پیتر ئەلیکسێڤچ کرۆپۆتکین
ناوداران / 19.2.2011 – 12:14
کرۆپۆتکین لە 9 ی کانوونی یەکەمی 1842 لە خێزانێکی ناودار و رەسەن لە مۆسکۆ لە دایک بووە. لە ساڵی 1857 دا لەشاری ست.پیترسبەرگ لە کەتیبەی پەیجس کە لاوانی خێزانە ناودار و
پیتر ئەلیکسێڤچ کرۆپۆتکین
کرۆپۆتکین لە 9 ی کانوونی یەکەمی 1842 لە خێزانێکی ناودار و رەسەن لە مۆسکۆ لە دایک بووە. لە ساڵی 1857 دا لەشاری ست.پیترسبەرگ لە کەتیبەی پەیجس کە لاوانی خێزانە ناودار و رەسەنەکانی ناوچەکەی لێ بوون بۆ ماوەی پێنج ساڵ پەروەردەی بینی. کاتێکی زۆر بۆ خوێندنەوەی پرتوک و نووسینی نامە و دەرکردنی گۆڤار تەرخان کردبوو. لە ساڵی 1862 دەرچوو و سیبریای هەڵبژارد بۆ کارکردن. جەنەڕاڵ کوکل ئەرکی لێکۆڵینەوەی سیستەمی سزاکانی سبریای پێدا. لەماوەی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا ئاشنای ئەوە بوو کە زیندانییەکان لە چۆن بارودۆخێکی زۆر و زەحمەتدا کار دەکەن. لێرەوە بەتێڕوانینێکی پتەوی نوێ دەگات کە لە بەیانەکەی خۆیدا دەڵێت "دەتوانم گوزارە بە لەدەستدانی باوەڕی و متمانەم بە دیسپلینی ئەوڕۆکە لە سیبریا و پێشتریش دیسپلینی بەرزی دەوڵەت بکەم و ئامادەبوونم بۆ ئەنارشیست بوون رابگەیەنم". لەماوەی 10 ساڵی ژیانی لە سیبریادا لەسەر جوگرافیا و سرووشتی ناوچەکە کار و لێکۆڵینەوەی کرد. لەلایەنی ئاوارەیی پۆلیتیکییەوە زیاتر لە م.ل.میخایلۆڤ کاریگەربووە و بیروبۆچوون و فکری ئەنارشیستی لەو فێربوو.
لە ساڵی 1867 دا لە سوپا دادەبڕێت. بە گوتنی " ئەگەر ئەو شتانەی لە جیهانی هەستەکاندا ژیانم دەستەبەر دەکات، لە خوانی ئەو کەسانە بڕاوە کە گەنم پێدەگەیەنن و بەشی منداڵەکانیان نانیان دەست ناکەوێت، چ مافێکم هەیە تا بەختەوەر بم" وازی لە تێکڕای ناونیشان و نازناوەکانی هێنا. لە 1872 دا کە کاروبارەکانی دەزگای هاوکاری خۆبەخشانەی لە شاخەکانی جورای سویسرای بینی، پێگەکەی لە فکری ئەنارشیستیدا دەستنیشان کرد. لێرەدا دوای بەشداربوونی بە دووەمین ئینتەرناسیۆناڵ گەڕایەوە بۆ روسیا. بەشداری قەوارەی چەیکۆسکی بوو کە هێڵێکی شۆڕشگێڕی کرێکار و دێهاتیان بوو. لە 1874 دەستگیر کرا، دوای دوو ساڵ، لە زیندان رایکرد و بەرەو ئەوروپا بەڕێکەوت.
لە ساڵی 1882 بە تۆمەتی هاندانی خەڵک بۆ راپەڕین 3 ساڵ زیندانی کرا. لە 1886 دا چووە ئینگلتەرە و تا شۆڕشی 1917 روسیا لەو وڵاتە مایەوە، سەرەڕای رازینەبوونی بەوەی بولشەفیکەکان شۆڕشی رووسیایان خستبووە دەستی خۆیانەوە گەڕایەوە بۆ رووسیا. بە بیروبۆچوونی ئەوەی" ئەوڕۆکە ئەوەی لەڕوسیا باڵادەستە سۆڤێتییەکان نین، کۆمیتەکانی پارتین، گەر وابڕوات وشەی سۆسیالیزم وەک جاکۆبێنی دەبێتە وشەی نەفرین پێکردن" پێشنیازی وزیری وەزارەتی پەروەردەی رەتکردەوە.
بەمەبەستی رەخنەگرتن لە پۆلیتیکاکانی چەند جارێک چاوی بە لینین کەوت و گفتوگۆی لەگەڵدا کرد. لەنامەکانیدا کە بۆ کرێکارانی جیهانی نووسیبوون تێڕوانینەکانی دەربارەی "روسیایەک کە پشتی بە ئازادی کۆمینەکان و یەکێتی فیدراڵییانەی شار و هەرێمەکان بەستبێت" کردبوو. ئامۆژگاری گەلانی وڵاتانی دیکەی دەکرد تا وانە و ئەزموون لە چەوتییەکانی شۆڕشی روس وەربگرن.
بیر و رامانی کرۆپۆتکین
ئەگەر تیڕوانین دەربارەی ئەنارشیزم بە دوور لە باوەڕی توندوتیژی چین و توێژی هەروەها رووخاندنی بێ جیاوازی وەک تیۆری گۆڕانێکی کۆمەڵایەتی زۆر جددی و بانگەشەدار دەرکەوتەڕوو، سەرچاوەکەی بۆ کرۆپۆتکین دەگەڕێتەوە. هەوڵی دانانی بناخەیەکی زانستیانەی ئەنارشیزمی دا. وەک مارکس لایەنگری ئاوەدانکردنەوەی وڵاتانی رۆژهەڵات نەبوو بەناوی شارستانییەوە. بەلای ئەوەوە شەڕەکان هەم هۆکار و هەم ئەنجامی دەوڵەتەکان بوون، ئەوەی کە دووچاری ئەنجامە خراپەکانیشی دەبۆوە گەلی بێ تاوان بوون. حاشای لەهەبوونی هەستی باڵادارخوازی لە سرووشتی مرۆڤدا کرد و رەتی کردەوە. بەلای کرۆپۆتکینەوە یاساکان بەمەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی قەشە و حکومدار و دەوڵەمەندەکان دەرکراون و هیچ پێویستییەک بەو یاسایانە نییە. هەروەها هیچ پێویستییەک بە سوپای هەمیشەیی نییە، چونکە بێ گومان گەل بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی خۆی دەکات.
لەخوێندنەوەی کرۆپۆتکیندا مۆرڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە، دەوڵەتیش لەلایەن هەندێک دەستە و تاقمی هار و هێرشبەرەوە دامەزرێنراوە بۆ حوکمکردن بەسەر گەلدا و تاڵانکردنی. بەلای کرۆپۆتکینەوە خاوەندارێتیش هەژاری و نەداری و رەجاڵی و هەروەها بێ متمانەیی لەگەلڕ خۆیدا خستۆتە نێو زۆرینەی مرۆڤایەتیەوە، بۆتە ئامرازێکی زۆرداری کەمینە بەسەر زۆرینەدا. بەو هۆیەشەوە دەبێ خاوەندارێتی لاببرێت. پێویستە کاروباری کشتوکاڵی و پیشەسازی لەلایەن "یەکێتی هەروەزی"ەوە بەڕێوەببرێت کە لەسەر بناخەی دڵڕەزایی دوولایەنە دەمەزرا بێت. کۆمەڵگایەکی خۆجێیی پێکهاتوو لە کۆمەڵی کەسانی خاوەن فکر و بیر و رامانی هاوشێوە دادەمەزرا و خۆیان خۆیان بەڕێوە دەبرد. ناکۆکییەکان لەلایەن ناوبژێوانەکانەوە چارەسەر دەکرا و داب و نەریتی نەنوسراویش شوێنی یاساکانیان دەگرتەوە. کێشەی بەڕێوەبەرایەتییەکان لەلایەن فیدراسیۆنەکانەوە چارەسەر دەکران و فیدراسیۆنەکانیش لە شێوەی کۆنفیدراسیۆندا کۆمەڵگای جیهانیان پێکدەهێنا.
کرۆپۆتکین یاساکەی "تێکۆشانی دوولایەنە"ی داروینی بۆ یاسای "هاوکاریکردن" گۆڕی. لەگەلڕ بەهەندزانینی بیردۆزی گەردوون، نەک پێکدادان، هاودەنگی لە بناخەی ئەو بیردۆزییەدا دادەنێت. بەلای ئەوەوە هەستی هاوکاری هەستێکی ئەخلاقییە و زۆر لە خواستەکە خۆپەرستانییەکەی زاڵبوون بەسەر خەڵکانی تردا بەکاریگەرترە. بێ ڕوانین لە بیردۆزییەکانی هێگل، مارکس و داروین؛ بەرگری لەوە کرد کە لە بناخەی قۆناخی مێژووییدا لە پێکدادان زیاتر هاوکاری هەیە. دۆخی سروشتی مرۆڤ بە پووچەڵکردنی تیۆری "شەڕی هەرکەس لەگەلڕ هەرکەس"ی هۆبس هەڵدەسەنگێنێت. بەهێزبوونی دەوڵەتی ناوەندی لە نێوان سەدەکانی 19 – 20 لە ئەوروپا بە لادان لە مەیلە سرووشتییەکان دادەنێت. بەرگری لە مۆدێلێکی کۆمەڵایەتی ناوەندگەرایی مرۆڤ دەکات کە پشت بە ئاپۆلیتیک و یەکدەنگی دەبەستێت.
پشتگیری لەوەش دەکات کە پێشکەوتنە زانست و تەکنۆلۆژییەکان ئاسانکاری لە ژیاندا دەکات. هەروەها داواخوازبوو لە بە خستنەگەڕ یان بەکاربردنە پێوانەییەکاندا پیشەسازییەک بونیادبنرێ کە دانەبڕاوبێت لە سروشت و ناوەندگەرایی مرۆڤ، هەروەها داخوازی رێگرتن بوو لە پارەخەواندن بۆ کاروباری سەربازی و ژیانی کەشخە و لوکس. بۆ ئەوەش بەر لەهەموو شتێک لەجیاتی سیستەمی پەروەردەیەکی نابەرجەستە و دوور لە ژیان و بێزارکەر، پێشنیاری سیستەمی پەروەردەیەکی یەکانگیربوو بە ژیان کرد. رەخنەیەکی توندیشی لە سیستەمی سزادان بە زیندان گرت، لەجیاتی ئەمەش پێشنیاری ئەوەی کرد کە بە گوشاری ئەخلاقی رێ لە تاوان بگیردرێ و تاوانبار بە گۆشەگیرکردنی کۆمەڵایەتی سزابدرێ.
ئەنارشیزم نیچایوێجی رەتدەکاتەوە کە بەرگری لە تێزی "ئامانجەکان ئامرازەکان بەرز و پیرۆز و رەوا دەکەن"، لەجیاتی ئەمە پێشنیاری شۆڕشگێڕییەکی ئەخلاقی دەکات. وابۆی دەچێت کەوا ئەو رێکخستنە شۆڕشگێڕییە بەنێوخۆداچوو و دابڕاو لە گەل، تۆی باڵاخوازی لەناخدایە، هەروەها بەهیچ شێوەیەکیش بیرۆکەی "دیکتاتۆرییەتی شۆڕشگێڕی" پەسەند ناکات.
کرۆپۆتکین تاچوو لە کۆمەڵگا و بیر و رامانی کراوەی کۆمەڵگا دوورەپەرێز کرا و بۆ ماوەیەکی درێژ لەناوچە دوور و بێدەگەکانی روسیا گۆشەگیر کرا. لە ساڵی 1921 لە شارۆچکەیەکی دووری مۆسکۆ لە ژیانێکی تەنیاییدا کۆچی دواییکرد. لەگەلڕ مردنیشی ئەنارشیزم لە روسیا لەگۆڕ نرا. ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەت بە سەرکوتکردنی هەموو مەیلە ئەنارشیستییەکان، رژێمێکی ئیستیبداد ئاواکرا کەوا گوڕی بە دەسپۆتیزمی گەورەشاهی دەدا. کرۆپۆتکین بەهۆی ئەوەی بیرمەندێکی ئاشتیخواز و فیداکار و دڵنزم بوو چ لە کۆمەڵگای رۆژئاوا و چ لە روسیا شایانی رێزێکی گەورە و پێگەیەکی تایبەت دەبینرێ.
شاکارەکانی
هاوکاری دوولایەنە، ئاوەدانی نان، کێڵگەکان، کارگە و وەرشەکان، گەورە شۆڕشی فەرەنسا، لە زیندانەکانی روس و فەرەنسادا، یادەوەرییەکانی شۆڕشێک، بانگەشە و راستییەکان لە رێزمانی روسیدا، ئەخلاق"لەپاش مردنی چاپکرا"، بانگەوازی بۆ لاوان، حکومەتی شۆڕشگێڕ، گیانی سەرهەڵدان، پێویست دەکات بە شیکردنەوەی بانگەشەکانی کۆمەڵگای ئاییندەوە خەریک بین ؟..
سەرچاوەی لێوەوەرگیراو : گۆڤاری كۆمین http://www.komin-online.com/index.php
Advertisements