هونهرمهند و لاوكبێژی ناوداری كورد (كاوێس ئاغا) خاوهن دهنگێكی خۆش و دڵنشین و بهسۆزه، سروشتی كوردستان و ژیانی كۆچهری و رووداوه مێژوویی و راپهڕین و شۆڕشهكانی كورد، ئیلهامبهخشی كاره هونهرییهكانی بوونه.
له ساڵانی سییهكان خۆی گهیانده بهغدا و چهندین لاوك و بهستهی لهسهر قهوان تۆمار كرد و ئهمهش وای كرد، ناوبانگی له ههموو كوردستاندا بڵاو بێتهوه.
لاوك له هونهری كوردیدالاوك ئاوازێكی رهسهن و فۆلكلۆری كوردییه، شوێنی جوگرافیی لاوك ههموو ئهو ناوچانه دهگرێتهوه، كه به كرمانجی دهدوێن، واتا زیاتر لهناو كوردهكانی ناوچهی بادینان و باكووری كوردستان دهگوترێ.
لاوك بهشێكه له مهقام و پارچهیهكه لهناو (مهقامی بهیات و مهقامی ئورفه و مهقامی حوسهینی).
لاوكبێژ به وشهكانی (لێلێ...
لۆلۆ..
دهلێلێ) دهست پێ دهكات و له سهربهند و دوابهند ئهم وشانه دهڵێتهوه.
لهناو كورددا چهندین لاوكبێژ دهركهوتوون، لێ كاوێس ئاغا سهرمهشقی ئهوانهیه كه دهنگیان تۆمار كردووه، یهكهم هونهرمهندی کوردە لاوكی لهسهر گرامافۆن تۆمار كردووه، كه ئهو سهردهمه پێیان گوتووه قهوان.لهدوای كاوێس ئاغا، چهندین هونهرمهندی كورد لاوكیان تۆمار كردووه لهوانه (سهعید ئاغای جزیری، حهسهن جزیری، مریهم خان، محمد عارف جزراوی، نهسرین شێروان، ئایشه شان).
كاوێس ئاغا كێ بوو؟كاوێس ئاغا له ساڵی 1889 له كوێستانی (چارچهلی) ههركییاندا لهدایك بووه، له یهكێك له تیرهكانی هۆزی ههركییه، باوكی ناوی ئهحمهد و دایكی ناوی لهیلا بووه، سهرهتا له ناوچه دهشتاییهكانی ڕۆژههڵاتی مووسڵ ژیاون، ڕهوهند و شوانكاره بوونه و گهرمیان و كوێستانیان كردووه.
بههۆی مردنی باوكی، كاوێس روو دهكاتە ناوچهی ههركییهكانی سۆران.
بهدهم شوانییهوه، بۆ دڵخۆشكردن و دامركاندنهوهی ژان و ئازاری دڵ و دهروون (لاوك) دهكات به هۆگری خۆی، تا خهم و پهژاره و داخی دڵی خۆی پێ دابمركێنێتهوه.
بههۆی كاریگهریی سترانبێژهكانی ئهو سهردهمه، دهبێته یهكێك له لاوكبێژه ههره ناسراوهكان.تا ساڵی 1915 لهگهڵ خێڵهكهی گهرمیان و كوێستانیان كردووه، لهپاشان دێته رواندز و دهبێته میوانی ماڵی (حاجی نهورۆز ئهفهندی) و واز له ژیانی كۆچهری دێنی.
به دزیی جهندرمهكانی عوسمانییهوه یارمهتیی ههژارانی داوهكاتێ رووسهكان هێرش دهكهنه سهر رواندز و له ساڵی 1916دا داگیری دهكهن، خهڵكێكی زۆر شارهكه بهجێ دههێڵن، ماڵی (حاجی نهورۆز ئهفهندی) لهگهڵ كاوێس ئاغا روو دهكهنه شهقڵاوه.
دواتر عوسمانییهكان حاجی نهورۆز دهكهنه بهڕێوهبهری ناحیهكه و ئهویش كاوێس ئاغا دهكات به لێپرسراوی ئازووخهی عوسمانی، بهم جۆره كاوێس دهبێته مووچهخۆری میریی عوسمانی.
ئهمه لهكاتێكدا دهبێت كه جهندرمهی عوسمانییهكان بهزۆر دانهوێڵهیان له خهڵكی دێهاتهكان دهستاند و ماڵ به ماڵیان دهپشكنی، ههر جۆره دانهوێڵهیهكیان بهرچاو كهوتبایه لێیان دهستاندن و له كهنیسه (دێر)ی كریستیانهكانی شهقڵاوه عهمباریان دهكرد، دێری شهقڵاوه دهكهن به گهنجینه.
جهندرمهی عوسمانی شهوان دهرگای دێریان لهسهر كاوێس و هاوڕێكانی دادهخست، نهوهك ئازووقه بدهنه خهڵكی ههژار و لێقهوماو.
كاوێس ههستی به ئازاری چهوسانهوه و ههژاران دهكرد، بۆیه ڕێگهیهكی تایبهتی دۆزییهوه بۆ یارمهتیدانیان، كاوێس ئاغا شهوانه به دزیی جهندرمهكانی عوسمانییهوه ئازووقهی ناو گهنجینهكه (برنج، گهنم، جۆ، ئارد، ساوار، نۆك، نیسك) دهداته خهڵكی ههژار و كهمدهرامهت.
زۆربهی ژیانی له دیوهخانهكانی ئاغا و میر و سهرۆك هۆزهكانی كورددا بردووەته سهر، شهوانه كۆڕی دیوهخانی به ئاواز و دهنگه زوڵاڵهكهی جۆش داوه.
ساڵی 1936 كۆچی دوایی كردووه.
كاوێس ئاغا چۆن لاوكهكانی تۆمار كرد؟له ساڵی (1930)دا، كاتێ دهبیسێ كه له شاری بهغدا چهند كۆمپانیایهك ههیه دهنگخۆشان تاقی دهكاتهوه، كاوێس ئاغا ئارهزووی تۆماركردنی لاوك و گۆرانییهكانی دهكات، ههرچهنده هاوڕێكانی پشتگیریی ناكهن بۆ ئهم سهفهره و پێیان وابووه له تاقیكردنهوه دهرناچێت، چونكه كاوێس ئاغا له قسهكردندا زمانی دهگیرا و زۆر وشهی بهئاسانی بۆ نهدههات، بهڵام ئهو كۆڵ نادات و گوێ له قسهی دڵی خۆی دهگرێ و بهرهو بهغدا بهڕێ دهكهوێت و دهچێته كۆمپانیای (بهیزافۆن).
لهوێ پسپۆرانی كۆمپانیاكهش كه چاوپێكهوتنی لهگهڵدا دهكهن و بۆیان دهردهكهوێت كه له قسهكردندا لاڵه، پێی دهڵێن تۆ ناتوانێ گۆرانی بڵێیت و دهنگت بۆ تۆماركردن ناشێ، ئهویش بهدڵشكاوی له كۆمپانیاكه دهردهچێت و روو دهكاته چایخانهیهكی نزیك كۆمپانیاكه و دهست دهخاته بن گوێی و پڕ به دهنگ و دڵی، لاوكی (گهنج خهلیل) دهبێژێ.
خهڵكهكه لێی كۆ دهبنهوه و گوێیان لهو دهنگه بهسۆزهی دهبێ و دهنگی دهگاته كۆمپانیاكه، له كۆمپانیاكهوه دێن بۆ لای و داوای لێبوردنی لێ دهكهن و لهگهڵ خۆیان دهیبهن و یهكهم قهوانی بۆ تۆمار دهكهن كه لاوكی گهنج خهلیل بووه.
پارهیهكی باشیشی لهبهرامبهر تۆماركردنی ئهو قهوانه دهدهنێ.بهو جۆره دهست دهكا به تۆماركردنی لاوكهكانی له كۆمپانیاكانی تایبهت به تۆماركردنی دهنگ، كه دواتر چهندین لاوك و بهستهی له كۆمپانیاكانی (بهیزافۆن و نهعیم و نایف) تۆمار کرد.
شێخ مهحموود و كاوێس ئاغاكاوێس زۆر جار چووەته دیدهنی شێخ مهحموود له سلێمانی و گوندی (داری كهلی) و لاوكی بۆ چڕیوه، لهبهرامبهریشدا شێخ مهحموودیش ڕێزی لێ گرتووه و خۆشی ویستووه و خهڵاتی كردووه.
لهو خهڵاتانهی كه شێخ پێشكهشی كردووه، ئهسپێكی كهحێل و تفهنگێك، لهگهڵ دوو ڕهخته فیشهك و چل لیرهی زێڕی داوهتێ.لهلاوكی شێخ مهحمووددا دهڵێ: "دهلۆیلۆ دهلۆیلۆ دهلۆ، شێخی زراڤ دهلۆیلۆ، بههاره ب سهرێ سلێمانیدا كهتم".
چهند جارێكیش دهڵێ "كورد خائینۆ".
(دهلۆیلۆ دهلۆیلۆ دهلۆیلۆ دهلۆیلۆدهلۆیلۆ دهلۆیلۆ شێخێ منۆوئهزێ هندی هاوار دكهم، هاوارا تركا گهلهك دووره برانۆ كورد خاینۆ).
لاوكهكانیكاوێس ئاغا 42 یاخود 43 قهوانی تۆمار كردووه، كه زۆربهی بهرههمه هونهرییهكانی لاوكه.
ئهمه جگه لهوهی چهند بهسته و گۆرانیی فۆلكلۆرییانهی گوتووە.
بهشێك له لاوكهكانی فۆلكلۆرن و پێش ئهو گوتراون، بهڵام ههندێكیشی خۆی دایناون.
وهك بهستهكانی (نارێ ههی نارێ، مامر مامر، كاروانه، گۆزهلێ).له بهناوبانگترین لاوكهكانی (لاوكی گهنج خهلیل، لاوكی دیلبهر، لاوكی دۆتمام، لاوكی یارێ، لاوكی زالمێ، لاوكی ئهسمهر، لاوكی سهگڤانۆ ، لاوكی جهوێ) و ئهو لاوكانهی بۆ شۆڕشهكانی (شێخ مهحموود و سمكۆی شكاك و راپهڕینی بارزان 1931- 1932) گوتوویهتی.
سهرچاوه:- كاوێس ئاغا (1889 – 1936): لێكۆڵینهوهی (جهلال مهلا حهسهن خۆشناو).- سهربردهو رووداوی مێژوویی له لاوكهكانی كاوێس ئاغادا: مهجید خۆشناو.- من و شهقڵاوه: حاجی قادری گۆزێ.