له بهشی سۆسیۆلۆژیا و دراسه كۆمهڵایهتییهكانی زانكۆی ڕێجیناوه وهرگیراوه
بهستهری بابهت: http://uregina.ca/~gingrich/o402.htm
ئۆكتۆبهری 2 و 4ی 2002
وهرگێڕانی كارزان عهزیز
بهشی یهك
یهك: چینی كۆمهڵایهتی و بونیادی چین
بۆ ماركس، شیكاری چینی كۆمهڵایهتی، ستراكچهر یان بونیاد و گۆڕانی ستراكچهرهكان كلیلی تێگهشتنن له سهرمایهداریی و ههر سیستهمێكی دیكهی كۆمهڵایهتی و مۆدێل و شێوازی بهرههمهێنان. له مانیفێستی پارتی كۆمۆنیستدا، ماركس و ئهنگلس بهم شێوه لهو بارهوه دهدوێت:
"مێژووی كۆی كۆمهڵگاكان تا ئێستا بریتییه له مێژووی ململانێی چینایهتی"
شیكاری دابهشكارییهكانی چین و ململانێ گرنگییهكی تایبهتی ههیه له بهرهوپێشبردنی تێگهشتن له سروشتی سهرمایهداریی. له ڕوانینی ماركسهوه، چینهكان لهو ڕێگایانهی خوارهوه پێناسه دهكرێن و به پێی بونیادهكانیان پۆلێن دهكرێن:
1. كێ خاوهندارێتی دهكات و كهرهسته و ئامڕازهكانی بهرههمهێنانی له دهستدایه و كێش ههڵدهستێت به ئهنجامگهیاندنی كار له پڕۆسهی بهرههمهێناندا.
2. پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانی وابهسته به كار و ڕهنج كامانهن.
3. ئهوهی بهرههمدههێنێت و كۆنتڕۆڵی زیادهی كاری كۆمهڵایهتیی مرۆیی دهكات، ئهوهش دهتوانێت بهرههمبهێنێت.
ئهم هۆكاره ئابوورییانه به شێوهیهكی تهواو فهرمانڕهوایهتیی و حوكم له پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانی سهرمایهداریی دهكهن زیاتر لهو دابهشكارییهی كه له كۆمهڵگا له پێشترهكانی سهرمایهدارییدا بوونیان ههبوو. له كاتێكدا، كۆمهڵگا له پێشترهكان ههمهجۆرێتیی له توێژ و گرووپبهندیی زیاتریان دهكرد كه دهكرێت تا ڕادهیهك وهكو چینیش ببینرێن. دهكرێت ئهم گرووپ و توێژه نوخبهوییانه به تهنیا لهسهر بنهمای فاكتهر یان هۆكاره ئابوورییهكان دانهمهزرابێتن، لهوانه قهشهكان و سوارچاكهكان و نوخبهی سهربازیی.
ماركس نهیتوانی ئهو دهستنووسه تهواو بكات كه دهكرا ههموو چینی كۆمهڵایهتی بخاتهڕوو. زۆرێك له نوسینهكانی بایهخ به بونیاده جیاوازهكانی سهرمایهداریی، پهیوهندییهكانی نێوان چینهكان و ململانێكانیان، دهسهڵانی سیاسی و بونیادنانی كۆمهڵگای ناچینایهتی دهدهن. ههر لێرهشهوهیه كه دهتوانرێت میتۆدێكی ماركسییانه بۆ چین بخرێته بهردهست.
1. چینهكانی سهرمایهداریی:
چینه سهرهكییهكانی سهرمایهداریی بریتین له بۆرژوازیی و پرۆلیتاریا. ههرچهنده، چینهكانی دیكهی وهكو زهویداران، ورده-بۆرژوازی، جوتیاران و لومپهن پرۆلیتاریاش بوونیان ههیه، بهڵام ئهم چینانه بهمانای دینامیكییهتی سهرمایهداریی نابنه چینه سهرهكییهكانی ئهم سیستمه.
ئهی: بۆرژوازی، بۆرژوازیی یان سهرمایهداران بریتین له خاوهندارانی سهرمایه، كه دهتوانن هێزی كار بكڕن و بیچهوسێننهوه وبیخهنه خزمهتی خۆیانهوه، سودمهندن له زیادهبهها (قازانج) به ئامانجی به گهڕخستنی ئهو هێزی كاره لهپێناو كهڵهكهكردن یان فراوانكردنی سهرمایهكانیاندا. بهدهستهوهگرتنی سهرمایه و چهوساندنهوه و خستنهخزمهتی هێزی كار بۆ خۆیان و فراوانكردنی سهرمایه سهرهكیین لهم نیگایهوه. سامادندارێتی له خۆیدا بهس نییه بۆ ئهوهی وا بكات كهسێك ببێت به سهرمایهدار (به نموونه، ئهوانهی كه بهڕێوهبهرن له كهرتی دهوڵهتییدا و زهویداران). بۆ ئهوهی كهسێك ببێته سهرمایهدار یان ئهندامی چینی بۆرژوازیی، پێویسته بڕێك پارهی ههبێت كه به شێوهیهكی چالاك و دینامیكی دهتوانێت بیخاته پڕۆسهی كهڵهكهكردنی سهرمایهوه، بهكارهێنانی ئهم بڕه پارهیه له ڕێكخستنی بهرههمهێناندا، وه بتوانێت كار بكڕێت و قۆرخی بكات و بیخاته خزمهتی خۆیهوه، لهوێشهوه، ئهو بڕه پارهیه سروشتی خۆ-فراوانكهری ههبێت لهڕێگهی زیادهبههاوه بۆ بهردهوامیدان به سوڕی كهڵهكهكردنی سهرمایه.
به شێوه مێژووییهكهی، بۆرژوازیی له سهدهكانی ناوهڕاستی ئهوروپادا دهستیكرد به بونیادنانی شارهكان، ئهویش به هاتنهبوون و گهشهكردنی بازرگانان و پیشهوهران و پیشهسازیگهران و دروستكهران و ئهوانی دیكه كه مانهوهی ئابوورییان و توانایان پهیوهست بوو به بازرگانی و پیشهسازییهوه. بۆ ئهوهی ههر یهكه لهمانه بتوانن پهره بدهن به كارهكانیان و فراوانی بكهن، پێویستییهكی زیاتریان به بهرههمهكانی بازاڕ و فراوانكردنی چالاكییه ئابوورییهكانی بازاڕ ههبوو. له میانهی ململانێیان لهگهڵ دهسهڵاته فیودالییهكاندا كه بریتی بوون له كهنیسه و دهسهڵاته سیاسییه سیكولارهكان، ئهم چینه ڕۆڵێكی پێشكهوتووخوازانهی گرته ئهستۆ. بۆیه، دهستیانكرد به شهڕی نهزمی ههڕهمی و فیودالیی و دواجار توانییان پێشكهوتنێكی مێژوویی تۆمار بكهن. بهشێك لهم چینه، سامانی لهڕێگهی دهستبهسهرداگرتن و خستنهگهڕی كارهوه دهستدهكهوت كه پێیدهگوترێت "سهرمایهی پیشهسازیی"، له كاتێكدا، بۆ ئهوانیتر لهڕێگهی بازرگانیی كردنهوه بوو كه پێیدهگوترێت "سهرمایهی بازرگانی"، ئهوهشی پهیوهندیی به بانكدارێتی و داراییهوه ههبوو پێیدهگوترێت "سهرمایهی بانكیی"، لهگهڵ بهكاهێنانی زهوی به شێوهیهكی سهرمایهدارانه كه دهكاته "سهرمایهی زهوی". له ئهنجامی ههموو ئهوانهوه، ئهوه سهرمایهی پیشهسازیی بوو كه توانی كار بخاته خزمهتی خۆیهوه كه دواتر بووبه بهشی پێشڕهوی بۆرژوازیی، ئهوانهی كه چالاكییه ئابورییهكانیان له كۆتاییدا، گۆڕانی كۆمهلگاشی بهدوای خۆیدا هێنا.
له بهریتانیا و له ناوهڕاستی سهدهی نۆزدهدا، ئهم چینه بووبه هێزی باڵادهستی سیاسی و ئایدۆلۆژی. لهڕێگهی كرێكارانهوه، سهرمایهی پیشهسازیی توانی زیادهبهها بخوڵقێنێت كه ئهم زیادهبههایه چهند شێوه و فۆرمێكی لهخۆدهگرت كه بریتی بوون له "قازانج و سوو و كرێ". هێندهی كهڵهكهی سهرمایهش لهڕێگهی بۆرژوازییهوه له ئاستی جیهانییدا خرایه گهڕ و كاری پێكرا، ئهم سیستهمه جیهانییهی ئێستا هاته بوون و توانی به ههموو جیهاندا پهل بهاوێت.
تێبینی: چاوهڕوانی بهشهكانی تر بن