شۆسیاسی!..
پشكا دوویێ
د. سالار عوسمان
جۆرێن شۆسیاسى..
جارێ بهری كو بهحسێ جۆرێن شۆسیاسى بكهین، پێدڤسه بهحسێ جیاوازیا نێڤبهرا ههردو تێگههێن شۆسیاسى و شۆ یا سیاسی بكهین، شۆسیاسى، وهك پێشتر مه گۆت: ئهو كهسه، كو پیخهمهت ئارمانجهكی َدا شۆ یێ دكهت، لێ شۆ یا سیاسی پێكهاتیه ژ تهڤایا وان خهبتین و بزاڤ و كریارێن سیاسی یێن كو زیهنییهت دئافرینیت و ئارمانجا وێ چێكرنا تێگههشتنهكا سیاسی یه ب ئاراستهیا كۆمكرنا زۆرترین كهسان ل دۆرێن وێ ئاراستێ، ب كورتی د شۆسیسى دا كهس، تاك ڕۆڵگێڕه و ل شۆ یا سیاسی كریار، دیاره ژی جیاوازی نێڤبهرا كهس و كریار و تهڤایا گهنگهشهیێن فهلسهفیێن پڕ شرۆڤهیێن نێڤبهرا وان ژی بابهتهكێ چهند كویر و ئاخفتنان ههڵدگریت، وهسا كوور كو دبێژیته مه: ئهوێن شۆ یا كار دكهن، تهنانهت ئهوێن د ناڤ كار و كریارێ ژی دا بن، مهرج نینه كار بكهن!..
د ناڤ دهقێن ئاینی دا زۆر بهحسێ كهس و كریار و پێوهندیێن نێڤبهرا وان هاتیه كرن، ئاینان ب ڕوونی لایهنگری كریارانن، هندهك ژ زانایان وه باوهرن: ئهگهر ته نیازا كارهكێ ههبوو و هۆكار و ئهگهرهك ههبوو ل دهرڤهی د دهسهڵات دا و ته نهكر، خودا زانایه و دێ ههر خێرا وێ بۆ ته نڤیسیت، بهڵێ ئهگهر كار، یان عیبادهتهك ژی ته كر، لێ دلێ ته ل سهر نهبوو، دیسا خوهدا زانایه و بۆ ته نانڤیسیت، مهبهستا من ژ ڤێ نموونا ئایینی، ئهوه دا بێژم خودا و ئایین ژی نه دگهڵ شۆ و نمایشا درهو و پێكهنینا خاپینهر و دهستلملانێ یا سهخته نه!..
جۆرێن شۆسیاسى (٢) دو جۆرن:
١- شۆسیاسی یێ بابهتی.
٢- شۆسیاسی یێ خودی، زاتی
١- شۆسیاسی یێ بابهتی: ئهو سیاسیی نه، كو پێخهمهت بابهت، پرسگرێك، ئارمانج و بهرژهوهندیێن بلند شۆ دكهن و دوورونێزیك، مهبهستا وان خوه و بهرژهوهندیێن خوه نینه و بگره هندهك جاران ژی زیان و زهرهرێ ژی لێ دكهن، كهواته شۆسیاسى یێ بابهتی قهزیهداره، قهزیهیك ل دهسته و پیخهمهت وێ كێشهیێ دا شۆ دكهت، لهوما مهزن دهێنهبهرچاڤ و مهزن شۆ دكهت و ل زهنیهتا خهلكێ ژی دا مهزنه و ههر ب مهزنی دمینیتهڤه!..
٢- شۆسیاسی یێ خوهیهتى، زاتی: ئهو كهسن، كو د ناڤ پێگههێن سیاسیهتێ دانه، بهڵام مهرج نینه سیاسی بن، بهلێ ئهو كهسن، كو ژبهر خوه و بهرژهوهندیێن زاتیێن خوه شۆ دكهن، بچووكن و بۆ پهردهپۆشكرنا بچووكێن خوه و چارهسهركرنا ههموو ئهو گرێیێن ب بچووكی ێی ڤه ئالاندینه شۆ دكهن، ئهڤه ژبلی كو ل جهم خوه بچووكن، بچووك دهێنه بهرچاڤێ خهلكی ب ئاگهه و هشیار و ههر ب بچووكی ژی دێ مینن، تهنانهت ئهگهر ل پۆستێن مهزن ژی بن، چونكی مهرج نینه پۆست یێن بچووك مهزن بكهت، بهروڤاژی یێن مهزن پۆست، پایه، تهنانهت دانیشتنێن ئاسایی ژی مهزن و بایهخدار دكهن!..
پشكا ئێكێ
د. سالار عوسمان
نزانم ئهڤ زاراڤه: (سیاسیشۆ) كو ل مه د ڤێره دا دارێتیه، چهند ل گهل وان كهسان دگونجیت، كو مهبهستا مهیه د دهبارهى وان بهحس بكهین، مه دڤێت بهحسێ وان كهسان بكهین، كو د ناڤ پێگههێ سیاسی دا (شۆ) دكهن، كهواته پهیڤینا مه تایبهته ب بوار و پێگههێ سیاسی، بهرى هندێ كو ب كویراتى بچینه دناڤ دا و بهحس لێ بكهین، یا باش ئهوه هنده زاراڤ و چهمكان ڕوهن بكهینهڤه.
شۆ چیه؟
شۆ: (Show)، كو ل ناڤ فهرههنگان دا، (نیشادان)، (نمایشكرن) د بهرامبهر دا دانایه، د ڕوانگهیا ئارمانجا ڤێ گۆتارێ دا، پێكهاتیه ژ كۆما وان لیڤن و نواندن و نهمایشا مهبهستدار پهیامههلگرانه، كو دڤێت د كورتترین دهم دا زۆرترین قهناعهت كۆم بكهتهڤه.
شۆكار كی یه؟
ئهو كهسێ شۆكاریێ دكهت: (شۆكار)، كهسهكه د ناڤ پیگههێ سیاسهتێ دا، كهواته مهرج نینه سیاسی بیت، ئهرێ دهمێ وێ ژى نههاتیه بپرسین،:
ـ سیاسیی كی یه و ئهوێن د ناڤ پیگههێ سیاسهتێ دا كار دكهن كینه؟..
ـ ئهرێ دروسته بێژینه ههموویان سیاسی؟!..
ـ ئهرێ ئهڤان ژى پێویستی ب پۆلینكرنێ ههیه؟!..
بهلێ پێویستی ب پۆلینكرنێ ههیه، چونكو چهندین نهخوێندهوار ـ دیاره مهبهستامه نهخوێندهوارێ سیاسی یه ـ، ههمدیسا چهندین چهن گهمژه و منجڕ و خۆههڵواسیو ب سیاسهت وا د ناڤ پێگههێ سیاسهتێ دانه، كه چی نهك ههر هیچ تشتهكى ژێ نزانن و هیچ تشتهكى ژێ چێناكهن ژى، بهلكو سیاسهت و ڕوویێ حزبێن خوه نهشیرین كریه.
ـ ئهوێن ههنێ بۆچى وهدكن؟!..
ـ بۆ هنده منجڕن وازناهینن؟!..
ـ حزب وان نانیاسیت؟!
ـ ئهرێ ههكه حزب وان نهنیاسیت بۆچى وان دوور نائێخیتهڤه، یان ژى ههما ب كێمى كێم بۆچى سنۆرهكی بۆ نادانیت؟!..
ـ ئهرێ خهلك، خهلك چاوا سهحدكهنێ؟!..
ـ ئهرێ ب ڕاستى خهلكى ئهو خۆش دڤێن؟، یان ههما موجامهلهیا وان دكهن و مهعدهنێ وان دنیاسن؟!..
ئهڤ پرسیارانه و دههان پرسیارێن دیتر ڕاماندكێشنه ناڤ گهنگهشه و گفتوگۆیهكا كویر، لێ زۆر ب كورتی و وهك بهرسڤهكا كۆمكرى بۆ وان ههموو پرسیاران، دڤێت ب خهمهكا كویرتر ڤه بێژین: جڤاكێ كوردی یێ شێوێنراوه، دوهێ دوژمنان و ئهڤڕۆ ژى بێبهرنامهیی و ململانا خرابی یا مه یا ناڤخوه دا، وهل جڤاكى كریه، كهسێن گهمژه ببیته سیاسی و دوعاخوین ببیته دكتۆر و ڕۆژنامهنڤیس ببیته جاسووس و ب كورتی، زۆر ب كورتی:
جڤاكهك د برا سزادانێ دا، چهپلان بۆ خیانهتكاران لێددهت، ب دڵنیای ڤه ئهو جڤاكه شێوێنراوه، لهورا د جڤاكێ شێوێنراو دا ههموو ئهو حاڵهت، دیارده، تێگههشتن، بهرخورد و كهسانێن دبنێ و ههنه و بهردهوام ژى ههنه، بهلێ گرنگ ئهوه ئهم بهحس لێ بكهین و و دهنگبینین، ئێكێ د كارى دا، بگره ژ ئهركێن ههره سهرهكی یێن نڤیسهران ئهوه بپهیڤیت، دهنگههلبڕی، هاوار بكهت و ڕستهیێن نههاتینه گۆتن بێژیت، بهلێ گۆتنهكێ وهڵات قازانج ژێ بكهت، نهك هنده كهسهك، چونكو دووماهی جار ههمى كهس دچن و وهلات دهمینیتهڤه!..
كێشهیا مه یا مهزن ل گهل رهوشهنبیرێن ئۆپۆزیسیۆنێ ئهوبوو، نها ژى ههر ئهڤهیه، كو ڕهخنهیێن وان، دهنگههلبڕین و هاوارێن وان بۆ وهلاتى نینه، چونكو گهر بۆ وهلاتى بایه، ههموو یێن وهكو ئێك ددیت و وهلاتی كهر و پارچه نهدكر!.. ههر ئهو، و ئهوێن دیتر ژى دبێ خهتا نینن، ههرگیز نڤیسهر و رهوشهنبیرێن دهسهلاتێ ژى و ئۆپۆزیسیۆن، ڕازی و نهڕازی ههموویان وهكیهك نهدیتیه، لهورا نها، ل سایا ڤان ههموو دهقێن سیاسی، ڕهخنهیین زڤر ب گژیهكداچووانێ دا ههمووان دماندوونه، ههمووان حهتا كرنه نهشیرینكرى و نها ئهم ههموو دماندووینه، شكهستن مه نهڤێت پارچهیێن شكهتى و پهرتێن وان كۆم بكهینهڤه، كۆمكرنا ڤان ههموو پارچێن شكهستى، كو د ئهنجام دا پارچهیێن نیشتمانن حیكمهتهك دڤێت، حیكمهتهك خۆنهبین و وهلاتبین بیت!..
د ناڤبهرا چێبوون و چههبوونێ دا !..
چیرۆكا حهسادهتا شۆپنهاوهر و دایكا وی
د سالار عوسمان
ئارتور شۆپنهاوهر ( 1788 ـ 1860) و فهلسهفهیهكا، تایبهت ڕوانگهههك و تێگههشتنێن وی بۆ ژیانێ، بێئومێدی، ڕهشبینی و ههولێن وی یێن بهردهوام پێخهمهت بهخشینا رامانهكێ بۆ ژیانێ و خهونێن وێ، بهحسكرنا ڤی بابهتێ گرنك ل ڤێ گۆتارێ دا جهێ وێ نابه، لێ ئهوا مهبهستا من ژێ ئهوه من دڤێت بێژم، حهسادهتا دنێڤبهرا شۆپنهاوهر و دایكا وی یه، تایبهت ئهو حهسادهتا دایكا وی ل ههمبهر شۆپنهاوهر ههبوو، كو د ئهنجام دا وهها ل شۆپنهاوهرێ فهیلهسۆفی ئهڵمانی كرد، بێئومێدتر سهرێ خوه بدانێته كۆشا بێئامانی ژیان و بپرست: (وهرن بپرسین كا ئهم چنه، نهك كا مه چ ههیه ؟!..)، ئاخر چیبوون و چههبوون، ههر پرس پرسیارێكا فهلسهفی ڕاگوزهر نینه، تهمهت هندێ ـ د ههمان دهمدا. پرسیارهكا ئهخلاقیی ویژدانیی ئینسانیه و ههمی بههایێن وێ، تهنانهت تێگههشتن ل بههایێن وێ ژی دئێخته ههمبهر پرسیار و لێپرسینێ، ئهڤ دو چهمكهی:(پرسیار، لێپرسین)، كو ل جڤاكا كوردی دا كێمبایهخترین چهمكه دنێڤ كایا كلتووری دا، لهوما پێویسته، ئهگهر نا ژی دهرفهت نهبه ـ له دهرفهتهكا دی دا بهرسڤا ئهڤان پرسیارێن ئیشكالیهیش بدهینهڤه:(ئهگهرێن كێمبایهخیا ههردو چهمكان پرسیار، لێپرسینهوه ل جڤاكێ كوردی دا بۆچی ڤهدگهرێتهڤه؟..).
دنێڤبهرا چیبوون و چههبووندا مهودایهكا بهرفره ههیه بۆ گهنگهشه، ل كورتترین پێناسهدا چێبوون تو یێ وهك خوه، لێ چههبوون مهرج نینه تو بی، ب رامانهكا دیتر چههبوون توی دنڤێبهرا درهو و ڕاستیێ دا، ناڤهندهك، كو سهدان پێناسهێن تهئویلدار ل دۆر خوه كۆمدكهت. ئاخفتنا مه ل سهر حهسادهتا دایكا شۆپنهاوهره، (دایكهكا بهدخولق و نهیاباش ڕۆماننڤیسهكا ب شیان و ب هێز بوو، حهسادهتهكا نامهقوول و توند ب شیانێن ئهدهبیی یێن كورێ خوه دبر و دگۆت: كێ گوه لێ بوویه دخێزانهكێ دا دو بلیمهت ههبن؟!.. ).
ئاریشهیا د ناڤبهرا شۆپنهاوهر و دایكا وی دا، تایبهت حهسادهتا دایكێ، بابهتێكێ گرنگه، لێ كێم ئاخفتن ل سهر هاتیهكرن (چهندین جاران بوویه كێشمهكێش و دهمهتهقیان و لێكدابڕان و ….. ….. حهتا، كو دایكا وی ژبهر تووڕهبوونا وێ، شۆپنهاوهرێ كورێ خوه ب پلهكانهكاندا هاڤێته خارێ، چنكی شۆپنهاوهر گۆتبوو، كو ناڤداریا دایكا وی ب ئهگهرا وی بوویه ناڤداریا فهلسهفهیا وێ ئهڤهیه، نهكو ژبهر ڕۆمانێن وێ بوویه).
حهسادهت ب ڕێژهیهكا جودا جودا د ناڤ ههر مرۆڤهكێ دا ههیه، كو هندهك جاران جۆر و ئارمانجا حهسادهتێ پێناسهیا حهسادهتا مرۆڤی ژی دكهت، بۆ نموونه حهسادهتا فێربوون، لێ بهلێ ب مهرجهكێ زیان وزهرار ب ئهوندی نهگههینیت و ل سهر بنهمایا دروست بیت، دكارین وی دهمی نافێ وێ بكهین: حهسادهتا سپی، چنكی حهسادهتهكه نهك ههر زیانبهخش نینه، بهڵكی خێری بۆ جڤاكى ژی ههیه.
حهسادهت د شهنگهسته دا ب ههست، ڕهفتار و كارێن خراب دهێته گوهارتن، كو ل كورتترین پێناسهدا پێكهاتیه ژ: دڵخۆشنهبوون ب خۆشیا ئهوێن دیتر.
ئهڤ دهرده د ناڤ كوردان دا زۆره، مهبهستا من دهردێ حهسادهتێ یه، بهلێ حهسادهت دهرده و سهردهكێشێت بۆ خرابیان و ئهگهر نههێتهكرن چاره كرن، سهردهكێشێت بۆ تاوان.
د نێڤ ماڵباتاندا ژی حهسادهت ههیه، لێ د ناڤ گرۆپ و حزباندا زێدهتره، هۆكار ژی ئهڤه كو د ناڤ گرۆپ و حزبان دا بهرژهوهندی زێدهترن، كهواته حهسادهت و بهرژهوهندی پهیوهندی پێكهڤه ههیه، ئایین ئانكو ئوول و د ووڤدا یاسایان ژی پشكهك ژ ڤی دهردهی: حهسادهت چارهسهر كریه، لێ ئهوێن دكارن باشتر رۆلێ خوه ببینن د چارهسهریێ دا، مرۆڤ ب خوه یه، تایبهت لایهنێ ڕوحانیێ مرۆڤ، لهوما دبینین مرۆڤێن رۆحانی كێمتر حهسادهت ههنه ل ئهوێن دیتر، ب تایبهت ئهوێن پێ یێن وان د نێڤ بهرژهوهندیێن مادی دا ههنه زۆرترین حهسادهت تێدانه و حهسادهتا ڕهش و سپی لێ تێكهل بوویه!..
دایكهك ئیرهیی، ئانكو حهسادهت ب كورێ خوه ببهو ل مالی دهربئێخیت، كوڕ ژی نكاریت ل ڤێ ڕاستیێ بگههه كو دایك، ئهگهر شاشیهك بكهت، رهنگه حیكمهتێك ل شاشیا وێ دا ههبیت، یان ههر ددانبه خوهدا گریهك بهرامبهر ب دایكا خوه جۆرهكه ژ ئهدهب و ئهمهكداری، جا كوڕ :فهیلهسۆف و دایكیش ڕۆماننڤیس!… دكارن چیرۆكا حهسادهتا ناڤبهرا وان دا مه رابگریت، ڕاگرتنهكا بارگاوی ب چهندین پرسیار، تایبهت پرسیارا شۆپنهاوهر: (وهرن بپرسن، كو ئهم كینه و ئهم چیینه، نهك ئهوا مه چ ههیه؟!..).
ئهم چ نه؟!.. بۆ هنده ڕقن و ڕقاوی و ڕقههڵگر و ڕقئهستوورین ههمبهری ئێك، ئاینامه، كلتوورامه، نیشتمانێ مه، بهها و ڕهفتار و تێگهیشتنێن مه ل ناڤبهر ـ ئهم چیینه و مه چ ههیه ـ ل كوودهرێ و بهر ب كیڤه دێ مه بهت ؟!..
تێبینی
دهقێن ناڤ كڤانێ دا ل :(هێنری تۆماس، دانالی تۆماس: بهسهرهاته نهمرهكان ل فهلسهفێ دا هاتیه وهرگێران، وهرگێڕانا دڵشاد كازم، دهزگهها توێژینهوه و بلاڤكریان؟ موكریانی، 2006، ل 255ـ 268) هاتیه، وهرگرتن.
بهرهڤ 184
د سالار عوسمان
نه تنێ ل دهمێ بانگهشهیا ههڵبژارتنان دا، كو باش و جاش ئاخفتنێن باش دكهن، بهلكو ل دهمێن ئاسایی ژی دا پێدڤیه ئهڤێ پرسیارێ بكهین: (دژه پارتی كینه و مژوولی چنه و چ ڤهدۆرین)؟!.
جارێ بهری كو بهرسڤا ڤێ پرسیارێ بدهینهڤه، پێدڤیه ههردوو چهمكی (جوداهی) و (دژ) ل ههڤدو جودا بكهین، كو ب باوهریا من (جوداهی سیاسی) پێدڤیهكا سیاسیه و ئاكام هێزێ ددهته وهڵات و پرۆسا سیاسی، لێ (دژه سیاسی)، وهڵاتی پهرتهوازه و ژێكجودا دكهت و پرۆسا سیاسی لاواز دكهت، لهوما ئهوا ئهم دڤێره دا ل دۆر دپهیڤین، یێن دژه سیاسینه، ئهو دژه سیاسیێن، كو ژبلی دژایهتیا پارتی و ئامانجێن سیاسی یێن پارتی، قهزیه و خهمهكا دی نهبووه و نینه!..
ـ پشكهك ژ دژه پارتیان ئهون، كو دژی نهتهوا كوردن و دیرۆك ژی دبێژیته مه كو وی دهمی یێ (مستهفا بارزانی)یێ ڕابهر، پارتی دیمۆكراتی كوردستان دامهزراند و بهیداخا خهباتا سیاسی و شۆڕشگێڕیا گهلێ كوردێ مهزڵووم ل سهر چیایان قایمكر، یێن دژه نهتهوه چوونه بهرهیا دوژمنی و بوونه جاش، لهوما زۆر ڕوون و ڕاشكاو، پشكهك ژ دژه پارتیان جاشن، ڤێجا دبهینا مه دا بیت، ههر زهمهنه و جاشێ خوه ههیه، نها ژی كو بیست و حهفت ساڵ ب سهر سهرهلدانا مهزنا ١٩٩١ تێپهڕیه، خهلكهك وهك نۆكهر و جاش ڕهفتارێ دكهن و هپهیڤن و دنڤیسن و تهنانهت جاشانه ژی بۆ وان هاتیه ڤهبڕین!.
ـ پشكهك دی ژ دژه پارتیان ئهون، كو گرێ یا دهروونی ههنه، بۆ نموونه: (گرێ یا زهعامهت) و (گرێ یا ڕمووزیهتا سیاسی)، ڤێجا ئهڤه ل جهێ هندێ ب ڕێك و میكانیزمێن دروست دا بچن و بگههنه زهعامهتێ، كو ب باوهریا من باشترین ڕێك و میكانیزم پرۆسا ههڵبژارتنێ یه، كو دیاره ئهڤه ژی جۆرهك ژ پڕی و تهژیبوونێ دڤێت، چونكی خهڵك دهنگی نادهته سیاسی یێ بهتاڵ و چ ڤێ نه، ئهڤ ئهفهندیێن ههنێ ژى، كو هندهك ژ وان ڕیه ژی ههنه، بهتاڵن، بهتاڵن ل قهزیا سیاسیا ههژی، ئهو قهزیا سیاسیا ههژی یا شۆڕش پیخهمهت وێ دا ههل بوو و ڕووبارێ خوینێ بۆ هات رشتن، ئهوان نها دخوازن ب ڤێ بهتاڵیێ ڤه دژی پڕی و تهژی یێ بن، لهوما زۆر ڕقنانه كهتینه دژایهتیا پارتی و تهنانهت هندهك جاران بۆ دژایهتیا پارتی، دژی خوه ژی رادوستن، پا نابینن كابرایێ ههڤپهیمانی ئهرشیفهك مهدح و سهنا ههیه ل دۆر حوكمهتا ههرێما كوردستانێ، لێ ها كهتیه دژایهتیا خوه ب خوه و بێویژدانانه ئاخفتنێت ناشیرین دبێژیته حوكمهتا ههرێما كوردستانێ !.. یان كابرایێ ڕیهدارێ ب ناڤ ئیماندار، دوهی خهلكێ كوردستانێ بۆ ڕیفراندۆما سهربهخوهیی یێ هان ددا، لێ ئهڤرۆ بۆ بدهستڤهئینانا هندهك دهنگان دژی سهربهخۆیی یێ، واته دژی خوه رادوهستیت!..چ غهریبه، سیاسهت و كورسیا دهسهڵات و مهلهززاتی دونیا چ ل وی ئهفهندیێ بۆینباخ ل مل و ڕیهدارێ بناڤ ئیماندار و ههڤكیفێن وی كریه !..
ـ چی ڤهددورن؟ بهرسڤا ڤێ پرسیارێ ژی ئاسانه، ئهوێن پێشتر چ ڤهدوورین، ئهو ژی ههر هندێ دێ دروین، كهواته هیچ ناڤهدروین، ژ بهر چی ؟!.. ژ بهر كو پارتی پڕه تهژیه ل دیرۆكێ، پارتی نها ب هێزترین هێزا سیاسیه، بۆ پاشهرۆژ ژی ههڵگرێ ئامانجا مهزنه، كو د ڤێ ههڵبژارتنێ دا ل درووشمێ: (دهسكهفتێن زێدهتر بۆ كوردستانێ) هاتیه بهرجهستهكرن.
ـ پارتی دوهی بۆ دهسكهفتێن نهتهوهیی و ئهڤرۆ ژی ههر بۆ دهسكهفتێن نهتهوهیی و نیشتمانی د خهباتدایه، پا ئهوێن دی: (دژه پارتی) ل كیڤهنه؟!.. هندهك ژ وان د ناڤ زبڵدانا جاشایهتی و هندهك ژی نهخۆش، ب سهر گرێین دهروونیێن خوه دا كهفتنه..!
د.سالار عوسمان
جڤاكناسی: ئهو زانسته یێ سروشت و پێكهاتهیا جڤاكێ ڤهدكۆلیت، زانستهكێ نوویه و پشتی دروستبوونا جڤاكهكێ دروستبوویه، زانستهكه ههر تهنێ سهر ل ناڤ ناسینیا جڤاكى نینه، بهلكی ل ناڤ ههمی ڕهههندهكێ نووتره ژى، بۆ میناك ئایین، هزر و سیاسهت و خوه زمان ژى، كلتوور و دیرۆك دهێتهڤه، من دڤێت بێژم: كۆمهڵناسی ئان جڤاكناسی پێدڤیهكه و بهری جڤاكناسان ب زانستێ خوه بزانن، پێدڤیه كهسێن سیاسی، ئاینناس زانستێ خوه بزانن، ب رامانهكا دیتر: باشترین سیاسی ئهو سیاسی یه، كو جڤاكێ خوه باش بناسیت، ئهڤه بۆ زانایهكێ ئوولی ژى ههر ڕاسته، لێ بهلێ پرسیار ئهڤهیه: ئهرێ سیاسیێن كورد ئهڤێ چهندێ دكهن؟!.. واته ههوڵ داینه ب جڤاكناسانه و ب تێگههشتنهكا جڤاكی سیاسهتێ بكهن؟!..بهرسڤا ڤێ پرسیاره ب ڤهكری دێ بجههێلن و ب ڤهكری بێژین، ههتا ئهوێن سیاسی ل ههمبهر پرسیاردا ڕابگرن!.. ئاخر سیاسی و پرسیار ژى، سیاسی و هێزا بهرسڤێ، سیاسی و جۆر و چاوانیا بهرسڤێ ژى پرسگهلێكا كێم بهحس ژێ كری مهعریفى و ئاكام هندهك سیاسی سفڕ دهكهن!..
ب بۆچوونا مه جڤاكێ كوردی جڤاكێ چاڤه، جڤاكێ چاڤ ب رامان كو ب تێگههشتنهكا كێم هزر دكهنهڤه، واته زۆرتر بینهره نهك هزركهره، ل جڤاكێ دا، كو هزر و بیركرن د ئاستێ پێدڤی دا نهبێت، وێنه و دیمهن دبن ب هێز، هێز بن واته ههڵخهلتێنهر، لهوما نها هند نهمایشكرنا وێنهیان ب درهوه، وێنهیێن ڕاستهقینه نین، ههر بۆ نموونه ل شهڕی داعشێ دو جۆر وێنه ههبوون:
1ـ وێنهێن پێشمهرگه و سهنگهر و شهڕ و قوربانیدان: وێنه ڕاست.
2ـ وێنهێن خۆههلاوستى ب وێنهیێ ئێكێ: وێنه نهیێن ڕاست.
ئهوا زۆرتر دهاته دیتن، تایبهت ل سۆسیال میدیایێ دا وێنه نهیێ ڕاست بوو، كێمترین دهرفهت دایه ب وێنهیێ ڕاستی!.. ئهڤه رامانا وێ چیه؟!.. رامان ئهڤهیه جڤاكێ چاڤه پتر ب وێنهیێن نه یێن ڕاست دژین، كهواته جڤاكێ چاڤ ئانكو جڤاكهكه ب چاڤ بریار ددهن، نهك ب هزر، لهوما نكارن و قورهتا هندێ نینه هزرێ ل وێنهێن ڕاستهی ژی بكهن !..
حزبێن درۆزن یان یێن درهوین زۆرترین وێنهیێن درهو بهڵاڤدكهن ههتا زۆرترین جهماوهرێ جڤاكی چاڤ بۆ خوه ڕابكێشێت، سیاسیێ نهنیشتیمانی و تهنانهت مهلایێن درۆزن ژى:( مهبهستا مه ژ مهلایێ درۆزن ئهون، كو پیخهمهت دهقێ پیرۆز دخوازن بگههنه دهسههڵاتێ و مهللهزاتێن دونیایێ)، چنكی هند وێنه و درووشم و هاوار و فرمێسك بڵاڤ دهكهن، نهشێن د كووراتیێ دا بژین، مهبهستا مه ئهوه ژ كووراتیێ: وێنهێن ڕاست و گفتوگۆیا ڕاست و ب جهگههاندنا ئهركێن پیرۆز!.
ل دووماهیێ مه دڤێت بێژین:
1ـ ههتا جڤاكێ كوردی ژ جڤاكێ چاڤ ڤه نههێته گوهارتن بۆ جڤاكێ بیركهر یان هزری، وێنه و دیمهن و سهحكرنا درهوان ب ههڕمێن و كاریگهرن، لێ ههڕمێن و كاریگهریێن وێ نهڕاست و زیانبهخشن !..
2ـ پێدڤیه ههرچی زوویه ئهڤ جڤاكه بهێته گوهارتن و ببێته جڤاكهكێ هزری، ههتا بشێن سپی و ڕهش، باش و جاش ژ ئێكدو جودا بكهن، ئهڤه ژی ئهركێ مه ههمیانه كو ب دڵسۆزی ب بهرههمدئینین و هزر دهكهنهڤه !…
پشكا دههێ و دووماهی
د.سالار عوسمان
جههل و ڕهێن وێ، ب ڕهنگ و پاساوێن وێ ێین جودا ڤه، ئهوه د ناڤ جڤاكی دا و پشكهك ژی یا چوویه د ناڤ حزبان دا، لهوما دبیت چارهسهریا بنهڕهتی بۆ بهێتهكرن، باشترین چارهسهر ژی ب ڤان (٤) چار رێیان دهێته كرن:(حزب، حوكمهت، زانكۆ و میدیا)، بهلێ ب كیژ میكانیزم و تێگههشتن؟
١ـ حزب نه ههر ئۆرگانهكا سیاسی یه:
ئهو تێگههشتنا وه باوهره، كو حزب ههر ئۆرگانهكا سیاسییه و دخوازیت ب ڕێیا پرۆسا ههڵبژارتنێ بگههیته دهستههڵاتێ، تێگههشتنهكا ڕاسته، لێ نه یا كاملانه، تێگههشتنا كاملان ئهوه، كاری حزبایهتی و پشكداریكرن د پرۆسا ههڵبژارتنێ دا و گههشتنا دهستههڵاتێ بۆ هندێ یه، حهتا ل گهل خوه زانین و هۆشمهندییێ بینیت، چونكی دهستههڵاتا بێ زانین، یان دهستههڵاتهك كو شهڕێ جههلێ نهكهت، جڤاكی وێران دكهت!.
٢ـ حوكمهت و ئهركێ پێشكهفتنا جڤاكی:
حوكمهتا باش پێكهاتیه ژ ڕوئیا یان دیتنا باش، ڕوئیا باش پێكهاتیه ژ باشتركرنا ژیانێ، ژیان وی دهمی باشتر دبیت، كو جههل ژێ دووركهڤیتهڤه، لهوما ئێك ژ پیڤهرێن ههلسهنگاندنا ههر حوكمهتهكێ ئهوه، كو تا چهند كار ل سهر پێشكهفتنا جڤاكی دكهت، باشترین تێگههشتن و ههژیترین میكانیزم بۆ حوكمهتێ ئهوه، ل دهسپێكێ جههل وهك دوژمنێ جڤاكێ بناسینیت و ل دووڤدا شهڕێ وی دوژمنی بكهت و ڕاشكاو بیت د وی شهڕی دا.
٣ـ زانكۆ و دهربازبوون بۆ دهرڤه:
ئێك ژ گرفتێن سهرهكی یێن زانكۆیێن كوردستانێ ئهوه، كو نهشێن ڤهپهڕن و درباز بن، ناكارن هۆلان بجێبهێڵن و ڤهكۆلێنێن خوه بێخنه ناڤ ژیانێ دا، ب رامانهكا دی، نهشێن ژ تیۆر ڤه دهرباز بن بۆ پراكتیزهكرن، چونكی بێ پراكتیزهكرنا تیۆر، تیۆر تنێ وهك دهقهكێ نهكاریگهر و نهبهرههمدار دهمینتهڤه، وی دهمی زانكۆ و ههوڵێن زانستی یێن بێ بهرههم دبن و ههر كۆمهڵگهههك ژی زانكۆ یێن وێ بێ بهرههم بن، جههل د ناڤ دا ڕاوهستا و تهمهندار دبیت.
٤ـ میدیا و بهرپرسیهتیا كۆمهڵایهتی:
میدیا نه تنێ پێكهاتی یه ژ ههوال و زانیاری و ڕوماڵكرنا بۆیهران، ئهو تێگههشتن ژی شاشیه، كو وه باوهره میدیا دبیت بێلایهن بیت، ههر چهمكێ بێلایهنی و لایهنداریا میدیا پرسهكا ئاڵۆز كو خراپ هاتیه یهحسكرن و پێدڤیه بهێته ڕاست كرن.
میدیا د پرسا زانین و جههل دا، لایهنداره، لایهنداره ب وێ تێگههشتنا، پێدڤیه پشكهك بیت ژ زانین و ههمدیس پشكهك بیت ژ شكاندنا جههلێ، چونكی، زۆر ب سادهیی: جههل دوژمنا مرۆڤی یه و ئهرك و بهرپرسیهتیا كۆمهڵایهتیا میدیایێ ئهوه مرۆڤان بپارێزیت، كهواته میدیا پێدڤیه جههل شكێن بیت!.
ئهنجام:
ژ ئهنجامێ ڤان (١٠) گۆتاران:
ـ جههل پشكهكا وێ یا د ناڤ حزبان دا و حزب ژی خهمسارن ژ چارهسهركرنێ.
ئهگهرا وێ ژی:
١ـ ههندهك ژ حزبهكان، تایبهت ئهوێن خوه ل پهنا دهقێن پیرۆزێن ئاینی ڤه خوه ڤهشارتنه، ژ ڕێیا جههلێ ڤه یاری و مهرامێ سیاسی یێن خوه ڕایی دكهن و دخوازن جههل تهمهندار بیت.
٢ـ حزبێن دی ژی، پڕانیا وان، ژبهر كۆمكرنا زۆرترین دهنگ ناخوازن وهك پێویست شهڕێ جههلێ بكهن.
٣ـ پشكهكا دی ژ حزبان، كو ژمارا وان كێمه، شهڕێ جههل ب ئهرك دزانن.
ـ ئهركه و ئهركهكێ كلتووری، كۆمهڵایهتی، سیاسی یه جههل بهێته راوهستان، چونكی ل ههر جههكێ جههل ههبیت، ل وێرێ چرایێن ژیانێ و پێشكهفتنێ خامۆش دبیت، كهواته ژیان ژ مه دهخوازیت شهڕێ جههلێ بكهین.
پشكا نههێ
د. سالار عوسمان
وهسا باشه ب كۆكراوهی بهرسڤا پرسیاران بدهینهڤه، چونكی پرسیار ل دهردۆرێ ئێك بازنه دزڤریتهڤه (حزب و شهڕی جههل)، لهوما حزبهك ههر ژ دایكبوونا وێ نه ئاسایی بیت، حزبهك نه خودانێ دۆزا خوه بیت و ل نێڤبهرا بوون و چیهتیدا خودان شوناسیهك نهبیت، بێگومان د ناڤبهرا سۆز و ئهقلى دا، د ناڤبهرا جاده و ئایدیان دا، د ناڤبهرا شۆ و ئهرك دا، د ناڤبهرا قیهم و دهنگدا، دهگهڵ ههبوونا ڕێژهیهك ل نێزیكیی د نێڤبهرا ههریهك ژ ڤان چهمكان دا، رێیا راست وندا دكهت و ل ونداكرنا رێیا راست دا بێگومان دهكهڤیته نێڤ تهمتومانا زانین و نهزانینێ دا و قودرهتا ناسینا جههل ژ دهست ددهت، لهوما دبینین حزبێن وهسا وا ل كوردستانێ ههنه، بووینه مینبرا جههلێ و ل ڕێیا هێجهتێن بهتال دڤێن بگهههنه دهسهڵاتێ و ل پیخهمهت دا گورزێن مهزن دهسرهوێننه زانین.
پشكا زۆر یا حزبێن كوردی نه خودان تێگهیشتنهكا كویرن دهربارێ جههل و باشتره بێژین شهڕێ جههل ب شهڕێ خوه نزانن، لهوما ئهگهر بهراوردهكا زهمهنیی بۆ تێگههشتنا حزبێن كوردی بكهین دهربارێ تێگههشتن د جههل و چارهسهریێن وێ، دگههینه وێ ڕاستییا تهحال، كه پێشتر، واته له زهمهنێ زوودا، ههر بۆ نموونه ل نیڤهیا دووهم یا سهدهیا بیستهم ئهو تێگههشتن دروستتر و ساخڵهمتر ببوو، سواڵی دهنگ و ههڵپهی گههشتن بۆ دهسهڵاتێ و ململانێیا نهدروست یا میدیایا سیاسی و گرێی به پاڵهوانبوون و دهستی دوژمنان ژی ل سهر ههمی ڤان تشتانه، هۆكارگهلێكی سهرهكین و بووینه باعیسی ڤێ چهندێ كو ههمی حزب شهرێ جههل ب ئهركێن خوه یێن سهرهكی نهزانن.
ههكه ههر ب لهز سهحكهینه میدیا و چاپهمهنیێن حزبی، باشتر ژ وێ ڕاستییێ دێ تێگههین، كو ئهم د كریزهكا مهزن دا دژین كو دكارین د ناڤ ئاریشان دا بنێین: (بهڵاڤكرنا سیاسیانهیا جههل)، كه ب هزرا مه ئهم ههمی ل ڕووبهڕووبوونهوه و بهرگرتنا وێ خهمسارین!..
چنكی ململانێا سیاسیانهیا نهدروست، جڤاكهكێ نهدروست بهرههم دئینیت و ل نێڤ جڤاكی نهدروست ژی دا جڤاكهك نهدورست جههل جێ به زانین لێژ دكهت، لهوما ل كۆی ئهڤ تابلۆ سیاسیێن ل كوردستانێ ههنه هندهك كهڕهت وێنێ جاهلێن سیاسى دچیته بسهرڤه و ل ههڵبژارتنان دا جاهل دهنگێ خهیالی كۆمدكهن.
پشكا ئێكێ
د سالار عوسمان
چهمكێ حزب و ههمی ئهو بهحس و بابهتێن پێڤهگرێدای، بهحس و بابهتێن گرێدای، لێ ب تێگههشتنهكا زانستی، نهك ب تێگههشتنا پۆپۆلیستیهی، كو ههمی میدیایا كوردی د گهل خوه دا تووشی نهخۆشیێ كریه، لهوما نها و ل دهولهت سهری ئهو میدیایا شاش دا نهك ههر چهمكێ حیزب، كو جهێ بهحسا گۆتارا مهیه، بهڵكوو سهرجهم چهمكێن دیتر ب ریێن دیتردا دچن و د ڤێ ریێ بهرزهكری و شاش دا خواندهڤان:، ژبلی كو دهێته شێلاندن كائینهكێ تووڕه و ماندیه، تووڕه و ماندی و بێ گێول ههتا وی ئاستی ههندهك جار دهكهڤیته نیڤچالهكا تاری ئانكو نیشتمان و وهلاتێ خوه ب رهش دبینیت!.
مهبهستا من د ڤێرێ دا، بهری ئهم بهحسا (حزب و جههلێ) بكهین، قهیرێك ل سهر چهمكێ (نیشتیماننهبینی) براوستم و بپرسم:
-نیشتیماننهبینی چییه؟
ـ ههتا چهند بوونا وێ ههیه؟
ـ كی ل پشته و مهرامێن وێ چنه؟
ـ تێكهڵكرن تێگه و چهمكهكێن وێ بۆچی؟
ـ وهرگر: ههڤوهلاتی ل كودهرا ڤێ معادهلێ یان هاوكێ دانه؟
ـ جۆرهێن وهرگر؟
ـ وهرگرێ پۆزهتیڤ، یان وهرگرێ بیركهر كیه؟
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ؟
بۆ بهرسڤا ڤان پرسیاران زۆر به كورتی دهبێژم:
ـ نیشتیماننهبینی جۆرهكه ل كارڤهدانێن شاش، كو بهرههمێ ئهو تێفكرینه زاتیه نێگهتیڤهیه، كو مرۆڤ ل نێڤ بهرژهوهندیین زاتیی دا، بابهت ـ كو نیشتیمان ل ههمیان مهزنتر و گرنگتره ـ وندا دكهت و ئاكام ل ونداكرنا بابهتان: نیشتیمان، خوهبین، لێ خۆبینیكی نابهرپرس، دهبیته ههڤنیشتیمانیهكێ نیشتیماننهبین.
ـ نیشتیماننهبینی، ب ڤێ فۆڕما ئهم بهحس دكهین، ل ههرێما كوردستانێ وهك دهستپێك دهستپێكریه، بهلێ دهستپێكرنهكا نا سروشتی، واته دهستپێكرنهكا هاتیه دانان، رێژهیهكا كهێم و چارهسهركرنهكا ساناهیه، ههر ل گهل پاشڤهچوونا دنهرێن وێ یا باشتره بێژین دگهل دابینكرنا بهرژهوهندیێ بۆ دنهدار و دنهدراو، پێتی دبیت و نامینیت!.
ـ كی ل پشته و مهرامێن وێ چنه؟. ڕوون و زهڵال دكارین بێژین: حزب و گرۆپی بهرژهوهندخوازیا سیاسی و بازرگانی له پشته و رهوشهنبیری و ردیله تێگههشتی، كو ههندهك ل وان ژبلی كهربوكینێ چ دی نابینن و هندهكێن دیتر ل عوقدهێن دهروونی دهرباز نابن و ههندهكێن دیتر ئێخسیرێن پارهو وپولن، ماركێتینگیان بۆ دكهن!. مهرامێن وێ ژی شهڕێ بهرژهوهندیه، وان دڤێن سهردار بن و ل دهولهت سهری سهردارێن نوو دا بهرژهوهندێن خوه مسۆگهرتر بكهن، كو دیاره مهرج نینه بهرژهوهندیێن وان تهنێ پاره و پوول بن، ڕهمزیهت و شهرێ دیرۆكی ههس!.
حزب و جههل!
پشكا دووێ
ـ تێكهلكرنا و چهمك و تێگههان بۆچى ..؟
ئێك ژ گرفتێن ههری سهرهكیێن مه، تێكهلكرنا چهمكانه، بههرا پترا ئهگهرێن وێ ژی بۆ نهزانینێ دزڤریتهڤه، پشكهك كێم ژی یاریا وان سیاسیێن چ ڤێ نه، كو دخوازن بۆ مهرهمێن كهسیی چهمكان تێكهڵ بكهن، ئهگهر نه نیشتمان و حزب، حوكمهت و حزب، دهوڵهت و حوكمهت، ڕێككهفتن و خیانهت، پهیوهندی و جاسووسی، خۆنیشادان و ئاژاوه، میدیا و نیشتمانهبینی، ههڤوهڵاتی و سیاسی، ڕهخنه و جڤیندان و دههان تێگههێن دی بۆچی و ژبهر چی و د بهرژهوهندیا كێ دهێته تێكهڵ كرن و ئاكام د ناڤ ڤێ گۆما لێخن و لێڵهدا كی مهلهڤانیێ دكهت و بهر ب كیڤه، بهر ب كیژ كهناری لێخنتر و كیژ قهدهرا شوومتر!..
كهواته، ئهگهر ئهگهرێ وێ جههل بیت یان گهمهیا سیاسی، د ههردوو حاڵهتدا، ژبلی هندهك ههرزه سیاسی، كو وێ یاریا سیاسیا چهپهل دكهن، نیشتمان، ب ههمی پێكهاته و جوداهیێن وێ ڤه لێی زهرهرمهندن !!.
ـ وهرگر: ههڤوهلاتی د ڤان ههڤكێشاندا ل كیڤهیه؟..
ههڤوهلاتی زهرهرمهندترین كائینێ ناڤ ڤان ههڤكێشانه، چونكی ئهو ههڤكێشه بخوه ژ دهست ههڤوهلاتی دهركهتیه و كهتیه دهست سیاسیان دا، تهنانهت د ههڵبژاردنان ژی دا – دگهڵ ههبوونا گهلهك سهرنجان ل سهر پرۆسا ههڵبژارنێ ل كوردستانێ ـ كو ههڤوهڵاتی و دهنگێ ههڤوهڵاتی ئێكلاڤهكهره، لێ ل وێرێ ژی، واته ل پرۆسا ههڵبژاتنێ ژی، ههڤوهڵاتی دهنگدهر، وهرگر (متلقی) یه، نهك هههوهڵاتیی هزركهر واته كائینهكێ ئاراستهكریه نهك بیركهر.
ـ جۆرێن وهرگر پێكهاتینه ژ دو جۆران: (وهرگرێ ئاراستهكری و وهرگرێ بیركهر یا هزركهر)، ل كوردستانێ و ل گۆری ئهڤ كلتوورێ سیاسی یێ كۆمهڵایهتی یێ رهوشهنبیریی یێ ئابووریێ كو ههیه، یێن وهرگر كێمتر هزر دكهنهڤه كێمتر له ڕێگهی بهرههمه ئهقڵییێن خوه ژیان، د ناڤ وان دا ژی سیاسهتێ دبینین، لهوما زۆر ب ئاسانی ب سهر ڕهنگێن سیاسی دابهش دبن، دابهشبوونهكا ئاراستهكری، ههر لهوما ل دهمێ گفتوگۆكردنا سیاسی ژی دا وهك وهرگرهكێ سیاسیی ئاراستهكری دئاخڤن و ئاخفتنێن وان ههمی سۆزه و نهشێن ب قووڵی گفتوگۆ یێ بكهن، چونكی گفتوگۆیا قووڵ و كویر پتر ئهقڵ دفێت نهك سۆز.
ـ وهرگرێ پۆزهتیڤ، یان وهرگرێ هزركهر كێیه؟
وهرگرێ پۆزهتیڤ پێكهاتیه ژ وهرگرێ هزركهر، ئهو ههڤوهڵاتی یێ ل ههر جههكێ بیت، د ناڤ حزب دێ دا بیت یا دهرڤهی حزبێ، ل دهسهڵات بیت یان ل ئۆپۆزیسیۆن، ل نیشتمان بیت یا ل تاراوگه، تووڕه بێت یان ڕازی، بیر دكهت هزر دكهت، ب سهر ڕێیا ئهقڵدا دچیت و پێنگاڤێن خوه ڕادهستی سۆزهكا نهدیار ناكهت، ل جههكێ باشی دیت دبێژیت باش و ل جههكێ خرابی دیت، خوه بێ دهنگ ناكهت و دبێژیت خراپ، لێ ل ههردوو حاڵهتدا نیشتمانبینه، دژی نیشتمانی خوه ناراوستیت و ناخوازیت حوكمهت و دامهزراوهیێن وڵاتی خۆی ویران و خاپوور بكهت، ئهو چ لۆژیكه دیندارهكێ سیاسی بانگهشهیا سۆتن و كوشتنێ بكهت و ل رهخهك دی ڕۆژنامهنووسهكێ بێلایهنێ عهیار بیست و چار و خانمێكی فێمێنیستا دهڤڤهكری دهستا بۆ بقووتن، ئاخر دهست قوتان بۆ سووتاندنا دامهزراویێن نیشتمانی تاوانه و دبیت ههڤوڵاتی هند هزر بكهت (ههڤوڵاتیی هزركهر = وهرگری پۆزهتیڤ)، تاوان و ماف ژ ههڤ جودا دكهت !.. كهواته وهرگرێ پۆزهتیڤ ئهو وهرگرێ هزركهرێ نیشتمانبینهیه، كو سیاسییهكان نهشێن وانا بخاپینن و بۆ مهرامێن كهسیێن خوه بكاربێنن، ههمدیس وهرگری پۆزهتیڤ ل تهنیشت وان سیاسییان، كو ل تهنیشت نیشتمانی نه، لهوما وهك دبینین زۆرترین دهنگ ژی ل ههڵبژارتنان بۆ وان حزبێن سیاسی دچێ، كو نیشتمانیین و ب كریار نهك ب درووشم د خهما شكۆ یا نیشتمانی دانن.
حزب و جههل !
پشكا سیێ
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ وهك پێشتر مه بهحس كری، وهرگرێ بیركهرهوه خودان بیر و چارهسهرهیێن خوه، كهواته ههر تهنێ وهرگرهكێ بیركهرهوه نیینه و بهس، بهلكی ل گهل بیركرنێ دا نوونهره ژی، چونكی هزركرن بخوه بهرههمداره، كهواته ل كێلهكا ههر هزركرنهكێ دا بهرههمهك ژی ههیه، بهرههم ژی هێزێ دروست دكه، دیاره خهسلهتێن ڤێ هێزێ ل جڤاكهكێ بۆ جڤاكهك دی دهێته گوهارتن، چونكی ههر جڤاكهك خوهدی كلتوورێ تایبهتێ خوه بیت، كهواته كلتوورێ ههر جڤاكهكێ پیڤهره، لهوما ئاخفتن ل سهر بهرههمێ هزركرنێ، یا باشتر بێژین ئاخفتن ل هێز و خهسلهتێن وهرگری نوونهر بكهین، پێدڤییه بهحسێ كلتووری ژی بكهین كو دهوری وهرگرهی دده، تایبهت كاریگهرێن كلتوور.
ـ كلتوور: بنیات و گوهارتن
وهسا باشه ههكه ب كورتی ژی بیت، ئاخفتنێ ل سهر وێ ڕاستیێ بكهین، كو كلتوور بنیاته، جڤاكێ كوردی بوویه جڤاكهك لاواز، چنكی كلتوورێ وێ لاوازه، تایبهت جڤاكێ سیاسی یێ كوردستانێ، كهواته، ژ پیخهمهت چارهسهریا ئاریشێن جڤاكی، تایبهت ئاریشێن سیاسی، كو كوردستان ڤهگهراند بۆ چارچووڤهیهكا زۆر خراپ، پێدڤیه د گهل دانپێدان ب لاوازیا كلتووریا سیاسیا كوردى، دانپێدانێ ژى ب ڤێ ڕاستیا ڕۆهن بكهین، كو كلتوور بنیاته و بێ ڤى بنیاتى، ئهم نكارین تو دیوارهك ههلچنین، ئاخر ئهگهر مه ئهو دیوار ههبایه: (كلتوورهك ب هێز)، چاوا باژارهكێ وهك كهركووك، كو سیمبولا مهزلومیهتا نهتهوهیهك خاك، لێ هاتیه داگیركرن، ب چهند سهعهتهكان بهێته رادهستهكرن و بهێته داگیركرن و ل گهل خوهدا مهزنترین شهرمهزاری ئێخسته د ناڤ دیرۆكێ دا؟!..
ههر ل ڤێرێ پێدڤیه ئهم بهحسێ ل چهمكێ (گوهۆرینا كلتوور)، ژی بكهین و بپرسین: ئهرێ كلتوور ههبوونهكا نهگۆڕه؟.. بۆ بهرسڤدانا ئهڤێ پرسیارێ پێدڤیه ڤهگهرێنهڤه بۆ ڕههوڕیشالێن كلتوور، تایبهت ڕههوڕیشالێن ئۆلی، چنكی ئهو: (ڕههوڕیشالێن ئایینى یێن كلتوورى)، ههڵگرێ پیرۆزیانه و ژ ههموویان زهحمهتتر بۆ گۆڕین، بهلێ ل گهل ئهوێ ژى دا، بهلێ دیسا، ب ئاراستهیا گوهۆڕینێ، بهلێ دوور ژ ڕوانگهیا ئیلحادێ، پێدڤیه كار ل ناڤ ڕههوڕیشالێن كلتووری یێن ئایینی ژى بكهین و بیانگۆڕین، چنكی بهرژهوهندیا مرۆڤى، جڤاك و بهایێن وێ مهزنترینه، كهواته بهرسڤا وێ ئهڤهیه: كلتوور دهێته گوهارتن و ئهڤ پرۆسهیه ژی نوخبهیێن جڤاكی دكهن ب سیاسی و زانا و ڕهوشهنبیر و ههڤوهلاتی ڤه، بهلێ كی ژ ههڤوهلاتی؟.. ئهو ههڤوهلاتیێ ل ڤێره مه ناڤێ وێ كره وهرگرێ نوونهر)، كهواته وهرگرێ نوونهر هێزه، شیانه و خهسڵهتێن بهرههمداری ژی گوهۆڕین بهر ب باش و باشتر و باشترین ڤهیه.
جڤاكێ زیندو و بهرههمدار زهمینه بۆ دروستكرنا وهرگری نوونهر دروست دهكهت و بهروڤاژیاوێ ژی ڕاسته، جڤاكێ كوردستانێ ل دهسپێكا ڕێكێ دایه، لێ بهلێ ب ناڕوونی و ئاڵۆزیی ڤه، پێدڤیه نوخبهیا رهوشهنبیران، تهنگ ب سیاسیا ههڵچنن و ئهێ ناڕۆنیێ ڕوون بكهن و ئهو ئاڵۆزیا ساده بكهنهڤه، ڕۆنیی و سادهیهك ژ پیخهمهت بهرههمداریهكی پۆزهتیڤ، كو ئهز باوهرم د ڤێ پرۆسێ دا سیاسیێن پۆزهتیڤ هاریكار و پشتهڤان دهبن.
پشكا سیێ
د. سالار عوسمان
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ وهك پێشتر مه بهحس كری، وهرگرێ بیركهرهوه خودان بیر و چارهسهرهیێن خوه، كهواته ههر تهنێ وهرگرهكێ بیركهرهوه نیینه و بهس، بهلكی ل گهل بیركرنێ دا نوونهره ژی، چونكی هزركرن بخوه بهرههمداره، كهواته ل كێلهكا ههر هزركرنهكێ دا بهرههمهك ژی ههیه، بهرههم ژی هێزێ دروست دكه، دیاره خهسلهتێن ڤێ هێزێ ل جڤاكهكێ بۆ جڤاكهك دی دهێته گوهارتن، چونكی ههر جڤاكهك خوهدی كلتوورێ تایبهتێ خوه بیت، كهواته كلتوورێ ههر جڤاكهكێ پیڤهره، لهوما ئاخفتن ل سهر بهرههمێ هزركرنێ، یا باشتر بێژین ئاخفتن ل هێز و خهسلهتێن وهرگری نوونهر بكهین، پێدڤییه بهحسێ كلتووری ژی بكهین كو دهوری وهرگرهی دده، تایبهت كاریگهرێن كلتوور.
ـ كلتوور: بنیات و گوهارتن
وهسا باشه ههكه ب كورتی ژی بیت، ئاخفتنێ ل سهر وێ ڕاستیێ بكهین، كو كلتوور بنیاته، جڤاكێ كوردی بوویه جڤاكهك لاواز، چنكی كلتوورێ وێ لاوازه، تایبهت جڤاكێ سیاسی یێ كوردستانێ، كهواته، ژ پیخهمهت چارهسهریا ئاریشێن جڤاكی، تایبهت ئاریشێن سیاسی، كو كوردستان ڤهگهراند بۆ چارچووڤهیهكا زۆر خراپ، پێدڤیه د گهل دانپێدان ب لاوازیا كلتووریا سیاسیا كوردى، دانپێدانێ ژى ب ڤێ ڕاستیا ڕۆهن بكهین، كو كلتوور بنیاته و بێ ڤى بنیاتى، ئهم نكارین تو دیوارهك ههلچنین، ئاخر ئهگهر مه ئهو دیوار ههبایه: (كلتوورهك ب هێز)، چاوا باژارهكێ وهك كهركووك، كو سیمبولا مهزلومیهتا نهتهوهیهك خاك، لێ هاتیه داگیركرن، ب چهند سهعهتهكان بهێته رادهستهكرن و بهێته داگیركرن و ل گهل خوهدا مهزنترین شهرمهزاری ئێخسته د ناڤ دیرۆكێ دا؟!..
ههر ل ڤێرێ پێدڤیه ئهم بهحسێ ل چهمكێ (گوهۆرینا كلتوور)، ژی بكهین و بپرسین: ئهرێ كلتوور ههبوونهكا نهگۆڕه؟.. بۆ بهرسڤدانا ئهڤێ پرسیارێ پێدڤیه ڤهگهرێنهڤه بۆ ڕههوڕیشالێن كلتوور، تایبهت ڕههوڕیشالێن ئۆلی، چنكی ئهو: (ڕههوڕیشالێن ئایینى یێن كلتوورى)، ههڵگرێ پیرۆزیانه و ژ ههموویان زهحمهتتر بۆ گۆڕین، بهلێ ل گهل ئهوێ ژى دا، بهلێ دیسا، ب ئاراستهیا گوهۆڕینێ، بهلێ دوور ژ ڕوانگهیا ئیلحادێ، پێدڤیه كار ل ناڤ ڕههوڕیشالێن كلتووری یێن ئایینی ژى بكهین و بیانگۆڕین، چنكی بهرژهوهندیا مرۆڤى، جڤاك و بهایێن وێ مهزنترینه، كهواته بهرسڤا وێ ئهڤهیه: كلتوور دهێته گوهارتن و ئهڤ پرۆسهیه ژی نوخبهیێن جڤاكی دكهن ب سیاسی و زانا و ڕهوشهنبیر و ههڤوهلاتی ڤه، بهلێ كی ژ ههڤوهلاتی؟.. ئهو ههڤوهلاتیێ ل ڤێره مه ناڤێ وێ كره وهرگرێ نوونهر)، كهواته وهرگرێ نوونهر هێزه، شیانه و خهسڵهتێن بهرههمداری ژی گوهۆڕین بهر ب باش و باشتر و باشترین ڤهیه.
جڤاكێ زیندو و بهرههمدار زهمینه بۆ دروستكرنا وهرگری نوونهر دروست دهكهت و بهروڤاژیاوێ ژی ڕاسته، جڤاكێ كوردستانێ ل دهسپێكا ڕێكێ دایه، لێ بهلێ ب ناڕوونی و ئاڵۆزیی ڤه، پێدڤیه نوخبهیا رهوشهنبیران، تهنگ ب سیاسیا ههڵچنن و ئهێ ناڕۆنیێ ڕوون بكهن و ئهو ئاڵۆزیا ساده بكهنهڤه، ڕۆنیی و سادهیهك ژ پیخهمهت بهرههمداریهكی پۆزهتیڤ، كو ئهز باوهرم د ڤێ پرۆسێ دا سیاسیێن پۆزهتیڤ هاریكار و پشتهڤان دهبن.
د. سالار عوسمان
پشكا چارێ
حزب، تێگهههك د ناڤ تهمتومانێ دا
چهمك و تێگههێ حزب د كوردستانێ دا، مینا گهلهك تێگههێن دیتر، چ ب ئاگههی و بێ ئاگههی، یێ كهفتیه دناڤ تهمتوانێ دا، بهری كو وێ تهمتومانێ ڕوون بكهینهڤه، پێدڤیه پێناسهیا حزبێ بكهین، حزب پێكهاتیه ژ:
ـ ئێكهتیهكا ئارهزۆمهندانهیا كۆمهكا خهلكی، ل سهر بهرنامهیهكێ سیاسی و كاركرن پیخهمهت جێبهجێكرنا وی بهرنامهی.
ـ گرۆپهكا سیاسی یا مۆلهتپێدایا قانوونى یه، كو پیخهمهت گههشتن ب دهستههڵاتێ خهباتێ دكهت.
ـ ڕێخستنهكا سیاسی یا دیاریكریه پیخهمهت كۆمكرنا خهلكێ ل دۆرێن ئامانجێن خوه یێن سیاسی.
حزب بهرههمێ سهردهمێ نوویه، وی سهردهمێ مرۆڤ گههشته وێ قهناعهتێ، كو ئێدی ژیان ب كهسهكێ بڕێڤه ناچێت و پێدڤیه گرۆپ ب ههڤڕا كاربكهن، ب ههڤڕا هزر بكهن و ب ههڤڕا ژی بهرپرسیاریێ ههڵگرن، حزب جۆرهكێ نوو یێ ب ههڤرا بیركرنهڤه و كاركرنا مرۆڤانه د كایهكێ ههری گرنگ دا، كو ئهو ژی كایهیا سیاسهتێ یه.
حزب ئێك ئایدیایه د ڕستهیێن جودا دا، ئێك بینینه د پهنجهرهیێن جیاوازدا، دهرفهته د ڤێره دا وێ شاشیا كوشنده ڕاست بكهینهڤه، كو حزب نه پێكاهتیه ژ بینینێن جیاواز، حزب نه بریتی یه ل بیروڕایێن جیاواز، بهلكو حزب ئێك بیروڕا و ئێك بینینه، لێ ب ڕستهیێن جیاواز و پهنجهرهیێن جیاواز، نموونه و مینكێن زیندی ل بهر دهستن، ئهو حزبێن ب سهر تهختێ وێ شاشیێ دا ڕۆیشتن، ئهو شاشیا وهها هزر دكر ئاساییه حزب بیروڕایێن جیاواز تێدا بێت، مه دیت، ژبلی كو ئهو تهخت چرووك دهرچوو، نها هێزهك نینه قودرهتا كۆمكرنهڤا وان ههبیت و ههر بال و باڵهكێ دی دشكێنیت و ههر پهنجه و تلیهك و پهنجهیهكا دی دشكێنیت و هندهك جاران ژی ل شكاندێ ژی وێڤهتر دچن و ههڤدو تهخوین دكهن، ئهڤه د دهمهكێ دا، زووتر، باڵ و پهنجهیان بانگهشهیێن زۆر بۆ وێ شاشیا كوشنده دكر، كو ئهم ب بیروڕایێن جیاوازڤه جوانین !.. شاشی نه جوانه، لهوما نها و ل ئهنجامێ وێ شاشیێ ههر ههڤدو ناشیرن و كرێت دكهن!..
ههمی حزبهك نابێژنێ حزب، هندهك حزب ههر ژ دهستپێكێ پێ ناگرن و هندهكێن دی ژی ل نیڤا ڕێكێ دكهڤن و هندهكێن دی ژی گرێ یان عوقده ئهوێن دروست كری و نهشێن بنیاتنهر بن، چونكی عوقده نهخۆشیه و ل گهل خوه میكرۆبان بهڵاڤ دكهتهڤه، حزب ههیه نهك ههر سهرێ خوه دخۆت، میكرۆبێن لهشێ وان ئهوێن دی ژی، حزبێن دی ژی، دامهزراوهیێن نیشتمانی ژی ژههراوی دكهت!!..
بیریاری سیاسیی یێ ب ناڤدار (سامۆیل هنتنگتن) وه باوهره، ناچێبیت بێژینه ههر حزبهكێ حزب، ئهو وه باوهره (٤) چار بنهمایێن سهرهكی ههنه، كو پێدڤیه د حزبی دا ههبن:
1ـ گونجان
2ـ سهربهخۆیی
3ـ ئێكگرتوویی
4ـ بهرفرههیا ڕێكخستنێ
خوردكردنهڤا ههرئێك ل ڤان بنهمایان ئاخفتنێن گهلهك دڤێت، وهلێ زۆر ب كورتی: گونجان واته نێزیكی و خهسڵهتێن وێكچوون، سهربهخۆیی واته تو توب خوه بی و كهسێ تو دروست نهكربی و بڕیار ژی ههر ل دهستێ ته ب خوه بیت، ئێكگرتوویی ژی واته ئێكدیتن و ئێك ژیانبینی و ئێك چارهسهر و بهرفرههیا ڕێكخستنێ ژی واته ڕاستی ل پهیام و بهرههم كو ڕاكێشهرێ زۆرترین خهلكێ ل دهورێن وێ حزبێ.
حزبێ ئارمانج ههیه، مهزنترین ئارمانج خهلكه، تهنانهت كو دخوازیت بچێته د ناڤ پرۆسهیا ههڵبژاتنێ دا و ل دووڤدا بگههیته دهستههڵاتێ ژی، ههر بۆ خهلكی یه، بهڵام ئهڤ پرسه نه ههما وهیا ساده یه، لهوما پێدڤیه كویرتر ل دۆر ڤی بابهتی باخڤین!..
پشكا پێنجهمهم
د سالار عوسمان
حزب د نێڤبهرا خوه و خهلكێ دا
وهك پێشتر مه بهحسكرى، ئارمانجا سهرهكیا ههر حزبهكێ خهلكه، لهوما دبیت تهڤایا ئارمانجێن خوه ل دۆر خهلكێ كۆم بكهت، ب رامانهك ڕوونتر، دبیت خهڵك: ههڤوهڵاتی سهنتهرى بیت، بهلێ چاوا؟ و ب چ تێگههشتنهكێ؟…بۆ بهرسڤا ڤێ پرسیارێ، دشێین ب پرسیارهكا دی دهست پێ بكهین و بهرسڤ وێ پرسێ خۆیا بكهت، ئهو پرسیار ژی ئهڤهیه (ئهرێ حزب خهلكی ئاراسته دكهت، یان بهروڤاژی خهڵك حزبێ ئاراسته دكهت؟.. )، بهرسڤا ڕوونا زانستیانه ئهوه: حزب كۆمهكا خهلكێ بیركهرهڤهیه و ڕێبهرایهتیا ئاراستهیهكا سیاسییا دیاریكری دكهن و ئهو خهلكی ئاراسته دكهن، كهواته حزبێ ئههلیهتیا ڕێبهرایهتی یێ ههیه و خهڵكی دگهل خوه بهر ب تێگهیشتنا باڵاتر ڤه دبهن، تێگههشتنا باڵاتر پیخهمهت ژیانهكا باڵاتر، ههر لهوما ژی دخوازن بگههنه دهسهڵاتێ، داكو ل گۆری وێ تێگههشتنا بلند و ل ڕێكا دامهزراوهیێن خوه پهرلهمان، حوكمهت و ئۆرگانێن ڕهسمی و نا ڕهسمی)، ژیانهكا باشتر بۆ خهلكێ دابین بكهن.
خهلك دهنگی ددهت، حزب حوكمى دكهت
خهلك سیاسهتێ ئاراسته ناكهت، خهڵك بڕیار نادهت و حوكم ناكهت، خهڵك ل پرۆسا ههڵبژاردنێ باشترینان ههڵدبژێریت و ل وێرێ، ل سهر سندۆقێن دهنگدانێ بڕیارێ ددهت، ل دووڤدا یێن باشترین، ل ڕێیا شهرعیهتا دهنگێ ڤی خهلكی، ئهمانهتا حوكمی دهاڤێنه ستوویێ خوه و ئیدی خهڵك دچیته پاش بۆ ژیانا جڤاكی، ئهوێن باشترین، ئهوانێن هاتینه ههڵبژێرتن حوكم دكهن و بڕیارێ ددهن.
ـ یێن باشترین كێنه؟
ـ ژیانا كۆمهڵایهتی چییه؟
ـ ژیانا سیاسی و حوكمهتداری چیه؟
ـ پهیوهندی چاوا دهێنه ڕێخستن؟
ـ گرفت چنه و ڕێكێن چارهسهریێ چنه؟
ـ یێن باشترین ئهو حزبن كو پرانیا دهنگان بدهستڤهدئینن و ل جهێ خهڵكێ دهسهڵاتی وهردگرن، لهوما ههمی ئهو بۆچوونێن وه باوهرن، كو حزب نابیت ل دهسهڵات بیت، بۆچوونێن شاشن و ههمی بانگهشه و هێجهتێن وان پشكهكن ژ جههل و چهواشهكاری، كهواته ئهڤه حزبه حوكمى دكهت، ئهڤه حزبه ل ڕێیا ههڵبژارتنێ ڤه دهستههڵاتێ وهردگریت و بهرنامان، ڕوئیا و جیهانبینێن وان جێبهجێ دكهت.
ـ ژیانا كۆمهڵایهتی و تێگههشتن ل ڤی تێگههی ئاخفتنێن زۆر دڤێن، لێ زۆر ب كورتی: سهرجهم پرۆسه ژ دامهزراندنا حزبێ ڤه، تا دگههته ژیانا حزبی و دووڤدا ژی ههڵبژارتن و دووڤدا حوكمهتداریی، ههمی پیخهمهت هندێ یه، كو ژیانا كۆمهڵایهتی بهێته رێخستن و كۆمهڵگهه، له نێویشیدا مرۆڤ سهروهر و ئاسووده بێت.
ژیانا كۆمهڵایهتیا ساخڵهم پێكهاتیه ل سیخناخ نهكرنا كۆمهڵگههێ یه ب سیاسهت و ههڤڕكیێن وێڤه، ب رامانهك دی هێشتنهڤا كۆمهڵگههێ یه وهك خوه، وهك خوه ب ههموو تێگههشتنێن كۆمهڵایهتیێن جیاوازڤه چونكی د بنهڕهتدا مرۆڤ بوونهوهرهكێ كۆمهڵایهتیه نهك سیاسی، لهوما دبیت دان بهوێ ڕاستیا تاڵدا بینین، كۆمهڵگهها پاشكهفتی پێكهاتیه ژ وان كۆمهڵگههێن سیخناخن ب سیاسهتێ ڤه و بهروڤاژیا وێ ژی ڕاسته !.. ساخڵهمى پێكهاتیه ژ سیخناخ نهكرنا كۆمهڵگههێ ب سیاسهت و ململانێین وێڤه.
حزب و جههل !..
پشكا شهشێ
د سالار عوسمان
د ژیانا سیاسی و حوكمهتداریێ دا، ل ئالیهكی پێكهاتیه ژ كۆمكرنا وى بهرههم و لێكهوتهیێن سیاسی، كو پارتێن سیاسی ل گۆر ژینگهها سیاسیی یا جڤاكان بیت، ئهوان جڤاكان ئهوێن بهرههم دئینن، ژ ئالیهكێ دیتر ژی پێكهاتیه ژ ئهستۆگرتنا ئهمانهتا خهلكی، ئهو خهلكێ ل ڕێیا دهنگێ خوهڤه ل پرۆسهیا ههڵبژارتنان دا حزبان دا دئێخته د ناڤ و شانسێ حوكمڕانیان بۆ دڕهخسینیت.
حیكمهت ژ ژیانا سیاسی و حوكمهتداریێ پێكهاتیه ژ باشتركرنا ژیانێ، ب ڤی مهرجی كو جوداهی بمینیتهڤه و ناكۆكی ژی ههتا بشێن كێم بكهنهڤه.
ههر ل ڤێره دا دهرفهتا كورته ئاخفتنهك دهربارهێ جوداهی و ناكۆكیێن سیاسی بكهن، جڤاكێ ساخلهم پێكهاتیه ژ جڤاكێن پارێزگاریی ژ جیاوازیان دكهن و جوداهیان دكهنه هێز، لێ ههموو ههولهكێ ددهن كو ناكۆكییان كێم بكهن، دیاره باشترین ڕێگهچاره ژى ئهوه كو ناكۆكیان بگوهۆرن بۆ جوداهی، چونكی د بنهڕهتدا پشكا زۆریا ناكۆكیان كۆرپهی ل دایكبوونا د ناڤ ڕهحما جوداهیانه، كهواته پاشكهفتنا جڤاكێ سیاسی، یا ڕۆهنتر بێژین ئهوه جههلا سیاسیه، كو جوداهی ناهێته دیدكرن و ل ئاكاما ئهوێ نادیدهگرتنێ ژى یه، جیاوازی دبیته ناكۆكی و ناكۆكی ژى ل گهل مهزناهیا وێ، وهلات و ل گهل ژى دا ژیانا سیاسی و حوكمهتداریی دوچاری قهیران و تهنگژه دكهت!..
ـ پهیوهندی چاوا دهێته رێخستن ؟.. مهبهست ژ پهیوهندیێ، پهیوهندی د ناڤبهرا ژیانا جڤاكی و ژیانا سیاسی، ب بۆچوونا مه (2) دو بنهمایێن سهرهكی ههنه بۆ ڕێكخستنا وێ پهیوهندیێ:
1ـ تێگهیشتن د چهمكگهلی، سهروهری مرۆڤ، ماف، دیمۆكراسی، ئازادی و هتد)، مهبهستا من ژ تێگههشتنا وان چهمكانه، تێگههشتنه ل ئاستی ستوونی دا نهك ئاستی ئاسۆیی، چونكی پێدڤیه درووشم: ئاستێ ئاسۆیی بهێلیت و ڕۆچینه ناڤ قهناعهتێ: ئاستێ ستوونی، دیاره د ناڤهندێ دا ناڤهندیا تێگههشتنا ئاسۆیی و ستوونی)، مه گهلهك گرفتێن زۆر ههنه و بیست و حهفت سال ژ ژیانا سیاسی، مخابن مه نكاری چارهسهریا وان گرفتان بكهین!..
2ـ سهروهریا قانوونێ: پشتی تێگههشتنا ستوونی د چهمكگهل یێن ئاماژهپێكرى، قانوون و سهروهریا قانوونا پارێزگاریێ ژ پهیوهندیێ دكهت و د ههمان دهم دا رێكێ ژى دئێخیت، چنكی چ جاران تێكهلبوونا ژیانا جڤاكی و ژیانا سیاسی، وهك ئهوێ بیت كو ل كوردستانێ یا ههیى، ساخڵهم نینه و ئهو زهرهرێ ل یێ دی دكهت، چاوا؟..ههر زۆر ب سادهیی ڤه بهرسڤا ئهوێ (چاوا) یێ دهدینهڤه.
نابیت ململانێین سیاسی زهرهر و زیانێ بگههینیته ههڤوهڵاتیان، نابیت كایه و پێگههێ جڤاكی و زانستی و مهدهنی ب سیاسی بێنهكرن، نابیت جاده و داخوازیێن ڕهوا یێن خهلكێ بچنه دناڤ بهریكا سیاسی یا درهوونى دا، نابێت سیاسیێن راستگۆ، ژ بهر شاشیا ژینگهها سیاسی و میدیایی و تاعۆنا پۆپۆلیستیانه، نكارن ب ئاشكرایى بۆچوونێن خوه دهرببرن، نابه چاڤكانی، ئانكو چاڤكانێن سیاسی و ئابووری و میدیایی ڕوون و زهڵاڵ نهبن. لهوما پێدڤیه قانوون و هێزا قانوونا سنوورهكێ بۆ ههمی ئهڤان نابیت یان (دانێن ـ یانه دابنیت) و سیاسهت بۆ سیاسیان بیت و جڤاك ژی بۆ ههمیان بیت و نیشتمان ژی بۆ ههمیان بیت ب ههمی جوداهیێن خوهڤه كۆمبكهتهڤه.
حزب و جههل!..
پشكا حهفت
د. سالار عوسمان
گرفت چنه و ڕێیێن چارهسهریێ چنه؟
ئێك ژ گرفتێن مهزنێن جڤاكێ كوردستانێ، پێكهاتیه ژ گرفتێن نێڤبهرا ژیانا سیاسی و جڤاكى و ههمی دهرهنجامێن د ڤێ ناڤبهرێ دا، تێكئالاندی و بێ چارهسهر ماینهڤه، كو د ڤێرێ دا دشێین وهها ڤێ پرسێ، یان باشتر بێژین، گرفت و چارهسهریان پۆلین بكهین:
١ـ ژیان ڤێجا سیاسهت:
پێدڤیه ههڤوهلاتی و حزب، ههڤوهلاتی و حوكمهت وێ ڕاستیا روون تێبگهن، كو سیاسهت (بوون) پشتی ژیانێ، كهواته ژیان ئهسڵتره، ههر وهك چاوا ئایین ژی پشتی ژیانێ هاتیه و مهرهم ژێ ڕێخستنا پێوهندیێن نێڤبهرا خودا و مرۆڤى یه، وهسا ژی سیاسهت پشتی ژیانێ هاتیه و مهرهم ژێ رێخستنا ژیانا جڤاكى یه، كهواته ژیان ئهسڵتره و پێدڤیه سیاسهت د خزمهتا ژیانێ دا بیت، ب رامانهكا دی ل كیژ جهی سیاسهتێ ژیان تهنگاڤ كر و ئاڵۆزی چێكر و بوو ئهگهرێ تێكدانا جڤاكى، ل وێرێ سیاسهت د رێیهكا شاش دایه و پێدڤیه بچیتهڤه سهر ڕێیا ڕاست.
٢ـ گوشارا مهدهنی و نیازمهندیا سیاسی:
داكو ئهڤ پهیوهندییه، پهیوهندیا نێڤبهرا ژیانا سیاسی و جڤاكى) ساخڵهم و دروست بیت، داكو سیاسهت ژیانێ ئاڵۆز نهكهت، بۆ ئهوێ چهندێ ژیان ئهسڵتر بێت و ب كورتی، سیاسهت ل سهر ڕاستهڕێیا خوه بیت، بهردهوام مه پێدڤیی ب گۆشارا مهدهنی یه، بهلێ گۆشارا مهدهنیا پاك، مهبهستا مه ژ گۆشارا مهدهنی یا پاك ئهو گۆشارهیه، كو ژ ئالیێ ههڤوهڵاتی: خهڵك ب ڕێڤه دچیت، پرسیار د ڤێرێ دا ئهڤهیه: ئهرێ گۆشارێن مهدهنی یێن كوردستانێ ژ ئالی یێ خهلكێ ڤه ب ڕێڤه دچیت، یان یاریا سیاسیانه و خهڵك دهێته بكارئینان؟!.. بهرسڤا ڕاست و ڕوون ئهڤهیه: تا نها گۆشارا مهدهنی یا پاك ل كوردستانێ بوون نینه، ئهوا ههیه یاریا سیاسیانه، ههر لهوما ژی بێ بهرههمن و د نیڤا رێكێ دا خاڤ دبن ڤه.
گۆشارا مهدهنیا پاك نه دژی حوكمهتێ یه، درووشمی بههڕفیت و بسۆتێنه و وێران بكه ههڵناگریت، گۆشارا مهدهنیا پاك خهما وێ باشتركرنا ژیانێ یه، لهوما ئاڵۆزی یێ بۆ ژیانێ دروست ناكهت.
٣ـ دهرفهتدان ب ههمیان:
ل جڤاكێ باش، ل جڤاكێ كو ههڤبهندی نێڤبهرا ژیانا سیاسی و ژیانا جڤاكی هاتیه ڕێخستن، دهرفهتا پێدڤی بۆ ههمیان ههیه، لهوما ههمی پشكدارن، لێ ههر كهس ل جهێ خوه و ل گۆری سروشت و تایبهتمهندیێن خوه، كو قانوون ههم ڕێكخهر و ههم ژی پارێزگاریێ لێ دكهت، ههستێ پشكداریێ ژی ههستێ ههڤپشكیا جڤاكى و ل دووڤدا ههستێ بهرپرسیاریێ ژی ل گهل خوه دئینیت.
ل ههر جڤاكهكى ههستێ بهرپرسیاریێ لاواز بیت، ئهڤه نیشانا هندێ یه دهرفهتا پێدڤ ب ههمیان نههاته دان، جڤاكێ كوردستانێ ئێكه ژ وان جڤاكێن، كو تێدا دهرفهت ۆ ههمیان هاتیهدان، بهلێ باش نههاتیه رێخستن، باش نههاتیه رێخستن ب وێ تێگههشتنا، كو ل سهر بنهمایێن كلتووری نههاتیه ئاڤاكرن و پتر ڕووكهشهكێ سیاسی و حزبی، یا باشتر بێژین بهرژهوهندیا حزبی ههڵگرتیه، لهوما ههستێ بهرپرسیاریێ ژی نه ههڤسهنگ و جێگیره، جار ههیه ل لۆتكێ یه و جار ژی ههیه زۆر ل؟خوارێ یه!.
دووما پهیڤ د ڤێرێ دا ئه ڤهیه: دبیت ژیان ئهسڵ بێت و ههمی چهمك و تێگههێن دی د خزمهت ژیانێ دا بن، ب وێ تێگههشتنا دبیت ههمی ههبن، لێ ههبوونهك ب تایبهتمهندیێن خوه ڤه و قانوون ژی پارێزگاری یێ ل ههموویان بكهت.
حزب و جههل!..
پشكا ههشتێ
د. سالار عوسمان
حزب و جههل: پاردۆكسهكێ ئاخفتن ل سهر نهكری..
پشتی كو ل ڕێیا كۆمهكا پرسیاران مه گهلهك بابهتێن پێویست ڕۆهن كرن، نها دهمێ هندێ یه سهبارهت تێگههێ جههل و ل دووڤدا ژی ل دۆر ڕۆلێ حزبێ بپهیڤین د ڕووب رووبوونا جههلێ دا.
كورتترین و لێكدایترین پێناسه بۆ جههلێ، وهك زاراڤه پێكهاتیه ژ نهزانینێ و وهك چهمك و تێگهه ژی پێكهاتیه ژ ههمی ئهو تێڕوانین و ڕهفتار و كریارێن كو دژ ب زانین و ڕاستیێ.
دو جۆرێن سهرهكی یێن جههلێ ههنه: یا ئێكێ جههلهك ساده و ئهوا دی جههلهك تێكهڵ، یان ئاوێته، جههلا ساده ژ نهزانینا ساده ڤه دهێت و یا تێكهل ژی وهها هزر دكهت دزانیت، لێ ههر نزانیت و ب نهزانی زانینهكا سهخته پهیرهو دكهت، كهواته د نێڤبهرا زانینا ساخته و نهزانینێ دا ئهزموون دكهت و ئهنجامێن جههلا تێكهڵ گرانتر و پرۆشكێن وێ ژی ترسناكتره.
ل گۆری ههمی ئهو پێناسهیێن، كو پێشتر مه بۆ حزبێ كردن، حزب ئێك ژ كارێن ههری مهزن و گرنگێن وێ شهڕكرنه ل گهل جههل، جههل ب ههمی رامان و جۆرێن وێ ڤه، چونكی جههل نهك ههر وهستێنهره، ژیانێ ژی ب رێیهك شاش دا دبهت، حزب ڕێك كارێ وێ ئهوه ژیان بهردهوام بێت، بهلێ ب رێیا وێ یا دروست، جههل ل سهردهمێ زوو یێ قووناغا زارۆكینیا فكرا مرۆڤایهتیێ دا، ژ بهر ڤێرانهگههشتنا ئیدراكێ، زهمهنهكێ زۆر یێ ژیانا مرۆڤایهتی یێ ب رێیهك شاش دا بر، كه دشێین ناڤێ وێ بكهینه (بهههدهردانا دیرۆكێ)، بهلێ ل سهردهمێ نوو، كو حزب ئێكه ژ بهرههم و ئهنجامێن ڤی سهردهمی، حزب كۆمكهرێ شیانانه، ڕێخستنا وانه، ئاراستهكرنا وانه، ئارمانج ژ وێ باشتركرنا ژیانێ یه ب میكانیزمهك گونجای، كو دبیت ئازادی، دیمۆكراسی و ههلبژارتن سێ ژ میكانیزمێن ههری باش بن، كو ژیانا كۆمهڵایهتی و ل دووڤدا ژی ژیانا سیاسیی جڤاك ئێخسته سهر ڕێكهكێ، كو ب ههڤبهركرن دگهڵ قووناغێن بهریا خوه، ئاشتیانهترین ژیان بۆ مرۆڤان دهستهبهركر.
حزب ههر زووی، ل گهل دروستبوونا وێ دا ڕووب رووی جههل ێ بووڤه و شهڕهكێ گران ل دژ ههڵگیرساند، ئهگهر دیرۆكا سهرههڵدانا حزب ل ڕۆژئاڤا و تهڤایا ههڤڕكیێن نێڤبهرا حزب و كڵێسا، حزب و گهندهڵی، حزب و نهریت،، حزب و پێشنهكهفتن بخوینین، زۆر زووی دێ گههینه وێ قهناعهتا، كو ههمی ئهو ههڤركیێن مه ناڤ ئینای و یێن دی ژی، ههڤڕكیه دگهڵ جههل دا، كهواته حزب و جههل نهك ههر نابیت بههڤڕا كۆمببن، بهلكو دبیت حزب جههل شكێن بیت!..
د ڤێره دا گهلهك پرسیار دهێنه پێش، ژ ههمیان گرنگتر ئهڤهنه:
ـ حزبێ كوردی و چاوانیا دامهزراندنا وان؟
ـ چاوانی و چیهتیا حزبێ كوردی؟
ـ حزبا كوردی و تێگههشتن ژ جههلێ؟
ـ قووناغا نها و ئهركێن وێ؟
ـ چاوا جههل دهێته شكاندن؟
د سالار عوسمان
پهیوهندیهكا كوور و قسهههلگر د نێڤبهرا (سیاسهت) و (شهقام) ههیه، ل نك من وهره تا نها ژ ئالیێ نڤیسهر و ڤهكۆلهرێن كوردڤه ئاخفتنهكا ڕژد د ڤێ دهربارێ دا نههاتیهكرن، مهبهستا من ژ ڤێ پهیڤینا ڕژد پهیڤینهكا زانستیانهیه، چونكی ئهڤ بابهته پهیوهندیهكا كوور د ناڤبهرا قسه، ڕامان و لێكدانهڤهیا زانستییانهیه. سیاسهت: هونهر، نوخبه و بهرپرساتی دهمێ بهحسا سیاسهتێ دكهین، دڤێت ههر زوو دانپێدانێ ب ڤێ چهندێ بكهین، كو كورد زاتیانه سیاسهتێ دكهت، زاتیانه ههتا ئهوی ئاستێ بابهتی وندا دكهت، د دهمهكێ دا، كو ل شهنگهستا سیاسهت بابهته و پهیوهندی ب جڤاك و پێشهرۆژا ههمیان ڤه ههیه، كو دبێژن: (بابهت، جڤاك، پێشهرۆژ)، ههر زوو ئهڤه بۆ مه رۆهن دبیت، كو زات ل نێڤ ئهڤێ ههڤكێشێ دا گرفتخوڵقینه، خوه ههكه بۆ میناك گرفتێن سیاسیێن كوردستانێ و دهڤهرێ وهربگرین، ههر زوو دێ بۆ مه دیار بیت كو كرێز و ئاستهنگ پتر زاتینه نهك بابهتی، كهواته چهند زات پاشڤهبچیت ئاستهنگ و كرێزێن سیاسی كێم دهبیت. سیاسهت هونهره، لێ بهلێ ب مۆڕاڵ ڤه، چهمكێ مۆڕاڵ ژی بۆ خوه پر رامانان ههلدگریت، گهلهك ب كورتی من دڤێت بێژم: سیاسهت ب رێڤهبهرێ جڤاكی یه و كۆمهڵگهه ئانكو جڤاك، تهنانهت خودی بهڕێڤهبرنێ ژی ب مۆڕاڵ ڤه بهڕێڤه دچێت و بهروڤاژی ڤێ چهندێ كۆمهڵگه ئانكو جڤاك دێ لێكهێته ههڵوهشانن، كهواته سیاسهت هونهرهكا مۆڕاڵدار و ئامانجبینه، پرسیار ئهڤهیه: ئهڤ هونهره مۆڕاڵداره ئامانجبینهكی بهڕێڤهدبهت، نوخبه یان شهقام؟.. ههلبهتهنوخبه، لێ بهلێ كیژان نوخبه؟.. ئهو نوخبهیا ل ڕێكا شهرعیهتا دهنگی خهلكێ دهێن، دیاره ئهم ل بازنهیا بهرفره بهحسا سیاسهتێ دهكهین، كهواته ئهڤ تێڕوانینه نهك تهنێ ههر بۆ دام ودهزگههێن دهولهتێهڤه یه، بهلكی بۆ پارتهكا سیاسی ژى ههر دروسته، ئهرێ حزبهك چاوا و ب چ تێگهیشتن و میكانیزمێكێ ڤه سهركردایهتیا خوه ههڵدبژێرێت؟!.. كهواته نها ئهم گههشتینه ئهڤێ خاڵێ، كا چاوا دڤێت نوخبهیهكا شهرعی سیاسهتێ بكهت، كو شهرعیهتا وان ژ ئهوێن دی: پتره خهڵك (جادى) وهرگرتیه، كهواته سیاسهت ژبلی ل ههردو چهمكیێن (هونهر) و (نوخبه)، بهرپرسایهتیه، بهرپرسایهتی ب ڤێ تێگههشتنا نوێنهرایتیێ كو: (جاده) دكهت. جاده سیاسهتێ بهڕێڤه نابات!.. شاشیهكا زانستییانهیا مهزن دكهین، ههكه ئهم وهسا هزر بكهین كو جاده سیاسهتێ ڕهسم، ئاراسته و بڕێڤه دبهت، ههمی ئهڤ حزبه ژی، تهنانهت ئهو كهسایهتیێن سیاسی ژى، كو جاده ب سهرچاوه و چاڤكانیێ دزانن، یا باشتره بێژین، كو هێزێ ژ جادێ و خهلكێ وهردگرن، د ئیشكالیهتهكا مهزن دا دژین، ب كورتی جاده ژ ڕێیا دهنگدانێ ڤه ڕۆڵی وێ تهمام بوویه، نوخبهیا سیاسی ڕابهرایهتی ئهو بهرپرسیاتیه دكهت، كو ژ شهرعیهتا دهنگدانێ ڤه ل ئهوێن دیتر: خهڵك، (جاده)ێ وهرگرتیه، كهواته جاده سیاسهتێ بهڕێڤه نابهت و بهرۆڤاژیا وێ ڕاسته، بهرۆڤاژیاوێ ئهڤهیه:( نوخبهیا سیاسی یه جادێ ڕێكدئێخیت، ئاراسته دكهت، بهرێڤه دبهت و بهرهڤ ئهوێ ئارمانجی ڤه دبهت، كو دبێژنێ ئارمانجا كۆ، كو ژ ئهدهبیاتا سیاسیا كلاسیك دا ب بهرژهوهندیا گشتی هاتیه نیاسین). جاده بۆتهیهكا ڕێكخراو نینه، لهوما نكاره كارێ ڕێكخراو بكه، كاری ناڕێكخراو بهرههمدار نابیت، ئهڤه ئهگهر بهرههمێ وێ ژی ژ ناڤنهبهت، نموونه زۆرن، تایبهت ل خوهنیشادانێن ههڤدهی شوباتێ و خۆنیشاندانێن ئهڤێ دوایێ ژی مه دیتن، ژبلی زهرهر و زیان و شهوتاندن وێرانكرنێ، دووڤدا دڕدۆنگی سیاسی و كۆمهڵایهتی و پتر ئاڵۆزكرنا پهیوهندیێن سیاسی چ لێ شین نهبوو!.. پرسیارا گرنگ ئهڤهیه: كیژان حزب و كهسایهتیا سیاسی جاده و خهلكێ بهكاردینه و ئارمانجاوان چیه؟!.. بهرسڤا كورت بۆ ئهڤێ پرسیاره ئهڤهیه: (ئهون كو مهرامێن نێگهتیڤ ههنه)، چونكی مهرامێن پۆزهتیڤ ب میكانیزما پۆزهتیڤ و به تێگهیشتنا پۆزهتیڤ سازهنده دهێته كرن. ئاخفتنا دووماهیێ جاده و خهلك سهرچاوهیه و چاڤكانیه، لێ بهلێ ل قۆناغا ئێكێ دا، واته د قووناغا دهنگدانێ دا، كو قووناغهكا چارهنڤیسازه، بهلێ د پرۆسهیا سیاسی دا، د بهریڤهبرنا وهڵاتى دا، نوخبهیا سیاسی ههڵبژێردراو بڕیارێ ددهت نهك جاده، لهوما وهك مه گۆتی شاشیهكا مهزنه، د سیاسهتێ دا نابیت چو ئاوایهكی بریار بكهڤیته د دهستێ جادێ دا!..
پشكا دوویێ و دووماهی
د سالار عوسمان
ئهزما سیاسیا كوردستانێ،
رێیێن دهربازبوونێ
وهك پێشتر مهبهحس كرى كو ئیعترافكرن ب ئهزمێ، دهرگههی ل بهر ڕوویێ چارهسهریێ ڤهدكهت، لێ كیژان چارهسهرى و چاوا؟.. بهری كو بهرسڤا (كیژان) و (چاوا) بدهینهڤه، دبیت ئیعترافێ ب وێ ڕاستیا سهلماندی بكهین، كو گرفتێن خولقاندی نهشێن چارهسهریا گرفتان بكهن، كهواته دبیت ڤهپهڕین بۆ بازنهیهكێ دی، بازنهیێ دووێ.. بازنهیێ دوویێ ژى پێكهاتیه ژ وان كهسێن ـ ههكه د ناڤ گرفتان ژی ببوون ـ، وهلێ نه ئهگهرێن گرفتان بوونه، مهبهستا مه چیه ژ ڤێ ئاخفتنێ؟، مهبهستا مه ئهوه بێژین، خهلكهكى وه باوهره ئهوێن نها د حوكمڕانیێ دا، یان ب گشتی د كایهیا سیاسی دا، نهشێن گرفتان چارهسهر بكهن و دبیت خهلكهكێ دیێ نوو بهێت گرفتان چارهسهر بكات)، دیاره ئهڤ هزركرنه ئهگهر د ڕووكهش ژی دا ڕاست بیت، لێ د ناواخن دا و ل گۆری ئهڤ واقعێ سیاسی و جڤاكی یێ ل كوردستانێ ههی، ههڵهیه، شاشیه، ژ بهر چێ ههڵهیه؟!.. ژبهر كو:
١ـ دژی دیمۆكراسیێ یه: چونكی خهلكێ نوو، ئهگهر گهلهك ب شیان ژی بیت، نهشێت بڕیارێن گرنك و بنهڕهتی بدهت، چونكی شهرعیهت ژ خهلكی وهرنهگرتیه، ب رامانهكا دی میكانیزم میكانیزمهكا نهدیمۆكراسی یه.
٢ـ خهلكێ نوو یێ نه سیاسی: پرسیار ئهوه: ئهرێ ئهڤ خهلكێ نوو ل كوردستانێ ههیه، كو ههڵگرێ هیچ ژیبوونهكا سیاسی نهبن و ب كورتی، لایهندار نهبیت؟!..كهواته ب لایهنداری ڤه گرفت چارهسهر نابن، ئهڤه ئهگهر ئاڵۆزتر نهبیت!.
٣ـ ههموو ئهوێن د حوكمڕانی و كایهیا سیاسی دا، نه خهلكێن خرابن: ب رامانهكا دی خهڵكێ خراب، خهلكێ قۆرخكار، خهڵكێ گهندهڵ كهمینهنه نهك پڕانی، كهواته خهلكهكێ زۆر د ناڤ حوكمهتێ دا، د ناڤ پارتێن سیاسی دا، د ناڤ دامهزراوهیێن دی دا خهلكێ باشن و دوور و نێزیك نهكهفتینه د ناڤ خرابیان دا، ئهقڵیهت و شیان و لێزانین و ڕادهی پهرۆشی و خهمخۆریێ و دڵسۆزیا وان ژی د وی ئاستی دایه، كو بشێن گرفتان چارهسهر بكهن، ئهڤه سهرهڕای هندێ ل رێیا دهنگێ خهلكی ڤه هاتینه و شهرعیهتا هندێ ههنه كار بكهن و بڕیار بدهن. كهواته بازنهیا دوویێ، كو دشێین بێژینێ: بازنهیا چارهسهر، ئهو كهسن كو نها د دهستههڵاتێ دانه، بهلێ ب وی شهرتی بڕیار بدهن بازنهیا ئێكێ، بازنهیا گرفتچێكهران دوور و نێزیك خوه نه كهنه د ناڤ شۆل و كاران دا!..
بازنهیا چارهسهر پێدڤیه وێنهكێ دی پێشكهش بكهن، وێنهیێ تێگههشتن د ئهركێن ڤێ قووناغا سهخت و دژوار دا، وێنهیێ تێگههشتنێ ل تاعوونا خرابهكاران، وێنهیا تێگههشتنێ ل خهمێن ڕهوا یێن ههڤوهڵاتیان، دیاره مهبهستا مه ژ چهمكێ ههڤوهڵاتی، ئهو كائینێ كۆمهڵایهتی یه كو بێ نیازێن سیاسی داخوازا ژیانهكا ههژی دكهن.
د دووماهیێ دا دخوازین بێژین: ئهگهر گرفت گهلهك ژی بن، ئهگهر باندۆرێن نێگهتیڤێن ئهزمهیا سیاسیا كوردستانێ ب زیان بۆ تهڤایا ژیانا كۆمهڵایهتی و سیاسی و كلتووری یێن كوردستانێ ژی تهمام بوویه، لێ ههمی دهما ڕێكهك ههیه بۆ دهربازبوونێ، وهلێ گرنك ئهوه ههڤدو نهشكێنین و چهپهرێ سیاسی ل ههڤدو نهگرین، چونكی ب یهكترشكاندن و چهپهرلههڤ گرتن، كو مخابن هندهك حزبان یا كریه پیشه و ڕهفتارێن خوه، نهك ههر نهشێن گرفتهكان چارهسهر بكهین و دهربازبین ژ ڤێ قووناغا سهختا ئهركدار، بهلكی چێدبیت ئهوا ب باشه ژی مای خراب بكهین، كهواته پرسیارا وژدانیا ئهخلاقیا نیشتمانی ئهڤهیه: ئهرێ ئهم ل هیڤیا خرابێێ ینه یان باشێى؟!..