وتار و گوتار
د. ئاڵان دۆنۆ
هەرگییز رووینەداوە لە ماوەی سێ دەیەی پێشوو،دەنگی زانایان و توێژەران زیاتر مایەی گرنگیی کۆمەڵگەو دام و دەستگا حوکومییەکان بێت و بەهەند وەرگیرابنوەک ئەنجامی توێژینەوە و لێکۆڵیینەوە، مەگەر لەئاستێکی پیشەییدا نەبێت کە بۆ رووداوێکی دیاریکراوچەند سێ چارەکە کاژێڕێک تەرخان کرابێت لەم کەناڵیهەوایی یان ئەوی تر، رەخنەگرتنێکی شەرمنانەی دەستگاحوکومییەکان بە رێزەوە گیراون و، بە بێ چارەسەرزیاتریش تەنییونەتەوە! یان رەخنەگرتنێکی دوور لەهۆکارە بنەڕەتییەکانی کێشەکانە و تەنها بە خستنەروویهەندێ داتای هەڵبەستراو و بێ بنەما بۆ شرۆڤەکردنیکێشە پەیدابووەکان کە نە چارەسەری هییچ ئەکەن و نەتاسەر ئەو شرۆڤانەش وەک خۆیان ئەمێننەوە!
ئەوەی ئەمەوێت بە تایبەتی قسەی لەسەر بکەم و لەمڕۆیئێمەدا ئەگوزەرێت، ئەکادیمیاییەکانی زانکۆیە! کە هییچبەرپرسیارێتییەکی حوکومڕانیی و بڕیاردان لەسەر کێشەو گرفت و بەرەوپێشچوونەکانی لە دەستدا نییە! بەڵکوئەوانیش وەک هەموو فەرمانبەرێکی تر ئاسایی و نائاسایی، ترنجێنراونەتە ناو تەنها دەوامکردن و راپەڕاندنیئەوەی کە پێی سپێراوە لە دووتوێی ئیشەکەیدا،جێبەجێکردنێکی رۆتیینانەی چەند فەرمانێکە بەڵام بێپرس و دەستتێوەردان و پێشنیار! دیارە رێگرتن لەبەشدارییکردنیان و کەم نرخاندن و دوورەپەرێزکردنیانئەوەیە کە کۆمەڵگە دووچاری گرفت و تەنگژە و مەترسییبەردەوام ئەبێتەوە! نەدانی مووچە، نەزانراوی داهات وسەرچاوەی داهات، سەرنگوومیی سەرچاوەسرووشتییەکان، کارنەکردنی دەستگاکانی یاسادانان وجێبەجێکردن، مەترسیی ژیان و نائارامیی بۆهاوڵاتییەکانی، ململانێی بالادەستەکان، ترازانیپێوەندیی گرێبەستی کۆمەڵایەتیی حوکومەت وکۆمەڵگە، نەمانی بایەخ و رەهەندی بژێویی و رۆشنبیرییو کۆمەڵایەتیی خوێندن و زانکۆکان، زۆری تر و زۆری تر،هەمووی لە کڵۆمکردنی توێژیینەوەی دنیا و داخستنیدەم و زمانی توێژەرانن لەسەر پرسە ئابووریی وکۆمەڵایەتییەکان.کار گەیشتووەتە ئەوەی تەنیینەوەی ترسێک لە هۆش وجەستەدابەرپایە، کە بە هێندی هەموو چینێکی تریکۆمەڵگە ترس دایگرتووە و، بۆ مافی خۆیشی دەنگیلێوە نایەت و، نەک ئەمە، بە نیازە چیینەکانی تر کێشەیبێ مووچەیی بۆ چارەسەر بکەن!باسەکەمان لەسەر سەرنجدانە لە رەوشی توێژیینەوە وبەشداریی ئەم گیانە بزوێنەرە، کە دنیا بەهۆیەوەگۆڕانکاریی بەردەوامیی هەیە. هەرچەندە ئەوەی ئەوترێتو بیستراوە، لەگەڵ ئەوەی پشتییوانیی و بەردەوامییدەستگاکانی خوێندنی باڵا لە کوردستاندا هەیە،پێویستە ئەم پرسیارانەی خوارەوە بهێنرێنە ئاراوە: کێرابەرایەتیی توێژینەوە ئەکات، یان ئەوەی ئێستا پێیئەوترێت "ئابووریی مەعریفە"ی تەکنەلۆژیا؟ ئایا توێژەرانخاوەنی میکانیزمە تەکنیکیی و زانستییەکانن؟ یان دام ودەستگا و وەزارەت و کۆمپانیا بازرگانییەکانن؟ ئەیچۆن حوکوـمڕانیی کەرتە جیاجیاکانی بەجێ ئەهێنرێن لەدەری کۆمەڵە یاسایەکی کۆنکریتیی بێ گیانەوە؟ ئەی کێبەرپرسیارە ئەی چۆن ئەم توێژیینەوانە لە کاتی تەرخانکراویان کاتی پێویست بتوانرێن بەکاربهێنرێن و هەموو ئەولایەنانە و کومەڵگە سوودمەندبن لێیان؟وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، لەسەر دوو ئاست ئەبێت؛یەکەمیان لەسەر ئاستی حوکومەت کە تەنها بەم ئاماژەپێدانە و هییچی تر ئەیخەینە لاوە، چونکە هێشتا لەئاستی بەرپرسارێتیی و باوەڕبوونی بە توێژیینەوە وکاریگەرییەکانی نییە، کە وەڵامەکانی لێوە دەستبکەوێتو بڕیاری دامەزراەکان لێوەی سەرچاوەبگرێت.ئاستەکەی تر، توێژەران و پسپۆڕە ئەکادیماییەکانە کەسەرباری فەرامۆشکردنی حوکومەت، خۆی لە کوێی ئەمبەرپرسیارێتییە و رۆڵی میژوویی خۆی ئەبینێتەوە؟ بۆدەستنیشانکردنی ئاست و ئەدا و گرفتەکان لەلایەک وپێشنیارکردن و راسپاردەکان لە لایەکی ترەوە، ئایائەبێت توێژەران هەر خۆیان ئەرکی هەڵسەنگاندنیرەوش و ئەدا و بەشداریی توێژیینەوە بەجێ بهێنن وچاویان لە هییچ دامەزراوەیەکی تر نەبێ کە خۆیان لێبەدوور گرتووە مەگەر بە شێوەزاریی نەبێت؟
هەنگاوی درووست ئەوەیە پێجۆرێکی چاودێرییکارانەیئاستی توێژینەوەی زانستیی بکەین لە سیی ساڵیرابردوو بە تایبەتیی، ئایا بە راستی ئەوە چ دۆخێک بووەتێپەڕییوە؟ بەراودکردنێک پێویستە لەگەڵ رەوشیتوێژیینەوە لە ناوچەکە و لە جیهان دا بکرێت کەچاوکرانەوەی بەرپرسیارێتیی بخاتە بەردەم هەمووپێوەندییدارێک! ئایا لە سەرەتا و بە درێژایی ئەم سییساڵە هەتا ئێستا لە جۆرێتیی و چەندێتیی دا لەکەمبوونەوەدایە یان لە بەرزبوونەوەدایە؟
بە ئاماژەدانێک بۆ رەوشی توێژیینەوە لە دنیادا،فەیلەسوفی کەنەدایی "ئالان دۆنۆ" یەکێکە لە رەخنەگرەدیارەکانە لە بارەی دۆخی دامەزراوەکانی توێژینەوە لەرووی سرووشت و ئاڕاستەکانیان و ئەو زمانەی کە تێیدابەکاردێت. لە کتێبەکەیدا بە ناوی "سەردەمیپڕوپووچیی"(١)، هەندێک لەو هۆکارانەی رییزکردووە کەبوون بە هۆی خراپبوونی ئاستی توێژینەوەی زانستیی ولەباربردنی رەوشی ئابووریی و شیواندنی پێوەندیی ورەفتارە کۆمەڵایەتییەکان، دیارترینیان بەناوەندکردنیتوێژینەوەیە و خستنە ناو چنگی دامەزراوە دیاریکراوەکانو دواتر جێبەجێکردنی پێوەرە پڕوپووچەکانە، کە بۆ خۆیانداڕشتووە کە بیان بوێرێت لە رەخنە و بەرپرسیارێتیی.ئەم ناوەندکردنە بەرهەمێکی سرووشتیی سیاسەتیمۆنۆپۆلی زلهێزەکانی جیهانە کە هەیانە لەسەرتەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و، بەکارهێنانی وەک چەک ودەسەڵاتێک بۆ زاڵبوون بەسەر وڵاتە لاوازەکاندا، بێئەوەی ئاماژە بە هەرەمی کۆمەڵگای ئەکادیمیایی بکەین.ئەم هەڵسەنگاندن و بڕیارلەسەردانەی "دۆنۆ" لەسەر"دەسەڵاتێکی باڵا" بە قۆرخکردنی زانست و توێژیینەوەبۆ مەرامە تاڵانکارییەکانی، دەستی خستووەتە سەردەردی کوشندەی سەردەم و سیاسەتی نیو-لیبراڵییجیهانیی.
ئەوەی زیاتر ئەگوزەرێت لەم رەوشە خراپەی ئێمەی تیائەژیین، وەک دیاردەیەکی مەترسییدار و زاڵ و باو وپشتییوانییکراو باسی لیوە ئەکات، ئەوەیە کەپرۆفیسۆری بەریتانیی ئەلێکساندەر ئافۆنسۆ(٢)، لەتوێژیینەوەیەکیدا قسە لەسەر کۆمەڵگەی ئەکادیماییئەکات، چ وەک خۆیان کە بڕیاردەری چالاکییە زانستییو پەرۆشیی و جموجووڵەکانیان و، چ لەسەر ئاستیدەوڵەت کە کەشێکی خراپی بۆ خولقاندوون. ئافۆنسۆ بەکۆمەڵگەکانی "سەرچڵەکانی-عەسابەکانی- ماددەیهۆشبەر" وەسفیان ئەکات، کە لەو مافیاگەرییەداگەنجان پارەیەکی کەم وەرئەگرن بۆ ئەوەی کە پارەدار وپێگەیشتووەکان دەوڵەمەند و زاڵ بن و ئەکادیماییە بێدەسەلاتەکانیش بەو مەمرە و مەژییە بمێننەوە لەوکاسپییە خراپەدا جگە لە سەردەستەی مافیاکان. ئەوەیبانگەشەی درۆی بەرزیی پلەبەندیی زانکۆ و ئاستیئەکادیمایی ئەدا بە گوێی خەڵک و دنیادا کە لە راستییدالەوپەڕی نوشستیی و پڕوپووچییدان، جگە لەشاردنەوەی مافیاگەرێتیی و تاڵانکاریی ئەو دەستگایانەزیاتر هییچی تر نیین کە خۆیان لەسەروویتاوانەکانەوەن.————————-(١) د. ئالان دۆنۆ، سەردەمی پڕوپووچیی، وەرگێڕانی درزگار ئاغا، دامەزراوەی جەمال عیرفان، چاپی یەکەم ودووەم، ٢٠٢١، ٢٠٢٢.(٢)Alexndre Afonso, "How Acdemia Resembesa Drug Gang" SSRN, March 11, 2014