<https://www.gnoxis.com/t43159-avrupali-cadilarin-bostanlari-istanbullu-kocakarilarin-cicek-asisi-ve-cinchon-kontesinin-kinakina-agaclari-modern-tip-tarihi-kadinlari-neden-yazmadi/#comment-754708>
<http://schema.org/text>
"Çiçek Aşısının Bulunması ve Bir Grup İstanbullu “Kocakarı” \n\tCadı avı coğrafyasından biraz uzaklaşıp, ama yine aynı tarihsel dönemin içinde kalarak, bu defa Osmanlı İmparatorluğu İstanbul’undan bir grup kocakarının tıp tarihine yazılmama hikâyesini anlatacağım. Hikâye çiçek hastalığı ile ilgili.\n \n\n\n\t \n\tÇiçek hastalığının insanlık tarihini derinden etkilediği bilinen bir meseledir. İnsanlar dünyayı sömürgeleştirirken kendileri de patojenlerin sömürgesi haline gelmişlerdir .\n \n\n\n\tÖrneğin, kıtaların istilasında ve sömürgeleştirilmesinde, çiçek hastalığı, biyolojik bir silah gibi işlev görmüştür. Bugün artık çok sık görülmeyen bu hastalık, on sekizinci yüzyılda yılda ortalama dört yüz bin Avrupalının ölümüne neden olmuştur.\n \n\n\n\t \n\tAmerika ve Avustralya kıtalarında yaşayan yerli halklar, bu hastalıkla kıtalarına ulaşan Avrupalılar yüzünden tanışmışlardır ve bu hastalık sadece on altıncı yüzyıl başlarında, milyonlarca yerlinin ölümüne neden olmuştur. Bu durum bir hastalığın siyasi tarihi olarak okunabilir. Ancak ben burada yine tarihle ilgili başka bir noktaya dikkati yöneltmek istiyorum.\n \n\n\n\t \n\tBugüne doğru yaklaştığımızda, dünya tarihinin biçimlenmesinde böyle roller oynayan çiçek hastalığının, aşısının bulunmasıyla birlikte, neredeyse tamamen geri çekildiğini söyleyebiliriz. Aşının bulunması tüm insanlık tarihi açısından paha biçilemez değerdedir. Modern tıp tarihi, bu aşının bulunmasıyla ilgili kesin bir tarihi ve ismi bize sunar. Tıp alanında genel kabul gören bu bilgilere göre, çiçek aşısı Edward Jenner8 adında bir İngiliz tarafından 1796 yılında bulunmuştur .\n \n\n\n\tJenner, Berkeley’in bir köyünde dokuz kardeşin sekizincisi olarak doğmuş, küçük yaşta yerel bir cerrahın yanında çıraklık etmiş, sonra da tıp eğitimini tamamlamak için Londra’ya gitmiş zamanın meşhur yenilikçi, deneyci doktoru John Hunter’ın öğrencisi olmuştu. Hunter ona çiçek hastalığı ile ilgili araştırmalar yapmasını tavsiye etmişti. Jenner, araştırmaları sırasında inek sağan köylülerin bu hastalığa ölümcül olarak yakalanmadığının söylendiğini duymuştu. Bu bilgiyle araştırmalarına devam ederken, çocuklara çiçek mikrobundan verip sonuçlarını izlemeye çalışırken, süt sağan bir kadın hasta olarak kendisine gelmişti. Jenner, kadının eline bulaşan çiçek mikrobundan bir örnek almış, örneği incelemişti. Birtakım ayrıntılı sonuçlara varmıştı. Daha sonra kendisine gelen hasta bir çocukta bulgularını test etmişti. Testinin sonuçlarını izlemiş ve çiçek aşısını çocukta deneyip başarıya ulaşmıştı. Sonra da deneylerini, bulgularını ve kanıtlarını sıralayarak bu buluş sürecini raporlamıştı.\n \n\n\n\t \n\tEdward Jenner’ın bilimsel buluşunun neredeyse yüz yıl öncesinde, iki kadın arasındaki mektuplaşma bize çiçek aşısı ile ilgili, tıp tarihine pek de yazılmayan başka bir hikâyeyi anlatıyor. Hikâye şöyledir: Mary Wortley Montagu, eşi Osmanlı elçisi olarak atanınca, 1716 yılında İstanbul’a gelir ve bir süre burada yaşar. \n\tİstanbul’da yaşarken gördüklerini kaleme almaya başlar. Arkadaşı Lady Chiswell’e İstanbul’da olan biteni anlattığı mektuplar gönderir.\n \n\n\n\tAnlattığı yaşantılarından birisi çiçek hastalığıyla ilişkilidir. Montagu İstanbul’da İngiliz Elçiliği konutunda, elçiliğin doktoru Dr. Maitland’ın gözetimi altında küçük oğluna çiçek aşısı yaptırmıştır. Çiçek aşısını küçük oğlana Rum bir kadın yapmıştır12. Mektuplar 1724 tarihlidir, oysa Jenner aşıyı 1796’da bulmuştur. Peki bu nasıl olmuştur?\n \n\n\n\t \n\tCevap yine aynı mektuplardadır. Lady Montagu anlatır: İstanbul’da, özellikle sıcakların durulup, havaların soğumaya başladığı eylül ayında, bir grup yaşlı kadın toplanıp çocuklara çiçek aşısı yapmayı kendilerine iş edinmişler. O zamanlar aileler birbirine haber gönderir, hanede çiçeğe yakalanan olup olmadığını sorarlarmış. Çocuklarını aşılatacak on, on beş aile bir araya gelince yaşlı kadınlara haber gönderirlermiş. Yaşlı kadınlar bir fındık kabuğuna, çiçeğe yakalanmış bir hastanın yaralarından aldıkları çiçek maddesini doldururlar ve aşı yapacakları kişinin bir damarında küçük bir sıyrık açarlarmış. Sonra, kabuğun içindeki çiçek virüsünü bu sıyrığa zerk ederler ve yaranın üstünü boş bir kabukla örterlermiş. Aşının ardından çocuklar bir süre beraber oynarmış, hafif rahatsızlananlar yatakta dinlendirilir ve büyükler de eğlenceler tertip edermiş .\n \n\n\n\t \n\tHal böyle olunca, çiçek aşısıyla ilgili elimizde iki hikâye oluyor. Birisi Jenner’ınki, diğeri İstanbullu yaşlı kadınlarınki. Peki, yazının başından bu yana sorduğumuz soruyu yeniden soracak olursak, tıp tarihine adını altın harflerle yazdıranların İstanbul’daki bir grup yaşlı kadın değil de Edward Jenner olmasının ardında yatan nedir? Yukarıda anlattığım üzere, dünyanın tüm bitki ve hayvanlarının kaydedilmesine heveslenilirken, cadıların bildiklerinin kaydedilmek bir tarafa hem kendilerinin hem bahçelerinin hem de hayvanlarının yakılmasıyla ilgili aynı dinamik burada da işliyor. Karşımıza çıkan şey, yine modern tıp tarihinin bilgileri kaydetmede gösterdiği ideolojik seçiciliktir.\n \n\n\n\t \n\tLady Montagu’nun mektupları, bu İstanbullu kocakarıları, deliler, eşcinseller, fahişeler, çalgıcılar gibi “tarihin altın sayfalarının dışında kalan sosyal kümelere” katılmaktan kurtarmış, tümden unutulmalarını engellemiş, ama onları -tarih boyunca pekçok kadının başına geldiği gibi- “asıl tarihe” yapılan bir “ek” olmaktan kurtaramamıştır.\n \n\n\n\tModern tıp tarihi çiçek aşısının tarihini Edward Jenner ile başlatmış, Montagu’nun mektuplarıyla tesadüfen kurtarılan bu kocakarıların tarihi ise birkaç meraklının kıymet verdiği bir ayrıntıya dönüşmüştür.\n \n\n\n\tTarihçiler şeylerin, olayların tarihini kazarken çoklu başlangıçlarla karşılaşabilirler. Yani çiçek aşısı ya da başka bir buluş farklı coğrafyalarda neredeyse aynı zamanda, birkaç yüzyıl arayla ortaya çıkmış olabilir, olmuştur da. Dünyada insanın tarihi düşünüldüğünde üç beş yüzyılın lafı bile edilemez. Ama burada lafı edilen şey, İstanbullu kocakarıların aşısının, muhtemelen, yaparak öğrenilen, ev içlerinde tatbik edilen, sözlü aktarılan bir tıbbi bilginin ürünü olmasıdır.\n \n\n\n\tÇünkü modern tıbbın ilerlediği yolda hastalık evden uzaklaşacak, hasta yatağı hastaneye taşınacaktır. Kadınlar yine ücretsiz gönüllü, gönülsüz bakım emeği vermeye devam edecekler, fakat hastalığın teşhis ve tedavisinde karar verici olan eğitimli erkek doktor figürünün çok altına sıralanacaklardır. \n\tZaman içinde “şifa vermeyi öğrenmek evde başlar” ilkesi terk edilecek, aile içinde, hanelerde, mahallelerde tatbik edilen tıbbi pratik klinik tıbbının altına sıralanacak, sonra da yok olmaya yüz tutacaktır.\n \n\n\n\t \n\tBu manzara içinde, İstanbullu kocakarıların hikâyesi, modern tıbbın tam “şifa vermeyi öğrenmekten” ayrılıp “tıp eğitimi” yoluna saptığı tarihsel dönemeçte yer alır.\n \n\n\n\tDolayısıyla, bu kocakarıların aşı hikâyesi, Jenner’ın modern tıbba uygun kurulmuş, dönemin bilimsel gereklerine uygun eğitim görme, deney yapma, test etme, raporlama kavramlarını içeren hikâyesinin ait olduğu tarihin dışına atılır. Jenner tıp eğitimi almış, felsefi bir çerçevesi olan rasyonel bilgiyi edinebilen, şeylerin nedenlerini araştırabilen, açıklayabilen bir figürdür. Bu yönleriyle ampirik bir şifacıdan farklılaşır .\n \n\n\n\tAlttan alta yürüyüp tarihi şekillendiren bu gerekçelerle, tıp tarihi, saptığı modern dönemeçte İstanbullu kocakarıları görmezden gelip Jenner’ı kaydederek ilerlemeyi tercih etmiştir.\n \n"
<https://www.gnoxis.com/t43159-avrupali-cadilarin-bostanlari-istanbullu-kocakarilarin-cicek-asisi-ve-cinchon-kontesinin-kinakina-agaclari-modern-tip-tarihi-kadinlari-neden-yazmadi/>