سيمپۆزیۆم:ههرێمی كوردستان له دوای 16\10\2017: ئهگهرهكان و رهههندهكان
2017-10-31 (سێشەم) [ کۆلێجی یاسا و رامیاری ]
ڕۆژی یهكشەممە کاتژمێر یهكی نیوهرۆ بەروارى 29-10-2017 کۆلیجى یاساو ڕامیارى زانکۆى گەشەپێدانى مرۆیى بە سهرپهرشتی لیژنهی دڵنیایی كۆلیج وبه ئامادەبوونى مامۆستایان کۆلیج لە هۆڵى هونهر سورچی \ کەمپى بنارى کۆیژە سیمپۆزیۆمیك پێشکەشکرا بە ناونیشانى (ههرێمی كوردستان له دوای 16\10\2017 ئهگهرهكان و رهههندهكان) پێشكهشكرا كه چوار مامۆستا بهشداريان تیادا كرد بهم شێوهیه:-
د.زانا رؤوف : گریمانهكانی دروستبوونی دوو ههرێمی له كوردستاندا
د. محمد رشید : دیدیكی یاسایی بۆ تاوانه ئهنجامدراوهكانی دوزخورماتوو
م.طارق كاكهرش: چارهنووسی كێلگه نهوتیهكانی كهركوك
م. كاردۆ كریم : داهاتووی حهشدی شهعبی له كیشهكانی ههریم و بغداد
د. زانا رۆوف: گریمانەکانی پێکھێنانی ھەرێمی نوێ لە کوردستاندا.
سەرەتا ئەبێت ئەوە بوترێت کە ڕیًچکەی ڕوداوەکان بە خێرایی و بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو گوزەر ئەکەن . تا ئێستاش بەشی زۆری ئەو گریمانانەی کە پێشنیاز کراون ناڕاست دەرچون . وە زۆربەی شیکارەکان بۆ ئەو ڕوداوانە بوون کە ڕویانداوە، نەک بۆ ئەوانەی کە ڕوو ئەدەن . وە لە ئێستاشدا زۆرن ئەوانەی کە ئهڵێن ئەوە پێشبینی کراوبوو لای ئێمە، لە کاتێکدا ئاقاری روداواەکان بە ئاراستەیەکی چاوەرواننەکراودا ئەرۆن. نەک ھەر ئەمەش ، بگرە زۆربەیان نازانن داھاتوو چی روو ئەدات، بەڵکو تەنھا شیکارەکان بۆ ئەوانەیە کە رویانداوە، ھەر بۆ ئەمەش پێویستە ئێمەش پراگماتیانە مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخە نوێیەدا بکەین، دۆخی نوێش ئاماژەی ئەوەمان پێدەدات کە :-
-سەرەرای ھەموو ھەڕەشە و فشارەکان ، ریفراندۆمی ٢٥/٩/٢٠١٧ لە بەشی ھەرە زۆری کوردستانی باشوردا ئەنجام دراوە و دەرئەنجامەکانیشی گەڵاڵە کران بۆ ھەمووان.
-وە لە (١٦/١٠/٢٠١٧) ەشەوە بەشی ھەرە زۆری ناوچە دابڕێنراوە گەڕێنراوەکان کەوتونەتەوە دەستی حکومەتی عێراق.
لێرەشەوە سەرجەم پرۆسەکانی ھەرێمی کوردستان لە نێوان ئەم دوو مێژووەدا جارێکی تر دابەش بونەوە، لە نێوان ماوەی تەنھا (٢١) ڕۆژدا ھاوڵاتیان ھەڵدران بۆ ئاسمان و ھەڵدرانەوە بۆ خوارەوە. ئەم ماوە کورتە جارێکی تر وە سەر لەنوێ کوردستانی لەسەر بنەمایەکی نوێ دابەش کردەوە، دابەشبونێک بەشێک ئەکات بە شانازی و بۆ بەشەکەی تری ئەکات بە شەرم ، بەشێک خۆی لێ ئەبێتە سەرکەوتوو بەشەکەی تر ئەکاتە شکستخواردوو، بەشێک خۆی ئەکات بە نیشتیمانپەروەر و بەشەکەی تر ئەبێتە خۆفرۆش . بۆ بەشێک ئەبێتە نیشتیمان و بۆ بەشێکی تر ئەبێتە مەنفا . ھەربۆیە زۆر قورسە لە نێوان ئەم جەمسەرگیریە توندەدا بە ئاسانی خۆمان ساغ بکەینەوە، بێ ئەوەی بکەوینە بەرەیەکەوە. کێشەی ئەم دابەشبونە ھەر ئەوە نیە کە لاکانی دابەشکردووە ، بەڵکو دابەشبونەکە ھێندە قوڵبۆتەوە کە لەگەڵ خۆیدا زۆن و زەوی و نیشتیمان سنورەکان و وڵاتانی دراوسێی ھەرێمیشی لەگەڵ خۆیدا پەلکێش کردوە . دابەشبونێک کە جارێکی تر زۆنەکانی لە نێوان ( ھەولێر – سلێمانی) دا تۆختر کردەوە، ھەولێری زەردتر و و سلێمانی سەوزو شینتر کرد، و کەرکوکیشی کردە چەپکە گوڵی دیاری بۆ حەشد.
ئەوەی تێبینی ئەکرێت لەم دۆخەدا کە بە ھەموو پێوەرێک شکستی ئەزمونی ھەرێمییە لە عێراقدا ھەرێمی تر دروست نابێت ، چونکە ھەرێمی نوێ لە کوردستاندا ئاماژەی سەرکەوتنە لەبەرامبەر عێراقدا، ئەمەش ھەرگیز بەغداد قبوڵی ناکات ، چونکە ئەو خۆی بە براوەی ئەم جەولەیەی ململانێکان دادەنێت ھەر بۆیە ئەوەی ئەبێت تەنھا گەرانەوەیە بۆ پاریزگا، بچوکتر لە ھەرێم ، ئێمە لە ئێستادا لە قۆناغی پەرت کردنی لەتکراوەکانین نەوەک کۆکردنەوەی پەرتکراوەکان.
پ .ی. د محمد رشید حسن
دیدیآکی یاسایی بۆ تاوانە کانی شاری دوزخورماتو
لە بابە تەکەمدا ھەولدە دەم بە ووردی بە دوای دیاریکردنێکی یاساییدا بگەڕێین بۆ ناساندنی جۆر و شوناسی ئەو تاوانانەی کە لە رۆژانی ١٦-١ -٢٠١٧ و ڕۆژانی دواترا ئە نجامدراوە ئە مەش پشت بەست بە چەندین دۆکیومینتی یاسای و ووتەی شایەتەکان، بە تایبە ت ئە و ڕاپۆرتە ی ڕێکخراوی ئامنیستی ئینتەرناشینال کە چە ندین ڕاستی تیادا بەرجەستە کراوە و ئاماژەی یاسایی گرنگیان تێدایە سەبارە ت بە سروشت و جۆری تاوانە ئە نجامدراوە کان پاش ووردبونە وە لە تایبە تمە ندی کردارە تاوانکارییە ئە نجامدراوە کان وە دوور لە دەربڕینێکی عاتیفی یاخود مەوقفێکی سیاسی گە یشتمە ئەو دە رئە نجامەی کە کردارە تاوانکارییەکانی دوزخورماتو ھە موو رە گەزە تاوانکارییەکانی تاوانە نێودەولەتیەکانی تیادایە جا چ تاوانی جینۆساید بە تایبەت ئەو بڕگەیەی کە باسی سەپاندن و زیان گەیاندنیی ئازارێکی جەستەیی و نە فسی بە ئەندامانی گروپێکی دیاریکراو (کە ئە مانە لە بەر کوردبوونیان) ھە وڵی قڕکردن و دەرکردنیان دەدرێت لە ناوچە کانیان. زیاد لە مانەش بە بێ دوودڵی دە توانین بڵێین کە ھە موو تایبە تمەندییە کانی تاوانە کانی دژ بە مرۆڤایە تی فەراھەمە لە ناو کردارە تاوانکارییانەدا بە تایبەت تاوانەکانی کوشتن ، دەرکردنی زۆرە ملێ ، تاوانی چەوساندنە وە ، ھە روەھا تاوانی کردارە نامرۆڤانەکانی تر .کە ھە موو ئەم دە رئەنجامانە پێگەیشتن به پێی دەرئە نجامی دیراسەت کردنی حالە تی ھاوشێوەی ئە م حالە تە بووە کە جێگەی دادبینی بوون لە دادگا تاوانکارییە نێو دەوڵە تیەکان یاخود تێکە لە کان یاخود لە دوایین بریارە دادوەریە کانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی ھە میشەیی کە ئیجتیھادیان لە کەیسی ھاوشَێوەی حاڵەتی دووز خورماتوو کردوە وەک ئەوەی لە کینیا یا خود ئۆغەندا کە دادگای تاوانی ھەمیشەیی ئیشی تیدا دە کات لە ئیستادا. بە شێوەیە کی گشتی دە کرێت بڵێین کە گەڕان بە دوای میکانیزمێکدا بۆ دادبینی لە م کاتە دا کارێکی ئاسان نییە بە لام بیئومیدیش نییە چونکە بیرکردنەوە لە شێوازەکانی دادبینی سادە ترین کارە کە بۆ قوربانیە کانی ئەم تاوانە قێزەونانە بکرێت ھە روەھا دە توانین بڵێین کە جۆرە ھا شێواز ھە یە بۆ دادبینی کە ناکرێت لیرە ئاماژە ی پیبکەین لە وانە دیارە ئاسانترین شێوە دەرکردنی یاسایە کی تایبە تە بە تاوانە نێودەوڵتیە کان بە ناوی یاسای بەرەنکاربونەوە تاوانە نێودەوڵەتیە کان کە تیایدا لە سەر بنە مای تایبە تمەندی عالە می پشت بەست بە بنە مای عورفی بۆ ئە و پرنسیپە کە ئە مەش بێ گویدانە تایبە تمە ندی ھەریمی وشوێنی تاوان و کەسی ئە نجامدەری تاوان دە کرێت پرۆسە ی دادگەری ئە نجامبدریت کە ھە موو ئە مانە و چە ندین تە وەری ھاوشێوە بە ووردە کاری زۆرە وە ئاماژە یان پێکرا
م.طارق كاكهرش
ههرێمی كوردستان له دوای ڕاپهرینهكانی 1991 سهرهتای دهستی كردنی بوو به دهرههێنانی نهوت له كیڵگه تهق تهق ئهم پرۆسهیه بهردهوابوو تا روخانی رژێمی پێشوو له 2003" دوای دامهزراندنهوهی حكومهت له عیراق نووسینهوهی دهستوور له 2005 " حكومهتی ههریم به سوود وهرگرتن له مادهكانی 111و 112و 115 توانی یاسای نهوت وگازی ههرێمی كوردستان بنووسیتهوه ودهست بكات به بهستنی گرێبهست لهگهڵ ژمارهیهك له كۆمپانیای بیانی له نموونهی (ایكسن موبیل" شیفرۆن" DOIى نهرویجی" روس نهفت.....هتد) بهمهش توانی جۆریك له ئابووری سهربهخۆی ههبێت" بهڵام دوای هاتنی داعش توانی دهست بهسهر دوو كیلگهی گرنگی كهركوك بگریت ئهوانیش (بای حسن وئاڤانایه) كه كركوك خاوهنی چهندین گیڵگهی گهورهیه له وانه:
كێڵگهی كهركوك: كه له قوبهكانی بابهگورگورو ئاڤاناو خورمهڵا ، خورمهڵا به پێی ریكهوتنێ له نێوان حكومهتی فیدڕاڵ و حكومهتی ههرێم له كۆتایی ساڵی 2007 ئیدارهی ئهم كێڵگهیه درایهوه به ههریم ، درێژی ئهم كێڵگهیه(100كم) و پانيهكهى (2.4-4كم)، يهكهم بيره نهوت كه بيرى ژمار1 (1) له 14 تشرينى يهكهمى سالَى 1927 ههڵكهندراوه ،ژمارژى ئهو بيرانهى كهتا ئێستا لهم كێڵگهیهدا ههڵكهندراوة 436بيره، يهدهك 9مليار بهرميل
باى حهسهن: ئهم كیڵگهیه درێژى 32 كم، پانى 3 كم، يهكهم بير: له ساڵی 1929 ههڵكهندراوه، ژمارهى بير 171،يهدهك: 3323مليون برميل
زهمبور (جمبور): درێژى 30 كـــــم،پــانى: 4.5كــــم، يــهكــهم بــــــير: 1928 ههڵكهندراوه، ژمــــــارهى بـــــير: 57
يـهدهك: 1400 مليـۆن بـهرميل
كــۆرمــــۆر: درێژى: 33 كــــــم، پــانى: 4كـــــــم، يــــهكــــهم بـــــــير: 1961 ههڵكهندراهوه، ژمــــــــارهى بـــــــير: 7
يــهدهك: 2954مليــون مقمق(قدم مكعب قیاسی)
خباز: درێژى: 18 كم، پانى: 3.5كم، يهكهم بير: 1978 ههڵكهندراوه، ژمارهى بير: 18،
يهدهك: 520 مليۆن بهرميل
بهڵام له دوای 16\10\2017 تێكچوونی پهیوهندییهكانی ههرێم و بغداد به تایبهتی دوای راپرسیهكهی ههریم حكومهتی فیدراڵ ههردوو كێڵگهكانی بای حسن و ئاڤانای خستهوه ژێر دهستی خۆی و ههروهها ئیدارهی فرۆكهخانهكان وخاڵهسنوورییهكان و شارهی كهركوكیشی خستهوه ژیردهستی خۆی
م. كاردۆ كریم : داهاتووی حهشدی شهعبی له كیشهكانی ههریم و بغداد
داھاتووی ئەم ھیزە یەکیکە لە پرسە گرنگەکانی دوای داعش وە کاریگارییان چی ئەبیت لە سەر داھاتووی دەولەتی عیراقی. حەشدی شەعبی وەک میلیشیا پولین ئەکریت لەروانکەی ئەکادیمیەوە وە ئەوەی کە ئەم ھیزەی پیئەناسریتەوە ئەوەییە کە ئەم ھیزە لەکیشە ناوخووییەکان رولیکی گرنگیان ھەیە وە پاشان لە کیشە دەرەکییەکان. بەدەستھێنانی جوغرافیاییەکی فراوان و گرتنی رووبەریکی زور لەخاک بەیەکیک لەو سیفەتانە ئەناسریتەوە. ئەم ھیزانە لەبەدەستھینانی خاک و جوغرافیا شەرعییەتی بەردەوام بوونیان و سەرچاوەی داراییان بەدەست ئەھینن. ھەرئەوەشە کە ھەرەشەکانی حەشدی شەعبی لە ھەمیشە زیندووبووە و بەردەوامبووە لەسەر ھەریمی کوردستان. ئەوەی کە ئە خویندریتەوە لەداھاتووی حەشدی شەعبی ئەوەییە کە ئەم ھیزە بەھیچ جوریک سازش ناکات لەسەر ئەو خاکانەی لەدوای ١٦/١٠/٢٠١٧ بەدەس ھیناوە وە زوریش ھەولی ئەوە ئەدەن کە زیارتر ھەریم کونترول بکەن و بیخەنە ژیر ھەژموونی خویانەوە.