لەم دووتوێیە دا
دهبێت ئهوه بزانین كه ههڵهیه كاتێك دهوترێت پهیوهندییهكانی نێوان ههرێمی كوردستان و توركیا، چونكه بهپێی بیردۆز یان تیۆری باو، پهیوهندیی نێودهوڵهتی لهنێوان دوو كاراكتهری خاوهن سیادهو سهروهرییدا دهبێت، واته كه ههردووكیان دهوڵهت بن، ئهگهرچی بۆچوونێكی دیكهش ههیه كه پێی وایه ههندێك جار كاراكتهری لۆكاڵی یان هێزی سیاسیی كارگهر له ناوچهیهكدا پهیوهندیی ههیه لهگهڵ دهوڵهتێكدا، كه ئهوهش به پهیوهندیی نێودهوڵهتی ههژمار دهكرێت، بهڵام لهراستیدا و بهپێی زانستی سیاسی بهوه دهوترێت پهیوهندیی نێودهوڵهتی كه لهنێوان دوو قهوارهی سیاسیی خاوهن سهروهریدا بێت كه ئاڵایان ههبێت و له نهتهوهیهكگرتووهكاندا بهفهرمی وهك دهوڵهت ناسرابن.
ئەمە بەشێکە لە قسەکانی سەرەتای کۆڕەکەی ساڵۆنی کوردستانی نوێ کە لەلایەن کۆڕگێڕەوە پێشکەشی کرد،
ئەم کۆڕە ئەگەرچی تایبەت بوو بە ناساندنی کتێبی « کاتم نییە بۆ پێکەنین»، بەڵام لەپەنا ئەو بابەتەوە کوڕگێڕ چەند بابەتێکی دیکەی سەبارەت بە سیاسەتی پەیوەندیی کوردستانی لەسەر ئاستی ئیداریی و سیاسی لەگەڵ دەوروبەری خۆیدا وروژاند، ئەوەش لە چوارچێوەی کۆڕێکی ساڵۆنی کوردستانی نوێدا هات کە رۆژی یەکشەممە رێکەوتی 17/2/ 2019 بەڕێوەچوو.
ساڵۆنی کوردستانی نوێ
منیر سهلیم: سوپاس بۆ كوردستانی نوێ و كاك ستران عهبدوڵڵا كه ئهو شهرهفهیان پێ بهخشیم تا ئهم كۆڕهی ئهمڕۆ بهڕێوهبهرم، بۆیه بهرله ههموو قسهیهك سهبارهت به كۆڕی ساڵۆنی ئهمڕۆ بهخێرهاتنی سهرجهم ئامادهبووان دهكهم.
بێگومان كۆڕی ساڵۆنی ئهمڕۆ بۆ خستنهڕوو و ئیمزاكردنی بهرههمێكی برای نووسهرو رۆژنامهنووس بهڕێز خهڵهف غهفووره، كه بهڕێوهبهری ئهنیستتیوتی نارین-ه بۆ توێژینهوه، ههروهك سهرپهرشتیارو بهڕێوهبهری سایتی مهودا پرێس-ه، جگه لهو سهرقاڵییانهشی، له رۆژنامهی كوردستانی نوێ بهبهردهوامی گۆشهیهكی ههفتانهی ههبووه پهیوهست به رووداوه گهرمهكانی رۆژ، سهبارهت به توركیا و ههڵوێست و پهرچهكردارهكانی ئهو وڵاته لهبهرامبهر ههرێمی كوردستان و ناوچهكه.
لهسهروو ئهوانهشهوه لهبهرههمه نووسراوهكانیدا خاوهنی 14 كتێب و نامیلكهیه، كه زۆربهیان لهدهوری ئهو تهوهری سیاسهتهكانی توركیادا چڕ دهبنهوه، كۆڕهكهی ئهمڕۆش ههر پهیوهسته به سیاسهتهكانی توركیا لهههمبهر دۆسێی ههرێمی كوردستان و تێڕوانینی توركیا بهرامبهر به ههرێمی كوردستان.
لهدوای كۆڕهكهش رێوڕهسمی دابهشكردن و ئیمزاكردنی كتێبهكهی بهڕێوهدهچێت، كه ئهویش ههر پهیوهسته به ههمان بابهتی توركیاو سیاسهتهكانی و كاریگهرییان لهسهر كوردستان و ناوچهكه كه لهژێر ناونیشانی «كاتم نییه بۆ پێكهنین»، لهكاتێكدا ناونیشانی كتێبهكه ههمان ناوی گۆشه ههفتانهییهكهی نییهو زیاتر له ناونیشانی كتێبێكی رۆمان و حیكایهت دهچێت.
بۆ زانیاریی زیاتری ئامادهبووان كاك خهڵهف لهساڵی 1981 له دهڤهری گهرمهسێر و له سهنگاو لهدایك بووه، ئێستا خوێندكاری زانسته سیاسییهكانه له قوبرس.
خهڵهف غهفور:
بهخێربێن و رۆژتان باش، هیوادارم ئهم كۆڕه دهرفهتێك بێت بۆئهوهی پێكهوه قسه بكهین لهسهر ههرێمی كوردستان و دۆسێی سیاسیی توركیا، خۆم بڕوام بهوه نییه كه كهسێك تهنها قسهكهر بێت و ئهوانی دیكه گوێگربن و به پرسیارو موداخهلهی كورت بهشداریی بكهن، بهڵكو بڕوام وایه له ئهنجامی مشتومڕ و دیالۆگ روئیایهك یان گۆشهنیگایهك یاخود كۆمهڵێك سهرنج گهڵاڵه بكهین سهبارهت بهوهی كه ئاخۆ دۆخی ههرێمی كوردستان له دۆسێی سیاسیی توركیادا چییه؟
بێگومان بهرلهوهی كه قسه لهسهر ئهو بابهته بكهین، دهبێت ئهوه بزانین كه ههڵهیه كاتێك دهوترێت پهیوهندییهكانی نێوان ههرێمی كوردستان و توركیا، چونكه بهپێی بیردۆز یان تیۆری باو، پهیوهندیی نێودهوڵهتی لهنێوان دوو كاراكتهری خاوهن سیادهو سهروهرییدا دهبێت، واته كه ههردووكیان دهوڵهت بن، ئهگهرچی بۆچوونێكی دیكهش ههیه كه پێی وایه ههندێك جار كاراكتهری لۆكاڵی یان هێزی سیاسیی كارگهر له ناوچهیهكدا پهیوهندیی ههیه لهگهڵ دهوڵهتێكدا، كه ئهوهش به پهیوهندیی نێودهوڵهتی ههژمار دهكرێت، بهڵام لهراستیدا و بهپێی زانستی سیاسی بهوه دهوترێت پهیوهندیی نێودهوڵهتی كه لهنێوان دوو قهوارهی سیاسیی خاوهن سهروهریدا بێت كه ئاڵایان ههبێت و له نهتهوهیهكگرتووهكاندا بهفهرمی وهك دهوڵهت ناسرابن و قهوارهیهكی سیاسی خۆیان ههبێت، بهوه دهوترێت پهیوهندیی نێودهوڵهتی.
ئهم پهیوهندییه نێودهوڵهتییهش لهسهر بنهمای كۆمهڵێك بهرژهوهندیی هاوبهش جا چ پهیوهندیی سیاسی بێت یان ئابووریی یان سهربازیی و …هتد بنیات نرابێت. ههروهها بهپێی سهنگ و قورسایی ههریهكه لهم هێزانه، پهیوهندییهكان دابهش دهبن و سوود و زیانی بۆ ئهو دوو كاراكتهره دهبێت كه لهچوارچێوهی بلۆكێكی ئیقلیمی یان نێودهوڵهتیدا كۆدهبنهوه.
ئهگهر باس له دۆسێی ههرێمی كوردستان لهناو دۆسێی سیاسیی توركیادا بكهین، دهتوانین بهشێوهیهكی كورت بگهڕێینهوه بۆ رابردوو، بۆ ئهو كاتانهی كه توركیای نوێی كۆماری له ساڵی 1923دا دامهزراوه، كه دهتوانین بڵێین تا ساڵی 2017- 2018-ش ههر به كۆماری یهكهمی توركیا ناسراوه، دوای ئهوه لهسهردهمی ئهردۆغاندا كۆماری دووهمی توركیا دروست دهبێت.
لهساڵی 1923 كه توركیای كۆماری دادهمهزرێت و لهساڵی 1924 كه بهرهسمی خهلافهت كۆتایی دێت، تا وهكو 1938 كه مستهفا كهمال ئهتاتورك لهسهر دهسهڵات دهبێت، له دۆسێی ناوخۆیی و دهرهكی توركیاشدا، بهردهوام سیاسهتێكی قڕكهرانه ههبووه بهرامبهر به كورد، ههروهها راگواستنی كورد ههبووه، قهتڵوعامی كورد ههبووه، جینۆسایدی دێرسیم و ئهوانهی دیكهش ههبووه، تهنانهت سیاسهتی قهدهغهكردنی زمانی كوردی و زمانهكانی دیكهش پهیڕهوكراوه، بۆنموونه لهسهردهمی مستهفا كهمال ئهتاتورك-دا نوێژكردن و بانگ خوێندن نهك بهكوردی تهنانهت به عهرهبیش قهدهغه كراون، واتا سهرتاسهری توركیا بهر سیاسهتی تهتریك- بهتورك كردن دهكهوێت.
له 1938 كه مستهفا كهمال ئهتاتورك دهمرێت و عیسمهت ئینونو جێگهی دهگرێتهوه، ههمان سیاسهت بهڵام بهشێوهیهكی كهمێك نهرمتر تا ساڵی 1950 بهردهوام دهبێت و بهرامبهر به كورد و كهمه نهتهوهكانی دیكهش پهیڕهو دهكرێت، چونكه بهپێی ئهو زانیاریی و ئامارانهی كه ههن و لهبهردهستدان، جگه لهكورد نزیكهی 26 نهتهوهو پێكهاتهی دیكهی كهمه نهتهوهیی و ئیتنیكی له توركیادا ههن و دهژین، بهڵام له رووی رێژهو ژمارهوه لهدوای تورك كورد دێت بهپلهی دووهم.
له سهردهمی كهمال ئهتاتورك و عیسمهت ئینونو له 1923 تا 1950 كورد هیچ دهرفهتێكی نابێت بۆ خۆ سهلماندن بۆئهوهی بهزمانی خۆی قسه بكات، یان گۆرانی بڵێت، یان بهشداریی بكات، جگه لهو كوردانهی كه ملكهچ بوون بۆ سیاسهتی پان توركیزم، یان ئهو سیاسهتهی كه كهمال ئهتاتورك دهوڵهتهكهی لهسهر بنیاتناوه.
لهساڵی 1945دا كه پارتی دیموكراتی توركیا بهسهرۆكایهتی جهلال بهیارو عهدنان مهندهریس دروست دهبێت، جۆرێك له كرانهوه بهڕووی كورددا دروست دهبێت كه لهساڵی 1950دا ئهوان فهرمانڕهوایی توركیا دهگرنهدهست، بهڵام ئهو كرانهوهیهش ناگاته ئهو رادهیهی كه بڵێین كورد وهكو پێكهاتهیهكی توركیا لهسهر ئاستی سیاسهتی ناوخۆیی و نێودهوڵهتی توركیادا مامهڵهی لهگهڵدا دهكرێت، یاخود ویستێك دێته پێشهوه بۆئهوهی زهمینهسازیی بكرێت تا مافهكانی گهلی كورد بسهلمێنرێت یاخود مامهڵهی نهتهوهیهكی لهگهڵدا بكرێت.
ئهگهرچی پارتی دیموكراتی توركیا له سێ ههڵبژاردنی 1950 1954 و 1958 دهیباتهوهو بۆ ماوهی 10 ساڵ له حوكمدا دهبێت، بهڵام له ساڵی 1960 بههۆی یهكهم كودهتای سهربازیی توركیاوه كۆتایی به دهسهڵاتیان دێت و عهدنان مهندهریس كه ئهوكاته سهرۆك وهزیران بووه دهستگیردهكرێت و له سێداره دهدرێت.
لهدوای ئهوهش له سێ دهیهی دواتردا كه كودهتای تێدا دهكرێت 1960، 1971، 1980 هیچ دهریچهو دهرفهتێك نابێت بۆ كورد تا خۆی بسهلمێنێت، یان خهباتی سیاسی بكات و گوزارشت له ناسنامهی نهتهوهیی و سیاسیی خۆی بكات، بهپێچهوانهوه دهچهوسێنرێنهوه، چ ئهو كوردانهی كه ههندێك مهیلی ئیسلامییان ههیه، یاخود ئهو كوردانهش كه لهگهڵ چهپه توركهكاندان كه ئهوان بهشێوهیهكی زیاتر سهركوت دهكرێن.
ئهم سهردهمی رهتكردنهوهو نكوڵیكردنه له كورد و ناسنامهكهی بهردهوام دهبێت، تهنانهت له ساڵانی 1980 بۆ 1990 و دواتریشدا، زیاتر چاوهكان دهچێته سهر كورد، ئهویش بههۆی دامهزراندنی پارتی كرێكارانی كوردستان (پهكهكه)وه، بهتایبهتی دوای ئهوهی كه له 1984دا بهشێوهیهكی پراكتیكی شهڕ دهستپێدهكات.
ئهگهرچی له 1980دا و بهتایبهتی لهدوای نووسینهوهی دهستوورهوه، ئۆزال دێته سهر حوكم چ لهو دوو خولهی كه سهرۆك وهزیران دهبێت، چ له 1989 تا 1993 كه سهرۆك كۆمار دهبێت جۆرێك له كرانهوه بهڕووی كورددا دهكرێت، یاخود با بڵێین به جۆرێك له جۆرهكان پێشوازیی له سهركردهكانی كورد، بهتایبهتی جهنابی مام جهلال و كاك مهسعود دهكرێت و دهرفهتێك بۆ ئاشتی لهگهڵ پارتی كرێكارانی كوردستان دێته كایهوه، بهڵام بهههمان شێوه ئهم سیاسهتی رهتكردنهوهو نكوڵی كردنه له بوونی كورد بهردهوام دهبێت.
بایی ئهوهندهی كه ئێمه باس لهوه دهكهین كه لهسهردهمی تۆرگوت ئۆزالدا كرانهوه بهڕووی كورددا ههبووه، نهنگیشه لهلاپهڕهكانی مێژوودا ئهمه بۆ تورگوت ئۆزال دهنووسرێتهوه، كه لهو سهردهمهوه جاشایهتی كورد بهناوی پاسهوانی گوندهكانهوه دروست دهبێت و بهڕێ دهخرێن، بهگوێرهی ههموو دیكۆمێنته مێژووییهكان ئهوهی له ئهدهبیاتی ئێرهدا پێی دهوترێت جاشایهتی، لهسهردهمی ئۆزالهوه دهستپێدهكات و دروست دهبێت.
بۆیه ئهم شێوازه له چهوساندنهوهی كورد بهردهوام دهبێت تاوهكو ساڵانی دواتریش كه ههمان سیاسهت بهردهوام دهبێت.
لهمێژووی پارته سیاسییهكانی ئهو وڵاتهدا چ نهتهوهیی یان عهلمانی یاخود ئایینییهكانیان، كورد تا ئهندازهیهكی زۆر وهكو نهتهوه مامهڵهی لهگهڵدا نهكراوه، ههر لهسهردهمی پارتی گهلی كۆماری (جهههپه)وه كه ئهوهیان دامهزرێنهری كۆمارهكهیهو ئهو شهش پایهكهی داڕشتووه كه كۆماری یهكهمی توركیای لهسهر بنیاتنراوه، كورد وهكو نهتهوه نهناسراوهو مامهڵهی لهگهڵدا نهكراوه و جۆرهها ناوناتۆرهو پێناسهی وهك توركی شاخاوی و زۆر دهستهواژهی دیكهی بۆ بهكاردههێنرێت.
تهنانهت له ساڵی 1996- 1997 كه حزبهكهی نهجمهدین ئهربهكان زۆرینه دههێنێت و ئهربهكان دهبێته سهرۆك وهزیران، وهك پارتێكی مهیلهو ئیسلامی چاوهڕوانی ئهوهی لێ دهكرێت كه پێچهوانهی سیاسهتی حزبه عهلمانییهكانی پێش خۆی سیاسهتێكی جیاواز سهبارهت به دۆزی كورد پهیڕهو بكات، بهڵام ههمان سیاسهتی چهوساندنهوهو سهركوتكردن بهردهوامیی دهبێت.!
بهشێوهیهكی گشتی ئهمه به پێی ئهو بهڵگانهیه كه لهبهردهستی ئێمهدایه كه چۆن لهو قۆناغه جیاجیایانهدا مامهڵه لهگهڵ پرسی كورددا كراوه، بهڵام دۆسێی كورد له سهردهمی نوێ واته له 2002-هوه، لهو كاتهی كه پارتی دادو گهشهپێدان دێته سهر حوكم، ئهگهرچی سیاسهتهكه وهك پێشتر بهردهوام دهبێت، بهڵام جۆرێك له كرانهوه روودهدات، بهشی زۆری ئهو كرانهوهیهی ئێستا وهك كردنهوهی تهلهفزیۆنی كوردی، چاپهمهنییهكان، بهڵام ئهمه بهشێوهیهكی سنووردار، چونكه ههموو ئهوهی دهیڵێین لهئاستی ئهو خواست و داوایانهدا نییه كه وهكو گهلی كورد ماف دراوهو سیستماتیك كراوه، بهڵكو ئهمه بهشێوهیهكی رێنمایی و بڕیاره، نهبووهته قانون، بۆیه ئهگهری ههیه قانونێك بێته پێشهوه ههموو ئهو كرانهوانه كانسڵ بكاتهوهو ههمووی كۆتایی پێ بێت. بۆنموونه ئهوانهی كراون تهنانهت له ههموواری دهستوورهكهشدا نییه بۆنموونه بڵێت گهلانی توركیا، وهك ئهوهی له مادهی (3)ی دهستووردا هاتووه كه دهڵێت: نهتهوهی تورك لهژێر یهك دهستوور و خاك و ئاودایه، كه ئهمه هێشتا رهتنهكراوهتهوه.
دهكرێت بڵێین ئهردۆغان جۆرێك جیاوازیی ههبووه له سهرۆكهكانی پێش خۆی كه لهماوهی رابردوودا حوكمڕانیی توركیایان كردووه، چ ئهوهی كه سێ خول سهرۆك وهزیران بووهو چ وهك ئهوهی ئێستا سهرۆك كۆماره. له ساڵی 2003 كه ئهردۆغان دهبێته سهرۆك وهزیران، چونكه پێشتر عهبدوڵڵا گویل دهبێته سهرۆك وهزیران، بهو پێیهی ئهردۆغان سهرۆكی شارهوانیی گهورهی ئیستانبوڵ بووهو پێشتر له حزبی رهفا بووهو سیاسهتی لێ قهدهغه كرابوو، له كۆتایی 2002 بۆ 2003 یاساكهی بۆ ههمواركرایهوهو گویل كه سهرۆك وهزیران بوو بووه وهزیری دهرهوهو ئهردۆغان بووه سهرۆك وهزیران.
ئهردۆغان جۆرێك له كرانهوهی بهڕووی كورددا پیادهكرد، بهڵام كرانهوهكه لهئاستی خواستهكانی كورددا نهبوو، بهڵام بووه هۆی ئهوهی كه بزووتنهوهی سیاسیی مهدهنیی كوردی جۆرێك له گهشهی بهخۆوه بینی، بهراورد بهو سهردهمهی كه لهیلا زانا وهكو پهرلهمانتار بهكوردی سوێندی یاسایی دهخوات و 15 ساڵ حوكم دهدرێت، بهڵام ئهگهرچی ئێستا به یاسایی رێگه نادرێت به پهرلهمانتاران به زمانی كوردی سوێندی یاسایی بخۆن، بهڵام 70-80 پهرلهمانتار شهڕی خۆیان دهكهنو رێپێوانی خۆیان دهكهن. بۆنموونه من بۆخۆم له زانكۆی دیجله بووم له ئیستانبوڵ، لهناو ئهو زانكۆیهدا لهناو كۆنفرانسدا دهیان وێنهی ئۆجهلانیان بهرزكردووهتهوه، چهندین خۆپیشاندانیان كردووه، دهیان چاپهمهنییان ههیه، ئهگهرچی دهیان ههزار كادری ههدهپه و بهدهپهی پێشووتریش له زیندانهكاندان و بهشێوهیهكی سنووردار رێگهیان دهدرێت كه سیاسهت بكهن.
لهگهڵ ههموو ئهوانهشدا، پارتی دادو گهشهپێدان ههمیشه ههوڵیداوه كه شهقامی كوردی له توركیادا بهلای خۆیدا كهمهند كێش بكات و ئهو دهنگانه بكێشێتهوه بهلای خۆیدا كه پێشتر بهدهپه بردوێتی و ئێستاش ههدهپه دبیات و ئهردۆغان بهشێوهیهكی ورد كار لهسهر ئهوه دهكات كه چۆن شهقامی ئایینی كوردی بهلای خۆیدا رابكێشێت.
پهكهكهش بهوه تۆمهتبار دهكات كه ئهمانه دژبه ئایین و دژ بهخودان، وهك چۆن له ههشتاكانیشدا چهپهكانی توركیا بهوه تۆمهتبار دهكران و كار بۆ سڕینهوهی ئایینی زۆرینه دهكهن و بڕوایان بهو بنهمایانه نییه كه ههزاران ساڵه كورد لهسهری راهاتووه.
دهبینین له 2004 بۆ 2005 ئهردۆغان له ئامهد دهڵێت كێشهی كورد كێشهی منه، بهڵام پاش چهند ساڵێك فڕۆكهكانی توركیا به فهرمانی ئهو له رۆبۆسكێ نزیكهی 37 كۆڵبهری كورد شههید دهكهن، ههروهها دهڵێت شتێك نهماوه بهناوی كێشهی كورد لهتوركیا، ئهوه نهك حزبێك بهڵكو دوو حزبیان ههیه و دهرفهتی كاری سیاسییان ههیه، دهتوانن خۆپیشاندان بكهن و رهخنهشمان لێ دهگرن، تهنانهت خوێندنمان به زمانی كوردی له بهشێك له زانكۆو خوێندنگهكاندا كردووهتهوه، بهڵام به دیوێكی دیكهشدا بهئاراستهیهك كاردهكات كه بهڕهكه لهژێر پێی ههدهپهو حزبهكانی دیكه دهربهێنێت بۆئهوهی له قاڵبیان بدات.
ئهوهی پهیوهسته به كۆتا بهشی بابهتهكهی خۆمانهوه كه بریتییه له ههرێمی كوردستان و دۆسێی سیاسیی توركیا، بریتییه لهوهی كه پارتی دادو گهشهپێدان كه ئێستا بۆ ماوهی چهند ساڵێكه سهردهمی حوكمڕانیی ئهوه، چۆن دهڕوانێته ههرێمی كوردستان و چۆن دهیهوێت مامهڵهی لهگهڵدا بكات؟
بێگومان توركیا مامهڵهی لهگهڵ ههرێمی كوردستان یان ههر بهشێكی دیكهی كوردستانداو بهتایبهتیش ههرێمی كوردستان، پهیوهندیی به تیۆرییهكی ئهحمهد داود ئۆغڵو-هوه ههیه، كه بیریتییه له ستراتیژی سفركردنهوهی كێشهكان، بهوهی كه چۆن دهتوانێت لهگهڵ ململانێكانی ئهودیوو سنووری توركیادا مامهڵه بكات؟ جا چ ههرێمی كوردستان بێت، یان سوریا بێت، یاخود عیراق و وڵاتانی دیكه بێت، بێگومان ئهم تیۆریی و ستراتیژه توانیی له یهك دوو ساڵی یهكهمدا سهركهوتن بهدهست بهێنێت، بهو هۆیهشهوه توركیا كرانهوهیهكی باشی پێوهدیار بوو، بهڵام ههرزوو ئهم تیۆرییه شكستی خواردو نهك ههر نهیتوانی كێشهكانی توركیا لهگهڵ دهوروبهریدا سفر بكاتهوه، بهڵكو كهوته كێشهی نوێی قووڵترهوه، بۆنموونه لهگهڵ روسیا، ئیسرائیل، ئهڵمانیا، لهگهڵ سوریا، تهنانهت گهیشته ئهوهی توركیا ئیدیعای رووخانی رژێمی سوریای دهكردو لهگهڵ عیراقیشدا بهتایبهتی لهسهردهمی نوری مالكیدا كێشهو گرفتی زۆر لهنێوانیاندا دروست بوو.
سهبارهت به ههرێمی كوردستان، تێڕوانینی توركیا بۆ ههرێمی كوردستان، تێڕوانینێكی ئابوورییه، نهك سیاسی، یان تێڕوانینێك نییه كه وهك شوناسێكی نهتهوهیی قبوڵی بكات، تهنانهت لهو كاتهی كه كاك مهسعود بارزانی سهرۆكی ههرێمی كوردستان بوو، داوهتی كرد، بهناوی «ئیدارهی باكووری عیراق» داوهتی كردبوو، نهك بهناوی ههرێمی كوردستان، كه ئهوهش بهشێوهیهك له شێوهكان ههمان ئهو دهستهواژهی (شمال الحبیب)هیه كهئێستاش ههندێك لایهن له عیراقدا بهكاری دههێنن.
توركیا له دوو گۆشهنیگاوه ههرێمی كوردستان دهبینێت و دهیهوێت مامهڵهی لهگهڵدا بكات، روویهكیان ئهمنییه، روویهكیشیان ئابوورییه. رووه ئهمنییهكهی بریتییه لهوهی توركیا نایهوێت پهكهكه له ههرێمی كوردستانهوه كێشهی بۆ دروست بكات و دهیهوێت دراوسێیهكی باشی ههبێت، چۆن ئێستا ههمان ههوڵیشی ههیه له رۆژئاوای كوردستان دهیهوێت بهدرێژایی چهندان كیلۆمهتر پشتێنیهیهكی ئارام دروست بكات و ئهو سنووره دهستكردهی كه بههۆی چاڵدێران و سایكس- پیكۆوه دروستبووه كه كوردستان دابهشكراوه بهسهر ئهم چوار وڵاتهدا، بۆیه ئێستا بهههرشێوهیهك له شێوهكان بزووتنهوهیهكی نیشتمانی دروست دهبێت، لهگهڵ ئهوی دیكهدا دهبێته دراوسێ، واته پهكهكه لهگهڵ باكوور، ههدهپه لهگهڵ توركیا، ههروهها پهكهكه لهگهڵ باشوور، لهگهڵ رۆژئاوا، یان لهگهڵ رۆژههڵاتی كوردستاندا جۆرێك له كۆنتاكت ههبێت، بۆیه ئهم زۆنه ههریهك لهم وڵانه چ ئێران بێت، چ توركیا بێت، دهیانهوێت غهزوویهكی ئابووریی بكهن بۆئهوهی بزووتنهوهی نهتهوایهتی به جۆرێك له جۆرهكان ببێته پاشكۆی ئهم بهرژهوهندییه ئابوورییانهو نهتوانن بهشێوهیهكی زیاترو باشتر بچنه پێشهوه.
له 2006-هوه بهشێوهیهكی گشتی، كه پهرلهمانی ههرێمی كوردستان یاسای وهبهرهێنان پهسهند دهكات، ئهو یاسایه دهرفهتێكی فراوان بۆ وهبهرهێنی دهرهكی دهڕهخسێنێت كه بێته ههرێمی كوردستانهوهو به كهمترین ئیمكانیاتهوه زۆرترین قازانجی دهستبكهوێت.
بێگومان سهرهتا ئهمه بهوه پاساو درایهوه كه ههلێكه بۆئهوهی كۆمپانیاكان بێنه ههرێمی كوردستانهوهو ههرێم ناوچهیهكی بهو شێوهیه پێشكهوتوو نییه، كه تهكنۆلۆژیای ئاوهدانكردنهوهی لهو ئاستهدا نییه كه بهشداربێت له گهشهپێدانی كوردستانداو ئهو دهرفهته رهخسێندرا، بۆ نموونه بینیمان له دهوترا مهتری زهوی به دۆلارێك دراوه به كۆمپانیا گهورهكان، بهو هۆیهشهوه بینیمان خهڵكێكی زۆر ههڵتۆقی كه ئهم یاسایه دهرفهتی دایه ببێته سهرمایهدارو بازرگان، له 2007-هوه بهشێوهیهكی كرداریی كۆمپانیا گهورهكانی توركیا روویان كرده ههرێمی كوردستان، به پێی ئهو ئاماره فهرمییانهش كه له ههرێمی كوردستاندا ههیه، له كۆی سێ ههزار كۆمپانیای بیانی كه له ههرێمی كوردستاندا كاردهكهن، 1350 یان توركین، ئهگهر وردتریش لێی بڕوانین، زۆربهی ئهم كۆمپانیایانه هی پارتی بزووتنهوهی نهتهوهیی توركیا -مهههپه-یه كه بهههموو شێوهیهك كورد رهت دهكاتهوه، واته ئهگهر ئاك پارتی تێڕوانینێكی كهمێك نهرمتری ههبێت بهرامبهر به دۆزی كورد، مهههپه به ههموو شێوهیهك رهتیدهكاتهوه.
لهو 1350 كۆمپانیایهی كه لێرهن بهپێی ئامارێك 90%ی كهرهستهی خواردهمهنی له توركیاوه دێت بۆ ئێره، جگه لهوهش 90%ی پێداویستی غازو نهوت بۆ توركیا، له ههرێمی كوردستانهوه دابین دهكرێت، بۆیه ئهم بهرژهوهندییانهی كه دروست بووه، وایكردووه كه ههرێمی كوردستان بازاڕێكی باش بێت بۆ توركیا، بۆنموونه لهكۆی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لهنێوان عیراق و توركیادا، كه بڕهكهی 12.5 ملیار دۆلاره، 8.5 ملیاری لهگهڵ ههرێمی كوردستاندایه، واته ئهگهر بۆ ساڵێك بهوردی لێی بڕوانیت، بازاڕو دهستمایهیهكی زۆر گهورهیه بۆ توركیا، لهبهرامبهریشدا ئێمه جگه لهوهی نهوتهكهیان دهدهینێ و پارهكهیان لێ وهردهگرین، شتێكی دیكهمان نییه.
گهر بهراوردێك بكهین روسیاو توركیا نزیكهی 37 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانی لهنێوانیاندا ههیه، بهڵام لهدوای ئهو ئهڵمانیاو بهپلهی سێیهم ههناردهی توركیا بۆ ههرێمی كوردستانه.
ئهم بهرژهوهندییه ئابوورییانهی كه دروست بووه، كه لهساڵێكدا وهك دهوترێت 10 ملیار مهتر سێجا گازی سروشتی له ههرێمی كوردستانهوه دهچێت بۆ توركیا، و نهوت بهشێوهیهكی زۆر دهچێت، ههروهها خۆراكهكهی 90%ی بێته ههرێمهوه، واته ئهم بازاڕهو دروستبوونی ئهم پهیوهندییهی لهنێوان ههرێمی كوردستان و توركیادا ههیه، ئهگهرچی هێشتا نا رهسمییه، نوێنهرایهتی حكومهتی ههرێمی كوردستان له توركیادا نییه، ههرچهنده له 2018دا ههوڵێك درا كه بكرێتهوه، بهڵام نهكرایهوهو هێشتا توركیا بهشێوهیهكی ورد دانی پێدا نانێت، ئهمانه وایانكردووه كه توركیا ههوڵبدات و بیهوێت لهگهڵ ههرێمی كوردستاندا مامهڵهیهكی تهندروستی ههبێت.
ههروهها لهڕووی ئهمنیشهوه، دیسانهوه دهمهوێت ئاماژه بهوه بدهم كه توركیا ههمیشه دهیهوێت ههرێمی كوردستان رابكێشێته ناو كۆمهڵێك كێشهو ململانێوه، بهتایبهتی لهگهڵ پهكهكهدا بۆئهوهی لۆدی مهترسییهكان لهسهر خۆی كهم بكاتهوه، بهڵام تائێستا خۆشبهختانه نهتوانراوه ئهمه بكات.
ئهگهر پهیوهندیی توركیاو ههرێمی كوردستان بهشێوهیهكی كورت پێناسه بكهین، پهیوهندییهكی سیاسی نییه، بهڵكو بازرگانی و ئابووریی و ئهمنییه، ئهو تێزهش ههیه كه ئاخۆ پهیوهندییهكی بازرگانیی و ئابووریی تهندروست، دواتر پهیوهندییهكی سیاسی تهندروست بهشوێن خۆیدا ناهێنێت؟ بێگومان ئهمه بۆچوونی جیاوازی لهبارهوه ههیه، ههندێك له بیرمهنده سیاسییهكان پێیانوایه كه ئهو جۆره پهیوهندییه وادهكات ورده ورده ململانێ سیاسییهكانیش كاڵدهبنهوهو لێكنزیكبوونهوه دههێنێته ئاراوه، بهڵام تائێستا ئهمهمان لهنێوان ههرێمی كوردستان و توركیادا نهبینیووه، بهڵكو جۆرێك له سهردهستی و بن دهستی ههیه، چونكه ئێستا ئابووریی ههرێمی كوردستان، ئابوورییهكی پاشكۆییه، بۆنموونه ئهگهر توركیا رێگه نهدات نهوت بڕوات، كێشه بۆ ههرێم دروست دهبێت، بۆ گاز بهههمان شێوه، یان قهدهغهكردنی گهشت بۆ فڕۆكهخانهكان كه بینیمان چهند زیانی به سلێمانی و ناوچهكانی دیكه گهیاند.
واته دهتوانین بڵێین ئهگهر پهیوهندییش ههبێت پهیوهندییهكی ناهاوسهنگ و ناسیاسییهو توركیا هێشتا ئامادهنییه كه قهوارهی ههرێمی كوردستانی وهك قهوارهیهكی سیاسی قبوڵ بێت، ئهگهرچی وهك تاكتیك مامهڵهی لهگهڵدا دهكات، بۆنموونه لهكاتی سهردانی وهفده فهرمییهكاندا، یان له سهردانی كاك مهسعود-دا ئاڵای كوردستانیشی دانا، بهڵام لهسهروبهندی ریفراندۆمدا دژت دهوهسێتهوه، چونكه ئهو شوناسێكی سیاسیی دهڵهمهی دهوێت، كه خۆی نهگرێت تا ببێته مهترسی و كوردی پارچهكانی تر سوودی لێ وهربگرن و وهكو پشتیوانێكی خۆیان سهیری بكهن، بهڵكو وهك بازاڕێكی باش دهیهوێت بۆئهوهی كاڵای خۆیی تێدا ساغ بكاتهوه و له ههشت ملیار دۆلارهوه بیگهیهنێته 18 ملیار دۆلار و دهشیهوێت تۆ قهوارهیهكت ههبێت بهردهوام سهر بهو بێت.
بهشێوهیهكی گشتی، ناتوانین پێناسهیهكی دیاریكراو بۆ ئهو پهیوهندییه بدۆزینهوه، ههر لهڕووی بهراوردكاریشهوه زۆر جیاوازن چ لهڕووی سهروهریی، بههێزیی و بێهێزیی ئابووریی، ژمارهی دانیشتووان، ئهوه جگه لههێزی سهربازیی و بهرژهوهندیی ستراتیژیی نێودهوڵهتی و ئیقلیمی كه ئهمانه لهنێوان ئهو دوو قهواره سیاسییهدا بهراورد ناكرێت. وهك دهبینین ئهردۆغان ململانێ لهگهڵ ترهمپ و سهركردهی زلهێزهكاندا دهكات، بهڵام هێشتا ئهمریكاو ئهوانی تر ئهویان بهلاوه گرنگتره لهكورد.
دهبینین ئێستا ئهردۆغان نایهوێت له كۆماری دووهمدا توركیا ههمان پێناسهی جارانی ههبێت كه دهوترا پردی پهیوهندییه لهنێوان ئاسیاو ئهوروپا، یان خۆرههڵات و خۆرئاوا، بهڵكو دهیهوێت پێناسهیهكی نوێی بهبهردا بكات و دهڵێت توركیا دهبێت ببێته چهق نهك پرد، ئهم بهچهق بوونه وایكردووه كه كۆمهڵێك كارت بهكاربهێنێت و ئابوروییهكهی بههێز بكات و ئێستا له گروپی (جی 20) دایه، سهرهڕای ئهوهی بهم دواییانه تووشی گرفتی سیاسی و ئابوورییش بووه، بهڵام نابێت بیرمان بچێت هێشتا هێزێكی گهورهیه، پێموایه خوێندنهوهی ههرێمی كوردستان بۆ توركیا تا ئهندازهیهكی زۆر خوێندنهوهیهكی تهندروست نییه، چونكه دهبێت له ههموو ئهم خاڵه جیاوازانهی كه باسمانكرد، كه ئهوان لیڤڵیان لهئێمه بهرزتره، كهواته پهیوهندییهكی سیاسیی و ئابووریی تهندروست نایهته كایهوه، ههر بۆنموونه لهوڵاتانی دیكهدا ئهگهر له ناردنه دهرهوهی نهوتدا بڕوانین ئهگهر لهگهڵ وڵاتانی دیكهدا نرخی ناردنه دهرهوهكه یهك دۆلار بێت، توركیا 5-6 دۆلار له سهر ههرێم حساب دهكات، پارهكهش لهكاتی خۆیدا نانێرێتهوه، كه دهشینێرێتهوه سویهكی زیاتری دهخاتهسهر، كهواته ئهم پهیوهندییه لاسهنگه، ئهمه نهك بۆ ههرێم بهڵكو بۆ وڵاتانی دیكهش راسته، بۆنموونه پهیوهندیی لهنێوان ئهمریكاو سۆماڵدا لاسهنگه.
لهكۆتاییدا دهڵێم: ههرێمی كوردستان لهسیاسهتی دهرهوهی توركیادا زیاتر كاراكتهرێكه شوناسێكی ئابووریی ههیه، بهوهش دهیهوێت شوناسێكی تهبهعی بۆ دروست بكات، نهك شوناسێكی سیاسی، تهنانهت دهیهوێت ئهگهر كارهكتهرێكی سیاسیش بێت، لهسهر ئاستی گوتاری رۆژنامهوانی كه ئهمه بهشه كهمهكهی سیاسهته، بهڵام مامهڵهی شوناسێكی سیاسی لهگهڵ ئێمهدا ناكات، بهڵام ئایا دهكرێت ههرێمی كوردستان ئهم پێناسهیهی قبوڵ بێت؟ بێگومان دهبێت توێژینهوهی زیاتری لهسهر بكرێت و ههم سیاسییهكانیش زیاتر لهسهر ئهمه قسه بكهن و وڵامی ئهم پرسیاره بدهنهوه كه ئاخۆ ههرێمی كوردستان تاكهی رازییه ئابوورییهكی سیاسی تهبهعیی توركیای ههبێت و نهشتوانێت ههڵوێستی جدیی بهرامبهری ههبێت؟
سیروان حهمه شهریف:
بێگومان بابهتهكهی زۆر ئهكادیمیانه بوو، لایهنگیریی هیچ تێدا نهبوو بۆ ههرێم یان توركیا، ئهوهی بهلای منهوه جێگای سهرنجه، زۆربهی جار ئهو پهیوهندییانهی نێوان ئهم دوو لایهنه بهقازانجی ههرێمی كوردستان نهشكاوهتهوه، تهنانهت ههندێك جار به قازانجی توركیاش نهشكاوهتهوه، وهك فارسهكان دهڵێن كه تۆ ئابووریت لاوازبوو، سیاسهتیشت لاواز دهبێت، كێشهی كورد بهگشتی ئهوهبووه كه پێشتر كێشهكان لۆكاڵی بووه، بهڵام كه كێشهكان دهچێته قۆناغێكی دیكهوه، دهبینین كه هێزی پێشمهرگه به ئاڵای كوردستانهوه بهخاكی توركیادا دهچێت بۆ كۆبانی، ئهمه حهماس و ههستی نهتهوهیی له بهشهكانی تری كوردستان و له دهرهوهش بهرزدهكاتهوه. بهههمان شێوه بهزیانی توركیاش دهشكێتهوه، بینیشمان له ههڵبژاردنهكهدا زیانی لێدا. پهیوهست به كۆڕهكهش دهڵێم: هیوادارم كوردستانی نوێ ئهم كۆڕانه بخاته پاشنیوهڕوانهوه، چونكه پێموایه بهشی زۆری ئهوانهی لێرهن پابهندیی دیكهیان ههیه.
عهدالهت عهبدوڵڵا:
لهراستیدا بابهتهكه قسهی زۆر ههڵدهگرێت، بهڵام دوو خاڵ ههیه زۆر گرنگه، وهك ئاماژهت پێدا پهیوهندیی ئێمه لهگهڵ توركیا، چونكه نهك ههر رهههنده زانستییهكهی، بهڵكو بهحوكمی ئهوهی له زانسته سیاسییهكاندا تیۆریزه دهكرێت، شتێك نییه ناوی پهیوهندیی ههرێمی كوردستان و توركیا بێت، بهڵام لهجێی ئهوه شتێكی دیكه ههیه كه پێی دهوترێت مامهڵهی سیاسی و ئابووریی، جا كێشهكه له ناوناندایه، ئهم مامهڵهیه، مامهڵهی دوو قهوارهی تایبهت نین، بهڵكو مامهڵهیهكه كه لایهنێكی ناو هاوكێشهكه دهستنیشانی دهكات كه چۆن بێت، ئهمهیه كارهساتهكه، واته له ئاستی یهكهمدا پهیوهندییهك نییه لهنێوان دوو قهوارهدا كه رهسمی بێت و دهوڵهت بێت، لهئاستی دووهمیشدا لایهنێكی ناو هاوكێشهكه جۆری پهیوهندییهكه دهستنیشان دهكات.
بۆیه بۆنموونه ئهگهر سیستمی نوێی عیراق بیهوێت ههرێمی كوردستان داگیربكات، توركیا بهرگریی لهم ناوچهیه دهكات بۆئهوهی ئهو مامهڵهیهی كه بهشێوهیهكی پلهبهپله لهناو مێژوودا بووه بهبهشێك له بهرژهوهندیی ستراتیژی توركهكان، ئهو مامهڵهیه درێژه بكێشێت، بهبێ ئهوهی تۆ هیچ سوودێكی لێ ببینیت.
ههروهها دهپرسین ئاخۆ هیچ گۆڕانكارییهك له ستراتیژو مامهڵهی توركیادا روویداوه لهسهرهتای دهوڵهتی نوێی توركیاوه له بیستهكانهوه بۆ ئێستا؟ دوو پێوهر ههیه بۆ پێوانهی گۆڕانكاریی، گۆڕانكارییهك ههیه پێی دهوترێت گۆڕانكاریی كاتی، كه دهشێت ههندێك حزبی سیاسی له ئهنجامی ئهو ههلومهرجهی كه لهتوركیادایه كه كهشێك له فرهحزبی ههیه، ههندێك دروشم و ههندێك سیاسهتی دیاریكراوی ههیه بۆئهوهی كه دهوڵهت چۆن رێك دهخاتهوهو چۆن مامهڵه لهگهڵ دۆسێكاندا دهكات، ئهم گۆڕانكارییانه كاتین و رووینهداوه تاوهكو سهردهمی ئهردۆغان، بهڵام ئاگاداری ناولێنانهكهی بین، گۆڕانكارییهكه هۆكاری كات و بارودۆخ رۆڵی تێدا دهبینێت، بۆیه به تێپهڕینی ئهو دۆخه، ئهگهری ههیه بچێتهوه بۆ سهردهمی پێش ئهو گۆڕانكارییه و بگره رهنگه خراپتریش بێت، رێك ئهوهی ئێستا له ئهزموونی ئهردۆغاندا دهیبینین دهوڵهتی توركیا، ئهمهیه، گۆڕانكارییهكی كاتیو دۆخێكه بهرامبهر به شتێك بهرامبهر به دۆسێیهك و لهدوای 10 ساڵێك دهردهكهوێت كه ئامانج و ئهوسهری ئهو گۆڕانكارییه چییه؟ بهجۆرێك كه دهبینین ئهردۆغان زۆر رادیكاڵتر دهبێت له نهتهوهپهرستهكانی پێش خۆی، بهجۆرێك توانای ئیستیغلال كردنی كوردی ههیه نهك ههر له باكوور، بهڵكو ئیستیغلالكردنی كورد له ههرێمی كوردستانیش.
گۆڕانكارییهكهی دیكه چییه كه تۆ دهبێت دڵت پێی خۆش بێت، ئهوهیه كه گۆڕانكارییهكه به هۆكارێكی بونیهوی بێته كایهوه، واته كۆمهڵێك یهكه ههیه كه دواجار دیاردهیهك دروست دهكهن، ئهم یهكانه بهپێی ههلومهرجهكهی دهتوانیت بڕیاری لهسهر بدهیت كه ئهمه چهسپیوهو دهمێنێتهوه و دوورمهودایه. ئهوه پێی دهوترێت گۆڕانكاریی بونیهوی، ئهویش ئهوهیه كه دهوڵهت كۆمهڵێك سیاسهتی ههیه، دهرهكی ، ناوخۆیی، كۆمهڵێك بهرژهوهندیی ستراتیژیی ههیه، سهرتاپای مێژووی توركیا بهوهی سهردهمی ئهردۆغانیشهوه سهبارهت به دۆزی كورد هیچ گۆڕانكارییهكی بونیهوی بهسهردا نههاتووه، بۆیه كه ئهوه روونادات، ههموو گۆڕانكارییهكانی دیكه كاتین و ئهگهریشی ههیه بۆ دواوه بچێت، بۆیه پێموایه گۆڕانكاریی رووینهداوهو رووش نادات بهو پێیهی دهستوور و قانونهكان و یاساكان وهك خۆیان ماونهتهوهو ئهو پهیوهندییهش كه لهگهڵ ههرێمدا ههبووه و ههیه ههر له قازانجی توركهكاندایه.
د. محهمهد سابیر:
لهگهڵ زۆرێك له تێڕوانینو بۆچوونهكانی كاك خهڵهفدام، بهڵام لهبارهی پهیوهندییهكانی توركیاوه لهگهڵ ههرێم، من پێموایه كه ئهو پهیوهندییانه لهسهر دوو بنهمایه، بنهمایهكیان ئهمنییه، وهك دهزانین بهدرێژایی سهدان كیلۆمهتر سنوورمان ههیه، كه چهندین بنكهی سهربازیی لهناو سنوورهكانی ههرێمدا دروستكراون و تادێت زیاد دهكات نهك كهم بكرێتهوه. جا ئهوه بۆ بهگژاچوونهوهی پهكهكه بێت یان بۆ بهگژاچوونهوهی دهوڵهتێكی دیكه بێت، بۆیه پێموایه توركهكان لهڕووی ئهمنییهوه زۆر سوودیان له ههرێم بینیووه.
فاكتهری دووهمیش فاكتهره ئابوورییهكهیه، كه ههرێم بازاڕێكی باشه بۆ توركیا، ئهگهرنا وهك كاك عهدالهت ئاماژهی پێكرد هیچ گۆڕانكارییهكی ستراتیژی له بونیادی سیاسهتی توركیادا بهرامبهر به دۆزی كورد نههاتووهته ئاراوه، تا مهسهلهی كوردیش له باكووری كوردستاندا چارهسهر نهكرێت، دیدو تێڕوانینی توركیا هیچ گۆڕانێكی بهسهردا نایهت نه ئهردۆغان و نه حزبهكانی تری توركیا، وهك دهبینین ئێستا له رۆژئاوادا و بهتایبهتی له عهفرین هێز بهكاردههێنێت، هۆكارهكهشی ئهوهیه كه بۆی لواوه، بۆی بلوێت له ههرێمی كوردستانیشدا هێز بهكاردههێنێت، ئهوان ئامانجیان پاراستنی بهرژهوهندییهكانی خۆیانه بۆئهوهی كه كورد نهبێت بهشتێك، بهڵام ئێمه له ههرێمی كوردستاندا بهو پێیهی ئابوورییهكهمان هیچ بنهمایهكی نییهو ئابوورییهكی رهیعی-یه، پێویستمان بهو پهیوهندییه ئابوورییهیه، ئهوه چهند ساڵێكه چ سوودیكیشمان لهو پهیوهندییه بینیووه، تهنانهت نهمانتوانیووه سوودیشی لێ ببینین، تهنانهت له بچووكترین گرفتدا كه دێته پێشهوه مووچهی فهرمانبهرانمان پێ دابین ناكرێت. بۆیه نهك توركیا، ههموو ئهوانهی دهوروبهرمان سوودیان لهو دۆخهی ئێمه بینیووه كه نهوتمان ههیهو گازمان ههیهو بازاڕێكی باشین بۆ ئهوان. بۆیه تا ئێمه ههوڵنهدهین سوود لهم پهیوهندییه ئابوورییه ببینین بهجۆرێك كه بۆ ماوهیهك بتوانین لهسهر پێی خۆمان بووهستین، ئهوا ههروا دهمێنینهوه بهسیاسهتی تهبهعی، جا بۆ ئێران بێت یان توركیا، یان عیراق.
رههبهر سهید برایم:
وێڕای دهستخۆشیم، چهند پرسیارێكم ههیه، دهمهوێت له ناونیشانی كتێبهكهوه دهستپێبكهم، كه خۆی گۆشهیهك بووه له كوردستانی نوێ بهناوی پۆلهتیك، هۆكاری گۆڕینی ئهو ناوه بۆ ئهوهی تر چییه، لهكاتێكدا ناونیشانی هیچ كام له گۆشهكان ئهوه نهبووه؟ پاشان باسی جاشایهتی كرد لهسهردهمی ئۆزال، جاشایهتی زۆر كۆنتره له پاسهوانی گوند، لهسهردهمی عوسمانییهكانیش سوارهی حهمیدی ههبووه، بهڕای من زمانهوانی كورد غهدر له جاش دهكات، یان سیخوڕ، كه ئهوه خائینه، گوناهه ئهو خائینانه بهو گیانداره بهستهزمانانه دهشوبهێندرێن، تازه ئهوه چووهته ئهدهبیاتیشهوه، بههیچ ناسڕدرێتهوه. پاشان لهبارهی تورك چێتیشهوه، سهردهمی شێخ مهحمودیش ههروابووه، سێ كوتله بوون، جلخوارهكان، یان توركخوازهكان، منهوهرهكان و رووناكبیرهكانی ئهو سهردهمه، لهگهڵ شێخهكان، یهكێك له كێشهكانی توركیش ئهوهیه ههرگیز دان به بوونی نهتهوهی كورددا نانێت.
خهڵهف غهفور:
ههوڵ دهدهم ههموو وهڵامهكان كۆبكهمهوهو پێكهوه قسهی لهسهر بكهم، سهبارهت بهوهی كه ئهو پهیوهندییانه ههرێمی كوردستان زیانیش و قازانجیشی لێكردووه، بهڵێ، راسته وایه بۆ ماوهیهكی كهم قازانجێكی كهمی لێكردووه، بهڵام ئهوهی ئهسڵی كێشهكهیه، ههرێمی كوردستان بهتایبهتی بهشه ئابوورییهكهی لهڕووی نهوت و غازهوه، ئێستا ئێمه تابیعی توركیاین، بووین به ئابوورییهكی پاشكۆی توركیا، واته توركیا لهههر كاتێكدا بیهوێت، دهتوانێت مهترسی بۆسهر ئابووریی ئێمه دروست بكات، وهكو كردووشیهتی، واته كاتێك ئهردۆغان هات لهگهڵ نوری مالیكی رێكهوتنێكی ئهمنی فراوانی ئیمزاكرد، ئێستاش ئهگهر بیهوێت لهگهڵ عادل عهبدولمههدی رێك بكهوێت، بنهمای سیاسهتكردنهكهی لهبهرئهوهی بنهمایهكی ئابوورییه و بنهمایهكه كه زۆرترین دهستكهوتی دهوێت، چونكه یهكێك لهو هۆكارانهی كه ئهردۆغان لهماوهی 15 ساڵی رابردوودا لهحوكمدا نۆ سهركهوتنی یهك لهدوای یهكی بهدهستهێناوه، مهسهله ئابوورییهكه بووه، كه توانیوێتی دۆخی ئابووریی باش بكات، ئهگهرچی ئێستا تا ئهندازهیهك خراپ بووه. بۆنموونه توركیا پارهیهكی زۆری بانكی نێودهوڵهتی قهرزداربوو، لهسهردهمی ئهردۆغاندا ئهو قهرزانه سفر بووهتهوه، داهاتی تاكهكهس له پێشتردا ساڵانه سێ ههزار دۆلار بوو، لهسهردهمی ئهردۆغاندا بووه به 11 ههزار دۆلار، رێژهی بێكاریی له 20-30%هوه كهمكردهوه بۆ 4-5%، بۆیه لهم پهیوهندییهی توركیاو ههرێمی كوردستاندا، توركیا قازانجی زیاتر لێكردووه، ئهوهش پهیوهسته بهوهی كه ههرێمی كوردستان وێڕای ئهوهی كه فهرمانگهی پهیوهندییهكانی دهرهوهی ههیه، بهڵام ستراتیژێكی روونی پهیوهندییهكانی دهرهوهی نییه بۆ چۆنێتی مامهڵهكردن لهگهڵ ئهوانی دیكهدا. تائێستا لهماوهی 27 ساڵی رابردوودا كه ئێمه حكومهتمان ههبووه، نهمانتوانیووه لۆبی لهدهرهوه دروست بكهین، بۆنموونه له ئهڵمانیا ئێستا زۆرترین رێژهی كوردی لێیه، كهچی لۆبی ئهرمهن لۆبیهكی بههێزه، ستراتیژێكی روون نییه كه چۆن پهیوهندییهكان لهگهڵ دهوروبهرو وڵاتانی دیكهدا رێكبخهین، یاخود چۆن وهك كاراكتهرێكی گرنگ خۆمان بچهسپێنین له سیاسهتی دهرهوهی ئهواندا، یان چۆن بتوانین لۆبییهك دروست بكهین كه كاریگهریی لهسهر بڕیاری سیاسیی ئهوانی تردا ههبێت.
وابزانم بۆ وهڵامی كاك عهدالهتیش من له قسهكانمدا ئاماژهم بهوهكرد كه ئهو گۆڕانكارییانهی ههن ههمووی به لهوائیحه و لهدهستووردا نییه، ئهگهری ههیه به قانوونێك ههموو ئهوانه پاشهكشه بكات.
واته ئهگهر ئهردۆغانیش قبوڵی بێت، سبهی جهههپه یان مهههپه بێته سهر حوكم، دهتوانێت رهتی بكاتهوه، چونكه له دهستووردا نییه و نهچهسپێنراوه.
لهناو گۆشهكانمدا كه بڵاومكردووهتهوه ناونیشانی یهكێكیان بریتییه له «دیپلۆماسیهتی تهماته» كاتێك توركیا فڕۆكهیهكی روسیای خسته خوارهوه، پاش ههفتهیهك پوتین ئابلۆقهیهكی ئابووریی گهورهی خسته سهر توركیا كه زیانی گهورهی به ئابووریی توركیا گهیاند، ئهگهرچی ئهردۆغان تا ساڵی 2016 بهرگهی گرت، بهتایبهتی له ناردنی بهرههمه كشتوكاڵییهكانی روسیا بۆ توركیا، ئهوهبوو له 2017 ئهردۆغان سهردانی روسیای كرد، یهكێك له رۆژنامهكانی روسیا لهوكاتهدا بڵاوی كردهوه كه ئهوهی ئهردۆغانی ناچاركرد سهردانی روسیا بكات، ئابڵۆقهی خستبووه سهر ههناردهی تهماتهی توركیا، وهك دهوترێت ساڵانه بایی 270 ملیۆن دۆلار تهماته له توركیاوه دهچوو بۆ روسیا، بۆیه بهناچاری ئهردۆغان سازشی كردو چووه روسیا.
ههڵوێستی ئهوسای توركیا بهجۆرێك بوو كه ئیمپراتۆرییهتێكی نوێ بنیات بنێت و هێزی بچووكی وهك ههرێمی كوردستان لهههناوی خۆیدا ههڵبمژێت و كۆتایی پێ بهێنێت، یان بهشێوهیهك وهبهرهێنانی تێدا بكات، كه نهتوانێت ببێته مهترسی بۆسهر ئابووریی توركیا.
لهبارهی ناونیشانی كتێبهكهشهوه خۆشم بیرم لهوه كردهوه كه لهسهدهی بیستویهكهمدا وهكو كورد گهلێكی 40 ملیۆنین، خاوهنی قهوارهیهكی خۆمان نین، لهههرلایهكهوه بزووتنهوهیهك سهرههڵدهدات، ههموولایهنهكان ههریهكهو لهلایهكهوه سهری تێدهكات، بۆئهوهی كۆتایی پێ بهێنێت یان كێشهی بۆ دروست بكات، بۆنموونه لهرۆژئاوای كوردستان، دڵمان بهوه خۆش بوو كه كۆمهڵێك كانتۆنمان دروستكردووه، بهڵام بههۆی ئهوهی خاوهن كانتۆنهكانیش مامهڵهیهكی واقیعیان لهگهڵ دهوروبهردا نهكرد و تا رادهیهك لهگهڵ سیاسهتی نێودهوڵهتی و ناوچهیی و دهوروبهر نهدهگونجا، ههم لهبهرئهوهی بهرژهوهندیی توركیاو وڵاتانی تر لهسهرو بهرژهوهندیی ئهوانهوه بوو، مهترسیی لهسهر دروستكرا، ههرێمی كوردستان بهههمان شێوه، 51%ی خاكهكهمان لهدهستداوه، لهنێو خۆماندا تهبا نین، كێشهو گرفتمان ههیه لهسهر دانانی وهزیرێك رێك نین، له رۆژههڵاتی كوردستانیش ههمان نهزمه، كه بهو ههموو هێزه سیاسییانه نهیانتوانیوه كوتلهیهكی كوردیی دروست بكهن كه دهستكهوتی گهورهی ههبێت، ئهمه بۆ باكووری كوردستانیش ههر حزبێكی بچووك دروست ببێت، پهكهكه له ههناوی خۆیدا ههڵیدهمژێت، یان ههوڵ دهدات بچێته ژێر چهتری ئهوهوه، بۆیه كه بیر لهو ههموو نههامهتییه دهكهیتهوه ناتوانیت كاتێكت بۆ بهختهوهریی و خۆشی ههبێت و مهگهر ههر بهزارهكی پێبكهنیت و دڵخۆشی خۆت دهربڕیت، تۆ هێشتا لهبهردهم مهترسیدایت، منداڵهكهت، كهسوكارهكهت، ئایندهی نیشتمانهكهت لهبهردهم مهترسیدایه، مهگهر بهزۆر خۆمان بخهینه پێكهنین، ئهگهرنا هیچ گرهنتییهك نییه كه ژیانمان تا ساڵی داهاتوو پارێزراوبێت.