توشبویهك به نهخۆشی شهكره دهڵێت "ئهوهی توشی نهخۆشی شهكره بێت، ژیانی نامێنێ". پزیشكێكی شارهزای ئهو بوارهش دهڵێت "گهر كهسی توشبوو پارێز بكات، نهخۆشیهكی هێنده سهخت نییه".
شهكره، ناوی ئهو جۆره نهخۆشیهیه، كه گهلێك له خواردنهكان له كهسی توشبوو قهدهغه دهكات، بهپێی زانیارهیهكانی لێپرسراوی كلینكی راوێژكاری شهكره له سلێمانی د. تهها مهحوی، ساڵانه له جیهاندا رێژهی توشبوان بهم جۆره نهخۆشیه له زیادبوندایه ههر وهك ئهو دهڵێت "پێشبینی دهكرێت، له ساڵی 2025 نزیكهی 350 ملیۆن كهس له جیهاندا توشی نهخۆشی شهكره ببن"
كاتێك پهنكریاس (كه ئهندامێكی ناو لهشی مرۆڤه) توانای كهم دهركردنی هۆڕمۆنی ئهنسۆلینی ههبێت، ئهوا ئهو كاته، كهسهكه توشی نهخۆشی شهكره دهبێت، د. تهها مهحوی ئهوه روون دهكاتهوه كه ئیشی سهرهكی ئهو هۆڕمۆنه (ئهنسۆلین) ئهوهیه رێژهی شهكری ناو لهشی مرۆڤ دهگوازێتهوه بۆ ناو خانهكانی لهشی، بۆ ئهوهی ببێت به وزه، بهڵام ئهو كاتهی ئهنسۆلین نامێنێ یاخود كهم دهبێت، ئهوا شهكرهكه لهناو خوێندا دهمێنێتهوه، ههر له رێگای خوێنیشهوه به ناو لهشی مرۆڤی توشبودا بڵاودهبێتهوه، ههر وهك د. تهها مهحوی دهڵێت "بۆیه ههندێ جار شهكره كاریگهری خراپی لهسهر بهشێك له ئهندامهكانی لهشی مرۆڤ دهبێت، وهك چاوو گورچیلهو دڵو دهمارهكان".
جۆرهكانی شهكره
بهشێوهیهكی گشتی نهخۆشی شهكره دوو جۆری ههیه، جۆری یهكهم كه بهزۆری له منداڵاندا دهردهكهوێت. لهم حاڵهتهدا پهنكریاس بهتهواوی هۆڕمۆنی ئهنسۆلین دهرناكات، یاخود زۆرجار ڤایرۆس راستهوخۆ له پهنكریاس دهداتو دهبێته هۆی دهرنهكردنی هۆرمۆنی ئهنسۆلین، جۆری دووهم كه زۆرجار له كهسه بهتهمهنهكاندا دهردهكهوێت، هۆكارهكهشی گهلێك جار (بۆماوهیی) یه، واته كهسی توشبوو له بنهماڵهكهیهوه نهخۆشیهكهی بۆ دهگوازرێتهوه، لهم حاڵهتهدا پهنكریاس هۆڕمۆنهكه دهردهكات، بهڵام وهكو پێویست نییه، یاخود ههندێ جار هۆمۆنیش زۆره بهڵام وهك د. تهها ئاماژهی پێدا "رهنگه وهرگری سهر خانهكان كهم بێت".
له درێژهی وتهكانیدا لێپرسراوی كلینكی راوێژكاری شهكره باس لهوهش دهكات، كه نهخۆشی شهكره بهزۆری له شارهكاندا زیاتره وهك لهگوندهكان، هۆكارهكهشی بۆ زۆر خواردنی چهوریو نانو كهم جوڵان گهراندهوه. بهشێك له نهخۆشهكانی شهكره، ئاماژه بهوه دهكهن كه خراپی باری دهرونی، یاخود بههۆی خورپهیهكهوه توشی نهخۆشی شهكره بوون، بهڵام مهحوی به دووری زانی خورپه یان تێكچونی باری دهرونی، ببێته هۆی توشبونی نهخۆشی شهكره وتیشی "ئهو كهسه له دوای خورپهیهكهوه یاخود تێكچونی باری دهرونی یهوه توشی شهكره بوو، پێشوتر ئامادهگی ئهوهی ههبوو، بۆ ئهوهی توشی نهخۆشیهكه بێت، بهڵام تا ئهو كاته دهرنهكهوتوه، دهتوانین بڵێن به هۆی خورپهكهوه لێیدهركهوتوه، ههروهها تێكچونی باری دهرونیش كاریگهری ههیه لهسهر بهرزو نزمی شهكره".
ئهم پزیشكه ئامۆژگاری كهسانی توشبوو دهكات، خۆیان بهدوور بگرن لهو جۆره خواردنانهی كه شهكریان بهرێژهیهكی زۆر تێدا بهكارهاتوه، وهك خواردنی جۆرهكانی نهستهلهو خواردنی شهكر لهگهڵ چا، ههروهها نانو برنج یش لهو جۆره خواردنانه كه دهبنه هۆی بهرزبونهوهی رێژی شهكره، د. تهها دهڵێت"زۆرجار كهسی توشبوو دهچێت نانی جۆ بهرێژهیهكی زۆر دهخوات، ئهوهش خراپه، بهڵام دیاره وهك نانی گهنمهكه نییه، دهتوانین بڵێن ئهو كهسهی شكرهی ههیه له 50% چارهسهر بهدهست پزیشكه، ئهوهی تری پهیوندی به پارێزی نهخۆشهكه خۆیهوه ههیه".
بهپێی ئامارهكانی كلینكی ڕاوێژكاری شهكره له سلێمانی رێژهی توشبوان به نهخۆشی شهكره له سنوری پارێزگاكهدا له زیاد بوندایه، ههروهك لێپرسراوی كلینكهكه د. تهها مهحوی ئاماژهی پێدهكات لهپێش گواستهنهوهی نهخۆشخانهكهیان بۆ ناوچهی قرگه، واته پێش 14/10/ 2009 ژمارهی ئهو كهسانهی وهك نهخۆشی شهكره لهلایان تۆماركرابوون، نزیكهی 4800 كهس بوو، بهڵام له ئێستا نزیكهی 7000 كهس لهو كلینكهدا وهك نهخۆشی شهكره ناویان تۆماركراوه، ئهو دهڵێت"لهو رێژهیهش 125 نهخۆشیان منداڵن، ئێمه دڵنیاین رێژهكه زۆر لهوه زیاتره، چونكه چهندهها كهس ههیه، نهخۆشی شهكرهی ههیه، بهڵام تائێستا لهلای ئێمه ناوی تۆمارنهكردوه بۆیه داواكارین لهو كهسانهی نهخۆشی شهكرهیان ههیه بێن ناوی خۆیان تۆمار بكهن".
به بڕوای د. تهها مهحوی، زیادبونی كێشی مرۆڤو نهجوڵانی، یهكێكه لهو هۆكارانهی كه رهنگه ببنه هۆی دروست بونی نهخۆشی شهكره، بۆیه رێنومایی ئهوه دهداته هاوڵاتیان كه بهبهردهوام بجوڵێنو نههێڵن كێشیان زیاد بكات.
لێپرسراوی كلینكی راوێژكاری شهكره توشبوانی ئهو نهخۆشیه دڵنیا دهكاتهوه كه له سهنتهرهكهیاندا دهرزی ئهنسۆلین بهڕێژهیهكی باش بونی ههیه، لهو بارهیهوه كێشهیهكیان نییه، ئهو گهشبینیشه بهوهی له ئایندهدا چارهسهری بنهڕهتی بۆ ئهم جۆره نهخۆشیه بدۆزرێتهوه.
http://www.awene.com