کورتەڕامان (4)
یەکێک لەو چەمکە تیۆرییانەی کە ڕەنگە بتوانێت ھاریکارمان بێت بۆ تێگەیشتن لە دونیای ئەمڕۆمان، چەمکی "بزوتنەوە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان"ە. مەبەستی سەرەکیی لە بەکارھێنانی ئەم چەمکەدا تێگەیشتنە لە کردەی ھەوڵدان بۆ بەرپاکردنی گۆڕانکاریی و بەھای کۆمەڵایەتیی نوێ، بۆ دەستکاریکردنی ئەو دونیا و پەیوەندییانەی کە باڵادەستن. ئەم چەمکە خەسڵەتێکی نوێ لە کولتووری ململانێی کۆمەڵایەتیی نیشاندەدات کە زۆرجار لەدەرەوەی ئۆرگان و بونیادی پارتی سیاسییدا، لە دەرەوەی دەزگا گشتیی و رەسمییەکاندا ھەوڵی دەستکاریکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات و بەھا سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان دەدات. ئەم بزوتنەوانە فۆرمێکی نوێ لە ئەکتیڤیزمی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی دەھێننە ئاراوە کە سەر بە شێوە تەقلیدیی و سونەتییەکانی کردەی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ناو پارت و ڕێکخراوە سیاسییەکان نین.
لەڕووی مێژووییەوە لە شەستەکانی سەدەی بیستەمەوە زاراوەی "بزوتنەوە کۆمەڵایەتییە نوێکان" لە خۆرئاوا دەچێتە ناو ئەدەبیاتی سیاسییەوە، لەوێنەی بزوتنەوەی ٦٨ و پاشان بزوتنەوەی ئاشتیی و ژینگە و ژنان و دژە راسیزم و ھتد. ئەم زاراوەیە ھێمایە بۆ جیاکاریی لەگەڵ "بزوتنەوە کۆن"ەکان کە بە پلەی یەکەم بە بزوتنەوەی کرێکاران ناسرابوو. ئەم بزوتنەوە کۆمەڵایەتییە نوێیانە لەسەردەمێکدا ھاتنەکایەوە کە بە قۆناغی "جێگیریی ئابوریی" و "ئاشتیی کۆمەڵایەتیی" و "کۆتایی ئایدیۆلۆژیا" لە خۆرئاوادا، ناودەبرا. ململانێی نێوان کار و سەرمایە و پەیوەندیی نێوان چینەکان ئەو ئاکارە دوژمنکارانەی جارانی نەمابوو، لەبری ئەمە باسی "ڕێکەوتن" یان "لێکنزیکبوونەوەی چینایەتیی" دەکرا لە چوارچێوەی "دەوڵەتی خۆشگوزەرانیی"دا.
بەشێوەیەکی گشتیی ئەم بزوتنەوە کۆمەڵایەتییە نوێیانە سێ خەسڵەتی سەرەکییان ھەیە: یەکەم، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە فرەبنکەن و تەعبیر لە بەرژەوەندیی چینێکی دیاریکراوی کۆمەڵایەتیی ناکەن. دووھەم، نابن بە رێکخراوی شاقووڵیی لە فۆرمی حیزبی سیاسیی یان سەندیکادا، بەڵکو وەکو رێکخراوێکی ئاسۆیی کاردەکەن و دەبن بە ھێزی فشار لەناو رووبەری گشتییدا. سێھەم، بەشێوەیەکی گشتیی خەبات بۆ بەھای مادیی و دەستکەوت ناکەن، بەڵکو بۆ بەھای سیاسیی و ئینسانیی و ژینگەیی و جێندەریی دەیکەن. پرسی سەرەکیی بۆ ئەوان بەتەنھا سەرلەنوێ دابەشکردنەوەی داھات و سەروەت و سامان نییە، بەڵکو بەرھەمھێنانی بەھای کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و فەرھەنگیی نوێیە.
گرنگترین ھۆکار بۆ توانای سەرھەڵدان و چالاکبوونی بزوتنەوەی کۆمەڵایەتیی نوێ بریتییە لە بوونی فەزایەکی دیموکراسیی و رێزگرتن لە مافی ڕادەربڕین و رێکخراو دروستکردن و کراوە بەڕووی پلورالیزمی سیاسیی و فەرھەنگییدا، ھتد. کەسانی سەر بەم بزوتنەوانەش سەر بە چینەکانی خوارەوە نەبوون، بەڵکو زۆرینەیان سەر بەچینی ناوەڕاست و خوێندەوار و گەنجبوون. ھەموو بزوتنەوەکەش لە پیاوان پێکنەھاتبوون، بەڵکو ژمارەیەکی گەورەی ژنان تیایدا ئامادە و چالاک بوون. ئاشکرایە بەشێکی زۆری ئەم ژینگە سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و فەرھەنگییەی دروستبوونی بزوتنەوەی کۆمەڵایەتی نوێ لە کوردستاندا بوونی نییە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە ئەم چەمکە ناتوانێت ھاریکارمان بێت بۆ بینینی ھەندێک لە کێشە بنەڕەتیی و بونیادییەکانی دونیای ئێمە.
بۆ نموونە لە ھەرێمی کوردستاندا چەند سەد رێکخراوێکی مەدەنیی بوونی ھەیە کە دەچنە خانەی بزوتنەوەی کۆمەڵایەتیی نوێوە؛ چینێکی ناوەندی گەورەی خوێندەوار لە ئارادایە، شێوازی جیاوازیی ئەکتیڤیزمی کۆمەڵایەتیی سەریھەڵداوە، ھۆشیاریی بە پلورالیزمیی سیاسیی و فەرھەنگیی لە ھەمووکات بەرزترە، بەڵام کێشەکە لەوەدایە زۆرینەی رەھای ئەو ئۆرگان و ڕێکخراو و چالاکەوانانە لەلایەن دەسەڵاتەوە، یان کەسایەتییەکی سیاسیی سەر بە دەسەڵاتەوە، یان ئەندامانی خێزانە سیاسییە حوکمڕانەکانەوە ئاراستەدەکرێن و زۆرجاریش ئیملای کردە کۆمەڵایەتیی و ڕۆشنبیرییەکانیان دەکرێت. دەشێت لێرەدا دوو پرسیار بکەین. یەکەم، بۆچی ئەم رێکخراوانە ناتوانن ببن بە بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی سەربەخۆ و ھێزی فشار بۆسەر دەسەڵات؟ دووھەم، بۆچی لە ھەرێمدا تەنھا دروستکردنی حیزبی سیاسیی دەبێت بە کەرەستەی خەباتکردن بۆ گۆڕانکاریی و بۆچی خۆپیشاندانەکان گەر لەلایەن حیزبەکانەوە رێکنەخرێن، ھەمیشە ڕوو لە توندتوتیژیی دەکەن؟
وەڵامی پرسیاری دووھەمیان قورس نییە؛ خۆپیشاندان لەناو ئەم دەسەڵاتە سوڵتانییەدا ناچێتە خانەی کردەیەکی مەدەنییەوە، چونکە وەکو مافێک سەیرناکرێت، بەڵکو وەکو مەترسییەک دەبینرێت کە گوایە دەستێکی دوژمنکارانە، زۆرجار دەرەکیی، لەپشتەوەیە. دەسەڵاتی کوردیی دەسەڵاتی ھەڵھێنانی تیۆری پیلان و موئامەرەیە لە ھەموو وەرزەکانی حوکمڕانیکردنیدا و بەردەوام بەدوای دوژمنێکی ناوەکیی وەھمییەوەیە. جگە لەمە ئەوەی لە دونیای ئێمەدا دەستنیشانی بڕی ھەرەزۆری پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتداران و کۆمەڵگا دەکات ترس و توندوتیژییە، چونکە ئەم دەسەڵاتدارێتییە نەک تەنھا باوەڕی بە ماف نییە، بەڵکو بە لۆژیکی ئاغا و رەعیەت مامەڵە لەگەڵ تاکەکەس و گروپەکاندا دەکات. رەعیەتش جگە لە گوێڕایەڵییەکی بەردەوام ھیچ مافێکی دیکەی نییە. خاڵێکی تر کە جێگای لەسەروەستانە ئەوەیە تێڕوانینێک لە دونیای ئێمەدا بووەتە باو کە پێیوایە ھەموو خۆپیشاندانێک دەبێت بە ڕاپەڕین یان شۆڕش دژ بە سیستەمە سیاسییەکە کۆتاییبێت. خۆپیشاندانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە دونیادا تەنھا ئاشتیخوازانە نین، بەڵکو ھەندێجار پڕن لە توندتوتیژیی، بەڵام وەک خۆپیشاندانەکانی کوردستان نین کە لە پشتی زۆربەی خۆپیشاندانەکانەوە خواستی ڕاپەرینی ھەیە و ھەموو بەرخوردێکی دەسەڵاتیش لەگەڵیاندا توندوتیژییەکی بێسنوورە. خاڵێکی دیکە کە شتێکمان لەسەروی توندوتیژیی خۆپیشاندانەکان پێدەڵێت ئەوەیە ساڵانێکە کۆمەڵگای ئێمە زۆربەی رێگا ئاشتیی و مەدەنییەکانی تاقیکردۆتەوە، کەچی یەک داواکاریی جێبەجێنەکراوە کە خەڵک روبەڕوی دەسەڵاتیان کردبێتەوە. نەک ھەر ئەمە، بەڵکو لە دونیای ئێمەدا بازنەکانی دەسەڵات تا دێت بچووکتر دەبێتەوە و بەکردەوەش لەسەر چەند خێزان و کەسایەتییەکی ناو سیستمە سیاسییەکە و دەرەوەی سیستمەکە تاپۆکراوە.
ھاوکات جگە لە قەتیسمان و لۆکاڵییبوونی خۆپیشاندانەکان لەناوچەی سلێمانیی کە یەکێکە لە کێشە و خەسڵەتە ھەرە سەرەکییەکانی ململانێ و ناڕەزاییدەربڕین لە دونیای ئێمەدا، دەسەڵات لە ھەرێمی کوردستاندا خەسڵەتی جیوەی ھەیە، پێکھاتێکە نە دەگیرێت و نە لۆکالیزە دەکرێت. ھەر ئەمەشە وادەکات کە پێکدادان و توندوتیژیی ببێت بە دەرئەنجامێکی لۆژیکی ھەموو خۆپیشاندانێک، چونکە خەڵکی ئێمە شوێنێکی نییە بەرامبەری بوەستێت کە بەرجەستەکەری سەرەکیی دەسەڵات بێت و داخوازییەکانی ڕووبەڕووبکاتەوە، نە مەڵبەندەکانی یەکێتی و نە لقەکانی پارتی مەرکەزی دەسەڵاتن، بۆئەوەی خەڵک لە سلێمانی داواکانیان رووبەڕوو بکاتەوە و نە رێگەشیاندەدرێت بڕۆن بۆ ھەولێر بەرامبەر بە پەرلەمان و حکومەت ناڕەزایەتییەکانیان نیشانبدەن. تەنانەت ئەگەر ئەم کارەشیان بۆ ئەنجامبدرێت، دیسانەوە پەرلەمان و حکومەت ھەڵقە سەرەکییەکانی ئەم دەسەڵاتە نین و چەندان ھەڵقەی تری دەسەڵات لەدەرەوەی ئەواندا ھەن کە بەبێ توندوتیژیی زۆر خۆپیشاندەران نایانگەنێ. ئەم دۆخە وادەکات خۆپیشاندەران ھەم نەزانن ڕوو لە کوێ و کێ بکەن، بۆئەوەی وەک دەسەڵات بەرامبەری بوەستنەوە، ھەم ماندووشبن لە درۆ و بێباکیی و گەندەڵییە قووڵ و فراوانەکانی سیستەمی حوکمڕانیی لە وڵاتدا و ھەم نەبوونی گوێگر و بەرپرسیارێک بیەوێت گوێ بۆ داواکاریی و کێشەکانیان بگرێت و ھەوڵی چارەسەرکرنیان بدات. لەمەش بترازێت دەسەڵاتداران لە کۆمەڵگای ئێمەدا دونیایەکیان دروستکردوە کە ناتوانن دەستکاریی بکەن بەبێ ھەڵوەشاندنەوەی بڕێکی گەورە لە پایەکانی سیستمە سوڵتانییەکە. ئەم دەسەڵاتە گیری خواردوە بە دەستی چارەکەسەدەیەک حوکمڕانیکردنێکی خراپ و وێرانەوە، بەدەست زمان و مژدە و بەڵێن و خۆشیی و ناخۆشییەکانی خۆشییەوە، گیری خواردەوە بەدەست ئەو یاسایانەوە کە خۆی دەریکردون، بەدەست ئەو دەزگایانەوە کە تەنانەت گەر وەک دیکۆریش ئامادەبن ھەر گرفتیان بۆ دروستدەکەن، لەوانەش بۆ نموونە پەرلەمان.
وەڵامی پرسیاری دووھەمیان ئاڵۆزترە و پێویستی بە تێڕامان و لێکۆڵینەوەی زۆر ھەیە، بەڵام ئێمە دەمانەوێت لێرەدا دەستنیشانی ھەندێک لەو ھۆکارانە بکەین.
یەکێک لە خەسڵەتەکانی کۆمەڵگای ئێمە و بەتایبەت ناوچەی سلێمانی، بەرھەمھێنانی گروپی نوێیە کە دەتوانن ڕۆڵی ستراتیژیی لەناو کایەی رۆشنبیریی و ھونەریی و سیاسییدا بگێڕن. ئەم گروپانە بەشێوەیەکی گشتیی بەرھەمی شارن. شار بەمانای بوونی تۆڕێک لە پەیوەندیی دابەشکردنی کار و توانای نوێی خۆڕێکخستن و ئامادەگیی گروپی کۆمەڵایەتیی نوێ کە بزاوتی کۆمەڵایەتیی و رۆشنبیریی نوێی بەرھەمدەھێنن. ئەم گروپە نوێیانە لەم سەردەمی گلۆبالییەدا لەڕێگای چەندین کەناڵ و بە شێوازی جیاواز بەسەر دونیای دەرەوەی خۆیاندا کراوەنەتەوە و تەکنەلۆژیای نوێیان لەبەردەستدایە بۆ دروستکردنی گوتار و مۆدێلی خۆڕێکخستن و کەرەسەی ناڕەزاییدەربڕین.
ھەرچی پەیوەندی بە کایەی سیاسەتەوە ھەیە، گەر تەماشای نەخشەی سیاسیی ھەرێمی کوردستان بکەین دەبینین ھەر سەردەمەو ھێزێک تیایدا گوتارەکانی باڵادەستدەبێت و ئەوانی تر بەرەو لاوازیی دەچن یان لانی کەم نابن بە تاکە ھێز کە نوێنەرایەتیی ھەموو کۆمەڵگای ئێمە بکات. سەردەمانێک حیزبی شیوعیی بوو، پاشان پارتی دیموکرات دروستدەبێت و ھەیمەنەی خۆی لەناو کۆمەڵگای ئێمەدا دروستدەکات و ململانێی حیزبی شیوعیی دەکات، لە شەستەکاندا پارتی دابەشدەبێت بەسەر دوو گروپی ستراتیژیی مەلایی و جەلالیی و، پاش شکستی ٧٤یش لە ناوەڕاستی ھەفتاکاندا یەکێتی و دروستدەبێت و لەناو یەکێتیشدا کۆمەڵە، پێش ڕاپەڕینیش ھێزە چەکدارە سیاسییە بچووکەکان بەرە لەگەڵ پارتیی و یەکتێیدا دروستدەکەن. لە کۆتایی ھەشتاکان و سەرەتای نەوەدەکانیشدا چەندین گروپی سیاسیی نوێی چەپگەر و ئیسلامیی دروستدەبن. لەم مێژووە درێژەدا ململانێی توندوتیژ و جەنگ یەکێکە لە ئامرازە ھەرە سەرەکییەکانی بەلاداخستنی ململانێ سیاسییەکان. ئەمەش وایکردوە شەڕی ناوخۆ ببێت بە بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی سیاسیی ئێمە. لەڕاستیدا جەنگ ئەوەندەی دەرەنجامی دروستبوونی گروپ و ھێزی سیاسیی نوێیە، ئەوەندە پابەستی دووبارەبوونەوەی بونیادێکی دێرین نییە لە کۆنی کۆنەوە بۆ ئەمڕۆ درێژبووبێتەوە. لە دوای ڕاپەڕینیشەوە بزوتنەوەی کۆمەڵایەتیی و رۆشنبیریی و میدیایی نوێ و ڕەخنەیی سەرھەڵدەدەن، تا ئەو شوێنەی لە ساتێکدا بەشێکی زۆری ئەم گروپە ناڕازییانە دەچنە ناو بزوتنەوەی گۆڕانەوە و لەوێدا فۆرمێکی سیاسیی و ڕێکخراوەیی بە داواکارییەکانیان ئەدەن. ئەم قۆناغەش یەکێک بوو لە قۆناغە مەترسیدارەکانی ناو کۆمەڵگای ئێمە و فۆرمێکی تایبەت لە جەنگی ڕانەگەیەنراو رووبەڕووی بزوتنەوەی گۆڕان و ئەندامان و ھەوادارانی بووبوەوە، بەر لە دروستبوونی بزوتنەوەی گۆڕانیش ھەوڵدانی بەردەوام بۆ کڕین و بێدەنگکردن و تێرۆرکردنی کەسایەتی ئەندامانی بزوتنەوە ڕۆشنبیریی و میدیایی و کۆمەڵایەتییەکان بەبەرفراوانی لەئارادابوو.
لە ئێستاشدا بێگومان گروپی جیاواز لە کۆمەڵگای ئێمەدا ھەن کە ھێشتا کردەی ستراتیژییان نییە و ناتوانن خۆیان رێکبخەن خۆیان لە "گروپی ناڕازیی"ەوە بگۆڕن بۆ "گروپی ستراتیژیی"، لە ھەمانکاتیشدا گروپی نوێ لەدایکدەبێت کە لەناو کایەی سیاسەتدا دەیەوێت رۆڵی ستراتیژیی بگێڕێت، "نەوەی نوێ" بە نموونە. دیارە ھەموو خۆڕێکخستنێکیش مانای دروستکردنی حیزب و لیست و جوڵانەوەی نوێ نییە، بەڵام کێشەکە لەوەدایە تا ئەم ساتەش لە کۆمەڵگای ئێمەدا ململانێی سیاسیی تاکە رێگایەکە بۆ دەستکاریکردنی پێکھاتی دەسەڵات. ئەم ھێزە نوێیانە چەندە ئاشتیخوازیش بن، ململانێکەیان لەکاتی رووبەڕوبونەوەدا لەگەڵ ئەم سیستەمە سیاسییەدا دەچێتە ناو خانەی ململانێیەکی توند و تیژەوە، چونکە ئەم مۆدێلە لە دەسەڵات نە ڕێگای ریفۆرمکردن دەدات و نە ئامادەشە ریفۆرمی ناوەوەی خۆی بکات. توندوتیژیش ئامرازی ژمارە یەکی حوکمڕانیکردنیەتی.
بڵاوكراوهتهوه له 30-12-2017