٣
دوسییەی کوشتاری هاوینی ٦٧ی هەتاوی هەر کراوەیە
》٥
ڕێزگرتن لە کاک فوئاد فێربوونە لە
》٧
سەرئەنجامی ئێعترازەکانی عێراق
سەروتار کورد و ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی
email@example.com
دوو ههفتهنامهیهكی سیاسی گشتییه كۆمهڵهی زهحمهتکێشانی کوردستان دهریدهكات ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم 20 - 2019/١٠/١٣ی ڕەزبەری 1398ی هەتاوی نرخ 500 :دینار
ڕۆژئاوا و گەلی کورد لەبەردەم ئەزموونێکی دژواردا
عومەر ئیلخانیزادە لــە مانگی ڕابردودا چەند کۆبوونەوە لە الیەن مەیلە جیاوازەکانی ئۆپۆزیســیۆنی ئێرانی کە ھەوڵ دەدەن ببن بە ئاڵترناتیوی داھاتوو ،لە دەرەوەی واڵت بەڕێوە چوو .ئەو کۆنفرانس و ســمینارانە لە ژێر نێوی« :ئێرانی داھاتوو»، «شــورای گوزار »...و ســمتناری پاشایی خــوازەکان ...بەڕێوە چــوون .لە ھەمویاندا بزوتنــەوەی کورد بە گومانــەوە تێی ڕوانین، حیزبە سەرەکیەکانی کوردستان بەشدارییان نەکــرد و ئامــادە نەبــوون بەشــێک بــن لە ســازدەر ،بەشــدار و ڕێکخــەری ئــەو جۆرە ئاڵترناتیو ســازییە .ئەوەی بیندرا لە ھیچکام لــەو کۆنفڕانــس و ھەواڵنە بۆ دەســەاڵتی دواڕۆژی ئێران ،حازر نەبوون بیســەلمێنن کــە خەڵکــی ئێــران یــەک نەتــەوە نیــن، پێچەوانە ھەموویان پێداگر بوون لەسەر یەک نەتــەوە بوونی خەڵکی ئێران و حاشــایان لە فرەنەتەوەیــی پێکھاتەی ئێــران کرد ،ئەگەر ھەندێکیان خوێندن بە زمانی دایکییان قبوڵ کــردوە بە ھیچ جۆر بــە مانای قبوڵی بوونی ئێرانی فرە نەتەوە نییە .دەزانین کە تەنانەت یاســای بنەڕەتی کۆماری ئیسالمییش باسی لــەوە کــردوە و ئێرانیشــی کردۆتــە زیندانی گــەالن .بە واتایەکی دیکــە ھیچیان بۆ مافی کورد و دیکە نەتــەوەکان ،ھەنگاویان نەناوە و ،ھەمان سیاســەتی حاشــا کــردن کە ھەر ســەرکوت و زەبروزەنــگ و داگیــرکاری لێدەکەوێتەوە ،ڕەچاو دەکەن. ھەروەھا دەرکەوت کە عومر و بوونی ئەو جۆرە ئاڵترناتیو سازییە لە یەک دوو ھەفتە پڕوپاگاندای مێدیایی زۆرتر تێناپەڕێ، چونکوو ئەوانە نوێنەری ھیچ بزوتنەوەیەکی زیندوو لە ناوەوە نین .دەیبینین کە ھیچ ڕەوتێکیان لە فەزای سیاسی ناو ئێران پێکنەھێنا و ھەموویان بە کەنەفتی و مۆرکی دیکتاتۆرییەوە لە دایک بوون و نەیانتوایوە خۆیان لە بیری پاوانخوازیی ڕزگار بکەن. لە الیەکی دیکەوە کێشەی ئەو بە ناو ئاڵترناتیوانە لەگەڵ یەکدی ئەوەندە ئاڵۆز و زۆرە کە قەت ناتوانن پێکەوە حەولی دەسەاڵت بدەن .بە پێچەوانە حیزبەکانی کوردستان بە کردەوە نیشانیان داوە کە نوێنەرایەتی بزاوتێکی زیندوو و دیاریکراو دەکەن .لەگەڵ بزوتنەوەی ناوخۆی کوردستان دانەبڕاون و وەک ئاڵترناتیوی کوردی قبوڵ کراون .بەاڵم دیتمان کە خۆیان لەو کۆبوونەوانە دور گرت، ناوەڕۆک و بەرنامەی نە لیبراڵ و کۆماری خواز و نە موجاھیدین و شا خوازەکانیشیان قبوڵ نییە .حاشای لێناکرێ کوردستان و ھەڵوێستی کاردانەوەی لەسەر باقی نەتەوەکانی نێو ئێرانیش ھەیە و دەیبێ. دەرکەوت کە ئەو جۆرە ئۆپۆزیسیونانە جیددی نین و ھەر بە قەوانی کۆن لەمەڕ مافی نەتەوەکانی ناو ئێران ،دەیڵێنەوە. ھەر الیەک بیھەوێ نەتەوەکان ئینکار بکات بە ھیچ جۆر بڕوا بە دروشمەکانی سەبارەت دێمۆکراسی و ...ناکرێ .ئەوانەی گەالن بە کۆمەڵ دەخەنە ناو کۆت و بەند، بێگومان دێمۆکراسی خوازییەکەیان لە ھەموو ناوەرۆکێک بێ بەرییە .توندئاژۆ ئیسالمیەکانیش دێمۆکراسییان بۆ ئەوەندە دەوێ و ویستووە کە جڵەوی دەسەاڵتی پێ بە دەستەوە بگرن تا بناغەی دواکەوتوترین و بێڕەحمانەترین دیکتاتۆریی پێ قایم بکەن.
...بۆ ل 2
هەمو هەواڵەکان ئەوە ئەسەلمێنن که ئەگەری هێرشی تورکیە بۆ رۆژئاۆا خەریکە دەچێتە بۆاری جێبهجێ کردن. دەسەاڵتدارانی تورکیە ئەیانەوێت قەیرانەکانی نێو خۆیان و هەلومەرجی نالەباری واڵت بە لەشکرکێشی بۆ سەر رۆژئاوا داپۆشن و بە کاولکردن و ماڵوێرانیی لەودیوی سنوورەکانی تورکیە ماڵ و دەسەاڵتی خۆیان بە رواڵەت ئاوەدان ڕاگرن. لە الیەکی دیکەوە ئەمریکا که له ناو شەڕ و قەیرانی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست به تایبەت له دە ساڵی ڕابردوودا سەرلێشێواو و به لۆژیکی "ئەزمون و خەتا" دەجوڵێتەوە و ئێستاش بۆ سات و سەودا زۆر به ئاسان و بێ گوێدان
بە کارەساتی مرۆڤی لەوپەڕی بێ پەیمانی، ڕۆژئاوای داعش بەزێن بۆ ھێرشی تورکیە چوڵ دەکات تا رەنگە بەم شێوەیە دیسانەوە تورکیە زۆرتر بەرەو خۆی ڕاکێشێت. رۆژئاوا و گەلی کورد له بەرامبهر ئەزمونێکی زۆر دژواردایە و هیچ ڕێگایەکی جگە له بەرخۆدانێکی یەکگرتوانەی جەماوەریی نییە. ئەم قۆناغەش رەنگە وەک زۆر ئەزموونی تاڵی دیکە شکستی سەربازیی بە سەر گەلی کورد و ئازادیخوازانی رۆژئاوادا بسەپێنێ ،بەاڵم بە دڵنیاییەوە نەک کورد تێیدا ناتوێتەوە ،بەڵکو شەرمەزاری بۆ داگیرکەران تێیدا تۆمار دەکرێ. ئێمە ئەو ڕەفتار و ھەڵوێستەی ئەمریکا مەحکوم دەکەین و ھێرشی تورکیە بۆ ڕۆژئاوا بە
داگیركاری دەبینین و خوازیاری وەستاندنی ئەو ھێرشەو ،بەربەرکانێی گشتیی جیھانین دژ بەو پیالنە نامرۆڤانەیە. گەڵی کوردستان له هەموو بەشەکانی پێویستە ئەرکی ئینسانی ،نەتەوەیی و خەباتکارانەی خۆیی به جێبهێنێ و به جیهانی نیشان بدات که رۆژهەاڵتی ناوەڕاست به بێ گەیشتنی کورد به مافەکانی هەرگیز نە دموکراتیزە دەبێ و نە ڕووی ئارامی به خۆیەوە دەبینێ. بانگەوازی کوردەکانی دانیشتوی تاراوگه دەکەین که لەم رۆژە دژۆارەدا پاڵپشتی رۆژئاوا بن و بە ئاکسیۆن و ناڕەزایەتی دژ بەو پیالنە کارەسەتبارە بوەستن. کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان
بەشداری بەرفراوانی ئەندامانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە خۆپیشاندنەکانی پشتیوانی لە ڕوژئاوا لەدەرەوەی واڵت
رۆژی شەممە رێکەوتی ٢٠١٩/١٠/١٢لە ھەر دوو شاری ستۆکھۆلم و یۆتێبۆری لە واڵتی سوید ئەندامانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان بەشداریی چاالکانەیان لە کۆبوونەوە و خۆپیشاندانی بەرینی پشتیوانی لە رۆژئاوای کوردستان و ھەروەھا پرۆتێستۆ کردنی ھێرشی تورکیەی فاشیست بۆ سەر رۆژئاوا کرد. پێویستە ئاماژە بکرێ کە ئەندامانی کۆمەڵە لە خۆپیشاندانی رۆژەکانی پێنجشەمبە و جومعەش کە ھەر بەو بۆنەیەوە رێکخرابوو بەشداری چاالک و بەرچاویان ھەبوو ،ھەروەھا لە شاری یۆتێبۆری کومیتەیەک بۆ ھاوکاری و ھاوئاھەنگی ئەو بۆنانە لە الیەن ھەموو ھێز و الیەنە سیاسییەکانی چوارپارچەی کوردستان پێک ھاتووە کە کۆمەڵەش بەشدارە و نوێنەری لەو کومیتەیەدا ھەیە . ھەر لەو رۆژەدا ،واتە رۆژی شەممە ئەندامانی کۆمەڵە لە واڵتانی ئاڵمان لە ٣شاری کۆڵن ،ھامبورگ و بێرلین ،لە کۆپێنھاگی پێتەختی دانمارک، ئۆسلۆی پێتەختی نۆروێژ و ئامستردامی ھولەند و چەند واڵتێکی تر بەشداری بەرچاویان ھەبوو
سیاسی
ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ، firstname.lastname@example.org
3
دۆسییەی ڕەشکوژی هەزاران بەندکراوانی سیاسی ساڵی ٦٧هەتاوی شەستە ،بێ لەبەرچاوگرتنی ڕەگەز و باوەری فیکرییەکەیان ،ئەو بەرهەمەش چاوەروانەکراو پێشوازی لەگەڵ بەرامبەربووە و لە یەکەمین مانگەکانی باڵوبوونەوەی گەیشتۆتە چاپی دوویەم و چاپی سێیەم بە زوویی دەچیتە بازاری کتێبەکانەوە.
مێهدی ئەساڵنی مێهدی ئەساڵنی بەندکراوی شەستە، دەیەی سیاسی دەیەیەک کە کۆمەڵکوژیان لەسەر شەقامەکان دەکرد،آن سالها خانەها پر بود از غیاب انسان ،یەکێکە لەو کەسانەی لە کۆمەڵکوژی هاوینی ساڵی ٦٧ی هەتاوی زیندوومایەوە. لە ساڵی ١٣٦٣ی هەتاوی پاش ئاشکرابوون لە الیەنوەزارەتی ئیتالعاتی رژیمەوە و پاش زەربەی گەورە بە ڕێکخراوی فەدائیانی خەلق ،دەستبەسەر و تا پاش کوشتاری گەورەی بەندکراوانی سیاسی لە ساڵی٦٧ی هەتاوی لە بەندیخانەکانی کۆمیتەی هاوبەش ،ئێوین ،قزڵ حەسار و گەوهەردەشت دەستبەسەربوو. کاتی کوشتارە گەورەکە لە هاوینی ساڵی ٦٧ی هەتاوی لە هۆڵی ٨ی بەندیخانەی گەوهەردەشت دەستبەسەربوو. تایبەتمەندی ئەو هۆڵە ئەوە بوو بە بۆنەی هەڵکەوتەکەیەوە بینەری زۆرترین ڕووداووە ناخۆشەکانی ئەو کات بوون. هەموو حەولی خۆی لەو ساالنەی دواییدا لەسەر پشکنینی ئەو جینایەتە گەورەیە تەرخان کردووە و وەک بینەری ڕاستەوخۆی ڕووداوەکان ،بۆ شرۆفە کردن و گیرانەوەی ئەو کارەساتە مێژووییە ڕۆڵیکی بەرچاوی گێراوە. دەیان ساعەت وتووێژی ڕادیۆیی لەو سەردەمانەی ڕادیۆ قسەی میدیاکانی لەناو یەکەمی دەرەوەی واڵت دەکرد ،دەیان وتار و چاوپێکەوتنی تلووزێنی، نموونەیەکن لە چاالکییەکانی ئەو.کتێبی›› جنگل شوکران››، کۆکراوەی ژمارەیەک لە کۆتاییترین نامەکانی لە سێدارەدراوەکانی دەیەی شەستە کە هاوکار لەگەڵ مسعود نقرە کار باڵوی کردۆتەوە. کتێبی بیرەوەرییەکانی زیندانی بە نێوی››کالغ و گل سرخ›› لە ٢١کەمین ساڵوەگەری کوشتارە گەورەکە لە پووشپەری ١٣٨٨ی هەتاوی پاش باڵوبوونەوەی پێشوازییەکی بەرفراوانی لەالیەن خوێنەرانەوە لێکرا و لە مانگی یەکەم دا گەیشتە چاپی دوویەم. چاپی پێنجەمی›› کالغ و گل سرخ›› بە تازەیی چۆتە بازارەکانی کتێبەوە ›‹ .کالغ و گل سرخ››، بیرەوەرییەکانی لە بەندیخانەکانی کۆماری ئیسالمییە ،لە شەوانی قامچی لێدان هەتا ساڵی سێدارە، لە ئاسۆی سەرهەڵدانی برین تاکوو پاییزی ڕۆژئاوابوونی نیگای هاوڕێیەتی. چیرۆکی بەندیخانە ،هەمووکات دووپات دەبێتەوە :هاوار لە جەوری قەلەڕەش و یادی پەنگ خواردووی سازی گوڵی سوور. دوایین بەرهەمی ئەو کە ئەرکی ڕێکخستنی وەئەستۆ گرتووە کتێبی›› آخرین فرصت گل سرخ›› کە کۆکراوەیەک لە دەستنووس وکارەدەستکردەکانی بەجێماوی بەندکراوە ئێعدامییەکانی دەیەی
کاتی نووسینی ئەو نووسراوەیە پاییزی ساڵی ٩٨ی هەتاوییە .هەوڵدەدەم کە لە ڕێگەی دەقی وتارەکە سەرنجی خوێنەر بۆ بینینی شایەتی خۆم و ئەو دەردوو مەینەتییەی لە ٣١ساڵ لەمەوبەر بۆخۆم بینیومە ڕابکێشم. ٣١ساڵ لەمەوبەر لە ڕۆژێکە هەینی بە کاتی ٧ی گەالوێژ ،نیگابانی بەندیخانەکە درگای کردەوە و تلووزێنەکەی بە بیانووی چاکردن لە هۆلەکە بردەدەرەوە .لە ڕۆژی دواترەوە هەمووی ڕێگاکانی پێوەندی ئێمەو و جیهانی دەرەوەی بەندیخانە بسترا ،هەواخۆری ،ڕۆژنامە،ڕادیۆ و تلووزینن و چاوپێکەوتنەکانی دووحەتوو یەکجار لەگەڵ بنەماڵەکانمان لێ زەوتکرا. بە پێ شایەتی و گێرانەوەی ئایەتولال مونتەزیری ،ئێوارێی ٥ی گەالوێژ بریاری کوشتنەکان لە خومەینی وەرگریرا و لە ٦ی گەالوێژەوە دەستەی کوشتار لە بەندیخانەی ئێوین دامەزران .لە بەرواری ٨ی گەالوێژ لە بەندیخانەی گەوهەردەشت، شوێنێک کە لە کاتی ئەو ڕووداوانەدا منیش لە هۆڵی ٨ی دەستبەسەربووم ،ڕەشکوژی موجاهیدین دەستی پێکرد .تا ڕێکەوتی ٢٤ی گەالوێژ کوشتنی موجاهدینەکان بەرەو تەواوبوون چووبوو .لەو ڕۆژەدا کە هاوکات دەکاتە یەکەمی مانگی مەحەرەمی ساڵی ٦٧ی هەتاوی ،دەستەی کوشتار لە الیەن مونتەزری بۆ شاری قوم بانگهێشت کرابوون(سەرنجی خوێنەر بۆ بیستنی فایلی دەنگی تایبەت بەو دیدارە ڕادەکێشم) ،مونتەزری لەو دیدارەدا داوا لە دەستەی کوشتار دەکات بە بۆنەی مانگی موحەرەم دەست لە کوشتن و بڕین هەڵگرن و ئەو کرە قیزەونانەیە ڕابگرن و النیکەم ژنەکان لە سێدارە نەدەن »،یەکی موحەرەم ،نەیری وەک حاکمی شەرعی بەندیخانەی ئێوین و ئیشراقی وەک داواکاری گشتی و رەئیسی وەک جێگری داواکار و پوورمحەمەدی وەک نوێنەری وەزارەتی ئیتالعاتم بانگهێشتکرد و پێم کوتن :ئەالن مانگی موحەرەمە النیکەم بە بۆنەی هاتنی ئەم مانگە دەست ڕابگرن، نەیری کوتی :ئێمە تا ئەالن ٧٥٠کەسمان لە تاران ئیعدام کردووە٢٠٠ ،کەسیشمان وەک کەسانێک کە لەسەر بیروباوەرەکەیان ماونەتەوەمان جیاکردۆتەوە ،ئەوانەش ئێعدام دەکەین و پاشان ئێمە لە خزمەتی جەنابتدا دەبین و هەرچی بفەرموون ئەو کارە دەکەین(.کتێبی بیرەوەرییەکانی مونتەزێری). ئیجازەم پێ بدەن درێژە بە بیرەوەرییەکانی خۆم لە سەرەتای شەش مانگی دووهەمی ساڵی ٦٦بدەم. کۆتایی پاییزی ساڵی ٦٦ی هەتاوی، ڕۆژێک ،هەمووی دەستبەسەرکرآوآنی نیشتەجی لە هۆڵەکەیآن بۆ هەواخۆری بردە حەوشەی زیندان و پاسدارەکان دەستیان بەسەر هەمووی دەستنووسەکانی زیندانییەکان ڕاگرت و بە بێ هیچ ڕوونکردنەوەیەک هەموویان لەگەڵ خۆیان برد .پاش ماوەیەکی کورت هەمووی بەندکراوەکان بۆ لیپرسینەوە بانگکران. دوو تایبەتمەندی ئەو لێپرسینەوەیەی لەلێپرسینەوەکانی پێشو جیادەکردەوە، تایبەتمەندی یەکەم ئەوە بوو کە لە بنەما فیکرییەکان ورد دەبوونەوە ،پرسیارگەلێک وەک ئەوەی موسڵمانی یان خود نا، مارکسیسمت قەبووڵە یان نا،تایبەتمەندی دووهوم ئەوە بوو پێش ئەوەی گرووپی یەکەم پاش تەواوبوونی لێپرسینەوە بۆ بەندیخانە بگوازرێنەوە ،دوایین گرووپیان بانگهێشت دەکرد ،هۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەراوە کە کەس نەتوانێت ئاگاداری جۆری پرسیارەکان بێت. بە پێی ئەو بەڵگانەی کە لەو سااڵنەی دواییدا باڵو کراوەتەوە ،ڕاپۆرتی تیمی پزشکی خومەینی مردنی بەزوویی ئەوی بە
ئاگاداری دەسەاڵتدارانی نیزامی ئیسالمی گەیاندبوو و جەختیان کردبۆوە تەنانەت دەتوانن پێش مردنی بۆ ماوەیەکی کورت بگرن و وەدوایخەن. کارگێرانی نیزامی ئیسالمی بۆ دەورانی پاش خومەینی النی کەم بۆ سێ بابەتی گرنگ پێویستیان بە ئۆتۆریتەی مەزهەبی و واژووی ئەوبوو ،یەکەم بە کۆتایی گەیاندنی شەر ،چارەسەری کێشەی جێنشینی مونتەزێری و سێیەم، ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ڕێژەیەکی زۆر و بەرچاوی بەندکراوی سیاسی. کارگێرانی نیزامی ئیسالمی لە پشت درگا بەستراوەکان بۆ چارەسەری ئەو سێ کێشەیەو و سرینەوەی پرسی بەندکراوە سیاسییەکان بریاری پێش وەقتیان دابوو. بیانووی کوشتاری هاوینی ٦٧هیچ پێوەندییەکی لەگەڵ ئۆپراسیۆنی میرساد یان فرووغی جاویدانی موجاهیدین نەبوو و هۆکاری سەرەکییەکەی بۆ ئەو بابەتە نەدەگەراوە و ئۆپراسیۆنی فرووغی جاویدان تەنیا هۆکاری بەڕێوەبردنی پێشوادەی بریارێک بوو کە پێشتر درابوو. پاش ٢٤ی گەالوێژ لە بەندیخانەی گەوهەردەشت ئێمە لەگەڵ بێدەنگییەک ڕووبەڕووبووین ،تا ئەو کاتەی لە حەوتووی یەکەمی مانگی خەرمانان هەمووشتێک گۆردرا. من کاتی کوشتاری هاوینی ٦٧لە هۆڵی ٨ی بەندیخانەی گەوهەردەشت دەستبەسەربووم ،تایبەتمەندی سێ هۆڵی حەوت و هەشت و بیستی الوەکی بە جۆرێک بوو کە دەیڕوانییە حوسەینییە و ساڵونی ئامفی تیاتری بەندیخانەی گەوهەردەشت کە وەک شوێنی سەرەکی ئیعدامەکان بەکار دەهات. کەسانێک وەک من کە لە هؤڵی هەشتەمی بەندیخانەکە ڕاگیڕابووین زیاتر لە دوو حەوتوو بوو لە کەلێنی پەردەکانی دەالقەی هۆڵی هەشتەوە ،بینەری هاتووچۆی لۆرییە ساردخانەدارەکانی گواستنەوەی گۆشت بووین کە شەوانە دەهاتن و شتێکیان کە ئەو کات ناوەڕۆکەکەی بۆمان دەرنەکەوتبوویان بار دەکرد و دەیانگواستەوە دەرەوەی بەندیخانەکە. بە پێێ بینینەکانی من و هاتووچۆی لۆرییە ساردخانەدارەکانی گواستنەوەی گۆشت لە بەندیخانەی گەوهەردەشت ،سێ ڕۆژ واتە لە ١٥تا ١٨گەالوێژ ،لووتکەی موجاهیدکوژی لە گەوهەردەشت بوو. هەڵکەوتەی سێ هۆڵی ٨و ٧و ٢٠ الوەکی بە جۆرێک بوو کە بەندکراوەکانی ئەو سێ هۆڵە بینەر و بیسەری ڕێژەیەکی زۆری ڕووداوەکان بوون. ئەم سێ هۆڵە دەیانرووانییە شوێنی سەرەکی ئیعدامی موجاهیدەکان. نیوەشەوی ١٥ی گەالوێژ ،بینەری سێبەری کەسانێک بووین کە لە خەریکی حوسەینییەکە نیزیکی هاتووچۆ بوون،وەکوو (سێبەرەکانی مردنی بەرهەمەکانی هیچکاک) لۆرییە ساردخانەدارەکانی گواستنەوەی گۆشت ڕویشت و سەر لە بەیانی گەرایەوە ،تا ئەو ڕادەیە لە پشت پەنجیرەکەوە بەخەبەر ماینەوە تا ڕۆژمان بە سەرداهات ،ڕەنگی دەمووچاومان تەنانەت وەک ڕەنگی ڕۆژی بەرەبەیانی زەرد هەڵگەرابوو ، هەموو وەک کەسایەتییە بێ نێوەکانی ڕۆمانی»کوری» ڕۆژە ساراماگۆمان لێ هاتبوو» بیرناکەمەوە کە کوێر بووین، ئێمە کوێرین ،کوێرێک کە دەتوانن ببینن، بەاڵم نابینن». لە دوایین حەوتووی مانگی گەالوێژ تا یەکەم حەوتووی مانگی خەرمانان بەسەر مەرگهێنەر بێدەنگییەکی بەندیخانەی گەوهەردەشتدا سەپابوو. لۆرییەکان ئیتر هاتووچۆیان نەدەکرد ،بە ڕواڵەت هەمووشتێک کۆتایی پێ هاتبوو، بەاڵم ئەمە تەنانەت ڕووکەشی ڕووداوەکە بوو. شێوازی کوشتنەکان لە هاوینی ٦٧دا، کوشتن لە ڕێگەی تەناف و هەڵواسین بوو و هەواڵێک لە فیشەکباران لە هەوێڵدا نەبوو ،هۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەراوە، دەنگی تەقەی فیشەک دەیتوانی وەک هەواڵنێرێک کار بکات و ئەوە لەگەڵ تایبەتمەندی شاراوەبوونی ئەو پیالنە نەدەهاتەوە.
شەممە ٥ی خەرمانانی ساڵی ٦٧ی هەتاوی ،پاش ئەوەی سەعاتێک لە خواردنی نانی سبەینێ تێپەری بوو وکوو ڕۆژانی پێشوو لە چاوەڕوانی و پەشێویدا بووین و ٢٨ڕۆژ لە جومعەی خوێناوی ٧ی گەالوێژ و برینی هەموو ڕێگەکانی پێوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە ،ال ناکاو درگای هۆڵەکە کرایەوە و نیگابانەکە ناوی دوو کەسی خوێندەوە :فەرامەرز زەمانزادە و سیاوەشی سوڵتانی بە چاوبەندەوە بێنە دەرەوە ،سەرەتا بیرمان لەوەو کردەوە کە پێویستیانە دەرفەتی چاوپێکەوتنیان لەگەڵ بنەماڵەکانیان بدەنێ ،بیانووی ڕاگرتنی چاوپێکەوتنەکانیان بۆ خراپی هۆڵی چاوپێکەوتن و چاککردنەوەی تەلێفوونەکان دەگەراندەوە ،سیاوەش لە کاتی چوونە دەرەوە کوتی :تەنانەت کاتێک ڕازی بە چاوپێکەوتن دەبم کە چاوپێکەوتنەکەی لە نیزیکەوە بێت و لە پشت شیشەوە من چاو پێکەوتن ناکەم. فەرامەرز لەو گرووپە بەندکراوانە بوو کە زۆربەی کاتەکان زۆر ڕێک و پێک و مورەتەب بوو ،ئەو ڕۆژە ڕیشی نەیاشیبوو، مەجالی ئەوەی نەبوو کراسێکی نوێ کە لە کۆتا دیداری لەگەڵ بنەماڵەکەی بۆیان هێنابوو ،لەبەر بکات. لە یەکەمین کاتژمێرەکانی ئەو ڕۆژەدا، لە زۆربەی هۆڵەکان ،ژمارەیەک لە بەندکراوەکان بانگهێشت کرابوون و هەموو چاوەروان بووین ،ئێمە تا ئەوکاتەش ئاگاداری ئەوە نەبووین کە دەستەی کوشتار بۆ سەر بەندکراوە چەپەکان لە بەرەبەیانی ٥ی خەرمانانەوە(دەستپێکی کوشتاری چەپەکان) لە بەندیخانەکە دامەزرابوون. سیاوەش و فەرامەرز بە هیوای بینینی بنەماڵەکەیان لە هۆڵەکە چبوونە دەرێ، هیچکات ئیتر ناتوانم فەرامەرز ببینم، کراسێکی نوی سپی کە تەنیا بۆ بەری خۆی دەبوو ،لە ناو جانتایەکی سەوز کە هاوبەندییەکانی هۆڵی هەشت بە ڕێنووسێکی زۆر خراپ لەسەریان نووسیبوو فەرامەرزی زەمانزادە ،دواتر درایە دەست بنەماڵەکەی. نیزیک نیوەڕۆ دەنگ و هەرایەکی سەیر لە هۆڵی سەرئێمەوە ،واتە هۆڵی حەوتەم، دەبیسترا .هاوبەندییەکان ،بە پێکوتان ئاگاداریان دەکردینەوە کە لە هؤڵەکە دەچنە دەرێ. داواکراوەکان تەنانەت خۆشیان هۆکاری چوونەدەرەوە لە هۆڵەکەیان نەدەزانی. دەستەی کوشتار لە نهۆمی ژێرەوە و نیزیک لە ئامفی تئاترەکە جێگیر ببوون. ڕۆژی ٥ی خەرمانان سەرەتای دەستپێکی ئیعدام و کوشتنی بەندکراوە چەپەکان بوو. بە هۆکاری بوونی پلەبەندی لە سیستەمی قەزایی لە ئیسالم ،بەڕێوەبەرانی وەها پیالنێکی گەورەیە پێویستیان بە حوکمێکی شەرعی بوو ،مونتەزیری لە کتێبی بیرەوەرییەکانی خۆی باس لە بوونی حوکمێکی دووهەم بۆ کوشتنی بەندکراوە چەپەکان لە الیەن خومەینی دەکات. «دواتر نامەیەکی کەیان بۆ کوشتنی ئەو بەندکراوانە کە باوری مەزهەبیان نەبوو لە ئیمام وەرگرت ،ئامانجی وەرگرتنی ئەو حوکمەش کوشتنی ئەو کەسانە بوو ،بە واتایەک ئەوانیش لەکۆڵ خۆیان بکەنەوە. ئایا تەنانەت بڵێنی زارەکی خومەینی بۆ لەناوبردنی بەندکراوە چەپەکان بەس بوو ،مونتەزیری بۆخۆی ئەم نامەیەی نەبینیوە ،بەاڵم پێداگری لەسەر بوونی وەها نەمەیەک و حوکمێک دەکات ،بە ڕێکەوت ئەو نامەیە گەیشتبووە دەست خامنەیی کە ئەوکات سەرۆککۆماری ئێران بوو .بەدوای بەدواداچوونی بنەماڵەکانیان، ناوبراو لەگەڵ بەرپرسەکان قسەی کردبوو کە ئەوە دەتانهەوێ چبکەن ،دەست راگرن ،دواتر هاتە قوم بۆ الی من و زۆر بە توورەیی کوتی :ئەمانە نامەیەکیان لە ئیمام وەرگرتووە و دەیانهەوێ بە پەلە ئەوانە ئێعدام بکەن ،پێم کوت» چۆنە ئێوە ئەالن بۆ کۆمۆنیستەکان وەبیر ئەوە کەوتوونەتەوە؟ بۆ سەبارەت بە نامەی ئەو لە پێوەندی لەگەڵ ئێعدامی مونافقەکان هیچت باس نەکرد ،کوتی مەگەر ئیمام بۆ مەزهەبییەکانیش شتێکی نووسیوە؟ واڵمم
دایەوە :ئێوە لە کوێی بابەتەکەن ،دوو ڕۆژ پاش نووسرانی نامەکە ،بەدەست من گەیشت و ئەو هەموو ڕووداوانە لەو کاتەوە تێپەر بووە ،ئێوە وەک سەرۆک کۆمار چۆن دەبێت ئاگادار نەبن؟ من ئەالن نازانم کە خامنەیی بە ڕاستی ئاگادار نەبوو یا خود نا وئەوە درۆیەک بوو کە بۆ منی دەکرد» ئەگەر دوو نامەی بێ ڕێکەوت کە دەکوترێت لەالیەن خومەینیەوەیە ،کە خاڵی سەرەکی مونافق کوشتنە ،بە پیالنی بەیت و کاربەدەستان و بەرپرسانی دابنێین ،ئەو نامەیەیتر کە مونتزری لە بیرەوەرییەکانی ئاماژەی پێدەکات کەس نەیبینیوە .وەها نەمەیەک دەتوانێ سیستەمی بەهاکانی ئیسالمی سیاسی لە بەرامبەر بیری دژبەر و ئەوانەی بیری جیاوازیان هەیە برووخێنێ ،لەبەر ئەوەی کە بابەتی کوشتنی چەپەکان ،کوشتنی بیری جیاواز بووە. ئەگار باڵوبوونەوەی ئەو نامەیە لە کاتی ژیانی خومەینی ،لە قاودانی نەهینییەکانی نیزام بە ئەژمار دێت ،دەبوو دوای مردنی خومەینی بەربەستێک بۆ باڵوبوونەوەکەی نەمابا. ئەو جۆرەی کە لە واڵمی مونتەزیری دەردەکەوێ ،خامنەیی تەنیا کەسێک لە دەسەاڵتدارانی حکوومەت بووە کە فەرمانی خومەینی سەبارەت بە ئێعدامکردنی چەپەکانی بە چاوی خۆی بینیوە ،جێ باوەر نیە کە خامنەیی تەنیا کەسێک بێ فەرمانی کوشتنی چەپەکانی بینیبێ ،بەاڵم ئاگاداری ئێعدامی موجاهیدین نەبووبێت. خامنەیی کە بە بینینی حوکمی ئێعدامی حوکمی ئێعدامی کۆمۆنیستەکان کە بە ڕواڵەت ئێعترازی کربووبێت ،دەبوو بۆ ئێعدامی موجاهدینەکان زۆر توندتر هەڵسووکەوتی کردبایە ،لە کاتێکدا پاش ماوەیەکی کورت لە ئێعدامەکان، لە چاوپێکەوتنێک لە گەڵ گرووپێک لە خوێندکارانی زانکۆ ،لە واڵمی پرسیاری خوێندکارێک سەبارەت بە هۆکاری ئێعدامەکان ،واڵمی دایەوە :ئەو شێوازە لە پرسیار پرسین ،جیاوازییەکی لە گەڵ ئەوەی دوژمنەکانی کۆماری ئیساڵمی لە میدیاکانیان باسی دەکەنی نیە ،بۆمان ڕوونە ئەمانە کەسانێک بوون کە ئامانجی سەرەکیان ڕووخاندنی نیزامەکەمان بوو، هەر کارێک پێیان خۆش بوو دەیانکرد، ئایا دەکرێت لەبەرامبەریان بێدەنگ بین؟ خۆ ئێمە سزای سێدارەمان النەبردووە ،نا ئێمە لە کۆماری ئیسالمی سزای ئێعداممان بۆ ئەو کەسانەی شایانی ئێعدامن هەیە ،بە بروای ئێوە کەسانێک کە لە بەندیخانەوە پێوەندییان لەگەڵ موجاهیدەکان هەبێت و ئاگاداری جموجۆلەکانیان بۆ هێرش بۆ سەر سنوورەکانی ئێمە ببن و لە پێوەندی بەردەوام لەگەڵیان دابن، دەبێت هیچ دژکردەوەیەکیان بەرامبەر نەکەین و بێدەنگ بین بەرامبەریان؟ ئەگە پێوەندیەکەی لەگەڵ ئەو ڕێکخراوەیە ئاشکرا ببێت ،دەبێ چۆنی هەڵسووکەوت لە بەرامبەردا بکەین؟ ئەو کەسە مەحکووم بە ئێعدام کراوە و دەبێت ئێعدام بکرێت، شۆخیمان لە هەمبەر ئەم بابەتە نیە. بە وردبوونەوە لە کردەوە سیاسییەکانی خامنەیی و هەڵوێستەکانی دواتری ،ئەو هیچ کات دژ بە ئێعدامەکان نەبووە و ئاگاداری هەموو وردەکارییەکانی ئەو ڕووداوە بووە. سەفەری خامنەیی بۆ قوم و ئەوەی خۆی سەبارەت بەو ئێعدامانە بێخەبەر نیشان دەدات ،تەنانەت فریوێکی قیزەونانەیە .ئەو بە ئاگاداری لە هەڵوێستەکانی مونتزێری و بۆ ماستاوکردن و خۆخزاندنە ژێر عەبای مونتزری لەو سەردەمەدا کە هێشتا بە تەواوی لە دەسەاڵت دوورنەخراوەتەوە ویستوویەتی بۆ ڕۆژی تەنگانە پاساوێکی بۆ پاراستنی خۆی هەبێت.ئەو لەسەر بنەمای ڕاپۆرتی پزشکی و بە ئاگاداری لە باروودۆخی پزیشکی خومەینی وئەوەی بە زووترین کات دەمرێت ،خودعەی کردووە. ئەو حوکمەی کە بە پێی ئەو دەبێت چاالکە بەندکراوە چەپەکان ئێعدام بکرێن لە کوێ شاردراوەتەوە؟
...بۆ ل٧
2
ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ،
ههواڵو راپۆرت
email@example.com
كۆبوونەوەی بااڵی شاندەکانی ناوەندی هاوكاری حیزبەکانی كوردستانی ئێران بەڕێوەچوو
پاشماوەی سەروتار لە واڵتی فرە نەتەوە و فرە پێکھاتە ،چۆنیەتی ھەڵسوکەوت بەرانبەر مافی نەتەوە زوڵم لێکراوەکان، باشترین پێوانەیە بۆ وەی ڕەوت یان دەسەاڵتێک، چۆن بەرانبەر مافی ژن ،تاک ،ڕۆژنامەگەری و... دەجوڵێتەوە. لە الیەکی دیکەوە ئەو جۆرە ڕەوت و کۆبوونەوە و دەربڕینانە جارێکی دیکە سەلماندیان کە خۆیان لە گرێی ئەسڵی کۆمەڵگای ئێران و بەردی بناغەی مانەوەی دیکتاتۆری کە پێشێلکردنی ئازادی و دێمۆکراسی لێدەکەوێتەوە (بێدەنگی لەڕزگاری نەتەوەکان لە ستەم و چەوسانەوە) ،الدەدەن .سەرەڕای ئەوە کە حیزبەکانی کوردستان بە ھاوئاھەنگی ھەڵوێستی دروستیان بەرانبەریان ھەبوو ،بەاڵم ھەم مێژوو و ھەم ھەڵوێستی نوێی ھەموو ئەوانە پێماندەڵێن کە لەو ھەلومەرجەدا پێویستمان نەک ھەر بە یەکدەنگی یەکجار زۆرتر، نیازمان بە یەکگرتویی ڕێکخراوتر و پێکھێنانی سازە و دامەزراوەی کوردستانییە تا لە ئاڵوگۆڕەکانی داھاتووی ئێران قورساییمان ھەبێ .گۆڕانکارییەکانی مسۆگەری داھاتوو دەخوازێ زۆر لەوەی ھەیە دەبێ تەیارتر بین تا بتوانین وەزنی خۆمان لەمێشکی ئەو جۆرە ئۆپۆزیسیۆنەدا ،بنوێنین و لە عۆدەی تاقیکردنەوەی مێژوویی چاوەڕوانکراو و سەختی داھاتوو ،بە باشی بێینە دەرێ.
رۆژی سێ شەممە ڕێكهوتی ٨ی ئۆکتۆبری ٢٠١٩ی زاینیی ،بە سەرپەرشتیاری بەرێز کاک عەبدوڵال مۆهتەدی سکرتێری كۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتكێشانی كوردستانی ئێران ،كۆبوونەوەی شاندی بااڵی ناوەندی هاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران ب ه بهشداری نهفهراتی یهكهمی ههر ٤حیزبهكه بەڕێوە چوو. لە دانیشتنەكەدا چەندین باس و تەوەری گرنگی سیاسی پێوهندیدار ب ه ناوچەكە بە گشتی و ئێران بە تایبەتی گفت و گۆی لە سەر كرا و وێڕای ئاڵوگۆڕی بیروڕا بەشداربووان هەڵوێست و بۆچوونی خۆیان بە ئاگاداری یەكتر گەیاند. دوایین پێشهاتهكانی ناوچهك ه و ئێران تهوهرهی سهرهكی دانیشتنهك ه بوون ك ه ب ه وردی ڕاوێژ و ئاڵووگۆری بیر و ڕایان لهسهر كرا .پهرهدان ب ه كارهكانی ناوهندی هاوكاری و پرۆژه هاوبهشهكان لهسهر بكرێت. بهشێكی دیك ه ل ه ئاجێندای كۆبوونهوهك ه بوون ،سهرهنجام ل ه كهش وههوایهكی دۆستان ه و لهو بهشهشدا بهشداربووان ئاڵووگۆری بیر و ڕایان لێك تێگهییشتن لهمهر پرس ه هاوبهشهكان، كرد و بڕیار درا گرینگی زیاتر بهو بواره بدرێت كۆبوونهوهكه كۆتایی هات و میوانهكان ل ه الیهن و پێشنیار بۆ كارهكانی داهاتوو بو وردی كاریان ههیئهتی خانهخوێوه بهڕێ كران.
ناوهندی هاوكاری حیزبهكانی كوردستانی ئێران ٨ی ئۆكتۆبری ٢٠١٩
ڕاگهیاندنی ناوهندی هاوكاری حیزبهكانی كوردستانی ئێران له بابهت هێرشی سوپای توركیه بۆ ڕۆژئاوای كوردستان
به پێی ههواڵێك كه ئهمرۆ له سهرچاوه ههواڵنێرییهكان باڵو بۆتهوه ،پاش چهند رۆژ ههڕهشه و خۆ سازدان ،سهرئهنجام سوپای توركیه هێرشهكانی خۆی بۆ ڕۆژئاوای كوردستان دهست پێكرد. ناوهندی هاوكاری حیزبهكانی كوردستانی ئێران داوای راگرتنی شەر و وازهێنان لە سیاسەتی هەڕەشە و هێرش و ئامانج گرتنی خاک و خەڵکی رۆژئاوای كوردستان دەکات و پێمان وای ه كه مهسهلهی كورد له هیچ كام له بهشهكانی له ڕێگای توند و تیژی و هێرشی چهكداری و نیزامی چارهسهر ناكرێت و بگره ڕێگه چارهسهره سیاسیهكانیش كوێر دهكاتهوه .لهم چهند رۆژهدا شاهیدی هاوپشتی بهرباڵوی واڵتان و شهخسیهتی سیاسی و ئاكادێمییهكانی جیهان له خهباتی رهوای نهتهوهی كورد بووین و هیوادارین كه ببێته ڕێگرێكی بههێز له بهرانبەر هێرشهكانی سوپای توركیه بۆ سهر
رۆژئاوای كوردستان.
٩ی ئۆكتۆبری ٢٠١٩ی زایینی
کۆڕیادێکی شکۆمەندانە بە بۆنەی چلەمین ساڵیادی گیانبەختکردنی رێبەر و دامەزرێنەری کۆمەڵە لە واڵتی ئاڵمان بەرێوەچوو
رۆژی شەممە رێکەوتی ٢٠١٩/٠٩/١٤ لە شاری کۆڵنی ئاڵمان کۆڕیادێکی شکۆمەندانە بە بۆنەی چلەمین ساڵیادی گیانبەختکردنی رێبەر و دامەزرێنەری کۆمەڵە ،کاک فوئاد مستەفا سوڵتانی لەالیەن کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی بەڕێوەچوو. کوردستانەوە ئەو ڕێوڕەسمە بە بەشداری بەرچاوی کۆمەڵێک کادر و پێشمەرگەی دێرین و هونەرمەندانی دامەزرێنەری کۆڕی بانگەوازی کۆمەڵە و هەروەها چەند حیزب و الیەنی سیاسی
و کەسایەتیی سەربەخۆ و بە بەشداری بەرین و بەرچاوی کادر و ئەندامانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان بەڕێوە چوو،کە تێیدا چەندین وتار وپەخشان و سروودی شۆڕشگێڕانە پێشکەش کرا . بە رێوڕەسمەکە سەرەتای پێشکەشکردنی سروود لەالیەن کاک شۆڕشگێڕ هونەرمەندی نەجمەدین غوالمی دەستی پێکرد ،دواتر بەڕێز کاک رەزا مستەفا سوڵتانی ،برای کاک فوئاد بە
نوێنەرایەتیی هەموو بنەماڵەی مستەفا سوڵتانییەوە وتارێکی پێشکەشکرد لە درێژەی رێوڕەسمەکەدا بەڕێزان کاک ئەحمەد ئەسکەندەری و کاک عومەر ئێلخانی زادە و چەند هاوڕێیەکی تر وتاریان پێشکەشکرد و هەروەها هونەرمەندانی شۆڕشگێڕ و سروودبێژانی کۆمەڵە ،هاوڕێیان مامۆستا ناسر رەزازی ،مامۆستا کاڵێ ئاتەشی و مامۆستا بەکر لەگزی بە پێشکەش کردنی پارچە سروودی شۆڕشگێڕانە کۆڕەکەیان ڕازاندەوە.
هەروەها ئەو ڕێوڕەسمە بە پارچە چەند پێشکەشکردنی شێعر و پەخشان لەالیەن بەڕێزان: و شاعیر بازگر، ئەحمەد پێشمەرگەی دێرینی کۆمەڵە و کاک فەرەیدوون ئەرشەدی و کاک ئامانج عەزیزکەندی و چەند هاوڕێیەکی تر کۆڕەکەی رازاوەتر کرد . لە کۆتایی رێوڕەسمەکەدا پەیامی حیزب و الیەنە سیاسییەکانی کوردستان و رێکخراوە ئاڵمانییەکانی نزیک لە کۆمەڵە خوێندرایەوە.
بەشداری نوێنەرانی کۆمەڵە لە کۆبوونەوەیەک بە مەبەستی ئامادەکاری بۆ بەشداری لەخۆپیشاندنەکانی پشتیوانی لە ڕۆژئاوا دووانیوەڕۆی ڕۆژی پێنجشەممە ڕێکەوتی 10ی ئۆکتۆبری 2019کۆبوونەوەیەک بە بەشداری زۆرینەی هێزو الیەنە سیاسیەکانی هەر چووارپارچەی کوردستان و کەسایەتیە سیاسیە ئەم بەڕێوەچوو. سەربەخۆەکان کۆبوونەوەیە بە مەبەستی ئامادەکاری بۆ خۆپیشاندانی پشتیوانی لە خەڵکی خۆڕاگری ڕۆژئاوای کوردستان و شەرمەزارکردنی هێرشی داگیرکارانەو دڕندانەی دەوڵەتی فاشیستی تورکیە کە قەرارە رۆژی شەمبە رێکەوتی ستۆکھۆلمی لە ٢٠١٩/١٠/١٢ سوید بەڕێوەبچێت پێکھات .لەو کۆبوونەوەیەدا چۆنیەتی بەڕێوەبردنی چاالکی و خۆپیشاندانەکان لە شاری ستۆکھۆڵمی سوید خرایە بەر باس و نوێنەرانی ھەموو الیەنەکان بە پێشنیار کۆبوونەوەکەیان تێروتەسەل کرد، ھەروەھا لەو کۆبوونەوەیەدا نوێنەرانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانیش پێشنیاری خۆیان خستە بەردەستی ئەندامانی بەشدار بوو. ئەو الیەنە سیاسیانە کە لە کۆبوونەوەکە بەشدار بوون ،بریتی بوون لە: .١پارتی یەکێتی دێمۆکرات PYD .٢کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان KNK .٣یەکێتی نیشتمانی کوردستان .٤حیزبی شیوعی کوردستان .٥کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان .٦پارتی ژیانی ئازادی کوردستان PJAK .٧کۆردیناسیۆنی پالتفۆرمی پشتیوانی لە رۆژئاوای کوردستان .٨کۆمەڵە ڕێکخراوی کورستانی حیزبی کومۆنیستی ئێران .٩پارتی ئازادی کوردستان PAK پێشمەرگەدێرینەکانی .١٠کومەڵەی کوردستان .١١چەند کەسایەتی سیاسی _ واڵتپارێز _ رۆژنامەوان و چاالکی سیاسی لە ھەرچوارپارچەی کوردستان .ھەروەھا کۆمەڵێکی بەرچاوی تر لە حیزب و رێکخراوەکانی ھەرچوار پارچەی کوردستان ئامادەیی خۆیان بۆ بەشداری لە خۆپیشاندانەکەی رۆژی شەمبە دەربڕیوە ،بەاڵم بە ھۆکاری تایبەت ئەورۆ نەیانتوانیبوو بەشدار بن. نوێنەرانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان لەو کۆبوونەوەیەدا بریتی بوون لە :ھاوڕێ ئارێز محەمەدی -ئەندامی کومیتەی سویدی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان ھاوڕێ محەمەد فەرھادزادە - کادری کۆمەڵە
مێژوو
ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ، firstname.lastname@example.org
5
ڕێزگرتن لە کاک فوئاد ،فێربوونە لە ئەزموونەکەی سیاسیی و تێگەیشتنی ئەو لە جەوهەری دەسەاڵتدارانی دەوڵەتی کاتیی لە تاران، ئەم ڕستەیە لە خاڵی هەشتەمدا ،سەبارەت بە قیادە موەقەت کە دەڵێ« :داوا دەکەین لە دەوڵەتی کاتیی شۆڕشگێر کە ». . . ناتوانێ پێشنیاری کاک فوئاد بووبێت. لە هیچ ساتێکدا ئەو دەوڵەتی بازرگان و دەسەاڵتدارانی ئێرانی بە شۆڕشگێر نەدەزانی و بەو شێوەیە ناوی نەدەبردن.
ئەحمەد ئەسکەندەری پوختەی وتارەکەم لە مەراسمی چلەمین ساڵی گیانبەختکردنی کاک فوئاد – کۆلن ١٤سێپتامبر ٢٠١٩ سەرەتا پێم خۆشە سپاسی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان بکەم کە منیان بانگهێشت کردووە بۆ ئەم مەراسمە. هەروەها سپاسی ئێوە بەشداربووانی بەڕێز دەکەم بۆ ئامادەبوونتان.من و کاک فوئاد سەرەڕای ئەوەی لە یەکساڵدا لە دایکبووین و هاوکات چووینەتە زانکۆ ،هاوڕێ نەبووین. من لە زانکۆی شیراز بووم و ئەو لە تاران. حەمەحسەین کەریمی هاوڕێی خۆشەویستی من کە ساڵەها پێکەوە هاوکالس بووین و زۆر لە نزیکەوە یەکمان دەناسی ،هاوڕێ و هاو خەباتی کاک فوئاد بوو .من لە ‹جمعیت طرفدار زحمتکشان و دفاع از حقوق ملی خلق کرد›ی سەقز لە چەند بۆنەیەکدا کاک فوئادم لە نزیکەوە بینی و دوایین جار لە کۆبوونەوەیەک لە بانە و چەند ڕۆژ پێش گیانبەخت کردنی چاوم پێی کەوت.فوئاد تێکۆشەڕێکی بیرمەند بوو؛ تێکۆشەر زۆرن ،وەلێ پێکەوەبوونی ئەو دوو تایبەتمەندییە لە کەسایەتیی کاک فوئاد دا واتە بیرمەند بوون و تێکۆشەر بوون ئەوی بەرجەستە دەکردەوە .فوئاد زۆر بە توانا بوو لە ڕێکخستندا ،هەروەها چەند جارێک لێهاتوویی خۆی لە کارگێڕیی قەیران [مدیریت بحران]دا نیشان دا و بەباشی توانی دۆخەکە کونتڕۆڵ بکات. ئەو لە هەڵسوکەوتی خۆیدا لەگەڵ خەڵک و هاوڕێیان و دەورووبەردا کەسێک بوو خۆبەزل نەزان .کاک فوئاد لە ڕەفتار و ئاخاوتندا زۆر دۆستانە و بێ فیز بوو. ئەو هەرچەند سەر بە بنەماڵەیەک بوو لە چینی بااڵدەستی کۆمەڵگاکەی ،هیچ ئاکارێکی نەبوو شوێنەواری ئەوەی پێوە دیاربێت.لە زەمینەی خەباتی مەدەنییدا فوئاد هەم لە کاتی وەڕێخستن و هەم لە بەڕێوەبردنی ئەو خەباتەدا لێوەشاوەیی خۆی بە تەواویی نیشان دا .هەڵسوکەوتی چاالکانەی ئەو لە زیندان و لە شاری مەریوان و دواتریش لە ئاستی کوردستاندا بە باشی ئەم تایبەتمەندییەی لەو بۆارەدا نیشان دا.فوئاد تێکۆشەرێکی ئایندەبین بوو و بیری لە دواڕۆژ دەکردەوە .عبدالرضا کریمی لە یادی سی سالەی گیانبەختکردنی کاک فوئاد لە شاری ستۆکهۆلم بە دروستی گوتی کە ئەو ‹چاوەڕوانی الفاو نەبوو› بەڵکوو پێش هاتنی الفاو خۆی بۆ ئامادە دەکرد.سەبارەت بە ئەگەری پێشهاتنی شەڕ لە کوردستان کاک فوئاد لە چەندین شوێندا باسی لەوە کردووە کە ئەم ڕیژیمە و ئەم دەسەاڵتدارانە شەڕمان پێ دەفرۆشن، وەلێ ئێمە هەر چەند پێمان دەکرێ دەبێ شەڕەکە بخەینە دواوە.کاک فوئاد لە یەکەمین کۆبوونەوەی نوێنەرانی خەڵکی کوردستان لەگەڵ نوێنەرانی دەوڵەتی تازە دامەزراوی ئێراندا لە مەهاباد، ژیرانە هەڵوێستی گرت و یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی داخوازییەکانی گەلی کورد لە چوارچێوەی «گەاڵڵەی هەشت خاڵی مەهاباد»دا .بە پێی بۆچوونی
زیاتر لە چوارمانگ دواتر و هەر لە شاری مەهاباد و لە قسەوباسێکی گشتیی لە کۆبوونەوەیەیکی جمعیتدا – کە ئەمە تاقە کاسێتێکە بە دەنگی خۆی لە کاک فوئادە بەجێ ماوە و بۆ یەکەم جار بنەماڵەی مستەفا سوڵتانی بە دەنگ و بە نووسینەوە باڵویان کردەوە – ڕەخنە دەگرێت لە الیەنگرانی کۆمەڵە و بەرەی چەپ کە بۆچی نەچوون بۆ بەشاریی کردن لەو خۆپیشاندان و کۆبوونەوە چەند هەزار کەسییەی حیزبی دیموکرات و مامۆستا. دەڵێ ئەگەر چووبان ،کاتێک کە نوێنەری حیزبی دیموکرات بانگی دەکردن بۆ خوێندنەوەی وتار ،ئەوە هەم بە ڕەسمیی ناسینی ئێوە بوو ،هەم دەرفەتێک بوو کە ئێوە ڕاستەوخۆ قسەی خۆتان بۆ ئەو هەموو خەڵکە بکەن .ئێوە بۆچی ئەو دەرفەتەتان لە کیس خۆتان دا؟سەیر لەوەدایە کە سی ساڵ پاش ئەم قسەی کاک فوئاد ،ساڵی ٢٠٠٩کاتێک کە بنەماڵەی بەڕێزی کاک فوئاد لە شاری ستۆکهۆلم کۆمیتەیەکیان پێک هێنا بۆ بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمی یادی ٣٠ساڵەی گیانبەختکردنی کاک فوئاد، چەند کەس و الیەنێک ئامادە نەبوون بەشداریی بکەن و بایکۆتیان کرد .لەو کۆڕە پڕشکۆیەدا کە زیاتر لە حەوت سەد کەس تێیدا بەشدار بوو ،ئەوان دەیانتوانی لە سەر ئەو الیەنانەی کەسایەتیی کاک فوئاد بدوێن کە خۆیان پێیان باش بوو. بیانووی ڕانەگەیەندراوی ئەوان ئەوەبوو کە گوایە لەو کۆڕەدا کومونیست بوون و سوسیالیست بوونی کاک فوئاد دادەپۆشرا. خۆ هیچ سنوورێک بۆ گوتاربێژان لەو ڕێوڕەسمەدا دانەنرابوو! میکڕۆفۆنەکەیش لەبەردەستتاندا دەبوو ،دەتانتوانی بە ئارەزووی خۆتان قسە بکەن و بەرەوڕووی ئەو حەوت سەد کەسە و لەبەردەم کامێرای تەلەڤیزیۆندا گوتاری خۆتان پێشکەش بکەن .لەو کۆڕەدا شێرکۆ بێکەسی مەزن لە شێعرە پڕناوەرۆک و بەرزەکەی خۆیدا بۆ کاک فوئاد ،الیەنی ئەنترناسیۆنالیستی نەکرد! لەبیر فوئادی کاک کاک فوئاد هەم وتووێژکارێکی لێهاتوو بوو ،هەم تێکۆشەرێکی گەڕۆک .ئەو هەم لە هەموو وتووێژەکانی شۆرای شاری مەریوان و دواتریش لە ناو جمعیتـەکان و هەروەها شوێنی تریشدا ئەم لێهاتووییەی بەباشی دەرخست .گێرانەوەی ناوەرۆکی دانیشتنەکانی خۆیان و دەسەاڵتداران لە مەریوان بۆ خەڵک لە ئوردووگای کانی میران ،نموونەیەکی بەرجەستەیە. هاوکات فوئاد کە سەیری دیاردەیەکی دەکرد هەموو وێنەکەی دەبینی بە تەواوی گۆشە و هێڵ و نەخش و الیەنەکانییەوە. ئەو هەموو مەریوان ،هەموو کوردستان و هەموو خەڵک و هەموو واڵتەکەی دەبینی .هەر بۆیەش ڕوانینیی ئەو بۆ ڕووداوەکان گشتگیر بوو .لە مەریوانەوە بەرەو پاوە دەچوو ،لەوێوە بۆ دیواندەرە و دواتر بۆ سەقز و بۆکان و مەهاباد و هاوکات سەفەری الی یەکێتی نیشتمانی کوردستان و دیدار لەگەڵ کۆمەڵەی ڕەنجدەران و هەرەوەها بەدواداچوونی دەکرد بۆ لێکدانەوەکانی بەرەی چەپی ئێران و ڕێکخراوە سیاسییەکان.شۆرای شاری مەریوان و کارەکانی ئەو شۆرایە الی کاک فوئاد وەکوو پڕۆژەیەک وا بوو کە بەوردی گەاڵڵەکەی داڕێژرابوو و پلە بە پلە بەدواداچوونی بۆ دەکرا و بە هاوکاریی هاوڕێکانی لە شۆرادا بەڕێوەی دەبرد.لە هەموو ئەمانەدا کە لە هەڵوێست و قسەوباس و بڕیارەکانی
کتێبەکەدا لە ژێر سەردێڕی ‹سەفسەتەی پێداچوونەوە› باس لە چەند ساتێکی مێژووی مرۆڤایەتیی دەکات کە لەم باسەی ئێمەدا جێگای سەرنجی تایبەتییە .دەنووسێت:
کاک فوئاد وردە دەبیتەوە ،لەم کەسەدا متمانە بەخۆیەکی سەیر بەدی دەکرێت. فوئاد ڕێبەر بوو ،سەرۆک نەبوو! ڕێبەر هەر لە یەکەم هەنگاوەکانی لێکدانەوە و قسەوباس سەبارەت بە کار و هەڵسووڕان و چاالکبوون لە گەیشتن بە بڕیار لە ‹کونستانتین ئیمپراتووڕی ڕووم لە ساڵی ڕێکخراوەکەوە بەشدارە هەتا بردنی ئەم ٣٠٦ی زایینیدا مەسیحییەتی وەکوو تێگەیشتن و بڕیار و بۆچوونانە بۆ ناو ئایینی فەرمیی هەڵبژارد بۆ هەموو ڕیزەکانی خوارەوە ،هەتا بەدواداچوون و ئیمپڕاتوورییەکەی .لەو ساڵە و لەو بە دەربەست بوون لەوەی کە کارەکان سەردەمەدا ئەگەر بگوترایە کە مەسیحییەت و بڕیارەکان کەی و چۆن بەڕێوە دەچن .لە سااڵنی داهاتوودا دەبێت بە ئایینی کاک فوئاد بەسەر ڕۆڵی ڕیبەران و هەموو ئیمپڕاتوورییەکە وەکوو شتێکی زۆر ڕێکخراوەکە و هەلومەرجی دیاریکراوی سەیر چاوی لێ دەکرا! . . .ساڵی ١٩١٣ واڵت لە کاتی ئەو بڕیاردانەدا زاڵ بوو .هەر کەس لە ڕووسیا باسی ئەوەی کردبایە هەوڵیشی دەدا هەڵسەنگاندنی دروستی کە چوار ساڵی تر حیزبی بولشەڤیک لە هەبێت سەبارەت بە ڕیزەکانی خوارەوە .هەموو ڕووسیا دەسەاڵت بەدەستەوە هەموو ئەمانە لە شێوەی ڕێبەرایەتی دەگرن ،هیچکەس باوەڕی نەدەکرد! . کاک فوئاددا دەردەکەوێت .ئەو سەرۆک . .ئەگەر لە سەدەی حەوتەمدا سوپای نەبوو کە لە ژوورەکەی خۆی و لەگەڵ ئیمپڕاتووری بیزانس لە و شوێنەی ئێستا سەرۆکەکانی تر دابنیشن و بڕیار دەربکەن تورکیایە توانیبایان پێش بە شااڵویی و چاوەڕوانی جێبەجێکردنی بێت! مامۆستا لەشکری ئیسالم بگرن و شکستیان بدەن، شێخ عێزەدین لە یادی سی ساڵەی کاک لەوانە بوو ئێستا ئیسالم فیرقەیەکی گومناو فوئاددا گوتی « :ئەو مەردی عەمەل بوو ،بوایە ‹ . .ئەمە قسەی یووڤال هەرارییە. بیرکردنەوەی باش ،ئەنجامدانی باش. یەکەم جار لە هشت مادەیی مهاباددا بینیم پێشبینی مێژوو ،وەکوو پێشبینی هەوا و و زۆر جار دەهات سەردانی دەکردم و تۆفان نییە .زانست و زانایان و تەکنۆلۆژی تەگبیری پێ دەکردم ».بیرۆکەی دەفتەری نوێ دەتوانن پێشبینی هەوا و تۆفان مامۆستا هی کاک فوئاد بوو .هەر زوو لە بکەن .بۆ وێنە کەشناسان دەیانتوانی کۆبوونەوەی ناوەندیی کۆمەڵەدا گوتوویەتی پێشبینی تۆفانی ‹دۆریان› بکەن کە مامۆستا دەبێ بپارێزرێت و ئەگەر شتێک سەرەتای ئەم مانگە بەشێک لە دوورگەی بقەومێت ،ڕژیم هەوڵی خراپەکردن لەگەڵ باهاماسی تەفرووتونا کرد و دواتر بەرەو مامۆستا شێخ عێزەدین دەدات .لە دوایین فلۆریدای ئەمریکا کەوتە ڕێ .وەکوو لە سەفەریدا بۆ مەریوان کە بەداخەوە لە سەر تەلەڤیزیۆنەکان دەمانبینی ،کاتی گەڕانەوەیدا گیانی بەخت کرد ،لەگەڵ گەیشتن و ڕێژەی بەهێزبوونەکەی کە کاک فاتێح شێخولیسالمی قسە دەکات چۆن لە پێنجەوە بەرە و چوار و سێ و و لە الیەن کۆمەڵەوە داوای لێ دەکات هەتا دوایی دەچێت ،هەمووی دیاربوو. هاوکاریی مامۆستا بکات بۆ دامەزراندنی وەلێ ئەمە بۆ ڕووداوە مێژوویەکان دەفتەر .لە کاتێکدا دوو برا وهاوڕێی خۆی ناڕوات .بەهاری عەرەبی کە لە توونسەوە لەگەڵ حەوت تێکۆشەری تر لە مەریوان دەستی پێکرد و دواتر گەیشتە میسر و ئێعدام کرابوون و ئەو بۆ دیداری دۆستان لیبی و شوێنی تر ،بە چەشنی تۆفانی و ڕێکخستنەوەی تێکۆشەرانی مەریوان لەو ‹دوریان› قابیلی پێشبینی نەبوون و دۆخە زۆر هەستیار و دژوارەدا بۆ ناوچەی دەرکەوت هێندێک کەس بەپەلە بوون لە مەریوان چبوو ،لە وەها کاتێکدا و لە ناو لێکدانەوەی ڕەوتی مێژوویی ڕووداوەکاندا! ئەو هەموو بیرۆکە و کێشە جۆراوجۆرەدا ،من لەبیرمە سەرەتای پاییزی ٢٠١١لە مامۆستا و دروستکردنی دەفتەرێک بۆ ئاسۆسات باسی سووریام دەکرد و لە ئەوی لەبیر بوو .دواتر دەرکەوت چەندە شوێنێکدا گوتم باوەڕ ناکەم ڕژیمی بەشار ئەو بڕیارەی کاک فوئاد لەو کاتەدا ژیرانە ئەسەد هەتا کۆتایی ساڵ بڕووخێت! کە بوو .ئێستا پرسیارەکە ئەوەیە ئایا دەکرێ لە ستودیۆی تەلەڤیزیۆن هاتمەوە دەروە بەپێی بۆچوونی ئەمڕۆمان لێکدانەوەی چەندین پەیامم بۆ هات کە چۆن قسەی ڕووداوەکانی چل ساڵ لەمەوبەر بکەین؟ وا دەکەیت؟ ئەو حکوومەتە خەریکە ئایا نابێ ڕەوتی مێژوومان لەبەر چاو دەڕووخێت! دیارە من نەمدەزانی ئەو بێت و بەو پێیە ڕەوتی ڕووداوەکان حکوومەتە هەتا چەند مانگی تر دەتوانێ هەڵسەنگێنین؟ جاری وایە تێکۆشەرانی دەوام بێنێت و ئەو هەڵسەنگاندنەم بە پێی گیانبەختکردووی پێشووی کۆمەڵە لە ڕووداوەکان و هەلومەرجی ئەو ڕۆژانە بوو. ڕوانگەی ئێستامانەوە هەڵدەسەنگێنین[ .بەداخەوە هەشت ساڵ پاش ئەو قسانەی وا بووە ئەوە دەشاردرێتەوە کە کەسێک من حکوومەتی بەشار ئەسەد هێشتا هەر چەپ و کومونیست بووە؛ نموونە دوکتور ماوە] .بەاڵم زۆرکەس وایان دانابوو کە ڕێک جەعفەری شەفیعی .جاری وایش هەیە وەکوو تۆفانی ‹دۆریان› بەهاری عەرەبییش کەسانێک کە بەبۆچوونی ئەوان ڕاستڕەو لە توونسەوە بەرە و لیبی دەچێت و دوای بووە ،ئێستا و لەبەر قازانجی کاتیی و چەند مانگ سووریەیش دەگرێتەوە و ڕێکخراوەیی ئەوە لەبیر دەکرێت! نموونە دەڕووخێت!ڕەنگە زۆرێک لە ئێوە نەزانن کە کاک سدیق کەمانگەر .جاری وایشە حیزبی سوسیال دیموکراتی ئەڵمان کاتی کەسانێک وێنەی ئەو کاتی کۆمەڵە بە شەڕێ ناوخۆی نێوان کۆمەڵە و حیزبی شێوەیەک دەنەخشێنن کە ئێستا و بە دیموکرات چاالک بوون و ناوبژیوانییان بۆچوونی ئەمڕۆیانەوە حەز دەکەن وا دەکرد .جارێکیان لێرە کۆبوونەوەیەک بووبێت .وەکوو نموونەیەک من بە ڕێکەوت بوو لە نێوان کاک سەیدبرایم عەلیزادە و چەند ژمارە خەبەرنامەی کۆمەڵە لە بەرپرسێکی حیزبی سوسیال دیموکرات .لە هاوین و بەهاری ]١٩٨١[ ١٣٦٠م بینی ناو قسەدا ئەو سیاسەتمەدارە ئەڵمانییە کە سەبارەت بە «نۆجەژنی شەهیدان»ی لە سەید برایمی پرسی پێتوایە هەر چوار کۆمەڵە بەبۆنەی جەژنی ڕەمەزان و پارچەی کوردستان ڕۆژێک یەکبگرنەوە؟ قوربانەوە شتیان باڵوکردووەتەوە. زۆر کەس هەن ئەگەر ئەو بەڵگەنامانە ئینکاریان ئەوش گوتیوانیە ڕۆژێک ئەوە ڕووبدات و بەتەواویی نەبوونایە، دەکرد لە کۆمەڵەدا شتی وا بووبێت! ئەو بەینانە کتێبی ‹انسان خردمند› واتە «مرۆڤی ژیر» [ ]Sapiensی یووڤال نووح هەراریم خوێندەوە کە بە زیاتر لە سی زمان وەرگێردراوە .نووسەر لە شوێنێکدا دەڵێ" :جاری وایە مێژوو، یان ئەوانەی مێژوو دەخولقێنن ،ڕەوتێکی چاوەڕواننەکراویان هەیە " . .لە بەشێکی
هەرچەند خەڵکی کوردستان ئارەزوویەکی وایان هەیە ،وەلێ لە هەلومەرجی سیاسیی ئێستای دونیا و ناوچەکەدا زۆر نەگونجاوە. پاشان گوتی ئەی با من پرسیار لە جەنابت بکەم :پێت وایە ڕۆژێک ئەڵمانی ڕوژهەاڵت و ڕۆژئاوا یەک بگرنەوە و دیواری بەرلین بڕووخێت؟ کابرای سوسیال دیموکرات
وەکوو شتێکی زۆر سەیری بیستبێت گوتی نا ،نا شتی وا زۆر دوورە! . .کەمتر لە دوو ساڵ پاش ئەم دیدارە دیواری بەرلین ڕووخا و هەموو ئەڵمان بوو بە یەک واڵت! بۆیە لە هەڵسەنگاندی ڕەوتی داهاتووی مێژوودا دەبێ زۆر وشیار بین. باسی مێژووی کۆمەڵە و ڕەوتی ڕووداوەکانی ناو ئەم ڕیکخراوەیە بووەتە بابەتی مشتومڕی زۆر .کەسانێک دەڵێن نەبوونی کاک فوئاد هۆی ئەم بارودۆخە و سەرنەکەوتنی کۆمەڵەیە! کەسانێکی تر بەتوندیی ڕەخنە لە ڕێبەرانی ئێستا دەگرن کە بۆچی وەکوو ئەو نین؟ دیارە ڕۆڵی کەسایەتی لە مێژوودا بابەتێکی زۆر گرینگە و نموونە زۆرە کە چۆن کەسایەتییەک لە سەرکەوتنی شۆڕشێکدا یان لە دەست پێکردنی شەڕێکدا و یان لە سەرنەکەوتن و ڕوونەدانیدا ڕۆڵیان هەبووە .بەاڵم ئاشکرایە ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ دواوە و ئەو کەسایەتییە مێژووییانە لەو ڕووداوانە دوور بخەینەوە و بزانین بەبێ ئەوان چۆن دەبوو! لەالیەکی ترەوە زانست و ڕەوتی مێژوویش ڕێگامان پێ نادات بیر لەوە بکەینەوە .ڕاستییەکی تریش ئەوەیە کە هیچ حیزب و ڕێکخراوەیەک نابێ گرێدراوی تاکەکەس بێت و هەمیشە لە داڕشتنی پالن و بەرنامەدا دەبێ شوێنێک بۆ نەمانی لە ناکاویی ڕێبەران و بەرپرسان دابندرێت. لە ناو ئەم قسەوباس و مشتومڕانەدا جاروبار ڕەخنەی توند دەگیرێت و بەداخەوە زۆر جاریش هەستی هەڵگری بۆچوونێک یان سیاسەتێک بریندار دەکرێت .گرینگە کارێکی وەها بکەین کە هەرچەند ڕەخنەی توند لە دید و ڕوانگەکان دەگرین ،کەرامەت و حورمەتی کەسەکان بپارێزین .دیارە لە ناو بزووتنەوەیەکدا کە بە سەدان و هەزاران کەس گیانی خۆیان بەخت کردووە ،یان بەشێکی گرینگی ژیانی خۆیان بۆ بەرەوپێش بردنی سیاسەتێک و گەیشتن بە ئامانجێک تەرخان کردووە، هەڵچوون و گەرم بوون لە کاتی ڕەخنە گرتن و مشتومڕەکاندا دێت پێش .گرینگ ڕێز گرتنە لە خەبات و ماندوو بوون و فیداکاری ئەوانی تریش .ئەو ڕێکخراوی کۆمەڵەیە کە ئەوەندە باسی لێوە دەکرێت، بەرهەمی گیانبازیی ،خۆبەختکردن و ڕەنج و زەحمەتی هەمووانە و کەس بۆی نییە بەم یان بەو کەس و الیەن بڵێ تەنها من و ئێمە کۆمەڵەین و ئێوە فاڵن و فیسارن! النی کەم لە بەشە مێژووییەکەیدا ئەو میراتە هی هەمووانە.هیوادارم ڕەوتی چوونە ناو قوواڵیی باسەکان و خوێندنەوەی ورد و لێکدانەوە و توێژینەوە پەرەبستێنێت و ژێرپێی ئەو بۆچوونە بەرتەسکانە خاڵی بکرێنەوە کە خۆیان قەتیس دەکەن لە خوێندنەوەی شتی کورت و بەپەلەی سەر تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان.. لە کۆتاییدا دەمەوێ قسەوباسەکەم بە نیشاندانی سێ وێنە تەواو بکەم. یەکەم ڕێپێوانی خەڵکی سەقز و بانە بەرەو مەریوان لە ساڵی ١٩٧٩دا – کە خۆیشم بەشدار بووم – بۆ پشتیوانی کردن لە کۆچی مێژوویی و خەباتی مەدەنیی خەڵکی مەریوان بە ڕێبەرایەتیی کاک فوئاد
دووهەم وێنەی خەباتکاریژینگەپارێز شەریف باجوور و هاوڕێکانی کە گیانیان لە ڕێگای پارێزگاریی کردن لە ژینگەدا بەختکرد. سێهەم خەباتی مەدەنی پاش ئەوان کە خۆی لە ڕێپێوانێکی گەورە لە مەراسمی ناشتنی تەرمی ئەو تێکۆشەرانەدا نیشان دەدا ئەویش لە هەمان جادەی سەقز بەروە مەریوان
4
ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ، email@example.com
سیاسی
خوێندنەوەیەکی خێرای ڕێژەیی ،لەمەڕ کۆمەڵکوژی کورد لە ئێران «چەمران»ئەرکداریان دەکات «تا خاموش کردن غائلە کردستان پوتین هایشان را درنیاورند» .هاوکات لە گەڵ دەستپێکی کۆمەڵکوژی و هێرشی نزامی بۆ سەر کوردستان ،کەسێک بە نێوی سادق خەڵخاڵی وەک قازی و حاکمی شەرعی دادگای ئینقالب ئەرکی بڕیار دەرکردنی تیرباران ،لەسێدارەدان و قەتڵی دەوڵەتی لە زیندانەکانی کوردستان بەڕێوە دەبا. جێی ئاماژەیە خەڵخاڵی لە یەکەم ڕۆژ و یەکەم ساتەکانی هاتنی بۆ پاوە ٩ ،اڵوی کوردی لە حەساری نەخۆشخانە تیرباران کرد و هەمان ڕۆژ بەرەو کرماشان وەڕێ دەکەوێت و ٧الوی تری کورد لە هەمان رۆژدا لە کرماشان تیرباران دەکات.
دیاکۆ مورادی پێشکی کورد بە درێژایی مێژوو تا ئێستا لە پێناو وەدەست هێنانی شوناسی نەتەوەیی و دیاری کردنی مافی چارەی خۆنووسین وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی «کورد» لە جوگرافیای سیاسی ئێران بە تێپەڕاندنی قۆناغە جۆراوجۆرەکان و بێ ووچان تێکۆشاوە .بە نەختێک وردبوونەوە لە ڕووداوەکانی دوای شۆڕشی گەالنی ئێران لە ساڵی ١٣٥٧ی هەتاوی بە سەر «کورد»دا ،حاشاهەڵنەگرە کە حکومەتی ناوەندی تازە پێکهاتوو واتا «کۆماری ئیسالمی ئێران» هەر وەک دەوڵەتانی ناوەندی پێش خۆی ،دەبێتە درێژەدەری سیاسەت و ستراتێژی سەرکووت ،کوشتن و ژینۆساید کردنی گەلی کورد لە کوردستان. فتوای جیهادی خۆمەینی لە ٢٨ گەالوێژی ١٣٥٨ی هەتاوی دژی گەلی کورد بوو بە هۆی خووڵقانی کارەساتی مرۆڤی لە کوردستاندا. دووابەدوای فتوای جیهادی خومەینی، حاکمی شەرعی حکومەتی تازە پێکهاتووی «کۆماری ئیسالمی ئێران» واتا ،خەڵخالی لە جەولەیەکدا بۆ کوردستان بەمەبەستی چاترسێن کردنی کورد و هێنانی دەنگی کوردستان بۆ ژێر ڕکێفی دەسەاڵتی ناوەندی ئێران ،بوو بە هۆی دەرکردنی بڕیاری تیرباران، لەسێدارەدان و کۆمەڵکوژ کردنی مناڵ ،ژن ،پیاو لە کوردستان دا. تیرباران ،لەسێدارەدان و تیرۆرکردنی ٢٢٨٧کەسایەتی کورد ،بەرهەمی چلساڵ داگیرکاری و سیستمی سەرکووت و کوشتاری «کۆماری ئیسالمی ئێران» بسەر کوردستان تا وەکوو ئێستایە. جێگای ئاماژەیە کە ڕێژەی ڕەشە کوژی و تیرۆری کەسایەتیە سیاسی و ئازادیخوازانی کوردستان بە دەستی ڕژیمی «کۆماری ئیسالمی ئێران» زیاتر لە ٤١٦کەسە لەم ئامارەدا. زیاتر لە ١٣٤ژنی کورد کە چاالکی سیاسی و کۆمەاڵیەتی و کلتوری بوونە ،تیرباران یان لەسێدارە دراون، هاوکات کۆی چاالکانی سیاسی لەسێدارەدراوی ژێر تەمەنی هەژدە ساڵ ١٨ساڵ -دەگاتە ٥٩مێرمناڵی کورد.هاوکات لە کاتی خاپوورکردنی زیاتر لە ٣٨ئاوایی -دێهات -لە کوردستان ،زیاتر لە ٣٨٠کەس وێڕای ٦مناڵی ژێر ١٢ ساڵ بوونەتە قوربانی لەم کارەساتانەدا. ێژووی سانسۆری شووناسی نەتەوەیی و قوربانیانی ئەو جۆرە سانسۆرە حکوومەتییە لە جوگرافیای سیاسی ئێران الپەڕەگەلێکی خوێناوی و تاڵی لە زەینی مێژووی سیاسی تاک و کۆمەڵی کوردستان جێهێشتووە. دەوڵەتی ناوند هەمووکات پێویستی بە
«دوژمنی زەینی» و «تئوری توطئە» هەبووە تا بەم جۆرە کەلکی پێویست وەرگرێ لە گەمژەیی کەسانی پارێزەری دەسەاڵت لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندی و درێژەدان بە «دەسەاڵت»ی ناوەند. دەرکەوتەی ئەم شێوازە لە پاراستنی دەسەاڵتی ناوەند بە بیانووی «تمامیت ارضی» بووەتە هۆی خووڵقان و سەپاندنی ژینۆسایدگەلێکی جەستەیی ،بیۆلۆژیکی یان ڕەگەزی ،کلتوری و نەتەوەیی ،ئابوری، ئێکۆساید و بیۆساید ،بۆ»کورد». کورتەیەک لە مێژووی ژینۆساید کورد لە جوگرافیای سیاسی ئێران سەرکووت کردن و لە ناوبردنی بزووتنەوە مافخوازانەی گەلی کورد بە ئاکامی سڕینەوەی شوناسی نەتەوەیی «کورد»بە درێژایی مێژوو تا ئێستا بووەتە تاکتیک و ستراتێژی حکوومەتەکانی ناوەندی ئێران بە دژی نەتەوەی کورد .بەاڵم کورد بە تێپەڕاندنی ئەو قۆناغگەلەی بەسەر هاتووە و سەپاوە شێڵگێرانە و بە ئەمانەتەوە سروودی «نەسرەوتن تا سەرکەوتن»ی کردووەتە ئاڵەکۆکی مێژووی ڕابردوو بۆ خووڵقێنەرانی مێژووی سەردەم و جیلی داهاتوو. لەم کورتەیەدا تەنیا ئاماژە بە هەندێک لە ڕووداوە گرینگە مێژووییەکان دەکەم، کە بووەتە هۆی ژینۆساید کردنی گەلی کورد لە جوگرافیای سیاسی ئێران دا: شەڕی چاڵدران( ١٥١٤زائینی) :لەمشەڕە دا کە لە نێوان دوو ئیمپراتووریەتی سەردەم ،واتا ئیمپراتووری سەفەوی و ئیمپراتووری عوسمانی ڕوویدا ،بوو بە هۆی دابەش کردنی کوردستان لە نێوان ئەو دوو زلهێزەی ناوچەییەدا. لێکەوتەی ئەو دابەشکاریە بۆ کورد ٢٢٠ ساڵ داسەپاندنی شەڕ ،ناسەقامگیری، کوشتن و ماڵوێرانی بوو .شەڕی چاڵدران دەستی لە بەرۆکی نەهامەتیەکانی گەلی کورد هەڵنەگرت و بوو بە هۆی بەرهەم هێنانی کۆچ و بەزۆر گوێزتنەوەی زیاتر لە دوو ملیۆن و سێسەد هەزار کورد بۆ ڕۆژهەاڵتی ئێران واتا خوراسان و نیشتەجێکردنی نەتەوەی «آذری» لە کوردستاندا بە مەبەستی تێکدانی جوگرافیای ژیۆپۆلێتیکی کوردستان لە قۆناغی سەردەم و داهاتوودا[.مصطفی امین ،نوشیروان؛ کرد و عجم ،ترجمە عبداللە ابراهیمی] -لە ساڵی ١٦٠٩ زائینی قزڵباشەکانی شا عەباسی سەفەوی خەڵکی قەاڵی دمدم -لە ورمێ هەڵکوتووە -کۆمەڵ کوژدەکەن ،ئاستی ئەم جنایەتە و کۆمەڵکوژیە ئەوەندە بەرز بوو کە ئیسکەندەر بەیگ تورکمان- مێژوو نووسی کۆشکی شا عەباسی سەفەوی -لە کتێبی «تاریخ عالم آرای عباسی»دا ،شا عەباس وەک پاشایەکی زاڵم ،چەوسێنەر و دوژمنی کورد پێناسە دەکات[ .مصطفی امین ،نوشیروان؛ کرد و عجم ،ترجمە عبداللە ابراهیمی] -دەولەتی ناوەندی ئێران لە سەردەمی
فەتحعەلی شای قاجار بە هێرش کردن بۆ سەر کوردستان و کوشتنی خەڵکی عەشیرەتەکانی «هەرکی» و «بڵباس» وەک حکومەتەکانی ناوەندی پێشوو درێژە بە سیاسەتی لە ناوبردنی کورد و خاپوور کردنی کوردستان دەدات .قین و بێزاری دەوڵەتی ناەندی قاجار لە کورد و کوردستان تا ئەو ئاستەیە کە «عەباس میرزا»-کوڕ و جێگری پاشایەتی فەتحعەلی شا -بە مەبەستی کوشتن و سەرکووت کردنی کوردەکانی دەشتی سندوس ،شاری نەغەدە وەک دیاری ئەسپاردەی عەشیرەتی «قەرەپەپاغ» دەکات[ .مصطفی امین ،نوشیروان؛ کرد و عجم ،ترجمە عبداللە ابراهیمی] ئەم شێوازە لە هەڵسوکەوتیحکومەتی ناوەند لە هەمبەر کورد سادق خەڵخاڵی حاکمی شەرعی وەک سیاسەتی پاکتاوکردنی گەلی دادگای ئینقالب لە ماوەی ٧ڕۆژ کورد لە الیەن ڕەزا پەهلەوی کە بە لە کوردستان زیاتر لە ٥٦الوی باوکی مۆدێرنیزە کردنی ئێران ناسراواە کوردی تیرباران یان لەسێدارەدا: درێژەی پێدەدرێت بەم جۆرە کە زیاتر ٣٠گەالوێژ ١٣٥٨ی هەتاوی ٩کەس لە پاوە هەتاوی ١٣٥٨ی لە ٤٠٠٠کوردی جەاللی لە ناوچەی ماکۆ ٣٠گەالوێژ کرماشان لە کەس تەبعید دەکات بۆ باکوری خوراسان٧ . هەتاوی ١٣٥٨ی موحەمەد رەزا شای پەهلەوی الو و ٤خەرمانان مەریوان لە کەس تازەپێگەیشتوو ،دووای وەدەست گرتنی ٩ دەسەاڵتی ناوەندی لە پەهلەوی باوک٥ ،خەرمانان ١٣٥٨ی هەتاوی ١١کەس لە سنە هەمان سیاسەتی سەرکووت لەهەمبەر ٦خەرمانان ١٣٥٨ی هەتاوی ٩کەس لە سەقز هەتاوی ١٣٥٨ی کورد دەگرێتە بەر ،کە بەداخەوە دەبیتە ٦خەرمانان سەقز لە تر کەسی هۆی جوانەمەرگ کردنی کۆماری ١١ ٣٣٣ ڕۆژەی کوردستان و لەسێدارەدان و قەتڵ هۆلۆکاستی کوردستان و کۆمەڵکوژی کورد و کوشتاری زیاتر لە - ٢٥٠٠٠بیست و کورد بەگشتی و لە درێژایی مێژووی پێنج هەزار -کەس .جێگای ئاماژەیە ئەم سیاسی و کۆمەاڵیەتی خۆیدا ،هیچ ئامارە لە کتێبی «کاروانێک لە شەهیدانی کات بێ بەش نەبووە لە جنایەت و کوردستانی ئێران» نووسراوەی کەریم کوشتار بە دەستی دەسەاڵتی ناوەند حیسامی ،١٩٧١ ،الپەڕەی ١٩وەرگیراوە .لە جوگرافیای سیاسی ئێراندا ،واتا لە ئێران پرۆسەی داسەپاندنی هێژمۆنی و هیزی گەاڵنی شۆڕشی شۆڕشی گەالنی ئێران لە ٢٢ڕێبەندانی دەوڵەتانی ناوەندی ئێران بە سەر ١٣٥٧ی هەتاو کۆتایی بە دەسەاڵتی کوردستان ،بەداخەوە کورد بەشێوەی دەهێنێ .سیستماتیک لەم پرۆسەیەدا بەشێک بووە پاشایەتی چەوسێنەری هەر لە یەکەم ڕۆژەکان و لە سەرەتاکانی بۆ چەوسانەوە و ژینۆساید کراوە و زێد و سەرکەوتنی شۆڕشی گەالن لە جوگرافیای واڵتی خاپوور کراوە یا بەزۆر لەسەر خاک سیاسی ئێران ،بە داخەوە دیسان کورد و نیشتمانی باوک و باپیرانی گوازراوەتەوە دەکەوێتە بەر زەبر و زەنگی دەسەاڵتی بۆ شوێنێکی تر بە مەبەستی پاکتاوی ناوەند ،بەو واتایە لە ڕۆژی ٣٠نژاد و ڕەچەڵەک ،نەتەوەیی ،ڕەگەزی و ڕێبەندانی ١٣٥٧ی هەتاوی بزوتنەوەی گۆڕینی دێمۆگرافی کوردستان ...تاد. ڕزگاریخوازانەی گەلی کورد وەک پێکهاتە -ژینۆسایدی جەستەیی :کوشتن و لە و بزوتنەوەی دژە گەلی شۆڕشی گەالنی ناوبردنی تاک و کۆمەڵ بە کەلک وەرگرتن ئێران دەناسێنن و بە فەرمی ڕایدەگەیێنن .لە هەر جۆرەک کەرەستە و ئامرازێک کە کە لە ٢٧ڕەشەمەی ١٣٥٧ی هەتاوی ببێتە هۆی گیان لەدەست دانی مرۆڤ. کەسێک بە نێوی سەرتیپ قەرەنی بە -ژینۆسایدی بیۆلۆژیکی :پێش گرتن لە دەستوور و بڕیاری فەرمی خومەینی زاوزێی گرووپ یان قەوم یان نەتەوە یان شاری سنە تۆپباران دەکات و دەبێتە ئێتنیک یان پێکهاتەیەکی دیاریکراو بە هۆی گیان لەدەست دانی کۆمەڵێکی مەبەستی کۆتایی هاێنان بە ڕەچەڵەی بەرچاو لە خەڵکی ئەم شارە ،لە هەندێک ئەم گرووپ یان قەوم یان نەتەوە یان سەرچاوە ڕێژەی قوربانیان نزیک ٢٣٠٠ئێتنیک یان پێکهاتەیە دیاریکراوە. دوو هەزار و سێسەد -کەس و لە هەندێک -ژینۆسایدی کلتوری :بەربەست بوونسەرچاوەی تر زیاتر لە -٤٥٠چوار سەد لە هەمبەر فێربوونی زمانی زگماکی، و پەنجا-کەس خەملێندراوە[.غەنی لە ناوبردنی شوێنەوارە مێژوویەکان، بلووریان؛ ئاڵەکۆک ،بەسەرهاتەکانی سازدان و سەپاندنی مێژووی دەستکرد سیاسی ژیانم ،ستۆکهۆلم [ ، ]١٩٩٧مرکز بەمەبەستی لە ناوبردنی مێژووی اسناد حقوق بشر؛ خاطرات تسخیر ئەتنیک و نەتەوەیەکی دیاریکراو. کنندە :اعدام کردها توسط جمهوری -ژینۆسایدی ئابوری :گەمارۆی نەرم اسالمی در سال ،١٣٥٨شهریور ]١٣٩٠ئامێری و سەخت ئامێری ئابوری زوتنەوەی مافخوازانەی کوردستان بۆ بەمەبەستی برسی ڕاگرتن و پێشنەکەوتنی لێکتێگەیشتنی زیاتری دەوڵەتی کاتی پێکهاتەکانی ناوچەیەکی دیاریکراو. تاران لە ویست و خواستی گەلی کورد -ئێکۆساید :بەکار هێنانی چەکی ناوەکی و چارەسەر کردنی کێشەی کورد لە و کیمیائی کە ببێتە هۆی لە ناوبردنی ڕێگای ئاشتیانە ،دانوستان لە گەڵ چەرخەی ئێکۆسیستمی ناوچەکە. دەوڵەتی کاتی ئێران دەست پێدەکات- ،بیۆساید :خاپوور کردنی شوێنێکی تایبەتی کە بە بێ دەرەنجام کۆتایی پێ دێت .نیشتەجێ بوونی کۆمەڵێک مرۆڤ وەک دووابە دووای شکستی وتووێژەکان دێهات و شار بە بیانووگەلێکی جۆراوجۆر. و کۆتای هاتن بە دانوستانەکان- ،دێمۆساید :دوور کرانەوەی کۆمەڵێک خومەینی لە ووتارێکی مێژووییدا،لە مرۆڤ بە کەلک وەرگرتن لە هێز و دەسەاڵت ٢٨گەالوێژی١٣٥٨ی هەتاوی فتوای لە سەر ناوچە ،خاک ،زێد ،نیشتمان و جیهاد دژی کوردستان ڕادەگەیێنێت .شوێنی نیشتەجێ بوونی کۆمەڵێک مرۆڤ بە مەبەستی گۆڕینی دێموگرافی ناوچە. کۆمەڵکوژی لە ئەبولحەسەن بەنی سەدر وەک یەکەمین کورتەیەک ئیسالمی ئاوایی و دێهاتەکانی کوردستان کۆمەری سەرۆککۆماری ئێران ،دوای فتوای «اشداء علی دووای شۆڕشی گەالنی ئێران الکفار»ی خومەینی ،هێزی ئەڕتەش «قاڕنێ» ئاوایی و سپای پاسداران بە فەرماندەیی کۆمەڵکوژی
کاتێک دانوستانی نوێنەرانی کوردستان لەگەڵ دەستەی نوێنەرایەتی دەوڵەتی کاتی تارن بێ ئامانج کۆتایی پێدێ و هیچ دەستکەوتێکی نابێ بۆ گەلی کورد و هاوکات لەگەڵ فتوای جیهادی « اشداء علی الکفار»خومەینی دژی کوردستان و نەتەوەی کورد لە جوگرافیای سیاسی ئێران ،اڵپەڕەیەکی خوێناوی تر ،بە مێژووی نەهامەتیەکانی کورد زیاد دەبێت. گرووپێک لە بەسیجیەکانی مەال حەسەنی بە هاودەستی سەرتیپ زەهیرنەژاد فەرماندەی کاتی لەشکەری ٦٤ورمێ و بە هاوئاهەنگی عەزیم مەءبودی و سەرهەنگ شەهبازیان ،لە ڕێکەوتی ١١خەرمانانی ١٣٥٨ی هەتاوی ئاوایی «قاڕنێ» کە لە ١٠کیلۆمێتری شاری نەغەدە هەڵکەوتووە دەکرێتە بەر دەستڕێژی قین و تووڕەیی کاربەدەستان و نوێنەرانی دەسەاڵتی کاتی تاران .دەرەنجامی ئەو هێرشە بۆ سەر ئاوایی «قاڕنێ» دەبێتە هۆی کۆمەڵکوژی زیاتر لە ٦٨کەس لە خەڵکی ئاوایی «قاڕنێ» -ژن ،مناڵ ،پیاو ،بەسااڵچوو و الو -و خاپوور کردنی ئاوایی و سووتانی دەغڵ و دانی جوتیارانی ئاوائیەکە. ئاوایی کۆمەڵکوژی «ئوسوکەند» و «ئیندرقاش» دار و دەستەی مەال حەسەنی و بەسیجیەکانی مەعبودی کە ئەزموونی سەکەوتووانەی کۆمەڵکوژی «قاڕنێ»یان لە کارنامەی کاریدا هەبوو ،ئەرکدار دەکرێن بۆ چەک کردنی ئاواییەکانی « ئیندرقاش» و «ئوسوکەند» .لە ڕێکەوتی ١٣خەزەڵوەری ١٣٥٩ی هەتاوی ئەو ئاواییانە ئاگر دەدەن و پیاوەکان لە مزگەوتی ئاوایی کۆدەکەنەوە و لە ئەنجام دا ٥٣کەس لە خەڵکی ئاواییەکان کە لە ژن ،مناڵ ،پیاو(الوەکان) و بەسااڵچووان پێکهاتبوون تیرباران دەکرێن و هاوکات ٥کەسی تر لە خەڵکی ئاوایی «وسوکەند» ڕەشەکوژ دەکرێن. کۆمەڵکوژی ئاواییەکانی «سەوزە»، «سەرچنار» و «قەرەگۆل» ئەو دێهاتانە لە ناوچەی «چۆمی مەجیدخان» سەر بە شاری بۆکان هەڵکەوتوون .لە ڕێکەوتی ٦ڕێبەندانی ١٣٦١هەتاوی هێرش دەکرێتە سەریان و لە قەرەگۆل ١٨کەس (ڕەگەزی پیاو) و دوو مناڵی ژێر تەمەنی سێزدەساڵ و دوو بە سااڵچووی ٩٥ساڵە و ٧٠ساڵە قڕ دەکرێن ،بە جۆرێک کە شاهیدەکانی ئەو کارەساتە دەگێڕنەوە کە بۆ تەسلیم بەخاک کردنی تەرمەکان هیچ پیاوێک نەببو تا قەبرەکان ئامادە بکەن بۆ ناشتنی تەرمی قوربانیەکان .کچانی ئاوایی ئەرکی هەلکەندی گۆڕەکان دەگرنە ئەستۆ و شوشتن و کفن کردنی تەرمەکانیش دەکەوێتە سەر شانی ژنانی ئاوایی. یی تا کۆ لەم ووتارەدا بە کەلک وەرگرتن لە سەرچاوەگەلێکی باوەڕ پێکراو تێکۆشام ئاستی دڕندەیی سیستم و حکومەتی «کۆماری ئیسالمی ئێران» لە هەمبەر گەلی کورد بێنمە بەر ڕۆژەڤ و لێکۆڵینەوە. بە چاوخشاندنێکی خێرا بەسەر ئامار و ڕێژەکانی ئەم ووتارە دەردەکەوێ کە گەلی کورد بە درێژایی مێژوو کەوتووەتە بەر دەستڕێژی قینی دەوڵەتانی ناوەندی جوگرافیای ئێران. ڕوون و ئاشکرایە لە دەورانگەلی جۆراوجۆری پاشایەتی دەسەاڵتی ناوەندی ئێران ،کورد هەمیشە چەوساوەتەوە و کۆمەڵکورژ کراوە بە گشت جۆرەکانی ژینۆساید چەوساوەتەوە و کۆمەڵکورژ کراوە بە گشت جۆرەکانی ژینۆساید. .
جیهان
سەرەنجامی ئێعترازەکانی عێڕاق
ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ، firstname.lastname@example.org
ژنان و مندااڵن ،قوربانی سیغەچێتی و بێنامووسی هەندێک لە پێشەوایانی ئایینی شیعە لە عێراق وەرگێر :تەالر سابیر بەشی یەکەم
کەریم کەریمی سەرهەڵدان و خۆپیشاندانەکانى عێراق هەر چەندەش زیاتر فراوانتر بێت و بەرینییەکی زیاتریش هەبێت،هیچ دەرئەنجامێک و دەستکەوتێکی وای لێناکەوێتەوە کە لەقازانجی خەڵکی کرێکار و فەقیر و هەژار و دەست کورتی گەالنی عیراق بیت ،سەرەڕای ئەوەی ئەو ئێعترازانە بە گەندەڵی سیاسی و ئابوری شتێکی ڕەوایە و کاردانەوەیەکی ئاسایی خەڵکە بەاڵم بە هۆی ئەوەی کۆمەڵگەی عێرق کۆمەڵگەیەکی دابشکراو بەسەر عەشایر وتایەفەییە کە بەحوکمی واڵتانی دەوروبەر وەک ئیران و عەڕەبستانی سعودی و یا ئەمریکا و واڵتانی ڕۆژئاوا بەڕێووە دەچێت و فەرمانیان پێدەکرێت و هەروەها ئەو حەرەکەتانە هیچ ئایدۆلۆژیا و ئامانج و ستراتیژێکى دروستی لە پشت نیە، ئەوەى هەیە بەتەنها خەڵکێکى توڕە و بەشمەینەت و ستەمدیدەن ،هاواریان لێهەڵدەستێت بۆ نان و کار .. ،زۆر ئاسانە لە الیەن واڵتانێکەوە کە بەرژەوەنیان لە عێڕاقدا هەیە ئەم ئێعترازانە لە قازانجی بەرژەوەندی حۆیان کەڵکی لێوەربکیرێت و بەرەو ئامانجەکانی بەرەو ئاقارێکی دیاریکراو لەسەر سەودا و سازانێکی ژێربەژێردا بچێت و بەالڕێدا ببردرێت. لە ئێستادا شیعە حوکمى عێڕاق دەکات ،با سەروک وەزیرانەکان دانە دانەش برون ،شیعەیەکى دەمارگرژی کە وەک ئەو ،پلەیەک باشتر یان خراپتر دێت ،چەشنى ئەوانەی رابردوو ،ێایدۆلوژی شیعە تا مانەوەی کۆماری ئیسالمی لەئێران هەر بەردەوام دەبێت ،یانى الزم و مەلزومی یەکترن. لە راستیدا شۆڕشەکانى بەهاری عەرەبى ئەو راستیانەیان بۆ هەموو سەلماندوە کە هەمووە سەرەکییەکان دووپات دەبنەوە بەهۆی ئەوەی کە زۆرینەى ئەم واڵتانە نەخوێندەوارى کالسیکن و لە ئەساسێکی کۆن و سوننەتی ماونەتەوە ،بۆیە تا ئەو رۆژەى رۆشنگەرى و سێکۆالریزم سەردەکەوێ بەسەر جەهل و تاریکیدا ناتوانین چاوەڕوانی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە بارودۆخی ئەم واڵتانەدا بکەین ،بۆیە دەڵێم عیراق پێویستی بە شۆڕشى رۆشنگەرییە ،پێش هەر شتیکی نەخوازراوی دیکەدا تا بتواندرێت چاکسازی وگۆڕانکاری تێدا بکرێت
پاشماوە.ل٣
دۆسییەی ڕەشکوژی هەزاران بەندکراوانی سیاسی ساڵی ٦٧هەتاوی
هەمووی بۆ حەوزەکان لە جینایتەکارەکان جنایەتەکانیانن پێرەویان لەو حوکمە کردووە. لە تێرۆری دژبەرەکان لە دەرەوەی واڵت بگرە تا سەربڕین و خنکاندنی شاعیرێک بە تەناف و کوشتنی ڕووناکبیرەکان، لە هەموویدا ،حوکمی حاکمێکی شەرع لە ئارادابووە .ئەوان دەیانتوانی هەر کات ئیرادە بکەن ،لە ڕێگەی ئەحمەدی کوری خومەینی ،دەستی گالوی خومەینیان بۆ واژووی هەر چەشنە حوکمێکی درندانە بەدەستەوەبێت ،یان تەنانەت لە ڕێگای زارەکی ئەو دەسەاڵتەیان لە الیەن خومەینی پێ بدرێت. «کۆتاییەکانی ژیانی خومەینی بە پێ تووشبوونی بە شێرپەنجە ،توورە و دەمارگرژ بووە و تەقریبەن لە خەڵک دوورکەوتبووە ،یەکێک لەو کەسانەی پێوەندی لەگەڵ من هەبوو تەنانەت هاوکات لەگەڵ فەالحیانیش کە ئەو کات جێگری وەزیری ئیتالعات بوو ،دەگێڕێتەوە :ئەو یەک دووساڵی کۆتایی ژیانی خومەینی ئێمە هەر کارێکمان بە خومەینی بووایە لە ڕێگەی ئەحمەد ئاقای کورییەوە چارەسەرمان دەکرد. ٣١ساڵ لەمەوبەر لەو کاتانەدا،ناوراستی پاییز،نیگابانی هۆڵەکە درگای حەسارەکەی کردەوە و تەنانەت وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەدابێت ،هاواری کرد :دەتوانن بچن بۆ هەواخۆری، هەموومان پاش دوو مانگ چووینە حەسارەکە ،حەسارێک کە لە هەر شوێنێکی بیرەوەرییەک لە چاڵکرابوو ،یەکەم هەستێک کە لە بینینی ئاسمان لە ناخی دڵی ئێمە بزویندرا، شتێکی نامۆ بوو ،هەوا خۆر بوو ،دەبوو ڕەنگاوڕەنگی پاییز لەبەر چاومان جوان بێ ،بەاڵم کەس بیری لە گوڵ و باغچە سووتاوەکان نەدەکردەوە ،ئەو باخچانەی بە تااڵن چووبوون،
لێکۆڵینەوەکانی بی بی سی ئاشکرای دەکە هەندێک لە پێشەوایانی ئایینی عێراق ،کچە گەنجەکان و تەنانەت منداڵەکانیش لە ژێر ناونیشانی هاوسەرگیری کاتی ،بۆ پەیوەندی سێکسی دەفرۆشن. پەیامنێرانی بی بی سی کە بە شێوەی نەناسراو سەردانی نووسینگەکانی چەند مامۆستایەکی ئایینی شیعە ،لە شارە پیرۆزەکانی شیعەکانیان کردووە ،بۆیان دەرکەوتووە کە زۆربەی ئەم مامۆستا ئایینییانە ئامادەن کار بۆ هاوسەرگیری کاتی تەنانەت بۆ یەک سەعاتیش بکەن. هەندێک لەو مامۆستایانە باس لەوە دەکەن کە تەنانەت دەتوانن سیغەی هاوسەرگیری کورتخایەن لەگەڵ مندااڵنی ٩ساڵە بخوێنن .هەروەها وتوویانە ژنان و کچانی تازەالوی ژێر تەمەنی یاسایی وەکوو بووک بۆ هاوسەرگیری کاتییان پێ بناسێنن. بەڵگەکانی بی بی سی کە بە زووترین کات باڵو دەکرێتەوە دەریدەخەن کە ئەم مامۆستا ئایینییانە لە رۆڵێ سیغەچێتی، بۆ کەڵکاژۆی سێکسی لە مندااڵن ،روخسارێکی شرعی پێدەدەن .لە م بەڵگانەدا چەند مامۆستایەکی ئایینی لە بەردەم کامێرای شاراوەی پەیامنێرانی بی بی سی، لەشفرۆشەکان (روسپی) و مندااڵن بە بووکی حەاڵڵ ناودەبات. هاوسەرگیری کاتی کە بە هاوسەرگیری پچڕاویش ناو دەنێت ،بابەتێکی قسەهەڵگرە لە مەزهەبی شیعە کە لە بەرابەر هاوسەرگیری کاتیدا ،بڕێک پارە بە ژنان دەدرێت. لە نێوان سوننی مەزهەبەکاندا ،هاوسەرگیری مسیار، کارکەردێکی وێکچوویان هەیە .ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە بۆ ئەو پیاوانەی کە لە سەفەردان ،ئەو دەرفەتەیان پێدەدات کە هاوسەرێکی کاتییان هەبێت .لەم دواییانەدا لەم جۆرە هاوسەرگیرییە بۆ پەیوەندی سێکسی شەرعی بەاڵم کاتی بۆ پیاو و ژن ،بۆ ماوەیەیکی کوورت سوود وەردەگیردرێت .ئەو مامۆستا ئایینییانەی کە دژایەتی دەکەن دەڵێن :ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە برەو بە هاوسەرگیری روسپییەتی دەدات ،کە لەسەر ماوەی (کات) ئەو شێوە هاوسەرگیرییە بیروڕای جیاواز هەیە. بی بی سی ماوەی نزیکەی دە مانگ سەرقاڵی لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم بابەتە بووە و لەم ماوەدا گرتەی فیدیۆیی لە چەندین مامۆستای ئایینی گرتووە و لەگەڵ ئەو ژنانەی کە بە شێوەی ناڕەوا سێکسیان لەگەڵ کراوە ،وتووێژیان کردووە. بۆ نموونە پەیامنێرانی بی بی سی لە کازمینی بەغداد کە یەکێک لە پێگە گرینگەکانی شیعەکان لە عێراقە، دەنگی چریکەی باڵندە سەربراوەکان نەدەبیسترا ،لەو ڕۆژانەدا ،هەواڵیان بە بنەماڵەکان دابوو کە بۆ ئاگادار بوونەوە لە چارەنووسی ڕۆڵەکانیان ،سەردانی کۆمیتەکان بکەن. پاش چەن مانگ چاوەروانی و لە کاتێکدا ،هێشتا هیوایان مابوو ،لە بەرەبەیانێکی پاییزیدا یەکەم ناو خوێندرایەوە، ڕێژەیەک لە بنەماڵەکان ،لە کاتێکدا تاپۆی خانوەکانیان بۆ ئەگەری پێویست بە دانانی بارمتە بۆ ئازادبوونی ڕۆڵەکانیان بەدەستەوە بوو ،بانگ دەکرانە ژوورێ. نێوێک دەخوێندرایەوە و دایکێک دەچووە ژوورەوە ،پاش چەن خولەک دایک و جانتایەکی سەوزی سەربازی کە ناوی مندالەکەی لەسەر نووسرابوو ،لەگەڵ قیری شەقامەکە دەبوون بە یەک. لە پشت پەرژینی هاویندا ،جیهان ڕەنگی ماڵئاوایی بە خۆی دەگرێت ،هیچ وێنەیەک لە وێنەی شەقایق ناچێت. دەنگی تایەی لۆریە ساردخانەدارەکان و بۆنی سیدر و کافوور ،هیچ کەس نەگەرایەوە و تەنانەت جانتا سەوزە سەربازییەکان بوون گەرانەوە .تەنانەت بنەماڵەی وابوو چەن جانتای بە نەسیب ببو،بهکشەکان، ڕیاحییەکان ،ڕەزایی جەهرومییەکان ،و کەسانی تر. چیرۆکی وەرگرتنی جانتاکان ،چێرۆکی جەڵدە و پشتراستنەکردنەوەی دایکانی جەرگسووتاوە. تەنانەت خۆش شانسەکانیش جانتایان بە نەسیب دەبوو، ژمارەیەکی زۆر تەنانەت نە جانتایان دەس کەوت و نە شوێنەوارێک. بەدیڵ کوشتنی هاوینی ،٦٧یەکەمین و دوایین جینایەتی کۆماری ئیسالمی نەبوو ،بەاڵم تایبەتمەندی ئەم جینایەتە ،بەکارهێنانی شێوازێکی دەگمەنە بۆ کوشتنی بەندکراوێک بە تاوانی بیری جیاواز. بۆ تایبەتمەندی چەن دەتوانین بکرێت: پێرست ٦٧ ساڵی کۆمەڵکوژی کوشتارەکە. شاراوەبوونی یەکەم: ڕەشکوژی دوویەم:
سەردانی ١٠مامۆستای ئایینییان کردووە ،هەشت کەس لەوان وتوویەتی کە سیغەی هاوسەرگیری کاتی دەخوێنن. نیوەی ئەوانەیش وتوویانە ئامادەن هاوئاهەنگی پێویست بۆ هاوسەرگیری کاتی لەگەڵ کچانی ١٢تا ١٣ساڵە ،ئەنجام بدەن .پەیامنێرانی بی بی سی هەروەها لە کەربەال سەردانی چوار مامۆستای کردووە کە دوو کەس لەوان ئامادە بوون سیغەی هاوسەرگیری کاتی بۆ کچانی میرمنداڵ بخوێنن. بی بی سی گرتەی فیدیۆیی نهێنی لە چوار مامۆستای ئایینی هەیە کە سێ کەس لەوان وتوویەتی دەتوانن چەندین ژن بۆ هاوسەرگیری کاتی بناسێنن ،دوو کەس لەوان وتوویەتی کچانی ژێر تەمەنی ئاساییان پێ ئاشنا دەکەن. سەید ڕەعد ،مامۆستایەکی ئایینییە لە بەغداد بە پەیامنێری بی بی سی کە لە ژێر کاریگەری هاوسەرگیری کاتیدا ،سەردانی کردبوو وتوویەتی کە شەرع سنوورێکی کاتی تایبەتی بۆ هاوسەرگیری کاتی دانەناوە« :پیاو دەتوانێت لەگەڵ هەرچەند ژنێک کە بیەوێت هاوسەرگیری کاتی بکات .دەتوانێت لەگەڵ کچێک بۆ نیو سەعات هاوسەرگیری بکات وە هەر ئەوەندەی کاری پێی نەما ،لەگەڵ کەسێکیتر هاوسەرگیری بکات». پەیامنێری بی بی سی لە سەید ڕەعدی پرسی کە ئایا هاوسەرگیری کاتی لەگەڵ مندااڵنیش ڕێگەپێدراوە؟ مامۆستا ئایینییە شیعەکە وەاڵم دەداتەوە« :تەنها ئاگاداربە کچێنییەکەی لەدەست نەدات ».هەروەها دەڵێت: «دەتوانیت لەگەڵی بخەویت ،دەست لە جەستەی بدەیت، ....بەاڵم لە پێشەوە ناتوانیت کرداری چوونەناو ئەنجام بدەیت ،گەرچی کرداری چوونە ناو لە دواوە کێشەی نییە». پەیامنێری بی بی سی دەپرسێت ئەگەر زیانێک بە کچەکە بگات چی دەبێت؟ مامۆستاکە سەری رادەوەشێنێت و دەڵێت« :ئەمە پەیوەندی بە خۆتانەوە هەیە و ئەوەی کە دەتوانێت ئەو ئازارا تەحەممول بکات یا نەیکات». شێخ سالوی مامۆستایەکی ئایینی دیکەیە لە کەربەال کە بی بی سی بە نهێنی گرتەیەکی فیدیۆیی لێی هەیە .پەیامنێری بی بی سی لەو مامۆستا شیعە دەپرسێت :ئایا هاوسەرگیری کاتی لەگەڵ کچێکی ١٢ساڵە ڕێگەپێدراوە؟ مامۆستا لە وەاڵمدا دەڵێت« :بەڵێ لە ٩ساڵ بەرەو سەر ڕێگەپێدراوە، هێچ بەربەستێک نییە ،بەپێی ئیسالم ڕێگرێک نییە». ئەم مامۆستایەیش وەکوو سەید ڕەعد دەڵێت :مەرج ئەوەیە کچەکە ،پەردەی کچێنی لەدەست نەدابێت و لە دواوە ڕێگەپێدراوە ئەگەر بەرامبەرەکەت رازی بێت ،لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت« :ئەو کارەی کە دڵت دەیخوازێت ،بیکە». بە سزادراو بەندکراوێکی کوشتنی سێیەم: حوکمی ،بەرزترین کەسایەتی ئایینی و سیاسی. من دوو کەرەت لە بەرامبەری دەستەی کوشتار دانیشتووم، ڕێکەوتی شەشەم و نۆیەمی خەرمانان :لە نۆبەی یەکەمدا بە من و ئەوانیتران کوت ،ئامادەبن ،بچن بۆ الی وەفدێک نەک دادگا ،لە بەر ئەوەی بیستنی ناوی دادگا مرۆڤ بۆ بەرگریکردن لە خۆی مەتمانەبەخۆتر دەکات. تا کاتی ڕووبەرووبوونەوە لەگەڵ دەستەی کوشتار، چۆنیەتی کارکردنی ئەو وەفدە بۆ ئێمە ڕوون نەبوو. دەرکەری ئەو بریارە قیزەونە ئایینیە تاقە یەک کەسە ،ڕووح اللە خومەینی ،کە کەسێکی ئایینی بوو پسپۆری ئایینی ئیسالم. جەهەنەمی ساڵی ٦٧ڕەنگدانەوەی تەواوی ئیسالمی سیاسی لە دەسەاڵتدا بوو .خاڵی الواز و شکەستهێنەری جنایەتی هاوینی ،٦٧کوشتاری هێزە چەپەکان بوو ،ئەگەر وای دابنێین ،حکوومەتی ئیسالمی بەو بیانوو قیزەونانەیەی کە لە ئۆپراسیۆنی میرساد یان فروغی جاویدان ،بەندکراوەکانی موجاهیدین دەیانویست لە زیندانەوە ،بە [ارتش آزادی بخش] پەیوەست بن ،دەبوو تەنیا موجاهیدینەکانیان کوشتبا، بەاڵم کوشتاری هەمەرەنگی بیرمەندانی چەپ لە توودەیی و چریکی ئەکسەرییەتەوە کە لە سەردەمانێکی گرینگ لە تەمەنی ڕێژیم الیەنگرییان لێکردبوو تا کوشتنی کەسانێکی نیزیک بە ڕەوتگەلێک وەک ،چریکی ئەقەلییەت ،پیکار ،راە کارگر ،رزمندگان ،اتحادیە کمونیست ها و کۆمەڵە ...بە بیانووی پەیوەست بوون بە موجاهدینەوە پاساوهەڵگر نیە. هەموو بەرپرسان و دەسەاڵتدارانی ڕێژیمی ئیسالمی ،کاتێک باس لە کوشتاری چەپەکان لە هاوینی ساڵی ٦٧دەکەن، اڵڵ دەبن و بە ڕەنگ زەردی و اڵڵەپەتیەتی باسی لێ دەکەن. پاش تێپەربوونی ٣١ساڵ لەو کوشتارە گەورەیە ،ئێمە هێشتا لەگەڵ پرسیارگەلێکی بێ واڵم بەرامبەرین ،هاوینی ساڵی ٦٧ی هەیاوی هێشتا دۆسییەیەکی ناڕوونە.
7
6 ڕاگەیاندراوی زمانی دایکی یۆنسکۆ بە بۆنەی مانگی ڕەزبەر و کرانەوەی قوتابخانەکان لە ئێران ژماره ( )٨٢ساڵی هەشتەم2019/١٠/١٣ ، email@example.com
ئا :تەالر سابیر زمانــی دایکــی ،زمانێکــی سرووشــتییە کە مــرۆڤ لــە دایکییەوە فێــری دەبێت، زمانێک کە الیەالیەی پێبیســتووە ،شیری پێخــواردووە ،لەگەڵی گریاوە ،خەوتووە و پێی ئارام بۆتەوە ،بە یەکەم زمان کە منداڵ دەیبیستێت یان دایک قسەی پێدەکات ناو دەبرێت ،زمانی دایکی بە زمانی دەربڕینی هەســتی مرۆڤەکانیش ناو دەبرێت ،زمانی دایکی لە پێناســەیەکدا زمانێکە کە مرۆڤ لە قسە کردن بەو زمانە ،زیادترین توانایی هەیە یا لە نووســین یا لە بیســتن وە یان لە تێگەیشتنی وردەکارییەکانیدا ،بە بڕوای بلومفیلــدی زمانناس هەموو چاالکییەکانی دەروونــی مــرۆڤ لــە زمانەوە ســەرچاوە دەگرێــت وە لەســەر ئــەو بناغەیــە خۆی بونیاد دەنێت. ڕۆژی ٢١فوریــە لــە الیــەن ڕێکخــراوی یونســکۆ بە نــاوی ڕۆژی جیهانــی زمانی دایکــی ناونــراوە ،ئاماژە بــە گرنگیدانی ئەم ڕێکخراوە بۆ پاراســتنی زمانی دایکی دەکات ،یونسکۆ بۆ پاراستن و ئاگا لێبوون لەو زمانانەی کە بە هەر شێوەیەک لە ژێر گووشــاردان ،داوا لە واڵتان دەکات کە ڕێز لــە مافی ئــەو زمانانــە بگرن.لەناوچوونی یــەک زمان تەنها بەو مانــا نییە کە تەنها کەســانێک چیتر بەو زمانە لــە ناو چووە قسە ناکەن ،بەڵکوو بە مانای لەناوچوونی کەســایەتی ،باوەڕەکانــی نەتەوەیەک ،وە تەنانەت لەناوچوونی خوودی نەتەوەکەیە. ئەگــەر یــەک زمانی دایکی لــە واڵتێک لە ناوبچیــت لە گیرایــی فەرهەنگی و قەومی ئــەو واڵتــە کەم دەبێتــەوە ،لەســەر ئەم ئەساســە واڵتــەکان نابێت تەنهــا کار بۆ پاراســتن وە زیادکردنی زمانە دایکییەکان بکــەن ،بەڵکوو بۆ پاراســتنی ئــەو زمانە دەبێت سەرمایە دابندرێت. ڕیکخراوی فێرکاری ،زانســتی و فەرهەنگی نەتەوە یەکگرتووەکان ،هەموو ســالێک بە بۆنــەی ڕۆژی جیهانی زمانی دایکییەوە لە ٢١فوریــە لە شــوێنە جیاوازەکانی دونیا کۆنفرانس وە ســمینار بەڕێــوە دەبات وە گرنگــی بــە جۆراوجــۆری و زیادکردنــی زمانــەکان وە هەروەهــا فێرکردنــی زمان دەدەن. ئیرینــا بوکــووا ،بەڕێوەبــەری گشــتی یونســکۆ لــە پەیامــی خۆیــدا بــۆ هاتنی رۆژی جیهانــی زمانــی دایکــی وتوویەتی کە یونسکۆ ١٤ســاڵە یادی نێونەتەوەیی زمانی دایکی دەکاتەوە هەروەها پشتگیری و گەشــەپێدانی زمانــی دایکی بە هۆکاری ســەرەکی ڕێکەوتنــی بەرامبــەر دەزانێت وە ســڕینەوەی زمانــی دایکــی بــە واتای بێبەشــکردنی کەســەکانی ئــەو زمانە لە مافــی ســەرەکی بــۆ بەدەســت هێنانــی زانستی عیلمی دەزانێت. واڵتانــی جیــاواز وە بەتایبــەت ڕێکخراوە نێودەوڵەتییــەکان لــە بەڵگەنامە و یاســا جیاوازەکانــی خۆیانــدا جەختیان لەســەر زمانی دایکــی کردووەتــەوە وە ئاماژەیان بە پاراستنی زمانەکان بە هەموو واڵتەکان کــردووە ،بۆ نموونە مادەی ٢٧میســاقی نێودەوڵەتــی مافــی مەدەنــی و سیاســی دەڵێــت :لــەو واڵتانــەی کــە کەمینــەی بنچینەیــی ،مەزهەبی وە یان زمانی هەیە، ئەم کەمینانەیش مافی کۆبوونەوە لەگــەڵ ئەندامانــی خۆیانیــان هەیــە وە هەروەهــا نابێــت لــە ســوودمەندبون لــە فەرهەنــگ وە ئاشــکرا کــردن وە بەجێگەیاندنــی فــەرزە مەزهەبییەکانــی خۆیــان وە قســە کردن بــە زمانی خۆیان
بێبەشبن. لــە ماددەی ٥٢ی ڕاگەیەنــدراوی جیهانی مافــی زمانی دایک پەســەندکراوی ،١٩٩٦ تەئکید لەسەر پشتگیری لە زمانی کەمینە و بەرنامەکانی دەوڵەت کراوە. یەکێــک لــەو بەڵگانــەی کــە لــە الیــەن یۆنســکۆ کۆکراوەتــەوە ئەوەیە کە دەبێت خوێندکارانــی قوتابخانــەکان خوێندنــی ڕەسمی بە زمانی دایکی دەست پێبکەن. هەموو دەوڵەتەکان ناچارن بە بەهێزکردن وە فێرکردنــی زمانــی دایکــی ،هەمــوو سەرچاوەکان وە پێداویستییەکان ،ئامادە و دابەشــی بکــەن .بــۆ دەرس وتنەوە بە زمانــی دایکــی ،دەبێــت وانەبێــژ بەپێــی پێویست راهێنرابێت چوونکە ،فێڕکردن بە زمانــی دایکی بە هۆکارێــک بۆ بەرابەری کۆمەاڵیەتی دادەنرێت. کۆمــاری ئیســامی گەرچــی ئەندامــی ڕێکخراوی یونســکۆیە ،یاســا و ڕیساکانی ئــەو ڕێکخــراوەی قبووڵــە ،بــەاڵم بــۆ داواکارییەکانــی ئەم ڕێکخراوە ســەبارەت بە ڕەچاوکردنی مافــی زمانی وە هەروەها بۆ بە ڕەســمییەت ناساندنی زمانی دایکی کەمایەتییەکانــی دانیشــتووی واڵتەکەی، گرینگییەکــی نــەداوە .دوکتــۆر ئەحمــەد یەزدانی مامۆستای زانکۆ و شارەزای بواری پــەروەردە دەڵێت :بە بۆچوونی من ئێران نەتەنیــا واڵتێکــە چەند زمانەیــە بەڵکوو واڵتێکە چەندیــن نەتەوەی تێدا دەژی .لە ئێران چەندین نەتەوە دەژین کە بێگوومان هەر نەتەوەیــەک زمانی تایبەت بە خۆیان هەیــە ،بەداخــەوە ســەرەتاییترین مافــی نەتەوەیــی و زمانی ئــەم قەومانە جگە لە قەومی فارس هەمووی پشت گوێ خراون، کە ئەمە زیانێکی دەروونناسی ،فەرهەنگی وە زمانییەکی گەورەی لێکەوتووەتەوە .بە بۆچوونێکیتــر دەرس نەوتنــەوە بە زمانی دایکی وا دەکات کە ئەدەبیاتی ئەو نەتەوە گەشە نەکات وە لە ناو خۆی ئەو نەتەوەدا وا بیر دەکەنەوە کە ئێمەی مرۆڤ خاوەنی مافــی یەکســان لەگــەڵ مرۆڤەکانیتر نین وە ئێمە بە کەســانی پلە دوو لە کۆمەڵگا دادەنرێیــن .فێرکردن بــە زمانێک جگە لە زمانــی دایکی زیــان بە بــڕوا بەخۆبوونی منــداڵ دەگەیێنێــت وە فێربوونــی منداڵ کەمدەکاتەوە .زۆربەی مندااڵنی ئێرانی کە لە تاقیکردنەوەکانی خوێاندا ســەرکەوتوو نابــن لە شــوێنە قەومییەکانی ئێرانن .بە وتەی کارناسان :ئەو مندااڵنەی نەتەوە ژێر دەستەکان کاتێک دەچنە قووتابخانە لەبەر ئەوەی هیچ شوناسێکیان لە زمانی فارسی و ڕووبــەڕوو بوون لەگەل ئەو زمانەدا نییە تووشی شۆکێکی ترسناک دەبن وە ناتوانن خۆیان لەگەڵ ئەو زمانە بگوونجێنن. گرینگترین بەڵگەی مافی خوێندن بە زمانی دایــک لــە ئێران لە مــادەی ١٥ی قانوونی ئەساسیدا بە ئاشــکرا دەڵێت :سوودمەند بوون لــە زمانی محەللــی وە قەومییەکان لــە ڕۆژنامــە و ڕاگەیاندنــە گرووپییەکاندا وە فێرکردنــی ئەدەبیاتەکانیــان لــە خوێندنــگاکان ،لەگــەڵ زمانــی فارســیدا ڕێگەپێــدراوە ،لە بەرواری پەســەندکرانی ئەم ئەسڵە چەندین ســاڵ تێپەڕیوە بەاڵم هێشــتا هیــچ گرینگییەکیان بــەو مادەیە وەکــوو مادەکانی تری قانوونی ئەساســی نەداوە وە جێبەجێکردنی دواکەوتووە.
بــە لەبەرچاوگرتنــی بەڵگەنامــە نێودەوڵەتییــەکان وە مــادە ١٥قانونــی ئەساســی وە مــادەی ١٠١ڕاگەیەنــدراوی مافی هاوواڵتی، گوومانێک لــەوەدا نییە کە خوێندن وە نووســین بــە زمانــی دایکــی وە ســوودوەرگرتن لێی مافــی گرینگی هاوواڵتیانــە وە خالێ گرینگ ئەوەیە کــە بێبەشــکردنی هاوواڵتیــان لەم مافە بە تاوان ناودەبریت. چاالکێکــی فەرهەنگــی دەڵێــت: خوێندن بە زمانــی دایکی بەتایبەت لــە ســەرەتاکانی خوێنــدن لــە ســەختی فێربوون کــەم دەکاتەوە، بەرەوپێشــچوونی فێربوون ئاســانتر دەکاتەوە وە پــردی نێوان فێربوون و ژیان تووندتر دەکات.
کۆمەاڵیەتی
چیرۆکی ژنانی قوربانی کوشتارەکانی ساڵی ٦٧ی هەتاوی لە بەندیخانەکانی کۆماری ئیسالمی
ئا :سروە و سەیران مستەفازادە
دەیەمــی مانگــی خەرمانــان ، وەبیڕهێنەرەوەی ڕووداوێکە کە بنەماڵە خەســار لێدراوەکان وەک کارەساتێکی باوەرنەکراوی دەزانن،ڕووداوێک کە پاش تێپەڕبوونی سێ دەیە،هێشتا بنەماڵەی قوربانیەکانــی ،لە هــۆکار و چۆنییەتی ڕوودانی ڕووداوەکە ئاگادار نین. ئــەو ئێعدامانــه بە فەرمانــی خومەێنی وپاش ئۆپراسیۆنی مێرساد یان فروغی جاویدانی موجاهدین بە ئەنجام گەیشت. ئێعدامی بە کۆمەڵی بەندکراوە سیاسییە کان لە بەندیخانەکانی کۆماری ئیساڵمی لە هاویــن و پاییزی ســاڵی 67ئەنجام درا ،کــە تێیــدا چــەن هەزارکــەس لە بەندکراوەکان لە ســێدارەدران ،جێگای ئاماژەیە ،ڕێژەیەکــی زۆری بەندکراوان لــە کۆتایــی حوکمەکەیــان دابوون و گیانییان لەدەست دا. ئــەو ڕووداوە لــە کۆتایــی شــەڕی نێــوان ئێــران و عێراق وپــاش واژووی رێکەوتنامــەی ئاگــر بــەس لــە نێوان ئــەو دوو واڵتــە رووی دا،هێندێــک لــە کارناســان هــۆکاری ســەرەکی ئــەو ئێعدامانــە بــۆ واڵمدانــەوەی کۆمــاری ئیســامی بــۆ ئوپراســیۆن مێرســاد، وهێرشی موجاهدین بۆناو سنوورەکانی ئێران دەگێرنەوە. کۆمــاری ئیســامی پرســێکی بەنێوی زیندانی سیاســی قەبووڵ نییە و بەپێ بیڕۆکــەی واڵیەتــی فەقــی کەســێک حکومەتــی قەبــووڵ نەبێــت دژبــەری شــەرع و ئیســامە وکارەکەی دژایەتی لەگەڵ خودا بەئەژمار دێت لــە کاتــی ئــەو ئێعدامانــە ئایــت الڵە مونتــزری،وەک وەک یەکێــک لــە دژبەرەکانــی ئەوکارە هەڵوێســتی گرت و ڕەخنەی خۆی بە خومەێنی گەیاند. عفــت ماهبــاز ،بەندکراوێکــی ئەوکاتی بەندیخانــەی ئێویــن ،لەوباڕەیــەوە دەڵێت:لــە بــەرواری 5گەاڵوێــژ وپاش ڕۆژێــک لــە تێپەربوونــی بەســەر ئۆپراســیۆنی مێرســاد،کاتژمێر 11ی شــەو ،باروودۆخێکــی زۆر خەمنــاک و دڵتەزێــن بەســەر هۆڵەکــەدا زاڵ ببــوو ،بەندکــراوەکان ڕاکشــابوون یان دەخوێندەوە،گوێمــان ڕۆژنامەیــان لەکەسانێک بوو درووشمییان دەدا،ئەوە لەوکاتــەی شــەودا بــۆ ئێمە شــتێکی ئاســایی نەبوو.دڕوشمی مەرگ و نەمان بۆ مورتد،یان نەمان بۆ محارب،کاتێکی پێنەچوو گوێمان لە دەنگی بەردەوامی تەقەی فیشەک بوو . هاوژینــی عفــت ماهـــباز،یانی علیرضا اســکندری ،کەلــە چاالکانــی چەپ بوو ،یەکێــک لە یەکەمین کەســەکان بو کە لە هاوینی 67ی هەتاوی لەسێداە درا. عفــت دەیگێرێتەوە،کاتێــک کاتێــک کــە ئۆپراســیۆنی مێرســاد یــان فروغــی جاویــدان ڕووی دا،لــەو ئۆ پر ا ســیۆ نه ،مو جا هید ینیە کا ن بۆســەر ســنوورەکانی ڕۆژئــاوای کوردســتان هێرشــیان کــرد ،ئێمــە ئــەوکات ڕووداوەکەمــان لــە تڵۆزێــن بینی،لەنوێژی هەێنی دا ئاقای موسوی اردبیلی،کەپەیامێکــی زۆر ترســناکی دا کەزۆربەی بەندکراوەکان لە شــوێنی خۆیان ویشک بوون ئەو بڕیاری کوشتنی موجاهدینیەکانــی دا و ئەوانــی وەک
مونافق ڕاگەیاند ،تەنانەت هەڕەشــەی لــە ژنانیش کــرد و ڕایگەیاند ئیجازەی ئەوکارەیان لە ئیمام وەرگرتووە ماهبــاز درێــژە بە قســەکانی دەدات و دەڵێــت :لەهۆڵەکەی ئێمە 40کەســیان لەگــەڵ خۆیــان بــردو ١٩کەســیان لێ ئێعدام کردن.تەنیا کچێک بە نێوی رفعت لەو بەێنه زیندوو ماوە،هۆکارەکەشی بۆ ئــەوە دەگەڕاوه کە رفعــت لە دۆخێکی ئاســایی سرووشــتی دانەبــوو لەبــەر ئــەوەی 19کــەس لــە بنەماڵەکــەی لە کاتی ئێعدامەکان لەدەست دابوو وپاش گەڕانەوه بۆ هۆڵەکەی رفعت کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. منیــرە بــرادران نووســەری کتێبــی( حقیقــت ســادە،علیە فراموشــی ) باروودۆخــی بنەماڵــەکان پــاش دەســتپێکردنەوەی چاوپێکەوتنــەکان وئاگاداربــوون لــە باروودۆخــی بەندکراوەکان بەو جۆرە شروڤە دەکات ؛نیوەی دووهەمی مانگی ڕەزبەر بوو،کە باروودۆخەکــە گۆڕدرا،لێدانــی قامچــی راوەســتاو ڕۆژنامــەو تڵۆزێنەکانیان بۆ ئازاد کردین دووبــارە چاوپێکەوتنەکان دەســتی پێکردەوە،ئــەوکات بــوو لــە نێوانی گریانی بنەماڵەکان تێگەیشــتین چ کارەســاتێک ڕووی داوە،جڵــە خوێناویەکانــی بەندکراوەکانیــان دەدا بەدەست بنەماڵەکانیان. خانمی سابیری یەکێک لە بەندکراوەکان وهاوژینی عباسعلی رودسری،بەندکراوی لە ســێدارەدراو سەبارەت بە چۆنییەتی ئاگاداربوون لە شــوێنی ناشتنی تەرمی لەسێدارەدراوەکان دەڵێت :پێش ئەوەی ئێمە ئاگادار بکرێنەوە ،کاتێک بنەماڵەی ئــەو بەندکراوانەی کە ڕۆڵەکانیان پێش ســاڵی ٦٧لەســێدارە درابــوون و بــۆ ســەردانی گڵکۆکانیــان دەچنە خاوران ،ئــاگاداری بۆنێکــی ناخــۆش و پیــس دەبــن و دەبینــن مەیتێکی زۆر لەســەر یــەک ناشــتراون زۆربەیان بە شــێوازی کۆمــەڵ وبــە جڵەکانیانەوە ناشــتراون نوشــابە امیــری هاوژینی کەســێک لە ڕزگاربوەکانی کوشتاری 67دەڵێت بۆ ماوەی ســێ مانگ هیچ ئاگادارییەکمان لــە هەواڵی خۆشەویســتەکانمان نەبوو ،پــاش ســێ مانــگ بەرەبەیانێیــەک تڵەفونیــان بــۆ کردیــن و ئادرەســی پارکیــان پێداێــن و کوتیان دەبێ بچین بــۆ ئــەوێ .پاش ئــەوەی بۆ شــوێنی دیاری کــراو ،هەزاران کەســمان بینی کە لەوێ کۆ ببوونەوە هەموو چاوەڕوان بــوون پســۆڵەی چاوپێکەوتــن لەگەڵ بەندکراوانی بەندیخانەی ئێوێن وەرگرن وپاشــان ســواری پاســێک دەبــوون و بەرەو بەندیخانه وەڕێ دەکەوتن. شایســتە وطن دوســت،لە زستانی ٦٣ کاتێــک هــاوڕێ لەگــەڵ هاوژینەکــەی وچەن کەس لە دۆســتانی دەیانویســت بە شــێوازای نایاســایی لــە واڵت بچنە دەرێ دەستبەســەرکران.تا کۆتایــی جۆزەردانــی ســاڵی ٦٦لــە بەنــدی تاکەکەســی ڕادەگیرێــت و بــە هــۆی ئەوەی باڕوودۆخی بە هۆکاری دووگیان بوونــی ناجێگیردەبێــت ،دەنێردرێتــە نەخۆشــخانه و لــەوێ دوکتورەکــە ئامــۆژگاری دەدات و بەهۆی ئەوەی کە ئەگــەری لەبەر چونــی مناڵەکەی هەیە باشــترە پێــش وەقت دادگایــی بکرێت .پاش دادگایی کردنی مەحکووم دەبێت و بۆ بەندیخانەی ڕەشــت دەگوازرێتەوە و لــەوێ منداڵەکــەی بــە دنیــا دێنێت هەروەها دەڵێت :چاوپێکەوتنی کۆتایی مــن لــە ڕۆژی ٥گەاڵوێژ بــوو ،هاوکات لەگــەڵ چاوپێکەوتن ،هەواڵی هێرشــی موجاهدیــن لــە ڕادیــۆ بــاو کرایەوە. ڕۆژی ٩ی گەاڵوێــژ پــاش چاوپێکەوتن ،دوو کەس لە هاوبەندییەکانیان لەگەڵ خۆیــان برد(،یەکیان فرانک طاووســی
ئــەوی تڕیان مریم واوری) بوو .تازە لە خەو هەســتابووم کــە دەڕگاکە کرایەوە و گڵۆپەیانیــان پــێ کــرد و کوتیــان ئەوکەســانەی ناویــان دەخوێندرێتەوە بێنە دەرێ.کەس بیڕی لەوە نەدەکردەوە بڕیاڕە ئەوان ئێعدام بکرێن ،هەموو وامان بیــڕ دەکــردەوە کە قــەرارە ڕاگوازرێن. ئەوشەوە لە هۆڵەکەی ئێمە ٢٢کەسیان لەگەڵ خۆیــان برد،لەنێوانیــادا کچێک بــوو کە نــاوی ،زری دادســتان بوو لە ساڵی ٦٦دەستبەســەر کرابوو ئەوکات تەنیــا تەمەنی١٢ســااڵن بوو،حاکمەکە پێ کوتبوو بۆیە بۆ دوچەرخە لێخوڕین چوبویــە دارســتان ،بە شــوێن کاری خــەراپ دا چوبوی لەکاتێکدا ئەو تەنیا دوازدە ســااڵن بوو و خۆشی نەناسیبوو .زری بــەس بۆ یاری کردن و لێخوڕێنی دوچەرخــە چوبــو دارســتان بــەاڵم حاکمەکــەی لەو باوەرە دابــوو کە ئەو خواردنی بــۆ ئەو چاالکە سیاســیانەی بردووە کە خۆیان لە دارســتان حەشار دابــوو .هەمــوو بەندکــراوەکان کەڵــوو پەڵیان کۆ کردەوە و بەرەو حەوشە ڕێ کەوتن لەهۆڵەکانی تریش زۆرکەســیان جیا کربووە و کاتژمێر ٤گواستیاننەوە و ٢٨کەسیان لە سێدارە دان. من سەرجەم ١٠لە بەندیخانەی جۆراوجۆر دەستبەسەر بووم و پاشان ئازاد کرام. زۆربــەی بنەماڵــەکان بــۆ دەربڕینــی نارەزایەتــی خۆیان چوون بــۆ پاڕلمان و بۆ ژووری بەڕێوەبەریی رفســنجانی و پاشان بەرێوەبەرایەتی سەرۆک وەزیران کەئەۆکات موســوی سەرۆک وەزیر بوو، بەاڵم داواکاییەکانیان بێ واڵم مانەوە و دەریان کردن. بنەماڵــەی ئەو ژنــە بەندکراوانەی کە لــە ئێعدام ڕزگاریان ببوو ،باســی ئەوە دەکەن:کــە خومێنی بەفەرمی ئیجازەی دەستدڕێژی جینسی بۆسەر بەندکراوە ئێدامیەکانــی پێش لە ســێدارە دانیان دابوو ،ئەوە ڕێکاڕێک بوو بۆ شــکاندنی بــاری دەروونــی ژنــە بەندکــراوەکان وتەنانەت تا ئەوڕۆش لە بەندیخانەکانی ئێــران ئــەوکارە قیزەونانەیە بەردەوامە و دەســتدڕێژی جینســی دەکرێتــە ســەر بەندکــڕاوەکان وئازارێکــی زۆری جەستەیی و دەروونی لێدەدرێت. ڕاپۆرتێک لەســەر بەندکراوێک بە ناوی (رازی سر بە مهر مینا) لە بەندیخانەی گلوگاە بــاس لە بەندکراوێــک بە ناوی مینا عســکری دەکات کــە پاش ئەوەی دەســتدڕێژی جینیــی پێدەکرێــت پاسدارێک بە شیرنی دەچتە الی باوکی مینــا و خــۆی وەک زاوا دەناســێنێ و پــاش ئــەو ڕووداوە باوکی مینا تاقەتی ژیانــی نامێنێ و کۆتایی بە ژیانی خۆی دێنێت. نموونەیەک لە دەستدڕێژی بۆ سەر کچە باکڕەکان ،دەســتدڕێژی بەسەر نسرین شــجاعی یە کە لــە تەمەنی١٣ســااڵنی دا بــە تاوانــی الیەنگــری موجاهدیــن دەستبەســەر دەکرێت و کاتی ئێعدامی ١٩ســاڵی تەمەن دەبێت و پێش ئەوەی لــە ســێدارە بدڕێت حاکمێکی شــەرعی دەستدڕێژی پێدەکات. ئامارێکی روون لــە ژماری ئێدامییەکان لەبەر دەســت نییە وهۆکارەکەشــی بۆ ئــەوە دەگەڕێتــەوە زۆربــەی پێناســی لەســێدارەدراوەکانیان لــە نــاو بردووە و دۆســیەکانیان ســووتاندوون و لــە گۆڕەکان دا بە کۆمەڵ ناشتویانن،بەاڵم بەڵگەکان ئاماژە بە ئێعدامی زیاتر لە ٣ هەزارکەس دەدەن ،زۆربەیان بەندکروانی چــەپ بوون،کە لە بەندیخانەکانی تاران لــە ســێدارە دراون و لــە گۆرســتانی خاوران کراونەتە ژێر گڵ. هێندێک کەسیش قسە لەسەر ئامارێکی ٢٨٠٠تا ٣٨٠٠کەس دەدەن . .
firstname.lastname@example.org
email@example.com سەرنوسەر:
رەزا کەعبی
بەڕێوەبەری نوسین:
هێمن بایەزیدپور
بۆ خوێندنهوهی دواڕۆژ لهسهر تۆڕی ئینتێرنێت سهردانی www.komala.comبکه ن پەیوەندی firstname.lastname@example.org
پەیوەست بوونی پۆڵێکیتر لە الوانی کوردستان بە رێزی پێشمەرگەیایەتی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان ڕۆژی سێ شەممە یەکی ئوکتۆبری 2019زایینی پاش تەواوبوونی دەورەی سیاسی نیزامی فێرگەی پێشمەرگایەتی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان ،کۆمەڵێک لە کچان و کوڕانی ئازادیخوازی کوردستان بە رەسمی بە هێزەکانی پێشمەرگایەتی کۆمەڵە پەیوەست بوون. ڕێورەسمەکە بە بەشداری هاوڕێیانی پێشمەرگەو کادرو ئەندامان لە ناوەندی سەرکردایەتی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان سەرەتا بە دەقەیەک بێدەنگی راگرتن بۆ یادی ئازیزی سەرجەم گیانبەختکردوانی رێگای ئازادی و سوسیالیزم دەستی پێکرد و پاشان لە الیان هاوڕێ خەلیل فەتحی یەکێک لە بەرپرسانی فێرگەی پێشمەرگایەتی کۆمەڵە پەیامی پیرۆزبایی خوێندراوە و هێندێک قسەوباس لەسەر ئەرکەکانی ئەمرۆی پێشمەرگەکان دە هەلوو مەرجی سیاسی و ئابوڕی ئێستای کوردستان و ئێران پێشکەش کرا،دواتر هاوڕێ ئارمان کورد بەرپرسی فێرگەی سیاسی نیرامی پێشمەرگەی کۆمەڵە چەکی پرلە شانازی کۆمەڵە وێرای پێناسەی پێشمەرگایەتی کۆمەڵە بە هاوڕێیانی تازە پێشمەرگە پێشکەش کرا . لە درێژەی ڕێورەسمەکە دا هاوڕێ ژیال بە نوێنەرایەتی هاوڕێیانی تازە پێشمەرگە لە وتارێکدا سپاس و پێزانینی خۆیان بۆ هاوڕێیان و بەرپرسانی فێرگەی کۆمەڵە و ئامادە بونیان بۆ ئەو ئەرک و کارانەی کە لەئێستاوە وەک پێشەرگە لەسەر شانیانە دەربڕی. پاشان مەراسمەکە بە خوێندنەوەی پەخشان و سروود و هەڵپەرکێ و شادی هاورێیانی پێشمەڕگە کۆتایی پێهات.