شارستانیەتیی مایا
شارستانیەتی مایا (بە ئینگلیزی: Maya Civilization) ناوی شارستانیەتێکە و لەهەمان کاتدا ناوی نەتەوەشە ، کە لە باکووری وڵاتی گواتیمالا و بەشێک لە مەکسیک و دارستانە ئیستواییەکانی هیندۆراس و سلڤادۆر ژیاون ، کە ئەو ناوچانە نیشتمانی نەتەوەی مایایە کە لە ڕەگەزی هیندی سووری ئەمریکان ، کە لە نێوان ساڵانی (٢٠٠٠پ.ز) تا (١٥٢٠ز) خاوەنی شارستانیەتیێکی زۆرمەزن بوون. وە دۆزێنەوەی هەردووکیشوەری ئەمریکا لەلایەن ئیسپانییەکان و ئەوروپییەکان بووە هۆکاریەک بۆ لە ناوچوونی ئەم شارستانیەتە.
پێرست
سیمای شارستانیەتی مایا زۆر لەسەرخۆ لە ماوەی نێوان ساڵانی (٢٠٠٠پ.ز) تا (٣٠٠ز) گەشەی کردووە. ئەم ماوەش بە ماوەی پێش لاسایی کردنەوە لە ژیانی نەتەوەی مایا ناسراوە. کە لەو سەردەمدا ئەوانەی بە زمانی مایا قسەیان کردووە لە سێ ناوچە ژیاون کە ئەم ناوچانەش (ئەمریکای ناوەند) و (خۆرهەڵات و باشووری مەکسیک)یە. مایا کۆنەکان لە سەرەتادا کاری کشتوکاڵیان کردووە. کە لە چەند دێیەکی پەرش و بڵاو و خانووی بچووک ئەژیان. تا ئەوەی ئەو شارستانیەتە لە ساڵی (٧٠٠پ.ز) بە لوتکەی پێشکەوتن گەیشت ، وە هەرووەها ئیمپراتۆریە کۆنەکەیان بەهۆی شەڕ و شۆڕ و نەخۆشی و پەتاو خراپی کەش وهەواوە لەناوچوو بە تایبەت لە شارەکانی باشوور ، بەڵام لە دەستپێکی شەشەمی پێش زانین ئیمپراتۆریاکەیان سەری هەڵدایەوە کە لەوەی پێش خۆی بەهێزتربووە. وە دێیەکانیان گەشەیان کردوو ، وە بوونە گەشەسەندنی شاری تازە لە ناوچەکانی یوکاتان و ئەتزا کە مەزنترینیان شاری (ئەندثرت) بوو.لە ساڵی(٣٠٠ز) شارستانیەتی کلاسیکی مایا گەشەی کرد ، بەڵام
لە ماوەی نێوان ساڵانی (٣٠٠) تا (٩٠٠ز) تووشی ئالۆزی هات. وە چەند شارێکی سەرخۆیی سیاسی دەرکەوتن وەکو شارەکانی (تیکاڵ ، بانیک ، پیدراس ، نجواس ، کوبان).لە هەردوو سەدەی(٨-٩)ی زاینی دا بەرەبەرە شارستانیەتی مایای کلاسیک بەرەو شۆڕبوونەوە و نەمان ئەچوو ئەمەش بەهۆی کۆچ کردنی خەڵکەکەی لەو شارانەی کەوتوونەتە دەشتەناوخۆیییەکان ، ئەمەش بەهۆی شەڕوشۆڕی ناوخۆیی و کەمی ئەو بەرهەمانەی لەزەویە کشتوکاڵییەکان دەستیان ئەکەوت وەبەشی نەئەکردن ، هەندێک بەڵگەهەن کە برسێتی و شۆڕش و یاخی بوون لە چینی فەرمانڕەوا و دەوڵەمەندەکان لە چەند شوێنێکی وڵاتەکە سەری هەڵدا . ئیسپانییەکان لە ساڵی (١٥٢٠ز) پەلاماری ئیمپراتۆریای مایایەکانیان داو توانیان دەست بگرن بەسەر زەوییەکانیاندا ، هەرچەندە بۆ ڕێگری کردن لە داگیرکردنی وڵاتەکەیان لەلایەن ئیسپانییەکان ، گەلی مایا بەرگریێکی بێ وێنەیان کرد ، بەڵام تا ساڵی (١٦٩٧ز) توانیان خۆیان ڕابگرن کە ئەوەش شانشینی ئەتزا بوو. دواتر لەبەرامبەر هێزەکانی ئیسپانی دا تێکشان وە بە تەواوەیەتی دەستیان بەسەر وڵاتەکەدا گرت.
شارستانیەتی مایا تا هاتنی ئیسپانییەکان لە سەدەی چوارەمەوە بە درووست کردنی ئەهرامەکان و پەرستگا و خانووی قەشەکان لەسەر لوتکەی چیاکان ناوبانگیان دەرکرد بوو. وە مایایەکان نووسینەکانیان وێنە کردووە. وە کاری (فریسک)یان ئەنجام داوە لە خۆرئاوای وڵاتی (پەنەما) چەند ئاسەوارێکی ئاڵتون و فەخاریان دۆزیوەتەوە لە گۆڕەکانیان. شارستانیەتی مایا هەر وەکو میسریە کۆنەکان (نووسینی هێرۆگڵۆفی)یان بەکارهێناوە ، لە ساڵی (٦١٣ز) ڕۆژمێر (ساڵنامە)یان ناسیووە. ساڵی ڕۆژمێری مایا لە (١٨) مانگ پێکهاتووە ، کە هەر مانگێکیش (٢٠) ڕۆژ بووە ، کە هەر ساڵێکیش پێنج رۆژیان بۆ زیاد کردووە کە تێدا چەند ڕێوڕەسمێکی ئایینیان ئەنجام داوە. حساباتیان زانیووە و پێشکەوتوو بوون تێدا ، ئیمپراتۆریای کۆنی مایا بە باڵەخاڵە گشتییەکان و خانووی گەورە پیاوان و قەشەکان ناسراوە ، وەکو شونێەواری (کۆلان) لە وڵاتی (هیندۆراس) بەناوبانگ بوون ، کە هەندێ لەو شارانە شورایەکیان بە دەروبەردا دروست کراوە کە جادە و ڕێگاکانی ناو شارەکان بەشێوەی هونەری ڕازاندابووە و دروست کرابوون وە جادە وڕێگاکانی نێوان شارەکانیش بە هەمان شێوە بووە گەلی مایا گالیسکەی چەرخداریان نەزانیووە ، وە کە کەل و پەلەکانیان لەسەر پشتی ئەسپ و وڵاخەکانیان بار نەکردووە وە خۆیان بە کۆڵ باریان هەڵگرتووە یاخود بەهۆی بەلەمەوە لەڕێگەی ئاوییەوە کەل وپەلیان گواستوەتەوە.
سیستەمی ژماردن و نووسینی مایا[دەستکاری]
مایا کۆنەکان هەروەکو میسریەکان سیستەمێکی نووسینی ئاڵۆزیان بەکارهێناوە کە بە وشە (هیرۆگلفنی) چووە کە تێبینییەکانیان و حساباتە فەلەکی و ڕۆژمێر و مێژوو وە ڕەچەڵەکی نەتەوەی خۆیان پێ نووسیووە ، وە هەرووەها تێکەڵاوێک بووە لە هێما و وێنە و نیشانەی تەواوی نواندووە وە خوێندراوەتەوە. ئەو نووسینانەش لەسەر گۆزە و قاپە گلێنەکانیان ئەنەخشاند وە یاخود لەسەر ئەو کتێب و نووسراوانەی کە لە سەر توێکڵی دار دروستیان ئەکرد.
نەتەوەی مایا وەکو هەموو نەتەوە کۆنەکان ،نەتەوەیەکی کۆنی کشتوکاڵی بوون، کە تۆویان لە چاڵێکدا ئەچاند کە بە دارێکی نۆک تیژ هەڵیان ئەکەند، کە دواتر گەشەیان بە سیستەمی کشتوکاڵی داوە ،وەهەرووەها پەینیان بۆ بەرهەمە کشتوکاڵەکان بەکارهێناوە،کە زۆربەی بەرهەمە کشتوکاڵی یەکان بریتی بووە لە ئەمانە(فاسۆڵیا ، ئەفاکادۆ ، بیبەر ،ئەنەناس ، کاکاو ، گەنم ، جۆ ، پەتاتە ، تەماتە)وە خەڵکی مایا لە دەوروبەری ماڵەکانیاندا چی لە شارەکان یان دێیەکان بە بەروبومی کشتوکاڵی وەکو (پەتاتە و تەماتە)ئەچاند،وە لە بواری ئاژەڵداریدا ئاژەڵی لاما و سەگیان بەخێو ئەکرد،وە قاوەیان لەگەڵ بیبەری تیژ و ئاو خواردۆتەوە.
سیستەمی سیاسی و دادوەری کۆمەڵایەتی مایا[دەستکاری]
نەتەوەی مایا بە پادشاکانی خۆیان ئەگووت (کۆلاهو) کە بە واتای فەرمانڕەوایی گەورە و پیرۆز دێت ، وە پادشاکانیان دەسەڵاتی سیاسی و ئاینییان هەبووە. لە سەرەتادا پادشاکانیان لە ڕێگەی ئەنجومەنێکی فەرمانڕەواوە دیاری ئەکران ، بەڵام بەرەبەرە ئەم ڕێوڕەسمە بەرەو لەناوچوون ئەچوو ،وە وەسەڵاتی ئیمپراتۆریای مایا کەوتە پیاوانی ئاینی وەکو قەشەکان کە دواتر هەر ئەوانیش ئەبوون بە پادشا کەمینەی دەوڵەمەند و خۆش گوزەران لەو پەری خۆشی و کامەرانی دا ژیان ئەگوزەراند ، وە زۆرینەی هەژاریش لەو پەری ناخۆشی و نالەباریدا ژیانیان ئەگوزەراند، وە جیاوازی نێوان ئەم دوو چینە گەیشتە بووە زۆر ئاستێکی ترسناک و مەترسیدارەوە تا ئەو ڕادەی کە کاتێک دەوڵەمەندێک کۆچی دوایی ئەکرد زۆربەی کات وێرای خشڵ و زێڕ و کەل و پەلە تایبەتییەکانی ، هەژارێکشیان لەگەڵ ئەناشت ،بۆ ئەوەی لە ژیانی هەتاهەتایی دا خزمەتی بکات کۆمەڵگای شارستانیەتی مایا بەسەر سێ چینەدا دابەش ئەبێت ،کە لە جوتیارە دێ نشینەکان پێکهاتووە ، کە باج و خەراجیان ئەدا بە چینی فەرمانڕەوا ،وە بە سوغرە کاریان بۆ چینی فەرمانڕەواو دەوڵەمەند ئەکرد، وە لەوکاتدا بازرگانی کۆیلە باوی هەبووە.
خواوەندەکان و بیروباوەڕی ئایینی مایا[دەستکاری]
گەلی مایا وەکو هەموو نەتەوەیەکی کۆنی کشتوکاڵی ، لە سەرەتادا خواوەندی کشتوکاڵیان ئەپەرست ، وەکو خواوەندی (باران وگوڵەدان)وە بۆ خۆ نزیک کردنەوەش لیێان قوربانیان پێشکەش کردوون ،وە هەروەها چاودێری جووڵەی خۆر و مانگ و ئەستێرەکانیان ئەکرد ، لەسەر بنەمای ئەم چاودێریە زۆربەی کارەکانیان بەڕێ ئەکرد ، نەتەوەی مایا وەکو زۆربەی نەتەوە کۆنەکان ،خواوەندی جۆراوجۆریان هەبووە ، کە گەورەترینیان و گرنگترینیان خواوەند (هۆناب کۆ) بووە ، کە بەپێی بیروباوەڕی ئایینی مایا خواوەند(هۆناب کۆ) خواوەندی گەورە و درووست کەری جیهان بووە کە گرنگترین خواوەند بووە لەلایەی نەتەوەی مایا وە خواوەندەکانی تر ئەمانە بوون ، خواوەندەی (ئیتزامنا) خواوەندی ئاسمان و خاوەنی شەو و ڕۆژ و باران و نووسینی پزیشکی بووە وە تەنیا لەلایەن قەشەکانەوە ئەپەرسترا و دەرکەوتنی تەنیا بۆ پێشتیوانی خانەوادەی پادشا بووە ، وە خواوەند (یوم کاکاس) کە خواوەندی گوڵەدان بووە، وە خواوەند (چاکس) خواوەندی باران بارین بووە ، وە خواوەند (ئەکس چل) خواوەندی چاک بوونەوەی نەخۆشی و لە دایکبوونی منداڵ و شیردانی منداڵ بووە ، وە خواوەند (ئەکساب) خواوەندی خۆکوشتن بووە ، وە ئەو سەرجەم خواوەندانە وە ژنەکانیانشیان خواوەندی کۆلکە زێزینەیان پەرستووە ، وە نەتەوەی مایا ڕێوڕەسمی ئایینی جۆروجۆریان هەبووە وئاهەنگ ڤیستڤاڵیان بۆ ئەو سەرجەم خواوەندانە ساز و ئەنجام داوە. وە لە سەرەتای ساڵی نەتەوەی مایادا بە تایبەتی لە کاتی تەنگەتاوی و برسێتی و وشکە ساڵی و بڵاوبوونەوەی پەتاو نەخۆشی دا ، لە گۆڕەپانێکی گشتی دا بۆ ڕێزگرتن وقوربانی کردن بۆ خواوەندەکانیان ئاهەنگیان ئەکرد و کۆ ئەبوونەوە.
سیستەمی ڕۆژمێری مایا[دەستکاری]
گەلی مایایش وەکو سەرجەم گەڵانی تری جیهان ڕۆژمێری تایبەت بە خۆیان هەبووە. کە لە سەرەتادا ڕۆژمێری (تزۆلکیان)یان داهێناوە کە ماوەکەی نزیکی (٢٦٠) ڕۆژ ئەبوو مەتا ماوەکەی کەم پەێڕەو کراوە ، وە ڕۆژمێرێکی تریان داهێناوە بە ناوی ڕۆژمێری (هاپا)کە ماوەکەی بە قەدەر ساڵی تیشکی بووە کە (٣٦٥) ڕۆژ بووە وە ئەمیش بۆ ماوەیەکی کەم پەێڕەکراوە. وە دواتر مایایەکان هاتن هەردوو ڕۆژمێری (تزۆلکیان) و (هاپا)یان لە یەکدا و ڕۆژمێرێکی بازنەییان لێ دروست ئەکرد بەناوی (٥٢هاپا) کە کە نزیکی (٥٢) هەفتە بووە. هەر لە ناو ئەو ڕۆژمێرەدا خولی (تۆکینا)یان هەبووە کە ماوەکەی نزیکی (١٣) ڕۆژ بووە. مایایەکان خۆلێکی تریان هەبووە بە ناوی خۆڵی هەسارەی زوهرا، وە سەرەتای ڕۆژمێری (٥٢هاپا) گەلی مایا , ساڵی (٣١١٤پ.ز) دەست پێ ئەکات کە گوایە ئەم بەروارە هاوکاتە لەگەڵ ڕوودانی لافاوەکەی پەیامبەر (نوح) وە تا ساڵی (٢٠١٢ز) بەردەوام ئەبێت واتە لەم بەروارەدا بە پێی پێشبینەکانی ڕۆژمێری (٥٢هاپا) نەتەوەی مایا کۆتایی بە ژیان دێت لەسەر ئەم هەسارەیە لە سەدان هەزار ساڵە مرۆڤ و ئاژەڵ ژیانی تیادا ئەگوزەرێنن ، بەم پێیەش ماوەی ڕۆژمێری (٥٢هاپا)ی نەتەوەی مایا نزیکی (٥١٢٦) ساڵ ئەخایەنێت ، کە ئەمەش هێچ بنەماکەی ڕاست و زانستی تێدا نییە ،وە ساڵی (٢٠١٢ز) وەکو هەموو ساڵەکانی تر ، ساڵێکی ئاسایی ئەبێت وە ساڵی(٢٠١٢ز) کۆتایی بە ڕۆژمێری (٥٢هاپا)ی گەلی مایا دێت نەک کۆتایی بە ژیان لە سەر هەسارەی زەویی ،کە مرۆڤ بە سەدان شارستانیەتی تیدا بنیاد ناوە وەکو شارستانیەتەکانی (چین ، کوردستان (ئێرانی کۆن) ، میسری کۆن ، ڕۆمان ، یۆنان ، هیند...،هتد) وە ئەم نەتەوەیە تا ئێستاش لە کێشوەری ئەمریکا بوونی هەیە.