مێژووی جیھان بریتییە مێژووی مرۆڤ کە لە سەردەمی پالیۆسیتیکەوە دەست پێدەکات. ئەم مێژووە جیاوازە لەگەڵ مێژووی زەویدا کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی زۆر کۆنتر. لەکاتێکدا مێژووی زەوی تەمەنی ملیارد ساڵیی ھەیە، مێژووی جیھان، واتە مێژووی پەیدا بوونی یەکەمین مرۆڤەکان دەگەڕێتەوە بۆ چەن سەد ھەزار ساڵ لەمەو پێش. پەیدا بوونی مێژوو تەقریبەن لەگەڵ پەیدا بوونی خەتدا بووە و سەردەمانی پێش دروست بوونی خەت بە پێش مێژوو ناو دەبرێن. ھەرچەن پێش دروست بوونی خەت و نووسینیش مێژووی زارەکی لە ناو کۆمەڵگاکاندا بوونی بووە[١] و لە قاڵبی ھۆنراوە و حیماسەدا خۆی دەر خستووە.
پێش مێژوو[دەستکاری]
ئەو مرۆڤەی کە جەستەی و ئاناتۆمیی لە مرۆڤی مۆدێرنی ئەم چەرخە چووبێت دووسەدھەزار ساڵ لەمەوپێش لە ئەفریقادا پەیدا بووە و لە نزیک ٥٠٠٠٠ ساڵ لەمەو پێشدا گەشتووە بە ڕەفتاری مۆدێرن. مرۆڤە مۆدێرنەکان لە نزیکەی ٦٠٠٠٠ ساڵ لەمەو پێشدا لە ئەفریقاوە بەرەو ئاسیا و ئەورووپا بڵاوەیان کردووە. چوونی مرۆڤ بەرەو ئەمریکای باکوور و ئوقیانووسیا لە دوایین سەردەمی بەستەڵەکدا ڕووی داوە. یەکەمین نیشانەکانی سەرھەڵدانی شارستانیەتی بە دەست پێکردنی کشتوکاڵ دەرکەوتن. مرۆڤ لە نزیکی ٨٠٠٠ ساڵ پێش لە دایکبوونی مەسیحدا لە ڕاو کردنەوە بەرەو کشتوکاڵ ڕۆشت و ژیانی گوندنشینیی دەست پێکرد. ئەمە پێشەکییەک بوو بۆ شارنشینی و دروست بوونی شارستانییەتەکان. یەکەمین شارستانییەتەکان لە مێزۆپۆتامیا، میسری کۆن لە پاڵ ڕووباری نیلدا دروست کران.
دۆزینەوە گرینگەکانی مرۆڤ[دەستکاری]
- (دۆزینەوەی ئاگر) یەکێک لەگرینگترین دۆزینەوەکانی مرۆڤە بەدرێژایی مرۆڤایەتی. مرۆڤ سەرەتا گۆشتی بە کاڵی دەخوارد بەڵام لەدوای دۆزینەوەی ئاگر توانی گۆشت ببرژێنێت بەمەش بەدۆزینەوەی ئاگر مرۆڤایەتی ھەنگاوێکی گەورەی نا بەرەو پێشەوە.
- (ماڵیکردنی ئاژەڵ) مرۆڤ سەرەتا ھاورێی گیانداران نەبوو بەڵام بە تێپەربوونی کات مرۆڤ تێگەیشت کەھەندێک ئاژەڵ دەتوانرێ ماڵی بکرێن زاناکان تا ڕادەیەک بۆیان دەرکەوتووە کە گورگ یەکەمین ئاژەڵ بووە کە ماڵی کرابێ.
- (وێنەکێشان) مرۆڤ کاتێک لە ئەشکەوتەکان دەژیا نەیدەزانی بنوسێ بۆیە مرۆڤ بیریکردەوە ئەوەی لەناخیدایە دەریبخات بۆ ئەم مەبەستەش وێنەی گیانداران و ئامێر و چەندین شتی تری کێشاوە دۆزینەوەی یەکەم وێنەی مرۆڤ لەوەوەبوو کەرۆژێک زەویناسێک بۆئەوەی بزانێ مرۆڤ چۆن لەناو ئەشکەوتدا ژیاون بۆیە بڕیاریدا بچێتە ناو ئەشکەوتێکی گەورە زەویناسەکە لەگەڵ کچەکەی بوو لەناکاو کچەکەی ڕێرەوێکی تری ئەشکەوتەکە دەگرێتە بەرێ لەناکاو ھاوار دەکا مانگا مانگا باوکە مانگا زەویناسەکە دەڕوا بۆلای کچەکەی دەبینێ وێنەی مانگایەکی گەورە لەناو ئەشکەوتەکە ھەیە دواتر کەمێک سەرنج دەداتە شوێنی تری ئەشکەوتەکە وێنەی مانگاو ئەسپ و ئامێر و چەندین شتی تر کێشراوە بەمەش زانایان بۆیان دەرکەوت مرۆڤە سەرەتایییەکان توانی وێنەکێشانی ھەبووە.
- (دۆزینەوەی کشتوکاڵ) کشتوکاڵ مرۆڤ دوای ئەوەی خۆراکی کەمبۆوە دەبوا ماوەیەکی زۆر بڕوا بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵ بۆیە زۆرجار نەیاندەتوانی بگەرێنە بەھۆی ونکردنی ڕێگا یان کوشتنیان لەلایان ئاژەڵی دڕندەوە بۆیە ڕۆژێک ژنێک دەچێ گیا کۆبکاتەوە کاتێک دەیەوێ بگەرێتەوە ئەشکەوت تۆیەکی گیایەک لەدەستی دەکەوێ دوای ماوەیەک بەو شوێنەدا دێتەوە دەبینێ تۆوەکە گەشەی کردووە ئەمجارە خۆی تۆوێک دەچێنێ پاش ماوەیەک دێتەوە شوێنەکە دەبینێ تۆوەکە گەشەی کردووە و سەوزبووە ئینجا ئەم ڕووداوە بەھەموو خەڵکەکانی دەوروبەری دەڵێ ئینجا ئەمجارە ھەموویان تۆو دەچێنن ئەمەش دەبێتە ھۆی دۆزینەوەی کشتوکاڵ.
- (دروستکردنی گوند و شار) دوای دۆزینەوەی کشتوکاڵ مرۆڤ لەئەشکەوت دەژیا بەمەش لەو شوێنەی کشتوکاڵیان لێ کردبوو دوربوون ئینجا مرۆڤ بیریکردەوە لە ئەشکەوتەکاندا بێتە خوارەوە ھەر خێزان و بۆخۆی خانووێک دروست بکات پارچە زەویەک بۆخۆی دیاریبکات و کشتوکاڵی تێدا بکات بەمەش گوند دروستبوو یەکەمین گوند کەدروستبوو لەسەر زەویدا گوندی چەرمۆ بوو کەئەو گوندە دەکەوێتە باشووری کوردستان ژمارەی دانیشتووانی لەو سەردەمەدا بەپێی دۆزینەوەی کەلوپەل لەوگوندە دانیشتووانی ئەوگوندە لەدەوروبەری ١٠٠ تا ٣٠٠ کەس بووە. دوای دروستکردنی گوند ژمارەی مرۆڤ بەخێرایی زیادیکرد ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی مرۆڤ شوێنی گەورەتر و فراوانتر دروستبکات ئەمەش بووە ھۆی دروستکردنی شار.
- (دۆزینەوەی نووسین) نووسین ٣٢٠٠ پ. ز لەلایان سۆمەرییەکان کە نەتەوەیەکی کۆنی کوردستانن دۆزرایەوە سەرەتا نووسین تەنھا ھێمابوو واتا ھەرکەسێک ویستبای بنوسێ ماسی وێنەی ماسییەکی دەکێشا بەڵام ئەمجۆرە نووسینە ھەموو شتێک نەبوو لەبەر ئەوەی ئەگەر کەسێک بیویستبا بنوسێ ھەوا یان ئاو نەیدەتوانێ وێنەی بکێشێ. بەڵام لە میسر جۆرە نووسینێکی داھێنا کەلەنووسینی سۆمەرییەکان پێشکەوتوو تربوو ناوی ھیرۆگلیفی بوو ئەمجۆرە نووسینە لەپیت پێکھاتبوو واتا مرۆڤ ویستبای ھەر شتێک بنوسێ دەیتوانی بینوسێ.
- (دروستکردنی پارە) پارە دوای ئەوە دروستکرا کە ئەگەر خەڵک بیویستبا دانەوێڵە بفرۆشێ لە کاتی فرۆشتنی دانەوێڵەکە قوماش یان جلوبەرگ یان ھەر شتێکی تر لەجیاتیان وەردەگرت.
- (دۆزینەوەی ئامێری چاپکردن) گۆتنبێرگ لە ساڵی ١٤٥٠ توانی ئامێری چاپکردن دروستبکات بەمەش مرۆڤ دەیتوانی بەخێرایی ڕابردووی خۆی بنوسێتەوە.
- (دۆزینەوەی ئامێری تەلیسکۆب) گالیلۆ توانی لە ساڵی ١٦٥٠ تەلیسکۆب دروستبکات بەمەش توانی چەندین ڕاستی لەبارەی گەردوون ئاشکرابکات.
- (دروستکردنی ئۆتۆمبێڵ) ئۆتۆمبێڵ ئامێرێکی گرینگ بوو کەمرۆڤ دۆزییەوە کە ھاتوچۆی بۆئاسانکرد یەکەمین ئۆتۆمبێڵ لە ١٨٠٠ەکان دروستکرا.
- (دروستکردنی کامێرا) کامێرا یەکەمین ئامێرە کەمرۆڤ توانی ڕوداوەکانی پێ تۆماربکات و بەزیندوویی بیھێڵێتەوە یەکەمین وێنە کە لەجیھان گیرا لە ساڵی ١٨٣٦ بوو.
سەرچاوەکان[دەستکاری]
- http://www.britannica.com/EBchecked/topic/267436/historiography ٢ی ئایاری ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.