بژاردەی بابەت
لە سەرەتای دەیەی ۱۹۹۰ی زایینیدا جورێک لە بنبەست و وەستان و دووپات بوونەوە داوێنی شیعری رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتبوو، زۆربەی شاعیرە ناسراوەکان لە ژێر تەئسیری ئەدەبی بەرەنگاریی شاعیرانی دوو رەوتی ئەدەبیی روانگە و کفریدا بوون، بۆیە مەجالی نوێبوونەوە و داهێنان و تێپەڕبوون لەو دۆخە زۆر بەرتەسک بوو. بۆ دەرچوون لەو چەقبەستووییە و بۆ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە بواری شیعردا، چەند شاعیریک پاش نزیک بە دوو ساڵ هەوڵ و تێکۆشان، بەیاننامەی پڕۆژەی شیعری پێشڕەوی کوردی ناسراو بە «داکار»یان ئامادە و بڵاو کردەوە. «داکار» خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە شیعری رۆژهەڵاتدا و ئەو شیعرەی کردە خاوەنی پێناسەی تایبەت بە خۆی و لە بنبەست و پاشکۆیی رزگاری کرد. داکار بانگهشهی ئاشکرا بوو بۆ دهرچوون لهو سێبهره، ههر چهن تا ئێستاش ئهو سێبهره کهم و زۆر ههر ماوه. ئامادە کردن و نووسینی بەیاننامەی شیعری داکار لە لایەن هەر یەک لە ئازاد روستەمی، بیهزاد کوردستانی و ئیبراهیم ئەحمەدی نیا وە سەری گرت و دواتر چەند کەس وەکهاوڕێ و راوێژکار بەشداری رەوتەکە بوون. شیعری داکار بە پێی گۆڕانکاری و خوێندنەوە نوێکانی سەردەم و تیۆرییە ئەدەبیەکان هەوڵیدا دیسکورسی زاڵ و سواو و باوکسالار بشکێنێ و بایەخی زیاتر بە پێکهاتە و زمانی شیعر بدات. بە پێی زانستی نیشانە ناسیی (semiology) فێردیناند دێ سوسور، شیعرێکی مەدلوول گەرای هێنایە ئاراوە کە مەدلوولەکان نوێ و جیاواز بوون . بە خوازە (ئیستعارە)ی نوێ و لایەنی فۆرمیک و ستاتیکایی بایەخی زیاتر دەدرا. هەر وەها جۆرێک لە کورتە شیعری بە نێوی« چرکانە» پێناسە و پێشنیاز کرد کە لە سەر بنەمای شێعری فولکلۆری کوردی هەڵگری هەندێ خەسڵەت و تایبەتمەندییە. ئەم پڕۆژە شیعرییە کاتێ سەری هەڵێنا کە سێ ئاراستەی نوێ لە بەستێنی ئەدەبی جیهانیدا لە ئارادا بوون: پێکهاتەخوازی، بنەما شکێنی، راڤەی دەق (هیرمێنۆتیک).
وشە سەرەکییەکان:
داکار، چرکانە، سوارە ئیلخانیزادە، شیعری بەرگری، نوێخوازی
رێڕەوی خوێندنەوە
لەم وتارەدا هەوڵ ئەدرێ باس لەو فەزا و باکگراوەندە کۆمەڵایەتی و ئەدەبییە بکرێ کە پڕۆژەی داکاری تیا لە دایک بوو، پاشان چۆنێتی قەوارە گرتن و نووسین و بڵاوبوونەوەی بەیاننامەی داکار شرۆڤە دەکرێ و لە درێژەدا دەقی بەیاننامەکە ئەخرێتە بەر دیدی خوێنەران، پاش ئەوەش باسی ئەو جۆرە کورتە شیعرە دەکرێ کە بە نێوی «چرکانە» لە لایەن داکارەوە پێشنیاز کرا، بۆ ئەو مەبەستەش باسێک کە ئەو ساڵانە بە نێوی: چرکانە، مەودایەکی سپی لە نێوانی بێدەنگی و دووان دا بڵاو بۆوە، لێرەدا دیسانەوە بڵاو دەبێتەوە.
دەسپێک
بۆ باسکردن لە سەر شیعری پێشڕەوی کوردی«داکار» ناچارین بە کورتی ئاوڕێک بدەینەوە لەو دۆخ و ئەتموسفێرەی کە لە سەرەتای دەیەی ۱۹۹۰ دا شیعری رۆژهەڵاتی کوردستانی پێدا تێدەپەڕی. ئەکرێ لە چەند بوار و گۆشەنیگای جیاجیاوە ئەو دۆخە کە پڕۆژەی ئەدەبی پێشڕەوی کوردی (داکار) ی تیا لە دایکبوو شرۆڤە بکرێ. لە بەر مەجالی کەمیئێرە، هەوڵ ئەدەم بە کورتی سەرفەسڵ و تایتێڵەکانی دەسنیشان بکەم.
هەل و مەرج و دۆخی سەرهەڵدانی «داکار»
لە روانگەی فەزای رامیاری-کۆمەڵایەتی و رووداوە گرنگ و هەستیارەکانەوە: دەیەی ۱۳۷۰ ی هەتاوی زەمەنی دەرکەوتنی هەندێ پێشهات و قەیران و ئاڵوگۆڕو داخواز بوو کە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ کاریگەرێتی بووە لە سەر ئەدەب و هونەر بە گشتی و پرۆسەی بەرهەمهێنانی ئەدەبی-هونەری- کەلتووری.
زیاتربوونی دەرکەوتە نوێکانی مودێڕنیزاسیۆن لە کۆمەڵگای سوننەتیی ئێمەو ئاڵوگۆڕ لە پێکهاتەی فیکری- کەلتووری جڤاکی کوردی، پەرەسەندنی تەکنولۆژیا و میدیا و راگەیەنەرە گشتیی و چاپەمەنیەکان، بەرزبوونەوەی ئاستی وشیاری جەماوەر، کێشەگەورەکانی پاش شەڕی ۸ ساڵەی ئێران- ئێراق وەک قەیرانی ئابووری و بێکاری، سەرهەڵدانی بزاڤی بەناو ریفۆرمخوازی لە ئێران، زۆربوونی ژمارەی زانکۆ و خوێندکاران، زۆربوونی حەشیمەت و گەورەبوونەوەی خێراو بێ بەرنامەی شارەکان، ئاڵوگۆڕە ناوچەییەکان وەک دروستبوونی کیانێک بە ناوی هەرێمیکوردستان و پاشان گرفت و شەڕی نێوخۆیی، دابەشبوونی شۆرەوی (یەکیەتی سۆڤیەت) و تەواو بوونی شەڕی ساردو دووجەمسەری، رووخانی دیواری بەرلین و دروستبوونی چەند وڵاتی سەربەخۆی تازە، سەرهەڵدانی نیاز و ئاسۆ و داخوازگەلی نوێ لە ژیانی کۆمەڵایەتی و تاکەکەسی خەڵک و ئاشنابوونی زیاتریان بە چەمکگەلی تازەی وەکوو: مافی مرۆڤ، تاکگەرایی، ئومانیزم، لیبراڵیزم، پلۆرالیزم، شوناس (Identity) ، ماف و ئازادیە تاکەکەسیە قەتیس کراوەکان.
لەڕاستیدا دەکرێ بڵێین کۆتاییەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای ئەم سەدەیە دووڕیانی لێکترازان و جیابوونەوەی جیهانی آنالۆگ-مۆنۆلۆگ و دونیای دیجیتاڵ-دیالۆگ-فرەچەشنی و هەروەها سەردەمیداڕشتنەوەی نەخشەی نوێی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دیزاینی زلهێزەکان و داڕمانی رەوایەتە گەورەکان و مەرگی مەفهوومیموتڵەق و رەها و پەرەسەندنی چەمکی رێژەگەرایی و پاشەکشەی ترادسیۆن و متافیزیک لە هەمبەر مودێڕنیتەیەکی سەقەتدا بوو کە تەنها بەشگەلێکیهاوردەی کۆمەڵگای ئێمە دەکراو زۆر بەشیتری تا هەنووکەش سنوورەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نەبەزاندووە!
لە باری فەزای ئەدەبی پێش سەرهەڵدانی داکارەوە:
جێی ئاماژەیە کە لەو سەردەمەدا شاعیرانی رۆژهەڵات دوو دەستە بوون:
۱-شاعیرانی نیۆکلاسیک و شوێنکەوتووەکانی ئەوان: مامۆستایان هێمن و هەژار و هێدی و حەقیقی و ئاوات و چەن کەسێک وەک شاگردانی ئەوانە لەو بەستێنەدا حوزووریان بوو، هەر چەند چەند کەس لەوانە زیندوو نەبوون بەڵام تەئسیر و کارکردی شیعرەکانیان بەردەوام بوو. ۲- بەرەی شاعیرانی نوێخواز: ئەگەر سوارە ئیلخانیزادە وەک ئەندازیاری لێهاتووی پرۆسەی نوێبوونەوەی شیعری کوردی لەم بەشەدا وێنا بکەین، بە هۆی جوانەمەرگ بوونی لە هەڕەتی تەمەنی داهێنانی شیعریدا و بە هۆی هەل ومەرجی ئەو کاتی ئێرانەوە تا ماوەیەکی زۆر شیعرەکانی بڵاو نەبونەوە، جیا لەوەش ژمارەی شیعرە کوردییەکانی زۆر کەمن. هەر بۆیە پاش سوارە کەس نەبووە شاگرد و پەیڕەوی رێگە و ستایلەکەی ئەو. بەداخەوە جیلی پاش سوارەش کە بریتین لە شاعیران: هەڵۆ (قاسم موئەیدزادە) و چاوە ( فاتیح شیخەلئیسلامی) وهاوار (عەلی حەسەنیانی) بەرهەمێکی دیار و ئەوتۆیان پێشکەشی کاروانی شیعری نوێی کوردی نەکرد و لە کاتێکدا ئەو بزاڤە نوێیە زۆر پێویستی پێیان بوو، هەر کام بە ئاقارێکیتردا رۆیشتن و شیعر بووە پاشکۆی چالاکیەکانی تریان.. لە بەرەی پاش ئەوانیش چەند کەسێک بەرهەمەکانیان لە گۆڤاری سروە و دواتر لە ئاوێنە و یەک-دوو حەفتەنامەی پچڕپچڕدا ناوبەناو بڵاو دەبۆوە. ئەم بەرەیە زیاتر لە ژێر کارتێکردنی شاعیرانی باشووردا بوون ( بە تایبەت شاعیران: شێرکو بێکەس، عەبدوڵڵا پەشێو، لەتیف هەڵمەت، و تا رادەیەک کەمتر رەفێق سابیر و ئەنوە قادر محەمەد). باڵادەست بوونی گوتاری ئەدەبی بەرەنگاری لە باشووردا بە باشی لە شێعری ئەم بەرەیەدا دەبینرا و کەمترین کاریگەرێتی شیعری فارسی و شیعری جیهانیان لە سەر بوو، لەو شیعرانەدا شاعیر وەک زانای گشتی و موتەکەلمیوەحدە و باوکێکی دیکارتی پەیام ومەبەستی خۆی دەگەیاند و خوێنەر بەشداری پرۆسەی خوێندنەوە نەبوو، نیازیشی بە تەئویل و راڤە و بەشداریی چالاکانەی خوێنەر نەبوو چوونکە مەفهوومەکان وەک بابۆڵەی ئامادە کراو دەدرایە دەستی خوێنەر، خوێنەرێک کە هەر لە ساڵانی پێشترەوە راهاتبوو کە کەسانی وەک شوکروڵای بابان بە سازو مۆسیقاوە شیعریان بۆ بخوێننەوە و هەموو پێچ و پەنا و لایەنە ستاتیکایی و هونەرییەکانی بۆیان یەکاڵا بکەنەوە.
چاپەمەنیە کەم و تاقانەکانیش خۆیان بەشێک بوون لە هۆکارەکانی دروستبوونی جۆرێک لە قەیران و یەکسانسازیی بەرهەم و بنبەست. سروە لە ماوەیەکی زۆری ژیانی خۆیدا (نەک هەمووی) تووشی دیاردەی دەستە گەرایی و ناوچەگەرایی بوو و مەودای بە قەڵەمە لاو و نوێگەراکان نەدەدا کە بەرهەم بڵاو بکەنەوە. جاری وابووە کە سەرنووسەرەکەی لە یەک ژمارەدا چوار بەرهەمیبڵاو کردۆتەوە لەوانە: شیعر، چیرۆک، تەنز، وەرگێڕان، لە کاتێکدا ئەو بەڕێزە نە شاعیر بووە و نە چیرۆکنووس. لە باشووریش دوای شەڕی کەندا و کارەساتەکانی ئەنفال و کیمیا باران و کۆڕەو و دروستبوونی هەرێمیکوردستان و پاشان شەڕی براکوژی فەزایەکی پڕ لە بێ هیوایی و رەشبینی پەلی داکوتابوو. پەشێو کە ساڵانێک چەند بستە خاک و ئاڵایەکی کردبووە ترۆپکی هیوا و یۆتۆپیا، لەو رۆژانەدا نووسی:
چەمیئومێدم بوو بە ئاوەڕۆ
ئاڵای شەکاوەم بوو بە دوو پەڕۆ!
زۆرێک لە شاعیران ئاوارەی هەندەران بووبوون. ئەو سەربەخۆ نەبوون و پاشاگەردانیەی شاعیرانی ئێرە و باقی هۆکارە ئەدەبیە کۆمەڵایەتیە رامیاریەکان، جۆرێک لە بنبەست و وەستانی لە شیعری سەرەتای دەیەی ۷۰ ی هەتاویدا دروستکردبوو.
سەرهەڵدانی داکار و نووسینی مانیفێست
بۆیە ئێمە وەک چەندهاوڕێیەک بە دەرک کردنی ئەو دۆخە و پاش ئاشنایەتی بە بەرهەمیبیرمەندان و رەخنەگرانی وەک باختین و لوکاچ و بارت و سوسور و ریکور و کەسانیتر و سەرچاوە فارسییەکانی ئەو کات، هەستمان کرد پێویستە بە پێی نیازەکانی سەردەم گۆڕانگارییەک لە شیعردا بکرێ لە فۆرم و ناوەرۆک و توخمە پێکهێنەرەکانی شیعر بە تایبەت زماندا. لە سەرەتای ساڵی ۱۹۹۷ دا بە شێوەیەکی جیدی دەستمانکرد بە قسەوباس و کۆبوونەوە لە سەر سەرجەم بابەتەکان و پرۆژەیەکمان پێناسە کرد بە ناوی پرۆژەی ئەدەبی پێشڕەوی کوردی (داکار).
لە ۱۷/۱۱/۱۹۹۷ دا بەیاننامەی سەرەتایی داکارمان نووسی وچوار کەسی واژۆمانکرد( ئازاد رۆستەمی، ئیبراهیم ئەحمەدی نیا، بێهزاد کوردستانی، پەرویز ئەحمەد- کە دوای چەند مانگێک گەڕایەوە بۆ سلێمانی). شەش مانگ دوای ئەوە بەیاننامەی داکار نووسرا. بڕیار وابوو لە بواری چیرۆک و شانۆیشدا لێژنەیەک لە شارەزایانی ئەو بوارانە پێک بهێنرێ و بەیاننامەی تایبەت بە چیرۆک و شانۆی داکاریش ئامادە بکرێ و بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لەبەر چەند هۆکارێک ئەو شتە رووی نەدا.
لە جۆزەردانی ۱۹۹۸ دا بەیاننامەی داکار لە حەفتەنامەی سیرواندا بە ناوی ۹ کەسەوە بڵاو کرایەوە کە ئەوەش خۆی بەسەرهاتی خۆی هەیە، هەم بڵاوکردنەوەی بەپەلە و بێ هەماهەنگیی بەیاننامەکە و هەم زیادبوونی ناوەکان لە سێ کەسەوە بۆ نۆ کەس.
پێکهاتە و بڕگەکانی بەیاننامەی داکار
بهیاننامهی داکار وهک زۆرێک له بهیاننامه ئهدهبیهکانیتر تۆزێ کوللی و گشتییه. له پێشدا وهک سهرهتا و پێشهکی باس له ئهرک و بهرپرسیارێتی خۆی دهکات بۆ پشتیوانی له بزاڤه نوێخوازه ئهدهبیهکان و لهو بوارهدا له چهند بڕگهی جیاجیادا ئهو بزاڤ و کهسانه پێناسه دهکات که دهکهونه نێو ئهو بازنهیه. له بهشی دووهمیبهیاننامهکهدا بنهما فیکریهکانی داکار له چهند بڕگهدا نووسراوه که به گشتی سێ بابهتی سهرهکی له خۆ دهگرێت: گۆڕانکاری له پێکهاتهی فیکریی شاعیر و ماهییهت و چییهتی شیعر، کارکردی زمان به شێوهیهکی جیا له زمانی سواوی ئاخافتن و ئهدهبی سهردهم، گۆڕانکاری له فۆرم و کێشی شیعردا.
ههرکام لهو ۱۰ بڕگهیه گشتی و تهئویل ههڵگره که ئهکرێ به دوورودرێژی باسی لێوه بکرێ و به پێی خوێندنهوه نوێکانی سهردهم و له روانگهی تیۆریه جیاوازه ئهدهبیهکانهوه شرۆڤه بکرێ، بۆ وێنه ئهو بڕگهیه که دهڵێ: لهو پهڕی نیشانه و رهمزهکانی زمان و دهربڕیندا، دۆزینهوهیهکی تر ههیه که شیعری داکار ئهیهوێ دهست بهسهریاندا بگرێ، لێرهدا دهکرێ له سهر رهمزهکانی زمان یا ههر چهمکی زمانی شیعر ڕا و بۆچوونی فهیلهسووف و بیرمهند و رهخنهگرانی وهک سوسور،هایدگر، ویتگنشتاین، گادامێر و زۆر کهسیتر شرۆڤه بکرێ و به دهرهنجامێ بگات. ههروهها باسکردن له (ململانێی دژوار و ئهستهم له گهڵ ژیان و جیهان و دوورهپهرێز نهبوون یان دهرچوون له کێشی بڕگهیی وگهیشتن به مۆسیقای دهروونی رسته) زۆر راڤه و تیۆریزه کردنی پێویسته.
پاش بڵاو بوونەوەی بەیاننامەکە هەندێ کەس ئەو رەخنەیەیان ئاراستەی کرد کە یهکێک له کێشهکانی بهیاننامهی داکار ئهوه بوو کە پێش ئهوهی دهق بخولقێت بهیاننامهکهی دهرکرا ئهمیش سنوور و چوارچێوهی بۆ شاعیر دابین دەکرد، بۆیە ئەو کەسانە دەیانپرسی ئایا باشتر نهبوو له پێشدا دهقی جیاواز و جیدی بخولقێت پاشان تیۆریزه بکرێتهوه؟ لە راستیدا پێش بڵاو بوونهوهی بهیاننامهکه چهندین دهق وهک چاپ بوون له بڵاڤۆکهکان و خوێندنهوه له کۆڕ و ئهنجومهنه ئهدهبیهکانا بڵاو کرابوونهوه، بهڵام لهو کاتهدا وهک کتێب هیچ بهرههمێک نهبوو، زۆر بهیاننامهی تریش ئهو دۆخهیان بووه، ئهوه گرفتێکی گهوره نەبوو چوونکه ئێمه ههندێ پێشنیارمان خسته بهردهم جهماوهر و شاعیران بۆ دهرچوون لهو بنبهست و قهیرانه که ههستمان پێکردبوو. جیا لهوه به چهن هۆکار بهیاننامهکهزووتر له وادهی خۆی بڵاو کرایهوه.
بۆ چوارچێوهدار بوونیش دیاره ههر بهیاننامهیهک پێناسه و پرهنسیپ و چوارچێوهیهکی ههیه، ئهگینا بهرهو بێنهزمیو ههڵوهشانهوه دهڕوا، گشتی بوون و راڤهههڵگر بوونی بڕگهکان ئهو مهجاله به شاعیر دهدات که بتوانی به تهفسیری تاکهکهسیی خۆی له ههندێ له چوارچێوه و بهربهستهکان دهربچێ.
بەیاننامەی داکار لە پێش ژمارەی چوارەمیحەفتەنامەی سیرون لە رێکەوتی جۆزەردانی ۱۹۹۸ دا بڵاو کرایەوە و پاشان لە ژمارەی ۵-۴ گۆڤاری زرێبار،هاوینی ۱۹۹۹ دا دووبارە بڵاو بۆوە، بڵاو بوونەوەی بەیاننامەکە کاردانەوە و دژکردەوەی جۆراوجۆری بەدوای خۆیدا هێنا و بۆ ماوەیەکی بەرچاو بووە جێی لێدوان و باس و شرۆڤەکاری لە چاپەمەنی و کۆڕ و دانیشتنە ئەدەبییەکاندا. لێرەدا بۆ ئاگاداریی خوێنەرانی هێژا دەقی بەیاننامەی داکار وەکوو خۆی بڵاو دەکرێتەوە.
بەیاننامەی شیعری پێشڕەوی کوردی « داکار »
« داکار » بە ئەرکی سەرشانی خۆی دەزانێ کە پشتیوانی ئەو جووڵانەوە ئەدەبییانە بکات کە بۆ گەیشتن بە دنیایەکی تازە لە باری فۆڕم و ناوەرۆکەوە خاوەنی ئەزموونێکی بەدەسەڵاتن.
- ئەو کەسانەی روانینێکی « فەلسەفی، هونەری» ئێستاییان هەیە بۆ مرۆڤیهاوچەرخ و دەیانەوێ بەرهەمەکانیان ئاوێنەی باڵانوێنی گەلەکەیان بێ.
- ئەو کەسانەی ئەیانەوێ باری بەرپرسیارێتی بخەنە سەر شانی جەماوەر بۆ شیعری نەکردنەوەی ژیان.
- ئەو کەسانەی دان بە باری دەروونی ئینسانیهاوچەرخدا ئەنێن و نیاز و پێداویستییە دەروونییەکانی لە باری رامیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و فەلسەفییەوە ئەناسن.
- ئەوانەی ئەیانەوێ لە ئەدەبی بەرگرییەوە تێپەڕن و ئەدەبی سەربەخۆی هەڵمەت بەر پێک بێنن.
- ئەوانەی ئەیانەوێ هەبوون و کیانی خۆیان لە چۆنیەتی دەربڕین و زمانی نەتەوەکەیاندا بدۆزنەوە.
- ئەوانەی جڵەوە بۆ « ناخودئاگا » شل ئەکەن و بە وردی ئەیانەوێ مەدلوولە زەینییەکانیان بناسن وهاوکات لە گەڵ دیمانەکردنیاندا، فەزای دەور و پشتی ئەو دیمانەیە بدەنە بەر سەرنج و لێکۆڵینەوە.
- ئەوانەی ئەیانەوێ بڕوایان بە خۆیان بێ. پشت بە هزری داهێنان، ئاورێکی بەپەلە بەرەو رابردوو بدەنەوە. بەپەلەش بەرەو ئێستا و ئایندە بگەڕێنەوە و پێ بە پێی هەنگاوی ئەدەبی جیهان رێ بکەن.
- ئەوانەی بە چاوێکی رەخنەگرانەوە ئەڕواننە ماهیییەتی ئێستایی گەلەکەیان و هەوڵ بۆ رەخساندنی هەل و مەرجێک ئەدەن کە ئینسانی « ژوەرکوردی » تێدا لە دایک بێ.
- ئەوانەی ئەیانەوێ لە روانگەیەکی ئێستایی یەوە پێوەندی ساکار و ئاسایی نێوان شتەکان هەلوەشێننەوە و پێوەندی یەکی نوێ لە نێوانیاندا بدۆزنەوە.
بنەما فیکریەکانی « داکار »
- «داکار» مەکتەبێکی ئەدەبی تایبەت بە سەردەمێک نیە، بەڵکوو جووڵانەوەیەکی گشتی یە لە هەموو سەردەمێکدا.
- شیعری داکار پرسیارێکی رەخنەگرانەیە لە رابردوو، رەخنە گرتنە لە ئێستا و لە داهاتووش.
- شیعری داکار تێپەڕینە لە واقیعی شتەکانەوە بۆ گەیشتن بە هەزاران جیلوەی نادیاری شتەکان.
- لە ئەوپەڕی نیشانە و رەمزەکانی زمان و دەربڕیندا، دۆزینەوەیەکی تر هەیە کە شیعری داکار ئەیەوێ دەس بە سەریاندا بگرێ.
- شیعری داکار تەقینەوەیەکی نائاسایییە لە زەینی جەماوەردا.
- شیعری داکار پێک هێنانی زمانێکە جیاواز لە زمانی رۆژانە و زمانی سواوی ئەدەبی سەردەم.
- شیعری داکار کردنەوەی تازەترین دەلاقەی روانینە بەرەو دیمەنی ئەندێشەی مرۆڤ.
- شیعری داکار گریانێکی پرسەدارانەیە لە کاتی شادیا و شادییەکی بێ سنوورە لە کاتی پرسەدا.
- شیعری داکار ململانێ یەکی دژوار و ئەستەمە لە گەڵ ژیان و جیهاندا نەک دوورەپەرێزی و نیشتەجێ بوون لە ئاسایش و خاترجەمی.
- شیعری داکار پردێکە بۆ دەرچوون لە کێشی بڕگەیی و گەیشتن بە مۆسیقای دەروونی رستە.
- شیعری داکار شیعری بزووتن و جووڵانەوەیە، لە وشەوە بۆ وشەیەکی تر، لە وێنەیەکەوە بۆ وێنەیەکی تر تا گەیشتن بە فۆرمێکی تەواو.
فەرەیدوون ئەرشەدی، ئیبراهیم ئەحمەدی نیا، بێهزاد کوردستانی، ئازاد رۆستەمی، عەتای نەهایی، موحەمەد ساڵەح سوزەنی، عەلی دەسماڵی، ئومید وەرزەندە، پەرویز ئەحمەد.*
(*تێبینی: لەڕاستیدا بەیاننامەی « داکار» لە لایەن سێ کەسەوە ئامادە کراو نووسرا کە بریتین لە: ئازاد روستەمی، ئیبراهیم ئەحمەدی نیاو بێهزاد کوردستانی. بەڵام کەم تا زۆر لای چەند کەس لەو دۆستانەی سەرەوە باسی ئەو کارەمان کردبوو، کاک پەرویز ئەحمەد لە نووسینی بەیاننامەی سەرەتاییداهاوڕێمان بوو و پاشان گەڕایەوە بۆ سلێمانی. هەندێکیشیان تا کاتی چاپ بوونی ئەو بەیاننامەیە هێچ ئاگادارییەکیان لەو بارەوە نەبووە، بۆ نموونە رێزدار کاک عەتای نەهایی لە یادداشتێکا کە لە حەفتەنامەی سیروان دا بڵاوی کردەوە، بێئاگایی خۆی لە رەوتی نووسین و ئامادەکردنی بەیاننامەکە دەربڕی.
چاپی بەپەلەی بەیاننامەکە و زیادبوونی ناوی ئەو شەش کەسە خۆی باسێکیترە کە لێرەدا مەجالی نیە.)
چرکانە
جیا لە هەوڵی جیددی بۆ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە فۆرم و ناوەڕۆکی شیعری کوردیدا، یەکێ لە دەسکەوتەکانی پڕۆژەی داکار ناساندن و پێناسە کردنی جۆرێک کورتە شیعری کوردییە بە ناوی «چرکانە» کە خاوەنی هەندێ خەسڵەت و تایبەتمەندییە، بۆیە بە پێویستی دەزانم ئەو ناساندنە کە کاتی خۆی لە گۆڤاری « زرێبار»دا بڵاو کرایەوە و چەند چرکانەی چوار شاعیریشی لە خۆ گرتووە، بخەمە بەر دیدی خوێنەران:
«چرکانە»مەودایەکی سپی لە نێوان « بێدەنگی» و « دووان» دا
هەرچەند ژیانی مرۆڤ پڕە لەو رووداوە مانا هەڵنەگرانەی کە لە «زەمەن»دا جێگیر دەبێ و رۆحی ئاوێتەی شەپۆلانی « شوێن کات» دەکات، بەڵام هەندێ جار رۆحی یاخی و فیرار لە « کۆتایی» هێند بێ بەزەییانە لە ئاستەنگی نامۆیی و هەڵدێری « تەنیایی»دا پەرژین دەکرێ کە دەرفەتی تەفسیر و تەعبیر و هەڵسەنگاندنی بە تەسەلی لێ زەوت دەبێ. لەو کاتە تایبەتەدا تەنیا شتێک کە دەتوانێ هێمنی پێ ببەخشێ و لە « هیچ بوون» رزگاری کات، تەقینەوەیەکی چڕ و پڕ و خێرا و بەپەلەیە لە کورت ترین دەرفەتێکدا کە هێشتا دیاری نەکراوە. تەقینەوەکی بەهێز کە بەرەو قووڵایی کەونی ئەبات و لەودیوی پەردەی گومانەوە هەموو حەقیقەتێکی پیشان ئەدات.
زیهنی شاعیر لەو چرکە تایبەتەدا ئاشکراتر نهێنی یەکان ئەبینێ و دەرک بە گەلێک « ماهییەت» و «وجوود»ی سەربەخۆ دەکات و بێ ئەوەی بیەوێهان دەدرێ- بە سەر سوڕمانەوە!- ئەوەی ئەیبینێ و دەرکی پێ ئەکات لە ژێر لێوەوە دووپاتی کاتەوە. بۆیە رۆحی تێکەڵ بەو رووداوە یان بەو بەڵگە زیندووە دەبێ و بەم جۆرە « ئەجووڵێ» و ئەبێتە گیانی « بزووتن».
چرکانە بەو برووسکە شیعرییە ئەوترێ کە لە ئاوەها حاڵێکدا و لە بێ ئاگایی تەواودا لە کیانی شاعیرەوە دڵۆپە ئەکات. لە باری قاڵبەوە هەنگاوێکی دیکە و ئەزموونێکی تازەیە لە بواری شیعردا کە لە لایەن« داکار»ەوە پێشنیاز دەکرێ. ئەم چوارچێوە شیعری یە کە ریشەی لە ناو دڵی فۆلکلۆری کوردییەوە هەڵئەقوڵێ، سیستەمێکی ئەمڕۆژیانەی پیاچوونەوەی مرۆڤیهاوچەرخە بە تونێلە تاریکەکانی ماهیەتی کۆمەڵایەتی، رامیاری، ئابووری و فەلسەفی و مێژوویی دا.
تێڕامانێکی خێرا و بەپەلەیە، برووسکەیەکی توندو تیژە کە تا دوایین رەگەکانی قووڵایی ژیانیهاوچەرخ رێ دەکا و پێگەیشتنێکی قووڵمان ئەدات بە دەستەوە. بە پێی ئەو بۆچوونانەی سەرەوە «چرکانە» لە روانگەی قاڵبی شیعرییەوە ئەم تایبەتمەندی یانەی خوارەوەی هەیە:
- « چرکانە» بریتیە لە دوو « لق» یا «بەندی» بە رواڵەت دژ بە یەکتر یان سەربەخۆ کە لە قووڵایی و بناغەدا و لە نوقتەیەکی کوێردا بە یەک ئەگەن و مەنتقی شیعریی خۆیان دیار ئەخەن.
- کیانی سەربەخۆی «وشە» و « تەرکیب» و« رستە»کان ئەبێتە هۆی دوور بوونەوەی لە «بڕگە» و نزیک بوونەوەی لە « مۆسیقای دەروونی» کە ئەمەش یەکەم پرد و ئەزموونە بۆ دەرچوون لە «کێشی بڕگەیی» و دابین کردنی شێعری ئەمڕۆی کوردی بە تایبەتمەندی خۆیەوە.
- «چرکانە» لە کاتێکدا کە خودی «گوتن»ە، لە هەمان کاتیشدا «کرداری گوتن»ە.
- «وێنە» یان «تصویر»ی قووڵی شاعیرانە لە هەر کام لە «بەند»ەکاندا راستییەکی حاشا هەڵنەگرە.
«چرکانە» ئەتوانێ (یان ئەبێ) هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی کە بۆ شیعری «داکار» دابین کراوە هەیبێ. نموونەی ئەم شێوە شیعرییە ئەتوانرێ لە تاکە دێڕە شیعرە فۆلکلۆریەکاندا –بەڵام بە سیستەمیبڕگەیی و لە چوار چێوەی شیعری کلاسیک دا- هەروەها لە هەندێ پەندی پێشینیان دا ببینرێتەوە، ئێستاش بۆ نموونە ئەم چەند«چرکانە»یەی خوارەوە لە چوار شاعیر دەخەینە بەر دەستی خوێنەرانی خۆشەویست:
بێهزاد کوردستانی
۱
هەتاو
پاژنەی پێڵاوی کچێکی لادێ
کاتێک «ئاپۆلۆ»
عەقڵی دایمەی سەفەرە!
۲
دایکم
جانتای سەفەری
هەزار ساڵە.
ماف
کەشتییەکی بێ دەریا!
۳
چراکان
خەو بە چییەوە ئەبینن؟
کەروێشک
راستییەکان حەشار ئەدات!
۴
رووناکی
پۆشاکی بەچێژی دارستان
شەوگار
لە چپەی من و گڵۆپ
هەراسان!
ئیبراهیم ئەحمەدینیا
۱
چیا
خۆی لە کراسی بەفر و گومان پێچاوە
بڵێی کۆتایی ئەو رێگا سوورە
نەگاتە چەقەڵێکی زامدار؟!
۲
ئێستامان نادیار و
ئایندە نوقمیچارشێوی گومانە
دارگوێزەکان ئەیانەوێ ببنە تابووت
یان کورسییەکی قوتابخانە؟
۳
مانگ-مەشخەڵی خۆڕایی-
بە سەر چاوانە نەوتەکانەوە دەسووتێ
با ئەربابان دۆلار هەڵگۆزن
بۆ سازدانی تفەنگ و
بۆردمانی رۆح!
۴
چوالە چرۆی کرد و
تارای شکۆفەی کردە بەر
بهێڵن ئاسمان
نوقڵی تەرزە دابارێنێ!
ئازاد رۆستەمی
۱
رۆچنەی
زەمەن
دائەگیرسێ
دیواری
تاریکی!
۲
تابووتی رۆژ
لە رۆحم دا
ئەچێنرێ
حەقیقەت
لە یەغانی بێدەنگی دا
رۆنیشتوو!
۳
گوڵی گومان
بە پژاڵی هەوادا
هەڵ کراوە
دیوار
دیوار
دیوار!
عەزیز ناسری
۱
مناڵیم وەرگرە
بەستەڵەک
پڕمەترسی ترین شوێنە
بۆ پەپوولە
۲
سەفەر بە خێر
ئەی ژووانی هەرگیزم پێ نەگەیشتوو
بیابانی کاتژمێر
نابڕێتەوە
۳
لە پەراوێزی دڵتدا
وچانێک بۆ پەیڤین بکەرەوە
سەوزەڵانی
سەرسامە
بە دەم راکردنی بەهارەوە
۴
چۆن بگەمە سڵاوێک
پەپوولە پاییزەکان
نابێ وەدرۆ بکەونەوە!
ئاکام
به گشتی دهتوانم بڵێم پڕۆژەی داکار و ئەو هەوڵ و کۆششانەی کە درا، شێعری رۆژههڵاتی به ئاقارێکی تردا برد، بە شێوەی فەرمیو بۆ یەکەمجار مانیفێستێکی شیعری بڵاو کردەوە و هەوێنی تازەگەری و گوڕانکارییەکی بەربڵاوی فەراهەم کرد. لە هەر بزاڤ و رەوت و نوێخوازییەکیشدا کە دوای داکار کراوە( وەکوو نوێترخوازی و شیعری پۆست مودێڕن و شیعری شێت و بەرەی چوار و …)، بێگومان گۆشەنیگا و سەرنجێک بە داکار لە ئارادا بووە. هەروەها داکار توانی شیعری ئەم بەشە جوگرافیاییە پێناسەدار بکات و لە سێبەری شیعری باشوور و پاشکۆبوون رزگاری بکات. دهقهکانی غارهتی شهمامه و مهداری زوقم و کالیسکهیهک له باران و بهرههمیچهنهاوڕێی ترو چرکانهکان و زۆر بهرههمیپاش ئهوانه بیگومان جیاوازییان ههیه له گهڵ شیعری زاڵی ئهو سهردهمهدا، ئهڵبهت ئهبێ رهخنهگران و شارهزایانی ئهدهبی بهراوردکاری ئهم جیاوازییانە لێکبدەنەوە و شرۆڤەی بکەن که بهداخهوه غیاب یان کەمبوونی رهخنهگری پرۆفیشناڵ و بێ لایهن له خهساره گهورهکانی پانتای ئهدهبی کوردییه.
وەک خەسارناسیی ئەو بزاڤە شیعرییە ئەتوانین ئاماژە بە دوو خاڵی سەرەکی بکەین کە زیانی لە پڕۆژەی داکار دا و نەیهێشت بە ڕادەی پێویست و هێندەی قورسایی خۆی بناسرێ و بایەخی پێبدرێ:
- دابڕان و لێکترازانی دەستەی دامەزرێنەر پاش بڵاو بوونەوەی بەیاننامەکە و رۆیشتنی دوو کەسیان( ئازاد رۆستەمیو بێهزاد کوردستانی) بۆ دەرەوەی وڵات.
- شرۆڤە و تیۆریزە نەکردنەوەی بەیاننامەکە لە لایەن رەخنەگران و دەستەی دامەزرێنەرەوە، چوونکە بەیاننامەکە وەک زۆربەی بەیاننامەکانیتر گشتی و کوللیە و پێویست بوو لە سەر بڕگە و بنەماکانی شیکاری و خوێندنەوەی ورد ئەنجام بدرێ.
سەرچاوەکان:
- کالیسکەیەک لە باران، ئازاد روستەمی، ۱۹۹۸٫
- مەداری زوقم، ئیبراهیم ئەحمەدی نیا، چاپی تیشک مەریوان، ۲۰۰۱٫
- غارەتی شەمامە، بێهزاد کوردستانی، چاپی برووسکە، ۲۰۰۱٫
- گۆڤاری زرێبار، ژمارە۵-۴، پاییزی ۱۳۷۸٫
- حەفتەنامەی سیروان، پێش ژمارەی چوارەم، جۆزەردانی ۱۳۷۷٫
- حەفتەنامەی سیروان، پێش ژمارەی هەشتەم، پووشپەڕی ۱۳۷۷٫