# การสังเกต การอนุมาน การบรรยาย การอธิบาย กฎ และทฤษฎี

ใน “ตัวชี้วัดและสาระการเรียนรู้แกนกลาง กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ. 2551” เราจะพบคำสำคัญ เช่น “**สังเกต**” และ “**อธิบาย**” อยู่บ่อยๆ นะครับ แต่จริงๆ แล้ว ยังมีคำสำคัญอื่นอีกนะครับ เช่น “**บรรยาย**” และ “**อนุมาน**” ผมขอขยายความเกี่ยวกับความหมายของคำเหล่านี้หน่อยครับ

* คำว่า “สังเกต” ตรงกับคำว่า “observe”
* คำว่า “บรรยาย” ตรงกับคำว่า “describe”
* คำว่า “อนุมาน” ตรงกับคำว่า “infer”
* คำว่า “อธิบาย” ตรงกับคำว่า “explain”

“**การสังเกต**” เป็นการใช้ประสาทสัมผัสทั้งห้า (ไม่ใช่แค่ตานะครับ) ในการเก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับธรรมชาติตามที่มันเป็น โดยไม่มีการลงข้อสรุปว่า เหตุใดธรรมชาติจึงเป็นแบบนั้น การสังเกตนำไปสู่ “**การบรรยาย**” ซึ่งเป็นการบันทึกหรือรายงาน**สิ่งที่ธรรมชาติเป็น** ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่ได้จากการสังเกตคือ “**กฎ**” ซึ่งบรรยายความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปรต่างๆ เช่น กฎการเคลื่อนที่ข้อที่ 2 ของนิวตัน (ΣF = ma) ซึ่งบรรยายความสัมพันธ์ระหว่างแรงลัพธ์ มวล และความเร่งของวัตถุ และ กฎของแก๊ส (PV = nRT) ซึ่งบรรยายความสัมพันธ์ระหว่างความดัน ปริมาตร จำนวนโมล และอุณหภูมิของแก๊ส

**กฎเพียงแค่บรรยายว่า ธรรมชาติเป็นอย่างไร โดยไม่ได้บอกว่า เหตุใดธรรมชาติจึงเป็นเช่นนั้น**

“**การอนุมาน**” เป็นการคิดต่อยอดจากผลการสังเกต ทั้งนี้เพื่อ**อธิบาย**สาเหตุของการเกิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ ในการนี้ นักวิทยาศาสตร์ต้อง**ใช้จินตนาการ ความคิดสร้างสรรค์ ความรู้ และประสบการณ์เดิม**ในการอนุมาน การอนุมานจากผลการสังเกตจะนำไปสู่การคาดเดาสาเหตุของการเกิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาตินั้นความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่ได้จาก**การอนุมาน**นี้คือ “**ทฤษฎี**” ซึ่ง**อธิบายสิ่งที่ธรรมชาติเป็น**  เช่น ทฤษฎีจลน์ของแก๊ส ซึ่งอธิบายว่า เหตุใดแก๊สจึงมีสมบัติหรือพฤติกรรมตามกฎของแก๊ส

**กฎบรรยายว่า ธรรมชาติเป็นอย่างไร ในขณะที่ทฤษฎีอธิบายว่า เหตุใดธรรมชาติจึงเป็นแบบนั้น**

เรามาดูใน “ตัวชี้วัดและสาระการเรียนรู้แกนกลาง กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ. 2551” กันนะครับ

ใน ว 6.1 ป. 5/4 (หน้า 76) ตัวชี้วัดระบุว่า “ทดลองและ**อธิบายการเกิดลม**และนำความรู้ไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวัน” และ สาระการเรียนรู้แกนกลางระบุว่า “…**ลมเกิดจาก**การเคลื่อนที่ของอากาศตามแนวพื้นราบ อากาศบริเวณที่มีอุณหภูมิสูง มวลอากาศจะขยายตัว(และ)ลอยตัวสูงขึ้น ส่วนอากาศบริเวณที่มีอุณหภูมิต่ำ มวลอากาศจะจมตัวลงและเคลื่อนไปแทนที่” คำว่า “**อธิบาย**” ในตัวชี้วัดนี้จึงระบุถึง**สาเหตุ**ของการเกิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ (ลม)

แต่ใน ว 5.1 ป. 4/2 (หน้า 64) ตัวชี้วัดระบุว่า “ทดลองและ**อธิบายการสะท้อนของแสง**ที่ตกกระทบวัตถุ” และ สาระการเรียนรู้แกนกลางระบุว่า “แสงตกกระทบวัตถุจะเกิดการสะท้อนของแสง โดยมีมุมตกกระทบเท่ากับมุมสะท้อน” คำว่า “**อธิบาย**” ในตัวชี้วัดนี้**ไม่ได้**ระบุถึง**สาเหตุ**ของการเกิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ แต่เป็นการระบุถึง**สิ่งที่ธรรมชาติเป็น** ดังนั้น การใช้คำว่า “**บรรยาย**” น่าจะเหมาะสมกว่า เพราะ**การสะท้อนของแสงเป็นกฎ ไม่ใช่ทฤษฎี**

ผมเห็นการใช้คำในตัวชี้วัดต่างๆ ที่อาจสร้างความสับสนได้ อาจารย์ต้องพิจารณาให้รอบคอบนะครับว่า จริงๆ แล้ว ตัวชี้วัดไหนหมายถึง “**การบรรยาย**” และ ตัวชี้วัดไหนหมายถึง “**การอธิบาย**“