1
شیعر، هیچی لە فیزیا و فەلسەفە کەمتر نییە،نەک بمانەوێت بەراوردی شیعر بە فیزیا و فەلسەفە بکەین، بەڵکو هەر شتێک چەندە بەهای خۆی لە بەرانبەرەکەیەوە وەردەگرێت، ئەوەندەش لەخۆیدایە بەهای شیعر لە شیعردایە، وەک چۆن گرنگی فەلسەفە لە فەلسەفە خۆیدایە و زانست لە زانست دایە.
فەلسەف و زانست بە دیموکراتیەت ناکرێن، چونکە کاری خەڵکانی دەستە بژێرن، مێژووی فەلسەفە و زانست وەها دەڵێن.
نە فەلسەفاندن و فەلسەفە کاری کاری هەمووانە، نەهەمووانیش حەوسەڵەی بیرکردنەوەی زانستیانەیان هەیە. مێژووی فەلسەفە، مێژووی فەیلەسوفەکانە نەک فەلسەفەکارەکان. فەیلەسوفەکان داهێنەرەکانی چەمکەکانن، ئەوانی تر هەموویان لە پەراوێزی بیرکردنەوەکانی فەیلەسوفەکان دا بیردەکەنەوە، دەکرێت ئەم قسەیە بۆ زانستیش هەر ڕاست بێت، مێژووی زانستەکان مێژووی چەند زانایەک بێت و ئەوانی تریش تەنها بەسەر سوڕمانەوە بیر لەداهێنان و دۆزینەوە زانستییەکانی چەند زانایەک بکەنەوە، وەک مامۆستاکانی بەشەکانی فەلسەفە و ماتماتیک لە زانکۆکانی جیهاندا.
فەلسەفە و زانست کاری هەمووان نییە، بەڵکو دەستە بژێرێک زانا وفەیلەسوفن و سیستمەکان بۆ هەمووان دادەمەزرێنن.
مێژووی فەلسەفە، مێژووی چەند فەیلەسوفێکە، مێژووی زانستیش هەر مێژووی چەند زانایەکە.
2
شیعر لە پێگەی شیاوی خۆیدا تەماشا نەکراوە، شیعر بۆ هەمووانە، دەربڕینێکی زیان بەخشە بۆ شیعر، یەکەم جار ئەو ڕستەیە لەسەر زاری لۆتریاموون بڵاو کرایەوە، پاشانیش لەسەر وەختی داگیرکردنی فەرەنسا لەلایەن نازیەکانەوە پۆڵ ئیلوار هەمان ڕستەی دووبارە کردەوە، کاتێ نازیەکان هاتنە ناو فەرەنساوە (پۆل ئیلوار نامیلکەی شیعری بەرگری و بەیاننامەی دژی سوپای نازی بڵاو دەکردەوە، هەمان ڕستەی لۆتریامونی دوو بارە دەکردەوە)*. هیچ فەرهەنگ و کەلەپورێک نییە، لەساتەوەختێکی ئاوهادا پەنای بۆ شیعر نەبردبێت، هەموویان هێزو کاریگەری شیعریان ناسیووە، هەریەک لە لۆتریامون وپۆل ئیلوار لە ناوکۆییەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی دیاریکراودا بەو جۆرە بیریان لە شیعر کردووەتەوە، ئەگینا ئەوان دوو شاعیری سوریالیست بوون، سەرەکیترین پڕەنسیپی سوریالیزم بیرکدنەوەیە لە دەرەوەی عەقڵ و دەسەڵاتی جوانیناسی و بەهای ئەخلاقی، بەزۆری سوریالیستەکان لەقۆناغێک دا یان ئەندامی پارتی چەپی فەرەنسی بوون یان دۆستی بوون، وتەزای "شیعر دەبێت بۆ هەمووان بنوسرێت" سەرچاوە لە ژیان و بیرکردنەوەیەکی چەپانەی ئەوانەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەگەر نا دەقی شاعیرانی سوریالیزم یەک بارستەیە لە خەون، دەشێت هەمووان خەون ببینین، بەڵام هەموومان نازانین یان توانای گێڕانەوەیمان نییە، وەک چۆن ناشتوانین ڕاڤەی خەون بکەین.
شیعر خەونە، هەمووان ناتوانن خەون وەربگێڕنە سەر زمان یان زمانی خەون بخوێننەوە و ڕاڤەی بکەن، ئەو شیعرەی کە بۆ هەمووانە، هەموو شتێکە جگە لە شیعر خۆی.
شیعر بەوە نابێت بە چالاکییەکی شۆڕشگێڕانە کە ئامانجی ڕامیاری و چینایەتی و نەتەوایەتی لە خۆیدا هەڵبگرێت، هەرکات ئەوەمان لەگەڵ شیعر کرد، ئەوا ئێمە پرۆسەی لە شیعر خستنی شیعر بەڕێوەدەبەین، شیعر خۆی بە سروشت شۆڕشە، تێکدەرە، شۆڕشە لە زماندا، تێکدەرە، چونکە دونیای خوێنەرەکەی دەشێوێنێت.
وەک چۆن مێژووی فەلسەفە مێژووی چەند فەیلەسوفێکە، مێژووی شیعریش مێژووی چەند شاعیرێکە، وەک چۆن هەموو فەلسەفەکارێک فەیلەسوف نییە، هەموو شیعر نووسێکیش شاعیر نییە، بەڵکو چۆن فەلسەفەکارەکان لە ڕێگای کتێبەکانیانەوە، کە لە ڕاستیدا وەک ئەلفرێد نۆرت وایتهید ئاماژەی بۆ دەکات "فەلسەفەی ڕۆژئاوایی هیچ نییە جگە لە پەراوێز نووسین بۆ فەلسەفەی ئەفلاتۆن"** ئاوەهاش دیوان و کۆمەڵە شیعرەکان، هەوڵگەلێکن بۆ گەشتن بە شوناسی شاعیر بوون.
3
لە ڕۆمانی (تراجیدیای دیمتریو)دا حەننا مینە، لەسەر زاری کارەکتەرێکەوە کە میوزيكى خوێندووە و لە خوێندنگایهكى سوریا دەبێت بە مامۆستای موزيك، نوکتەیەک دەگێڕیتەوە، ئەویش ئەوەیە: (بەڕێوەبەری قوتابخانەکە بە مامۆستاکە دەڵێت: پێویستمان بەڕاژەکەتە وەک مامۆستای موزيك، بەڵام خۆزگە فەلسەفەشت تەواوبکردایە، مامۆستا میوزیکژەنەکە کە لە یۆنانەوە هاتووە، دەڵێت: لەیۆنان نوکتەیەک هەیە دەڵێت: نیگەرانی دۆزینەوەی ئیش مەبە بۆ کوڕەکەت، چونکە فەلسەفە هەیە). ئەم نووکتەیە بە دیوێکدا ئاماژەیە بۆ ئەوەی هەموو مرۆڤێکی یۆنانی دەتوانێت ببێت بە فەلسەفەکار، لەهەمان کاتیشدا ئەم نووکتەیە دەبێت لەگەڵ بیستنی دا غەمگین بین، چونکە ناکرێت فەلسەفە تا ئەو ڕادەیە گشتی ببێتەوە و ببێت بە کاری هەمووان.
4
هەمووان، ئۆڵۆمپیادیان دەوێت، نەک فەلسەفە، نەک شیعر، هەریەک لە فەلسەفە و شیعر پێویستیان بە ڕیسکە، بۆ تێگەشتن لە فەلسەفە و لە شیعریش دەبێت ئامادەییمان تێدا بێت بۆ وێران بوون، وێران بوونی خەیاڵ و بیر کردنەوەمان، لە بریتی دا خەیاڵ و بیرکردنەوەیتر جێگای بگرێتەوە، ئایا هەمووان ئامادەیی ئەو ڕیسکەیان تێدایە؟ تا شیعر بۆ هەمووان بنووسرێت؟
5
با نان بۆ هەمووان بێت، منیش لەگەڵ سەمەدی بەهرەنگی دا دەبێژم: (ئەگەر نان هەبوو با بۆ هەمووان بێت)، بەڵام شیعر تەنها بۆ ئەوانە بێت کە ڕیسک بە خەیاڵی خۆیانەوە دەکەن.
سەرچاوەکان:
*پۆڵ ئێلوار: زەمین وەک پرتەقاڵێک، وەرگێڕانی فەرهاد پیرباڵ، ل10.
**ٲيرس مردوخ و بريان ماغي: نزهة فلسفية في غابة الادب، ترجمة: لطيفة الدليمي، ص25-26.