کاتی گڕگرتن
لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی سپارکی, بەندە بە کاتی هەڵگیرسان, شوێنی پستن و گۆشەی کرنکشافت. ئەوەی گرنگە بۆ بەرەوپێشبردن بریتییە لە کاتی سپارک کردن, چونکە سووتەمەنییەکە بە تەواوی ناسووتێ کە سپارک دەکریت, گازەکانی سووتاندن کاتێکی دیاریکراوییان پێویستە بۆ گۆشەخێرایی و بڵاوبوونەوەی سووتان.
گۆشە کاریگەریێکی زۆری هەیە لە بەرەو پێشبردن و زیادکردنی ئەو هێزەی ئەو وزەیەی کە لە ژووری سووتان درووست دەبێت و پاراستنی بەفیڕۆچوونی وزە ڕەچاو بکریت.
دانانی کاتێکی درووستی ئاگر هەڵگیرسان گرنگه بۆ چووستی بزوێنەر. سپارک کردنی زوو یاخود سپارککردنی درەنگ لە سووڕی بزوێنەر بەرپرسن بۆ ڕوودانی لەرزینی ڕادەبەدەر تەنانەت ڕەنگە ببێتە هۆی تێکچوونی بزوێنەر. کاتی ئاگرهەڵگیرسان کاردەکاتە سەر زۆر شت وەکو تەمەنی بزوێنەر, ئابووری سووتەچەنی, تواناو هێزی بزوێنەر. بزوێنەرە نوێ و مۆدێرنەکان بۆ زاڵبوون بەسەر کاتی سووتان کۆمپیتەر بەکار ئەهێنن بۆ دەستنیشاتکردنی باشترین کاتی سووتان بەدرێژایی rpm ( سوڕان لە یەک خولەکدا) ی بزوێنەر و ڕێژەی باری بزوێنەر.
پێشەکی[دەستکاری]
لە سیستمی (spark ignition) ی کۆنتڕۆلکراوی میکانیکی سووتانی ناوەکی بزوێنەری بەنزین لە ئامیرێکی میکانیکی پێک دێت ناسراوە بە دابەشکەر ( distributor) , کە (spark ignition) دەکات و بڵاوی دەکاتەوەبۆ هەریەک لە سلندەرەکان بە هاوبەشی لەگەڵ شوێنی پستن بە بەراورد بە کرانکشافت ( crankshaft) و هەروەها بە هاوبەشیش لەگەڵ بەرزترین خاڵی بێجووڵە (TDC).
کاتی پریشکدان ( سپارک) بەڕێژەیی لەگەڵ شوێنی پستن, بەستراوە بە کاتی نەگۆڕی(static) جگە لە پێشکەوتنی کاتی میکانیکی. دووربوون لە ناوەڕاست وا لە بڵاوکەرەوە (distributor) دەکا کە میکانیزمی کاتی ڕوودانی سپارک(spark) زووتر ڕووبدات لە کاتی خێرابوونی بزوێنەر. زۆربەی ئەم جۆرە بزوێنەرانە بەرەو پێشچوونی بەکەرهێنانی بۆشایی (vacuum advance) ی بەکار ئەهێنن وە لە کاتی باری زۆر و هێواش بوونەوە کاتەکە ڕێک ئەخات و سەربەخۆ کار ئەکات. ئەمە نموونەیی لە کارکردنی خۆبزوێنی بزوێنەر بەکار ئەهێنرێت; لە بزوێنەرەکانی بەنزین سیستمێکی نزیک لەم سیستمە بەکار ئەهێنرێت بەڵام بەبێ بەکارهێنانی بۆشایی.
لە ناوەڕاستی ساڵی [[١]] , فۆڕد پێشنیاری بەکارهێنانی سووتانی ترانزستەری کرد لە بەرهەمی نوێیەکەیان بە مۆدێلی 427 FE V8. ئەم سیستەمە تەنها ڕێژەییەکی کەمی تەزوو بۆ داگیرساندن لە خاڵەکانی سووتان بەکارهات, بە بەکارهێنانی ترانزستەری PNP بۆ ئەوەی بڕی ڤۆڵتییە بەرز بکرێتەوە بەراورد بە تەزوو بۆ داگیرساندن. هەندێک نووسیین لەسەر دەمەوانەکان دانراون و نووسراوە "427-T". سیستەمی ترانزستەریAC ی پرتەی موگناتیزی سووتان, لەلایەن زانا Delco بۆ بەکارهاتن بوو بە ئارەزوومەندانە بۆ بەکارهێنان لە بزوێنەری ئۆتۆمۆبێل لە ساڵی [[٢]]. سیستمی دیکلۆ (Declo) خاڵە میکانیکییەکانی جییاکردۆتەوە بە تەواوی, بەهۆی بەکارهێنانی گۆڕانی لێشاوی موگناتیسی بۆ گۆڕینی تەزوو, جیاکردنەوەی راست و درووستی خاڵەکان گرنگن. لە ساڵی [[٣]] زانا Chrysler بەکارهێنانی سوتاندنی مووگناتیزی بەبێ دیاریکردنی خاڵ بە سیستەمی داگیرسانی کارەبایی ناساند وەک بەکارهێنانێکی پێوانەیی لە بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێڵ, وە کرا پێوانەیی لە وڵاتانیتریش دوای ساڵی [[٤]].
کۆنتڕۆڵکردنی کاتی سووتانی کارەبایی ناسێنرا چەند ساڵێک دواتر لە [[٥]]'. لە ساڵی [[٦]] لەگەڵ زانا Boch Motronic سیستەمی بەڕێوەبردنی بزوێنەری, تەکنەلۆجییا بەرەوپیش چوو کە وای لێهات لە یەک کاتدا گڕگرتن و تێکردنی سووتەمەنی ڕووبدات. ئەم سیستەمە بنچینەی بزوێنەری بەڕێوەبردن پێک دەهێنێت.
دیاریکردنی کاتی گڕگرتن[دەستکاری]
پێشکەوتنی کاکتەکان ئاماژیە بۆ ژمارەی گۆشەکانی پێش بەرزترین خاڵی بێجووڵە ( BTDC) کاتێک سپارک تێکەڵەی سووتەمەنی و هەواکە لە ژووری سووتان دادەگیرسێنێت لە کاتی هەنگاوی پەستان. دواکەوتنی کاتەکە دەتواندرێت وا پێناسە بکرێت وەک گۆڕانکاری لە کات کە سووتانی سووتەمەنییەکە درەنگتر ڕوودەدات لە کاتی دانراو لە کاتی بەرهەمهێنانی بزوێنەرەکە. بۆ نموونە گەر کاتی سووتان لەلایەن بەرهەمهێنەرەکە سەرەتا لە گۆشەی 12° دانرا لە BTDC و بەڵام لە بزوێنەرەکە لە گۆشەی 11° ی BTDC ڕوویدا, ئەوا ئەمە واتای دواکەوتن ئەدا. لە سیستەمی سووتانی کلاسیکی دەتواندرێا کاتەکە جێگیر بکرێت بەهۆی بەکارهێنانی تاقیکردنەوەی ڕووناکی یان بە ڕێگەی داینامیکی بە بەکارهێنانی نیشانە و کاتی ڕووناکی درووستبوون.
پەرەپێدان پێوسیتە چوونکە سووتانی تێکەڵەی سووتەمەنی و هەوا کاتێکی دیاریکراوی پێویستە. سووتانی تێکەڵە بەرلەوەی پستن بگاتە بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە TDC ڕێگاخۆشئەکا بۆ زوو سووتانی تەواوی تێکەڵەکە بەر لەوەی پستنەکە بەتەواوی بگات بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە. ئەگەر تێکەڵەی هەواو سووتەمەنی لە کاتێکی درووست داگیرسا, بەرزترین ڕێژەی پەستان لە سلندەر بەرهەمدێت وە هەندێک کات بەر لەوەی پستن بگات بە بەرزترین خاڵی بێجووڵە ڕێگە بە تێکەڵەی داگیرساو دەدرێت کە پستنەکە پاڵبنێت بۆ خوارەوە بە بەرزترین ڕێژەی هێز. بە شێوەیەکی نموونەیی گەر بێتو تێکەڵەکە هەمووی گڕبگگرێت و بەرزترین ڕێژەی هێز و پەستان درووست بێت دەبێت بە گۆشەی 20° بێت لە ATDC. ئەمە وا ئەکات بەرزترین هێز بۆ بزوێنەرەکە بەرهەمبێنێت. ئەگەر داگیرسان و دەسکردن بە سووتان بەرلەکاتی خۆی و شوێنی خۆی ڕوو بدات ڕەنگە ببێتە هۆی درووستبوونی لێدانی بزوێنەر, وە ئەگەری تێکچوونی بزوێنەر هەیە, ئەمە بەگشتی کاتێک ڕوودەدات کە خێرایی خولانەوە نزمبێت و هەروەها هەندێکجاریش سووتانی پێشوەختە (pre-ignition) درووست دەبێت لەکاتی تەقینەوە. ئەگەر سپارک درەنگ ڕووبدات بەرزترین پەستان لەدوای ئەوەی کە پستن بەرەو سەرەوەدێت ڕوودەدات. ئەمە دەبێتە لەدەستچوونی هێز و توانا, گەرمبوونی زۆر, و سووتەمەنی نەسووتاو.
کاتی سووتان پێویستی بە ڕێکخستنە لەگەڵ خێرابوونی بزوێنەر, هەرچەندە خێرایی خولانەوەی بزوێنەر زیاد بکات, کاتی پێویس بۆ سووتانی تێکەڵە کەمدەبێت بەڵام لەهەمان کات دا سووتانی خۆییش بەردەوام دەبێت , پێویستە زووتر دەست بە بەرزکردنەوەی خێرایی بزوێنەر بکرێت تاکوو تەواو لەکاتی خۆی کار بکات. کەمی چووستی قەبارەیی لە خێراییێکی زۆری بزوێنەر پێویستی بە خێراکردنی کاتی سووتانیش هەیە بۆ ئەوەی چووستی بزوێنەر بەرز بکرێتەوە. گەر سووتان لە کاتی خۆی دا و لە خێراییێکی درووستی بزوێنەر دا ڕووبدات ئەوا سلندەر دەگات بە بەرزترین ئاستی پەستان کە دەکرێت بەرهەمبهێنرێت لە گۆشەیەکی درووستی کرانکشافت. لەکاتی دیاریکردکی کاتی سووتانی بزوێنەری ئۆتۆمبێلێک, کارگەی بەرهەمهێنەر کاتی سووتان لەسەر بزوێنەرەکە ڕووندەکاتەوە و دەینووسێت.
کاتی سووتان پشت دەبەستێت بەو بارەی کە لەسەر بزوێنەر هەیە (ئەو دەمەوانەی ڕێکخستنی سووتەمەنی بزوێنەر زیاتر کراوەبێت) ئەوا( کاتی سووتانی تێکەڵەی هەوا و سووتەمەتی خێراتر دەبێت). هەروەها سووتانی بزوێنەر پشت دەبەستێت بە پلەی گەرمی بزوێنەر, پلەی گەرمی چەندە کەمبێت پێویستی بە کاتی زیاترە. ئەوکاتەی کە تێکەڵە پێویستی پێیەتی بۆ گڕگرتن پشتدەبەستێت بە جۆری سووتەمەنییەکەش, بەپێی باشی سووتەمەنییەکە و ژمارەی ئۆکتان کاتی گڕگڕتن و سووتان خێراتر دەبێت.
دەنگی هێزپێو (dtnamometer)[دەستکاری]
ڕێکخستنی کاتی گڕگرتن و چاودێریکردنی هێزی بەرهەمهاتوو بەهۆێ هێزپێو , یەکێکە لەو ڕێگایانەی بۆ ئەوەی کاتی گڕگرتن دیاریی بکەین. بە گۆڕانکاری کردن لە کاتەکە, دواخستن یاخود پێشخستن بێت, ڕاستەوخۆ گۆڕانکاری لە ڕوودانی هێزی بەرهەمهاتوو ڕوودەدات. جۆری باری هێزپێوەکە باشترین ڕێگایە بۆ ڕاپەڕاندن و جێگیرکردنی خێرایی بزوێنەر و باری سەری.
بەکارهێنانی سەنسەری لێدانی بزوێنەر بۆ دیاریکردنی کاتی گرگرتن یەکێکە لە ڕێگاکان بۆ سازدانی بزوێنەر. بەم ڕێگایە , کاتەکە خێرادەکرێت تاکوو ئەگات بە لێدانی بزوێنەر, ئینجا یەک بۆ دوو پلە کەمتر لە کاتی گەیشتن بە لێدان ڕێکدەخرێت. گەر دوواکەوتنێک هەبوو لەکاتی دەستپێکردنی گرگرتن لە بزوێنەر ئەوا پێویستە (spark plug) ەکان پشکنینییان بۆ بکرێت و چاکبکرێن تا ئەوکاتەی هیچ دواکەوتنێک ڕوونادات.
باشترین ڕێگا بۆ دیاریکردنی دەستپێکردنی گرگرتن بریتییە لە زیادکردنی بار لەسەر بزوێنەر لەڕێگەی هێزپێو بەهێواشی تاکو ئەگات بە بەرزترین ئاستی زەبر. چووستی سووتانی بزوێنەر و چووشتی قەبارە بەندە بە گۆڕانکاریکدن کاتی گرگرتن, بە واتای ئەوەش دێت بڕی پێویستی سووتەمەنیش دەبێت بگۆڕ
درێت و لە یەککاتدا سووتەمەنی و هەوا تێکەڵی مەکینە تاکو بگەین بە بەرزترین ئاستی زەبر.
سیستەمی گڕگرتنی میکانیکی[دەستکاری]
سیستەمی گڕگرتنی میکانیکی بڵاوکەرەوەی سپارکی میکانیکی بەکاردەهێنێت بۆ بڵاوکردنەوەی ڕێژەی بەرزی ڤۆڵتییەی بەکارهاتوو بۆ نێو (spark plug) لە کاتی تەواو. بۆ دیاریکردنی کاتی گوونجاو بۆ گڕگرتن بڵاوکەرەوەیەک بۆ بزوێنەرەکە دادەنێین چاودێری دەکات بۆ ئەوەی لەبارترین کات بدۆزێتەوە بۆ دەسپێکردنی گڕگرتن. ئەم سیستەمە پیی دەوترێت 'ڕێگخستنی بنچینەیی' . دوو ڕێگا هەن بۆ بەدەست هێنانی کاتی تەواو
بەرەوپێشچوون لە بواری کاتی گڕگرتنی میکانیکی[دەستکاری]
بەرزبوونەوەی پێشکە تنی میکانیکی هەماهەنگە لەگەڵ خێرایی بزوێنەر. ئەمە گونجاوە لەگەڵ بەکارهێنانی یاسای (Inertia). کێش و ئەو سپرینگانەی لەناوەوەی بڵاوکەرەوە هەن دەسووڕێنەوە, کاریگەری لەسەر کاتی گڕگرتن درووست دەکات بە پێی خێرایی بزوێنەر و شوێنی گۆشەی جووەڵەکە, بڕی پێشکەوتنی میکانیکی بەندە بە حووڵەی تاکی بەشەکانی بزوێنەر و سووڕانەوەی بڵاوکەرەوەکە. لە بزوێنەری دوو هەنگاویییش هەمان شتە, بەگوێرەی خێرایی خولانەوەی بزوێنەر. لە بزوێنەری چوار هەنگاوی, نیوەی خێرایی خولانەوەی بزوێنەرە.
کێشی کەمتر یاخوت سپرینگی بەهێزتر دەتواندرێت بەکار بهێنرێت لە بزوێنەری کەم خێرا بۆ کەمکردنەوەی کاتی گڕگرتن. وەهەروەها دەتواندرێت کێشی زۆر یان سپرینگی لاوازتر بەکار بهێنرێت بۆ زیادکردنی کاتی گڕگرتن لە بزوێنەری کەمخێرا.
سیستمی کۆنتڕۆلکردنی گڕگرتنی کۆمپیوتەریی[دەستکاری]
بزوێنەرە تازە درووستکراوەکان سیستەمی گرگرتنی کۆمپیوتەرییان بۆ دانراوە. کۆمپیوتەر خشتەی کاتی گڕگرتنی هەیە, بەپێی خێرایی بزوێنەر و ڕێژەی ئەو بارەی کە لەسەر بزوێنەرەکەوە هەیە. کۆمپیوتەر بەپێی خشتەکە زانیاری بۆ کۆیلی گڕگرتن دەنێرێت لە کاتی درووست کە پێویستە گڕگرتن تیاییدا ڕووبدات. زۆربەی ئەو سیتەمانەی کە لە کارگە بۆ بزوێنەرەکان دانراون ناتواندرێت دەسکاری بکرێت و کاتەکات بگۆڕین . کاتەکانی گڕگرتن بەپێی دیزاینکردن و داڕشتنی شێوازی بزوێنەرەکان لە کارگەکان دەسکاری دەکرێن بەپێی جۆر و شوێنی بەکارهێنانی بزوێنەر و ئۆتۆمبێلەکان.