* خهمی خاک *
دهبا خهممان خهمی خاک بێ و خهمی خاکمان له سهر چاو بێت
دهبا گیانی به یهک بوونمان،وهکوو سێبهر له بهر چاو بێت
دهبا ههمووان قهتارێ بین،له پۆل مهلی خۆشهویستی
خاکپهرست بین،گوڵپهرست بین،شیرینتره له خۆویستی
دهبا دڵی کوڕ و کاڵمان،به نیشتمان ئاشت کهینهوه
تهمی کێوی ڕامانی دڵ،له ناو دڵیان بسڕینهوه
دهبا دهنگی بانگی بابان،سابڵاغی شین به نوێژ بێنێ
بزهی قهڵای ههولێرهکهم،ماردینی تار به نوور بێنێ
دهبا شیله و گهزۆی ئهشق،بڕژێتهوه دڵی دڵلاو
ئهوینی خاک بگرێتهوه،پهنجهرهی دڵ وهکوو لاولاو
دهبا ههمووان خاکپهرست بین،خاک به ئاودا نهدهینهوه
که لێمان ڕۆیی،به قهڕنێتر،به تۆزی پای ناگهینهوه
به تۆزی پای ناگهینهوه........
سهدان ساڵه،له وێرانه ماڵی خۆمدا،کتکهکۆرهی گۆشهی متبهقی سوڵتانم.
سهدان ساڵه،حهوشوبهرهی خۆم واڵایه و له بهر دهرگهی دزانی خۆم پاسهوانم.
سهدان ساڵه،ڕۆژێک دهبم به مهیتهری والی بهغدا ،ڕۆژێک له تاران کووتاڵم؛
ڕۆژێک لیفکهم گهڵی ژنی سوڵتان دهشۆم،ڕۆژێک گهسکم شام دهماڵم.
سهدان ساڵه،وهکوو چنگێک دانهوێڵه ئاشی مێژوو فڕێی داوم؛
ههر چوار دهورم شارۆچکهیه و مێرووله دهمیان تێناوم.
سهدان ساڵه،کاسهسهرم منارهیه،کێ بێ، دهنگی تیا ههڵدهبڕێ.
سهدان ساڵه،نیشتمانم نێرگهلهیه،کێ بێ، به دهمیهوه دهگرێ.
من پشتێکی بریندارم،له قامچی خۆم ڕاپهڕیوم؛
من لافاوێکی لاسارم،لهو کهنارانه ههڵساوم که تهنگیان پێ ههڵچنیوم.
نانیشمهوه،نانوومهوه،بێئارامم؛
ئارامی من چرایهک بوو،ڕهشهبای دهورم خوێنی ڕشت.
بێبهزهییم،بهزهیی من زهریایهک بوو، بینیان پێوه نا و ههڵیانمشت.
که من دان بم، کوا دهرفهت؟ یا من یا مێروو.
که من خوێن بم،کوا دهرفهت؟یا من یا زێروو؟
قهحبهن ئهوانهی پێم دهڵێن:دان و مێروو برای یهکن!
قهحبهن ئهوانهی پێم دهڵێن:خوێن و زێروو برای یهکن!
قهحبهن ئهوانهی پێم دهڵێن:ماسی و چهنگاڵ،مشک و جهواڵ،
دهست و چزوو برای یهکن!
وهرن خهڵکه!له نێچیر و زام بپرسن،بڵێن تو خوا ! خهنجهر ههیه زام تیمار کا
ڕاوچی ههیه،نێچیر نهخوا ؟
ده له دار بهڕوو بپرسن،تهوری دیوه دار بڕ نهبێ؟
قهحبهن ئهوانهی پێم دهڵێن:ماری شیرین ژاریش ههیه!
قهحبهن ئهوانهی پێم دهڵێن:تهوری برای داریش ههیه!
من پشتێکی بریندارم،من لافاوێکی لاسارم،بێئارامم،بێبهزهییم.
ئارامی من،چرایهک بوو،ڕهشهبای دهورم خوێنی ڕشت؛
بهزهیی من زهریایهک بوو،بینیان پێوه نا و ههڵیانمشت!
(استاد عهبدوڵڵا پهشێو- 1981 )
(پس از روانخوانی شعر زیبای بالا،واژههایی را که زیرشان خط کشیده شده به فارسی ترجمه کنید.)
۱- مادها: سرسلسله:دیاکۆ- آخرین حاکم: آستیاگ- تاریخ حکومت:از700 تا 550 پ.ز
2- فرمانروایان بابان :سرسلسله:پیربوداق مشهور به بابا- آخرین حاکم:خلیل خالد پاشا- تاریخ حکومت:از1075 تا 1311 ھ.ق
3- فرمانروایان اردلان:سرسلسله:بابا اردلان- آخرین حاکم:عباس خان سردار رشید- تاریخ حکومت:از564 تا 1342ھ.ق
4- خاندان زنگنه:سرسلسله:نجف قلی خان زنگنه- دکتر عبدالحمید اعظمی زنگنه
5- فرمانروایان هکاری:سرسلسله:امیر عزالدین شیر هکاری- آخرین حاکم: زکریا بیگ هکاری- تاریخ حکومت:از789 تا 1005ھ.ق
6- فرمانروایان منتشا: سرسلسله:بهاالدین منتشا بیگ- آخرین حاکم:لیث بیگ منتشا- تاریخ حکومت:از700 تا 829ھ.ق
7- فرمانروایان ملکان: سرسلسله: ملک سلیمان- آخرین حاکم:ملک سلطان حسین- تاریخ حکومت:از700 تا 1005ھ.ق
8- فرمانروایان مروانی: سرسلسله:دۆستهک- آخرین حاکم:عیسکان حمیدی مروانی- تاریخ حکومت:از321 تا 540ھ.ق
9- فرمانروایان محمودی: سرسلسله:امیر محمود- آخرین حاکم:علی پاشا محمودی- تاریخ حکومت:از- تا 1049ھ.ق
10- فرمانروایان لر بزرگ(فضلویه): سرسلسله:ابوطاهر فضلویه- آخرین حاکم:امیر غیاث الدین فضلویه- تاریخ حکومت:از-540 تا 830ھ.ق
11- فرمانروایان لر کوچک(خورشیدی): سرسلسله:شجاع الدین خورشید- آخرین حاکم:شاه وردی خان خورشیدی - تاریخ حکومت:از-570 تا 1006ھ.ق
12- فرمانروایان گوڕکێڵ: سرسلسله:امیر حاجی بدر- آخرین حاکم:امیر احمدبن محمد گوڕکێڵ- تاریخ حکومت:از-900 تا 1005ھ.ق
13- فرمانروایان گلباغی: سرسلسله:عباس آغا- آخرین حاکم:محمد قلی اسد گلباغی- تاریخ حکومت:از-900 تا 1092ھ.ق
14- فرمانروایان کلس و اعزاز: سرسلسله:امیر مند بیگ کلس- آخرین حاکم:امیر بشیر جانبولاد- تاریخ حکومت:از-900 تا 1252ھ.ق
15- فرمانروایان قوچان: سرسلسله:شاه قلی سلطان زعفرانلو- آخرین حاکم:خان ابدال خان- تاریخ حکومت:از-1100 تا 1195ھ.ق
16- فرمانروایان عمادی: سرسلسله:عمادالدین عمادی- آخرین حاکم:شیخ خطار عمادی- تاریخ حکومت:از-1080 تا 1274ھ.ق
17- فرمانروایان صاصونی(حهزۆ): سرسلسله:امیر عزالدین- آخرین حاکم:احمد بیگ صاصونی- تاریخ حکومت:از-900 تا 1005ھ.ق
18- فرمانروایان شیروان: سرسلسله:میر حسین شیروان- آخرین حاکم:میر شمس الدین ایروان- تاریخ حکومت:از-900 تا 1005ھ.ق
19- فرمانروایان شبانکاره: سرسلسله:علی رامانی شبانکارهای- آخرین حاکم:ملک مظفرالدیم محمدرامانی شبانکارهای- تاریخ حکومت:از-421 تا 756ھ.ق
20- فرمانروایان سیا منصور: سرسلسله:خلیل خان سیا منصور- آخرین حاکم:دولتیارخان سیا منصور- تاریخ حکومت:از- تا 998ھ.ق- منطقهی گروس
21- فرمانروایان سویدی: سرسلسله:امیر شهاب سویدی- آخرین حاکم:سلیمان بیگ سویدی- تاریخ حکومت:از- تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
22- فرمانروایان سلیمانی (سلیفانی): سرسلسله:مروان- آخرین حاکم:ابراهیم بیگ اقساق- تاریخ حکومت:از- تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
23- فرمانروایان زرقی: سرسلسله: امیر حمزه درزینی ازرقی- آخرین حاکم:عمر بیگ ترجیل- تاریخ حکومت:از- 907 تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
24- فرمانروایان خیزان: سرسلسله:امیر داود خیزان- آخرین حاکم:امیر حسن خیزان- تاریخ حکومت:از- 824 تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
25- فرمانروایان پازوکی: سرسلسله:حسین علی بیگ پازوکی- آخرین حاکم:اویس بیگ دوم پازوکی- تاریخ حکومت:از- 900 تا 985ھ.ق- شمال کوردستان
26- فرمانروایان برادۆست: سرسلسله:امیر غازی قران برادۆست- آخرین حاکم:الغ بیگ برادۆست- تاریخ حکومت:از- تا 1020ھ.ق- شرق کوردستان
27- فرمانروایان بدلیس: سرسلسله:ملک اشرف بدلیسی- آخرین حاکم:امیر عبدال خان بدلیسی- تاریخ حکومت:از- 625 تا 1066ھ.ق- شمال کوردستان
28- فرمانروایان ارومی: سرسلسله:امیر صدقه بن علی ارومی- آخرین حاکم:امیر صدقه ثانی- تاریخ حکومت:از-170 تا 212ھ.ق- شرق کوردستان
29- فرمانروایان سنجابی: سرسلسله:شیر محمدخان- آخرین حاکم:اللهیار خان سنجابی- تاریخ حکومت:از-1260 تا 1326ھ.ق- شرق کوردستان
30- فرمانروایان شمذینان: سرسلسله:شیخ طاها نهری شمذینانی- آخرین حاکم:شیخ عبیدالله نهری- تاریخ حکومت:از-1250 تا 1296ھ.ق- شمال کوردستان
31- فرمانروایان سالاریان: سرسلسله:مرزبان سالاری- آخرین حاکم:ابوالهیجا سالاری- تاریخ حکومت:از-334 تا 381ھ.ق- شرق کوردستان
32- فرمانروایان روادیان(شدادیان): سرسلسله:محمد بن شداد- آخرین حاکم:فضلون دوم شدادی- تاریخ حکومت:از-340 تا 570ھ.ق- شمال کوردستان
33- فرمانروایان چکنی: سرسلسله:بوداق بیگ چکنی- آخرین حاکم:محمد سلطان چکنی- تاریخ حکومت:از-989 تا 1000ھ.ق- شمال کوردستان
34- فرمانروایان هذبانی: سرسلسله:امیر محمد هذبانی- آخرین حاکم:امیر جمال الدین یوسف هذبانی- تاریخ حکومت:از-293 تا 704ھ.ق- شرق و جنوب کوردستان
35- فرمانروایان ملی: سرسلسله:تیمور پاشا ملی- آخرین حاکم:ابراهیم پاشا ملی- تاریخ حکومت:از-1206 تا 1328ھ.ق- شمال کوردستان
36- فرمانروایان ملکشاهی: سرسلسله:ملکشا چمشکزک- آخرین حاکم:کیخسرو بیگ دوم- تاریخ حکومت:از-596 تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
37- فرمانروایان مکری: سرسلسله:امیر سیف الدین مکری- آخرین حاکم:محمد حسین خان سردار مکری- تاریخ حکومت:از-900 تا 1333ھ.ق- شرق کوردستان
38- فرمانروایان حسنویه برزیکانی: سرسلسله:امیر حسین برزیکانی- آخرین حاکم:ابوسالم دیسم- تاریخ حکومت:از-330 تا 540ھ.ق- جنوب کوردستان
39- فرمانروایان جاف: سرسلسله:محمد پاشا جاف- آخرین حاکم: محمد بیگ جاف- تاریخ حکومت:از-1308 ھ.ق تا 1340ھ.ش- شرق کوردستان
40- فرمانروایان بنی کاکویه: سرسلسله:علاالدوله کاکویه- آخرین حاکم:امیر ابوکالیجار دوم- تاریخ حکومت:از-394 تا 437ھ.ق-
41- فرمانروایان بنی عناز: سرسلسله:امیر ابوالفتح محمد شازنجانی- آخرین حاکم:ابومنصورشازنجانی- تاریخ حکومت:از-381 تا 511ھ.ق- شرق کوردستان
42- فرمانروایان بادینان: سرسلسله:امیر زین الدین بادینانی- آخرین حاکم: اسماعیل پاشا دوم بادینانی- تاریخ حکومت:از-770 تا 1259ھ.ق- شمال کوردستان
43- فرمانروایان مرداسی: سرسلسله:امیر بولدوق مرداسی- آخرین حاکم:امیر محمد بیگ چرموک- تاریخ حکومت:از- تا 1005ھ.ق- شمال کوردستان
44- فرمانروایان براخوی: سرسلسله:قنبر خان براخوی- آخرین حاکم:میر محمد خان براخوی- تاریخ حکومت:از- 907 تا 1310ھ.ق
45- فرمانروایان عزیزان: سرسلسله:امیر عبدالعزیز بختی- آخرین حاکم:میر شرف عزیزان- تاریخ حکومت:از- 680 تا - شمال کوردستان
46- فرمانروایان بانه: سرسلسله:میرزا بیگ بانه- آخرین حاکم:محمد خان بانه- تاریخ حکومت:از- تا 1334 ھ.ق - شرق کوردستان
47- فرمانروایان جانداریان: سرسلسله:امیر کبیر شمس الدین جاندار- آخرین حاکم:مصطفی پاشا جاندار- تاریخ حکومت:از-691 تا ھ.ق - شمال کوردستان
48- فرمانروایان بدرخانیان: سرسلسله:نورالله محمد بیگ بدرخان- آخرین حاکم:امین عالی بیگ بدرخانی- تاریخ حکومت:از-1277 تا 1396 ھ.ق - شمال کوردستان
49- فرمانروایان ایوبیان: سرسلسله:ملک افضل ایوبی- آخرین حاکم:نسیب خاتون ایوبی- تاریخ حکومت:از-567 تا 697 ھ.ق - غرب کوردستان
50- فرمانروایان کلهر: سرسلسله:غیب الله بیگ- آخرین حاکم:سلطان ذوالفقار خان کلهر- تاریخ حکومت:از- تا 920 ھ.ق -شرق کوردستان
51- فرمانروایان کبودوند گروس: سرسلسله:لطفعلی خان گروسی- آخرین حاکم:یحیی خان گروسی- تاریخ حکومت:از- 1004 تا 1277 ھ.ق -شرق کوردستان
52- فرمانروایان شکاک: سرسلسله:اسماعیل خان عبدوی شکاک- آخرین حاکم:یحیی خان چهریقی- تاریخ حکومت:از- 1211 تا 1264 ھ.ق -شرق کوردستان
53- فرمانروایان راس نحاش: سرسلسله:امیر اسماعیل نحاش- آخرین حاکم:امیر صعب- تاریخ حکومت:از- 978 تا 1871 ھ.ق
54- فرمانروایان دنبلی: سرسلسله:امیر شیخ احمد بیگ دنبلی- آخرین حاکم:امیر اصلان خان دنبلی- تاریخ حکومت:از- 380 تا 1254 ھ.ق – غرب و شمال کوردستان
55- فرمانروایان داسنی: سرسلسله:حسین بیگ داسنی- آخرین حاکم:- تاریخ حکومت:از- 941 تا ھ.ق – جنوب کوردستان
56- فرمانروایان سۆران: سرسلسله:کلوس- آخرین حاکم:- تاریخ حکومت:از- تا ھ.ق – جنوب کوردستان
منبع:تاریخ مشاهیر کورد-بابا مردوخ روحانی – جلد اول
رۆژنامهنوسێکی رۆژنامهی فاینانشاڵ تایمز له رێگهی تهلهفونهوه له قاهیرهوه دهربارهی پهیوهندی نێوان ئهمریکا و کورد و به هاناوه هاتنی ئهمریکا لێی پرسیم: بۆچی ئهمریکا بهدهم حکومهتی ناوهندیهوه نهچوه، کاتێک کهوته ژێر مهترسی داعشهوه، بهڵام وهها خێرا بهدهم حکومهتی ههرێمهوه هات. ئهگهر ئهم پرسیاره ڕهوابێت ئهوا دهكرێت چهند هۆکارێک له پشتیهوه بێت.
وهك دهزانرێت که ئهمریکا (ئیدارهی ئۆباما) ناخوازێت دهستوهرداته نێو قهیرانهکانی جیهانهوه بهتایبهت له رووی سهربازیهوه. یهکێک له هۆکارهكانی ئهم خۆ به دوورگرتنهی ئهمریکا له قهیرانهكانی جیهان، بریتیه له شکستی ئهمریکا له عێراق. به جۆرێک که له لایهن خهڵك و ئیدارهی ئۆباماوه جۆرێک له تۆقین یان فۆبیا دروستبوه دهربارهی عێراق. ڕهنگه ئهمه یهكهم هۆکاربێت له سستی و بهوهڵام نههاتنی ئهمریکا له سهر حکومهتی ناوهندی. ئهمه به روونی له لێدوانهكهی ئۆبامادا دیاره.
ئۆباما ڕاشکاوانه دهڵێت که کێشهی عێراق له رێگای هێزهوه چارهسهر ناکرێت. ئۆباما له لێدوانهکهیدا ههست به قورساییهك دهكرێت لهوهی که چۆن بۆ خهڵكی ئهمریکای روون بکاتهوه که ئهم دهست تێوهردانه پێویسته. له سهرهتای پهرهگرافێکی لێدوانهكهیدا ئۆباما دهڵێت: وهك پێشتر گوتم، ئهمریکا ناتوانێت و نابێت دهستوهرداته ههموو قهیرانێک که له جیهاندا روودهدات. بۆیه رێگام پێبدهن که روون بم دهربارهی ئهوهی که بۆچی پێویسته دهست تێوهردهین، بۆ ئێستا؟ لێرهدا ئۆباما بههانهی مرۆیی دههێنێتهوه که چۆن ئێزیدیهكان له رووبهرووبونهوهی مهترسی جێنۆسایددان.
ئهم جۆره له خیتابه نیشانی ئهدات که چهند ئۆباما ههست به قورسی دهكات له ڕازیکردنی خهڵكی ئهمریکادا. ئۆباما ڕاشکاوانه دان بهوهدا دهنێت که قهیرانی عێراق ناتوانرێت له رێگای دهستتێوهردانی سهربازی ئهمریکیهوه چارهسهر بکرێت، ئهمهش له ههمانکاتدا یانی ئهمریکا ئامادهنیه جگه له بهكارهێنانی هێزی ئاسمانی و بهخشینی چهک به هیچ شێوازێکی تر بهشداربێت.
ڕهنگه دووهم هۆکاری به دهنگهوههاتنی ئهمریکا و ئهگهری دهستتێوهڕدانی ئهوهبێت که ئهمریکا پاش ناردنی زیاتر له ٣٠٠ ڕاوێژکار له مانگی شهشی ڕابوردوو ئێستا خاوهن زانیاری مهیدانی زیاتره له بارهی بارودۆخهكهوه. بهم پێیه له رووی لۆجستیهوه ئهمه ئاسانکاری دهكات. هۆکارێکی تری که ئۆباما خۆی ئاماژهی پێئهدات بریتیه له پاراستنی قونسوڵخانهی ئهمریکی و کارمهندهكانی له ههولێر.
دیاره روونه ئهگهر ئهمه مهبهستیش بێت ئهوا له ههمانکاتدا مهبهستێکی باشه بۆ ڕازیکردنی خهڵكی ئهمریکی که دهستێوهردانهكه بۆ پاراستنی هاوڵاتی ئهمریکی و بهرژهوهندی ئهمریکایه، نهك تێوهگلانی له جهنگێک که هیچ پهیوهندی به ئهمریکاوه نیه. له ڕاستیدا ئهم هۆکاره یهکێک بوو له ستراتیژهكانی حکومهتی ههرێم له ساڵانی رابوردوودا که بوونی قونسوڵخانهکان له ههولێر دهبێته هۆکاری وهدهنگهاتنی وڵاتهکانیان له کاتی دروستبونی ههڕهشه.
ڕهنگه ئهم هۆکارهش بێت که وهها له ئۆباما دهكات ناوی ههولێر (ئهربیل) بهێنێت. ئهمه بۆ وڵاتانی تریش ڕاسته. وهك دهزانین که تورکیا له موسڵ قونسوڵخانهی ههبوو به هاتنی داعش دهستیان بهسهردا گیراو ههتا ئێستا چارهنوسیان نادیاره. بهڵام ئهگهر ئهمانه هۆکاره ئاشکراکانن، ئهوا هۆکاره ئاماژه پێنهدراوهكان یان ئهو هۆکارانهی که پێویسته خوێندنهوهیان بۆ بکرێت چین. دهكرێت لێرهدا بهراوردێک له نێوان کهوتنی موسڵ و ئهگهری کهوتنی ههولێردا بکهین. کهوتنی موسڵ بوه هۆی هاتنه ئارای خهلافهتی ئیسلام. گهر له ئهدهبیاتی ئهم خهلافهته بنواڕیت ئهوا به روونی دیاره که ئامانجیان وروژانی سهرجهم خهڵکانی موسوڵمانی جیهانه که هاوڕایانن.
بهم پێیه ئهم خهلافهته له کاتێکدا دهخوازێت له ههموو کونجێکهوه خهڵكی هاوڕای پێبگات له ههمانکاتدا دهخوازێت به گشت جێگایهكدا بڵاوبێتهوه. بوونی مهترسیهکی وهها له لایهن ئهمریکاوه جێگای بایهخه. گهر بێتوو ئهمریکا لێگهڕێت ههولێر یان ههرێمی کوردستان بکهوێته دهست ئهم تیرۆریستانه ئهوا سهرجهم هاوسهنگی هێز له ناوچهکهدا دهخهنه مهترسیهوه له ههمانکاتدا وهها دهكات که خێراتر به ناوچهكانی تردا تهشهنه بکهن.
بوونی بیرۆکهی خهلیفه و به دهست هێنانی توانا وهها دهكات که له گهڵ دروستبوونی هێزێکی وههادا سهرجهم نهخشهی ناوچهكه بکهوێته مهترسیهوه. کهوتنی ههولێر به مانای کۆتایی دوا جێگادێت له عێراقدا که ئهمریکا بتوانێت مامهڵهی له گهڵدابکات و کاریگهری له سهر سیاسهتی ناوچهکه دابنێت.
بهم پێیه بههانا هاتنی ئهمریکا بایهخێکی تایبهتی ههیه، نهک تهنها له ئێستادا بهڵکو له داهاتووشدا. ئهم بایهخه ئهو پهیامه دهگهیهنێت که ههرێمی کوردستان دهبێت بپارێزرێت.
ئهوهی له سیاسهتی ئۆبامادا دهردهکهوێت ئهوهیه که ئهو به هیچ شێوهیهک ئامانجی نیه که داعش له ناو بهرێت، بهڵکو دهخوازێت له قاڵبی بدات و کاریگهری سنورداربکات. لێرهدا دهكرێت بپرسین ئایا کورد چهندێک دهتوانێت له پشتیوانی ئهمریکا و وڵاتانی تر سودمهندبێت. چهندێتی سودمهندبوون بهستراوه به چۆنێتی رێکخستنی کورد بۆ توانا و هێز و ئیدارهدانی کێشهكان و جیاوازیهكانی.
کورد پێویستی به سوپایه، به ئیدارهكردنێکی سهردهمیانه و نیشتمانیانه، به حکومی عهقڵ. دوو هێزه خێڵهکیهکهی کورد هێشتا زۆریان ماوه ببنه دوو هێزی نهتهوهیی و نیشتمانی. ئهم قهیرانه دهریخست که ئێمه چهند زۆرمان ماوه ههتا به عهقڵی دهوڵهتی روو به رووی خۆمان و جیاوازیهکانمان ببینهوه. له کاتێکدا که ئۆباما ناوی ههولێر دههێنێت له ههمانکاتدا زیاتر له سی جار ناوی عێراق دههێنێت بهبێ ئهوهی تهنها جارێک ناوی حکومهتی ههرێمی کوردستان بهێنێت.
بهم پێیه ئهم رووداوه دهبێته هۆی زیاتر به عێراقبوونهوهی ههرێم. بۆیه ئهم به هاناهاتنهوهی ئهمریکا دهبێت له لایهن کوردهوه به ئاراستهیهكدا ببرێت که ببێته پشتیوانی زیاتر بۆ پاراستنی حکومهتی ههرێم نهک دروستکردنهوهی عێراق. له ڕاستیدا به ئاسانی دهتوانرێت ئهم پرۆسهیه به قازانجی کورددا بشکێتهوه گهر کورد بتوانێت سیستهماتیکانه له رێگای دهزگا و سوپا و دیپلۆماسیهت و ئابوری و وزهوه کار له سهر ئهم دۆخه نوێیه بکات.
له ڕابوردوودا کار له سهر کوشتنی ئیرادهێ خهڵک کاری سهرهكی هێزه کوردیهكان بوو، ئێستاش ههمان شت بهردهوامه. ئهوهێ جێگای باسه که ئێمه تهنها رووبهرووی مهترسیهکی کاتی نابینهوه، ئێمه له ئاستی فیکریدا رووبهرووی قهیران دهبینهوه. فیکری عێراق، فیکری ئیسلامی سیاسی، فیکری ناسیونالیزمی عهرهب و له بهرامبهریدا ناسیونالیزمی کوردی. ههموو ئهمانه زۆر به کرچ و کاڵی مامهڵهی له گهڵدا دهکرێت. به جۆرێک کاریگهری نهرێی ههیه له سهر ئاسایشی نیشتمانی ئێمه.
ھەی ژیانی من، ھەی ڕۆحی ڕەوان
ھەی گلێنەکەی، دیدەی بێ خەوان
ھەی ئاسکی سەرکەل، لەسێبەر سڵکەر
ھەی ھەوای سازی، کوێستانان لە سەر
ھەی عەنبەرین خاڵ، سۆسەنی کڵاف
ھەی ڕووناکایی، ڕەشماڵانی جاف
ھەی من پەروانەی، پەڕ سووتاوی تۆ
ھەی من گیرۆدەی، زوڵفی خاوی تۆ
تۆ جارێ نایەی بۆ سەر وەختی من
گوێ نادەی بە ئاھ، زامی سەختی من
ناپرسیت ئاخۆ، من بۆ تۆ چۆنم
بێ باکی لە تین، قرچەی دەرونم
ھەوای کوێستانت، وا بۆ بووەوە
حەیفت کرد منت، لەبیر چووەوە
بێ مروەتیت کرد، ھەی شەم دەربارەم
من بۆ تۆ قەیسی، سیا ستارەم
وادەی من و تۆ، دیوانی خوا بێ
مەگەر ئەو ڕۆژە، دادم ڕەوا بێ
شەمی شەم ڕوومەت، تۆ بە سەلامەت
سکاڵای دڵم ، کەوتە قیامەت
بهم ڕوخسارهوه له مرۆڤه سهرهتاییهکان (انسانهای اولیه)ناچێت که
هێشتا مێشکیان گهشهی نهکردووه؟؟!نازانم ڕای ئێوه چییه!
ئالان /نام منطقه ای درشرق کردستان در سردشت
کوێستان /کوهستان
میدیا /سرزمین ماد کردستان
نیشتمان /میهن/ مام وطن،سرزمین
تریفه /نور مهتاب
ڤیان /عشق
ئاراد:نام فرشته ای است در آیین زرتشت
ئاگرين/ آتشين. کنايه از آدم شجاع
ماردین:نام منطقه وشهری درشمال کردستان زیردست ترکیه/ منسوب به مادها
هێدی:صبور
کاردۆخ:نامی باستانی برای ملت کرد
کانی:چشمه
کوردستان:نام سرزمین رویایی کردها که مهد تمدنی باشکوه وبه غارت رفته است
کهژان:کوهها، جمع کهژ
گهزیزه:نوعی گل کوهی زیبا
گۆران:نام یکی از طوایف مشهور کرد
گوڵان:گلها/ دوم ماه بهاری درماههای کردی
لاوێن:قبیله ای از کردها/نوازش دهنده
سارۆ:سردار کرد در دوران شاه اسماعیل صفوی و نام پرنده ای است
سانا:آسان/ سهل
سمکۆ:رییس ایل شکاک/اسماعیل آقای سمکو
سنوور:مرز/ سرحد
سهربهرز:سر بلند
سهرپهل:فرمانده
سهرکهوت:پیر و ز/ مو فق
سهیران:سیر و گردش
سهیوان:هاله ی دور ماه
سیروان:نام رودی مهم در کردستان
شاخهوان:کو هنورد
شاناز:ناز دار با افتخار
شۆڕش:انقلابی/قیام/ مبارز
شهرمین:با شرم و حیا ( ین نسبت است )
شههریبان:شهر یا ر/ یکی از خوانندگان زن کرد
ڕامان:متفکر/بادقت نگریستن در هرچیز
ڕزگار:رهایی بخش/نجات دهنده
ڕۆژان:ایام/دوران- مثل خورشید
ڕووگهش:خندان/متبسم
ڕۆژیار:خور شید /آفتاب/یار خورشید
ڕێباز:رهگذر / نشان دهنده ی را ه/آیین
ڕێبین:راهنما/راه شناس
ڕێزان:راه دان/دانشمند
زاموا:منطقه ای کشف شده و باستانی در سردشت شرق کردستان
زریان:باد جنوب
زمناکۆ: کوهی در اطراف حلبچه جنوب کردستان
ژیار:تمدن/ فرهنگ
نەکەرۆز: ناوی کێوێکە
زەڕدەشت:پێغەمبەری کورد
ئاژوان:
ئاڵا:پرچم
کۆمار: جمهوری (کۆماری کوردستان)
زیلان:
ژوان:میعادگاه
ئاپۆ: عمو ( سهرۆک ئاپۆ)
سنوور:مرز
سۆلان:ڕهچهڵهک- ریشه
تاڤگه:آبشار
کازیوه:صبحدم
کوردیا:
ماکوان:
مههاباد:
نارین:
پێشهنگ:پێشرو
بارزان:خێڵ و ناوچهیهکی کوردی
تاژدین:
دیاکۆ:یهکهمین پاشای ماد
زاگرۆس:زنجێره کێوی کوردستان
سواره:شاعیری کورد
شهمدین:
لووتکه: قله
نالی: مامۆستا نالی
خانی:احمد خانی شاعر ملی گرای کورد
ههوراز: بلندی،بهرزایی
خهبات: مبارز
ئاران: گهرمێن
چهکۆ:قارهمانێکی کورد
خۆشناو:
دیار:دیدار- بهرچاو
سارم: سهردارێکی کورد
پهرهنگ:پشکۆ
چرۆ:خونچهی تازهی گهڵای دار
ژیوار: مایهی ژیان
زهنوێر: شوێنی پڕ گوڵ وگیا
شنه: بای فێنک
کهژۆ: سپی پێست
کهوێ : وهک کهو
زگار: ههرهوهز- همکاری
لاوژه: ستران
ههرمان: جاوید
ئامهد: بهخت،شارێکی گهورهی باکوور
چهمان: چاوان
ڕۆدان:
زنار: بهردی زۆر گهوره
ههستیار: شاعر وێژهوان
بنار:دامنهی کوه
هایا: وشیار
ئاڤان:
دیار:
تەفسیرکردن و بەرگری (بهختیار عهلی)
سەرهەڵدانی داعش تا ئەندازەیەکی زۆر کۆتایی بەو خەون و خورافەتە لیبراڵییە درۆزنە هێنا کە قسە لە گۆڕانکاریی هێواش و لەسەرخۆ و قۆناغی گواستنەوە بۆ دیموکراسییەت لە خۆرهەڵات دەکات. گەشەی خێرا و دڕندانەی فاشیزم لە هەموو جێگایەکی خۆرهەڵاتدا، گەشتنی جەنگ و کوشتار و بێ ڕێزی بە ئینسان بە ترۆپکێکی نوێ، تەنیا بەشێکن لە نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی فاشیزم، لە دەرکەوتەکانی تری ئەم پەلکوتانە گەورەیە، بڵاوبوونەوەی راسیزم و ناسیونالیزمێکی هیستیریی و پارانۆئییە، لە هەموو بەرەکاندا.
لێرەدا چیتر قسە لەسەر حەقیقەتی فاشیزم و هۆکارەکانی نییە، بەڵکو قسە لە سەر ڕووبەڕووبوونەوەی فاشیزمە. چۆن دەتوانین بێئەوەی خۆمان ببین بە ماشێنێکی فاشیستی کە دینەکان و نەتەوەکان و ئایدیاکانی تر دەگۆڕن بۆ بوونی شەیتانی، بەرەنگاری ئەم سیستمە توندوتیژە ببینەوە. کێشەی سەرەکی لە فاشیزمی خۆرهەڵاتیدا ئەوەیە کە بە پێچەوانەی فاشیزمی خۆرئاواوە، لە ئایدیایەک یان حیزبێک یان جۆرە ڕوانینێکی سیاسی و فەلسەفییەوە نایەت، تایبەت نییە بە دەوڵەتێک یان شوناسێکی نەتەوەیی و عیرقی، بەڵکو جۆرە هێز و پۆتنسیالیتەیتی وێرانکار و تێکشکێنە کە لە هەموو شوناسەکانەوە هەڵدەقوڵێت و لە هەموو پەیوەندییە نێوبەینییەکاندا دروستدەبێت. نەبوون بە فاشیست لە فەزایەکی فاشیستیدا کارێکی ئاسان نییە، فاشیزم دواجار لە ناو هاوکێشەکانی پەیوەندی هێزدا دەجوڵێتەوە، هەمیشە دەبێت دوو هێز و دوو بەرە و پەیوەندییەک هەبێت. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم ڕوانینەم، لێرەدا پەنا بۆ تێزێکی نیکلاس لومان دەبەم. لۆمان لە پێناسەی دەسەڵاتدا دەڵێت «دەسەڵات جۆرە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە، کە لە هەر دوو بەرەکەیدا دەشێت بە جۆرێکی تریش ڕەفتار بکرێت». چەمکی «بە جۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکرێت» لای لۆمان گرنگییەکی بێوێنەی لە هاوکێشەکانی دەسەڵاتدا هەیە. بۆ نمونە دوو هێز کە ڕازیدەبن لە سەر کێشانی هێڵێکی دیاریکراوی سنوور لە نێوانیاندا، هەمیشە ئەگەری ئەوە دەمێنێتەوە کە هەر یەک لەم دوو هێزە، گەرچی لە ئێستادا بەو سنوورە کێشراوە ڕازیبوون و پابەندن پێوەی بەڵام دەشێت لە داهاتوودا «بەجۆرێکی ـ تر ڕەفتار بکەن»، واتە بەوجۆرە ڕیزبەندییە ڕازی نەبن. لێرەوە دەسەڵات هەمیشە لەو پەیوەندییەدا دەخوێنرێتەوە، وەک ئەوەی هەم بەری باڵادەست و هەم بەری ژێردەست لە هەنگاوێکی تردا، لە وێستگەیەکی دیکەی داهاتوودا، بەجۆرێکی تر بجوڵێنەوە. بە کورتی لە ناو خودی دەسەڵاتدا هەمیشە هەڕەشەیەکی ناوەکی و نهێنی هەیە بۆ هەڵوەشاندەوەی ئەو پەیوەندیانەی کە دروست بوون. هەڵبەت لای لومان توندوتیژیی بەشێکی گرنگی دەسەڵاتە، خودی مۆنۆپۆڵکردنی دەسەڵاتیش لەلایەن دەوڵەتەوە مەرجێکی بنەڕەتی دروستبوونی کۆمەڵگا و دەزگا یاسایی و سیاسییەکەیەتی، بەڵام توندوتیژیی تا ئەو کاتە گوزارشت لە دەسەڵات دەکات کە بەکارنەهاتووە. دەسەڵات جۆرێکە لە جۆرەکانی پەیوەندی «کۆمۆنیکەیشتن»، ئەم پەیوەندییە تا ئەو جێگایە بەرقەرارە کە «سزا» وەک ئەگەرێک و هەڕەشەیەکی ناڕاستەوخۆ بمێنێتەوە، دەمێک توندوتیژیی بەزەقی هاتە مەیدان مانای دەسەڵات نوشوستی هێناوە. خودی توندوتیژیی نیشانەیەکی زەقی بێتوانایی دەسەڵاتە لەوەی بگاتە جێگرییەک، بگاتە شوێنێک سەردەست و ژێردەست هاوسەنگییەک ڕابگرن و ئەو هەڕەشە ناوەکییە کە دەڵێت «دەشێت ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکەم» نەکەن بە ڕاست.
لێرەدا مەبەستم نییە تیورەکەی لومان لەسەر دەسەڵات باسبکەم، بەڵکو دەمەوێت بڵێم فاشیزم لە خۆرهەڵات ئاماژە نییە تەنیا بۆ دروستبوونی دەوڵەت «هەڵبەت ئەمە بەو مانایە نییە، کە دەوڵەت لە خۆرهەڵات بوونی نییە، بەڵکو بەو مانایەیە کە دەوڵەت ناتوانێت وەزیفەی دەوڵەت ببینێت، هەمیشە پارادۆکسی دەوڵەت و دەرە دەوڵەت وەک بزوێنی سەرەکی کۆمەڵگا و سیاسەت دەمێنێتەوە و ئەم پارادۆکسە مێژووی سەد ساڵی پێشینی ڕەسمکردوە»، بەڵکو ئاماژەیە بۆ نوشوستی دەسەڵات لەوەی توندوتیژیی بگێڕێتەوە بۆ دواوە، بیگۆڕێت بۆ کۆدێکی نهێنی، بۆ هەڕەشەیەکی ناوەکی، بۆ ئەگەرێک لە ئەگەرەکان. واتە دەوڵەت ناتوانێت توندوتیژیی بگۆڕێت بۆ توندوتیژییەکی ناڕاستەوخۆی دەمامکدار، بەوەش خۆی وەک ئۆرگانێک کە دەبێت توندوتیژیی قۆرغ و مۆنۆپۆلبکات نوشوست دەهێنێت.
لە دۆخی ئاساییدا دوو بەرە و دوو لایەن کە دەچنە ناو پەیوەندییەکی دەسەڵاتەوە، لەگەڵ دروستبوونی هەر کێشەیەکدا بە لۆژیکی «دەکرێت ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکەم» ئیشدەکەن. لە لای لۆمان دەسەڵات تەنیا کاتێک دەسەڵاتە کە دەگاتە جێگایەک و دەوەستێت، لە پنتێکدا چیتر توندوتیژیی ڕاستەوخۆ بەکارناهێنێت و وەردەگەڕێت بۆ زمانێکی ڕەمزی، سزا تەنیا وەک کۆدێک و ئازاردانی فیزیکی تەنیا وەک ئەگەرێک دەمێنێتەوە. بەڵام فاشیزم هەرەسی دەسەڵاتە، دەسەڵات هەمیشە بەوە دروستدەبێت کە لایەنی بەهێز لە پنتێکدا بوەستێت و بڵێت من لێرە زیاتر نایەم و لێرە بەدواوە یاساکانی من قسەدەکەن و ئەگەر تۆش بەم دۆخە ڕازی بیت ئەوا بەرقەرارییەک دێتە پێش و ئەگەر نا «دەکرێت ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکەم». لە فاشیزمدا ئەم هێڵە دەڕوخێت، هەموو هێزێک «بەجۆرێکی تر» ڕەفتاردەکات. لێرەدا سنوورێک نییە تێیدا هێزەکان بوەستن، شەڕێکی هەمیشەیی هەیە... فاشیزم ئامانجی ئەوەیە تا کۆتایی ڕەها، تا وێرانکردنی موتڵەق بڕوات، بەوەدا ئەوەش مەحاڵە، بەوەدا گەیشتن بە سڕینەوەی تەواوەتی ئەویدی نامومکینە، بەوەدا هەمیشە لە جەستەی دوژمن شتێکی زیندوو دەمێنێتەوە کە نامرێت، ئەوە وادەکات فاشیزم نەگاتە ئامانج، وزەیەک بێت بەپێی هەلومەرج و تێکچوون و بەرقەراری نوێی هێزەکان بتەقێتەوە، یاسای بۆ دانەنرێت و ئەگەرێکی هەمیشە کراوە و ئامادەبێت. فاشیزم بریتییە لە توندوتیژییەک کە هەرگیز ناگاتە ئامانج، هەرگیز ناتوانێت پەیامی خۆی بەتەواوەتی جێبەجێبکات، شەڕێکە هەمیشە دەبێت لە شەڕێکی دیکەدا خۆی تەواوبکات. ئەم نەگەیشتنە بە ئامانج وادەکات، هێزگەلێک بێنە مەیدان کە لە شەڕێکی هەمیشەییدا دەژین، لە جەنگێکەوە دەچن بۆ جەنگێک. تەنیا لەم ڕوانگەیەشەوە تێدەگەین بۆ هێزگەلێکی وەک بەعس و داعش دێنە مەیدان کە ناتوانن نەجەنگن، ناتوانن بوەستن، ناتوانن لە وێرانکارییەکەوە نەچن بۆ وێرانکارییەکی دیکە.
بە گەڕانەوە بۆ لاکان تێدەگەین کە «سیستمی ڕەمزی» لەسەر دروستکردنی تۆڕێک لە «حەرام» و تێرنەکردنی ئارەزوو دروستدەبێت. بەبێ سەرکوتی ئارەزوو و چەپاندن، دامەزراندنی سیستمی ڕەمزی کاری نەکردەیە. ئەم حەرامانەی لاکان نزیکییەکیان لەگەڵ تێزەکەی لوماندا هەیە. لای لۆمان دەسەڵات دەبێت حەرامێک بۆ خۆی بهێڵێتەوە، سنوورێک بۆ خۆی دابنێت، بەربەستێکی سوور بخاتە بەردەمی خۆی. دەسەڵات ئارەزووە تێرنەبووەکەی هەمیشە بەوە جڵەودەکات کە بڵێت « ها ... دەشێت ـ بەجۆرێکی ـ تریش ـ ڕەفتاربکەم». واتە لە بنەڕەتدا ئارەزوویەک هەیە تێری ناکەم و خواستێک هەیە هەڵیدەگرم بۆ دواهەمین جار. بەڵام لە هەمانکاتدا زمانحاڵیشی دەڵێت «دەشێت تەواوی ئەو خواستە شاردراوەیەم بۆ تێکشکاندن بهێنمەوە دەرەوە و سنووری ئەو حەرام و قەدەغەیە بشکێنم کە بۆ خۆمم داناوە». لەگەڵ فاشیزمدا، سوبێکتی فاشیستی چیتر بە لۆژیکی دەسەڵات ئیش ناکات، چیتر ناڵێت «دەشێت ـ بە جۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکەم». بەڵکو ئەو هەڕەشە ناوەکییە جێبەجێدەکات. «ئێستا ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاردەکەم» ئەوە بزوێنی سەرەکی چرکەساتی فاشیزمە. ئەو حەرام و قەدەغەیە کە سەرەتا نەزمێکی دیاریکراو ڕادەگرێت، دەشکێت... ئیتر هیچ یاسا و عورف و ڕێنماییەک نییە هێزەکان پەیڕەویبکەن.
داعش لەم نێوەندەدا نوێنەری ئەو لۆژیکەیە: لۆژیکی «ئێستا جۆرە ڕەفتارێکی دی لە دایک دەبێت، جەنگ جۆرە یاسایەکی دیکە و ژیان جۆرە نەزمێکی تر تاقیدەکاتەوە»، ئێستا شتێکی نوێ ڕوودەدات کە نەتانبینیوە، گورزێکی دی دەبینن کە چاوەڕوانتان نەکردوە. ئێستا هەر چی ئەو شتانەی پێشتر حەرامبووە پێچەوانە دەکرێنەوە، ئێستا نەزمێکی نوێ دێت کە لە لۆژیکی پێشینەی بەگەڕخستنی دەسەڵات و چەپاندن و لەزەتدا نەبووە. فاشیزم تەنیا ئاوەژووکردنەوەی لۆژیکی دەسەڵات نییە، بەڵکو ئاوەژووکردنەوەی لۆژیکی چەپاندن و لەزەتیشە. داعش درێژکردنەوەی دین یان ناسیونالیزمی عەرەبی نییە بەشێوەیەکی تەقلیدی، بەڵکو وەستاندنی لۆژیکی دێرینەی هەموو ئەوجۆرە ئایدیایانەیە، لە کارخستنیانە بۆ جۆرە ڕەفتارێکی نوێ.
داعش لەگەڵ خۆیدا تەنیا دڕندەیی و سەری بڕاو ناهێنێت، بەڵکو جۆرە کولتوورێکی دیکەی دینی و جنسی و ئابووریش دەهێنێت. لەگەڵ داعشدا تەنیا نەزمی سیاسی هەڵناوەشێت، بەڵکو تەواوی نەزمی کۆمەڵایەتی و جنسی و کولتووری هەڵدەتەکێت و جۆرە ڕەفتارێکی تر دێتە سەرەوە. لۆژیکی «ئێستا بەجۆرێکی تر ڕەفتاردەکەم». تەنیا لە جەنگدا، لە جینۆساید و قڕانکردندا دەرناکەوێتەوە، بەڵکو ئاوەژووکردنەوەی لۆژیکی گشتییە، دروستکردنی ئیسلامێکی ترە لە ئیسلام، دروستکردنی خودایەکی دیکەیە لە خودا، دروستکردنی عیبادەتێکی دیکەیە لە عیبادەت، دروستکردنی جۆرە مۆراڵێکی جنسی ترە جیاواز لە مۆراڵی باو، دروستکردنی نەزمێکی یاسایی ترە جیاواز لە نەزمی باڵادەست، دروستکردنی جۆرێکی دیکەیە لە ئەویدی جیاواز لە وێنە و وەزیفەی ئەویدی لە ناو هەموو شوناسێکدا... هتد. لەگەڵ گواستنەوەدا لە لۆژیکی «دەشێت ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاربکەم» بەرەو لۆژیکی «ئێستا ـ بەجۆرێکی ـ تر ـ ڕەفتاردەکەم»، تەنیا سروشتی جەنگ ناگۆڕێت، بەڵکو تەواوی کایەی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی ناو کایە بچوکەکانی دەسەڵاتیش دەگۆڕدرێن، توندوتیژی لە هەڕەشە و کەرەستەیەکی ناڕاستەوخۆوە دەبێتە کەرەستەی ڕاستەوخۆ و ئەداتی ناو هەموو پەیوەندییە نێو بەینییەکان، لە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و شوناسەکانەوە تا دەگات بە پەیوەندی نێوان ژن و پیاو، مامۆستا و قوتابی، منداڵ و گەورە ... هتد. بە کورتی کۆی ئەو قسانەی دەکرێت سەبارەت بەوەی داعش یەکسانە بە عەرەب، داعش یەکسانە بە حەقیقەتی ئیسلام، هەموو ئەو جۆرە تێزانە هیچ نین جگە لە جۆرێک لە لیبرالیزمی بازاڕیی کە بە هەندێک کلێشەی سواو و پوچەوە ڕووبەڕووی کۆی دیاردەکان دەبنەوە. داعش لە کارخستنی تەواوی سیستمە سیاسی و جنسی و ئەخلاقییەکانی پێشترە، بۆ دروستکردنی دۆخێکی نوێ.
بەرگرتن بە داعش تەنیا لەو ڕێگایەوە نابێت کە بڵێین داعش زادەی ناو فیکری ئیسلامییە، هەر کاتێک ئێمە ئیسلامی نەبووین ئیدی مەترسی وەرگەڕان و بوون بە داعش لەسەرمان نامێنێت و راستەوخۆ دەبین بە ئەنتی فاشیزم و ئەنتی داعش. بەرامبەر مۆدێلی ئیسلامی داعش، مۆدێلی ناسیونالیستی و لیبراڵ و عەلمانیانەی داعشیشمان هەیە. ئەوەی هێزەکان هەر زوو حەرامە ڕەمزییەکانی خۆیان دەشکێنن، ئەوەی کۆی شوناسەکان ئامادەگییەکی ڕوون و ترسناکیان بۆ توندوتیژیی فیزیکی و جەستەیی تێدایە، تەنیا سیفەتی داعش نییە، بەڵکو سیفەتێکی بونیادی دەسەڵاتە لە خۆرهەڵاتدا کە لە پەنجا ساڵی رابوردوودا، هەموو جۆرەکانی جەنگ وئەشکەنجە و جینۆسایدی بەخۆیەوە بینیوە. داعش لە شەپۆلە پێشووەکانی فاشیزم، توندوتیژتر نییە ، بەڵکو تەنیا فۆرمێکی دیکەی فاشیزمە کە هەمان ئەو میکانیزمانەی پێشوو دوبارە دەکاتەوە، داعش تەنیا زادەی ئیسلام نییە، بەڵکو شێوەیەکی دیکەی بەعس، تۆرانییەت، ولایەتی فەقیە، فاشیزمی خەوتووی ناو کەمایەتی و مەزهەبەکانە. خوێنخۆریی و دڕندەیی داعش زیاتر نییە لە خوێنخۆری و دڕندەیی بەعس یان لە خوێنخۆریی مەزهەبگەرا شیعەکان کە سەدان هەزار گەنجیان بۆ مردن بەردەدایە ناو کێڵگەکانی مین و بە گیانی دەیان هەزار گەنج ڕێیان بۆ تانک و زرێپۆشەکان پاکدەکردەوە پەلاماربدات.
بەرەنگاربوونەوەی داعش تەنیا لە بەرەکانی جەنگدا ناکرێت. بەڵکو تەنیا کاتێک دەکرێت کە لە کۆی بیرکردنەوە و تێڕوانینی فاشیستی بێینە دەرێ کە لەسەر خۆنوساندن بە شوناسی دینی وئەتنی و مەزهەبییەوە ئیشدەکات. ئەمە بەو مانایە نییە مرۆڤ دەستبەرداری شوناس بێت، وەک پڕوپاگەندە فاشیستییەکان بانگی بۆ هەڵدەدەن، بەڵکو بەو مانایەیە کە ئەویدییەکی نامۆ لە هیچ شوناسێکی دینی و نەتەوەیی دروست نەکرێت. جەنگ لەگەڵ داعشدا تەنیا جەنگی سەنگەر نییە، بەڵکو جەنگێکە شۆڕدەبێتەوە بۆ ساتی دروستبوونی سوبێکتی ئینسانیمان لە ژێر ڕەحمەتی بانگەوازە ئایدۆلۆژییەکاندا. بۆ ئەو ساتانەی کە تێیدا «من» ـی سوبێکتەکان لە «ئەویدی»، لە «غەریبەکان» جیادەبێتەوە، بۆ ئەو ساتەی تێیدا شوناسی فەردیمان لەگەڵ شوناسی جەمعیدا دەکەوێتە دیالۆگەوە.
ساتی شەڕ لەگەڵ فاشیزمدا، بەر لە هەر شت ساتی ئیشکردنە لەسەر پەیوەندی فەرد لەگەڵ شوناسە ئایدۆلۆژییە دەستەجەمعییەکەیدا. ئەوە تەنیا شوناسی ئیسلامبوون نییە کە دەتوانێت کەسی فاشیست بەرهەمبهێنێت، بەڵکو شوناسی عەرەببوون، فارسبوون، کوردبوون، تورکبوون، شیعەبوون، پیاوبوون، کوردبوون، عەلمانیبوون ... هتد. هەموو دەتوانن جۆرە جەبرێک دروستبکەن سوبێکتەکان بگۆڕن بۆ ماشێنێکی کوێر و توندوتیژ و فاشیستی.
هەر جوڵانەوەیەک دژی داعش لە جەوهەردا تەنیا کاتێک کاریگەری قووڵی هەیە کە ڕاوەستان بێت دژ بە فاشیزم بە گشتی. ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵات لە هەر کات زیاتر دروستکردنی بەرەیەک دژ بە فاشیزم پێویستە، بزاوتێک دژ بە شوناسە داخراوەکان، دژ بە هەموو ئەو بنەما ئایدۆلۆژیانەی کە توندوتیژی دروستدەکەن، لە دۆگماتیزمی دینییەوە بگرە تا شۆڤێنیزم و ڕاسیزم کە بەجۆرێکی ترسناک لە هەموو کوچە و کۆڵانێکی خۆرهەڵاتدا بڵاوبۆتەوە. بۆئەوەی فاشیزم بوەستێنین دەبێت تیرۆری شوناس لەسەر فەردەکان بوەستێنین، تیرۆری شوناسی دینی و ناسیونالیستی و ژەندەری، دەبێت ئەم داوایە لە داوایەکی لیبرالانەی گەمژەوە بۆ هاوسەنگی نێوان شوناسەکان و دیاریکردنی بەهێزەکەیان لە رێگای هەڵبژاردنەوە، بگۆڕێت بۆ ڕەخنە لە تەواوی سیستمی هەنوکەی خۆرهەڵات و بنەماکانی ئیشکردنی کە بریتییە لە پلیشانەوەی فەرد لە ژێر جەبری شوناسەکاندا. وێرانبوونی ئینسانییەتی ئیسلامەکان لە ژێر جەبری شوناسی ئیسلامبووندا، وێرانبوونی ئینسانییەتی تورکەکان لە ژێر جەبری تورکبوون و وەرگەڕانی خودی عەرەببوون بۆ کەرەستەیەکی تێکشکێن بۆ لایەنە ئینسانییەکەی ناو سوبێکتی عەرەبی. ئێستا سیستمی ئینتیما لای مرۆڤەکان لە خۆرهەڵات وەرگەڕاوە بۆ سیستمێکی تیرۆری کوشندە. ئەنتی فاشیزم لەوەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤەکان بەجۆرێکی دی ئینتیما و شوناسی خۆیان پێناسەبکەنەوە. هەر بەرەنگاربوونەوەیەکی فاشیزم، دەبێت لەوێوە دەست پێبکات کە شوناسی پیرۆز، پەیامی پیرۆز، جەنگی پیرۆز بوونی نییە.
بەشی هەرە زۆری هێزە فاشیستییەکانی خۆرهەڵات هێزگەلێکن بێ پاشخانی تیوریی. فاشیزم لە خۆرهەڵات جۆرە فیکرێکی سیاسی نییە، بەڵکو کۆمەڵێک هەڵوێستی ئیجرایی و تاکتیکییە، کۆمەڵێک پلانی جەنگ و پڕۆژەی وێرانکردن و داگیرکردن و سڕینەوە و لادانە. لە چەند ساڵی ڕابوردوودا فیکری سیاسی بەجۆرێکی ترسناک لە کۆی ژیانی سیاسی پاشەکشەیکردوە، سیاسەت کورت بۆتەوە بۆ دیوە پراکتیکییە ڕووتەکەی. مرۆڤ ناتوانێت هیچ کات جیهانێک بگۆڕێت کە تێیناگات. شەڕکردن لەگەڵ فاشیزمدا پابەندی تێگەیشتنە لە فاشیزم. لێرەوە هەر بزاوتێک دژ بە فاشیزم ناتوانێت بزاوتێکی ئەنتی فاشیستی بێت گەر بەجۆرێکی بەربڵاو لە فیکرێکی نوێوە نەیەتە دەرێ کە توانای خوێندنەوەی تەواوی دیمەنەکەی هەبێت. هیچ بزاوتێکی ئەنتی فاشیزم، ناتوانێت بێ تیورەیەکی ڕۆشنی ئەنتی فاشیزم بژی، لێرەوەیە کە بەبێ فیکرێکی تیوریی، سەرهەڵدانی بزوتنەوەیەکی ئەنتی فاشیستی نامومکینە.
هەر بزاوتێکی جەماوەری دژ بە داعش و هێزگەلی لەو جۆرە، بەبێ شوناسێکی ئاشکرا، بەبێ ئەوەی شوناسێکی ڕوونی ئەنتی فاشیستی هەبێت، بەبێ ئەوەی بە ڕۆشنی دژ بە هەموو فاشیزمێک بێت، نرخی نییە. بزاوتێکی لەوجۆرە گەر هات و ڕۆژێک لە ڕۆژان لەدایک بوو، شتێکی جیاواز دەبێت لە بزاوتەکانی مافی مرۆڤ و چالاکییەکانی کۆمەڵگای مەدەنی. هەموو بزاوتێکی ئەنتی فاشیزم دەبێت جوڵاندنەوەیەک بێت لە دەرەوەی ڕیتۆریک و بەلاغەتی لیبرالییانەی ساختەکار دەربارەی پاراستنی کەمایەتییەکان و ڕێگرتن لە جینۆساید. بزاوتێک، دەبێت ڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ حەقیقەتی فاشیزمدا بکات وەک ئەگەرێک کە لێرەیە و لێرەبووە. ئەنتی فاشیست لە بنەڕەتدا لەسەر هیچ تێزێکی بەلاغی و خورافی ئیش ناکات، چونکە فاشیزم حەقیقەتێکی ڕۆژانە و کۆنکرێتە، پێویستی بە هەڵوێستگیریی ڕوون هەیە لە دەرەوەی ئەوجۆرە هەڵوێستگیرییە لیبرالییە ساختەکارە کە هەڵوێستی ئاوقای بەلاغەتێکی دووبارە و زمانێکی مردو و کڵێشەیی کردوە. هەڵوێست چیتر دەبێت بەرامبەر کۆی کایەی سیاسی بێت، هەڵوێستێک بێت لەسەر سیاسەتەکانی شوناس کە لە تەواوی خۆرهەڵاتدا توندڕەویی و سەربڕین دەخاتەوە، لەسەر دەرهێنانی گروپەکان بێت لەترسی مان و نەمان، لەسەر وەزیفە و شێوازی ئیشکردنی ئایدۆلۆژیا بێت لە ئێستادا، لەسەر ترازانی سوبێکت بێت لە جەبری کۆنتێکستە کۆمەڵایەتییەکان، لەسەر تێپەڕاندنی سوبێکتی ملکەچ و کۆیلەئاسا بێت کە وەک ئامێرد دوای فەرمانی ماشێنە ئایدۆلۆژییەکان دەکەوێت. لەسەر ئەخلاقیاتی دەسەڵات و ڕەفتارکردن بێت لەگەڵ ئەویدیدا، لەسەر سروشتی کەپیتال و ڕۆڵی سەرەکی لە خولقاندنی فاشیزمدا، لەسەر چۆنێتی داماڵینی قودسییەت لە توندوتیژیی، لەسەر پێناسەکردنەوەی پەیوەندی دین و مۆدێرنە دوور لە کڵێشە سواوەکانی لیبرالییەت، کە بەردەوام ئەم دوو دیاردەیە وەک نەیار و ناکۆک پیشاندەدەنەوە. لەسەر تێکشکاندنی ئەو ئەفسانە پوچە بێت کە پێیوایە گەر سیاسییەکان دەستیان لە بازاڕ کێشایەوە ئەوا کەپیتال دەبێتە کەپیتالێکی مرۆڤدۆست و تەندروست و داهێنەر.
سیفەتی سەرەکی هەڵوێست لە ئێستادا ئەوەیە کورتبۆتەوە بۆ چەند گوزارشتێکی زمانەوانی و فەیسبوکی نزم بەرامبەر ئیسلام و دڕندەیی داعش. فاشیزم لەگەڵ خۆیدا پێداویستییەکی گەورە دەهێنێت بۆ پێداچوونەوەی چەمکی هەڵوێستیش. کێشەکە تەنیا ئەوە نییە ئێستا و لێرەدا دژی داعش بین، بەڵکو دەبێت دژی کۆی ئەو زەمینە و هەلومەرجە کاربکەین کە بەجۆرێکی بەردەوام فاشیزم بەرهەمدەهێنێت. زیهنییەتی لیبراڵی، شەڕی داعش وەک شەڕێکی ڕادیکال دژ بە فاشیزم وێناناکات، بەڵکو وەک شەڕی نێوان گووتاری دینی توندڕەو و دینی میانەڕەو وێنایدەکات، وەک پێک هەڵپژانی نێوان نەتەوەیەک و کۆمەڵێک گروپی لادەر و نەخۆش و توندڕەو، وەک شەڕی نێوان مۆدێرنە و دین، وەک دۆخێک کە هەندێک سیاسی نابەرپرس و فاسید دروستیانکردوە... هتد. بۆ خۆدزینەوە لەو ڕاستییەی کە داعش و بەعس و هەموو ماشێنە فاشیستییەکانی تر زادەی کەپیتالیزمی خۆرهەڵاتین. وە هەموو ئەم وێناکردنانەش بە نیازی خۆدزینەوەیە لەو ڕاستییەی کە شەڕی فاشیزم کورت ناکرێتەوە بۆ شەڕی داعش، بەڵکو شەڕێکە دەبێت لە هەموو ئاستەکانی تێڕوانین و ژیان و بیرکردنەوەدا ئەنجامبدرێت.
بە کورتی دروستبوونی بزاوتێکی ئەنتی فاشیسستی کارێکی مومکینە، بە مەرجێ کە جۆرێک لە شکاندنی شێوازە کۆنەکانی شۆڕش و مقاوەمەت بێت. دەبێت ئەنتی فاشیستەکان، هەمان ساتەوەختی ڕادیکالی خۆیان هەبێت تێیدا بڵێن «ئێستا ـ دەشێت ـ بەجۆرێکی تر ـ ڕەفتاربکەین». بەڵام بەجۆرێکی تر ڕەفتارکردن لای ئەنتی فاشیستێک هەمیشە مەحکومە بە بوونی وێنەیەکی ڕۆشن لەو دونیایەی کە فاشیزمی دروستکردوە. ئێستا ـ دەبێت ـ بەجۆرێکی تر ـ رەفتاربکەین مانای ئێستا ـ دەبێت ـ بەجۆرێکی تر ـ بیربکەینەوە. مانای ئێستا ـ دەبێت ـ بەجۆرێکی تر ـ پێناسەی خۆمان بکەین لەدەرەوەی جەبری شوناسە گەورەکان . مانای ئێستا ـ دەبێت ـ بەجۆرێکی تر ـ بدوێین و ببینین. بە بڕوای من سەرەتای هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەک لەگەڵ فاشیزمدا لەوەوە دێت بە وردی لەسەر «جۆرێکی تر لە ڕەفتار» و ئەگەرەکانی ناوی ئیشبکەین.
هۆكاری پەلاماردانی هەرێمی كوردستان لە لایەن شهمشهمهکوێرهکانی داعشەوە
ئاشكرا دەكرێت
داعش لەسەر داوای وڵاتی قەتەر هێرشیكردووەتە سەر هەرێمی كوردستانو ئاراستەی شەڕەكەی بەرەو هەرێمی كوردستان گۆڕی، لەكاتێكدا پێشتر داعش لەشەردابوو لەگەڵ شیعەدا، ئەوەش بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی هاووڵاتی.
بەرپرسێكی باڵای هەرێمی كوردستان كە داوایكرد ناوی بڵاونەكرێتەوە، بەرۆژنامەكەی راگەیاندووە "ئەو پارە زۆرەی لەبەردەست داعشدایە پارەی نەوت فرۆشتن نییە، چونكە هیچ كۆمپانیایەك نەوت لەداعش ناكرێت، بەڵكو قەتەر پێیدەدات".
بەرپرسە باڵاكەی هەرێمی كوردستان بێ ئەوەی ئاماژە بەناوەڕۆكەكەی بكات، رایگەیاندووە پێشتر رێككەوتنێك لەنێوان هەرێمو بەتایبەتتر پارتیو قەتەردا هەبووە، دواتر پارتی لەژێر كاریگەری ئەمریكاو ئێراندا لەو رێككەوتنە پاشگەز بووەتەوە "قەتەر بەمە توڕە بووەو داعشی لەدژی هەرێم جوڵاندووە".
عەبدولسەلام بەرواری كادری پێشكەوتووی پارتیو ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمان، لەو بارەوە رایگەیاندووە "قەتەر بەردەوامە لەپشتگیریكردنی داعش، وەكو هەرێم لەمێژە عیلاقەمان لەگەڵ قەتەر باش نییە".
بەرواری، ئاماژەی بەوەشكردووە ئەو مەسەلەكە بەو شێوەیە نابینێت كە داعش لەلایەن قەتەرە دژی هەرێم جوڵێنرابێتو رایگەیاندووە "داعش تەسەوری دەكرد بگاتە بەغداد نەگەیشت، بۆیە ئاراستەی شەڕەكەی بەرەو هەرێم گۆڕی".
بەوتەی بەرپرسە باڵاكەی هەرێمی كوردستان، بەشێكی زۆری ئەو چەكو تەقەمەنییەی داعش لەشەڕدا بەكاریدەهێنێت چەكی ئۆكرانییەو گومان دەكرێت ئەو چەكانە بەخاكی توركیادا بگاتە دەستیان.
لای خۆیەوە وەستا رەسوڵ فەرماندەی میحوەری كەركوكی هێزی پێشمەرگە، رایگەیاندووە "ئۆكرانیاو وڵاتانی شەرق شاشن مەجالی فرۆشتنی چەكیان بەڕێگەی قاچاخ زۆرە، بۆیە چەكەكانیان دەگاتە داعش".
ناوبراو هەروەها رایگەیاندووە "ئەمڕۆ سنورەكان واڵایەو چەك لەسنوورەكانی بۆ دەستی داعش دزەی پێدەكرێت".
پەلاماری كتوپڕی چەكدارەكانی ناوچە كوردستانییەكانی موسڵ لەلایەن چەكدارەكانی داعشو پێشڕەوییە خێراكانیان، سەركردە سەربازیەكانی هەرێمی كوردستانی تووشی راچڵەكانێكی گەورە كرد.
داعش لەماوەی هەفتەیەكدا قەزای سنجارو تلكێفو حەمدانییەو تەواوی ناحییەو گوندەكانی ناوچە كوردستانییەكانی موسڵی كۆنترۆڵكردو لەژێر چنگی پێشمەرگە دەریهێنا، بەڵام لەگەڵ گەیشتنیاندا بەمەخمورد سەركردایەتی هەرێم داوای پشتیوانی نێودەوڵەتی كرد.
جەمال مورتكە فەرماندەی پێشووی سەربازی پارتی، گرفتی هونەری بەهۆكاری پاشەكشەی پێشمەرگە دەزانێتو رایگەیاندووە "نابێت بەهۆی ئەم شكستەوە نائومێد بین، بەڵكو دەبێت ئوموری خۆمان رێكبخەینەوەو بچینەوە مەیدان".
جەمال مورتكە هەروەها رایگەیاندووە "پێشمەرگە پەروەردە نەكراوەو دەورەی بۆ نەكراوەتەوە، بۆیە بارودۆخەكە بەم شێوەیە بوو".
بەپێی زانیاریەكان، مەسعود بارزانی سەرۆكی ماوەدرێژكراوەی هەرێم لەبارەی پاشەكشەی پێشمەرگەوە قسەی لەگەڵ نەوشیروان مستەفادا كردووە، نیگەرانی خۆی دەربریووە لەكەم توانایی فەرماندەكانی پێشمەرگە.
بەوتەی سەرچاوەیەكی ئاگادار، نەوشیروان مستەفا بەبارزانی راگەیاندووە كە پێشمەرگە هێزێكی نانیزامییەو هەر ئەمەش هۆكاری پاشەكشەكردنەكەیەو هەردوولا هاورابوون لەسەر هەوڵدان بۆ باشكردنی وەزعی پێشمەرگە توانای تێپەراندنی ئەم قۆناغە.
مام رۆستەم فەرماندەی پێشووی سەربازی یەكێتیو هەڵسوراوای گۆڕان، لەو بارەوە رایگەیاندووە "هێزەكانی پێشمەرگە رێكنەخراونەتەوەو بێسەرووبەری پێوە دیارە".
تێناگەم بۆ پێشمەرگە بەرانبەر هێزێك پاشەكشەی كرد نەچەكی كیمیایی هەیەو نە تەیارە، لەكاتێكدا پێشمەرگە دەبابەو راجیمەی هەیەو چەندین ساڵە خزمەت دەكەن، مام راستەو ئەوەی وتووە.
دوای نزیكبوونەی داعش لەسنوری مەخمورد مەسعود بارزانی قسەی لەگەڵ بەرپرسانی باڵای توركیادا كردووە، داوای پێدانی چەكو هاوكاری سەربازی لێكردوون، بەڵام بەرپرسانی ئەو وڵاتە داواكەیان رەتكردووەتەوە.
بەرپرسە باڵاكەی هەرێمی كوردستان، زانیاری وردی لەبارەی پەیوەندیەكەی نێوان بارزانیو بەرپرسانی توركیا كردووەو رایگەیاندووە "توركیا بۆ هاوكارینەكردنی سەربازی هەرێم سێ پاساویان هەبووە".
دەربارەی پاساوەكانی توركیا، سەرچاوەكەی باسیلەوەكردووە پاساوی یەكەمیان ئەوەبووە ئەوان لەساتەوەختی هەڵبژاردندانو ئەو هاوكارییە زیانیان پێدەگەیەنێت، پاساوی دووەمیشیان ئەوەبوو ئەوان بارمتەیان لای داعشەو بەهاوكاریكردنی هەرێم مەترسی لەسەر ژیانی بارمتەكانیان دروستبێت، پاساوی سێیەمیان ئەوەبوو ئەوان ئەندامی ناتۆنو بەهاوكاریكردنی هەرێم گرفتیان لەگەڵ ناتۆ بۆ دروستدەبێت.
لای خۆشییەوە مەحمود عوسمان سیاسەتمەداری كورد رایگەیاندووە "نازانم وڵاتان بۆ هاوكاری هەرێم ناكەن، لەكاتێكدا داعش دژی كوردە بەهۆی ئەو حوكمە مەدەنییەی لەكوردستاندا هەیە".