لهم دهقهدا به شێوهیهکی زۆر باش وێنهکانی داڕشتووه. جانتاکهی "سهنهم"زۆر قهرهباڵغه و ئهو شتانهی که تیایدان تانووپۆی رهوایهتهکه پێکدێنێ؛ چهسپێکی برین پێچ، سێ کاندۆم، بلیتێکی میترۆ، حهبی LD، کرێم و کلێنێکس، ماتیک،سێوێکی چرچ، لهتهمۆزێکی ڕهش هەڵگەڕاو،پرتهقاڵ، ئاناناس، سێ جۆر ویتامین کهلسیۆم، پتاسیۆم، مهنهزیۆم، له گهڵ نامهیهکی شینهکی بۆ خوا، یان جێگره سێ نوختهکهی،
"تۆ ئێسته گیرفانت سهنهم هیچ/ له جانتاکهتا پارهی چواررۆژی نیو نهفهر/جانتاکهت چهسپێکی برین پێچ/-ئهوێکهت بپێچه-/سێ کاندۆم و بلیتێکی مێترۆ سهنهم/ چوارشهممه بهولاوەی حهبیLD/تۆ ئێسته جانتاکهت/ کرێم و کلینێکس/دوو ماتیک/ – بۆ مۆد و مهبادا-/نامهیهک شینهکی بۆ خوا گیان/ یان جێگره سێ نوقتهکهی/ – نازانی که خوا گیان له کوردی تێناگا/ تۆ ئێستەجانتاکەت سەنەم/ سێوێکی چرچ و لەتە مۆزێکی ڕەش/- ڕەشایی -/ مۆز بخۆ/ پێستەکەی بۆ پێستت قازانجە/ تۆ ئێستە مۆزەکەت/ جانتاکەت پڕە لە پتاسیۆم، کەلسیۆم، مەنەزیۆم/ سێو بخۆ، سێوی لەیبڵ/ بۆ تەقە تەقی ئێسکی ئەژنۆت/ ئێواران مۆز بخۆ و پرتەقاڵ/ بەیانیان ئاناناس- ناناسی-/ تۆ ئێستە جانتاکەت/ تۆ ئێستە جان تا کەتی."
۶
هارمۆنی و مۆسیقا
یهکێک له لایهنه بهرجهستهکانی ئهم دهقه به گرنگیدان به ستاتیکا و جوانیناسی وهاوکاتهارمۆنیا و مۆسیقای شیعرییه که به باشی له سهر یهک ڕیتم و کهش و ههوای تایبهت ههرله سهرهتای شیعرهکهوه تا کۆتایی رچاو کراوه،
۷
زامورا یاکومبی زانگاریتا
ههڵبژاردنی رستهیهکی عیرفانی سوور پێستهکان بۆ ناوی دووهمیشیعری " کڕاکه"
پێموایه هیچ عیرفانێک له دنیادا ئهوهندهی عیرفانی سوورپێستهکان له سهر ئوستووره و ئهفسانه نهوهستاوه ، ئهم ڕستهیه له عیرفانی سوورپێستهکاندا وهکوو پاڕانهوه یان قسهکردن و دیالۆگ له گهڵ مردووهکاندا، به کاردهبرێ،هاوکات ئهمه لای بهشێک له سوورپێستهکانی سهر به لقی "شمن" هکان که دون خوان، کارلۆس کاستاندا و… له ڕێبهرانی ئهو گرووپهن. ئهم ڕسته؛ ناوی جۆره مادهیهکی هۆشبهره که قوتابیان و لایەنگرانی ئهم جۆره عیرفانه به مهبهستی تهزکیهی ڕۆح و گهیشتن به پلهی مورشدی کهڵکی لێ وهردهگرن. به ههر حاڵ نامهوێ بهم عیرفانهوه سهقاڵ بم، تهنیا ئهوهنده دهڵێم پێموایه ههڵبژاردنی ئهم ڕسته عیرفانیهی سوورپێستهکان وهکوو ناوی دووههمیئهم دهقه شیعرییه لای شاعیر،پێوهندیی ههبێ له گهڵ کەسایەتیی پرسۆناکاندا .بهتایبهت گێڕانهوهی پرسۆنای " عارف " ی ناو دهقهکه،
{ بهڵێ ئا…… دهماندی، وه ئهوه بوو بناسێک خوداناس
که دهڕۆیشت به سهر بهحرهکانا پێ به پێی سرکی با،
خۆی تهنێ تهنها، کهراماتی بایهوان،کهراماتی دهفن و ساردی یهخه
وتیان دیبوویان لهو قاڵاوییهدا به گلێنهی وشکی خۆیان
بهڕوبهحر،
یا رهبهلعالهمین بهرز و با دهگهڕا
فتامل له میزانی قهلب و هێشتا زووه ،
فتامل له بزووتنی رهگ به ناو ههوا فاسدهکانا
یا رهبهلعالهمین بهرز و با دهگهڕا،
ئهی خوێن که گهرم و تاڵ ناوهڕاست ناوهستی
فتامل، فتامل
دواتریش ڕووداوی شکستئامێزی ئیرۆتیکی "سهنهم" که تووشی ماده هۆشبهرهکان دهبێ. له عیرفانی سوورپێستهکاندا ههندێ گژوگیای موخهدر یان هۆشبهری وهکوو پیووت، یان تاتووره هەن که جۆره گیایهکی وەهمدەرە و "ناگوال"(واتە مورشد)هکان، کهڵکی لێ وهردهگرن، پێموایه شاعیر ههندێ خاڵیهاوبهشی له نێوان پرسۆناکان و ئهم رستهیهی سوورپێستهکان دۆزیبێتهوه کە " زامورا یاکۆمبی زانگاریتا" ی بۆ ناوی دووهمیشێعرهکهی ههڵبژاردوه.
سهرچاوهکان:
۱-ادبیات پسا مدرن. گزینش و ترجمه ،، پیام یزدانجو اسفند ۱۳۷۹ تهران نشر مرکز
۲- دهربهندی پهپووله،،، شێرکۆ بێکهس. چاپی سێیهم سڵی ۲۰۰۰ سلێمانی
۳- کڕاکه. زاموورا یاکۆمبی زانگاریتا. شێعر رهزا عهلی پوور، چاپ و بڵاوکردنهوهی نشر گوتار ، سقز چاپی یهکهم ۱۳۹۴
۴- گۆڤاری ئهدهبیی، هونهری ههنار، ژماره ۹۲ ساڵی ههشتهم سپتامبهری ۲۰۱۳٫ بابهت. نوێخوازی و دهرکهوتهکانی له شێعری نوێی کوردیدا. نوسینی ، حهمهی کهریمی
۵- قاڵییهک دهناسم له ههرچی گوڵیهتی ماندوه" رهزا عهلی پوور.چاپی یهکهم سلێمانی، ۲۰۰۶ دهزگای چاپ و پهخشی سهردهم.
۶- ادبیات پسا مدرن، بابهت، ( عشق و مرگ در نوشتار پسامدرنیستی،) برایان مک هیل..
۷- گهمه و کارکردی زمان. وتاری ساڵهی سوزهنی، بۆ سمیناری رهخنه و لێکدانهوهی شێعری نوێی کوردی له مهریوان
۸- شێعری (چ بهناز و چ به نووز،) حهمه ساڵهی سووزهنی
۹- شێعری ( تا لوورهکانی گورگێک ئهم شێعرهم دڵتهنگه)، کهماڵ ئهمینی
۱۰- کۆمهڵه شێعری خهونباز، جهمیل موردای، له چاپدانی ۱۳۹۰ کرماشان
۱۱- ( تا منێک له نێوان ئهم گیومه و وهیشوومهدا) حهمهی موهفهقی
۱۲- ( خهڵوهتیه ترافیکیهکانی وانیار) حهمهی کهریمی
۱۳ – ئینسان ناوی نهخۆشینێکی تازه، کۆمهڵه شێعر. سهلام قادری.چاپی یهکهم ۲۰۱۱ تاران بڵاوگهی داستان
۱۴- وتاری جیاواز دهربارهی عیرفانی سوورپێستهکان.
۱۵- جواهرالبلاغه. درمعانی، بیان، بدیع. نوسینی سهیید ئهحمهدهاشمی