چارهسهر دهوڵهتی كوردستانه
K24- ههولێر:
جۆن بۆڵتن راوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانی ئەمهریکا، رایگهیاند، من بۆچوونم وابوو دەبێت کوردستانی عێراق سەربەخۆ بێت و پشتیوانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانیشم کرد. ئێستاش پێموانیە، کە حکومەتی بەغدا بتوانێت چیتر وەک حکومەتێکی نیشتمانی مامەڵە بکات.
ههروهها گوتی: "لەراستیدا ئەم حکومەتەی ئێستای بەغدا زیاتر لە حکومەتەکانی پێشوو لەژێر هەژموونی ئێراندایە. میلیشیا شیعەکانی عێراقیش وەک هێزێکی تێکدەر لەو ناوچانەی کە شیعە نین چالاکی دەکەن. بۆیە من پێموایە بۆ سەلامەتی و سەقامگیری ناوچهكه واباشترە كورد لە حکومەتی عێراق جیاببنەوە، دەزانم زەحمەتە بەڵام ئێستا کاتی ئەوەیە کە قسە لەگەڵ کۆنگرێسی ئەمهریکا بکرێت و گوشاریان لێبکرێت بۆئەوەی ئیدارەی بایدن قایل بکەن کە لەبەرژەوەندی ئەمهریکایە پەیوەندی توندوتۆڵی خۆی لەگەڵ كورد درێژە پێبدات و لەناوچەکەش نەکشێتەوە. پێموایە جێبەجێکردنی ستراتیژیی ئیدارەی بایدن کەمێک زەحمەت دەبێت، بەڵام باوەرم وایە، کە لەبەرژهوەندی کورد دەبێت".
جۆن بۆڵتن، له میانی بهشداریكردنی له "ژووری ههواڵی كوردستان24" ئێوارهی رۆژی (2ی شوبات/ فێبرایهری 2021) له وهڵامی پرسیارهكانی "كوڤان عزهت" بێژهری ژووری ههواڵ، بۆچوونهكانی خۆی سهبارهت به رهوشی كورد و كێشهی نێوان ههولێر و بهغدا و رێككهوتنی ناووكی 2015ی ئێران و وڵاتانی پێنج كۆ یهك خستهڕوو.
دهقی گفتوگۆكه
پرسیار: دوای دهستبهكاربوونی، ئیدارهی بایدن تێڕوانینی بۆ پرسهكانی رۆژههڵاتی ناوهڕاست چییه به تایبهتی بهرامبهر به كورد؟
جۆن بۆڵتن: ئێستا بایدن خەريکی خۆڕێکخستن و تەواوکردنی ئیدارەکەیەی، بەڵام پێموایە گەورەترین جیاوازی لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ ئەوەیە، کە بایدن زیاتر چاوی خستووەتە سەر ئێران. ئەنجامەکانیشی سەبارت بە کورد و عێراق و هەموو ناوچەکە دەوەستێتە سەر ئەوەی کە ئەو سیاسەتەی بایدن چۆن جێبەجێ دەکرێت. ئەوەی تا ئێستا ئیدارەی بایدن وتوویەتی ئەوەیە دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ رێککەوتنەکەی ساڵی 2015ی ئەتۆمی و ئەو تێڕوانینەشی هەیە کە ئەم رێککەوتنەکە باشترین رێگەیە بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی. من پێموایە ئەو بۆچوونە هەڵەیە و ئەو رێککەوتنە ناتوانێت ئێران لە کارە تێکدەرانەکانی لە ناوچەکە رابگرێت و ناشبێتە هۆی ئەوەی ئێران چیتر لە عێراق و سووریا و لوبنان و یەمەن کێشە دروست نەکات. ئەم ستراتیژەی بایدن چۆن جێبەجێ دەکرێت و چۆن بۆ ناوچەکە و کورد بە دیاریکراوی دەکەوێتەوە، هێشتا نازانین. ئەوەی دەیزانین ئەوەیە ئیدارەی بایدن زیاتر لە ترەمپ دوودڵترە لەسەر کشانەوەی سەربازانی ئەمریکا لە ئەفغانستان، بۆیە پێموایە ئیدارەی بایدن زیاتر لە مەترسییەکانی سەرهەڵدانەوەی داعش لە رۆژئاوای عێراق و سووریا تێگەیشتووە و مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لەناوچەکە و هێشتنەوەی پەیوەندی ئیدارەکەی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کورد زۆر گرنگە و پێموایە ئەمەش وەک خۆی دەمێنێتەوە.
پرسیار: كورد ههموو رێگهیهكی بهرامبهر به بهغدا تاقیكردووهتهوه، بهڵام بهغدا ئاماده نییه رێكهوتن بكات، پێتان وایه ئهمهریكا لهو نێوهدا چ رۆڵێكی ههیه؟
جۆن بۆڵتن: من بۆچوونم وابوو دەبێ کوردستانی عێراق سەربەخۆ بێت و پشتیوانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانیشم کرد. ئێستاش پێموانیە حکومەتی بەغدا بتوانێت چیتر وەک حکومەتێکی نیشتمانی مامەڵە بکات. لەراستیدا ئەم حکومەتەی ئێستای بەغدا زیاتر لە حکومەتەکانی پێشوو لەژێر هەژموونی ئێراندایە. میلیشیا شیعەکانی عێراقیش وەک هێزێکی تێکدەر لەو ناوچانەی شیعە نین چالاکی دەکەن. بۆیە من پێموایە بۆ سەلامەتی و سەقامگیری کورد واباشترە لە حکومەتی عێراق جیاببنەوە، دەزانم زەحمەتە، بەڵام ئێستا کاتی ئەوەیە قسە لەگەڵ کۆنگرێسی ئەمریکا بکرێت و گوشاریان لێبکرێت بۆئەوەی ئیدارەی بایدن قایل بکەن لەبەرژەوەندی ئەمریکایە پەیوەندی توندوتۆڵی خۆی لەگەڵ کورد درێژە پێبدات و لەناوچەکەش نەکشێتەوە زۆر نیگەرانی هەیە لەبارەی چین و لە ئیدارەی ئۆباماش بەهەمانشێوە ئەو نیگەرانیانە هەبوون و من هیچکات لە رۆڵ و مەترسییەکانی چین بۆسەر ئەمریکا لە ناوچەکە کەمناکەمەوە و بەپێچەوانەوە پێموایە گەورەترین مەترسی لەسەدەی 21 بۆسەر ئەمریکا. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە بەرژهوەندی زۆر باشمان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە. ئەو گۆڕانکاریانەش لە ناوچەکەدا هەن سەبارەت بە وڵاتانی عەرەبی پێموایە دەبنە هاوپەیمانییەکی بەهێز لەبەرامبەر ئێران.
پێموایە جێبەجێکردنی ستراتیژیی ئیدارەی بایدن کەمێک زەحمەت دەبێت، بەڵام باوەڕم وایە، لەبەرژوەندی کورد دەبێت."
پرسیار: ئێوه راوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا بوون، بۆچی ترهمپ، بایهخی به كورد نهدهدا، هۆكارهكهی چی بوو؟
جۆن بۆڵتن: ترەمپ خۆی لایەنگر و دۆستی کورد و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش نەبوو. لەراستیدا پێزانینیشی بۆ رۆڵی کاریگەر و قوربانیدانی یەپەگە و لایەنەکانی دیکەی کوردیش نەبوو لە تێکشکاندنی خەلافەتەکەی داعشدا، هۆکاری ئەو هەموو ناکۆکیانەش کە لەناو ئیدارەکەیدا بوو هەرئەوە بوو و ئێمە دەمانویست تورکیا و ئەردۆغان ئێران و رژێمەکەی ئەسەد لە باکووری سووریا دوورخەینەوە. پێموانیە دۆخەكه لەسەردەمی ئیدارەی بایدندا خراپتر بێت، لەراستیدا خۆی جارێکیش باسی ئەوەیکردووە، پشتیوانی لە دابەشکردنی عێراق دەکات بۆ سێ وڵات لەناویشیاندا دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان هەیە. بەڵام ئێستا من پێموانیە خۆی و تیمەکەشی ئاگاداری تەواوی ئەو گۆڕانکارییانە بن ئێستا لەسەر زەوی و لە عێراق و ناوچەکە هەن. قۆناغی گواستنەوەی دەسەڵات لە ئەمریکا ماوەیەکی زۆری دەوێت تا ئیدارەکەی تەواو دەبێت بۆیە ئێستا بایدن لەقۆناغی خۆئامادەکردن و تەواوکردنی ئیدارەکەیدایە.
پرسیار: پێتان وایه ئێستا بایدن ههمان بۆچوونی ههبێت بۆ دابهشكردنی عێراق؟
جۆن بۆڵتن: بایدن هێشتا دوو دڵە له بارهی رۆڵی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکە و چەندینجاریش وتوویەتی، بەڵام بایدن خۆی و راوێژکارەکانیشی ئەوە باش دەزانن، فراوانبوونی کارە تیرۆریستییەکانی ئێران و هەوڵە تێکدەرانەکانی لە ناوچەکە، هەر لە نیمچە دوورگەی عەرەبیەوە تا عێراق و سووریا و لوبنان و ئەو مەترسیانەشی کە لەسەر عێراق بەتایبەتی دروستیکردووە بۆ سەر ئەو لایەنانەی لە بەرەی تاراندا نین، جا ئەوانە کوردبن یان سوننە یان ئەوانی دیکە. پێموایە دەگاتە ئەو باوەڕەی دۆخەکە ئاڵۆزترە و بەتایبەتی دوای ئەوەی کە لەوە تێگەیشت ئێران بە ئاسانی ناگەڕێتەوە بۆ پابەندبوون بە رێککەوتنی ئەتۆمی. بەگوێرەی ئەوەی ساڵی 2015 واژوو کراوە. بۆیە پێموایە کاتی دەوێت و ئێستا لە پرۆسەی هەڵسەنگاندنی ئەو گۆڕانکاریانەیە، لە 2015ەوە تا ئێستا دروستبوون.
پرسیار: ئایا پێشمهرگه به سهركردایهتی سهرۆك بارزانی، داعشی راگرت و ههولێر و ههرێمی كوردستانی پاراست، یاخود ئێران؟
جۆن بۆڵتن: سەیرکە، پێموایە ئەمریکا ئەوەی پێویست بوو بۆ کورد بیکات نەیکردووە، بەڵام لە 20 ساڵی رابردووش ئەوەی ئەمریکا بۆ کوردی کردووە هیچ وڵاتێکی دیکە زیاتر لە ئەمریکای نەکردووە. ئەمەش ئێمە بۆ کوردی دەکەین لەبەرژوەندی ئێمە و کوردیشە. ئێران خەریکی پڕوپاگەندەی خۆیەتی و هەژموونی بەسەر ناوچەکەدا هەیە. نەک تەنیا بەسەر شیعەکانی عێراقدا، بەڵکو هەوڵی فراوانکردنی هەژموونی خۆی دەدات لە نیمچە دوورگەی عەرهبی و کوردستانیش. ئەمانە خولیا و ئامانجێکی گەورەیان هەیە لە ناوچەکە. ئەردۆغانیش بەهەمانشێوە خولیا و ئامانجی دیکەی هەیه. من ناوی لێدەنێم سیاسەتی نوێی داگیرکاری عوسمانی، کە زۆر مەترسیدارە بەتایبەتی بۆ کورد. بۆیە، زۆر شت هەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدەن و زۆرێکیشیان پڕوپاگەندەن و ئێران دەستێکی کارای هەیە تێیاندا.
پرسیار: واته پێشمهرگه به سهرۆكایهتی سهرۆك بارزانی، ههرێمی كوردستانیان پاراست، نهك وڵاتانی دیكه؟
جۆن بۆڵتن: نەخێر، ئەمە بە هەوڵی کورد بوو و زۆریش گرنگە خەڵکی تێبگەن کورد ئەم سەرکەوتنەی بەدەست هێناوە.
پرسیار: ئهگهر ئهمهریكا له عێراق بكشێتهوه، پێتان وایه هێزهكانی رهوانهی ههرێمی كوردستان دهكات؟
جۆن بۆڵتن: من نیگەرانی ئەوەم ئەگەر ئەمریکا لەو بنکە سەربازیانەی لە عێراق هەن بکشێتەوە. ئەمە بەقسە ئاسانە بڵێی لە ئەفغانستان و عێراق بەتەواوی دەکشێینەوە، بەڵام زۆر لەوە قورسترە، بیری لێدەکرێتەوە. ئێمە بەرژهوەندییەکی سیاسی و ئابووری زۆرمان هەیە لە کوردستان، بەتایبەتی دوای رووخانی سەددام حوسێن. پێموایە بۆ هەموو ناوچەکەش باشترە ئەمریکا پابەندی بەڵێنەکانی بێت. پێشموایە ئەوەی سەرۆک ترەمپ کردی لە شکاندنی بەڵێنەکانی ئەمریکا لەبەرامبەر یەپەگە و لایەنەکانی دیکە لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا. هیوادارم بایدن ئەو هەڵەیە نەکاتەوە و ئەگەر شتێکی لەوشێوەیە رووبدات دڵنیام لە کۆنگرێس تووشی کێشە دەبێتەوە.
پرسیار: بۆچوونتان له بارهی چارهسهری كێشهكانی عێراق چییه؟
جۆن بۆڵتن: پێموایە هەڕەشەی سەرەکی بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئێرانە. هەتاوەکو هەژموونی ئێران لەسەر عێراق و سووریا و لوبنان و یەمەن بمێنێت ئەو وڵاتانە ئاسایش و سەقامگیری بەخۆیانەوە نابینن. ئێستا ئەمە بووەتە تێڕوانینی وڵاتانی ناوچەکەش و دەبینین کە ئیمارات و بەحرەین پەیوەندییە دیپلۆماسیەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل ئاساییکردەوە، چونکە هەمان تێڕوانینیان هەیە بۆ ئێران. پێموایە پێویستە کوردیش سوود لەم دەرفەت و پەیوەندیانە وەربگرێت، لەراستیدا لەبەرژهوەندییەتی، بۆئەوەی هەوڵی کەمکردنەوەی ئەو هەڕەشانە بدات ئێران دروستیکردوون. هەتا ئێران لە پڕچەککردنی میلیشیا شیعەکانی عێراق بەردەوام بێت کارکردن لەگەڵ بەغداش سەختە و رێگەیەکی دوور و درێژیش ماوە هەتاوەکو دەگەینە ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکە.
پرسیار: بۆچی ئهمهریكا له كاتی ریفراندۆمدا به دهم كوردهوه نههات، هۆكارهكهی چی بوو؟
جۆن بۆڵتن: ئەوەی من تێیگەیشیتم ترەمپ لە گرنگی ئەو هاوپەیمانیە و دۆستایەتیەی ئەمریکا لەگەڵ کورد هەیبوو بەتەواوی تێنەگەیشتبوو. جیا لەوەش بەرژوەندییەکانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر سنووردار بوون. هەموو بیری لای ئەوەبوو، سەربازەکانی ئەمریکا لەو ناوچەیە، بکشێنێتەوە بەبێ ئەوەی بیر لەو ئەنجامەکانی بڕیارەکەی بکاتەوە. بەداخەوە دەیڵێم ئێمە دەرفەتەکەمان لەدەستدا و کوردیش دەرفەتەکەی لەدەستدا. لەوانەیە بمانتوانیبا لەرووی سیاسیشەوە بگەینە ئەوەی کە کورد دەیەوێت.
پرسیار: پێتان وایه ئهمهریكا بگهڕێتهوه بۆ رێككهوتنی ناووكی 2015ی ئێران و وڵاتانی پێنج كۆ یهك
جۆن بۆڵتن: زۆر قسە لەبارەی چۆنیەتی خستنەوە سەرپێ و زیندووکردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمی 2015 دەکرێت، بەڵام من پێموایە ئەو رێککەوتنەکە بەجۆرێک شکستی هێناوە، ئەمریکا ناتوانێ بچێتەوە ناوی و ناتوانرێ زیندووش بکرێتەوە، پێموایە هەر لە سەرەتاوە رێککەوتنێکی زۆر خراپ بوو. ئێران چەند مەرجێکی پێشوەختەی بۆ ئەمریکا خستوونەتەڕوو بۆئەوەی ئەمریکا پێش چوونەوە ناو رێککەوتنەکە ئەنجامیان بدات و منیش پێموایە جێبەجێکردنیان ئەستەمە. بۆیە پێموایە ئەگەر بایدنیش جدی بێت لەسەر چوونەوە ناو رێککەوتنەکە کاتێکی زۆر و دوور و درێژی دەوێت تا بزانن چۆن بچنەوە ناوی.
پرسیار: وهزیری دهرهوهی ئهمهریكا دهڵێت، لهوانهیه له چهند ههفتهی داهاتوودا ئێران ببێته خاوهنی چهكی ناووكیی، ئهمه چۆن لێكدهدهنهوه؟
جۆن بۆڵتن: پێموایە لێرە تێکەڵییەک هەیە لەبارەی پرۆسەی پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی ئێران، هەڵەی هەر گەورەی رێککەوتنی ئەتۆمی 2015 ئەوە بوو کە رێگە بەئێران درا یۆرانیۆم بە بڕی 6 پۆینت 67 لەسەدا یۆرانیۆمی جۆری 235 بپیتێنێت. ئەوەی ئێران لابەلا و بەنایاسایی پیتاندوویەتی بە بەراورد بەوەی لە رێککەوتنەکەدا رێگەی پێدراوە هیچ نیە. هەتا ئێران لە بۆچوون و خواستی ستراتیژی خۆی بەردەوام بێت کە ئەویش دروستکردنی چەکی ئەتۆمە هیچ رێککەوتنێک چارەسەری هەڕەشەکانی ئیران ناکات و ئەو هەڕەشانەی هەر بەردەوام دەبن.
پرسیار: پێتان وایه ئهو ههڕهشه و ناكۆكیانهی نێوان ههردوولا بگهنه ئاستیی پێكدادانی سهربازی؟
جۆن بۆڵتن: پێموانیە هیچ کەسێک بیەوێت ئەوە رووبدات، بەڵام دەوەستێتە سەر ئێران، ئەوان دەستبەسەر کەشتیەکاندا دەگرن و مووشەکی کرووز تاقیدەکەنەوە و مووشەک بۆ میلیشیا شیعەکانی عێراق و وڵاتانی دیکە دەنێرن. ئێرانە پارە دەداتە حزبوڵڵای لوبنان و چەکداری دەکات و ئێستا وا لە سووریا هەمان کار دەکات. بۆیە، هەڕەشەی راستەقینە ئێرانە. ئەگەر ئێران بەشێوەیەکی ئاشتیانە مامەڵە بکات بەدڵنیاییەوە ناوچەکەش دەرفەتێکی بۆ دێتە پێشەوە، بەڵام لە سەرهەڵدانی شۆڕشی ئیسلامی ئێرانەوە واتە لە 1979وە تا ئێستا ئێران سیاسەتی ئاشتیانەی نەبووە.
پرسیار: باس لهوه دهكرێت ئهمهریكا له سووریا شكستیهێناوه، ئایا ئیدارهی بایدن ههمان رێگهی ترهمپ دهگرێتهبهر له سووریا؟
جۆن بۆڵتن: جارێکی دیکە دەیڵێمەوە ئێستا زۆر زحمەتە بزانین چی روودەدات و بەڵام ئێستاش باوەڕی تەواوم هەیە، هەڵەیەکی گەورە دەبێت ئەگەر ئێمە واز لەو دەستکەوت و سەرکەوتنانە بهێنین کە لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا و ناوچەکانی دیکە بەدەستمان هێناون و هیواداریشم ئەم ئیدارەیە ئەو کارە نەکات. لەناوخۆی ئەمریکا پشتیوانییهکی فراون هەیە بۆ ئەو سەرکەوتنەی کورد لەبەرامبەر داعش بەدەستیهێنا لە چوارچێوەی ئەو هاوپەیمانیە نێودەوڵەتیەی پێکمانهێنا. ئەو پشتیوانیەش بۆ کورد بەواتای بیرهێنانەوەی ئەوانە دێت کە پێکەوە ئەو کارەمان بە ئەنجام گەیاند.
پرسیار: ئێوه له ئیدارهی ترهمپدا بوون، بۆچی نهتان توانی ترهمپ قایل بكهن، پشتیوانی له كورد بكات؟
جۆن بۆڵتن: ئێمە زۆر بە سەختی کارمان لەسەر ئەوە دەکرد ترەمپ قایل بکەین و خۆزگە بەوەش دەخوازام، بمانتوانیبا زیاتر بۆ کورد بکەین، بەڵام دواجار تۆ وەک راوێژکار دەبێ مامەڵە لەگەڵ ئەو کەسە بکەیت کە سەرۆکی ئەمریکایە. ئەو کات و ئێستاش باوەڕی تەواوم هەیە چارەسەری یەکجارەکی بۆ کێشەکان و بەدیهێنانی سەقامگری لەناوچەکە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانە.
پرسیار: ئهو گوێی له ئێوه نهگرت؟
جۆن بۆڵتن: هەندێکجار ترەمپ گوێی بۆ راوێژەکانمان دەگرت و هەندێکجاریش گوێی نەدەگرت. بەڵام ئێمە ئەوەی لەدەستمان هات کردمان و هەوڵی خۆمانیشماندا.
پرسیار: ئامانجی ترهمپ تهنیا نهوت و سامانی ناوچهكانی باكووری سووریا بوو، یاخود ئامانجی دیكهشی ههبوون؟
جۆن بۆڵتن: من پێموانیە ترەمپ هیچ ئامانجێکی راستەقینە و ستراتیژی هەبووبێت، ئەوەش بەشێک بوو لە کێكەکە کە هەمووکات بیری لەوە دەکردەوە نەوت لە دەستی ئێران و رژێمەکەی ئەسەد دوورخاتەوە، هۆکارەکەی ئەوەبوو ئەمریکا و هاوپەیمانەکانمانی لە رۆژهەڵاتی فورات هێشتەوە، بەڵام لە تێڕاوینین ستراتیژی ئەمریکاوە هۆکارەکەی ئەوەبوو لەرووی دەسەڵات لەسەر زەوی رێگە بە تورکیا و روسیا و ئێران و ئەسەد نەدرێت دەستیان بگاتە ئەو سێگۆشەیەی لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا. لەوێش ئاسایش دابینکرا و داعشیش تێکشکێنرا، بەڵام بۆچیی لەوێ کشانەوە ئێستاشی لەگەڵ بێت من لێی تێنەگەیشتم. هیوا دەخوازم کە لەو ناوچەیە نەکشابایناوە هەتاوەکو بەگشتی هەموو ئەو کێشانەمان لە ناوچەکە چارەسەر دەکرد.
وهرگێڕان و داڕشتنهوهی: نهریمان ههورامی
ئ.ڕ