عهبدولموتهڵیب عهبدوڵڵا
2
شێوازی تهعبیری دهلالهتخوازانه
گروپی یهكهم/ شیعری دنیایی
شاعیری تازهگهری كورد له (دنیای شیعریی)هوه بۆ (شیعری دنیایی)، له كاری شیعرییهوه بۆ دهقگهرایی ههنگاوی ههڵێنا… بهڵام ئهگهر نیازی زمان له شیعری كلاسیزمی كوردیدا خۆ سهپاندن بنوێنێ، ههمیشه له سهر وهڵام وهستا بێت، نهك پرسیاركردن، ئهوه قسهی من ئهوهیه كه سهپاندنی زمان و نیازی دوور مهودای زمان یهكتر تهواو ناكهن، من لهو بهیهكنهگهیشتنهوه، له وهڵامهوه بۆ پرسیاركردن، له كارهوه بۆ دهقگهرایی قسه له شیعری دوای راپهڕین دهكهم!
بێگومان ههرگیز ناتوانین زمان له شیعر بكهینهوه، بهڵام دهشێ شیعر له ئایین بكهینهوه، دهشێ شیعر پرسیار بێ، نهك كار لهسهر وهڵامی ئاماده بكات… زمان شیعر بهڕێوه دهبات، بهڵام بیركردنهوهی ئاڕاستهكراو و وهڵامی ئاماده شیعر دهخاته ئابڵوقهوه، خهون و خهیاڵی شیعریی شیعرییهت ههڵدهنێت، بهڵام وێنهی دنیای واقیعی، خۆی له بابهتی حهقیقهتدا دهبینێتهوه…
زمان وهك ماڵی شیعر جیایه له زمانبازی، زمان وهك پرسیار جیایه له زمان وهك وهڵامی ئاماده، زمان تاقی بكهیتهوه جیایه لهوهی ژیان له رێگای زمانهوه تاقی بكهیتهوه… به بڕوای من چهمكی (شیعری دنیایی) شیعری نوێی كوردی و شیعری دوای راپهڕین به گشتی بهرهو (دهربڕینی دهلالهتخوازانهی زمان) و نیازی دوور مهودای زمان و بهتاڵی زمانمان دهكاتهوه، بهرهو (تهعبیری) و (تهعبیری ئهبستراكت) و (ئهبستراكت)مان دهبات، یان له كارهوه بهرهو دهقگهرایی دهبێتهوه.
دهشێ بهشێكی گهورهی شاعیرانی دوای راپهڕین، ههوڵبدهن گوزارشت له ههست و نهست و ئهو پڕشنگ و حاڵهته عهقڵییانه بكهن، كه كاریگهری رووداوهكان و شتهكان له دهروونی شاعیر دروستی دهكهن، بهشێكی گهورهی شاعیرانی دوای راپهڕین لاسایكردنهوهی ئهرستۆیانه رهتدهكهنهوه و وێنهی دنیای حهقیقی فهرامۆش دهكهن، خۆیان لهگهڵ خهون و خهیاڵهكانیاندا دهگونجێنن.
بێگومان رێبازی تهعبیری وهك ههڵگری خودگهراییهكی زیاد له پێویسته دهبینرێ… قسهكردنی من له شێوازی تهعبیركردنی دهلالهتخوازانه ناكهوێته نێو قسهكردنی زمانهوانی فهرهنسی (بوفۆن-Buffon 1707-1788)هوه، كه پێیوایه خودی مرۆڤ بۆ خۆی شێوازه، نه ون دهبێ، نهدهگوازرێتهوه، نهدهگۆڕێ. بهڵكو به گشتی ئهو شێوازگهرییه تهعبیرییهی من باسی دهكهم، بهشێكی زۆری ئاوڕدانهوهیه له زمانهوانی سویسری (شارل بالی 1865- 1947) قسهكردنی ئهو تهنها به بههای جوانی جیا ناكرێتهوه، بهڵكو قسهكردنه له میكانیزم و دیارده یان جێكهوتهی تهعبیری له زماندا، بهڵام ئهگهر بالی شێوازگهری تهعبیری له دوالیزمی شێوازگهری دهرهكی و ناوهكی، بیركردنهوه و دهربڕین، لۆجیكی زمان و ویژدانی زمان، بهها و گهیاندن، قسهكردن و نوسین… ههڵگرێتهوه، ئهوه من قسه له دهلالهتی زمان و راڤهكردن دهكهم! لێره دهمهوێ بڵێم بهشی زۆری شیعری نوێ و دوای راپهڕین خۆی له نێوان گوزارشتكردن و تهئویلكردندا ههڵدهنێت، پرسیاری دهق و پرسیاری وهرگر… ههر وهك زمانی شیعری نوێ و دوای راپهڕین دووره له راستهوخۆیی، ههڵگری روویهكه له رووهكانی حهقیقهتی دهروون! بهشێكی زۆری شیعرییهتی ئهو شێوازه له سهر لادانی زمانی و خوازه و رهمز بهرهو كهشفكردن ههنگاو دهنێت، ههڵبهته شێواز بۆخۆی ئامانج نییه، بهڵكو هۆكارێكه هونهرمهند یان ئهدیب له میانی ههوڵی كارهكانیدا بۆ كهشفكردنی ئهو دنیایهی كه تێیدا دهژی بهكاری دههێنێت.
لهو لێكۆڵینهوهیهدا پۆلینكردنی بهشێكی تایبهت له شیعری دوای راپهڕین و شێوازی نوسینی شیعری دوای راپهڕین، خۆی به تهمهنهوه ههڵناواسێت، بهڵكو خۆی له تایبهتمهندییهكانی نوسین و شێوازی گوزارشتكردندا دهدۆزێتهوه… لێرهدا ههوڵدهدهم گروپی یهكهمی شیعری دوای راپهڕین و شێوازی نوسینیان به مهعریفهی شیعری و خهیاڵی شیعری و بهرفراوانكردنی سنورهكانی گوتن و ئهزموونی ناوهوه ببهستمهوه، بێگومان بهشێكی زۆری ئهو بهرفراوانكردنهش دهكهوێته سهر فهزایهكی تا ئهندازهیهك ئازاد و زمانێك تا سنوری پهردهنهپۆشین… دهشێ ئهو گروپه (وهك من دهیبینم) لهو ناوانه (ئازاد سوبحی، ههندرێن، رۆژ ههڵهبجهیی، تهلعهت تاهیر، دلاوهر رهحیمی، داستان بارزان…) و زێتریش لهگهڵ جیاوازییهكانیان كۆبكهمهوه.
به گشتی شیعری نوێ و دوای راپهڕین بنهما ئاینییهكان و فهزای ئایدیۆلۆژی پشتگوێ دهخات، لهسهر مهیلی خودگهرایی و رهتكردنهوه رادهبێتهوه! شێوازی دهربڕینی دهلالهتخوازانهی (كاری گروپی یهكهم)ی شیعری دوای راپهڕین، خۆی له رێگای ژیانهوه نیشان دهدا و پشت به ریتمی ناوهكی دهبهستێ… زۆربهی شاعیرانی ئهو گروپه بۆ رهنگاوڕهنگكردنی مانا، گرامهر تێكدهشكێنن، ههوڵدهدهن جوانگوتن و چیگوتن بپارێزن، جهخت له شێوازی گواستنهوهی زمان له شێوهیهك بۆ شێوهیهكی دیكه دهكهنهوه (بابهتێك تهنها به لابردنی ئهویدی دهبێت بهو شتهی كه ههیه)! بۆ نموونه لادانی زمانی لای (رۆژ ههڵهبجهیی) به لابردنی تۆخكردنی گێڕانهوه كۆتایی دێت و شیعرییهت دهخاتهوه، بهڵام لادانی زمانی لای (ههندرێن) به تۆخكردنی گێڕانهوهوه بهنده، شیعرییهت له چیگوتن و جوانگوتن ههڵدهگرێتهوه… وهك چۆن ههندێكیان جهخت له دامهزراندنی پهیوهندی نوێی نێوان وشه و وشه، وشه و مانا دهكهن، بۆ نموونه (تهلعهت تاهیر) … ههندێكیان دوای رستهی شیعریی و دووباره كردنهوهی ناوكۆیی دهكهون، وهك (دلاوهر رهحیمی)… ئهو گروپیه لادانی دهلالی له وهسفه باوهكان به كاری خۆیان دهزانن، ههندێكیان لادانی دهلالی به وروژانی ماناوه ناس دهكهن، بهڵام به گشتی له سهر وێنهی شیعری و واقیعی ژیان كار دهكهن و ریتمی نوسینیان خاوه!
(دلاوهر رهحیمی) و كۆمهڵه شیعری (حكایهتی قوڕ، به قهڵهمی خهون نوس، چ 2013):
پهڕ و باڵی تهیرێ
پاش هاتنهوهیان له كێڵگهی ئهو جوتیارانهی خۆیان دهكوشت
فڕینیان لا پهشیمانییه
زمانی خاوی منداڵێ
لهگهڵ خوێندنهوهی سروودهكانی سهركهوتن
دهنگی پێ كوفره.
دلاوهر رهحیمی ههمیشه ههوڵدهدات لادانی دهلالهتخوازانه به وروژانی ماناوه بلكێنێ، لهو نموونهیهی سهرهوهدا ههموو رۆناكییهكه له سهر دهلالهتی (خۆكوشتن) و دهلالهتی (كوفر) دهوهستێ، پهیوهندی (تهیر و كێڵگه و جوتیار) به وڕوژاندنی خۆكوشتن رێچكهیهكی دیكهی بیركردنهوه به خوێنهر دهبهخشێت و خوێنهر له چاوهڕوانییهكهوه بهرهو چاوهڕوانییهكی دیكه دهبات، وهك چۆن لهو كۆپلهیهدا شێوازی گواستنهوهی ناوكۆیی له شێوهیهكهوه بۆ شێوهیهكی دیكه دهبینین… به مانایهكی دیكه پهیوهندی (زمان و منداڵ و سهركهوتن) ههمان وروژانی پهیوهندی نێوان (تهیر و كێڵگه و جوتیار) دهنوێنێ…
شاعیر پهیوهندی (تهیر- كێڵگه- جوتیار) به پرسی خۆكوشتن دهوڕوژێنرێ، ئهو پرسه له ئاسۆی چاوهڕوانی خوێنهردا بهرانبهر كۆمهڵێ (مهدلولی مرۆیی) دهبێتهوه، به مانایهكی دیكه خۆكوشتن له نێوان (تهیر- كێڵگه- جوتیار) ساتمه به خهیاڵی خوێنهر دهكات، ئهو ساتمهیه ههر تهنها خوێنهر ناوڕوژێنێ، بهڵكو خوێندنهوهیهكی دیكهشه بۆ تهیر و كێڵگه! دواجار ئهوهی كه لهو پهیوهندییانهوه رۆناكی زۆری له سهره دهلالهتی خۆكوشتنه، وهك گوتم رۆناكی خستنه سهر دهلالهتی كوفر له رستهی دووهمدا شێوازی گواستنهوهی زمانه له خۆكوشتن (مهدلولی مرۆیی) بۆ كوفر (مهدلولی كلتوری)… رستهی شیعریی یهكهم له پهیوهندی (تهیر- كێڵگه- جوتیار)دا چهمكی (خۆكوشتن) وهك كۆدێكی مرۆییانهی گوماناویی بهرجهسته دهكات، رستهی شیعریی دووهم، له پهیوهندی (زمان- منداڵ- سهركهوتن)دا، چهمكی (كوفر) وهك كۆدێكی كلتوری گوماناویی دهخاتهڕوو! دهمهوێ بڵێم كۆدی یهكهم مرۆڤ وهك كردهیهكی بهردهوام خۆی بهڕێوهی دهبات، بهڵام دووهم كلتور وهك كارێكی بۆماوه پێی ههڵدهسێت، كۆدی یهكهم زێتر خودگهرایی رۆڵی تێدا دهبینێ، كۆدی دووهم زێتر گشتگهراییه، به رووهكهی دیكه چهمكی خۆكوژی مرۆڤ پهیوهندییهكی گلۆباڵ دروست دهكات، بهڵام له پشت به كوفر دانانی دهنگدانهوهی دهنگی منداڵ كلتورێكی لۆكاڵی دهبینرێت… لهگهڵ ههموو ئهوانهشدا پهیوهندی نێوان (تهیر، كێڵگه، جوتیار و زمان، منداڵ، سهركهوتن) له زۆربهی بارهكاندا ئاسایی دهكهوێته، بهڵام چهمكی خۆكوشتن و چهمكی كوفر، ئهو پهیوهندییه ئاساییه تێكدهشكێنێ و خوێنهر دووچاری گومان و ساتمهكردن دهكات…
كۆمهڵه شیعری (لهبهر ئاوازێك نایهوێ ببێته گۆرانی، تهڵعهت تاهیر، دهزگای چاپ و بڵاوكردنهوهی ئاراس، چ 2011) شێوازی تهعبیری دهلالهتخوازانهی (تهڵعهت تاهیر) له سهر كۆكردنهوهی نێوان لێكدوورهكان (هاونهگونجاوهكان) وهستاوه، بۆ ئهوهی دهلالهت و مانایهك به رسته شیعرییهكان ببهخشێت… بۆ نموونه پشت به رهنگێك یان پهسنێكی نائاسایی دهبهستێ، یان وشهیهك و وشهیهكی دیكه… بۆ ئهوهی خوێنهر دووچاری ئاوڕدانهوه بكات، بۆ ئهوهش لێكدووركهوتنهوهیهكی خهیاڵی له نێوان پهیوهندییه ئاساییهكان، له نێوان وشه و وشه دادههێنێ، بۆ نموونه:
تۆ ههبیت ئاژاوهی دنیا نامێنێ
بهندیخانهكان دهبنه دایهنگه
تاوانبارهكان به دهنكه شقارته
پیكابی بچووك بۆ منداڵه ههژارهكان دروست دهكهن.
پهیوهندی نێوان (منداڵی دایهنگه) و (تاوانباری بهندیخانه) لێكدووره، بهڵام شاعیر رهههندێكی نوێ له پێناو مانایهكی نوێ و تێكشكاندنی ئاسۆی چاوهڕانی خوێنهران و ئاوڕدانهوه دروست دهكات… بێگومان ئهگهرچی وشهی (بهندیخانه) و (دایهنگه) دوو ناوی گشتگیرن، بهڵام وشهی (بهندیخانه) وهك تێگهیشتن له بری وشهی (دایهنگه) دژ به یهكن و پرسیار لهو نێوهدا دهچێنن، كهچی وهك شوێن دهشێ لهگهڵ یهك ئاشتمان بكهنهوه… به مانایهكی دیكه ئهگهر دایهنگه لهو وڵاتهدا بۆ خۆی بهندیخانه بێت و تاوانباریش ههمیشه منداڵی ههژاران بن، ئهوه زمانی شاعیر زمانی ئاوڕدانهوه و بهدواداچوون و رهخنهیه، یان به مانا (باختین)هكهی ئهنجامی پێكچواندنی (دایهنگه) و (بهندیخانه) پێكهنین و ئازادییه! بهڵام شاعیر به راكردن له واقیع، ناڕاستهوخۆ و له رێگای بهرجهستهكردنی هاونهگونجانی ئاسایی به هاوگونجانی نائاسایی تیروتوانجی خۆی دهوهشێنێ …
وهك گوتمان شێوازی دهربڕین له كاری ئهو گروپهدا بهشێكی گهورهی له رهنگدانهوهی ژیانهوه ههڵقوڵاوه، بهڵام له رسته شیعرییهكانی تهڵعهت تاهیر جگه له تهعبیركردن له رێگای ئاوڕدانهوه له ژیان و دهروون، جگه له لادانی زمانی له رێگای هاونهگونجانی دوور، لادانی زمانی زیاد له پێویستیش دهبینرێ، یان به مانایهكی دیكه لادان دهخاته سهر لادانهوه، ئهوهش كتوپڕی و ههدانهدان دهخاته نێو خهیاڵ و بیركردنهوه و خوێندنهوهوه، وهك چۆن تهختی ئاسۆی چاوهڕوانی خوێنهر دهخاته لهرزهوه و چاوهڕوانییهكی بێ چاوهڕوانی دروست دهكات… دهمهوێ بڵێم له نێوان لادان و لادان خستنهسهر، ههدانهدان و بۆشاییدا سپێتی دروست دهبێت، ئهو ههدانهدان و بۆشاییانه جولهیهكی نائاسایی له ئاوڕدانهوهی خهیاڵ و بیركردنهوهی خوێنهر دهسازێنن:
ئیرهیی به چاوی منداڵهكهم دهبهم
دهتوانێ ركه بگرێت
تا رۆناكی بكاته پلیكانه و خۆر تام بكات
بادهم ماچ بكات و
چیڕۆك بخاته پاروه نانێكهوه. ل39
شێوازی تهعبیری ئهبستراكت
گروپی دووهم/ دنیای بهتاڵی شیعری
دهشێ به پێی ئاگایی من و دهرككردنی من كاری گروپی دووهم، لهو ناوانه ههڵگرینهوه (تهیب جهبار، شاڵاو حهبیبه، پهروێز زهبیح غوڵامی، جهمیل مورادی، رابهر فاریق، بهشدار سامی، بهیان عهزیزی…) لهگهڵ جیاوازییهكانیان… شێوازی نوسین له دنیای بهتاڵی شیعریدا، شێوازی (تهعبیری ئهبستراكت)ه، واته له رووی جوله و ریتم و داڕشتنهوه تهعبیرییه و له رووی ماناوه رووت دهكهوێتهوه! به گشتی گروپی دنیای بهتاڵی شیعری بهشێك له هێزی خۆی له لادان و ئاماژه خهرج دهكات، بۆ پڕكردنهوهی رووتی مانا و بۆشاییهكانی ههوڵدهدات تا سنورێ، پشت به خهیاڵی خوێنهر ببهستێ، بۆ ئهو مهبهستهش له رێگای جولهی شیعریی و دهربڕینی واقیعی كارئاسانی بۆ راڤهكردن و خهیاڵی خوێنهر دهكات! واته له زۆربهی بارهكاندا جولهیهكی تهعبیری دهكێشی و ماناكانی لێ دادهماڵێ و رووتی دهكاتهوه، بۆ ئهوهی جوله به گومان و خهیاڵ بدات، به گشتی له سهر جوله و جوانی كار دهكهن و ریتمی نوسینیان نیمچه خاوه…
بهڵام (تهیب جهبار) له داڕشتندا ئاسۆییه و له جووڵهدا ستوونی دهكهوێتهوه، واته وشهكان به شێوهیهكی ئاسۆیی له رووی بیر و مهبهست و ئاگایی و دروستی ماناوه رستهكان تهواو دهكهن و دیار و رهوانن، شاعیر پهیڕهوی له یاسا و رێسای زمانهوانی و پهیوهندی رێزمانی دهكات، بهڵام دهلالهتهكانی له (ئاستی ستوونی)دان و لهگهڵ (ئاستی ئاسۆیی) داڕشتندا هاوگونجاو نایهنهوه و لهگهڵ ههستپێكراوه گشتییهكان و بینراو و ههسته مرۆییه باوهكان و واقیع دژ دهكهونهوه، ئاستی ستوونی یان دهلالهتهكان جولهی رهمزی و فره رهههندی دهنوێنن، دهلالهتهكان بۆ قووڵایی ماناو جوانی شۆڕ دهبنهوه… ئهو جیاوازییهی تهیب جهبار خۆی تێكهڵ به سروشتگهرایی و پێكچوواندنه هاونهگونجاوهكان و بهرفراوانكردنی خهیاڵی فانتازی و لادان له واقیع و لادانی دهلالی زیاد له پێویست و دروستكردنی فهزایهكی ناباوی شیعری دهكات! ههموو ئهوانه له لای (پهروێز زهبیح غوڵامی) پێچهوانه دهبێتهوه، دهمهوێ بڵێم پهروێز زهبیح غوڵامی له داڕشتندا ستوونییه و له جولهدا ئاسۆییه؟!
به گشتی كاری گروپی تهعبیری ئهبستراكت له یهكهم (ئاماژه)دا چاو له پێش خۆیان دهكهن، ئهو ئاماژهكردنه چ حهقیقی بێت یان خهیاڵی، چ وهك جووڵهی شیعری بێ، چ وهك دهربڕینی واقیعی رۆژانه… دواتر ههموو ئهو گوتارانه له نێو بۆشایی و سپێتی ون دهكهن و شێوهیهكی ئهبستراكتی پێدهبهخشن، (بهڵام ئاماژه ناوبراوهكان لای تهیب جهبار لهو قوڵاییهدا ون نابن و دووباره خۆیان دهنووسنهوه؟!…)
به گشتی ئهو شێوه تهماشاكردنه، سهیركردنی واقیعه وهك واقیعێكی گوماناوی، لهلایهكی دیكهوه ساتمهكردنه به خوێنهر وهك جووڵهی شیعریی… به مانایهكی دیكه سهیركردنی دنیایه به چاوی شیعر و گومانهوه، واته له چاوی شیعر و گومانهوه دێنه ناوهوه و ساتمه به ئاسۆی چاوهڕوانی خوێنهر دهكهن! تێگهیشتنمان بۆ ئهو دوو شێوه له تهماشاكردن لهو دهرككردنهوه سهرچاوه دهگرێ، كه ئهگهر چهمكی گومان پهیوهندی نێوان شوێن و كات له واقیعدا تۆخ بكاتهوه، ئهوه جووڵهی شیعری دهلالهت و لێڵی ماناكان چڕ دهكاتهوه.
دنیای بهتاڵی شیعریی و خهسڵهتهكانی شێوازی تهعبیری ئهبستراكت، گهیشتنه به دوورترین خاڵی ههستكردن به واقیع و ههستكردن به وشهی رووت و بهركهوتنی خهیاڵی خوێنهر، دواجار لهو شێوازهدا خهون جوانترین وێنهی بهرجهسته و دهرككراوه، وهك چۆن دهتوانین ساتمهكردن له بۆشایی، به بۆشاییهكانی نێو بوونی مرۆڤ بچوێنین… دهتوانین ئهو شێوازه تهعبیری ئهبستراكته دابهشی دوو شێوازی بهنێویهكداچوودا بكهین.
یهكهم، ئهبستراكتی تهعبیری (گهردوونی): ئهو شێوازه دوو رووی ههیه:
رووی یهكهمی له سهر كزی ریتم و بایهخنهدان به گرامهر و بایهخدان به شێوازی دهربڕینی ستوونی وهستاوه، چڕی و پڕی و ونبوون لهخۆ دهگرێت، نموونهی ئهو شێوازه له شیعرهكانی (پهروێز زهبیح غوڵامی) و نموونهی دیاری له فهوزای شارییانهی (كراكه)ی (رهزای عهلی پوور)دایه…
رووی دووهمی له جووڵهی سروشتی (ئهو شیعرانهی ئاوڕ بۆ پێشهوه دهدهنهوه)ی (تهیب جهبار) به مانای خاوی ریتم و بایهخدان به گرامهر و بایهخدان به شێوازی ئاسۆیی دهربڕینی رسته و یهكتر تهواوكردنی وشه و به دوایهكداهاتنی مانا بهرجهسته دهبێت، یهكهمیان گۆڕینی ئاگایی و نیگا دهنوێنی، دووهمیان گۆڕینی كردهی دیتن و بۆشایی درێژ دهكاتهوه…
له شێوازی ئهبستراكتی تهعبیری گهردوونی، بونیادی جووڵه (ئاوڕدانهوه بۆ واقیع) پێكهاتهی رسته دیاری دهكات، ئهو ئاوڕدانهوهیه ههوڵدهدات له رێگای هونهری سوریالی و سۆفیگهری و دنیاییهوه ئهزموونی بوونگهرایی گهردوونی خۆی بنوێنێ، یان دهربڕین له ناخی سوبێكت و دنیابینی كهسی بكات… بهو مانایهش له رووی تهعبیرییهوه (شێوهكان) دیاری دهكهن، له رووی ئهبستركتهوه (گهردوونی) خۆی دهنوێنێ!
بێزاری بۆ باخێكی بردم
منداڵێك به بۆیه كێشابووی
«كۆمهڵه شیعری كهسێك لێرهوه تێپهڕی، شاڵاو حهبیبه، 2008،ل21»
لهو كۆپلهیهی شاڵاو حهبیبهدا دوو جووڵه دیاره، جولهیهكی واقیعی كه بێزاری دهینهخشێنێ، جووڵهیهكی رووتی وشه كه لهسهر كاغهز به دهستی منداڵێك كێشراوه، یهكهمیان ههست و هوشیاری رابهرایهتی دهكات، دووهمیان نهست و ناهوشیاری… ئهو كۆپلهیه له رووی جووڵهی شیعری و داڕشتنهوه تهعبیرییه، بهو مانایهی كه ههستكردن به بێزاری پهیوهندییهكی راستهوخۆی به نهست و دهروونهوه ههیه، بهڵام له رووی ماناوه رووته بێزاری باخێكه كه عهقڵی سپی منداڵ وێنهی كێشا بێت، ئهوهش ههمان رهههند و مانای باخی سروشتی به دهستهوه نادات، بهڵكو دهبێ بۆ پڕكردنهوهی رووتی و بۆشاییهكانی ههمیشه پشت به خهیاڵ و لێكدانهوهی ناوهوهی خوێنهران ببهستین، ئهو پشت پێبهستنهش سهیركردنی دنیایه به چاوی شیعر و گومانهوه و ونبوون لهخۆ دهگرێت! دواجار ئهو دوو دنیایهی شیعری تهعبیری ئهبستراكت، له رووی تهعبیرییهوه مهعریفهی شیعریی و دنیابینی كهسی دهكێشێ، له رووی ئهبستراكتهوه بهرهو ئهزموونی بوونگهرایی گهردوونیمان دهكاتهوه.
ههموو ئهو قسانه دهمانبهنهوه بۆ نوسینێكی پێشتر لهسهر شاڵاو حهبیبه و لهوێدا گوتم (ئایزهر)ی رهخنهگر پێیوایه مهرجی كارلێكردنی (دهق) و (خوێنهر) لهیهكنهچوونه! ئهو لهیهكنهچوونه، نهچوونهوه سهر ناوكۆیی باو و روانینی باوی نوسهر و خوێنهره، ئهوه ئهو كاتهیه، كه نوسهر و خوێنهر ناسنامهی یهكتر لهبیر دهكهن. یان خۆیان له ناسنامه كۆنهكهیان دهكهنهوه، لهو كاتهدا ههر یهك له دانوستان لهگهڵ یهكتردا حهقیقهتی خۆیان له سهر نا»شت» یان ناڕێككهوتن و نهگونجان وێنا دهكهنهوه: بێزاری بۆ باخێكمان دهبات، منداڵێك به بۆیه كێشاویهتی… له باخی واقیعهوه بۆ باخی سهر كاغهز، له باخی تهعبیرییهوه بۆ باخی ئهبستراكت… ئهو بۆشاییهی له نێوان زیندهگی و شتدایه، ئهو نهگونجان و ناڕێككهوتنه دهبێته هاندهرێك بۆ خوێنهر تاكو ههوڵی پڕكردنهوهی بدات، له سهر بنهمای ئهو نهگونجان و ناڕێككهوتن و بۆشاییه و ناشته پهیوهندی نوێ دادهمهزرێ! بێگومان دامهزراندنی پهیوهندی نوێ له نێوان نوسهر و خوێنهر، له سهر ههوڵی پڕكردنهوهی ئهو بۆشاییانهوه دێت كه خوێنهر ساتمهی لێكردووه.
كۆمهڵه شیعری (تهیب جهبار، ئهو شیعرانهی ئاوڕ بۆ پێشهوه دهدهنهوه، سلێمانی 2011)
باشتر وایه،
دهست بكهین…
به هاڕینی تاریكی
ئاردهكهی بكهین به پهین…
بۆ چیمهنی ئهستێره.
دهست بكهین…
به رنینی قژی مانگ.
ههگبهیهكی لێ بچنین،
بۆ سهفهی رێی كاكێشان،
پڕی بكهین له كولێره. ل106
قسهم لهوه نییه نیازی هاڕین، بهرههمهكهی ئارد دهبێ، یان پهین، بۆ چیمهنی سهوزی باخچه دهبێ، یان بۆ چیمهنی زهردی ئهستێره… ههوڵدهدهم قسه لهوه بكهم، چۆن وشهكان یهكتر تهواو دهكهن و له سهر هێلێكی ئاسۆیی بهدوایهكدا دێن و گۆڕینی كردهی دیتن دهسازێنن و جوڵهی بۆشایی دهنێنهوه! ئهوهی له هاڕینی تاریكی ساتمه دهخاتهوه، یهكتر تهواو كردنی وشهكان نییه، ئاماژه و دهلالهته، خوێنهران له نێوان ئاماژهكردنی وشهی (هاڕین) و دهلالهتهكانی وشهی (تاریكی) خۆیان له ناسنامه كۆنهكهیان دهكهنهوه، یان به شێوهیهكی ستوونی له گۆڕینی كردهی دیتنهوه دهكهونه بۆشایی به دواداچوونی ئاماژه و دهلالهتهوه، له سهر ئهو بۆشایی و نهگونجانه بیر له جولهیهكی نوێ دهكهنهوه، ئهوهش مهرجی كارلێكردنی دهق و خوێنهره… وهك چۆن بۆ رنینی قژی مانگ و ههگبه دروستكردن ههر وایه…
ئهوهی لهو كۆپلهیهدا سروشت به واقیعهوه دهبهستێتهوه (به بیرهێنانهوهی چیمهنی سهوزایی زهوی) و خودی (كولێره)یه، سروشت له رێگای به بیرهێنانهوهی چیمهنی سهوزایی و كولێرهوه به واقیعی رۆژانه دهگاتهوه، یهكهمیان لێوردبوونهوه و خهیاڵ بهڕێوهی دهبات، دووهمیان ههستی برسێتی و ژیان… به بیرهێنانهوهی چیمهنی سهوزایی و به بیرهێنانهوهی كولێره، داڕشتنی رسته له مانای سروشتهوه بۆ واقیع دهبات، ئهوهش به ئاسۆیی بوونی وشهی ژیان و به ستوونی بوونی مانای ژیانمان لا روونتر دهكات… بهڵام رهنگه پرسیاری خوێنهری رهخنهگر به خودگهراییهوه بهند بێت؟
من پێموایه گهڕانهوهی (تهیب جهبار)ی شاعیر بۆ چهمكی سروشت، پێكهاتهی رسته و گهردوونی بوون، دیاری دهكات، نهك ئاوڕدانهوهی بۆ واقیعی رۆژانه… ههموو تهماشاكردنێكی دیكه بۆ نهرمی و زبری سروشت و رامان له پرسه گهردوونییهكانی بوون… ئاماژه و پێكهاتهی دهلالی رسته دیاری دهكات! دهمهوێت بڵێم تهیب جهبار وهك مرۆڤی ژاپۆنی سهرقاڵی بابهتی تایبهت و روخساری كۆنكریتی پرسه گهردوونییهكانی بوون بووه… سهرمهستی تهماشاكردنێكی بێ سنوری سروشت بووه، ئهو تهماشاكردنه جوانی و چێژێكی پێدهبهخشێت، جوانی و چێژێك كه تێكهڵ به دیدی دهلالهتخوازانه دهبێ… بۆیه بهرانبهر چیمهنی ئهستێره، قژی مانگ، رێی كاكێشان و نهێنیه سهرسوڕهێنهرهكانی سروشت، گوتاری دوو لایهنهی خۆی ههیه! بهو مانایهی كه سهرێكی به واقیعی ژیانهوه (كولێره) بهستراوهتهوه و سهرهكهی دیكه به نادیار (چیمهنی ئهستێره) و بۆشاییهوه، من قسه له كولێره ناكهم، به دوای چیمهنی ئهستێرهدا دهڕۆم…
سروشت له تێڕوانینی ژاپۆنییهكان تیشكۆی ژیانێكی ههتا ههتایه و كرانهوهیهكی بێ سنوره بهرانبهر بۆشایی و نادیار. بهڵام مهرج نییه تهیب جهباری شاعیر لایهنگیری ئهو تێڕوانینه بێت، ئهو له رێگای گوتاری تایبهتی خۆیهوه به ماناكانی چیمهنی ئهستێره، پڕۆژهی تایبهتی دادهمهزرێنێ: پڕۆژهی شهقامی ئاوڕدانهوه بۆ پێشهوه، پڕۆژهی باڵهخانهی شاخی قووڵ، پڕۆژهی پردی پهڕینهوهی راوهستان، به بیرهێنانهوهی ئهو پرۆژانه له واقیعدا مشتومڕێكی نادیار و شاراوه دهنێتهوه… ئهو گوتاره دوو لایهنه، له وهڵامی ئهویدیكه رهنگی گرتووه. بهڵام له كۆی پڕۆژهكانیدا جگه له پاكژی سروشت، پاكژی دڵیش گرنگه، جگه له سروشت وهك كهرسته، ژیان وهك جوله بایهخی خۆی ههیه، جگه له گوتاری تایبهت، گۆڕینی كردهی دیتنیش رۆڵ دهگێڕێ… بهڵام ههمووان به ماناكانی چیمهنی ئهستێره بهرهو بۆشایی شیعری و ساتمهكردن به خوێنهران دهكرێنهوه!
شێوازی ئهبستراكتی تهعبیری گهردوونی، لای تهیب جهبار له پهیوهندیكردن به جولهوه، ئاماژه و دهلالهتی خۆی دهنوێنێ، جا سوریالییانه بێ، یان وهك پڕۆژهی شیعری دنیایی، سروشتگهراییانه بێ، یان وهك پڕۆژهی خودێكی نادیار… ههموو ئهوانهش پهیوهندییهكی بوونگهرایی له نێو ژیان وهك جوله، گوتاری تایبهت، كردهی دیتن دهسازێنن، ههموو ئهوانهش پهیوهندییهكی بوونگهرایی له نێوان سروشت و واقیع، شیعر و جیهانبینی… دروست دهكهن! چێژی شیعری له شۆڕبوونهوه بۆ ئهو پهیوهندییه گهردوونییه دایه، دهرككردنی ئهو پهیوهندییه گهردوونیهش به لێوردبوونهوهی سروشتهوه بهنده و لێوردبوونهوهی سروشتیش له رێگای جولهی ژیان و جولهی ژیانیش جوانی دیتن دهنهخشێنێ، وهك چۆن جوانی دیتن به بێ جوله بوونی دهكهوێته گومانهوه، بۆشاییهكانی دهقیش به بێ گهڕاندنهوهی سروشت بۆ مرۆڤ و بۆشاییهكانی نێو بوونی مرۆڤ، دهكهوێته نهبوونهوه!
نموونهیهكی دیكهی بهرچاو له شیعرهكانی (پهروێز زهبیح غوڵامی) دایه:
«مامیلاریا»
كورسییهكی خهیاڵیم و
سیگارێكی داگیرساو له ههوادا
كهس نامبینێ!
بێجگه لهو باڵندانهی
كه وێنهی مردووانیان به دهنووك گرتووه و
تێدهپهڕن!
ههمووان تهنیان!
ژنێ له مندا كاتژمێر ئاوڕووت دهكات و دهگریت.
كهس نایبینێ!
كراسێكی ئاویم و
پێكهنینێكی ههڵواسراو له بادا.
ههمووان تهنیان!
باران زێبڕایهكه
بێوچان پهنجهرهكهم دهلێسێتهوه!
له ئاوڕدانهوهمان بۆ واقیع نه كورسی خهیاڵی ههیه و نه سیگاری داگیرساو له ههوادا، نه باڵنده وێنهی مردووان به دهنووك دهگرن و نه پێكهنینی ههڵواسراو له بادا، نه كراسی ئاویی ههیه و نه باران له زێبڕا دهچێ… بهڵام له ئاوڕدانهوهمان بۆ ئهفسانه ههموو ئهوانه قسهیان لێكراوه، به گشتی له واقیعدا ههموو ئهوانه وهك جولهی (ئاسۆیی) رووت دهكهونهوه، وهك خهیاڵ فهنتازین! واته لهلایهك وهك واقیعی لۆكاڵی لهگهڵ یاسا و رێسای زمانهوانی و پهیوهندی رێزمانی ههڵناكهن، له لایهكی دیكه خهیاڵی خوێنهران دهكهنهوه! دهمهوێ بڵێم ئهو شێوه ئاسۆییه وهك بیر و مهبهست و ئاگایی، دهتوانن له رێگای دهلالهتی (ههمووان تهنیان) رسته دوورهكان لێكنزیك بكهنهوه و كۆیان بكهنهوه! وهك چۆن دهشێ دهلالهتی (ههمووان تهنیان) لێكدووركهوتنهوهی زێتری رسته دوورهكان بنوسێتهوه و دژ به واقیعی بینراو بێتهوه؟!
له رووی داڕشتندا (ستوونی)ن و لهگهڵ ههستپێكراوه گشتییهكان و خهیاڵی نهبینراو و ههسته مرۆییه شاراوهكانی كلتوری رۆژههڵاتی هاوگونجاو دێنهوه، بهو مانایهش شاعیر (وهك سندباد) لهسهر كورسییهكی خهیاڵی له ههوادا دانیشتووه و سیگاری داگیرساندووه و كهسیش نایبینێ؟! ژنێك زهمهنی له پێناو دهژمێرێ و كهسیش نایبینێ… (ئهوهش پڕكردنهوهی بۆشاییهكانه به خهیاڵی خوێنهر) به دیوهكهی دیكهش ستوونی بوونی ئهو وشانه له فره رهههندی خهیاڵی تاكی داهێنهر و رهمز و فانتازیا و جوانی شاراوهدان، بهو مانایهش شاعیر ههوڵدهدات مانا چهسپاوهكان به جوانی شاراوه بلهرزێنێ و شێوهی بهتاڵی شیعری به رهمز و دهلالهتی تازه پڕ بكاتهوه و چڕی و پڕی و ونبوونی شیعری بنوسێتهوه!
126 جار بینراوە