قهرزی كۆمپانیا نهوتییهكانی دهرهوه دهداتهوهو قهرزی بهڵێندهرانی ناوخۆ ناداتهوه
ئاژانس – ئارا ئیبراهیم
حكوومهتی ههرێمی كوردستان ئهمساڵ زیاتر لە ملیارێك دۆلار قهرزی كۆمپانیاكانی نهوتی داوهتهوه و 550 ملیۆن دۆلاریش حهقدهستی كۆمپانیاكانی داوه، له كاتێكدا زیاتر له 18 مانگه یهك ترلیۆن دینار قهرزاری بهڵێندهرانهو ئاماده نییه پێیان بداتهوه.
له دوای سهرههڵدان و قووڵبوونهوهی قهیرانی دارایی، حكوومهتی ههرێم له ڕێگهی وهزارهتی سامانه سرووشتییهكانهوه زیاتر له چوار ملیار دۆلاری وهك قهرز له كۆمپانیا نهوتییهكان وهرگرتووهو له بهرانبهردا بڕیار بووه نهوتیان پێ بدات.
به پێی ڕاپۆرتهكانی وهزارهتی سامانه سرووشتیهكان، حكوومهتی ههرێمی كوردستان لهمانگی دوو تا مانگی 11ی ئهمساڵ ملیارێك و 55 ملیۆن دۆلار نهوتی له جیاتی قهرز داوهتهوه به كۆمپانیاكان، جگه لهو پارهیه له ماوهیهدا 550 ملیۆن دۆلاری حهقدهستی داوهتهوه كۆمپانیاكانی نهوت. بە پێی سیستمی پاشەكەوت، كۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەران ٣٥٠ ملیۆن دۆلارە، جگە لە خەرجییەكانی پێشمەرگە و وەزارەتەكان، بەم پێیەش بێت ئەو پارەیەی ئەمساڵ دراوەتەوە بە كۆمپانیاكان دەکاتە مووچەی پێنج مانگی فەرمانبەران.
سهرۆكی لیژنهی پیشهسازی و وزه له پهرلهمانی كوردستان، ڕوونی كردهوه ئهو سیستمه یاساییهی كه پهیوهندیی گرێبهستهكانی حكوومهتی ههرێمی كوردستان و كۆمپانیا نهوتییهكان ڕێك دهخات سیستهمێكی ״نێودهوڵهتی و مهحكهمتره له سیستمی یاسایی ههرێمی كوردستان״ بۆیه حكوومهتی ههرێم ناچاره پاپهند بێت به جێبهجێكردنی.
شێركۆ جهودهت، سهرۆكی لیژنهی پیشهسازی و وزه له پهرلهمانی كوردستان به״ئاژانس״ی وت: ״دهبێت وهزارهتی سامانه سرووشتییهكان بهیاننامهی دارایی دهربكات چ وهرزی بێت یان ساڵانه، داهات و خهرجییهكان و پێدانهوهی قهرزهكانی تێدا بێت، ڕوونی بكاتهوه چهند قهرزی لهسهرهو كهی دهتوانێت قهرزهكانی تهواو بكات״.
سهرۆكی لیژنهی پیشهسازی و وزه له پهرلهمانی كوردستان، وتیشی: ״تهنها مانگی ڕابردوو 200 ملیۆن دۆلاری داوهتهوه وهك قهرزی پێشوهخت، سهرجهم تهفاسیلهكانمان داوا كردووه بهڵام تا ئێستا پێمان نهدراوه له لایهن حكوومهتی ههرێمهوه״.
دانهوهی قهرزی كۆمپانیا نهوتییهكان له كاتێكدایه، بهڵێندهرانی ههرێمی كوردستانیش كه پڕۆژهكانی حكوومهتی ههرێمیان له ڕێگهی تهندهرینهوه بۆ دهرچووه، ترلیۆنێك دینار كه نزیكهی 950 ملیۆن دۆلار دهكات قهرزیان له لای حكوومهتی ههرێمه، بهڵام ماوهی 18 مانگه یهك دیناریان بۆ خهرج نهكراوه.
ناجی شێخ عیزهدین، سهرۆكی یهكێتیی بهڵێندهران لقی سلێمانی، به״ئاژانس״ی ڕاگهیاند بهڵێندهران خهڵكێكی بێدهسهڵاتی ژێر دهستن و كهس نییه بهرگری و پشتیوانییان لێ بكات بۆیه حكوومهت قهرزهكانیان ناداتهوه.
ناجی شێخ عیزهدین وتیشی: ״كۆمپانیا نهوتییهكان ئهگهر پارهیان دوا بخرێت یان پێیان نهدرێت له ڕێگهی دادگای نێودهوڵهتی حهقهكانیان وهردهگرن، بهڵام ئێمه ههتا ئێواره داوا بكهین پارهكانمان نادهنهوه، بهڵێندهران ترلیۆنێك دینار كه نزیكهی950 ملیۆن دۆلار دهكات لای حكوومهتی ههرێمه، لهو بڕه نیوهی هیی بهڵێندهرانی پارێزگای سلێمانی و ههڵهبجهیه.״
له ماوهی دوو ساڵی قهیرانی داراییدا، بهڵێندهران 13 گردبوونهوهیان بۆ وهرگرتنهوهی قهرزهكانیان ئهنجام داوهو 113 نووسراویشیان ئاڕاستهی حكوومهتی ههرێم كردووه، لهگهڵ ئهوهشدا 37 كۆبوونهوهی ڕهسمییان لهگهڵ حكوومهت و وهزیره پهیوهندیدارهكان كردووه، به وتهی سهرۆكی یهكێتیی بهڵێندهران.
ناجی شێخ عیزهدین، جهختی كردهوه ململانێی سیاسی ههیهو ئابووری بهكار دههێنردرێت بۆ یهكلاییكردنهوهی پرسه سیاسییهكان، هیچ ئهمهلێكمان نییه بۆ وهرگرتنهوهی پارهكانمان، تا وهزعی سیاسی نهكهوێت به لایهكدا ئێمهشیان لهناو ئەو بهرداشهدا هاڕیوه״.
به پێی ئامارێكی یهكێتیی بهڵێندهران، 3 ههزار و 600 كۆمپانیای بهڵێندهرایهتی له ههرێمی كوردستان ههن و ههزار و 248 كۆمپانیای بهڵێندهرایهتییان له سنووری پارێزگای سلێمانیدان و 850 بهڵێندهریش مایهپووچ بوون، ههروهها كاركردن له چوار ههزار و 170 پڕۆژهدا ڕاگیراوه.
ئهمیر قهساب، سهرۆكی یهكێتیی ئابووریناسانی كوردستان لقی سلێمانی، به״ئاژانس״ی ڕاگهیاند دوای قووڵبوونهوهی قهیرانی دارایی، حكوومهت پارهی بانكه حكوومیی و ئههلییهكانی بردووهو بۆ دابینكردنی مووچه خهرجی كردووه، بۆیه نهتوانراوه پارهی بهڵێندهران بدهنهوه، زۆرێك له بهڵێندهران پارهكانیان له بانكهكاندا بوو حكوومهت ئهوهشی برد.
ئهمیر قهساب، جهختی كردهوه حكوومهتی ههرێم ناتوانێت قهرز و حهقدهستی كۆمپانیا نهوتییهكان نهداتهوه، چونكه له ڕێگهی دادگا نێودهوڵهتییهكانهوه سكاڵایان لهسهر تۆمار دهكرێت وهك سكاڵاكهی دانهغاز كه له لایهن حكوومهتی ههرێمهوه قهرهبوو دهكرێتهوه.
وتیشی: ״بهڵام له ههرێمی كوردستان دادگای دهستووری نییه، تا بهڵێندهران سكاڵا تۆمار بكهن، ئهگهر بشچن پهنا ببنه بهر بهغدا بۆ داواكردنهوهی حهقهكانیان و پارهكانیان به خائین وهسفیان دهكهن״.
پێیوایه چارهسهر ئهوهیه به پله بهندی پێداچوونهوه به ههیكهلی دارایی و خهرجییهكان و داهاتدا بكرێتهوه تا پارهی بهڵێندهران بدرێتهوه،
وهزارهتی سامانه سرووشتییهكانی حكوومهتی ههرێم مانگانه ڕاپۆرتی فرۆشتن و داهاتی نهوت بڵاو دهكاتهوه، ئهو بڕهپارانهش دیاری دهكات كه مانگانه وهك قهرز دراونهتهوه به كۆمپانیاكانی بواری نهوت.
له مانگی ڕابردوودا بڕی 62 ملیۆن دۆلار وهك حهقدهست دراوه به كۆمپانیا نهوتییهكان و بڕی 158 ملیۆن دۆلار له بری قهرزی ڕابردووی دراوهتهوه.
دڵشاد شهعبان، بڕیاردهری لیژنهی پیشهسازی و وزه له پهرلهمانی كوردستان- پارتی- ڕایگهیاند، ئێستا حكوومهتی ههرێم تهنها 15 ملیار دۆلار قهرزارهو له ماوهی ساڵی 2016دا قهرزێكی زۆری كۆمپانیا نهوتییهكانی له ڕێگهی پێدانی نهوتهوه داوهتهوه. پێشتر بهرپرسانی حكوومهتی ههرێم ڕایانگهیاندبوو 20 ملیار دۆلار قهرزارن.
جگه لهو ڕاپۆرتانهی مانگانه بڵاویان دهكاتهوه، وهزارهتی سامانه سرووشتییهكان دهرگاكانی خۆی به ڕووی میدیاكاندا داخستووهو لێدوان بۆ میدیاكان نادهن، ههروهها بهرپرسانی وهزارهتی داراییش ئاماده نین قسه بۆ میدیاكان بكهن.